Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Thuja Prom Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhityA mahAmuninA bhagavatAgnivezena praNItA maharSicarakeNa pratisaMskRtA carakacaturAnanazrImaccakrapANidattapraNItayA AyurvedadIpikAkhyaTIkAyA mahAmahopAdhyAya zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracitayA jalpakalpatarusamAkhyayA TIkayA ca samalaGkRtA / matal kavirAja zrInarendranAtha senaguptena kavirAja zrIbalAicandra senaguptena ca sampAditA saMzodhitA prakAzitA ca / prathamaM saMskaraNam kalikAtAna gayI kaluTolAbhyantarINasaptatisaMkhyaka bhavana sthadhanvantari-ilekTrika mezinayantra zrIraGgalAlamitreNa mudritA / nidAna -vimAna- zArIra- indriyAbhidhAna-sthAna catuSTayasamanvitaH dvitIyaH khaNDaH / zakAbdAH 1850 | For Private and Personal Use Only mUlyaM sArddhaSaDU rUpyakamita
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crksNhitaa|| mahAmuninA bhagavatAgnivezena praNItA maharSicarakeNa pratisaMskRtA carakacaturAnanazrImaccakrapANidattapraNItayA AyurvadadIpikAkhyaTIkayA mahAmahopAdhyAya-zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracitayA jalpa kalpatarusamAkhyayA TIkayA ca smlngktaa| kavirAja zrInarendranAtha senaguptena kavirAja zrIbalAicandra senagupnena ca sampAditA saMzodhitA prakAzitA ca / nidAna-vimAna-zArIra-indriyAbhidhAna sthAnacatuSTaya samanvitaH dvitIyaH khnnddH| prathamaM sNskrnnm| kalikAtAnagIM kaluTolAbhyantarINasaptatisaMkhyakabhavanastha. dhanvantari-ilekTrika-mezinayantre zrIraGgalAlamitreNa mudritaa| zakAbdAH 1850 / mUlyaM sArddhapar3a ruupykaaminm| For Private and Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Sersing JinShasan 045677
[email protected] For Private and Personal Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnasya sUcIpatram / 1238 / prthmo'dhyaayH| viSayAH pRSThe paDato vipayAH pRSThe paDato raktapittanirgame doSabhedena jvaranidAnAdhyAyaH 1993 3 ___ mArganirdezaH ... 1272 / nidAnasya paryAyaH mArgabhedena raktapittasya sAdhyatvAdi 1272 6 nidAnasya bhedAH raktapittasya cikitsAsUtram 1274 3 vyAdheH paryAyaH raktapittasya sAdhyayApyAsAdhyatve hetuH 1275 4 byAdherjJAnopAyAH raktapittasyAsAdhyalakSaNAni ... 1280 1 pUrvarUpalakSaNam adhyAyArthopasaMhAraH ... 1281 3 rUpasya lakSaNaM paryAyazca ... 12171 tRtiiyo'dhyaayH| upazayalakSaNam 1220 1 gulmanidAnAdhyAyaH 1282 2 samprAptaH paryAyaH prakArabhedazca / 1227 gulmasya saMkhyA 1282 4 jvarasya prathamatvopadeze hetuH 1237 1 vAtagulmaH 1284 1 tasyASTau kAraNAni ... gulmasyAvasthitisthAnam ... vAtajvarasya nidAnAdIni ... 1285 1 1240 1285 3 pittajvarasya nidAnAdIni ... gulmasya niruktiH 1245 pittagulmaH ... kaphajvarasya nidAnAdIni ... 1287 4 dvandva-sAnnipAtikajvarANAM samprApti zleSmagulmaH ... 1288 9 1289 liGgAni ca 1 sAnnipAtikagulmaH ... 1251 / 1290 3 Agantujvarasya nidAnAdIni 1252 zoNitajagulmaH 1 1293 1 jvarasya svarUpaM dvaividhyaJca ... 1255 gulmAnAM pUrvarUpANi 3 jvarasya pUrvarUpANi ... 1957 3 gulmeM vAtasya pradhAnatA ... 1293 6 1293 gulmasya cikitsAsUtram ... jvarasya pUrvotpattiprakArAntaraM sarva 9 vyAdhiprAdhAnyaJca 1299 1 ... adhyAyArthopasaMhAraH 1259 3 . .... jvarapUrvarUpe cikitsAvidhiH 1261 5 cturtho'dhyaayH| jIrNajvare cikitsAsUtram 1262 5 pramehanidAnAdhyAyaH ... 1300 2 adhyAyArthopasaMhAraH pramehasya saMkhyA ... dvitiiyo'dhyaayH| vyAdhivizeSANAM hetuH .... raktapittanidAnAdhyAyaH ... 1267 / ileSmajapramehasya nidAnam ... raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH 1267 6 / zleSmajapramehasya dUSyavizeSAH 1304 8 tasya pUrvarUpANi zleSmajapramehasamprAptiH ... 1305 2 tasya upadvA : ... 1271 6 dazavidhazleSmajapramehANAM nAmAni 1308 4 For Private and Personal Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnastha suuciiptrm| viSayAH pRSThe paGktau viSayAH pRSTe patI teSAM sAdhyatve hetuH tasya lakSaNAni ... 1337 8 teSAM lakSaNAni tasya upadravAzca pittajapramehasya nidAnapUrvikA vegasandhAraNajazopasya nidAnapUrvikA samprAptiH samprAptirlakSaNaJca ... 1340 4 SaDavidhapittajapramehANAM nAmAni 1312 1 kSayajazoSasya nidAnam ... 1342 4 seSAM yApyatve hetuH ... 1312 4 kSayajazoSasya samprAptipUrvakaM lakSaNam 1344 1 teSAM lakSaNAni ... 1313 2 vipamAzanajazoSasya nidAna samprAptilakSaNazca ... 1345 6 vAtajapramehasya nidAnam ... .. 1314 1 caturvidhavAtajapamehANAM samprApti zoSasya rAjayakSmasaMjJAtve niruktiH 1350 1 zoSasya pUrvarUpANi ... 1350 4 rnAmAni ca .... vAtajapramehANAmasAdhyatve hetuH / zopasyaikAdaza rUpANi ... 1352 1 vAtajapramehANAM lakSaNAni ... 1317 4 zopasya sAdhyatvAdinirdezaH 1353 / adhyAyArthopasaMhAraH ... 1354 2 pramehANAM pUrNarUpANi ... 1318 sptmo'dhyaayH| pramehANAmupadravAH . ... seSAM cikitsAsUtram ... 1319 1 unmAdanidAnAdhyAyaH ... 1355 2 adhyAyArthopasaMhAraH 1319 11 unmAdasya saMkhyAnirdezaH ... pshcmo'dhyaayH| tasya nidAnapUrvikA samprAptiH 1355 6 unmAdasya pUrvarUpANi ..... 1357 3 kuSThAnadAnAdhyAyaH / 1320 2 kuSThAnAM sapta dravyANi vAtonmAdaliGgAni ... ... 7 1320 1358 5 kuSThAnAM saMkhyAbhedaH ... pittonmAdaliGgAni ... 1359 8 kApAlAdikuSTheSu doSasambandha ilepmonmAdaliGgAni .... 1360 4 nirNayaH ... tridoSonmAdaliGgAni ... 1360 9 1325 1 kuSThAnAM nidAnaM sammAptizca ..... sAdhyonmAdAnAM cikitsAsUtram 1361 1 kuSTAnAM pUrvarUpANi .. AgantukonmAdasya nidAnam 1328 1 ___pUrvarUpANi ca 1362 4 kuSTa rUpAna 1329 3 unmAdakarabhUtAnAmanmAdayiSyatAm kuSThAnAmasAdhyatvAdi nardezaH .... 1332 7 ArambhavizeSaH kuSTAnAmupadravAH 1333 10 AgantUnmAdasya rUpANi ... 1364 6 adhyAyArthopasaMhAraH ... 1335 1 unmAdakAlAH ... ... 1365 1 ssssttho'dhyaayH| unmAdakaramUtAnAmuna zoSanidAnAdhyAyaH ... 1336 2 prayojanam catuciMdhazoSAyatanAnAM nirdezaH 1336 4 paJcavidhAnAmapyunmAdAnAM sAhasajazoSasya nidAnaM samprAptizva 1336 6 vaividhyam ... For Private and Personal Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vimAnasthAnasya suuciiptrm| viSayAH ___ pRSThe pantau / viSayAH pRSThe paGkto unmAdAnAM sAdhyatvAdi kriyAsUtraca 1357 4 | apasmAreSvAgantukAnubandhanirdezaH 1375 .5 adhyAyArthopasaMhAraH ... 1370 2 . apasmArasya cikitsAsUtram 1377 1 assttmo'dhyaayH| gulmAdyaSTarogANAmutpattau paurANikI apasmAranidAnAdhyAyaH ... 1371 2 kathA ... ... 1377 3 apasmArasya saMkhyAnirdezaH ... 1371 4 apasmArasya sAdhAraNa-cikitsAtasya nidAnapUrvikA samprAptiH 1371 5 vidhiH ... ... 1378 9 apasmArasya svarUpam .... 1372 rogANAM nidAnArthakaravam ... 1379 / apasmArasya pUrvarUpANi ... 1373 / hetudharmAntaram 1382 5 vAtApasmAralakSaNAni ... 1373 7 liGgasya cAturvipyam pitta pasmAralakSaNAni 1374 5 rogANAM sAdhyatvAdi zleSmApasmAralakSaNAni ... 1374 9 sAdhAraNacikitsAvidhiH ... 1387 7 sAnnipAtikApasmAralakSaNAni 1375 3 | adhyAyArthopasaMhAraH 1390 2 vimAnasthAnasya sUcIpatram / prthmo'dhyaayH| kukSyazavibhAgena mAtrAvattvanirdezaH 1425 // rasavimAnAdhyAyaH mAtrAvadAhAralakSaNam .. 1426 6 1393 3 amAtrAvadAhAralakSaNam ... 1427 7 rasAdimAnajJAnasya prayojanam 1394 / rasadoSayoH prabhAvaH ... 1395 1 atimAtrAhArasya lakSaNaM sarvadoSadravyaprabhAvaH ... .... 1404 1 - prakopakavaNa ... 1427 8 satatAsevyAnAM dravyagrayANAM nidazaH 1406 4 AmapradoSanidAnam ... 1428 6 pipalyAdInAM satatasevane doSAH 1407 1 mAtrAbhyavahRtasya pathyasyApyanasya sAtmyanirdezaH ... ... 1410 6 ____ ajANatve hetuH 1429 2 aSTAnAmAhAravidhivizeSAyatanAnAM visUcikAlakSaNam .... nirdezaH ... ... 1411 5 alasakasya sanidAnalakSaNam 1429 6 bhojanavidhirbhojyasAdaguNyaJca 1419 / alasakasyAsAdhyalakSaNam ... 1430 adhyAyArthopasaMhAraH 1423 7 alasaka-visUcikayoH kriyAsUtrANi ... 1431 3 dvitiiyo'dhyaayH| AmapradoSasya cikitsAvidhiH 1431 6 trividhakukSIyavimAnAdhyAyaH .. 1425 2 AhArasya pAkasthAnanirdezaH... 1434 6 For Private and Personal Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1441 6 vimAnasthAnasya mUcIpatram / tRtiiyo'dhyaayH| viSayAH pRSTe paDato viSayAH pRSThe paGatau anumAnalakSaNam janapadodhvaMsanIyavimAnAdhyAyaH 1436 2 upadezena parIkSAvidhiH ... 1481 4 janapadodadhvaMsasya pUrvarUpANi tantra pratyakSeNa parIkSAvidhiH ... 14.2 4 kartavyopadezazca ... 1436 7 anumAnena parIkSAvidhiH ... 1482 11 parIkSApUrvakacikitsAyAH phalam 1486 2 janapadeSu sAmAnyabhAvAnAM nirdezaH 1439 7 anArogyakaravAtasya lakSaNam adhyAyArthopasaMhAraH ... 1487 2 apagataguNasya jalasya lakSaNam 1440 3 pnycmo'dhyaayH| bhahitadezasya lakSaNam ... srotovimAnAdhyAyaH ... 1488 2 ahitakAlasya lakSaNam ... mUrtimatsarvabhAvANAmabhinirvarttane dRSTavAtAdInAM yathottaraM gurulAghava. kSaye ca srotasAM mUlatvam 1488 5 nirdezaH ... ... 1442 4 srotasAM saMkhyA ... 1490 1 janapadoddhvaMsakAle kartavyAni 1444 1 prANavahAdi-trayodazasrotasAM nirdezaH 1490 5 vAravAdInAM vaiguNye hetuH ... 1445 4 srotasAM mUlanirdezaH duSTilakSaNaJca 1491 3 zastraprabhavasya janapadoddhvaMsasya hetuH 1446 7 srotasAM nAmAni ... 1494 1 abhizApaprabhavasya ca tasya hetuH 1447 3 srotodUSaNe prakopakAraNAni... 1495 4 kRtayugotpalAnAM mAnavAnAM srotasAM dRSTilakSaNam ... 1497 3 lakSaNAni ... ... 1448 1 srotasAmAkAranirdezaH ... 1497 5 bhrazyatkRtayugasya lakSaNam ... pradRSTasrotasAM kriyAsUtram ... 1497 7 tretAyugasya lakSaNam ... adhyAyArthopasaMhAraH ___... 1498 6 AyuSo hAsakAraNam ... AyuSo niyatAniyatakAlapramANa ssssttho'dhyaayH| nirdezaH ... ... 1462 2 : rogAnIkavimAnAdhyAyaH ... 1500 2 jvaritAya uSNapAnIyadAne hetuH 1470 3 rogAnIkasya prabhAvAdibhedena hetuviparItabheSajaprayogavidhiH 1471 2 dviDhi bhaidAH ... 1500 4 tatra sodAharaNa upadezaH ... 1471 5 dvaidhasyApi tasya ekatvaM bahutvamapariadhyAyArthopasaMhAraH ... 1473 7 ___ saMkhyeyatvaJca ... 1500 9 cturtho'dhyaayH| rogadoSayoH sAmAnyaM vizeSazca 1503 3 trividharogavizeSavijJAnIya zArIramAnasadopajavikArANAM vimAnAdhyAyaH ... 1475 2 nirdezaH ... .. 15051 vividhA rogavizeSavijJAnopAyAH 1475 4 / anubandhyAnubandhayorlakSaNam .. 1507 2 upadezalakSaNam ... ... 1475 6 agnebalabhedena caturvidhatvam 1.09 3 pratyakSalakSaNam ... ... 1477 1 prakRtibhedena tasya ca bhedaH ... 1511 2 1449 1 1449 4 For Private and Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vimAnasthAnasya sUcIpatram / viSayaH pRSThe paktau viSayAH pRSThe paDato dehAgnirakSaNasamIkaraNavidhiH 1513 4 prAgavAdAt kartavyam ... 1564 8 vAtalAdInAM vizeSavijJAnavidhiH 1515 3 vAdamaryAdAlakSaNam ... 1565 5 vAtalasya vAtAvaja panavidhiH 1515 8 vAdamArgajJAnArthamadhigamyAnAM padAnAM pittalasya pittAvajayanavidhiH nirdezaH ... ... zleSmalasya ileSmAvajayanavidhiH 1518 6 vAdasya lakSaNaM bhedazva ... 1567 3 adhyAyArthopasaMhAraH ... dravyAdInAM lakSaNam 1972 1 sptmo'dhyaayH| pratijJAlakSaNam 1575 1 vyAdhitarUpIyavimAnAdhyAyaH 1521 2 sthApanAlakSaNam 1576 1 vyAdhitarUpANAM dvavidhyam | pratiSThApanAlakSaNam 1578 1 tasya prayojanaJca ... 1521 4 hetulakSaNam ... 1979 1 tatrAkuzalakuzalabhiSajAM lakSaNAni 1521 7 dRSTAntalakSaNam krimINAM samutthAnAdivizeSaH 1524 7 upanaya nigamanalakSaNam 1582 / malajakrimINAM nidAnAdi .... 1524 9 / uttaralakSaNam ... 1585 1 zoNitajakrimI gAM nidAnAdi 1525 7 siddhAntalakSaNam zleSmajakrimINAM nidAnAdi ... 1526 1 zabdalakSaNam ... purISajakrimINAM nidAnAdi 1526 12 pratyakSalakSaNam ... krimINAM cikitsAvidhiH ... 1528 2 anumAnalakSaNam 1617 1 adhyAyArthopasaMhAraH 1539 2 aitihyalakSaNam ... bhaupamyalakSaNam 1618 / assttmo'dhyaayH| saMzayalakSaNam 1623 1 rogabhiSagajitIyavimAnAdhyAyaH 1540 2 prayojanalakSaNam 1627 4 zAstraparIkSAvidhiH ... 1540 3 savyabhicAralakSaNam 1627 8 AcAryyaparIkSAvidhiH ... 1543 1 jijJAsAlakSaNam 1628 3 trividhopAyAnAM nirdezaH ... vyavasAyalakSaNam 1629 1 adhyayanavidhiH ... ... arthaprAptilaaNam 1629 3 adhyApanavidhiH ziSyaparIkSAvidhizca 1546 4 sambhavalakSaNam 1630 1 ziSyAnuzAsanavidhiH ... | 1550 3 anuyojyalakSaNam 1630 4 sambhASAvidhiH .. ... 1555 1 ananuyojyalakSaNam 1631 3 jalpakasya guNA doSAzca ... 1559 4 anuyogalakSaNam parasya traividhyam 1560 3 pratyanuyogalakSaNam 1632 1 pariSado bhedaH ... ... vAkyadoSalakSaNam pariSadabhede sambhASAvidhiH ... 1560 8 nyUnalakSaNam ... 1617 4 For Private and Personal Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vimAnasthAnastha sUcIpatram / viSayAH pRSThe paGktau viSayAH __ pRSThe paGaktI adhikalakSaNam ... 5633 1 vAtasya svarUpaM vAtaprakRtInAM anarthakalakSaNam 1634 1 lakSaNaJca ... 1697 1 apArthakalakSaNam vikRtitaH parIkSAvidhiH ... viruddhalakSaNam 1635 sArataH parIkSAvidhiH ... 1699 1 vAkyaprazaMsAlakSaNam 1637 1. saMhananataH parIkSAvidhiH ... 1702 9 chalalakSaNam ... / pramANataH parIkSAvidhiH . ahetulakSaNam ... ... zarIrasya pramANam .... atItakAlalakSaNam 1643 3 tatratyAnAM bhAvAnAM nirdezaH ..... 1706 2 upAlambhalakSaNam 1644 1 sAtmyata AturaparIkSA ... parihAralakSaNam 1645 1 sattvata AturaparIkSA ... 1708 4 pratijJAhAnilakSaNam 157 1 AhArazaktita AturaparIkSA abhyanujJAlakSaNam 5658 1 vyAyAmazaktita AturaparIkSA 1710 3 hetvantaralakSaNam vayasta AturaparIkSA ... arthAntaralakSaNam ... kAlasya lakSaNaM parIkSAvidhizca nigrahasthAnalakSaNam 1660 3 pravRttilakSaNam pAdakAle bhiSajAM vAkyakathanaprakAraH 1663 2 / upAyalakSaNam 17221 bhiSajA jJAnArthaM keSAJcit parIkSAyAH prayojanam .... prakaraNAnAm upadezaH ... 1664 3 vamanopayogibheSajAnAM nirdezaH / kasta karaNa kAryayoni-kArya virecanadravyANAM nirdezaH ... kAryaphalAnAM nirdezaH ... 1665 1 . AsthApanadravyANAM nirdezaH ... anubandha-deza-kAla-pravRttyupAyAnAM madhuraskandhaH ... ... nirdezaH ... ... 1674 1 amlaskandhaH .. kAraNa-karaNAdInAM dazavidhaparIkSyANAM lavaNaskandhaH ... lakSaNAni ... ... 1681 1 kaTukasvandhaH AturaparIkSAvidhiH ... 1690 1 tiktaskandhaH 1734 5 prakRtyAdibhAvAnAM nirdezaH ... 1693 4 kaSAyaskandhaH ... zleSmaNaH svarUpa ileSmaprakRtInAM anuvAsanadravyANAM nirdezaH ..... lakSaNaJca ... ... zirovirecanadravyANAM nirdezaH 1739 8 pittasya svarUpaM pittaprakRtInAM adhyAyArthopasaMhAraH 1740 10 lakSaNa ... ... 1696 1 adhyAyaprazaMsA For Private and Personal Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnasya sUcIpatram / 1806 1 prthmo'dhyaayH| viSayA: pRSThe paDato vipayA: pRSThe paGaktau / tibhraMzasya pRtezca lakSaNam 1836 3 smRtibhraMzasya smRtezca lakSaNam 1937 / katidhApuruSIyazArIrAdhyAyaH 1743 3 prajJAparAdhalakSaNam puruSAzritAstrayoviMzatiH praznAH 1744 1 kAlakarmaNAM samprAptinirdezaH 1839 5 dhAtubhedena puruSasya bhedaH ... asAtmyendriyArthasaMyogavivaraNam 1842 3 manaso lakSaNam ... 1763 1 zArIravyAdhInAM sukhaduHkhayozca hetu. dazendriyANAM nirdezaH .. 1777 1 nirdezaH ... ... paJca mahAbhUtAni teSAM guNAzca 1844 5 1782 3 vedanAnAmadhiSTAnanirdezaH ... 1847 3 buddhevivaraNam ... ... 1792 1 vedanAnivRttikAraNam ... puruSasya kAraNatA 1797 yogalakSaNam ... puruSapratiSThitabhAvAnAM nirdezaH yoginAmaizvarabalanirdezaH ... 1852 1 puruSasya prabhavakAraNam 1805 5 mokSalakSaNam ... 1855 1 puruSasya jJatvAjJatvAdinirdezaH yogajasmRtervijJAnopAyaH ... 1855 3 caturviMzatikapuruSasya sambhabahetuSu smRtyupalAbhe hetuH 1857 prakRtivikAranirdezaH ... 1812 1 smRteH kAraNAni puruSasya liGgAni ... 1818 1 tattvasvarUpam .. ... niSkriyasthAtmanaH kriyAvatve hetuH 1824 1 caramasannavAsasya phalam ... 1860 5 puruSasyAniSTayAnipu jana kAraNam 1826 1 bhUtAtmano'nupalabdhauM hetuH .... 1882 1 vazinastasya lakSaNAni ... 1827 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 1894 / sarvagatasthAtmanaH sarvavedanAjJAnAbhAve kAraNam ... ... 1827 3 dvitiiyo'dhyaayH| Atmano vibhutve kAraNam ... 1828 1 kSetra kSetrajJayoranAditvam ... atulyagotrIyazArIrAdhyAyaH 189. 2 AtmanaH sAkSitve kAraNam ... agnivezasya praznaH ... 1895 3 puruSatya vedanAkRtavizeSanirdezaH 1830 3 zukrazabdAbhidheyakathanam ... 1896 1 vedanAnAM cikitsAnirdezaH ..... 1831 3 garbhotpattau kAraNam ... 1897 3 vedanAnAM hetunirdezaH .... 1835 1 | saprajAyA api nAryAzcirAna garbhabaddhivibhraMzalakSaNam 1836 1 dhAraNe hetuH 18981 m . : For Private and Personal Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1915 5 ||0 zArIrasthAnasya suuciiptrm| viSayAH pRSThe paDato | viSayAH pRSTa paGako abudhAnAM garbhabhrame kAraNam 1898 3 | bhaAtmanirNayaH ... ... kanyAsutAdiprasave hetuH ... 1900 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 1949 2 dviretaHpavanendriyAdyaSTAnAM janma cturtho'dhyaayH| kAraNam ... ... 1902 3 mahatIgarbhAvakrAntizArIrAdhyAyaH 1950 2 sadyo'nugatagarbhasya lakSaNam 1905 3 garbhasambhavakAraNam ... 1950 . strI-punapusakagarbhAgA lakSaNam 1906 1 gabhasaMjJA ... ... 19.1 3 apatyasya mAtApitRsamarUpatve hetuH 1907 1 kuzI garbhAbhinirvartanaprakAraH 1952 1 vikRta-hInAdhikAGga-vikalendriya prathama-dvitIya-tRtIyamAseSu garbhasa prasavasya kAraNam ... 1909 / ____ avasthAbhedaH Atmano dehAntaragamane hetuH 1909 5 mahAmUtavikArapravibhAgena garbhasya tasyAnubandhAnAM nirdezaH ... 1914 1 ____ aGgAdInAM vibhAgaH ... 1960 1 samiyAnAM hetuH prazamanavidhizca 1915 3 strIpusayAMzeSikA bhAvAH 1933 3 harSasya zokasya ca nimittam garbhasya vedanAnubhUtikAlaH rogANAmapunarbhavane kAraNam 1915 6 dvai hRdayyakathanam 1965 1 devapuruSakArayorlakSaNam ... 1917 3 garbhiNA-garbhayAlakSaNam ... 1967 2 gadebhyaH pUrva pratikarmavidhiH 3918 1 garbhApaghAtakarabhAvAnAM nirdezaH 1968 5 bhArogyahetuH ... ... dvai hRdayyavimAnanAyAM doSaH adhyAyArthopasaMhAraH ... 1919 3 caturthAdimAseSu garbhasyAvasthA 1969 7 tRtiiyo'dhyaayH| prasavakAlanirdezaH 1971 4 khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIrAdhyAyaH 1920 1 kukSau garbhasya vRddhihetuH ... 1972 4 garbhotpattikAraNam ... 1920 4 garbhasyAjanmahetuH ... 1973 1 garbhAbhivRddhikAraNam ... 1921 kukSisthagarbhasya vinAzaheturacirajanmagarbhotpAdakabhAvaviSaye RSINAM ___ hetuzca ... ... 1973 3 vAdaH ... ... 1923 1 garbhasya vikRtihetuH ... 1973 5 tatra Atreyasya mImAMsA ... 1926 6 / zuddhAdibhedena sattvasya traividhyam 1977 5 garbhasya mAtRja pitRjAtmaja-sAtmyaja / zuddhasattvajabrAhmayAdisattvAnAM rasaja-sattvajabhAvAnAM nirdezaH 1927 3 lakSaNam ... ... 1979 1 garbhavipaye bharadvAjasya praznAH 1940 6 / rAjasatAmasasattvAnAM lakSaNam 1981 3 manadhyAdInAM tataprabhAva detA 1943 / adhyAyArthopasaMhAraH ... 1984 4 jar3AdijAtAnAM piturasaharUpatve paJcamo'dhyAyaH / . kAraNam 1945 3 puruSavicayazArIrAdhyAyaH 1918 3 For Private and Personal Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnasya muuciiptrm| viSayAH pRSThe paktI pRSThe paktI viSayAH puruSasya lokasammitatvam .... 1986 4 | dRSTadopANAM kAryam ... 2018 5 prakRtibhUtAnAM doSANAM phalam loka-puruSayoH sAmAnyam .... 2019 1 sAmAnyopadezasya hetuH garbhAGgasya pUrvAbhinivRttI munInAM 1992 4 vAdaH ... ... 2020 9 pravRttemU lam ... 1994 3 garbhasya kukSau sthitiprakAro vartanaahaGkArAdInAM lakSaNam ... prakArazca ... ... 2023 1 nivRttilakSaNam 1996 4 garbhastha nirgamanaprakAraH ... 2024 6 mokSopAyanidazaH 1996 6 saJjAtasya tasyAhAropacArabidhiH 2025 4 zuddhasattvasya phalam 2001 3 kAlAkAlamRtyuviSayako vicAraH 2026 / jJAnasya nirvAgasAdhaka vam 2002 3 adhyAyArthopasaMhAraH ... 2031 1 nirvANasya phalam ... 2002 5 sptmo'dhyaayH| muktAtmano lakSaNam ... 2073 1 zarIrasaMkhyAnAmazArIrAdhyAyaH 2033 2 muktasya paryAyAH 2003 3 SaNAM tvacA vivaraNam 2034 2 adhyAyArthopasaMhAraH 2003 8 paSaNAmaGgAnAM nidazaH ... 2036 1 ssssttho'dhyaayH| asthisaMkhyAnirdezaH .... 2037 1 zarIravicayazArIrAdhyAyaH ... 2005 2 indriyAdhiSThAnAnAmindriyANAJca zarIravicayasya prayojanam ... 2005 4 nirdezaH ... ... 2040 1 zarIralakSaNam .. 2005 7 cetanAdhiSTAnasya nirdezaH ... 2040 5 dhAtuvaiSamyasya phalam ... 2006 1 prANAyatanAnAM nirdezaH ... 2040 5 dhAtuvaiSamyalakSaNam 2006 3 marmanirdezaH ... ... 2041 1 bheSajaprayogaphalam ... 2008 2 koSThAGganirdezaH 2041 2 svasthasyApi sAmyarakSaNArtha pratyaGganirdezaH 2042 1 bheSajopadezaH 2009 3 snAyvAditapratyaGgAnAM nirdezaH 2044 1 zArIradhAtUnAM vRddhihAsakAraNam 2011 3 aJjalisaMkhyeyAnAmudakAdInAM zarIradhAtuguNAH ... nirdezaH ... ... 2057 3 par3anIyadhAtUnAM nirdezaH 2013 3 tvagAdiSu sAmAnyantaH pAJcadhAtUnAM varddhanopAyaH ... ___bhautikatvanirdezaH ... 2059 1 zarIravRddhikarabhAvANAM nirdezaH 2015 5 adhyAyArthopasaMhAraH ... 2061 3 balavRddhikarabhAvANAM nirdezaH 2015 3 assttmo'dhyaayH| AhArapariNAmakarabhAvANAM nirdezaH 2016 1 / jAtisUtrIyazArIrAdhyAyaH ... 2063 2 zarIradhAtUnAM dvavidhyam .. 2017 3 abhISTaprajananakarmopadezaH ... 2063 5 tatra malabhUtAnAM nirdezaH ... 2017 4 puSpAt prabhRti striyAstrirAtraM prasAdAkhyadhAtUnAM nirdezaH ... 2018 2 karttavyam ... ... 2064 4 For Private and Personal Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnasya suuciiptrm| viSayAH pRSThe paDaktau | viSayAH pRSThe paktA tasyAzcatutha'hani karttavyam ... 2065 1 / pratimAsikakarmaNaH phalam ..... 2103 3 putraduhitRkAmayoH sahavAsadivasa sUtikAgArasya vidhiH ... 2003 9 niyamaH ... ... 2066 2 tatra saMgrahaNIyadvyANAM nirdezaH 2104 4 garbhagrahaNarItiH ... 2067 1 sUtikAgArapravezavidhiH ... 2105 7 garbhAdhAne varjitastrIpuruSayoniddazaH 2068 1 prajananakAlaliGgAni ... 2106 4 saMsargaprakAraH .. ... 2069 1 AvIprAdurbhAve kartavyam ... 2106 8 zuddhasnAnAt AsaptarAnaM karttavyam 2070 8 AvIklizyamAnAyA aprasave karttavyam 2107 3 garbhAdhAnasaMskAraH ... 2072 / amarApAtanApAyaH ... 2109 8 abhilaSitaputrakAmAyAH karttavyam 2074 4 jAtamAtrasyaiva kumArasya vidheyAni 2151 3 vavaizeSye kAraNAntaram .... 2075 7 nAr3IcchedavidhiH 2012 9 prANinAM satvavaizeSye kAraNam / 2077 1 nAbhinAr3IpAkacikitsA ... 2113 5 puMsavanavidhiH ... 2080 3 asamyakkalpitanADyA doSAH garbhasthApanAni ... .... 2083 3 / tatpratIkArazca ... 2113 7 garbhoSaghAtakabhAvAnAM nirdezaH 2084 7 kumArasya jAtakarma stanapAnabidhizca 2114 1 garbhiNI-cikitsA ... 2088 1 kumArasya rakSAvidhiH .... 2114 5 garbhiNyA dvitrimAseSu puSpadarzanasya sUtikAyAH svasthavRttam ... 2116 4 phalam ... ... 2089 3 sUtikAyA AturyavRttam .. caturmAseSupuSpadarzane garbhasthApanavidhiH 2090 6 nAmakammavidhiH AmAnvayAda uSmAghapayogAcca puSpa AyuSmatAM kumArANAM lakSaNAni 2120 2 darzanasya phalam ... 2092 8 dhAtrIparIkSAvidhiH 2123 7 tayovizeSacikitsA ... 2093 8 stana-stanyasampallakSaNAni ... 2124 5 garbhAspandane katrtavyam ... 2094 4 vAtAyapasRSTasAralakSaNAni 2125 1 garbhiNyA udAvartavibandhe cikitsA 2095 4 duSTakSArAyAH pAnAzanavidhiH 2126 1 antarmutagarbhAyA nidAnapUrvaka kSIrajananAni ... lakSaNam ... ... 2096 4 dhAtrIstanyapAnavidhiH ... 2127 9 mRtagarbhAyAzcikitsA ... 2098 1 kumArAgAravidhiH 5128 1 niha tagarbhazalyAyA upakramaH kumArasya zayanAstaraNAdividhiH 2128 2099 1 7 garbhiNyA pratimAsikakammaNaH bAlasya krIr3anakAni 2130 1 upadezaH ... 2100 1 bAlAturyacikitsAvidhiH ... 2131 1 kikkazacikitsA 2101 4 2142 .... adhyAyArthopasaMhAraH 5 zArIrasthAnasya mUcIpatraM samAptam / For Private and Personal Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir indriyasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paGaktau viSayAH pRSThe paGa kto prthmo'dhyaayH| pnycmo'dhyaayH| varNasvarIyendriyAdhyAyaH ... 2145 3 pUrvarUpIyendriyAdhyAyaH ... 2181 2 AyuHpramANAvazeSajJAnArtha parokSya. ariSTakhyApakapUrvarUpANAM sAmAnya. viSayANAM nirdezaH .. 2146 1 vizeSabhAvena nirdezaH ... 21814 teSAM parIkSopAyaH 2148 4 varAdirogANAmAraSTajJApakapUrva prakRtinirdezaH ... rUpANi ... ... 2181 6 2149 1 pUrvarUpAvasthAyAM svapnato'riSTavikRtinirdezaH ... 2150 1 varNAdhikAraH ... ___kathanam ... ... 2182 7 rUpAvasthAdiSu svAnakathanam 2187 5 mvarAdhikAraH ... saptavidhasvapnAnAM nirdezaH ... adhyAyArthopasaMhAraH ... 2190 3 kAlabhedena teSAM phalam dvitIyo'dhyAyaH / ... 2191 3 adhyAyArthopasaMhAraH 2193 1 puSpitakendriyAdhyAyaH ... 2160 2 pssttho'dhyaayH| puSpinalakSaNam 2162 katamAnizarIrIyendriyAdhyAyaH 2194 2 gandhaparIkSA ... ... 2164 5 vyAdhimaccharIraviSayakapraznaH 2194 4 rasaparIkSA adhyAyArthopasaMhAraH ... vyAdhimaccharIrANAmariSTalakSaNam 2194 / tRtiiyo'dhyaayH| adhyAyArthopasaMhAraH ... 2201 3 parimarzanIyendriyAdhyAyaH .... sptmo'dhyaayH| 2167 2 parimarzanavidhiH ... 2167 6 patnarUpIyendriyAdhyAyaH ... 2202 2 spRzyabhAvAnAM lakSaNAni ... 2167 9 chAyApraticchAyayorariSTalakSaNam 2202 4 vyAsanaH parimarzanavidhiH ... 2168 6 mumUrpatAM praticchAyAyA lakSaNAni 2203 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 2171 5 saMsthAnAdInAM vivaraNam ... 2204 1 cturtho'dhyaayH| praticchAyAlakSaNam ... 2204 3 indriyAnIkendriyAdhyAyaH ... 2172 2 khAdInAM chAyAyA lakSaNam indriyaparIkSaNopAyaH ... 2172 4 zubhAzubhatvaJca 2204 5 paJcendriyANAM parIkSA ... 2173 3 / taijasIcchAyAyA kArabhedaH zubhA. sAmAnyataH sarvendriyAriSTaparIkSA 2179 1 zubhatvaJca ... 2205 5 adhyAyArthopasaMhAraH .... 2180 1 prabhAcchA yayorbhadaH 2206 1 For Private and Personal Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2213 8 indriyasthAnasya suuciiptrm| viSayAH pRSThe paGa ktI viSayAH pRSThe paGaktI aparamariSTalakSaNam ... 2207 1 samAnte paralokaM ganturlakSaNam 2231 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 2212 1 par3a bhirmAsamariSyato lakSaNAni 2231 3 ___ assttmo'dhyaayH| mAsAntare mumUrporlakSaNam ... 2232 1 avAkazirasIyendriyAdhyAyaH 2213 2 mAsAt mumUrSorlakSaNAni ... 2232 3 vivarjanIyarUpapraticchAyAnirdezaH 2213 4 katipayAriSTAni ... 2232 7 jar3ImUtapakSmadRSTayozcikitsAniSedhaH 2213 bhiSagAdivoSiNAM doSAH ... 2235 4 zuSyato'riSTalakSaNam ... jAtAriSTAnAM guNavaccatuSpAde'pi kezagatAriSTalakSaNAni ... 2214 1 cikitsAvyarthatvam .... nAsAgatAriSTalakSaNam AyuHparIkSaNe upadezaH ... 2215 1 ... 2236 3 oSThagatAriSTalakSaNam 2215 5 ariSTasya lakSaNam 2237 1 dvaadsho'dhyaayH| dantagatAriSTalakSaNam .. 2215 7 gomayacUrNIyendriyAdhyAyaH ... 2238 2 jihvAgatAriSTalakSaNam ... 2216 1 mAsAnte mumUrSorariSTalajaNAni 2238 4 katipayAnyariSTalakSaNAni ... 2216 3 addhamAsAntare mumUrSorlakSaNam 2238 8 adhyAyArthopasaMhAraH ... 2218 7 durlabhajIvitasya lakSaNam ... 2239 1 nvmo'dhyaayH| dUtAdhigatAriSTAni ... 2240 1 yasyazyAvanimittIyendriyAdhyAyaH 2220 2 gacchato vedyasya pathi autpAtikAni 2245 1 katipayAriSTalakSaNAni ... 2220 4 AturakulAnAmautpAtikAni ... 2247 3 rAjayakSmaNo'riSTalakSaNam ... 2225 1 mumUrSovaizmikajanAnAM vyavahAraH 2247 7 balamAMsakSaye'cikitsyAnAM rogANAM mariSyataH zayanAsanAdIni nirdezaH ... ... 2221 5 . 2247 9 saMzayaprAptajIvitasya lakSaNam 2222 9 / dvAdazAdhyAyoktAnAmariSTalakSaNAnAM saMzayitajIvite vaidyasya karttavyam 2223 1 va samAsataH paryAyAntareNa nirdezaH 2249 3 aparAvyariSTAni ariSTarUpANi pazyatApi pRSTenAadhyAyArthopasaMhAraH ... 2224 9 ___ pRpTena vA bhipajA kartavyam 2253 8 dshmo'dhyaayH| prazastadUtalakSaNam ... 2255 1 sadyomaraNIyendriyAdhyAyaH .. 2226 1 pathi cAturavezmapraveze ca prazastAni 2256 1 2257 11 Aturakule prazastalakSaNAni ... sadyaHprANAstitikSato lakSaNAni 2226 6 adhyAyArthopasaMhAraH ... 2229 7 prazastamvapnAnAM nirdezaH ... 2258 3 AtaralakSaNaprazastiH ekaadsho'dhyaayH| ... 2259 1 aNujyotIyendriyAdhyAyaH ... 2230 2 Arogyasya phalam 2259 3 samAntare mariSyato lakSaNAni 2230 4 adhyAyArthopasaMhAraH indriyasthAnasya mUcIpatraM samAptam / For Private and Personal Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasaMhitA nidAnasthAnam / prathamo'dhyAyaH / athAto jvaranidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtraM yaH // 1 // gaGgAdharaH-athoddiSTakramAt ilokasthAnAnantaraM nidAnasthAne vaktavye sarvavyAdhipradhAnakhAt jvarasya nidAnamAdAvAha-athAta ityaadi| saba pUrvavada vyaakhyaatvym| jvarasya nidAnaM jvaranidAnamadhikRtya kRtamadhyAyaM jvaranidAnamadhyAyaM vyAkhyAsyAma iti // 1 // cakrapANiH--saMkSepeNa hetuliGgAbhidhAyakaM sUtrasthAnamanu prapabdhena hetuliGgAbhidhAyaka nidAnasthAnamucyate ; hetuliGgajJAnapUrvikA hi cikitsA sAdhvI bhavati ; yaca cikitsAsUtramAtramabhidhAtamyam, tapazayAntargatameveti kRtvA ; kiMvA hetuliGgAbhidhAyakasyApi cikitsArthatvAt cikitsAsUtramAtrAbhidhAnamiha ; tatrApi ca zarIravikAreSu pradhAnatvAt jvarasyaiva nidAnamAdau mucyate ; tathA ca jvaraH pradhAnamatraiva "jvarastu khalu' ityAdinA vakSyati, tathA ca cikitsite ca vakSyatti,-dehAndrayamanastApI sarvarogAgrajo balI' ityAdi ; yat tu vakSyati,-"purA gulmotpattirabhUda' iti, tatra 'purA'-zabda AyAvirbhAve gulmasya varttate na tu jvarasya prAgbhAve ; dakSAdhvaradhvaMseM hi jvaraparigRhItAnAM prANinAM dikSu vidrAvaNAdinA gulmotptterukttvaat| nidAnaM kAraNamihocyate, tacceha vyAdhijanaka cyAdhibodhakaJca sAmAnyenocyate; tatra vyAdhijanakaM nidAnaM hetuH, vyAdhibodhakaca kAraNaM nidAnapUrvarUparUpopazayasamprAptirUpam ; tatra heturUpaM nidAnaM janakaJca bhavati, vyAdheryodhaka bhavati ; ata eva prathamam, "iha khalu' ityAdinA hetumabhidhAya "tasyopalabdhirnidAnam ityAdinA punarheturapyuktaH ; jvarasya nidAnaM jvrnidaanm| kiMvA nidAnazabdo janakakAraNavacana evaM ; For Private and Personal Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1164 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam iha khalu heturnimittamAyatanaM kartA kAraNaM pratyayaH samutthAnaM nidAnamityanAntaram // 2 // gaGgAdharaH-nanu ko jvaraH, kimasya nidAnam 1 ityAkAGkSAyAM pratiloma tantrayuktyA prAga jvropdeshaannidaanmucyte| atra nidAnazabdena nidAna-pUrvarUpa-liGgopazaya-sampAptayo vivkssitaaH| samAsa-vyAsAbhyAM tajjJApayitu samAsena nidAnAdIni paJca krameNopadizati / rogANAM huAtpattAvAdo nidAna, tataH pUrvarUpaM, tataH sammAptiH, tato rUpaM, tata upazayaH, ityata Adau samAsena nidAnamAha-ihetyAdi / khaluzabdo vAkyAladvAre / iha saMsAre heturityAdikam anarthAntaramarthAntararahitamekArthakam / bhAvAnAmutpattisampAdaka ityeSa eka evArthI heSAM helAdInAM padAnAm / utpattistu sattA, tatsamAnAdhikaraNaM tadanukUlavyApArazca ityubhyaatmikaa| tadubhayArthasyaikaniSThakhAdakammekalam utpatyatheMdhAtUnAm / saditi yataH sA sattA dravyaguNakammasu / sA tu guNakammesu sadbhAvAna guNo na krm| dravyANi nAntareNa guNakarmAbhyAM santIti dravyANAM guNataH kammeto vA sadbhAvapratItyA dravyANAM sattA guNo vA karma veti cenna guNa. kammasu sadbhAvAt / guNAH santi karmANi santIti guNeSu kammasu ca sattAyAH sadbhAvAt / tahi cAnekadravyArabdheSa dravyeSu dravyaM kAraNabhUtaM yat sA ki sattA ? navaM, sAmAnyavizeSAbhAvena c| sattAyAM hi nAsti sAmAnyaM nAsti vizeSaH, kAraNabhUtadravyeSu punarasti sAmAnyaM vishessshc| anekadravyasattvAt tu teSAM dravyakhamuktaM, tathA kAvyaguNAnAmapyanekaguNArabdhatvenAnekaguNasadbhAvAda guNasam uktaM, tathA kAyyakammeNAmanekakammebhiH sajAtIyavijAtIyairArabdhavenAnekakammesattvAt kammevamukta, na tu teSAM kAryANAM dravyaguNakammeNAmArambhakANi tatra jvarasya janakakAraNaM nidAnamadhikRtya kRto'dhyAyo jvaranidAnam ; tena pUrvarUpAdInAmapi zatihetUnAM tathA cikitsAsUtrasya ca grahaNam // 1 // cakrapANiH-tadevaM jvaranidAne vaktavye sarvavyAdhisAdhAraNameva nidAnaM vaktu mudyataH sAmAnyapUrbakatvAd vizeSasya, tathApyutpannastha vyAdherlakSaNaM yuktamiti kRtvA utpattihetu vyavahArArtha lakSaNArthazca paryAyairAha-iha khlvisyaadi| iheti iha prakaraNe kAraNAbhidhAyakahetvAdayo nArthAntare, prakaraNAntare'rthAntare hesvAvizandA bhavantIti darzayati ; yathA vakSyati-"hetuH bhaktakaravAd' iti, tathA "dazaivAyatanAni syuH" tathA "kartA, mantA, boddhA' ityAdI, pratyayasya rUdAdI, utthAnasya udgamanAdau ; hetvAdibhUriparyAyakathanaM zAstra vyavahArArtham, tathA hetvAdizabdAnAmarthAntare'pi vartamAnatve paryAyAntareNa samaM sAmAnAdhikaraNyAt kAraNa eva vRttiH For Private and Personal Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1995 dravyaguNakarmANi sattAH sAmAnyavizeSavatvAt, sattAyAstu sAmAnyavizeSAbhAvAt / tarhi punaH sattA kaH padArthaH 1 pArizeSyAt samavAyaH / sa hi bhAvo'nuttareva hetukhAt vastUnAM yAvatkAlaM svArambhakANAM melakarUpaH samavAyo vattete tAvatkAlamanuttirbhavatIti kAryeSu kAraNasamavAyaH sattA, sA ca tatsamA nAdhikaraNastadanukUlavyApArazca ityubhyaatmikaivotpttiH| sAmAnyavize. Sayoretad dravyaguNakarmasamavAyAnatiriktakhAt sattAyAH sattvAbhAvAt dravyaguNakamseNAmutpattisampAdako hetunimittmityaadishbdrbhidheyH| tattvantukAryANAM niyatapUvvevartiSveva bhAveSa sambhavati naanyessu| tatra prayojakasya hetusaMkhena prayojakakartari cArthe hetuzabdaH, zakunAdau ca nimittazabdaH, AyatanazabdaH sthAne, kriyAnimitteSa svatantre kattu zabdaH, kriyAhetuvyApAre kAraNazabdaH, muptiAdiSu pratyayazabdaH, udgamAdiSu utthaanshbdH| pUrvarUpAdiSu catuSu tadadhikaraNagrantheSu ca nidAnazabdo vattete, teSvartheSu hekArthakhAbhAvAdarthAntarakhAna heturbhavatIti / hi vaddhana-gamanayoH, svAdiH, kRyoge heturiti rUpam, nipUrva mide rUpaM nimittam, AG pUrva yatate rUpamAyatanam, tRjantakRtraH katto, Nijantasya kRJaH kAraNam, pratipUvvasyeNaH pratyayaH, samutpUrvatiSThateH samutthAnam, nipUccedAdhAto rUpaM nidaanm| bhAvAnA. mutpattisampAdake hekhAdayaH sarve vattante / tena tannidAnamihocyate-nidIyate niSpadyate yasmAnna ta yena tanidAnam / dhvaMsakSayacayaprakopaprasarasthAnasaMzrayAdI. nAm apyutpattirastIti teSAM hetau na nirutyantaraM kriyte| upalabdhikAraNe'the'pi na kriyate niruktyantaram, upalabdherapyutpattirasti na cAstyutpatterutpattiriti / nidIyate niddizyate vyAdhiraneneti nidAnaM, dizeH pRSodarAdikhena rUpasiddhiH, ityevaM vyutpannanidAnazabdo neha hetusAmAnyaparyAyavAt / atha nizcitya dIyate pratipadyate vyAdhiraneneti nidAnamityevaJca vyutpannanidAnazabdo naha prtipttihetumaatraabhidhaayikhaat| etadarthakanidAnazabdastu jvaranidAnaM vyAkhyAsyAma ityatropAdattam / iti // 2 // niyamyate ; tena, ekasminnarthe yasmiMste zabdAH pravartante, tat kAraNamitarahetvAdyarthebhyo vyavacchidyate ; tena lakSaNArthaJca paryAyAbhidhAnaM bhavati / evamanyatrApi vyAdhyAdiparyAyAbhidhAne'pi vyAkhyeyam ; iha cATasaMkhyAyA maGgalatvena, tathA aSTavidhavyAdhijvarAyabhidhAnArthasaMjJAzcASTa ityaSTAveva hetuparyAyA ThaktAH, tena apare'pi yonimUlamukhaprakRtyAdayo hetuparyAyA boddhavyAstaraca vistarabhayAnoktAH / evaM rogaparyAyAntarAnabhidhAne'pi granthavistarabhayAdyanusaraNIyam // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1166 crk-sNhitaa| varaninAmama tat trividhamasAtmyendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhaH pariNAmazceti / atastridhA vyAdhayaH prAdurbhavanyAgneyAH saumyA vAya. vyAzca*, dvividhAzcApare rAjasAstAmasAzca // 3 // ... gaGgAdharaH-nidAnaM samAsata uktvA sarveSAM rogANAM sAmAnyato nidAnamAha-tat trividhmityaadi| asaatmyetyaadi| asAtmyendriyArthasaMyogAdihetutrayam uttarottaraprAdhAnyena dIrghajIvitIye'dhyAye prAguktam / kAlabuddhIndriyArthAnAM yogo mithyA na cAti c| dvayAzrayANAM vyAdhInAM trividho hetusNgrhH| zarIraM sattvasaMzazca vyAdhInAmAzrayo mtH|| iti / tatra teSAM mithyAyogAyogAtiyogAnAM vizeSajJAnArtham anuvAdaH katidhApuruSIye kRtH| tad yathA-dhIdhRtismRtivibhraMzaH saMprAptiH kAlakarmaNAm / asAtmyArthAgamazceti jJAtavyA duHkhahetavaH // iti / tatra kAlasya mithyAyogAyogAtiyogAH pariNAmasaMjJA uktAH tisraSaNIye'dhyAye / zItoSNavarSalakSaNAH punarhemantagrISmavarSAH saMvatsaraH, sa kAlaH / tatrAtimAtraskhalakSaNaH kAlaH kAlAtiyogaH, hInaskhalakSaNaH kAlaH kAlAyogaH, yathAskhalakSaNaviparItalakSaNastu kAlaH kaalmithyaayogH| kAlaH punaH pariNAma ucyate iti / pariNAma iti| kAlo hi sarva pariNamayatItyataH pariNAmaH, tasmin kAle ca yat pariNamati sa ca sarvo'pi pariNAma ityucyte| yadiha zubhAzubhAni karmANi kuvanti tAni khalviha loke phalanti kAnicit, kAnicit paratra phlnti| tacchubhAzubhakammajau dharmAdhammo kAlAntaraphalau na tu sadyaHphalo godohanavat / tataH kAle pariNAmena zubhAzubhaphalahetukhAt prinnaamsNsho| bhAvAnAM svabhAvo'pi prinnaamsNjnyH| kAlasya pariNAmena janmajarAmRtyuprabhRtayo'nimittajAH svAbhAvikA vyAdhayaH svabhAvAta jaaynte| pUrvadehakRtau zubhAzubhakarmajo dharmazcAdharmazca karmasaMjJaH, kAlena pariNAmena zubhAzubhahetukhAt prinnaamH| asmin janmani ca yAni karmANi cakrapANiH- heto damAha- tat trividhamityAdi / etaccAsAtmyondrayArthasaMyogAdi dIrghajIvitIye tisraSaNIye ca prapaJcitamiti neha prapaJcayate ; atra pAThAdeva tritve siddhe trividhamitivacanaM bahuprapaJcasyApi asAtmyendriyArthasaMyogAdestraividhyAnatikramopadarzanArtham, tathA, pratyekamayogAtiyoga* trividhavikalSA iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1187 zubhAzubhAni tajjau ca dhamAdhammo kAle pariNAmAt phalahetukhAt pariNAmasaMzo bhvtH| etaduktaM katidhApuruSIye-kAlasya pariNAmena jraamRtaanimittjaaH| rogAH svAbhAvikA dRSTAH svabhAvo nissprtikriyH| niddiSTaM devazabdena kA yat pauvvadehikam / hetustadapi kAlena rogANAmupalabhyate / na hi kamna mahat kiJcit phalaM yasya na bhujyte| kriyAnAH kammenA rogAH prazamaM yAnti tatkSayAt / iti| yasvAha prajJAparAdhenAzudhakauNi kuvvanti prajJAsamayogena zubhAni tajjAtAvapi dhamAdhammo tatra prajJAparAdhe prazAsamayoge'ntabhUtAviti tadasAdhu, carakasyaitadvacanavirodhAt / prajJA ca yadaparAdhyati tadapi kRttretaadikaalvshen| na hyAdikAle pUrvakRtamAsIdazubhakarmaja phalaM kimapi yena buddhirpraadhyet| tadA kAlavizeSa evaM prajJAparAdhe hetuH, kAlo hi svabhAvataH zubhAzubhahetuH prasiddha stithyAdiyogenAnumeyaH, tahetukaJca prAk kamma yadazubhaM kRtam azubhakAle samAgate prajJAtattvavidAmatattvAvidAzvAparAdhyati, tat kAla prajJAparAvajaM tatkalamadhamma pariNAma evocyate / AdikAraNato hi saMjJA bhavati, phalajananaJcedAnI kAlena pariNAmAdeveti, pariNAme dharmAdharmAntarbhAvo na prajJAparAdhasamayogayoriti / nanu bhavakhevaM kAlasya trividhA yogA vyAdhihetavaH, zItoSNavarSalakSaNo yaH saMvatsaraH kAlastasya yathAskhalakSaNayoge'pi doSANAM cayaprakopaprazamAH prAyar3Adipu jAyante, jINabhuktamajIrNAnnakAle ca prakopo jAyate, pUrvAhAdiSu ca sa ca kAlaH ko hetuH kiMcaturthaH, tathAle trividhavavyAghAta iti ; uktaM prAk zItoSNavarSalakSaNaH saMvatsaraH sa kAla iti, tasya skhalakSaNasya kAlasyAtiyogAyogamithyAyogavyatiriktasamayogAstatkRtAzcayaprakopaprazamA vAtAdInAM prAkRtI gtiH| atimAtraskhalakSaNasya kAlasyAtiyogaH kAlAtiyogaH, hInalakSaNakAlasya yogaH kAlAyogaH, yathAsvalakSaNaviparItalakSaNasya kAlasya yogaH kAlamithyAyogaH, iti trividhayogo vaikRtaH, tasmAdvAtAdInAM cayaprakopaprazamAH, vAtAdInAM prAkRtI gatiH, ityuktaM kiyntHshirsiiye| cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathAkramam / bhavantyekaikazaH paTamu kAleSvabhrAgamAdiSu / gatiH kAlakRtA caipA cayAdyAH punarucyate / gatizca dvividhA dRSTA prAkRtI vaikRtI tthaa| iti / vAtAdImithyAyogabhedAt vividhatvadarzanArthaJca ; etacca hetutritayamuktamapi punaH prakaraNavazAdacyamAnamiha na punarukta doSamAvahati ; etaccAsAtmyendriyArthAdestraividhyaM mUlakAraNaM prati niyAmakam ; tena jvarasantApAda raktapittamudIryateityAdudhaktarogAderapi pratyAsannakAraNAvabodho noddhAvanIyaH / For Private and Personal Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1118 crk-sNhitaa| jvaranidAnam nAmaparA ca prAkRtI vaikRtI gatiyathA-pittAdevopmaNaH paktinarANAmupajAyate / pittaJcaiva prakupitaM vikArAn kurute bahun / prAkRtastu balaM zleSmA vaikRto mala ucyte| sa caivaujaH smRtaM kAye sa ca paapmopdishyte| sA hi ceSTA vAtena sa prANaH mANinaH smRtaH / tenaiva gegA jAyante tena caivoparudhyate / iti / ityevaM prAkRtavaikRtadvividhakAlayogaH kAlasamprAptistathA kAle pariNatakammephalAdharmazca kAlasya mithyAyogAyogAtiyogA ucyante / tad yathA katidhApuruSIye-dhIdhRtismRtivibhraMzaH samprAptiH kAlakarmaNAm / asAtmyArthAgamazceti jJAtavyA duHkhahetavaH / iti| atra yA kAlasamprAptiruktA tatraiva cayAdayo'ntabhUtAH / tathA coktam / nirdiSTA kAlasammAptiAdhInAM hetusNgrhe| cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathA puraa| mithyAtihInaliGgAzca varSAntA rogahetavaH / jIrNabhukta. prajIrNAnna-kAlAH kAlasthitizca yaa| pUrvamadhyAparAhnAzca rAtrayA yAmAstrayazca ye| yeSu kAleSu niyatA ye rogAste ca kaaljaaH| iti / iti kAle pariNAmena phalonmukhIbhUtenAzubhakammejaphalenAdhamrmeNa yadA buddhiradhiSThIyate, tadA dhIrvA dhRtirvA smRtirvA bhrazyati, dhIdhRtismRtibhraM zo hi buddhe ratiyogAyogamithyA yogAH, taistu trividhaiyogayuktA prazA vAGmanaHzarIrArambheSvaparAdhyatIti prajJAparAdha ucyate / prajJAparAdhe sati vAgatipravattete na vA pravartate mithyA vA pravarttamAnAsUcakAnRtA kAlakalahApriyAvaddhAnupacAraparuSavacanAdIni bhaasste| mana thAti pravattate na vA pravartate mithyA vA pravattemAnaM bhayazokakrodhalobhamohamAnA mithyAdazanAdikamAcarati / zarIrazcAtipravattete na vA pravartate mithyA vA pravartamAnaM vegadhAraNodIraNaviSamaskhalanagamanapatanAGgapraNidhAnAGgapradUSaNa prahArAvamanaprANoparodhasaMklezanAdIni kroti| evamuktaM ktidhaapurussiiye| udIraNaM gatimatAmudIrNAnAJca nigrhH| sevanaM sAhasAdInAM naariinnaashcaatisevnm| kammakAlAtipAtazca mithyArambhazca karmaNAm / vinayAcAralopazca pUjyAnAJcAbhidharSaNam / zAtAnAM svayamarthAnAmahitAnAM niSevaNam / paramonmAdikAnAJca pratyayAnAM niSevaNam / akAlAdezasaJcArau maitrI saMkliSTakarma bhiH| indriyopakramoktasya sadayattasya ca bajjanam / IrSyAmAnakiMvA raktapittAdikAraNe jvarAdAvapi asAtmyendriyArthasaMyogAdya va mUlakAraNam ; tena jvarAdikArye raktapittAdo jvarAdikAraNameva mUlakAraNaM bhavati ; pUrvoktakAlabuddhIndriyArthAnAM yogo mithyA na cAti ceti kramabhedenehAsAtmyendriyArthasaMyogasyAdAvabhidhAnena sarveSAmevaiSAM rogakatatve prAdhAnyaM darzayati ; mA bhUdekAntAbhidhAnena pradhAnatAniyamaH / yadyapi mUlabhUtasvena For Private and Personal Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1994 bhykrodh-lobhmohmdbhrmaaH| tajjaM vA karma yat kliSTaM kliSTaM yada dehakarma. jam / yaccAnyadIdRzaM kamme rajomohasamutthitam / prajJAparAdhaM taM ziSTA bruvate vyAdhikAraNam / buddhayA viSamavijJAnaM viSamaJca pravartanam / prazAparAdhaM jAnIyAnmanaso gocaraM hi tat / iti / ityevazca prajJAparAvena kRtakammaiphalenAdharmeNa phalonmukhIbhUtena adhiSThitaH puruSo'timAtrastanitapaTahotkruSTAdInAM zabdAnAmatimAtra zravaNaM kroti| sarvazo vA zabdAn na zRNotyatisUkSmAn vA zRNoti / paruSeSTavinAzopaghAtapraSeNabhISaNAdIn vA zabdAn zRNotItyevaM zabdAnAm atiyogAyogahIna yogamithyAyogebhyaH zravaNendriyaM vyaapdyte| taduktaM katidhApuruSIye--atyugrazabdazravaNAt zravaNAt sarvazo na c| zabdAnAzvAtihInAnAM bhavanti shrvnnaajdd'aa| paruSodbhISaNAzastA'priyavyasana. suuckaiH| zabdaiH zravaNasaMyogo mithyAyogaH sa ucyate / 1 / tathAtizItoSNAni spRzyAni spRzati snAnAbhyaJjanotsAdAdIni cAtizItoSNAni atyupsevte| savvezo vA spRzyAni na spRzati sUkSmANi vA spRzati / viSamasthAnAsanAbhighAtAzucibhUnAdIni vA spRzyAni spRzatItyevaM spazenendriyaspRzyAtiyogAyogahInayogamithyAyogebhyaH spazanendriyabAdhA bhvti| taduktaM katidhApuruSIye-- asaMspo'tisaMsparzI hInasaMsparza eva c| spRzyAnAM saMgraheNoktaH sparzanendriyabAdhakaH / yo bhUtaviSavAtAnAmakAle nAgatazca yH| snehazItoSNasaMsparzI mithyAyogaH sa ucyate / 2 / tathAtiprabhAvatAM dRzyAnAmatimAtraM darzanamAcarati samvezo vA na pshyti| atisUkSmANi vA pshyti| ativiprakRSTaraudrabhairavAdadbhutadviSTabIbhatsavikRtAdirUpANi vA pazyatAtyevaM cakSurAtiyogAyogahInayoga mithyAyogebhyo nayanaM vyaapdyte| taduktaM katidhApuruSIye-rUpANAM bhAsvatAM dRSTivinazyati hi darzanAt / darzanAcAtisUkSmANAM savvezazvApyadarzanAt / vissttbhairvbiibhts-duuraatiklissttdrshnm| tAmasAnAzca rUpANAM mithyAsaMyoga ucyte| 3 / tathAsau puruSo'titIkSNogrAbhiSyandino gandhAnatimAtraM nivrati sarbazo vA na jighrati jiprati vAtimUkSmAn / pratidviSTAmadhyaprajJAparAdhaH pradhAnaM bhavati, tathApi pratyAsannakAraNatvena tathA abuddhipUrvakasyApi utkaTazabdamithyAyogAderApa kAraNatvenAsAtmyendriyArthasaMyogo'pi pradhAnam / yadyapi kAlo duSparidharatvena pradhAnam, tathApi so'pIndriyArthaparAdhInatvenApradhAnam, kAlAtiyogAdaya indriyArthazItAyatiyogAdibhya evaM prAyo bhavanti / For Private and Personal Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1200 caraka sNhitaa| / jvaranidAnam kinnaviSapavanakuNapagandhAdIn vA jighratItyevaM ghrANArthagandhAtiyogAyogahInayogamithyAyogebhyo vyApadyate prANendriyam / taduktaM katidhApurupIye--- atimRdvatitIkSNAnAM gndhaanaamupsevnm| asevanaM sarvazazca ghrANendriyavinAzanam / pUtibhUtavipadviSTA gandhA ye caapynaatvaaH| tairgandhairghANasaMyogo mithyAyogaH sa ucyate / 4 / tathaivAsau puruSaH par3asAnekaikazo dvizastrizo vA caturaH paJca vAtimAtramAdatte'thavA sarvazo nAdatte'tyalpaM vA mithyA vAdatte, yAnyAhAravidhivizepAyatanAnyaSTau rAzivajnaM tadviparyayeNAdatte, ityevaM rasanArthAtiyogAyogahInayogamithyAyogebhyo jvarAdayo vyAdhayo jAyante / taduktaM katidhApuruSIya-atyAdAnamanAdAnamokasAtmyAdibhizva yat / rasAnAM viSamAdAnamalpAdAnazca dUSaNam / iti / 5 / ityevaM pariNAmaprazAparAdhAsAtmyendriyArthasaMyogAstrividhA hetavaH praagbhihitaaH| nanvevaM vidheSu trividheSu hetuSu kAnicidvyabhUtAni kAnicit guNabhUtAni kAnicit karmabhUtAni / tAni kiM vyAdhi prati samavAyikAraNAni yAni vikriyamANAni kAryasamApadyante, yathA ghaTaM prati mRdvaalkaadiini| athavA nimittakAraNAni yAni kAvye'sambadhyamAnAni kAyaM janayanti, yathA ghaTe prati kulAlAdIni iti / tatrocyate-sarvatra hi kizcit kAraNaM nimittaM kizcita samavAyi ceti| tatra madhurAdikaM dravyaM dravyaguNakAra samayogena mAtrayA'bhyavahana jATharAgninA vipaka' rasAkhyaM sAmAnyavizegAbhyAM samAna dhAtUna samavetya rakSati ayogena vizeSeNa hAsayati mithyAtiyogAbhyAM varddhayati saamaanyen| kSINAn sAmAnyena barddhayati vRddhAna vizeSeNa hAsayatIti samavAyi kAraNam / evaM zabdAdikam / prajJA cAyogamithyAyogAtiyogayuktA vAmanaHzarIrAsiyogamithyAyogAyogebhyaH klpte| tayA buddhamA ca prattA'tipravattA mithyApravattA vA vAGmanaHzarIraprattiH samavetya zarIra. manodhAtUna kSINAn sAmAnyena varddhayati vRddhAna vizeSeNa hAsayati samAna sAmAnyena barddhayati vizeSeNa haasyti| samayogayuktA tu prazA vAGmanaHzarIraprattisamayogAya klpte| tayA buddhayA samapravRttA vAGmanaHzarIrapravRttiH sAmAnyavizeSAbhyAM kriyAsAmyena samAn dhAtUna samavetya rakSati hetorhetutvaM kArya bhavatIti hetukArya vyAdhimAha- atstrividhetyaadi| na cAna yathAsaMkhyam, ekarUpAdapi hetostrividhavyAdhyutpAdaH ; atrApi trividha' vacanamAnantye'pi rogANAmAgneyatvAdyanatikramopadarzanArtham ; AgneyAH paittikA', saumyAH kaphajAH, vAyavyAH For Private and Personal Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1201 vizeSeNa hAsayati sAmAnyena varddhayatIti samavAyikAraNam / prajJAyA evaM samayogAtiyogAdibhiH kRtAda vAGmanaHzarIrArambhAjjAtaM karmaphalaM dharmAdharma saMskAravizeSarUpaM zarIreNa samavetya vartamAnaM tatra kAlena pariNataM dharmAkhA sAmAnyavizeSAbhyAM samAna dhAtUna rakSati, adharmAkhyantu hAsayati vizeSeNa, varddhayati saamaanyeneti| ayogAdiyuktaprajJAjAtasvadharmaH / iti dhamAdhammapi samavAyikAraNam / kAlo'pi samalakSaNaH zarIraM samavetya samAna dhAtUna rakSati sAmAnyavizeSAbhyAM hInAtimithyAyogalakSaNastu zarIraM samavetya samAn dhAtUna sAmAnyena vaddhayati vizeSaNa hAsayatIti sama. vaayikaarnnm| ityevaM rogArogyayoH samayogAyogAdiyogarUpaM kAraNatrayam asAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmAkhyaM samAvAyikAraNam / nimittaM kAraNantu janakaM mAtApitrAdikaM ghaTAdiSu kulAlAdikamiva bhUtAbhiSaGgAdikaM rogArogyayobhiSagAdipAdatrayazca dravyavajjam sannikRSTam / viprakRSTantu savve. rogANAM mRtyunAmnI kanyA, tasyA rodanajAzruvindavo hi rogaaH| dakSayajJa kupita. rudrazca jvarasyeti / dezastu khalvasAtmyendriyArthasaMyoge'ntarbhavati tattaddezaguNAnAmindriyaiyogAt / eSAntu trayANAM svaskhakAyryajanane sAmAnya vizeSayodharmayobhUyasvAlpIyasvAbhyAM jayAjaye sati vyabhicArAvyabhicArI bhvtH| vakSyatatraiva sthAne pramehanidAne / iha khalu nidAnadoSadRSyavizeSebhyo vikArANAM vidhAtabhAvAbhAvabhAvaprativizeSA bhavanti / yadA hya te trayo nidAnAdivizeSAH parasparaM nAnubadhnanti na tadA vikArAbhini tirbhavati / athAprakarSAdavalIyAMso vAnubandhanti, na tadAvazyaM vikArAbhinin ttirbhavati / cirAdvApyabhinirvattente vikArAstanako vA bhavantyathavApyayathoktasabaMliGgAH, vipayyaye viparItAH / iti savvevikAravighAtabhAvAbhAvabhAvaprativizeSAbhini tiheturbhvtyuktH| iti / yathA dugdhaM madhuraM madhurapAkaM zItavIrya snigdhaM guru picchilaM dravaM sarazca / kaphasya ca tAdRzaguNasya sthirasya sthaiyyaguNavajja sarvaguNasAmAnyabhUyasvAt sthiraguNahAsakAriNaM saraguNamavajitya sarvaguNataH karpha vddhyti| na tu sarakhena dugdhaM mAdhuryAdikamavajitya karpha sthiraguNato hAsayatyalpIyasvAt / kAJjikanvamlam vAtajAH; yadyapi pradhAnasvena vAyavyA eva prathamaM niddeSTu yujyante, tathApIha jvare pittasya pradhAnatvAdAgneyAbhidhAnam ; AgneyasImyavAyavyA iti samAsenai kekasyApyasAtmyondrayArthasaMyogAdetrividharogotpattitvaM darzayati ; asamAse hi yathAsaMkhyamapi zaGkayate , anyathApi 151 For Private and Personal Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1202 caraka sNhitaa| [ jvaranidAnam uSNaM tIkSNaM vizadaM laghu ceSatsnigdhaM dravazca / dravakhasAmAnye'pi kaphamamlAdivizeSabhU yastvAt dravasamavajitya hAsayati na tu dravalena karpha vaDe yati / tathA hime sazcitasya kaphasya vasante vamanalaGghanakaTukAdisevanaM sannikRSTaM jIvanIyaghRtAdikaM bAdhitA ca viSaM sadyo jIvanaM hanti / ityevaM prAdhAnyAprAdhAnyaM bodhym| abhivyktirpyutpttivishessH| taddhetukhAt abhivyaJjakaJca hetubhedamAha kazcit / hetutrayamidaM kizciddhAtupradUSaNavacanena doSahetuvyAdhihetu-doSavyAdhyubhayahetubena bodhyam / doSahetavo yathattatpannA mdhuraadyH| dhyAdhihetavo madbhakSaNAdayaH paannddurogaadeH| yathA-kaSAyA mArutaM pittamUSarA madhurA kphm| kopayenmRdrasAdIMzca raukSyAd bhuktaJca rukSayet / iti kaSAyAdimRdbhakSaNataH kupitavAtAdInAM pANDuzopharogetararogAnArambhakakhena pANDurogazopharogamAtrArambhakakhAt tu vyaadhihetukhaat| ubhayahetavo vAta. raktAdau hstyshvaadiyaanaadyH| te hi doSaM koSayitA vAtaraktAdipatiniyata. meva vyAdhiM janayanti nAnyavikAramiti kazcit ; tanna, mRdbhakSaNasyeva hastyazvAdiyAnAdeAdhihetuvAt / hastAzvAdiyAnAderiva ca mRdbhakSaNasyobhayahetulApatteH / tena vyAdhihetavo'bhighAtAdayaH, ubhayahetavo mudbhakSaNahastyazvayAnAdaya iti / ___ yastu vAhyAbhyantarabhedena dvividhaM hetu brANo'sAtmyendriyAthesaMyogAditrayaM bAhya kAraNaM doSA dRSyAzcAbhyantaram / tatra doSA vAtAdayaH zArIrAH; rajastamasI mAnasau doSo dUpyAzca rasAdayo dhAtavaH / purISAdayazca zArIrAH sattvaguNastu mAnaso dRSya iti vyAcaSTe tadanena pratyAkhyAtaM bhavati, yato'sminnukta vikAro dhAtuvaiSamyaM sAmyaM prakRtirucyate / iti| vAtAdidhAtuvaiSamyaM vyAdhi prati hi na doSAdiko hetuH| taddhAtuvaiSamyahetukAstu jvarAdayo vyAdhayasteSUpAdAnaM doSA vAtAdayo rasAdayazca dRssyaaH| mAnasadoSarajastamovaiSamyanimittAH kAmakrodhAdayazca ye teSUpAdAnaM viSamarajastama iti vAtAdibhyaH pRthaGa na jvarAdayaH kAmAdayazca na pRthagrajastamobhyAmiti ; taccoktaM- svadhAtu vaiSamyanimittajA ye vikArasaGghA bahavaH shriire| na te pRthak pittakaphAnilebhya Agantavaste tu tato vishissttaaH| iti| ye cAgantavaH zarIre'bhighAtAdibhyo jAyante kSatAdayaste vyAdhInuktahetujAnAha-dvividhAzcApara ityaadi| rAjasatAmasAnAJca vicchidya pATheneha tantre zArIrakhyAdhyadhikArapravRtteranadhikAratvenAprapaJcanIyatvaM darzayati ; abhidhAnaJca rAjasatAmasayoriha vyAdhikathanasya nyUnatAparihArArtham ; AgantavazcAbhighAtAdijA rogA AgneyAdivevAnta For Private and Personal Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1203 tatra vyAdhirAmayo gada AtaGko yakSmA jvaro vikAra* ityanAntaram // 4 // 'pi khagrasamAMsAdivaiSamyajA eva, kizcitkAlaM prathamaM yadvAtAdidoSasambandharahitAstAvatkAlaM pittakaphAnilebhyo viziSTA na pittAdidoSAtmakAH / tasmAdAbhyantarahetavo na santi jvarAdayo hi dhAtuvaiSamyarUpavyAdhijanyakhAd vyAdhaya ucyante / yathA paJcabhUtArabdhaM vastu dravyArabdhavAt dravyaM taduktaM sendriyaM cetanaM dravyaM nirindriyamacetanamiti / evaM vakSyate cAtra / kazciddhi rogo rogasya hetubhUkhA prazAmyatIti / sa ca rogajavAda rogaH ityato rogAkhyaheturnAdhika iti| yathA paJcabhUtajamannamannajaJca zukramityannaM na pRthagadravyaM bhUtebhya iti / evaM trividhe heto siddhAnte tatkAyamAha-ata ityaadi| atastrividhAt asaatmyendriyaarthsNyogaaditH| yathA dhAtuvaiSamyaM syAt tadvidhaM zastrAdijasadyotraNAdyAgantukaM vAtAdivaiSamyazca / tadvAtAdivaiSamyanimittA jvarAdayazceti / trividhA AdhibhautikA AdhyAtmikA AdhidaivikAzceti trividhAH AgneyAdiniddezenaiva vividhakhe siddhe trividhavacanAt khyaapitaaH| AgneyA ityAdi pRthakapadaniddezena trividhAddhetoyethAha na tu yathAkramam / tridhA vyAdhInAhaAgneyA ityaadi| shaariiraastridhaagneyaadibhedaat| tatra mAtRjadhAtuvaiSamyarUpA AgneyAstathA paittikAzca / pitRjadhAtuvaiSamyarUpAH saumyAH zlaiSmikAzca / vAtavaiSamyaM tannimittAzca vAyavyA iti / atraagntvo'ntrbhvnti| dvividhAzcApare mAnasA rAjasAstAmasAzca / Agneyasya rAjasakhaM vAyavyasya ca tathA saumyasya tAmasavam yadyapi tathApi sAkSAtkAraNena bhUtena niddezo na khatiparamparAkAraNena gunnen| iti // 3 // gaGgAdharaH-atha vAtAdirasAdisvedAdInAM zArIrANAM dhAtUnAM rajastamasomAnasayozca dhAtoH sattvasya ca vaiSamyebhyo vikArebhyo jAtAnAM jvarAdInAM kAmakrodhAdInAzca vikAratvaM kimasti nAsti vA iti ? ata ucyte-ttretyaadi| tatrAgneyAdiSu trividheSu rAjasatAmaseSu ca dhAtuvaiSamyanimitteSu rogeSu vyAdhiH bhavanti ; yatastatrApi hi dopaprakopavyapadezo'styeva ; kiMvA 'apare' ityapradhAnAH, paro hi zreSTha ucyate ; apradhAnatve cokta voppttiH| vyAdhInAmAmneyAdivibhAgaM darzayitvA vyavahArArtha lakSaNArthaJca paryAyAnAha-anna vyaadhirityaadi| atrApi paryAyANAmanarthAntareNAtaGkAdi * itaH paraM roga ityadhika pATho bahuSu grantheSu dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1204 crk-sNhitaa| -- jvaranidAnam tasyopalabdhinidAnapUvvarUpaliGgopazayasamprAptitazca / ityAdi vikAra ityantaM sarva prAtipadikamanarthAntaramekArthakam / parasparamekAthakaM sada yamarthamabhidadhAti so'rtho rogo rogalAt / yathA gojAto gaurazvajAtazcAzva iti / tatra vyadha tAr3ane ityasya rUpaM vyAdhiH / ama roge caurAdistasya rUpamAmaya iti / gada vyaktAyAM vAcItyasya rUpaM gada iti saMjJAyAm / taki dauHsthye ityasyAGapUrvasya rUpamAtaGkaH / yakSa pUjane iti caurAdikasya saMjJAyAM ykssmaa| jvara roge ityasya rUpaM jvara iti / vipUbveka kRtro rUpaM vikAra iti / eSAM yathA dhAtuvaiSamyamupAdAnaM tathA cAsAtmyendriyArthasaMyogAditrayaJca kaarnnmiti| kuSThAkhyauSadhivizeSasya vyAdhiparyAyavAcyate'rthAntarAbhAvAd vyAdhitvaM na prasajyate, totipadenAgneyAdInAmanukarSaNAt / yakSmA jvarazceti rogasAmAnye yathA vattete tathA rogavizeSe ca vrtte| yathA zAlazabdo vRkSasAmAnye vRkSavizeSe ca vttte| vistareNa rogasvarUpaM vikAro dhAtuvaSamyamiti zloke vyAkhyAtamiti // 4 // gaGgAdharaH--athAsya vyAdhe kuta upalabdhirbhavatIti ata ucyate-tasyetyAdi / tasya dhAtuvaiSamyanimittasya tadanimittasya cAsAtmyendiyAthesaMyogAdijasya vyAdheH svarUpataH prabhedataH sAdhyavAsAdhyavAdito balAbalato'nubandhyAnubandhAditazca savvetobhAvenopalabdhiyathAsambhavaM pratyakSamanumAnaJca nidAnAdibhyaH pUrvamAptopadezena jJAtasya / yathA hikkAdau zabdaH zrotreNa pratyakSamupalabhyate / zaityoSNyAdikamAturagataM spshenen| kRSNAruNazvetapItAdikaM cakSuSA kRza zabdAnAM bhayAdyarthatAvyudAsAd vyAdhilakSaNatvaM bodhyam / AtaGkana hi bhayamapyucyate, vikArazabdena hi indriyAdayo'pi por3aza vikArA ucynte| tathA vyAdhyAdizabdAnAM vyutpattyA rogadharmA lakSaNIyAH ;-tathA ca vividhaM duHkhamAdadhAtIti vyaadhiH| prAyeNAma pamutthatvenAmaya ucyte| mAtaGka iti duHkhayuktatvena kRcchrajIvanaM karoti / vacanaM hi "AtaGkaH kRcchjiivne"| yakSmazabdena ca rAjayakSmavadanekarogayuktatva vikArANAM darzayatti ; jvarazabdena ca dehmnHsntaapkrtvm| vikArazabdena ca zarIramanasoranyathAkaraNatvaM vyaadherdrshyti| rogazabdena ca rujAkatrtRtvam // 3 // 4 // cakrapANiH-- idAnIM vyAdherjanakahetumabhidhAya tathA taddhatujanyaJca vyAdhimuktvA tasya vyaadherjnyaanopaaymaah-tsyetyaadi| avijJAte hi vyAdhau cikitsA na pravartate / ataH sAmAnye na vyAdhijJAnopAyanidAnapaJcakAbhidhAnam / For Private and Personal Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1205 khAzavaJca / rasazcAturagato rasanenAnaucityAda grahaNAnukteH paranvanumAnenopalabhyate / gandhastu ghrANeneti / pratyakSamanyat sacamanumAneneti / __ athaivamastu-nidAnena rogasya bhaviSyato vartamAnasyAnupazayena nidAnenAnumAnAdupalabdhau satyAM punaH kathaM pUrvarUpAdibhirzAna miSyate ; jJAtasya punarzAne prayojanAbhAvAditi cet ? na, nidAnena hi vyAdhirayaM bhaviSyatIti vijJAyate, saca kIdRzo vyAdhiriti na vijJAyate, na vA nidAnAdipaJcakAnyatamamekamapyantareNa vyAdheH sarvathA jJAnaM bhavati, tasmAdapare jJAnahetavo vktvyaaH| ekanidAnakAnAm anekavyAdhInAJca samAnAnekanidAnakAnAM vA na nizcayena vyAdhInAM jJAnaM bhavati ko vyAdhibhaviSyatIti saMzayAt / nidAnasya sannikarSa-viprakarSAdinA jayaparAjayavidhAtAdito vyAdhyutpattivyabhicArAcca / tasmAt pUrvarUpAdInAM vaktavyakhe sAmAnyapUvarUpAta kevalAta vyAdhevAtajakhAdivizeSAvadhAraNaM na syAt, na vA vizeSeNa pUrvarUpAt kevalAt vyAdhInAM nizcayajJAnaM syAt / raktapittapittapramehasandehe hi vakSyate "hAridravarNa rudhirazca mUtraM vinA pramehasya hi puurvruupaiH| yo mUtrayet taM na vadet pramehaM raktasya pittasya hi sa prkopH||" iti / hAridravarNarudhiravaNemUtradarzane pUrvamasmAt pramehapucarUpamabhUt kiM nAbhUt taM vijJAya niHsaMzayo bhavati na kevalahAridravarNarudhiravaNemUtrasya rUpasya darzanamAtreNa niHsaMzayaH syAta, tasmAdapajJAnamAtrato na vyAdhijJAnaM bhvti| nApyupazayAt kevalAda vyAdhenizcayaH syAt / ekadravyopazayAnAM vAtikAnAM paittikAnAJca vyAdhInAM madhurasnigdhAdibhirupazaye vAtikavattikakhAnyatarasaMzayAt / vyAdhiprabhAveNa cAvamyatimirAdInAM kaphajakhanizcayo na vamanena syAt iti / na vA kevalayA samprAptayA vyAdhinizcayaH syaat| vAtAdiH pratyekameva pratirogaM sarvarogasya niyamataH sthAnasaMzrayAdimattayA vyAdhijanakakhAt / svasva. liGgaM vinA vAtAdhavagamAbhAvAt / tasmAnnidAnAdipaJcakAt samastAdeva vyAdherupalabdhirbhavati svvthaiv| ekaikasmAt tu kasyacit kadAcit kathaJcit kaaciduplbdhirbhvti| __ atha bhaviSyati vyAdhinizcayazcaturbhiriti nidAnaM noktvA zeSANi cakhAyucyantAmiti cet ? n| bhUtAdyamiSaGgAdijAnAM vyAdhInAM nidAnaM bhUtAdikamantareNa bhUtalakSaNasamAnalakSaNavAtAdiliGgaiH vAtAdijavena jJAnAbhAvAt / evamagnidadhAdiSu bodhym| bhUtAdinidAnena hi tajajJAnAt tasmAnidAnaM vaktavyam / nidAnenaiva cAnupazayAtmakena ra DhaliGgAnAM vyAdhInAM For Private and Personal Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1206 crk-sNhitaa| __jvaranidAnam shaanaacc| yat tu saMkSepataH kriyAyogo nidAnaparijanamiti suzrutavacanadarzanena nidAnajJAnamantareNa nidAnaparivajjanaM na syAt ato nidAnamavazyaM vAcyamiti vyAcapTe, tanna, vyAdherupalabdhyartha hi na nidAnaM jJAtavyaM bhavati, kriyAntu bhavatIti kriyopadeze vaktavyaM syAditi / ___ atha tahi pUrvarUpaM nocyatAM nidAnarUpopazayasamprAptayastUcyantAmiti cet ? n| vinA hi pUjvarUpaM nidAnAdibhizcatubhine vyAdhenizcayaH syAt / yathA"hAridravarNa rudhirazca mUtraM vinA pramehasya hi pUcvarUpaiH / yo mUtrayet taM na vadet pramehaM raktasya pittasya hi sa prakopaH" iti| yat tu vyAdhizAnahetuSu nidAnAdiSu pUca rUpasyAnupAdAne pUrvarUpAvasthAyAM vihitakriyAvizeSo na kartuM zakyate bhiSagbhiH, pUrvarUpajJAnAvAt / uktaJca sushrute| vAtikajvarapUrvarUpe ghRtpaanmiti| vakSyate cAtra jvarasya pUrvarUpe laghvazanamapatarpaNa veti / tadapi vyAdhyupalabdhiSapAdAne sAdhakaM na bhvti| cikitsArtha pUrvarUpasya jJAnasyAvazyakakhAt tatraivopadizyatAM puurvruupmiti| zAnahetuSu upAdAne zAnArthaM yat tat sAdhakaM bhavatIti / ___ atha liGgaM nocyatAM nidAnapUrvarUpopazayasamprAptayastUcyantAmiti cet ? n| liGgaM hi vinA vyAdheH svarUpazAnaM na syAd vAtAdijakhavizeSazAnazca / yat tu rUpAvasthAyAM vihitA sarvA cikitsA vinA liGgajJAnaM na sambhavati, tasmAlliDaM vaktavyamiti vyAcaSTe, tnn| vyAdhyupalabdhihetuSu liGgopAdAne sAdhakaM bhvti| cikitsArtha liGgajJAnAvazyakale tatraiva vaktavyaM bhvtiiti| itthazca vyAdheH sAdhyavAsAdhyabAdijJAnArthazca nidAnapUrvarUpaliGgAnyavazyaM vaktavAni bhavanti / uktaM hi sukhasAdhyalakSaNaprakaraNe hetavaH pUrvarUpANi rUpA. NyalpAni yasya vA ityaadi| kRccha sAdhyalakSaNe ca-nimittapUrvarUpANAM rUpANAM madhyame bale iti| tathA jvarasyAsAdhyalakSaNe--hetubhirbahubhirjAto balibhibahulakSaNaH / jvaraH praannaantkRt| evaM, pUrvarUpANi sarvANi jvaroktAnyatimAtrayA / yaM vizanti vizatyenaM mRtyujvarapuraHsara / anyasyApi ca rogasya pUrvarUpANi yaM nrm| vizantyanena kalpena tasyApi maraNaM dhruvmiti| sukhasAdhyavAdijJAnArthazcAvazyaM vaktavyAni nidaanpuurvruuplinggaaniiti|| athopazayo'pyavazyaM vktvyH| na hi gUDhaliGgacyAdhInAmanabhivyaktakhena saGkIrNalakSaNAnAJcopazayAnupazayAbhyAmantareNa vizeSajJAnaM bhvti| vakSyate hyatra gRDhaliGgaM vyAdhimupazayAnupazayAbhyAM parIkSeteti / For Private and Personal Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH nidaansthaanm| 1207 tatra nidAnaM kaarnnmityuktmy| __ atha sammAptiriha vyAdhivijJAnahetuSu nocyatAmiti cet 1 n| yato nidAnena jAtasyApi vyAdheH ArambhakadoSANAmaMzAMzavikalpAnubandhyAnubandharUpa. prAdhAnyAprAdhAnyabalakAlAdizAnaM samprAptimantareNa na syAt tato vyAdharazeSavizeSaNa syAt na cAvizeSavizeSeNa vyAvanimantareNa vizeSaNa cikitsA bhvti| vakSyate ca-rogamAdau parIkSeta tato'nantaramauSadham / tataH karma bhiSak pazcAjJAnapUrva smaacret|| iti / itthazca vyAdhijJAnArthamihopadiSTeSa paJcasu nidAnAdiSu cikitsArtha punastatra naitAni vAcyAni bhavanti / pazcAnAmeSAM nirdezAnnidAnasthAnagrantho'pi nidaanshbdenocyte| tatrAtha niruktiriyaM-nidIyate nibadhyate helAdisambandho vyAdhiranenAsmin veti nidAnaM nidaansthaanm| yA goH kAmadudhA na tAM nidadIteti nibandhanArthe nipUrvadAbo vyAsena pryuktkhaat| hetulakSaNanirdezAnnidAnAnIti SoDazeti suzrutavacanAcca / naiSA niruktiH suzrutavacanena saMgacchate hetulakSaNanirdezAdityuktaH, nibandhanotyabhAvAt / karaNAdhikaraNayozca lyUTa granthArthe puliGgalaprasaGgAcAdhyAyArthe c| sthAnArthe cennidAnAnIti SoDazeti adhyAyArthe nidAnAnIti napuMsakakhAnupapattizca / hetulakSaNanirdezAditi nirdezotyA nidIyante niddezyante nidAnAdIni yasmin tannidAnaM nidAnasthAnaM pRSodarAdikhAda rUpasiddhiH / iyamapi niruktinai sAdhuH / nidAnAnIti SoDazeti ssodd'shaadhyaayprkhaannpuNsklaanupptteH| hetulakSaNanirdezAdityuktyA nidAnazabda nipUrvadizeH prayogAbhAvAt / evaJca nidAnazabdasya hetulakSaNavacanasya tattadadhyAye upacArastattadvaprAdhehetulakSaNanirdezAditi, anyathA napuMsakaliGgAnupapattirnidAnAnIti, adhyAyavizeSaNavena pulinggprsnggshceti| tatra nidAnAdIni krameNa lakSayati-tatra nidaanmityaadi| kAraNamityuktamagre iti| yadihavAgre uktaM hetunimittamityAdiparyAyeNa utpattikAraNaM tadiha vyAdhenidAnamiti / yadA tu vyAdhiraparaM vyAdhi janayati / yathA-jvarasantApAda raktapittaM jAyate ityevamAdi, tadA tadraktapittakaro jvaro nidAnArthakaro roga eva na tu nidAnam / yathA ghaTAdi dravyaM dravyArabdhavyaM ukta nidAnaM vivRnnoti-nidaanmityaadi| agre uktamiti "iha khalu' ityAdinA pariNAmazca' itynten| kAraNaJca vyAdhInAM sannikRSTaM vAtAdi, viprakRracArthAnAm For Private and Personal Use Only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1208 crk-sNhitaa| jvaranidAnam tadArambhakamRdAdi dravyaM dravyArthakaraM dravyaM na tu navadravyAntargataM dravyam / tasmAt asAtmyendriyArthasaMyogAditrividhanidAnAtiriktaM nidAnaM nAstIti / yaca setikartavyatAko vyAdhyutpattiheturnidAnamityuktvA trividheSvasAtmyendriyArthasaMyogAdiSu dravyabhUteSu yathA samanveti, tathA vAtAdiSu ca viSameSu samanveti / hetuzca vAhya Abhyantarazceti dvividhaH / vAhyastrividhaH, AbhyantarAstu doSadRSyA iti vyAkhyAya doSANAmitikatrtavyatAyAzca itikartavyatAntarabhAvAnna nidAnavaM kintu samprAptisamiti suzrutena vAtAdInAM nidAnavamuktam / tadayathA-sarveSAJca vyAdhInAM vAtapittazleSmANa eva mUlaM talliGgalAda dRSTaphalakhAdAgamAcceti vyAcaSTe, tanna saGgatam ; adravyabhUteSvasAtmyendriyArthAdiSvatyugrazabdAdiSu paruSavAgAdiSu lakSaNasyAprasaGgAt setikartavyatAkakhAbhAvAt dravyabhUtAnAmitikartavyatAsvaprasaGgAcca / nidAnArthakareSu viSamavAtAdiSu jvarAdiSu cAtiprasaGgAt / suzrute tu sarveSAzca vyAdhInAM vAtapittazleSmANa eva mUlaM talliGgakhAt ityuktaM na nidAnamuktam talliGgakhAdityanena vAtAdiprakRtikavamuktaM tena sarveSAM vyAdhInAmiti vAtAdiprakRtikAnAM vyAdhInAM jvarAdInAM mUla. mityuktaM na khAgantuvyAdhInAM na vA kAmAdInAM mAnasavyAdhInAM mUlamuktaM tasmAda viSamavAtapittazleSmANo na nidAnaM kintu vikArA eva / yata uktaM vikAro dhAtuvaiSamyamiti, tacca dhAtuvaiSamyaM nidAnArthakaraM nidaanaarthkrjvraadivyaadhivnaadhirev| tatra suzrute ca punaruktaM tad yathA-"bhUyo'tra jijJAsya-kiM vAtAdInAM jvarAdInAJca nityaH saMzleSaH paricchedo veti ? yadi nityaH saMzleSaH syAt tahi nityAturAH sarca eva prANinaH syuH| athApyanyathA vAtAdInAM jvarAdInAzcAnyatra vattemAnAnAmanyatra liGgaM na bhavatIti kRkhA yaducyate vAtAdayo jvarAdInAM mUlAnIti / " tasmAt sarveSAM vyAdhInAmiti jvarAdInAM na tu dhAtuvaiSamyAgantuvyAdhInAm ; kiM hi vAtavaiSamyasya vAtavaiSamyaM mUlam ? tatrottarazvoktaM-"dopAna pratyAkhyAya jvarAdayo na bhavanti, atha ca na nityaH sambandho yathA hi viduradvAtAzanivarSANi AkAzaM pratyAkhyAya na bhavanti, satyapyAkAze kadAcinna bhavanti atha ca nimittatastata evotpdynte| taraGgabuddhadAdayazca udakavizeSA ev| evaM vAtAdInAM jvarAdInAJca nApyevaM saMzleSo na ayogAdi / punarviprakRSTaM kAraNaM jvarasya rudrakopaH, sannikRSTaM kAraNaM raktapittasya jvarasantApa iti / punazca nyAdhInAM sAmAnyena viprakRSTaM kAraNamuktam, yathA-"prAgapi cAdhAhate na rogospattirabhUda' ityaadi| tadetat sarvamapi kAraNazabdena graahym| tatrAdharmakAryatvena vyAdhInAM For Private and Personal Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] nidAnasthAnam / 1206 paricchadaH zAzvatikaH, atha ca nimittata evotpttiriti| tasmAnnidAnazabdena kupitavAtAdayo nocynte| zAstre'smin vAhyahetoH paryAyeNa nidAnazabda uktH| evameSAmasAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmAnAM nidAnAnAM kAnicit doSAn varddhayitrA jvarAdIn janayanti kAnicit kAraNAntarataH saJcitAn doSAn vyaJjayanti vikArAn jnynti| doSaprakopapUrvakajvarAdivyAdhihetUn pratirogAdhyAye vkssyti| hemante sazcitaM zleSmANaM ghRtamiva sUryasantApo vilayan kapharogaM janayati / taduktaM-hemante nicitaH zleSmA vasante kapharogakRditi / suzrute ca vAtAdInAM cayaprakopAdiheturuktaH ekaviMzatitame'dhyAye / tadyathA-prAksazcitaheturukta iti Rtubhedena / tatra sazcitadoSANAM stabdhapUrNakoSThatA pItAvabhAsatA mandoSmatA cAGgAnAM gauravamAlasyaM cayakAraNavizeSazceti liGgAni bhvnti| tatra prathamaH kriyAkAla iti| eSa prAkRtacaya RtusvabhAvAdeva bhvti| samayogayuktAnAmapi / evaM sazcite doSe pUvaM prajJAparAdhakRtakamme phalenAdhammavizeSeNa kAle pariNamatA phalonmukhIbhUtenAdhiSThitaH / tatpratikAraM na karoti, karoti punaH prajJAparAdhAdahitasevanam / rogasAmAnyakAraNaM vizeSarogakAraNa vA sevte| tatra vAtasAmAnyakAraNamuktaM sushruten| tadyathA--ata UI prakopaNAni vakSyAmaH / tatra balavadvigrahAtivyAyAmavyavAyAdhyayanaprapatanapradhAvanaprapIr3anAbhighAtalakanaplavanataraNa-rAtrijAgaraNa-bhAraharaNa-gajaturagarathapadAticAkaTukaSAyatiktarukSa. laghuzItavIrya-zuSkazAka-vallUravarakodAlakakoradUSa-zyAmAkanIvAramudgamasUrADhakIhareNukalAya-niSpAvAnazanaviSamAzanAdhyazana-vAtamUtrapurISazukracchavikSavathU. gAravASpavegavighAtAdibhirvizeSairvAyuH prkopmaapdyte| sa zItAbhrapravAteSu ghantei ca vishesstH| pratyUSasyaparAhe ca jINe'nne ca prkussytiiti| etAnyAsevamAnasyAdau vAyuH saJcIyate tatra coktAni lakSaNAni yazca vA pUjbekammakRtAdharmAvizeSaNAdhiSThito vakSyamANAni vAtajvarAdikAraNAnyAsevate tasya cAdau vAyuH sshciiyte| tasya coktAni lakSaNAni bhavanti na vizeSAparalakSaNAni, tasmAdanumIyate'sya vAtajo vyAdhibhaviSyati, vAtalAhArAdijAtastabdhapUrNakoSThatAdimatvAt / evameva pUrva prajJAparAdhakRtakarmavizeSaphalenAdhamrmavizeSeNa daivanyapAzrayaprAyazcittabalimaGgaletyAdicikitsAsAdhyatdhaM prtiiyte| rudrakopabhavatvena ca jvarasya mahAdevaprabhavatvaM tathAgneyatvaM prtiiyte| krodho hyaagneyH| tena tanmayo jvro'pyaagneyH| tathA ca vacanam-"uSmA pittAhate nAsti jvaro nAstyupmaNA vinaa| tasmAt pittaviruddhAni tyajet 152 For Private and Personal Use Only
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1210 crk-sNhitaa| - jvaranidAnam kAle pariNamatA phalonmukhIbhUtenAdhiSThitaH prAkasazcitapittasaJcayapratikAraM na karoti, karoti punaH prajJAparAdhAdahitasevanam, rogasAmAnyakAraNaM rogavizeSakAraNaM vA sevate / tatra pittasAmAnyakAraNamuktaM suzrutena / tadayathA-krodhazokabhayAyAsopavAsa-vidagdha-maithunopagamanakadamla-lavaNa-tIkSNoSNalaghuvidAhitilatailapiNyAkakulattha-sarSapAtasIharitakazAka-godhAmatsyAjAvikamAMsa-dadhi-takra. kUccikAmastusauvIrakasurAvikArAmlaphalakaTarAmabhRtibhiH pittaM prakopamApadyate / taduSNaruSNakAle ca meghAnte ca vizeSataH / madhyAhna cAddharAtre ca jIyaMtyanne ca kupyati // etAnyAsevamAnasyAdau pittaM saJcIyate, tatra coktAni stabdhapUrNakoSThatAdIni lakSaNAni bhavanti / yazca vA pUrvakarmakRtAdharmavizeSeNAdhiSThito vakSyamANapittajvarAdInAM kAraNamAsevate tasya cAdau pittaM saJcIyate, tatrApyuktAni lakSaNAni bhavanti na vizeSAparalakSaNAni ; tasmAdanumIyate'sya pittajo vyAdhirbhaviSyati, pittalAhArAdijAtastabdha pUrNakoSThatAdimattvAt / evameva pUrva prajJAparAdhakRtakarma vizeSaphalenAdharmavizeSeNa kAle pariNamatA phalonmukhIbhUtenAdhiSThitaH prAksazcitaM zleSmANaM na pratikurute, kurute punaH prajJAparAdhAdahitasevanam, rogasAmAnyakAraNaM rogavizeSakAraNaM vA sevte| tatra kaphasAmAnyakAraNamuktaM suzrutena-divAsvapnAvyAyAmAlasyamadhurAmalalavaNazIta-snigdha-guru-picchilAbhiSyandi-hAyanakayavakanaiSadhakekaTakamApa-mahAmASa-godhUma tilapiSTavikRti dadhidugdhazarApAyase kSuvikArAnUpaudakamAMsavasAvisa-mRNAla-kazeruka zRGgATaka-madhuravallIphala-samazanAdhyazanaprabhRtibhiH zleSmA prakopamApadyate / sa zItaiH zItakAle ca vasante ca vishesstH| pUrvAhna ca pradoSe ca bhuktamAtre prakupyati iti // etAnyAsevamAnasyAdau zleSmA saJcIyate tatra coktAni stabdhapUrNakoSThatAdIni lakSaNAni bhvnti| yazca vA pUrvakRtAdharmavizeSeNa adhiSThito vakSyamANakaphajvarAdikAraNamAsevate tasya cAdau zleSmA snyciiyte| tatrApyuktAni stabdhatAdIni lakSaNAni bhavanti na vizeSAparalakSaNAni / tasmAdanumIyate'sya zleSmajo vyAdhibhaviSyati, zleSmalAhArAdijAtastabdhakoSThatAdimattvAt / evaM sazcitavAtAdidahasya punaH prAparAdhAt pittaprakopaNaiH sevyamAnaizcAbhIkSNameva dravadravyasnigdhagurubhizvAhAraidivAsvapnakrodhAnalAtapazramAbhighAtAjIrNaviruddhAdhyazanAdibhirasaka prkopmaapdyte| pittAdhike'dhikam // iti / vAtAdijanyatvajJAnena ca vAtAdiviparItabheSajasAdhyatvaM tathAnubhUtavAtAdivikArAntarasambandho'pi bhAvI klpyte| bhasAtmyahetusevopadarzakena ca bhAvI vyAdhiH For Private and Personal Use Only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1211 yasmAda raktaM vinA doSaine kadAcit prkupyti| tasmAt tasya yathAdoSaM kAlaM vidyAt prakopaNe // iti / ityevamekazo dvizaH samastA vA doSAH zoNitasahitA vA saJcitA yadA prakupyanti tallakSaNamuktaM sAmAnyena sushrute| tadyathA-teSAM prakopAt / koSTha-todasazcaraNAmlikApipAsA-paridAhAnnadvaSahRdayotkledA jaaynte| iti| tadAnumIyate'sya dehe koSThatodAdibhirvAtAdiprakopo'bhUdityasya vAtAdijavyAdhibhaviSyatIti na cAnumIyate ko vyAdhiH bhvissytiiti| eSa dvitIyaH kriyaakaalH| ___ yadyapyatra sAmAnyataH prakopaliGgAnyuktAni, tathApyetAni doSavizeSato vibhajya prakopaliGgAni vidyAt / tatra koSThatodasaJcaraNAbhyAM vAtaprakopo'numIyeta / amlikApipAsAparidAhaiH pittasya zoNitasya ca prkopH| annadvaSahRdayokledAbhyAM zleSmaprakopa iti / evaM prakupitavAtAdidehaH pumAn yadi tadA tatpratikAraM prajJAparAdhAnna karoti tadA yadAdhi janayiSyati doSastaM dezamabhiprasarati / tadayathA yaduktaM suzrutena / ata Uddha prasaraM vakSyAmaH / teSAmebhirAtahetuvizeSaiH prakupitAnAM payyuSitaklinnodakapiSTasamavAya ivodriktAnAM prasaro bhvti| teSAM vAyugatimattvAt prsrnnhetuH| satyapyacaitanye sa hi rajobhUyiSTho rajazca pravatrtakaM svvbhaavaannaam| yathA mahAnudakasaJcayo'tiddhaH setumavadIyAparaNodakena vyAmizraH savvetaH pradhAvati evaM doSAH kadAcidekazo dvizaH samastA vA zoNitasahitA vA'nekadhA prsrnti| vAtaH pittaM zleSmA zoNitaM vAtapitte vAtazleSmANau pittazlaSmANau vAtazoNite pittazoNite zleSmazoNite vAtapittazoNitAni vAtazleSmazoNitAni pittazleSmazoNitAni vAtapittakaphAH vAtapittakaphazoNitAnItyevaM paJcadazadhA prsrH| tatra vAyoH pittasthAnagatasya pittavat prtikaarH| pittasya kaphasthAnagatasya kaphavat / kaphasya ca vAtasthAnagatasya vAtavat / evaM kriyaavibhaagH| evaM prakupitAnAM prasaratAzca vaayorvimaagegmnaattopau| UpAcoSaparidAhadhumAyanAni pittasya / arocakAvipAkAGgasAdAzchardizca zleSmaNo liGgAni bhavantIti / tatra tRtIyaH kriyaakaalH| iti / - etasmin kAle vimArgagamanATopAbhyAmanumIyate prakupito vAyuH prasarati vAtajo rogo bhaviSyatIti, na tu ko rogo bhaviSyati so'numIyate / tajanya unniiyte| vyAdhiparIkSAyAJca sandehe jAte yasya vyAdhehetusevA dRzyate, sa parikarupyate, pravamAdihetunA vyAdhiparIkSaNam / For Private and Personal Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1212 crk-sNhitaa| jvaranidAnam pUrvarUpaM prAgutpattilakSaNaM vyAdhaH / evamopacoSAdibhiranumIyate prakupitapittamasya prasarati pittajo vyAdhiH bhaviSyatIti, na tu yo vyAdhibhaviSyati so'numIyate / evamarocakAdibhiranumIyate'sya prakupitaH zleSmA prasarati zleSmajo'sya vyAdhibhaviSyatIti, na tu yo vyAdhibhaviSyati so'numIyate tayAdhivizeSaliGgAbhAvAt / asmin kriyAkAle prajJAparAdhAt pratikAramakurvato yo AdhirbhaviSyati tadvadyAdhyutpattisthAnaM doSAH saMzrayanti / taduktaM suzrutena-ata Uddha sthAnasaMzrayaM vakSyAmaH ; evaMprakupitAH prasRtAzca doSAstAMstAn zarIrapradezAnAgatya tAMstAn vyAdhIna jnynti| tatra sthAnavizeSAn kiyata uktvA covaac| teSAmevamabhiniviSTadopAt prAdurbhaviSyatAM vyAdhInAM pUrvarUpaprAdurbhAvastat pratirogaM vakSyAma iti / tatra pUrvarUpAgate caturthaH kriyaakaalH| ata Urddha vayAdhidarzanaM, tatra paJcamaH kriyAkAla iti| bhavati cAtra / saJcayazca prakopazca prasaraM sthAnasaMzrayam / vyakti bhedazca yo vetti doSANAM sa bhvedbhissgiti| ___ ityevaM nidAnasevanAnantaraM cayaprakopaprasarAnantaraM sthAnasaMzraye pUrvarUpANi bhavantItyabhiprAyeNa nidAnalakSaNAnantaraM pUrvarUpalakSaNamAhapUverUpaM prAgutpattilakSaNaM vyaadheriti| vyAdherutpatteH pUrva yallakSaNaM tat pUrvarUpaM vyaadheH| tacca pratirogaM vkssyte| suzrute teSAmevamabhiniviSTadoSAt prAdurbhaviSyatAM vyAdhInAM pUbverUpaprAdurbhAva ityuktyA tathAvidhasthAnasaMzritadoSAdeva bhavanti ; bhaviSyato jvarasya pUjvarUpANi mukhavairasyAdIni bhavanti gharakeNoktAni, muzrutenoktAni shrmo'rtirvivrnnkhmityaadiini| yakSmiNAzca ghuNatRNakezapatanAni tatsthAnasaMzritadoSAdeva bhavanti tajjanakAdharmAdhiSThitadoSANAmadhiSThAturadharmaprabhAvAt / yathA dharmAdharmAbhyAmadhiSThitapuruSasyAnanvicchato labhyAlabhyAdIni gajaturagaputra nidAnAnantarIyakaravAt pUrvarUpAdInAM nidAnAnantaraM puurvruupaadiinyucynte| ataH puurvruuplkssnnmaah-puurvetyaadi| mAneH prAk praagutpttiH| etena utpatteH pUrvaM yada bhaviSyadavyAdherlakSaNam, tat puurvruupm| nidAnasevA tu bhAvivyAdhibodhikA bhavamtyapi nidAnazabdagRhItatvAdeva tathA lakSaNazabdAnabhidheyatvAzca na pUrvarUpazabdenocyate / ukta anyatra "sthAnasaMzrayiNaH kuddhA bhaavissyaadhiprbodhkm| liGgaM kurvanti yada doSAH pUrvarUpaM taducyate // " na ca vAcyam- 86nurapaka.rayAdiyamAnasya vyAdheH kathaM lakSaNaM bhvtiiti| yataH meghAdapi For Private and Personal Use Only
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1213 pautramaNiratnAdIni dharmAdharmaprabhAvAt svayamevAvagamyante dUrato'dUratazca iti| evaMvyAkhyAnamavidvAMso dUSayanti ; lakSaNamidaM-sthAnasaMzrayiNaH kruddhA bhAvivyAdhiprabodhakam / doSAH kuvvanti yalliGgaM pUverUpaM tducyte|| iti| yakSmiNAM ghuNatRNakezapatanAnAmadRSTajanyakhena doSajanyavAbhAvAnna tat pUrvarUpasya lakSaNamiti / kecit pramAdinazca-suzrute ; zramo'rativivaNevaM vairasyaM nynplvH| icchAdvaSo muhuzcApi zItavAtAtapAdiSu / z2ambhAGgamaddoM gustA romhrsso'rucistmH| apraharSazca zItaJca bhavatyutpatasyati jvre| sAmAnyato vizeSAt tu jambhAtyartha samIraNAt / pittAnnayanayordAhaH kaphAnnAnnAbhinandanamiti sAmAnyavizeSavacanamAlocya dvividhaM pUrvarUpaM vyAcakSate ; sAmAnyapUrvarUpaM vishissttpuurvruupshc| tacca pUrvarUpamavyaktalakSaNaM, vyaktalakSaNantu rUpamiti kRtA viprtipdynte| jambhAtyartha samI. raNAdityatyarthavaM vyaktavaM tato jammAyA ruupkhprsnggH| tatrAnye samAdadhati ; prabhUtAvyaktapUrvarUpasahacaritakhena vyaktasyApyavyaktavaM chatriNo gacchanti mASarAzirityAdivat / tadasAdhu, zramAdInAM sarveSAmeva vyktkhaat| anyeSAmapi atisArAdInAM pUrvarUpANi kimanyaktAni ? sarvANi hi vyaktAni dRzyante, tasmAdavyaktalakSaNaM pUvarUpamityasAdhu / pare cAtra yadAhuH-zramAdInAmivAvyaktavyAdhibodhakakhAjjambhAyA avyaktavamityapyasAdhu / na hi bhaviSyagrAdhiravyaktaH kiM nAstivamavyaktalaM ? nAsti hi vyAdhiH pUrvarUpe / taccediSTamatIto vyAdhirapi nAsti, tasya lakSaNamapyavyaktavyAdhibodhakakhAdavyaktaM lakSaNaM tacca pUjvarUpaM bhavatu; tasmAdavyaktalakSaNaM na puurvruupm| athAvyaktakhamISadvAktakhamiti cenna, jvarAtisArAdInAM yAni pUvvarUpANi tAni vyaktAnyeva neSavAktAni na ca yena doSavizeSeNAnadhiSThita utpitsurvyAdhilekSyate tat puurvruupm| ekazo dvizo vA samastA vA doSA hi saJcitAH prakupitAH pramRtAH tattat sthAnaM saMzritAH pUrvarUpANi janayanti, tairutpitsurvyApilekSyate doSa bhAvinI vRhiranumIyate, tathA rohiNyudayaM dRSTvA kRttikodyo'numiiyte| tacca pUrvarUpaM dvividhaeka bhAvinyAdhyavyaktaliGgam, yaduktam-"bhavyakta lakSaNaM tasya pUrvarUpamiti smRtam" iti, tathA "pUrvarUpaM, liGgamavyaktamarUpatvAd vyAdhInAM tadyathAyatham" iti| dvitIyantu-doSadRSyasaMmUrcchanAjanyamavyaktaliGgAdanyadeva, yathA-jvare baalprvpromhrssaadi| na hyetat pUrdhvarUpaM jvarAvasthAyAM niyamena byakta bhavati, kintu jvarapUrvakAla ev| yatra tu vyaktaM bhavati sa cAsAdhyo mtH| ata evaivaMbhUtapUrvarUpAbhiprAyeNaiva ariSTe vakSyati,-"pUrvarUpANi sarvANi For Private and Personal Use Only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1214 crk-sNhitaa| jvaranidAnam vizeSaSeNAnadhiSThita iti vizeSaNAnarthakyam / doSavizeSASThito hi utpadyamAno vyAdhirutpannazca vyAdhina ca sa utpitsuH| doSavizeSeNAnaghiSThita Atako yena lakSyate tat pUrvarUpamiti vA bhavatu vyarthamutpitsuriti vizeSaNam / tasmAt asAdhu caitat-tatyA paM yena lakSyate / utpitsurAmayo doSa-vizeSeNAnadhiSThita iti / atra yAcyate doSavizeSeNa anaghiSThita iti dopa-vizeSavAtAdijanyAsAdhAraNavepathyAdinA lakSaNenAnadhiSThita iti, tdpysaadhu| doSavizeSavAtAdijanyAsAdhAraNavepathyAdinAdhiSThito yo vAtAdijAtaH sa khalu notapitsuAdhirutpanno vyAdhihi notpitsuH bhvtiiti| evaM yaducyate viziSTapUrvarUpam -liGgamavyaktamalpakhAvAdhInAM tad yathAyathamiti, tadapyasAdhu, anArSakhAdayauktikakhAcca / alpakhAd hi avyaktaM liGgamutpadyamAnasyaiva vyAdherbhavati na bhaviSyato vyaadheH| pUrvarUpaM vyAdheH iti kiM vyAdhyutpatteH pUrva yadrUpaM tat pUrvarUpam 1 atha kimutpannAgAdheH pUrva yadrUpaM tat pUrvarUpamiti ? tatrotpadyamAnasya yadrUpaM tannotpatteH pUrva kintu utpattisamAnakAlam / athotpannAt pUrvamiti cet ? tadA carakAdyapivacanaviruddhaM, carakeNoktaM hi pUrvarUpaM prAgumpattilakSaNaM vyAdheriti na tu prAgutpannalakSaNamityuktam / suzrutenApyuktamAturopakramaNIye'dhyAye / yo bhaviSyavAdhikhyApakaH sa pUrvarUpasaMza iti| utpadyamAnasyAlpakhAdavyaktalakSaNasya khyApakaM liGgaM na bhvissypraadhikhyaapkmiti| parAzareNApyuktaM-pUrvarUpaM nAma tat yena bhAvI vyAdhivizeSo lakSyate, na tu doSavizeSa iti / atra kshcidviprtipdyte| nanu dopavizeSa iti vacanAnarthakyam ; suzrute huyaktaM-sAmAnyato vizeSAt tu jambhAtyartha smiirnnaat| pittAt nayanayordAhaH kaphAnnAnnAbhindanamiti, satyametat / parAzareNa yaduktaM yena bhAvivyAdhivizeSo lakSyata ityetanmAtreNaiva vacanena sidhyati bhAvyeva vyAdhivizeSo jvarAdilakSyate iti bhAvipadena bhvissydvttemaanobhyvyaadhijvroktaanytimaatryaa| yaM vizanti vizatyenaM mRtyuz2arapuraHsaraH // " iti| tathA anyasyApi ca rogasya pUrvarUpANi yaM naram / vizantyanena kalpena tasyApi maraNaM dhruvam // " iti / etaddhi avyktlkssnnpuurvruupaabhipraayenn| vacanaM hi-tadA sarvajvarANAmasAdhyatvaM syAt, yadA pUrvarUpAvasthAyAmavyaktAni lakSaNAni jvare jAte vyaktAni sarvANi sarvatraiva bhvnti| tasmAt pUrvarUpAvasthApratiniyatapUrvarUpAbhiprAyeNaivaitada vacanam / avyaktatA ca lakSaNAnAmiyameva, yadalpatvena sphuTatvam / yat tU pUrvarUpaM doSadUpyasaMmUrchanAvasyAniyatam, tada vyAdhimAnasya For Private and Personal Use Only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH / nidaansthaanm| 1215 bodhakAnAM nidAnopazayAdInAM vyAratteH, vyAdhivizeSa itipadena cayaprakopapasaralakSaNAnAM vyAyattezca / vyAdhipadena bhAvI doSANAM sAmAnya bhUtAntyabhUtobhayavizeSo vyAratto prsjyte| atrAntyavizeSavyAvRtyathamuktaM na tu doSa vizeSa iti / yena bhAvI doSANAmantyavizeSo na lakSyate bhAvI vyAdhivizeSo lakSyate tat pUrvaparityayaH / sAmAnyaM dviyA vizeSazca dvidhA, sarvasAmAnyaM yathA sattA, vizeSasAmAnyaM yathA dravyavaM guNavaM kamprevazca / sttaapekssvishessshc| tttvmntyvishessH| tathaiva vaataadekaikdosso'ntyvishessH| yacca suzratenoktaM-sAmAnyato vizeSAt viti, tan sarvasAmAnyAni zramAdIni pUrvarUpANi jvarasya tato vizeSAt tu sAmAnyabhUtavizeSA zramAdiSu yA z2ambhA sA cedatyarthaM tadA samIraNAditi kevalavAtAdvAtAdhikavAtapittAdvA adhikvaatkphaadvaataadhiksnnipaataac| evam icchA dvaSo muhuzcApi zItavAtAtapAdiSu ityanena yo dAha uktaH sa cennayanayoratyartha syAt tadA sa pittAt, kevala pittAt pittAdhikavAtapittAt pittAdhikakaphapittAt pittAdhikasannipAtAca bhvti| tathA zramAdiSu yA'ruciruktA sA cedatyartha bhavati tadA kaphAt kevalakaphAt kaphAdhikavAtakaphAt kaphAdhikapittakaphAt kaphAdhikasannipAtAcceti saamaanybhuutvishessaadntybhuutvishessaacc| tato'ntyabhUto bhAvI doSavizeSo na lakSyate iti / dvividhaM sAmAnyaM sarvasAmAnyaM tdpekssvishesssaamaanymiti| vizeSa-sAmAnyapUrvarUpamatyatha jambhAdikaM na khantyavizeSa pUjvarUpamiti na parAzaravacanavirodhaH / suzrutenApi jvaracikitsite jvrpuurvruupcikitsoktaa| jvarasya pUrvarUpeSu vartamAneSu buddhimaan| pAyayeta ghRtaM svacchaM tataH sa labhate sukham / vidhirmArutajeSveSa paittikeSu virecnm| mRdu pracchaInaM tadvat kaphajeSu vidhiiyte| sarca tridopajeSUktaM yathAdoSaM vikalpayeta / asnehanIyo'zodhyazca saMyojyo lngghnaadinaa| rUpaprA payovidyAnnAnAtvaM vhnidhuumvt| iti / atra mArutajeSu paittikeSa kaphajeSviti bahuvacanAda vAvaja gamakam, na tadoSavizeSagamakam / etat pUrvarUpAbhiprAyeNa ca vAgbhaTe'pyuktam ; yathA"prApaM yena lkssyte| utpitsurAmayo doSavizeSeNAnadhiSThitaH" iti| yat tu bhavyaktaliGgaM pUrvarUpam, tadoSadRSyAvazeSamapi vyAdhergamayati, yadukta hArIte- iti pUrvarUpamaTAnAM jvarANAM sAmAnyato, vizeSatastu jRmbhAGgamaIbhUyiSTha hRdayogi vAtajam" ityaadi| tathA suzrute. 'pyuktam-"sAmAnyato vizeSAt tu jRmbhAtyartha smiirnnaat| pittAnayanayordAhaH kaphAnAnnAbhi For Private and Personal Use Only
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1216 jvaranidAnam caraka saMhitA / vAtAdhikavAtapittajAdiSvityuktam / tatra pUrvvarUpeSu varttamAneSu na khatIteSu / svacchaghRtapAnAdibhirjvarakAridoSanAzAt doSajazramAdinAzaH syAt tena ca dUSyasaMyogo'pi na doSeNa bhavatItyato na jvaro bhaviSyatIti / bhaviSyajjvarasyApIyaM pUrvarUpacikitsayA cikitsA bhavati ityabhiprAyeNa katidhApuruSIye'pyuktam / pUrvarUpaM vikArANAM dRSTvA prAdurbhaviSyatAm / yA kriyA kriyate sA ca vedanAM hantyanAgatAm / / iti dvidhaiva sAmAnyapUrvvarUpamiti / - atha dRSyasaMyoge doSANAM yathA yathA vyAdhirjAyate tat sarvvaM pratirogaM samprAptau vakSyate / tatra doSANAmalpatvAt tattadyAdhyArambhasamAptipayryantaM yad yallakSaNaM tat savrvvamavyaktaM svalparUpatvAt / yathA garbhe bAlakasya lakSaNamiti / liGgamavyaktamalpatvAd vyAdhInAM tad yathAyathamiti viziSTaprAgrUpam / tadeva vyaktatAM yAtaM rUpamityabhidhIyate / yata uktaM carakeNa kSatakSINe / avyakta' lakSaNaM tasya pUrvarUpamiti smRtamiti cet ? naivaM, jvarAdInAM sAmAnyajAnAM vyAdhInAM svasvalakSaNAtiriktamasti pUrvarUpaM kSatakSINasya tu khalvekavidhasya prabhedahInakhAt nAsti svalakSaNAtirikta' pUrvarUpaM tena lakSaNAtidezena saMkSepoktyarthamuktam / avyaktaM lakSaNaM tasya pUbverUpamiti smRtamiti yadeva kSatakSINasyotpannasya lakSaNaM tadeva doSadRSyasaMyogAt pUrvvamapi cAvyaktarUpeNa bhavati tadasya pUveMrUpaM na tu doSadRSyasaMmUrcchanAvasthAyAmavyaktaM yat tat pUrvvarUpam utpatteH samakAlikatvena pUrvakhAbhAvAditi, tasmAt tatpramANato doSadRSyasaMmUrcchanAvasthAtaH pUrvamanyeSAM vyAdhInAM jvarAdInAM zramAdivadavyaktasvalakSaNAtiriktalakSaNaM nAsti ca jvarAdInAM kSatakSINasya doSadRSyasaMmUrcchanAvasthAtaH pUrvvamavyaktalakSaNAt avyaktasvacakSaNaM svasvalakSaNAtirikta zramAdipUrvvarUpANAmuktatvAditi / tasmAdanAmayoktiJca tad yaduktaM liGgamavyaktamalpavAdyAdhInAM tad yathAyathamiti prAgrapam / tat tu samprAptyavasthAjAtaM lakSaNaM garbhasthabAlasyAkRtivat / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nandanam // " iti / etaddhi pUrvarUpaM bhAvijvaraliGgamevAvyaktamalpatvena jJeyam / vyakto hi jvare vAtAdije jRmbhAdayaH pUrvvarUpApekSayA atyarthaM bhavAnta / evaM pUrvvarupadvaividhye yatra viziSTaM pUrvarUpamasti, tatra sAkSAdevAbhidhIyate yatra viziSTantu nAsti, tatra liGgamAtraM vakSyati ; tena anyAnyeva liGgAni pUrvvarUpamiti tatra jJAtavyam / For Private and Personal Use Only
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1217 prAdurbhUtalakSaNaM punarliGgamAkRtirlakSaNaM cihna saMsthAna vyaJjanaM rUpamityanarthAntaramityasminnarthe / __ atha tarhi kiM tada vyakta liGgaM vyAdhe rUpaM netyaah-praadubhuutetyaadi| prAdurbhUtalakSaNaM punrlinggmiti| prAdurbhUtasyotpannasya vyAdheH yallakSaNaM tabAdheliGgaM na tu bhaviSyato bhavato vA vyaadheriti| prAdurbhUtapadasthabhUtArtha niSThApratyayena bhAvibhavadyAdhelekSaNanidAnopazayasamprAptInAM vyAvRttiH kRtA / utpannasya ca vyAdherliGgaM na sarva vyaktaM bhavati kiJcit tu vyaktaM kiJcicAvyaktam / yathA jAtasya vAlakasya pANipAdAdikaM sarvamaGgaM vyaktaM zmazrudantalomavizeSazukrAdikamavyaktaM bAlAyAH stanAtevAdikamiti / uktazca zvAsAdhikAre-sa sAdhya ukto balinaH sarve cAvyaktalakSaNA iti| atrAvyaktalakSaNA jAyamAnA eva jAtAnAM vyaktAvyaktalakSaNakhAt / tasmAt tadeva vyaktatAM yAtaM rUpamityabhidhIyate iti yaduktaM tadasAdhu / vyAdheH svarUpaM yallakSaNaM tadapi liGgaM, yathA SaDaGgaH puruSa tasyaikaikamaGgaM liGgaM, tathA santApalakSaNo jvaraH, mAMsAGka ralakSaNamarzaH, granthivizeSarUpo gulmaH, na cAtmAzrayadoSaH / sUkSmazarIrI hi puruSo yathA devanaratiryagayoniSu jAyamAnaH par3aGgalakSaNo jAyate tatSaDaGgenAnumIyate'yaM devo'yaM manuSyo'yaM pazuriti ; evameva mRtyukanyArodanAt yAvanto'zrubindavo'patan prAkkAle tAvanta eva rogAkhyA abhavan teSAmekaika eva bindurekaikavyAdhirabhUta--kazcit jvaraH kazcidraktapittAkhyaH kazcit yakSmetyevamAdiH, teSAM jvaro dakSAdhvaradhvaMse jAtasya vIrabhadrasyaikasya zivA. jJayA tisro mUrtayaH svarUparUpeNa prathamagaNapativIrabhadra eva dvitIyA mRtiH bhUmisambhavA maGgalagrahAtmikA tRtIyA mUttiH loke jvrH| sa prANinAM janma lkssnnmaah-praadurbhuutetyaadi| utpannavyAdheH svarUpaM tathA vAtAdyAmapakkAdivizeSaNaviziSTaM vyAdhi nidAnopazayasaMprAptivyatirikta yad bodhayati tllinggm| anena ca gyAdhipratiniyataM liGgam, yathA jvarasya santApaH, tathA atisaraNamatIsArasyetyAdi gRhyte| tathA vAtAdikRtaJca vAtAdijvarasya viSamArambhavisargitvAdi gRhyte| tathA AmapakvajIrNajvaralakSaNAdIni viziTavyAdhibodhakAni gRhynte| tathA upadravAzcAsAdhyatAdyavasthApannavyAdhibodhakatvena lakSaNAnyeva / riTantu maraNasya puurvruupmev| nidAnAdayastu yadyapi utpannavyAdhigamakA api bhavanti, tathApi pRthagalakSaNanirdezAnna te iha liGgazabdenocyante / byavahArArtha tathA lakSaNArthaJca paryAyAnAha-tatra linggmityaadi| asminnarthe 'nantaramiti liGgalakSaNe 153 For Private and Personal Use Only
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1218 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam mAtre mahAmoharUpaH maraNakAle tamorUpaH madhye sntaaplkssnnH| iti svarUpalakSaNamapi liGgaM na cAtmAzrayo dossH| evaM prAgbhUtaraktapittAdayo'pi loke'pacArAdinA jAyamAnA yathAskhalakSaNA jaaynte| teSAzcApare vyAdhayo ye liGgAni te tadvagrAdhibodhane tu na vyAdhayaH pRthagabhUtA yadA tadA pRthageva vyAdhayaH / vkssyte'traiv| jJAnArthaM yAni coktAni vyAdhiliGgAni sNgrhe| vyAdhayaste tadAtve hi liGgAnISTAni naamyaaH| iti / pramAdinaH kecidAhuH / pUrvarUpANi sarvANi jvroktaanytimaatryaa| yaM vizanti vizatyenaM mRtyuvarapuraHsaraH / anyasyApi ca rogasya pUrvarUpANi yaM naram / vizantyanena kalpena tasyApi maraNaM dhruvam, ityanena carakavacanena pUrvarUpAnuttirutpanne ca vyAdhau bhavatIti tdsaadhu| tatpavrvarUpANi hi sarvANi yasya syustasya maraNaM syAdutpanne vyAdhau yaM vizantItyevamuktine kRtA, kathaM tathA vyAcakSate iti| upadravAstu notpnnvyaadhilkssnnaani| kintUtpannavyAdhyArambhakadoSaprakopAjjAto'nyo vyAdhiH / suzrutenoktaM yaH pUrvotpannaM vyAdhi jaghanyajAtavyAdhirupasRjati sa tanmUla upadravasaMjJa iti| atra sa tanmUla iti tanmUlaM mULaM yasyeti tanmUlaH / tadbAdheryanmUlamArambhako doSaH apacArAdinA bhUyaH prakupitaH sa doSastasya mUlaM taM vyAdhi janayatItyAhureke / tatrApare caahuH| atra jijJAsyaM, yo doSo dRSyasaMyogena vikriyamANo yayAdhirUpeNa jAyate, sa kiM kAtsnyenekadezena vA ? yadi kAtsnyena mRdAdiryathA ghaTAdirUpeNa jAyate tathA doSo vyAdhirUpeNa jAyate, tadA tadvagrAdhyArambhakadoSaH pRthaG na vattate, kaH punarapacArAdinA prakupita upadravaM kuryAt ? atha cedekadeza upadravaM karotyekadezo kyAdhirUpeNa jAyata iti tahiM sa ekadezo na vyAdhemU laM, kathaM tanmUlaM mUlaM yasyati sidhyati ? tasmAt sa pavvautpanno vyAdhimUlaM yasya sa tanmUla iti| yatkAraNena 'rthe'bhidheye'nantaram / prakaraNAntare tu arthAntare'pi liGgAdayo bhavAnta, yathA-"balI liGgaM samarpayet" ityatra zepha ucyte| tathA "saMsthAnamAkRtijJeyA supamA viSamA ca yA" tathA "lakSaNavaccodAharaNavacca" tathA "tailasapibhyAM vyaJjanamupakalpayet," tathA "rUpasya sattvasya ca santatiryA' ityaadii| nanu yatheha 'asminnarthe' ityuktam, tathA hetunyAdhisamprAptiparyAyAbhidhAne'pi "asminnathe" iti vaktavyam nanu hetuparyAyAbhidhAne tAvat "iha khalu" ityanenaiva tadartha ukta eva / samprAptiparyAyakathane ca "vyAdheH" iti padena 'asminnarthe' itipadasyArtha ukta eva, gadapAye tu nArthAntaratA prAyo dRzyate ; tena tatra 'asminnarthe' iti na kRtam ; ayaJca AcAryAbhiprAyaH-yad- yadyatrAnyArthatAM zabdasya pazyati, tatraiva 'asminnarthe' iti karoti / tathA For Private and Personal Use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH / nidaansthaanm| 1216 kupito doSo vyAdhirUpeNa jAyate tatkAraNena sevyamAnena punaH sa vyAdhiH labdhabalo huprapadravaM kroti| tato vA tanmUlaM mUlaM yasyeti sa tanmUla iti / yathAtathA tanmUlo bhavatu vyAdhikRta evopadravo na vyAdhilakSaNam / vahnikArya dhUmo vahniliGgaM tadvat parbotpannavyAdhikRto vyAdhina kathaM liGgaM bhavati lakSaNakhAbhAvAnna pUrvotpannavyAdheliGgaM tAdhikRto vyAdhiH / lakSaNaM tat tasya bhavati, vyaktAvyaktayadrUpApannaH san ya utpanno bhavati tattadvAktAvyaktarUpaM tasya lakSaNaM tttpraadhelinggmiti| na hi pitu: putro lakSaNaM na vA dhUmo vahna riti| kintu kArya kAvyeNa liGgenAnumIyate, yathA vahniH tathopadraveNAnumIyate vyAdhibalavAn kaSTasAdhyo'sAdhyo vA, na cAnumIyate vAtAyAtmaka iti| kaSTasAdhyavAdI vyAdheliGgaM na tu vyAdhelakSaNaM liGgamiti / vyAdhistu yathA svAdhikAre vakSyamANasantApAdilakSaNaH svarUpato jvarAdiryathA galakambalAdilakSaNaH svarUpato gavAdiH sa zuklo'bbahulastejobahulo lohitaH zyAvo vAyubahula iti / evameva sasantApAdilakSaNo jvarAdivepathvAdilakSaNo vAtAtmakaH tIkSNavegAdilakSaNaH pittAtmakaH stai mityAdilakSaNaH kaphAtmaka iti / samudAyAtmako vyAdhiH pratyeka tasya lakSaNam / samudAyAt pRthak smudaayii| yathA khadiravaNaM devdaaruvnnmityevmaadyH| tatrApi vanAdhiSThAtA kazcid bhAvo vanaM tasya lakSaNaM pratyekaM vRkssH| yathA ca kAlaH Sar3atukaH SaDaGgastatrAdhiSThAtA kalanalakSaNaH kazcida bhAvastasya lakSaNaM zItoSNavarSa tattallakSaNA RtavaH SaT ca lkssnnaani| yathA ca parvatastatrAdhiSThitaH kazcid bhAvastasya lakSaNaM prastaratarulatAdikam / evaM mAMsAGka rAdikamazovyAdhiH svarUpato bhavatyasya lakSaNaM kRSNabaGnakhAdikaM tatsamudAyAtmakamaze iti / athaitacchAstre vyavahArArtha liGgasya pryaayaanaah-aakRtirityaadi| anarthAntaramiti / yo'rtho liGgazabdasya sa evArtha AkRtizabdasya sa cArtho lakSaNazabdasya sa evArthazcidgazabdasya saMsthAnazabdasya sa evArthaH so'rthazca vyaJjanazabdasya rUpazabdasya ca sa evArtha ityeko'rthoM liGgAdizabdAnAM na vaantrmiti| kathamiti cet ? "samavetAnAM punardoSANAmaMzAMzavikalpo vikalpo'sminnarthe iti| 'vikalpa'zabdo hyanyatrApi varttate, yathA-"anyaizca vikalpairvikalpitAnAm," tathA "vikalpo na tvasAdhyAnAm" ityaadi| nanu pUrvarUpopazayayoH kimiti paryAyAnabhidhAnam ? brUmaH, pUrvarUpasya tAvat paryAyAbhidhAnam,- yadeva rUpasya tadeva ; yataH pAdaya eva hi 'pU' i.bdayuktAH pUrvarUpaparyAyA For Private and Personal Use Only
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1220 crk-sNhitaa| jvaranidAnam upazayaH punahetuvyAdhiviparItAnAM viparItArthakAriNAzca auSadhAhAravihArANAmupayogaH sukhaanubndhH| liGgAte prAdurbhUto bhAvaH svarUpato jJAyate'neneti liGgaM na basvarUpato yena tadiha liGgaM, evam Akriyate jJAyate'nenetyAkRtiH, lakSyate jJAyate'neneti lakSaNaM, cihnAte jJAyate'neneti cihna, saMsthIyate jJAyate'neneti saMsthAnaM, vyajyate zAyate'neneti vyaJjanaM, rUpyate jJAyate'neneti rUpam iti / lakSyate'neneti sAmAnyato jJAnakaraNe'pi lakSaNazabdo vattete iti zApanArthaM lakSaNe lakSaNazabdopAdAnaM kRtam / yo yathArUpo jJAyate yena tasya tallakSaNamiti tasyApyekAthemAkRtyAdikamiti dvArthakakhakhyApanArtha lakSaNazabdaH punaliGgaparyAye gRhiitH| vyAdheniM trividhaM kasyacit praznena kasyacit pratyakSeNa ksycidnumaanen| arocakAdau mukharaso jJAyate pRSTenoktapativacanAt / tadupadeze'ntarbhUtam / dAhAdau sparzanendriyAdinA pratyakSam / jvarAdijJAnaM santApAdinA liGgenAnumAnamityevaM trividhajJAnakaraNaM liGgamiti / tatrAdau svarUpalakSaNena svarUpato vyAdhi zAkhA vAtAdiliGgena vAtajalAdikaM jAnAti tataH svarUpato jJAtasya vAtAdilakSaNaM na vyabhicAri bhavati / yasya hi santApalakSaNo jvaro jAto jJAtastasya vepathyAdIni liGgAni taM jvaraM vAtajameva zApayanti na khanyaM vyAdhi santApalakSaNakhAbhAvAt ; evaM sacce eva vyAdhiH svarUpeNa jJAtaH prabhedaliGgena ca jJAyate nAnyo vijJAyate khruuplinggaabhaavaaditi| tasmAdidaM vakSyamANaM na viruddhaM bhavati / liGgamekamanekasya vthaiksyaikmucyte| bahUnyekasya ca vyAdhebahUnAM syubehUni ca / ___ athoddezakrameNopazayamAha-upazayaH punrityaadi| hetuvyaadhivipriitaanaamiti| hetuzca vyAdhizcetyanvAcaye dvandvaH / hetustrividha uktaH-asAtmyendriyArthasaMyoga-prajJAparAdha-pariNAmabhedAt / na tu jvarAdInAM doSA dUSyAzca / te tUpadeze teSAmupadezAbhAvAt / vyAdhizva prAgihaivoktaH / atastrividhA vyAdhayaH prAdurbhavanti / AgneyAH saumyA vAyavyAzca ; dvividhAzcApare raajsaastaamsaashceti| tathA bhavanti / upazayastu cikitsA, tasyAstu paryAyAzcikitsita eva svAdhikAratvena vaktavyAH iti neha punruktaaH| upazayamAha-upazaya ityaadi| upazamanamupazayaH sukhAnubandha ityrthH| hetunA, tathA vyAdhinA, tathA hetuvyAdhibhyAJca viparItA hetuvyAdhiviparItAH, teSAmauSadhAhAra. For Private and Personal Use Only
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH / nidaansthaanm| 1221 rogasya nidAnArthakaro rogazcetyuktaM. tat kuto heturAbhyantaro doSapyAtpako'bhidhIyate ? tasmAdAgneyAH pittavaiSamyaM tadvaSamyanimittAzca jvarAdayaH / saumyAH zleSmavaiSamyaM tadvaiSamyanimittAzca jvraadyH| vAyavyA vAyuvaiSamyaM tadvaiSamyAzca jvraadyH| eSu dvandvasannipAtajA antrbhvnti| rAjasA rajoguNa vaiSamyaM tadvaiSamyanimittAH kaapaadyshc| tAmasAstamoguNavaiSamyaM tadvaiSamyanimittA mohAdayazca / eSu prajJAparAdhajA Agantavo jvarAdayazcAntarbhavanti / vipriitaanaamiti| yadguNakriyo hetustadguNakriyAviparItaguNakriyAvatAm auSadhAnna vihaaraannaam| ydgunnkriyo-vyaadhistdgunnkriyaavipriitgunnkriyaavtaanycaussdhaannvihaaraannaam| yadaguNakriyo hetuvyAdhI cobho tadubhayasya ca tdgunnkriyaavipriitgunnkriyaavtaamaussdhaannvihaaraannaam| viparItArtha kAriNAmiti auSadhAnavihArANAmityasya vizeSaNam / tenAnvAcaye dvndvaat| yadauSadhaM yaccAnnaM vA yo vihAro vA yadauSadhAnnaM ye cauSadhAnnavihArA vA hetu viparItA na bhavanti vyAdhiviparItA vA na bhavanti hetuvyAdhyorubhayorvA vipa rItA na bhavanti bhavati ca hetuviparItamauSadhaM vAnnaM vA vihAro vA yamartha tadvyAdhiprazamanaM karoti tadarthakAriNaH svaprabhAveNa teSAJcauSadhAnna vihArANAm auSadhasya vAnnasya vA vihArasya vA dvandvasya samudAyasya vA mukhAnuvandhaH upayoga uttarakAlaM sukhaM badhnAti ya upayogaH sa upshyH| anuzabdana ApAtataH sukhakaraM yannottarakAlaM sukhaM badhnAti tadupayogo nopshyH| yathA sadAhapipAsasya navavariNaH tatkAlasukhakaraM suzItalajalapAnaM nottarakAlaM sukhakaraM tnnopshyH| sukhamatra sukhasaMjJakamAtmaguNavizeSaH duHkhnivRttiH| yadA yathA duHkhaM bhavati tadA tadduHkha nivRttiH| niHzeSA duHkhanivRttistu muktiH| auSadhamuktaM catuSpAdaM SoDazakalaM yuktiyukaM bheSajamiti / teSu caturyu pAdeSu dravyapAda ihauSadhaM tatra deshkaalyorpyntrbhaavH| tatra dezA jaaglaanuupsaadhaarnnbhedaaH| tatra zItadeze jAvasya vyAdharuSNadeze'vasthAnam uSNadeze jAtasya shiitldeshe'vsthaanmityevmupyogH| evaM kAlasyApi, ytvihaaraannaam| tathA hetuvyaadhivipriitaarthkaarinnaanycaussdhaannvihaaraannaam| sunAmubandha iti sukhruupo'nubndhH| anubandhazca sukhkraannaamityrthH| bhayaJcopazayo gUDhaliGge ca vyAdhau jJAnopAyo bhavati / yaduktam ---"gUDhaliGgaM vyAdhimupazayAnuzayAbhyAM priiksset"| vakSyati ca gulme-"snehoSNamaInAbhyAJca praNazyet sa ca vAtikaH" / tatra viparItArthakAri tadevocyate, yadaviparItatayA ApAtataH pratIyamAnaM viparItasyArtha prazamalakSaNaM karoti / atrodAharaNAni For Private and Personal Use Only
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1222 crk-sNhitaa| ' jvaranidAnam kAle jAto yo vyaadhisttkaalvipriitgunnkaalopyogH| vakSyate ca zItenoSNakRtAn rogAn zamayanti bhissgvidH| ye ca zItakRtA rogAsteSA. muSNaM bhiSajitam // zramaje zramaharaM drAkSAdidazakam / zramajAyAmanilavRddhau zramaje jvare vA rsaudnH| itynnm| snigdhadivAnidrAjAyAM kaphaddhau tajjeca jvare rAtrijAgaraNaM rukSaM divAnidrAviparItam / iti vihaarH| ityuktA hetuviparItA auSadhAnna vihaaraaH| vyAdhiviparItamauSadhaM yathA-raukSyaguNato vAtaTaddhau snigdhaM bhadradALadikam / atIsAre stambhanaM paatthaadi| viSe shiriissH| kuSThe khdirH| pramehe haridrA / tRSNAnAdikaM dazakaM dazakam / vyAdhiviparItamannaM ythaa| raukSyaguNato vAyuddhau snigdhaM ghRtAdikam / atIsAre stambhanaM msuuryuussaadi| vyAdhiviparItavihArastu rokSyaguNato vAtaddho divaanidraa| udAvateM prvaahnnm| ubhayaviparItamauSadhaM yathAzItaguNato vRddhavAtazothe dazamUlamuSNaM zItahetuviparItaM vAtazothaviparItazca / ubhayaviparItamannaM yathA-zItanimittaddhavAtaje jvare yavAgUruSNA jvaraghnI c| jvaraghnI jvarasAtmyavAdityuktam / ubhayaviparIto vihAro yathAsnigdhadivAsvapnajAyAM kaphaddhau tajjAyAM tandrAyAzca tadubhayaviparItaM raatrijaagrnnm| atha hetuviparItArthakAri auSadhaM yathA-kaTurasAtiyogajanite zukrakSaye dRSyaM pippalIzuNThayAdikaM, pittapradhAne pacyamAnatraNazothe pittakara uSNa uplepshc| hetuviparItArthakAryannaM yathA-rukSAhArAtiyogaje zukrakSaye rukSaH purANagodhUmo vRSyaH, pittapradhAne pacyamAnatraNazothe cAnnaM vidAhi dravyam / ubhayaviparItArthakArI vihAro yathA-bhayajAyAM vAtaddho bhayaje ca jvare kaamH| kAmaje vA jvare zokaH krodhazca / bhayaje vAtonmAde trAsanam / atha vyAdhiviparItArthakAri cauSadhaM yathA-vAtaje vRddhisaMjJaroge zuNThayAdikaM yAvaccauSadhaM santreSu proktaM, chayAM vamanakaraM mdnphlaadikm| vyAdhiviparItArthakAri cAnnaM yathA-kaphaddhije pramehe purANA madhuyavagodhUmAH, vAtAtIsAre recanArtha kssiirm| vyAdhiviparItArthakArI vihArastu-sasnehapittaddhijAte snigdhe divAsvapnaH, chayAM vamanAthaM pravAhaNazca / likhyante-hetuviparautamauSadhaM, yathA-zItakaphavare zuNThyAvaSNaM bhessjm| hetuviparItamannaM, yathA-zramAnilaje jvare rsaudnH| hetuviparIto vihAraH, yathA-divAsvapnosthakaphe rAtrau jaagrnnm| vyAdhiviparItamauSadhaM, yathA-atisAre stambhanaM paatthaadi| vyAdhiviparItamannaM, yathA- OMtIsAre stambhanaM msuuraadi| vyAdhiviparIto vihAraH, yathA- udAvarte pravAhaNam / For Private and Personal Use Only
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1maH adhyAyaH / nidaansthaanm| 1223 athobhayaviparItArthakAri cauSadhaM ythaa| kamloSNAhArAt pittavRddhau amlamAmalakaM pitthrm| jAGgamaviSe maulaviSaM maule jAGgamam / agnipluSTe coSNo'gu dilepH| ubhayaviparItArthakAri cAnnaM yathA- tIkSNarukSAhArajAte pittaroge mandaM snigdhaM ghRtam / madyapAnotthe madAtyaye madakAraNaM mdyshc| ubhayaviparItArthakArI vihArastu-vyAyAmAtiyogaje vRddha vAte smygvyaayaamH| tathAtivyAyAmaja corustambhe jalaprataraNaM sthalAkramaNazca iti| vakSyate ca rsvimaane| tatra khalvanekaraseSu dravyeSvanekadoSAtmakeSu vikAreSu rasadoSaprabhAvamekaikazyenAbhisamIkSya tato dravyavikAraprabhAvatattvaM vyavasyet / na khevaM khalu scetr| na hi vikRtiviSamasamavetAnAM nAnAtmakAnAM paraspareNa copahataprakRtikAnAmanyaizca vikalpanai vikalpitAnAmavayavaprabhAvAnumAnena samudAyaprabhAvatattvamadhyavasAtu zakyam / tathAyukte hi samudAye samudAyaprabhAvatattvamevopalabhya tato dravyavikAraprabhAvatattvaM vyvset| tato dravyaM pryunyjiiteti| atra jijJAsyaM, hetuyedi asAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmA eveti trividho bhavati tata utpanne vyAdhau cikitsArtha hetuviparItaviparItArthakAriNAmauSadhAdInAmupayogavacanaM vyartha bhavati, roge hAtpanne nidAnAnAmasadbhAvAt / naivaM prANinAmabhyavahRtamAhArajAtaM jAThareNa agninA paka zleSmAdibhiH sahakIbhUtaM zleSmAdidhAturUpeNAbhiniSpadyate, tataH zleSmAdayo dhAtavastaddhetusvabhAvA bhavanti samAH samyagayogena viSamAviSamayogeNa tatsvabhAvaprazamArtha taddhetuviparItArthakAriNAmauSadhAdInAm upayoga iti na tadvacanAnarthakyam / ye ca vyAcakSate-doSA dRSyAzca vyAdhInAM hetava iti dopaviparItArthakAriNAmoSadhAnnavihArANAM sukhAnubandha upyogo'pyupshyH| vyAdhayo jvarAdayasteSAM viparItaviparItAthakAriNAmoSadhAnnavihArANAM mukhAnubandha upyogcopshyH| doSavyAdhyu. bhayaviparItaviparItArthakAriNAmoSadhAnnavihArANAM sukhAnubandha upayogazca upazaya iti| tatra yat tu jvarAdivyAdhiharaM tadavazyaM doSaharamanyathA sa rogo hetuvyAdhiviparItamauSadhaM, yathA-vAtazothe vAtaharaM zothaharaJca dazamUlam / hetuvyAdhiviparItamannaM, yathA-zItotthajvare uSNA jvaranI yvaaguuH| hetuvyAdhiviparIto vihAraH, yathA-snigdhadivAsvapnajAyAM tandrAyAM rukSaM tandrAviparItaM raatrijaagrnnm| hetuviparItArthakAyauM padhaM, yathA-pittapradhAne pacyamAne zothe pittakara uSNa upnaahH| hetuviparItArthakAryannaM, yathApacyamAne pittapradhAne zothe vidAhyannam / hetuviparItArthakArI vihAraH, yathA-vAtonmAde vAsanam / For Private and Personal Use Only
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1224 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam jita eva na syAt kaarnntaadvsthyaat| doSaviparItAdasyAyaM bhedH| yad dravyaM doSaviparItaM tannAvazyaM vyAdhi hrti| yayA vamanalaGghane kaphahare kaphagulmaM na hrtH| uktaM hi-kaphe laGghanasAdhye tu katteri jvaragulmayoH / tulye'pi dezakAlAdo laGghanaM na ca sammatam // tthaa| na vAmayet taimirika na gulmimmiti| tannAtisaGgatamityanye / doSo hi tatra samavAyI na ca samavAyikAraNAbhAvAnniyamena kAryAbhAva iti / yadi doSo nimittakAraNamucyate kimartha tarhi vamanAdinA dopaharaNaM vidhIyate na hi ghaTAdanimittAnAM daNDa sUtrakulAlAdInAM vinAzo ghaTAdivinAzArthaM vidhiiyte| tabAha / doSo nimittakAraNaM yat tu nimittakAraNasthAyi kAyaM tannimittakAraNAbhAvAdapi kAyyenAzo bhavati, yathA vattitailavinAzAt dIpanAzaH paGkajalanAzAt paGkananAza iti| tasmAdaniyamAt samavAyinimittAbhAve kAryanAza iti / asamavAyikAraNAbhAvAt tu niyamena kaaryaabhaavH| yathA ghaTasya kapAlamAlAsaMyogasyAsamavAyikAraNasya nAzAd ghttnaashH| evaM rogasyApi sammAptilakSaNasya saMyogasyAsamavAyikAraNasya vyAdhiviparItAdyauSadhAdinA nAzAda vinaashH| doSastatra svayaM nivattete kriyAntareNa vaa| yadi vyAdhiharaM yat tadavazyaM dopaharaM syAt tadA punarubhayaviparItAda vyAdhiviparItasya bhedo durupAdaH syAditi / ityevmuktmubhymevaasaadhu| tathA hi dshyte| pAThAdikaM yadatIsArAdiharaM na tada dopaharaNapUcakamiti yaduktaM tat kathamupapannaM syAt ? doSadRSyA hi saMyuktA vikriyamANA jvarAdirUpeNa jaaynte| tato jvarAdayo na doSadRSyAtiriktA vyAdhiharaNabheSajAdinA tasya nAzaH syAt sutarAM vikRtadoSadRSyanAzaH syAt yato doSadRSyAstatra prakRtibhUtahetavaH samavAyina ev| yathA mRddhAlukAdivyatirikto na ghaTaH / iti vApyacandravacanaM sAdhu / doSasya hetuzabdenAnuktakhAda vyAdhibena grhnnaat| tatra yaduktamanyaiH tannAtiyuktaM yatastatra doSaH samavAyI nimittaM vaa| na ca samavAyikAraNAmyAdhiviparItArthakAyauM SadhaM, yathA-chaIyAM vamanakArakaM mdnphlm| vyAdhiviparItArthakAryannaM, yathA-atIsAre virekakArakaM kSIram / ukta hi-"bahudoSasya dIptAgneH saprANasya na tisstthti| paittiko yadyatIsAraH payasA taM virecayet // " iti / vyAdhiviparItArthakArI vihAro yathA-chaIyAM chaIisAdhyAyAM vamanArthaM prvaahnnm| hetuvyAdhiviparItArthakAyyauM SadhaM, yathAagninA pluSTe'gurvAdinA lepaH / uSNaM hi hetAvagnau vyAdhau cAnuguNaM pratibhAti / hetuvyAdhiviparItArthakAryannaM, yathA--mayapAnotthe madAtyaye madayukta madakArakaM madyam / hetulyAdhi For Private and Personal Use Only
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1225 bhAvAnniyamena kAryAbhAvaH, kinvasamavAyikAraNAbhAvaprayukto'pi / samprAptilakSaNasya saMyogasyAsamavAyikAraNasya vyAdhiharauSadhAdinA nAzAyAdhi. nAzaH syAda, doSastu svayaM kriyAntareNa vA nivartate iti / tadidaM dUSaNamayuktaM vikriyamANA doSadRSyA hi jvarAdirUpeNa jAyante nAto vyAH pRthagadoSadRSyA na vA doSadRSyebhyaH pRthag jvarAdaya iti / doSadRSyasaMyoganAzo yadi vyAdhiharauSadhAdinA bhavati tataH kiM svarUpo vyAdhinazyati, kiM vikRtadoSadRSyavyatirikto'paro vyAdhirasti; yasya nAzo vyAdhiharauSadhAdinA saMyoganAze bhavati ? santApalakSaNo hi jvaro doSadRSyavyatiriktaH kiM bhavati ? dRSyeNa saha doSasaMyogasya hetustu doSaprakopavizeSastatsattve tatsaMyoganAzasyAsambhavastasmAd vyAdhiharauSadhAdinA doSasaJcayaprakopanAzo vaktavyastata eva doSaharakhamupapadyate vyaadhihraannaamaussdhaadiinaamiti| yathA yathA hi doSasaJcayaprakopanAzaH syAt tathA tathaiva dRSyasaMyogaH zithilIbhavati dossvlhaaneH| niHzeSeNa doSavalahAnau dRpyabalahAnau ca tayoH saMyogo vinazyati zithilIbhAve'pi hi vttte| tasmAt samavAyikAraNA. bhAvAnniyamena kAryAbhAvaH syAt / na cAsamavAyikAraNaM tayoH saMyogaH / so'pi samavAyikAraNaM guNavAt / anyathA saMyogasya guNavaM vyAhanyate / uktaM hi pUrvAdhyAye-samavAyI tu nizceSTaH kAraNaM guNa iti / kaNAdena apyuktam-dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanyApekSA guNa iti samavAyikAraNamityanuvayoktam / tthaa| dravyaguNayoH sajAtIyArambhakalaM sAdhammyam / dravyANi dravyAntaramArabhante guNAzca gunnaantrmityuktm| tatra guNasya sajAtIyaguNArambhe yadi samavAyikAraNavaM nocyate, tahi yo guNo yamaparaM guNamArabhate tamaparaM guNaM kiMprakRtikamArabhate ? nAntareNa vikriyamANaM svaM ko'pi guNaH sajAtIyamaparaM guNaM zaknotyArabdhumiti / vikriyamANo hi guNaH sajAtIyamaparaM guNamArabhate / yathA lohitazuklakRSNA guNAH svAzrayadravyAzritakarmaNA tattadravyasaMyogavibhAgAbhyAM vikriyamANAH parasparaM samavAyena ekIbhUya pItarUpeNa niSpadyanta iti pItaguNamArabhanta ityucyate / tat samavAyikAraNAni lohitAdayaH pItaguNasya / ityevaM nizceSTasamavAyikAraNaM guNa viparItArthakArI vihAraH, yathA-vyAyAmajanitasammUdavAte jalaprataraNAdirUpo vyAyAmaH / ayaM hetau vyAyAme vyAdhau ca sammRda vAte'nuguNaH pratibhAti / For Private and Personal Use Only
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1226 crk-sNhitaa| jvaranidAnam iti guNave saMyogasyApi saMyogAntarArambhe samavAyikAraNavaM dravyasya sajAtIyadravyAntarArambhe smvaayikaarnnvt| kAryyadravyaM hi dravyaguNakammevikArasamudAyAtmakaM tatrArambhakANi dravyaguNakarmANi vikriyamANAni khakhavikArasamudAyAtmake kArya samavayantyeva vartante nAsamavAyIni / evaM sati saMyogo yadyasamavAyI syAd dravyamapyasamavAyi bhavatu ; tasmAt saMyoge'pi guNaH samavayan kAyyadravye vttete| iti kthmsmvaayikaarnnmuppdyte| tasmAdasamavAyikAraNameva nAsti guNakammeNAmasamavAyikAraNavavacanaM bhrAntAnAM ttstdsaadhu| karmANyapi svasvAzrayadravyANi parasparaM saMyojya vibhajya yathA tatsajAtIyadravyAntaramArambhayanti tadA guNAMzca sajAtIyaguNAntaramArambhayanti tathA tadA nijAnyapi parasparaM samavAyena milikhA sajAtIyavijAtIyAni kantirASyArabhayANAni vikArasamudAyAtmake kArya samacayanti vartante iti sayavAyikAraNAnyeva karmANi na basamavAyIni kAraNAni / dravyaguNakamme vikArasamudAyAtmakaM hi kAyadravyam uktmiti| yadi nimittakAraNaM dopa iti kRtA doSasthAyI ca jvarAdiH vyAdhivettitailanAze dIpa iva nazyati tarhi ko'nyo doSAdivyatirikto jvarAdiH kiMprakRtiko vA ? tadabhAvAt tadvacanamasAdhu / yadi vikriyamANadoSadRSyavikArAtmako vyAdhinaucyate dopataH pRthak cocyate kathaM tahiM vyAdhinAmAnabhizasya tavyAdhicikitsAyAM sAmarthya dossjnyaanenoppdyte| yata uktaM svayameva / vyAdhayo'parisaMkhyeyA bhidyamAnA bhavanti hi / rujAvarNasamutthAna-sthAnasaMsthAnanAmabhiH // vyavasthAkaraNaM teSAM yathA sthUlena sNgrhH| tathA prakRtisAmAnya vikArepadizyate // vikAranAmAkuzalo na jihIyAt kdaacn| na hi sarvavikArANAM nAmato'sti dhruvA sthitiH|| sa eva kupito doSaH smutthaanvishesstH| sthAnAntaragatazcApi vikArAn kurute bahUn / tasmAdvikAraprakRtIradhiSThAnAntarANi ca / samutthAnavizeSAMzca buddhA kama smaacret|| yo hepratattitayaM zAkhA kANyArabhate bhiSak / jJAnapUrvaM yathAnyAyaM sa karmasu na muhyati // nityAH prANabhRtAM dehe vaatpittkphaastryH| vikRtAH prakRtisthA.vA tAn bubhutseta nanupazayavadanupazayo'pi vyAdhiparIkSako'sti / ucyate ca-"gUDhaliGgaM vyAdhimupazayAnupazayAbhyAM priiksset"| tathA vAgbhaTe'pyuktam,-"viparIto'nupazayaH sa hyasAtmyamiti smRtaH" iti / satyamasti ca, paraM nidAnagrahaNenaiva gRhItasvAnna pRthagucyate, anupazayo'pi hetusevayaiva bhvti| For Private and Personal Use Only
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1227 samprAptirAgatirjAtirityanarthAntaraM vyaadheH| sA saGkhyAprAdhAnyavidhivikalpavalakAlavizeSairbhidyate // 5 // pnndditH|| iti / etena vikRtA doSA eva vikArAstatprakRtikA jvarAdayasteSAM prakRtisamutthAna vizeSAdhiSThAnavizeSajJAnenAnAmakavyAdhInAmapi prakRtivighAtena evopaghAto bhavatIti kathaM nimittakAraNaM doSaH syAt ? evaM pUrvarUpAvasthAyAM prayuktabhepajAdInAM sukhakarAnuvandhaH kathamasamavAyikAraNadoSadRSyasaMyogalakSaNasamprAptinAzAdbhavati ? nAsti hi pUrvarUpe smmaaptiH| uktaM hi svayameva / bhaviSyantyA asamprAptiratItAyA anaagmH| sAmpratikyA api sthAna nAstyatteH saMzayo hyataH / iti / viSamA dhAtavo doSA dRSyAzca vyAdhaya eva na tu hetava uktaaH| hetavastu trayo'sAtmyendriyArthasaMyogaprazAparAdhapariNAmA uktAH / tato vyAdhiviparItAdyauSadhAhAravihArANAmubhayaviparItAdibhyo bhedaH suvyakta eva, na duruppaadH| yathA kAmaje jvare kAmaharaH krodhaH kAmajvaraharazceti / atIsAre pAThAdistadArambhakadoSavaiSamyAtmakavyAdhitannimittAtisArahara eva na tu gurvatisnigdhAhArAdihetuhara iti| viparItArthakAriNAmiti nidAnasamAnadharmiNAmapi prabhAvAd rogopazamakAriNAmiti nArthaH / nidAnasamAnadhammiNo na vyAdhiviparItArthakAriNaH kintu nidAnaviparItArthakAriNa iti / tasmAda hetuvyAdhuAbhayasamAnadharmANo'pi prabhAvAda hetuvyAdhuAbhayaviparItAnAm auSadhAdInAmarthakAriNa ityarthaH / eSa upazayaH pUrvarUpe prayukto bhaviSyaprAdhi bodhyti| utpanne vyAdhau prayukto vartamAnaM vyAdhi bodhayati / jAyamAnantu vyAdhi kiM bodhayati na vA'tha cedbodhayati kadA prayukto bodhayatItyataH smpraaptimaah-smpraaptirityaadi| samprAptirAgatirjAtirityanarthAntaraM vyAdheH iti| sammAptiriti bhAve ktic| jAtirityapi janerbhAve ktic / Agatirityapi Agame ve ktic| ya evArtho janeH sa evArthaH sampAbhyAmApeH sa eva AGapUrvagame ratyanarthAntaramitAktam / janI prAdurbhAve iti sattAnukUlavyApAro janidhAvarthaH / ___ yadyapi samprApyanantaraM liGgaprAdurbhAvaH, tathApi saMprApternirUpaNaM prati bhalpaprayojanAccheSataH smpraaptimaah-smpraaptirityaadi| jAtirjanma, samprAptyAgatijAtizabderyo'rtho'bhidhIyate vyAdheH, sA smpraaptirityrthH| atraike vyAdhijanmamAtramantyakAraNavyApArajanyaM sNpraatimaahuH| iyaJca samprAptiryadyapi nidAnAdivadavyAdhibodhikA na bhavati, tathApi For Private and Personal Use Only
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1228 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam janyarthasvarUpo vAhyabhAvaH ticprtyyaarthH| sa ca sttaanukuulvyaapaarsvruupH| saditi / yataH sa sattA sadbhAvaH prakRtibhUtakAraNAnAM rUpAntareNa abhinisspnnaanaamnuttihetuH| utpanno yenottarakAlaM vattete sa svakAraNasamavAya eva sttaa| sA dvidhA sAmAnyaM vishessshc| ArambhakadravyANAM khastrakriyAjanyapunaHpunaHsaMyogavibhAgAbhyAM vikriyamANAnAM rUpAntareNa samAnaprasavAtmikA sattA sAmAnyaM jaatirityucyte| yathA brAhmaNAnAM nikhilAnAM samAna eva prsvH| asamAnaprasavAtmikA sattA pratyekazo jAtiH janmavizeSa ucyte| yathA brAhmaNAnAmekaikasya prasavo'samAnaH, uktazca jAtiH saamaanyjnmnoriti| tatredaM sAmAnyajAtilakSaNam, vizeSajAtistu pratirogaM vkssyte| utpannAnAM bhAvAnAM samavAyikAraNasamavAyo yAvantaM kAlaM vartate tAvantaM kAlaM tepAmutpatteranu pazcAdabattirityanuTattehetuH samavAyaH sttocyte| tasyAzca sattAyA anukUlavyApAraH prakRtibhUtadravyANAM svasva kriyAbhiH parasparaM punaHpunaHsaMyogavibhAgau janayikhA niSpAdyate tattatkAryANAM svarUpaniSpattau sarvAvayavasamavAya iti / zArIravyAdhuAtpattau tu khakAraNaiH duSTAnAM doSANAM duSTibahudhA, saMgraheNa dvidhA prAkRtI vaikRtI ca / prAkRtI yathA khlkssnnrtuksNvtsraahoraatrbhuktaaNshkaalkRtcyprkopau| vaikRtI duSTiH punaH RtUnAM yathAsvalakSaNahInAtivipayyayeNa yA dRssttinidaansevaabhishc| sA ca dvidhA duSTirekazI dvizaH srcshc| dRddhau kSaye c| rajastamasozcaivaM duSTirakazo dvishshc| tatra zArIradopANAM sAMsagikI duSTidvidhA prakRtisamaviSamasamavAyAbhyAM bhavati / tatra samasamavAyAt SaTpaJcAzat, ekazaH paDiti, vRddhikssyyoHssssttidhaa| viSapasamavAyAt tu niyamo naasti| evaM duSTau svabhAvAd yasmin vyAdhau yAvatI duSTistAvatI nAnutpannasya vyAdhelakSaNaM bhavatIti kRtvA utpatteAdhyupalambhakatvaM vrnnynti| etaccAnye na manyante / yataH- sati samprAptitaH kazcid vizeSo vyAdheradhigamyate ; na cAyaM niyamaHyadarapanna eva paraM vyAdhirupalabhyate / yataH nidAnapUrvarUpAbhyAmanutpanno vyAdhi vitvena budhyate / tasmAdavyAdhijanakadoSavyApAravizeSayukta vyAdhijanmeha samprAptiH / paryAye 'AgatiH' ityuktam / AgatihiM utpAdakAraNasya vyAdhijananaparyantaM gmnm| iyaJca samprAptiAdhivizeSaM bodhayatyeva, yathA-jvare-"sa yadA prakupitaH pravizyAmAzayam" ityArabhya "tadA jvaramabhinivartayati" ityantena yA samprAptirucyate tathA jvarasyAmAzayadUSakatvamagnyupaghAtakarasadUSakaravAdayo dharmAH prtiiynte| na ca vAcyam-doSANAmayamAmAzayadUSakatvAdidharmaH, tatazca kAraNa. For Private and Personal Use Only
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH nidAnasthAnam / . 1226 saGkhyA tAvadaSTau jvarAH paJca gulmAH sapta kusstthaaniityevmaadi| saMkhyA tasya vyAdheH sarvaza iti sattAnukUlA saGkhyA vyaapaarvishessH| AgantujeSvapi saGkhyA sattAnukUlA vyApArabheda eva / doSANAM tathaiva duSTAnAM dvizo bahUnAzca prAdhAnyamaprAdhAnyaJca vyaapaarvishessH| prakArazca vyaapaarbhedH| nidAnasvabhAvena yAdRzasvabhAvo doSo bhavati sa tasya prkaarH| yAvatAMzena yasya doSasya cayaprakopau tatkalpanA ca vyaapaarbhedH| balakAlazca doSANAM vyaapaarbhedH| ityete doSANAM dRSyasaMyoge svaskhakriyeva vyApArAstAnAha-sA saMkhyA praadhaanyvidhiviklpvlkaalvishbhidyte| iti / sA sattAnukUlA kriyA samprAptiH saMkhyAdibhiH paJcabhi daibhidyate // 5 // gaGgAdharaH -- saMkhyA taavdityaadi| saMkhyA tAvat dvau jvaro punaraSTau jvarAH paJca gulmA ityevmaadyH| yadyapi yo bhAvo jAyate sa eka eva jAyate dharmANAM nidAnagrahaNenaiva grahaNaM bhvtiiti| yataH kAraNadharmo'pyayaM vyAdhijanakadoSavyApArarUpaH samprAptizabdena vizeSabodhanArtha pRthaka kRtvocyte| yathA-liGgatvAvizeSe'pi bhAvivyAdhibodhakatvavizeSAt pUrvarUpaM pRthagucyate / ata eva vAgabhaTe'pyevameva samprAptilakSaNamuktam ;'yathA duSTena doSeNa yathA caanuvisrptaa| niva'rtirAmayasyAsau samprAptirjAtirAgatiH // " iti / samprati samprApta prativyAdhivyaktibhinnAyAH sarvatra vyAdhau tatprayojanAbhAvAnna bhedo vaktavyaH, yastUpayukto bhavati samprAptivizeSaH, tamabhidhAsyatyeva, "sa yadA prakupitaH pravizyAmAzayam" ityAdinA granthena ; ataH savvasamprAptyanabhidhAnAt nyunatAdoSaparihArArthaM sarvavyAdhisAdhAraNAn samprAptibhedAnAha-sA sNkhyetyaadi| sA samprAptiH saMkhyAdibhirbhidyate iti saMkhyAdibhinne vyAdhau bhinnA bhavatItyarthaH, yataH na bhinnAnAM bhAvAnAmabhinnotpattirbhavati, kiM tarhi bhinnaiva bhavati ; yadyapi ca prativyAdhivyaktApi samprAptirbhinnaiva bhavati, tathApi sa bhedaH samprApteriha prayojanAbhAvAnnocyate ; yataH, saMkhyAprAdhAnyavidhyAditulyAsu varavyaktiSu ekarUpanidAnaliGgacikitsitAsu bhedapratipAdane na kiJcit prayojanamasti ; saMkhyAdibhinne tu jvarAdau nidAnaliGgacikitsAbhedo'sti ; ataH saMkhyAdibhedajanikAyAH samprApterbhedakathanamucitameva // 5 // cakrapANiH-saMkhyAbhedamudAharati--saMkhyA tAvaditi / yadyapi prAdhAnyAdibhedabhinne'pi vyAdhau saMkhyAbhedo'styeva, tathApIha yaiva zAstrasiddhA aaudarIyAdipratipAditA saiva saMkhyAzabdena prAptA ; ata evAsI jvarA ityabhidhAya dvividhaM zoNitapittamiti kramAt prApta raktapittaM For Private and Personal Use Only
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1230 crk-sNhitaa| . jvaranidAnam prAdhAnyaM punardoSANAM taratamAbhyAmupalabhyate tatra dvayostarastriSu tmH| vidhirnAma dvividhA vyAdhayo nijAgantubhedena trividhAstridoSabhedena caturvidhAH sAdhyAsAdhyamRdudAruNabhedena pRthak / nAnekatayA jAyata iti, tathApi sa bhAvaH sarva eva katidhA jAyata iti / tat sAmAnyasya saMkhayAjJAnArtha sNkhyopdeshH| ___praadhaanymityaadi| vyAdhyArabhbhe khalvekako doSazcevAdhimArabhate tatra prAdhAnyaM na sambhavati / prAdhAnyaM hi sApekSam / yazca vyAdhi dvau vA trayo vA doSA Arabhante tatra prAdhAnyamekamapekSyAparasya bhavati / tatra dvayostaraH / dvayomadhye yastara utkRSTaH adhikaliGgastasya prAdhAnyam / triSu tama iti triSu doSeSu madhye yastama utkRSTo'dhikaliGgastasya prAdhAnyam / liGgatAratamyAbhyAM prAdhAnyaM doSayodoSANAM vijnyaayte| vidhistu prakAraH / saMkhyA bhedamAtram / sajAtIyavijAtIyeSu paJca brAhmaNAH paJca braahmnnksstriyaaH| prakArastu sajAtIyeSu bhinnaSu dharmAntareNa upapattiH / nijaH zArIradoSajakhena dhrmennkprkaarH| AgantukaraNajavena dhammeNa aprprkaarH| iti tattaddharma jJApayati vidhiH| tasya prayojanaM yathoddha gavadharmaka raktapittaM noharaNasAdhyaM kintvadhoharaNasAdhyamadhogadharmakamUddha haraNasAcaM nAdhoharaNasAdhyamiti / eSa vidhiryena noktastasya bhramaH / nodAharati ; yataH dvividhaM hi raktapittasya vidhibhede pravizati, na dvividhaM saMkhyAyAm, 'dvividhaM zoNitapittam' iti vidhizabdenaivoktatvAt / __ prAdhAnyaM punarityAdau taratamAbhyAmiti 'taratama'zabdAbhidheyAbhyAM vRddhibhyAm ; taratamazabdayorviSayaM vibhjte-dvyorityaadi| 'dvayostaraH' iti dvayordoSayovRddhayoH 'tara' prayogo bhavati, 'vRddhataraH' iti ; evaM triSu tamaH' iti triSu doSeSu vRddheSu satamu 'tama'prayogo bhavati / tadevaM dvandvArabdhe vikAre'nyataradoSasya 'tara'zabdalakSitena prAdhAnyena samprAptiH bhidyate ; tathA tridoSArabdhe vikAre 'tama'zabdalakSitAnyatamadoSaprAdhAnyAt samprAptirbhidyate ityukta bhvti| samprAptibhedaka kramAgataM vidhimaah-vidhirnaametyaadi| dvividhA vyAdhayo nijAgantubhedena' ityAdinA vidhiriti kRtamityarthaH; te dvividhatvAdayo bhedA yato bhavanti, sa vidhiH ; vidhizca prakAro bheda ityarthaH ; sAdhyAsAdhyamRdudAruNabhedeneti sAdhyAsAdhyagatena For Private and Personal Use Only
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1231 samavetAnAM punardoSANAmaMzAMzabalavikalpo viklpo'sminnrth| balakAlavizeSaH punAdhInAmRtvahorAtrAhArakAlavidhiviniyato bhavati // 6 // atha viklpH| smvetaanaamiti| rokSyAdiguNAnAM yAvatA guNena kupito yo yo doSaH kAryamArabhamANaH parasparaM samavaiti, tasya tasya doSasya tAvAn guNo'zastattat pratyekamaMzAMzastato doSANAM teSAM samavetAnAM balasya vikalpaH vizeSeNa kalpanA, kasya doSasya kimmitaM balaM tasyAvadhAraNaM kalpanetyasminnarthe vikalpa iti / eSa vikalpazcikitsAvizeSArthaM bhavati / evaM vikalpena doSavalaM vijJAyate tathA kAlavizeSeNApi / tato balakAlavizeSamAha-balakAlavizeSaH punariti / Rtavo vasantAdayaH ahorAtraH AhArazca teSAM kAlavidhinA viniyato'vadhArito bhavati / yasya doSasya yo balakAlavizeSaH sa RkhAdibhiravadhAyyate tadoSajavyAdherapi taiH Rkhaadibhirblkaalvishesso'vdhaaryte| basante valavAMzcedAdhibhavati, taprAdhyArambhakaM karpha jJApayati vasantaH, kaphajazceda, vyAdhivesante mRdudAruNabhedena ; tena mRdusAdhyaM sukhasAdhyam, dAruNasAdhyaM kRcchrasAdhyam- rohiNIvalayAdi, tathA mRdvasAdhyaM yApyaM, dAruNAsAdhyaM pratyAkhyeyamiti bhedacatuSTayam ; yadyapi ca saMkhyAprAdhAnyAdikRto'pi vyAdhervidhibhedo bhavatyeva, tathApi saMkhyAdibhedAnAM svasaMjJayaiva gRhItatvAd govalIvaInyAyAt saMkhyAdyagRhIte vyAdhiprakAre ca vidhizabdo vrtniiyH| kramAgataM viklpmaah-smvetaanaamityaadi| samavetAnAM sarveSAm / tena ekazo dvizo militAnAJca doSANAM grahaNam ; aMzamaMzaM prati balam aMzAMzavalam, tasya vikalpa utkarSApakarparUpaH aMzAMzabalavikalpaH ; evambhUto doSANAm aMzAMzavikalpo'sminnartha iti asmin prakaraNe vikalpa ucyate ; prakaraNAntare tu vikalpazabdena bhedamAtramucyate, yathA-'vikalpo na tvasAdhyAnAm' ityAdAviti bhaavH| tatra doSANAmaMzAMzavikalpo yathA-vAte prakupite'pi kadAcid vAtasya zItAMzo balavAn bhavati, kadAcilladhvaMzaH, kadAcidakSAMzaH, kadAcillaghurukSAMza iti ; evaM pittakaphayorapyudAhAryo'zAMzavikalpaH ; ayajJAMzAMzavikalpo doSANAM zItAdi. guNodbhUtahetubhedAd bhvti| blkaalvishessmaah-bletyaadi| balasya kAlo balakAlaH, tasya vizeSo vasantapUrvAhlAdirbalakAlavizeSaH, RtavazcAhorAtrAhArayozca kAlA RtvahorAtrAhArakAlAH, teSAM For Private and Personal Use Only
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| jvanidAnam sa balavAn bhavati / yasya grISme balaM tasyArambhakaM pittamiti grISmo jnyaapyti| yasya prASi balaM tasyArambhako vAyuriti prAvRd jnyaapyti| varSAsu yasya balaM tasyArambhakaH kapha iti varSA jJApayanti / yasya zaradi balaM tasyArambhakaM pittamiti zarajJApayati / yasya hemante balaM tasyArambhako vAyuriti jJApayati hemntH| evaM pUrvAhna yasya balaM tasyArambhakaH kapha iti jJApayati puurvaahnH| yasya madhyAhna balaM tasyArambhakaM pittamiti madhyAhno jJApayati / yasyAparAhna balaM tasyArambhako vAyurityaparAhno jJApayati / evaM pradoSa yasya balaM tasyArambhakaH kapha iti pradoSo jnyaapyti| yasya madhyarAtra balaM tasyArambhakaM pittamiti jJApayati mdhyraatrH| yasya rAtrizeSa balaM tasyArambhako vAyuriti jJApayati raatrishessH| AhArakAlastu bhuktamAtraM pacyamAnakAlaH jINakAlazca / yasya bhuktamAtrakAle balaM tasyArambhakaH kapha iti jJApayati bhuktmaatrkaalH| yasya pacyamAnakAle balaM tasyArambhakaM pittamiti jhApayati pcymaankaalH| yasyAnna jIrNa balaM tasyArambhako vAyuriti jJApayati jiirnnkaalH| ityevaM sattAnukUlavyApAraH samprAptiH / pratirogaM vakSyate hi samprAptiH svvtrc| tattatsthAnasaMzrayiNo doSAH pUbverUpANi kurvantaH prajJAparAdhAnna pratikriyante'tha te dRSyAnAdAya svaskhakriyAbhiH parasparaM saMyujya vibhajya samavetya samvatraivaikIbhUya tattagAdhirUpeNa jAyanta iti sa sa vyaadhirbhvtiitucyte| tadA svarUpato jAtaH sa sa byAdhirga niSkrAnto bAla iva krameNa varddhamAno yathAvAtAdiprakRtyakRtsnalakSaNo'bhivyajyate vyajyate cAsyottarakAlaM yathAvalaM prakRtisamaviSamasamavAyato lakSaNaM kizcidanyada vAlasya retHshmshrudntaadivditi| evameSA samprAptiyAdhInAM pratyakSAdibhirupalabdhau kAraNam / yadi hevaM nAbhaviSyanna tadA tAdrUpyeNa prtykssaadibhivyshaasyt| samprAptizcaiSA vyAdhInAM samAnaprasavAtmikA sAmAnyabhUtA jaatiraakRtigrhnnaa| svasvA tu vizapabhUtA jaatirjnmocyte| pratikSaNaM hi bhedo vidhiH, tatra niyato balakAlAvazeSa RtvhoraatraahaarkaalvidhiniytH| atra Rtuviniyato balakAlavizeSo yathA-zleSmajvarasya vasantaH ; ahorAtraviniyato yathA-zleSmajvarasya pUrvAhnaH pradoSazca ; AhAraviniyato yathA-zleSmajvarasya bhuktamAtrakAlaH ; evamAdadhanneyam ; kecit tu vidhizabdena pUrvakRtaM karma bruvate , atra karmaniyato balakAlavizeSaH pacyamAnakarmakAla evaM boddhavyaH ; eSu balakAleSu yadyapi byAdherabhUtaprAdurbhAvarUpA samprAptina bhavati, tathApi vyAdhisantAne tatkAlaM byAdhyutpattau ca samprAptirbhinnaiva bhavatIti mantavyam ; iyaJca kAlavizeSaprAptayA For Private and Personal Use Only
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1233 bhAvAnAM nityagavasvabhAvAdupAdAnasAtatyAcArambhakahatavaH prAgyathAbhUtatvaM prakRtisthaM vikRtisthaM vA tathAbhUtatvenottarAvasthAM yathopAdAnamArabhamANAH pAgavasthAbhaGgaM kurvantIti pratikSaNamavasthAntaragamanamapi janmocyate, tacca svA skhA jAtiH smpaatiraagtiritynaantrkhaat| tataH puruSasya bAlyayauvanamadhyamasthAviryavadyAdhInAmuttarakAlaM vRddhihAsAdikaM yathopAdAnaM bhavati / tatrApi prAgavasthAyAM bhaviSyadutpattiruttarAvasthArambhapUrvakaprAgavasthAbhaGgo vattamAnotpattistatsamApto khatItotpattirityevamutpattirjAtiH svA svA smpraaptistrikaalaa| ___ AgantuvyAdhInAmapi prAgeva kAraNato jAyamAnAnAmantareNAdopasambandhaM dhAtuvaiSamye jAte tadviSamadhAtuvyApAreNa tathaiva sattA nisspdyte| iti samprAptirjAtirityasya naaprsnggH| yastu yathA duSTa na doSeNa yathA cAnuvisarpatA / nittirAmayasyAsau samprAptirjAtirAgatiriti vyAcaSTa tadasAdhu, dopsmbndhaabhaavaadaagntussu| tasmAjanmApi jJAnakAraNaM bhaviSyadutpattimAn bhAvaH pUrvarUpeNa jJAyate / vattemAnotpattimAMstu smpraaptikaaliktttllkssnnen| atItotpattimAMstu vartamAno bhAvo vyktlkssnnen| yasyaivaM traikAlikotpattirnAsti tannAsti na ca jnyaayte| sargAvasthAyAM paraM brahma cAvasthAntaramAsAdya gAyatrI vabhUveti tata sarva yajaHpuruSIye darzitamiti / tasmAjanmApi bhAvAnAM pratyakSAdijJAnahetunidAnAdivabodhakameva na tu rUpAdivadviSayatvena, viSayo hi ghaTAdivadAkRtisamudAyo vAtAdijvarAdistena ca kapAlAdInAmiva vepathvAdInAmAkRtInAM svazAne viSayale siddhe samudAyasya jhAne liGgakhenAnumityAdiSu hetukhAta yAvatsamavAyisamavAyastu sattAjAtiH sAmAnyavizeSarUpAsAmAnyavizeSAkRtibhyAmanumIyate iti / yat tu phalaviziSTavyApArAtmaka vyAdhejanma samprAptirityabhiprAyeNoktaMbalavavyAdhijanikA samprAptiAdhervizeSa sphuTameva bodhayati ; yataH pUrvAhlAdibalasamprAptayA jvarasya kaphAdijatvamunnIyate iti ; iha ca samprAptereva vizeSAH saMkhyAdikRtA uktAH, na tu nidAnAdInAM vizeSAH ; yataH, nidAnAdivizeSAH prativyAdhi vakSyamANabhedenaivopayuktAH ; yataH, yAdRg jvare nidAnam, na tAdRg raktapitte , ye ca pUrvarUpAdivizeSAH jvare, na te raktapittAdau, bhinnajAtIyA eva , sa ca bhedo nidAnAdInAM bhedagamakatvenopayukto vyAdhibhedakathana eva , samprAptestu saMkhyAdibhedaH sarvavyAdhiSvekajAtIyatvena na vizeSagamaka iti ihaiva kathyate ; nidAnAdivizepAstu prativyAdha viziyatvena neha prapancenocyante , ata eva cAtraivAdhyAye samprApte 155 For Private and Personal Use Only
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1234 crk-sNhitaa| jvanidAnam tasmAdvAdhIn bhissgnuphtsttvbuddhirhetvaadibhirbhaavrythaavdnubudhyet| ityarthasaMgraho nidAnasthAnasyodiSTo bhavati, taM vistareNopadizanto bhuuystrtmto'nuvyaakhyaasyaamH||7|| yathA duSTena dopeNa yathA cAnuvisarpatA / nittirAmayasyAsau samprAptirjAti rAgatiH iti| atrAmayasyeti jvaravAdirUpeNa doSasya doSAtmakakhAcchArIra. vyAdhInAmidantu lakSaNaM nijamAnasavyAdhyabhiprAyeNa bodhyam, anyathAgantuvyAdhisamprAptau tasyAvyAptiH doSaduSTAbhAvAt / carakAcAryastu savrvasamprApti vyApakalAbhiprAyeNa sampAptiH AgatirjAtirityanAntaraM vyAdheriti lakSaNamuktavAn ; itthazca jvarAdiSu rasasaMyogAmAzayagamanajATharAgnivahiSkaraNAdizAne pAcanalaGghanasvedanAdikriyAvizeSo'pi labhyate iti yadanyaiH phalAtmakajanmanazcikitsAyAmupayogilamuktaM tanna yuktam, AmAzayagamanarasadRSaNavahnivahiSkaraNAdiko hi prakAro vidhirvApAra eva jvarakhAdirUpeNAbhivyaktI doSANAmiti tatsamavAyikAraNa-samavAyAtmakaphalaM vinA ki vyApAraH sambhavati ? niSphalA hi kriyA nAsti / tasmAt phalarUpaM janma sattA vyAdhInAmasattAyAM kasya cikitsA syAt ? tasmAd vyAdhijanmanaH sattA. rUpasya sarvathaiva cikitsAyAmupayogisamiti niSkarSaH // 6 // gaGgAdharaH-nanvebhirnidAnAdibhiH kiM kaH kuryAditi ? ata aah-tsmaadityaadi| yasmAt tatra nidAnaM kAraNamityAdigranthena vivarItanidAnapUrvarUpaliGgopazayasammAptitastasyopalabdhistasmAt vyAdhInanupahatasatvabuddhibhiSak sAmAnyAbhidhAnenaivoktasvAt samprApti parityajya nidAnAdivizeSAbhidhAnam, tat pratijAnIte "tasya nidAnapUrvarUpaliGgopazayavizeSAnanuvyAkhyAsyAmaH" iti // 6 // cakrapANiH-yasmAdime nidAnAdaya uktana nyAyena parIkSAyAmupayuktAH, tasmAd vyAdhIn bhiSaga hetvAdibhiH parIkSeteti yojanA ; na ca vAcyam -- yannidAnAdInAM madhye cedanyatamenApi cyAdhi paricchettu samarthastat kathaM paJcakAbhidhAneneti ; yataH yAvanto jJAnopAyA vyAdhInAm, te sarva evopadarzanIyAH ; tatra yo nidAnaM vismRtavAn, tasya pUrvarUpAdibhirvyAdhiH parIkSyate ; tathA yatra ca pUrvarUpAdayo vismRtAH sandigdhA vA, tatropazayena parIkSA bhavati ; evaM kaphajatvasandehe jvarasya samprAptirapi pUrvAhna bhuktamAtre vA bhavatIti kaphajatvaM gamayatItyAdi prayojanamanusaraNIyam ; tathA pUrvarUpeNApi liGgasAmAnyanizcaya uktaH ; yaduktam -- "hAridravarNa rudhiraJca manaM vinA pramehasya hi puurvruupaiH| yo mUtrayet taM na vadet pramehaM raktasya pittasya hi sa prakopaH // " For Private and Personal Use Only
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH / nidAnasthAnam / 1235 dekhAdibhirnidAnAdibhiruktalakSaNalakSitairbhAvaiH svasvAdhikAroktayathAvad yathAvidhi anumAnADAktavidhAnenAnubudhyeta upadezena zAtAn pazcAt budhyeta / upsNhrti-ityrthetyaadi| iti nidAnAdipaJcakarUpasyArthasya saMgraho nidAnasthAnasya uddiSTaH saMkSepeNopadiSTo bhvti| atra nidAnazabdena hekhAdIni paJca gRhyante ; nidIyate pratipadyate vyAdhiraneneti vyutptteH| nanu nidAnAdipaJcAnAmevamastu svarUpaM tena kathaM jvarAdirupalabhyate ityaakaangkssaayaamaah-tmityaadi| tamudiSTaM nidAnasthAnasyArthasaMgrahaM nidAnAdipaJcakamartha vistareNa pratirogamupadizanto vayaM bhUyastaraM pratiroga nidAnAdipratyekena bhUyiSThAtizayamanu nidAnasthAne cikitsAsthAne ca vyAkhyAsyAmaH // 7 // iti ; tathA, liGganizcite'pi vyAdhau pUrvarUpeNAsAdhyatvamuktam ; yathA--- "pUrvarUpANi sarvANi jvroktaanytimaatryaa| yaM vizAnta vizatyenaM mRtyuz2arapuraHsaraH" iti ; tsmaanidaanaadipnyckmbhidhaatvymev| nanu liGgena vyAdhiH parIkSaNIya iti vacanAlliGgavyatirikto vyAdhiH ityukta bhavati ; tatra ca liGgasamudAyavyatirikto na vyAdhirupalabhyate ; viSamArambhavisargitvAdayo hi santApasahitA barAH, tathA pratizyAyakAsAdevakAdazarUpamelaka eva yakSmA ; naivam, liGgatvena zAstre pratipAditAnAM tadatiriktavyAdhyabhAve liGgatvAnupapatteH ; vacanaM hi-"viSamArambhamUlAdaivavara eko nirucyate"; vikArazceha doSadRSyamelakavizepo jvarAdizabdenocyate; saca dopadUSyavizeSAtmA jvaro'rucyAdibhyo doSadRSyavaiSamyavizeSebhyo'rthAntarameva ; na ca vAcyam,jvaraliGgArucyaGgamardAdirUpadhAtuvaiSamyavizeSamelako svaro'stu, alaM tadatiriktajvarakalpanayA; liGgaliGgibhAvazca samudAyasamudAyibhedAt bhaviSyatIti ; yata:, evamapyarucyaGgamardAdidhAtuvaiSamyAnugato dhAtuvaiSamyavizeSo jvararUpo'vayavIti bhinna evaM vaktavyaH ; javAbAhuziro'ntarAdhyavayavAnatiriktameva shriirmvyviruupm| na ca duHkhameva vyAdhiriti pUrvameva parAkRtam ; tena duHkharUpatvAda vyAdheravayavitvaM na sambhavatIti na vAcyam ; liGgAni tu svarUpeNa vyAdhayo bhavanti, te ca boddhavyavyAdhyapekSayA liGgaM bhavati ; taduktam "vyAdhayaste tadAtve tu liGgAnIzAni nAmayAH' iti ; liGgaliGgibhAvazca jijJAsAvazAd bhavati / yad vakSyati-"vipamArambhamUlAnAM jvara eko hi lkssnnm| viSamArambhamUlaizca jvara eko nirucyate // ' asya cArthamapasmAranidAne prakaraNAgataM vyAkhyAsyAmaH ; tasmAt susthitaM vyAdhigamakatvaM nidaanaadipnycksyetyrthH| itItyAdau iti prismaaptau| nidAnasthAnasyeti srvvyaadhinidaansy| arthasaMgraha ityanenaiva saMkSepArthAbhidhAne labdhe, "uddiSTaH' iti saMkSepAbhidhAyipadakaraNena saMkSepasyApi saMkSepAbhidhAnametaditi darzayati , tamiti sAmAnyanidAnoddezam ; ato nidAnoddezamAtrato bhUyastaramupadizanto vistareNa vyAkhyAsyAma iti yojanA ; tenaitadatisaMkSepakathanApekSayA prapaJcakathanameveha vistarazabdArtha iti darzayati ; tena nidAnAdInAM yAvada vistarakathanamuttaratropapanna bhavati // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1236 crk-sNhitaa| : jvaranidAnam tatra prathamata eva tAvadAdyAn lobhAtidrohakopaprabhavAnaSTau vyAdhIna nidAnapUrveNa krameNAnu vyaakhyaasyaamH| tathA sUtrasaMgrahamAtra cikitsAyAH, cikitsite cottarakAlaM yathodiSTaM gaGgAdharaH--nanu sarvAnneva vyAdhIn kiM bhUyastareNa nidAnasthAne vyAkhyAsyasIti ? ata Aha-tatretyAdi / tatra nidAnAdipaJcAnAmarthasya bhUyastarakhenAnuvyAkhyAtavyakhe prathamata eva nidAnasthAna evASTau vyAdhIna nidAnapUrveNa dravyaguNakarmarUpasamavAyikAraNopadezapUrvakeNa krameNa pUrvarUpAprapa. dezenAnu ata UI vyAkhyAsyAmaH / tathA cikitsAyAH sUtrasaMgrahamAtramanu vyaakhyaasyaamH| nanu kuto'STI vyAdhIna vyAkhyAsyasItyata Aha-tAvadAdyAnityAdi / tAvadAdyAn tAvatAM vyAdhInAM madhye puujvetntvenodbhuutaan| nanvaSTAnAM vyAdhInAmAdyatvaM yogapadevanotpattiM vinA na sambhavati ityata aah-lobhetyaadi| lobhAtidrohakopANAM paramANukAle'pi yogapadyAbhAvAta dinAhorAtrapakSamAsattu rUpasthUlakAlena yogapadyasambhavAd dinAdikAlena yugapadutpannatvaM khyApitam / tena dakSAdhvaradhvaMse jvarotpattyanantaraM raktapittAdutpattiAkhyAsyamAnA sNgchte|| atha nidAnapUvakrameNa vyAkhyAne kartavye upazayasyApi bhUyastaratvena vyAkhyAne prApte mUtrasaMgraheNa vyAkhyAnamiha kAryamiti jJApanAthamAhasUtrasaMgrahamAtraM cikitsAyA iti| pratirogamupazayantu na bhUyastaramatra ckkpaanniH-ttretyaadi| jvarAdyaSTavidharogasya nidAnasthAne kathanaM pratijAnIte ; "prathamata eva tAvad' ityanena pazcAJcikitsAbhidheyAnaprabhRtIn sUcayati / "AdyAla" ityanena Adau dakSAdhvaroddha se utpannA ye, teSAmiha kathanaM darzayati / yadyapi ca rAjayakSmA pRthagevotpannaH, vacanaM hi-"ativyavAyAt punarnakSatrarAjasya yakSmA" ; tathApyasya prAdhAnyAdihAbhidhAnam ; yadyapi ca dakSAdhvaroddha so tAnapasmArAntAnabhidhAya pRthagutpannasya yakSmaNo'bhidhAnamucitam, tathApyunmAdApasmArayorAgantutvena shopmpybhidhaayaante'bhidhaanm| "lobhAbhidrohaprabhavAn" ityanena janapadodadhvaMsanIye "prAgapi cAdhAhate na rogotpattirabhUda" ityanena vakSyamANAnAM jvarAdaunAM lobhAbhidohajanyatAM darzayati ; anenAdharmajatvaM jvarAdInAmukta bhvti| nidAnapUrvati nidaanprthmen| krameNeti rogasAmAnyoktanidAnapUrvarUparUpopazayasamprAptirUpeNa ; ayaJca kramaH * abhidroheti pAThAntaram / + uttarakAlaM yathopacitavikArAnanuvyAkhyAsyAma iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1237 vikArANAm / iha khalu jvara evAdI vikArANAmupadizyate tatprathamatvAcchArIrANAm // 8 // vyAkhyAsyAmaH, kintu mUtrasaMgrahamAtramasmin sthAne vyAkhyAsyAmaH / nanu bhUyastaramupazayaM kutra vyAkhyAsyasi ityata Aha-cikitsite cetyaadi| uttarakAlaM cikitsAsthAnopadezakAle pratirogaM cikitsite cikitsitAdhyAyeSu yathoditaM zlokasthAne rogacatuSke yathoddiSTaM tathodiSTamanatikramya vikArANAM cikitsAyA bhUyastaramanuvyAkhyAsyAma iti / nanvaSTAnAmAdyAnAM vyAdhInAmAdo ka upadekSyate iti ? ata AhaihetyAdi / iha nidAnasthAne vikArANAM lobhAdiprabhavAnAmaSTAnAM vAcyatena pratijJAtAnAmAdau jvara evopadizyate'ta Uddha m| nanu kuto jvara evASTAnAmAdAvupadizyate ityata Aha-tadityAdi / nanu garbhasthasyApi kAmo mAnasavyAdhiH prAthamikalena dRzyate kathaM tatprathamakhamityata Aha-zArIrANAmiti / zArIrANAM vyAdhInAM garbhe'pi sahajAzaHprabhRtibhavatIti cenn| avaiguNyena jAtasya pusa ityabhiprAyAt / avaiguNyena jAyamAno hi sajvara eva jAyate'thavA loke zArIrANAmutpatteH pUrva prathama jvrsyotptteH| vakSyate hi jvarastu khalu mahezvarakopaprabhava iti, tathA cikitsAsthAne vistareNa vakSyate // 8 // kvacit prayojanavazAbAdhyate ; yathA atraiva jvare,-agre hi rUpamabhidhAya pUrvarUpamabhidhAtavyam ; kramabhedaprayojanamceha,- yat, rUpANyatra pratijvaramabhidhAtavyAni ; na tu prAgrUpANi pratijvaramabhidhAtavyAni ; tena sarvasAdhAraNatvAt rUpamabhidhAya sAmAnyaM prAgrUpamabhidhAtavyam ; tathA sUtrasaMgrahamAnaM cikitsAyA vyAkhyAsyAma iti sambandhaH ; nidAne ca cikitsAbhidhAnaprayojanaM prAgevoktam / 'sUtram' iti kRtvA yat saMgrahaM karoti, tena sUtrasyApi saMkSepeNAbhidhAnaM darzayati ; tathA ca cikitsAsUtramapIha kijinna vaktavyam ; yathA "laGghanayavAgvAdayazcikitsite" ityanenaiva cottarakAlatve labdhe, punaH 'uttarakAlam' iti vacanam ; cikitsitasthAne pi jvarAdyabhidhAnottarakAlameva yathopacitavikArANAM nidAnAdikathanaM darzayati ; yathopacitamiti ye ye upacitA vikArAH zopArzaHprabhRtayastAna ; kiMvA, yathAcitama iti pATaH, tatrApi 'yathApradhAnam' ityatha unneyaH / cikitsite ca vikArANAM nidAnAdyabhidhAnaM nidAnAdinAvyavadhAnena pratIte viSaye cikitsA samyak pratIyate ityabhiprAyeNa / ata eva ca jvarAdInAmapi ca punarnidAnAdyabhidhAsyati, iha tu jvarAdInAM nidAnAdyabhidhAnaM bahuvaktavyatvena sthAnabhedaM kRtvA kRtam, sthAnabhedakaraNena ca For Private and Personal Use Only
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1238 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam atha khalvaSTAbhyaH kAraNebhyo jvaraH saMjAyate manuSyANAm ; tara yathA-vAtAt pittAt kaphAd vAtapittAbhyAM vAtakaphAbhyAM pittazleSmabhyAM vAtapittazleSmabhya AgantoraSTamAt kAraNAt // // gaGgAdharaH-atha nidAnapUrveNa krameNAnu vyAkhyAsyAma ityAdi yat pratijJAtaM, tathaiva vyaacsstte--athetyaadi| atha vyAkhyAnAdikramopadarzanAnantaraM, khaluzabdo vaakyaalngkaare| aSTAbhya ityaadi| manuSyANAmiti prAdhAnyAt sarpakarabhAdInAmanAvazyakakhAda vyvcchedH| aSTa kAraNAni vivRNotitad ythetyaadi| vaataadityaadi| yathA suvantatayA kAraNetipadaM yojyaM, kAraNopadeze vRddhikAraNadarzanAt kSayakAraNopadarzanAbhAvAca kAraNavantu vAtAdInAM jvarAdiSu na kSayAvasthAyAM sambhavati tena vRddhAda vAtAdityevamAdi vyAkhyeyaM, vAtAdityAdi pratyekasya nirdezAt vAtapittAbhyAmityAdikaM catuSkaM vikRtiviSamasamavAyena prakRtisamasamavAyena ca samastakhena bodhym| tatra ca vAtAdinAnAdhikyAdikale'pi tadAtmakakhenAnatiriktavAda dvandvatrayamekaikameva sannipAtazcaka eva naadhikH| Agantoriti / Agamayati haThAdutpAdayati ityAganturAgachati haThAdutpadyate yato veti / bhUtAyabhiSaGgAdiH aneko'pyAganturAgantulasAmAnyenaika eva gaNita iti naadhiksmiti| tathA gnnnyaassttkhaadhiklaashngkaavaarnnaayoktmssttmaaditi| nanvaSTabhyaH kAraNebhya iti kimasAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmeSvantabhUtebhyaH kebhyazcidityato vAtAdityAdInAM vishessnnmaah-kaarnnaaditi| aSTAbhyaH kAraNebhya iti yat tadvAtAt kAraNAdasAtmyendriyArthasaMyogAdibhiH prerakaiH preritAdityevam cikitsAvadAyui~de nidAnasyApi jJeyatvena prAdhAnyaM darzayati / iha khalvityaSTavidhavyAdhinidAne vktvye| 'zArIrANAm' ityanena, kAmakrodhAdimAnasaM roga prati na jvarasya prathamatvamiti darzayati // 8 // cakrapANiH-jvarasya nirUpaNIyasya kAraNakRtaM bhedmaah----athetyaadi| etacca kAraNaM vAtAdi snnikRssttm| manuSyANAmitivacanena gogajazakunyAdInAM nAvazyamidaM jvarAzatvamanugAmIti darzayati ; tathA hi-hastyAdInAM pAkalAdayo nArAvidhAH pratipAdyante / Agantoriti vaktavye 'apamAda' itivacanaM, AgantorabhighAtAdicatuSkAraNabhede'pi ekatvopadarzanArtham ; Aganturhi For Private and Personal Use Only
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1236 tasya nidAnapUrvarUpaliGgopazayasamprAptivizeSAn anuvyAkhyAsyAmaH // 10 // Adito jvaraH sNjaayte| tena janikattu : prakRtirityanenApAdAnAt / kAraNAditi prakRtibhUtAt kAraNAt / tena doSaH samavAyI kAraNaM jvarAdau ghaTAdipa mRdaadivt| Aganturapi tthaa| nanu dvau jvarAvityuktamaSTodarIye zItoSNAbhiprAyeNa kathamatrASTa jvarA uktA vAtAdikAraNabhedena ? atrocyate, zItoSNAbhiprAyeNa jvarasya dvikhokto nAzeSavizeSeNa cikitsA bhavati vAtajvarasya zItaviparItoSNakriyA kaphajvarasyApi yuktApi na hi snigdhAnuvAsa. nAdikriyA yujyate, tasmAd vAtAdiSu snigdhazItarukSAdikriyAvizeSavidhAnArtha vAtAdyAtmakakhena vAtAdikAraNabhedo darzita iti / evamabhiSaGgAdiviparItakriyAvidhAnArtha na tu tattadAgantuje'pi uttarakAlaM vAtAyanubandhe sati vAtAdividhAnamiti jJApanArthaJceti // 9 // - gaGgAdharaH-nanu nidAnapUrveNa krameNeti pratijJAtaM bhavatA, kathamAdau saMkhyokteti ceda ? na, yadyapi hyatra pUrvamasAtmyendrivAthasaMyogAdi trividhaM nidAnamAgantunijayoH preraNamuktaM hetunimittamAyatanamityAdipAyavacanena samavAyikAraNavAcilaM hekhAdipadAnAM na vyavachinnaM kRtamiti jJApanArthaM pratyekaM nidAnAdivyAkhyAnArthazcAdau prakRtibhUtakAraNabhedena saMkhyAnirdeza kRkhA pratyekaM nidAnAdikaM yathAsambhavaM vyaakhyaatuprtijnyaayte--tsyetyaadi| tasya vAtAdiprakRtibhUtakAraNabhedena bhinnasya jvarasya yathAsambhavaM vizeSatastu asAtmyendriyArthasaMyogAditrayarUpaM nidAnaM sAmAnyataH pUvvarUpa vizeSato liGgAnuprapazayaH samprAptayazcAtra vyAkhyAsyante vyAdhInAmanutpattyavasthAyAM pUrvarUpANi bhavanti / tanivandhanavizeSaprayojanasAdhyavAsAdhyakhAdijJAnArtha sarvatra vyAkhavAsyante // 10 // kAraNabhedotpanno'pyekarUpa eva ; yataH AgantuH so vyathApUrvameva bhavati ; yastu tatra, "kAmazokabhayAda vAyuH" ityAdinA bhedo vaktavyaH, sa vAtAdikRta eveti bhAvaH // 9 // cakrapANiH-tasyetyAdau 'tasya' iti jvarasya ; vizeSAniti nidAnAdibhiH pratyekaM sambadhyate ; nidAnAdivizeSAzca ha rogAntararaktApattAdyapekSayA tathA parasparaM vAtAdijvarApekSayA ca yathAsambhavaM boddhavyAH ; tena pUrvarUpavizeSa iha raktapittAdipUrvarUpApekSayA boddhavyaH, pUrvarUpasya vizeSeNa ihAnabhidhAnAt ; upazayavizeSAnabhidhAnaJca nidAnavizeSAdeva labhyate ; yataH nidAnaviparyayeNa For Private and Personal Use Only
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1240 crk-sNhitaa| jvaranidAnam tad yathA-rukSalaghuzItavamanavirecanAsthApanazirovirecanAtiyoga-vyAyAma-vegasandhAraNAnazanAbhighAtavyavAyogazokazoNitAbhiSeka-jAgaraNa-viSama--zarIranyAsebhyo'tisevitebhyo vAyuH prkopmaapdyte| sa yadA prakupitaH pravizyAmAzayamuSmaNaH sthAnamuSmaNA gaGgAdharaH-tatra vAtAdijvaranidAnAdInyAha--tad ythetyaadi| rukSetyAdi vAtajvaranidAnam / rukSAzca laghavazca shiitaashcaussdhaahaardeshkaalaaH| vamanavirecanAsthApanazirovirecanAnAM cturnnaamnytmsyaatiyogshc| vyAyAmazca ityAdInAM dvndvsmaasH| zoNitAbhiSekaH shonnitmokssnnm| eSAmatisevanenAtiyogasya lAbhAt punaH kathaM vamanAdyatiyoga ukta iti ? tatrocyate, atiyogayuktavamanAdInAmiva samyagayogenApyeSAmatisevanena vAyuH yat prakupyati so'pi jvaramabhinivvattayati na kevalo'tiyogayuktavamanAdinI vRddho vAyuriti bodhanAthaM punruktH| ___ atha nidAnAnantaraM sthAnasaMzrayAt pUrvarUpANi yadyapi bhavanti, tathApi yayAnupUrvyA vyAdhirjAyate tayAnupUrdhyA ziSyavodhanArthaM vyAdheH samprAptyupadezo yujyate, tena hi . cayaprakopaprasarasthAnasaMzrayA zAyante upazayamabhidhAsyati ; pUrvarUpaJcaha viziyamavyaktaliGgavizeSarUpameva jJeyam ; samprApta stu vakSyamANAyA ihApratijJAnam, tasyAH sarvaroge samprAptibhedAbhidhAnenaiva kathitatvAt, tathA nidAnAdivat samprAptAdhibodhanaM pratyapradhAnatvAc , yazca samprAptibhedo'bhidhAtavyaH sa sarvarogasAdhAraNa eva : bhaMdastu tasyA vAtAdidoSamAtrakRta eva ; vAtAdibhedazca nidAnabheda eva ; anye tu bru bate-samprApti nAbhidhAsyatyevAyam , yadetat ;-'sa yadA prakupitaH ityabhidhAsyati, tannidAnarUpavAtAdidharmakathana miti nidAnAntargatameva // 10 // cakrapANiH - rukssetyaadi| vAtaprakopaNaM prati rukSasya pradhAnatvenA'bhidhAnam ; rukSo hi guNo vAtaguNeSu pradhAnam ; AsthApanaM yadyapi vAtaharamuktam ,-"AsthApanAnuvAsanantu khalu sarvavAtabikAreSu pradhAnam" iti vacanAt, tathApIhAsthApanasyAtiyogo vAtaheturukta eveti na doSaH ; vacanaM hi-'utkle zAgnivadhau snehAnirUhAt pavanAda bhayam" ; nirUhazcAnuvAsanaM kRtvA yukta eva mAtrAkRtaH sAdhAraNavAtahara iti siddhAntaH / ___'sa yadA' ityAdinA samprAptimAha-'yadA' iti vcnaat| evaM kupito'pi vAyuryadA AmAzayapravezAdisamprAptiyukto bhavati, tadaiva jaraM karoti nAnyadeti darzayati ; For Private and Personal Use Only
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH nidAnasthAnam / 1241 saha mizrIbhUta AyamAhArapariNAmadhAtu rasanAmAnam anvavetya rasasvedavahAni srotAMsi pidhAyAgnimupahatya paktisthAnAt uSmANaM vahinirasya kevalaM zarAramanupadyate, tadA tataH pUrvarUpopadezArtha te cayAdayo na punarvAcyA bhavanti ; iti manasi kRkhA nidAnAnantaraM vAtajvarasampAptimAha-sa ydetyaadi| sa vAyuyadA uktarukSAdyanyatamaikAnekanidAnataH saJcitaH san yadA vAtajvarakAraNAzubhakarma phalena saMsRjyamAnaH pracoditaH prakupitaH svasthAnAt prasaran AmAzayaM pravizya nAbhistanAntaraM jantorAmAzaya iti smRta ityuktarUpaM pravizya sAmAnyato vakSyamANaM pUrvarUpaM mukhavairasya gurugAtrasamityAdikaM janayati, tato yaduSmaNo jaTharAgneH sthAnaM nAbhe mata Uddha sthAnaM tadAtmakapacyamAnAzayaM pravizya tatrasthenoSmaNA jaTharAgninA mizrIbhUya Adara rasanAmAnamAhArapariNAmato yo dravarUpo dhAtustaM dhAtu na tu tatpoSitaM rasanAmAnaM dhAtu shaariirm| anvvetyaanugmy| rasavahAni saptazatAni sUkSmacchidrANi nAbhikandajAni srotAMsi svedavahAni romakUpAdIni pidhaayaaty| agnimiti uktajaTharAgnim upahatya mandIkRtya paktisthAnAditi nAbhervAmata UddhasthAnAt uSmANaM tasya jATharAgneroSaNyaM vahinirasya kiyadaMzena romakUpatastvagagataM kRlA kevalaM zarIraM kRtsnaM dehmnupdyte| etena sa evAgnivehidahe uSNatayA bhAti vAyuAnAkhyo yaH kRtsnadehacaraH na tu prANAdisaMjJa iti 'pravizyAmAzayam' ityanena jvarakata rdoSasyAmAzayadUSakatvaM darzayati ; ata eva sarvajvare AmAzayavizuddhayartha laGghanamutsargato vadanti ; yadyapi cAmAzayapravezAdevISmaNApi mizratvaM labhyata eva ; yataH AmAzaya eva vahnisthAnam , "nAbhistanAntaraM jantorAmAzaya iti smRtaH' iti vacanAt, tathApi vahnisthAnasyAmAzayaikadezatvenAmAzayapraveze'pi nAvazyaM grahaNIrUpavahvisthAnadurivizeSeNa labhyata iti ; ata evoktam- "uSmaNA saha mizrIbhUtaH" iti / 'rasanAmAnam' ityucyamAne AhArarase'pi madhurarasAdau prasaktiH syAt, bhata uktam-'AhArapariNAmabhavo dhAturAhArapariNAmadhAtustamiti ; tena AhArapariNAmadhAtutvaJca paramparayA raktAdiSvapyastItyAha .--'Adyam' iti prthmmityrthH| rasamiti vaktavye 'rasanAmAnam' iti yat karoti ; tena rasatIti 'rasaH' iti vyutpattimAtreNa raktAdiSu rasasaMjJAM niSedhayAta ; yatraiva rasasaMjJA rUDhA, taM grAhayati, evamanyatrApi ca yatpadamadhikArthamiha pratIyate tat spachArthameva, yatastrividhaziSyabuddhihitameva vispArtha tantraM yujyate / anviti yathoktakrameNa ; bhavetya gatvA ; pidhAyetyavarubhya ; For Private and Personal Use Only
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1242 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam jvrmbhinivrtyti| tasyemAni liGgAni bhavanti / tad yathA-viSamArambhavisargitvam uSmaNo vaiSamyaM tIvratanubhAvAnavasthAnAni jvarasya, jaraNAnte divasAnte nizAnte suucitH| tadA jvaramabhinivatyatIti yathAtmAtmAnaM garbhamabhinivattayati tathA prakupito vAyureva yadA kRtsnaM dehamanupadyate tadAtmAnaM jvararUpeNAbhiniSpAdayatyanyathA tu tathA prakupito'pi na jvararUpeNAbhiniSpadyate iti yadAtadetipadAbhyAM khyaapitmiti| evaMjAyamAnasyAsya liGgAnyavyaktAni yathA garbha vAlasya, tAni vyaktAni prAdurbhUtasya liGgAni bhavanti yathA jAtasya bAlasyeti, tadAha-tasyemAnItyAdi / tasya prAdurbhUtasyAbhivyaktasya vAtajvarasya imAni samprAptAvavyaktAni / imAnIti vitRNoti-tad yathetyAdi / viSamArambhavisargisamiti jvarAbhivyaktiH kasmiMzcid dine svalparUpeNa kasmiMzcidine'dhikarUpeNa iti viSamArambhivam, kacidine savvethA jvaramuktiH kacidine mandatAmAtramiti viSamavisargisamiti vAyorasthiratvasvabhAvAt / evamuSmaNo jaTharAgnerapi vaiSamyaM tIvratanubhAvAnavasthAnarUpam / jaraNAnte jIrNe'nne sati, divasAnte'parAhna , nizAnte rAtrizeSe rAtrAntasya vAyukAlakhe'pi zatyAtizayakhena rAtrezca sAmAnyataH zleSmakAlatvena zleSmAnubandhaM vinA kevalavAyunA na paktisthAnAditivacanena pAktasthAnAt pAcakAgnisthAnAt ; uSmANamiti pAcakavahnim ; vahiriti paktisthAnavyatiriktazarIre ; yadyapi copmANaM nirasyetivacanAdeva 'pattisthAnAd' iti labhyate, tathApi paktisthAnAda' itivacanena paktisthAnAt kRtsnasya vahnanirasanaM darzayati, iha comazabdena pAcakAgniM vyapadizana pAcakasya vahna rupmarUpatAM darzayati, vAhyavahisadRzajyAlAkaraM pittaM niSedhayati ; ata eva ca vahnanirasanAdagnimAnya jvare darzitaM bhavati / vAyuzcAtrAtivRddhatvena vahninirAsakastenAgnidIptiM na karoti ; yatra hi prerakamAtro bhavati vAyuH, tatra vahnavRddhi karoti ; yathA-medasvinaH koSThe caran vAyuragnivRddhikaro bhvti| liGgAnyAha-tadayathA vissmetyaadi| taditi sAmAnyena strIpunapuMsakaliGgavakSyamANarUpapratyavamarSakam , sarvaliGgapratyavamarSe hi 'tad' iti sarvanAma yuktam / yathetyudAharaNe / Arambha utpAdaH, visargo mokSaH, to vipamo yasya sa vipamArambhavisargI ; viSamatvaJca kadAcicchiro gRhItvA bhavati, kadAcit pRSThaM kadAcicchasamityAdi , evaM mokSo'pi kadAcicchiro'gre mucyate iti ; kiMvA, jvarArambhamokSakAlAnavasthitatvameva vaiSamyam ; uSmaNo vaipanyamiti kvaciccharIrapradeze mahAnuSmA kvacinmanda ityaadi| tIvratanubhAvAnavasthAbhAnIti tIvabhAvassanubhAvazca jvarasya For Private and Personal Use Only
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH nidAnasthAnam / 1243 ghantei vA jvarAbhyAgamanamabhivRddhirvA jvarasya, vizeSaNa paruSAruNavarNatvaM nakhanayanavadanamUtrapurISatvacAm atyarthaM klRptiibhaavshc| anekavidhopamAzcalAcalAzca vedanAsteSAM teSAmagAvayavAnAm / tad yathA-pAdayoH suptatA piNDikayoruddha STanaM jAnunoH kevalAnAJca sandhInAM vizleSaNamUvoH sAdaH jvarAbhinittiriti, dharmAnte varSAsu, vAzabdaH jaraNAntAdikAlavikalpavyavasthAyAM jvarAbhyAgamanamanutpannasya jvarasyotpattirabhiddhiA utpannasya jvarasya prakopaH / balakAlasya vizeSasya samprAptivizeSatve'pi tattatkAlavizeSe janmAbhivRddhagroliGgakhakhyApanAya vacanamidaM bodhyam / vicitralakSaNAntaramAhavizeSeNetyAdi / vizeSaNeti vAyoH sarvazarIracaratve'pi nakhAdInAM paruSAruNakhamadhikamanyatra tu svalpamiti vyAdhisvabhAvAt / atyarthaM kluptIbhAvazceti atizayAnuSaGgitvaM nakhanayanAdInAmeva / anekavidhopamAH sUcIvadhAdinAnArUpAzcalAcalAH kSaNikAnyathAbhAvAzca vedanAsteSAM teSAmagAvayavAnAm / nanu keSAM keSA. maGgAvayavAnAM kiM kimupamAzcalAcalA vedanA ityatastadvivarItumAha-tada ythetyaadi| pAdayorityAdi / suptatA sprshaanbhijnytaa| piNDikayonvidhomAMsapiNDayorudveSTanaM daNDAdineva tAr3anaM, jAnunoH kevalAnAM kRtsnAnAM kAlo'pratiniyata ityarthaH / etat sarca vAyoranavasthitatvenopapannam ; yacca vAyojeraNAntadivasAntAdiSu balavatkAryakartta tvaM proktam , tadapi prAyikatvena jJeyam ; anyathA, etadevArambhAdivaiSamyaM na syAt ; yadi kAlavizeSeSu jaraNAntAdau zarIrapradezavizeSe ca jaGghAdau pratiniyamena vAtakopaH syAt , tadA zarIrapradezavizeSe vAtasthAne jaGghAdau kAlavizeSe jaraNAntAdau ca vAtaprakopaH prAyiko jJeyaH ; etameva prAyikavAtakAlamAzrityAha-jaraNAnta ityAdi ; dharmAnta iti prAvRSi ; muktadhabhAvato jvarasya satatakAderabhyAgamanaM, nityAnuSaktasya tvabhivRddhiriti vyvsthaa| paruSAruNatvaJca nakhAdiSveva pratyaktamupalabhyata iti kRtvA nakhAdaya ityucyate ; tvagagrahaNenaiva badanagrahaNe labdhe'pi vadanagrahaNaM vadanatvaci vizeSeNa paruSatvAdidarzanArtham / klRptIbhAvo'pravRttiH, sA ca yogyatayA bhUtrapurISayoreva nakhAdipUktayormantabyA ; kiMvA, kptIbhAvo bhedaH sphuTanamiti yAvat, sa ca nakhAdInAm / calAzca kAzvida vedanA acalAzca kAzvinnityAnuSaktatveneti calAcalAH, kiMvA, atyarthaM calAzca calAcalAH ; piNDikA jAnvadhojaGghAmadhyamAMsapiNDikA ; bhagnaM For Private and Personal Use Only
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1244 caraka sNhitaa| jvaranidAnam kaTIpArzvapRSThaskandhavAhasorasAzca bhagnarugNamRditamathitaTitAvapIr3itAvanunnatvamiva, hanvozcAprasiddhiH svanazca karNayoH zaGkhayonistodaH kaSAyAsyatA prAsyavarasyaM vA mukhatAlukaNThazoSaH, pipAsA hRdayagrahaH zuSkacchardiH zuSkakAsaH kSaradhUdAravinigraho'nnarasakhedaH prasekArocakAvipAkAH, viSAdajabhbhAvinAmavepathuzramabhramapralApaprajAgaraNa-romaharSadantaharSAH tathobNAbhiprAyatA, nidAnoktAnupazayo viparItopazayazceti vAtajvaraliGgAni syuH // 11 // 12 // sandhInAzca vizleSaNaM dvidhev| avoH saado'vsnntaa| kaTyAdInAM yathAkramaM bhagnAdivamiva vedanA kavyAH bhanakhamiva pAzvaMyo rugNavamiva pRSThe mRditakha miva skandhe mathitavamiva bAhvorutpATitavamiva asayoravapIr3itakhamiva uraso bandhabhUtakhamiva vedanA ityarthaH / hanvozvAprasiddhiracAlanakhamiva / vanazca karNayoH zaGkhAdidhvaniriva / zaGkhayolelATasyobhayatobhAgayonistodaH niHzeSato vednaa| kaSAyAsyakhamAsyakaSAyatA AsyavairasyaM svabhAvarasAnyathAbhAvaH / mukhaadishossH| pipAsA mukhAdizopAbhAve'pi jala paatumicchaa| hRdayagraho vkssogrhH| zuSkacchadizchadivegamAtram / zuSkakAso niSThevanAmAve sati kaasH| kSavadgAravinigrahaH kssvodgaaryorprttiH| annarasakhedaH khida vighAte iti annarasAsvAdanavighAtaH / praseko mukhasrAvaH / vinAmo nata. zirasvam / zramo'nAyAsazramaH / bhramazcakrasthitasyeva bhramaNam / pralApo'narthakAsambandhavacanamuSNAbhiprAyatA ussnndrvykaamitaa| nidAnoktAnupazaya iti / uktA ye rukSalaghuzItAdayo nidAnakhena tairanupazayo duHkhaanuvndhH| viparItopazayazceti prastAvAt nidAnatvena uktarUpalaghuzItAdInAM viparItA ye snigdhakiJcidavazeSeNa cchinnam ; mRditaM pAzrvAcamoTitam ; avapATinamekadezotpATitam ; bhavanuna praritam ; eSAJca bhagnAdInAM lokata evArthAvagatiH, yataH, laukikaireva ete zabdAH prasiddhatvena tatra tatra zAstrairabhidhIyante / hanvoraprasiddhiriti hanvoH svavyApArAkaraNam ; Asyasya vairasthamiti bharasajJatA ; annarasakhedo'nnarase madhurarasAdau khedaH sarvaraseSvanicchetyarthaH ; kiMvA annarasasya kheTo vmnmnaarskhettH| arucirvakSyamANA va pravirasyAnnasyAnabhyavaharaNA For Private and Personal Use Only
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1 adhyAyaH nidAnasthAnam / 1245 tathA rasanAmAnam uSNAmla lavaNa-kSa|rakaTukAjIrNabhojanebhyo 'tisevitebhyaH tIcNAta pAgnisantApazramako viSamAhArebhyazca pittaM prakopamApacate / tad yadA prakupitamAmAzayaM pravizat evo mAnupasajada yamAhArapariNAmadhAtu annavela rasasvedavahAni srotAMsi pidhAya dravatvAdagnimupahatya paktisthAnAduSprANaM vahirnirasya prapIDayat kevalaM zarIramanuprapadyate, tadA jvaramabhinivrvarttayati / tasyemAni liGgAni bhavanti / ta yathA - yugapadeva kevale zarIre jvarasyAbhyAgamanam gurUSNAdayasvarupazayaH sukhAnubandha ityanupazyopazayayorvAtajvarasya vRddhihAsakaravena dRddhihAsAbhyAmupalabdhihetukhena nidAne'nupazayasyAntarbhAve pRthak copazayasyopAdAnamiti tAbhyAM vRddhihAse ca vyAdhiM vAtajatvAdirUpeNa jJApayata iti dRddhihAsayoliGgatvenaMdaM vacanaM na tvanupazayopazayayoriti / iti vAtajvaraliGgAni syurimAnItyarthaH // 11 / 12 // 1 tatra gaGgAdharaH- kramikatvAt pittajvaranidAnAdInyAha- uSNetyAdi / kaTukAntA AhArAH / ajIrNe sati bhojanam / tIkSNAdInyadravyANi / viSamAhArastu uSNalavaNAdidravyavyatirekeNApi pittaM kopayatIti khyApanArtha pRthakapadaM kRtam / tad yadeti pittajvarasamprAptiH / tat pittaM prakupitamityAdi pUrvvavada vyAkhyeyam / pittasya tejasasyAgnyupahantRtvAbhAvAzaGkAnirAsAyoktaM dravatvAditi / dravataijasenAdravatajasopaghAtaH sambhavatIti bodhyam / yugapadevetyAdinA pittajvaraliGgAni / kevale kRtsne zarIre yugapadeva jvarasyAbhyAgamanamutpattirabhivRddhiH boddhavyA; uSNAbhiprAyatA uSNapriyatA / nidAnoktAnAmanupazaya iti vacanenaiva viparIta upazayo'rtho'pi spArthaM mucyate ; kiMvA arthApatteranaikAntikatvena ucyate ; yathA, - navajvare divAsvapne pratiSiddhe'rthApattyA purarANajvare divAsvapnaM prApnoti, athaca tatra divAsvapno na vihita iti arthApatteranaikAntikatvamasti nidAnoktAnAmityatra 'ukta ' grahaNAd, yadeva nidAnatvenoktam tasyaivAnupazayitvaM darzitaM na punaryasyApAtato nidAnatvaM pratibhAti tena madAtyayAdau madyAdernidAnatvena pratIyamAnasyApi upazayitvameva // 1112 // 1 5 ; cakrapANiH - uSNetyAdinA pittajvaramAha - tadyadetyAdi pUrvavad vyAkhyeyam; dravatvAda agnimupahatyetivacanAduSNasyApi pittasya dravatvenAgniviparItena guNenAgnihantRtAM dazayati ; Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1246 caraka saMhitA | jvaranidAnam I abhivRddhirvA, bhuktasya vidAhakAle madhyandine'varAtra zaradi vA vizeSeNa, kaTukAsyatA, ghrANamukhakaNThauSThatAlupAkastRSNA mado bhramo mUrcchA pittacchaddanam atIsAro'nnadveSaH sadanaM prakopa iti dvayam / vAzabdenAbhivRddhizca jvarasya vidAhakAle pacyamAnakAle / madhyandine tribhAgIkRta dinasya madhyabhAge, evamarddharAtre'pi bodhyam / evaM divasAntAdivyakhyAtaH / vAzabdenAniyatatvaM khyApitam / vizeSeNa kaTukAsyatA tiktAsyatA / mahArogAdhyAye hi pittanAnAtmajeSu tiktAsyatvamuktam anye tu kaTuH syAt kaTutiktayoriti smRtyA tathA yo'mlaM bhRzoSNaM kaTatiktavakraH pItaM saraktaM haritaM vamedvA / sadAhacopajvaravaRzoSaM sA pittakopaprabhavA hi chadiH / iti suzrutavacanAcca kaTutiktAnyatarAsyatvamicchanti, dRzyate hi tiktAsyatva - meva jvare iti / ghrANAdInAM pAkaH kSataH piDakAbhinirRttiH / mado mattakhamiva, pUgadhustUrAdibhakSaNe yAdRzakhaM tadiva / bhramazcakrasthitasyeva bhramaNazIlavastudarzanamiva svadehabhramaNajJAnaJca / yadyapi mahArogAdhyAye vAtajAzItivikAreSu bhramo'bhihitastathApi rajaH pittAnilAd bhrama iti vacanAt vAtajavavat pittajakhamapi bhramasya khyApanArthamidaM vacanaM vAtajvare'pi bhramasyoktavAt / anye tu na rogo'pyekadoSaja iti vacanAt paittike'pi vAtAnubandhAd bhrama ityAhuH, tanna, sarveSAM pra rakatve'pi vAyone paittike jvare Arambhakatvam, na hi svanidAnakupitastatra vAyuH kintu ekaH prakupito doSaH sarvvAneva prakopayediti vacanAt prarekatvazaktimAtreNaiva vAyoH kopo na tu rukSatvAdidharmeNa / tathA hi vAtapittajatvavyapadezApattiranyataralakSaNApattizca / pare tu doSadRSyasaMyogaprabhAvAt kAraNadRSTasyApi kAryyakhena sambhavo yathA haridrAcarNa saMyogAdraktatvamaruNatvaJca nIrUpatve'pi vAtAtisAre purISasya ityAhustadapi na manoramaM tathAvidharUpAntarApatteH / kecittu pittadUSitanetratvena zaGkhaH pIta iti jJAnavabhramajJAnamAhuH / mUrcchAndhikArapraveza iva jJAnam / pittacchadenamiti kaphaM vinA kevala pittavAntiH / atIsAra iti pittasya saratvena ; vakSyati hi grahaNyadhyAye - "AplAvayaddhantyanalaM jalaM taptamivAnalam iti vahiH prapIDayaditivacanena pittajvare vAtajvara iva na sahasA vahnikSepaNaM bhavati, kintu zanaiH stokakrameNeti darzayati / * tRSNetyatra uSmeti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH / nidaansthaanm| 1247 svedaH pralApo raktakoThAbhinivvattiH shriire| haritahAridratvaM nakha-nayanavadanamUtrapurISatvacAmatyarthamuSmaNastIvrabhAvo'timAtra sadrava viTpravRttine khatIsArarogaH, tasya jvropdrvkhenoktkhaat| kecit tu yadA sadravapratistadA pittajvara eva yadA tUpadravavenAtisArarogastadA jvarAtisAra itIcchanti / vastutastu dravapuropasamiti nokkhAtisAra iti vacanena dravAtisaraNaM vAtAdijvarApekSayA syAt tathA rasadhAtorativRddhale pittadRSitave ca yasmin pittajvare pittasyeva vahnidUSakalaM purIpamizratA ca syAt tasmin pittajvare khatIsAro bhavati, atisArajvarayostulyasamprAptikakhAt ityubhayarUpalaM khyApitamiti / kecit tu asyAmevAvasthAyAM jvaro jvarAtisAra ityAhustad yathA pittajvare pittabhavo'tisAraH tathAtisAre yadi vA jvaraH syaat| doSasya dRSyasya samAnabhAvAt jvarAtisAraH kathito bhissgbhiriti| atra tathAtisAre pittajAtisAre ityrthH| anye tu vAtAtisAre'pi vAtAderAmAzayagamanam abadhAtuvizeSarasadhAtudUSaNaJceti jvarasya doSadRSyasAmAnyAd yadi vAtAtisAre'pi jvaraH syAt tadA so'pi jvarAtisAra ucyate, tena jvarAtisAre bheSajavidhAnaM pRthagiSyate yato jvaranaM prAyazo bhedi, atisAraghnantu stmbhi| taca pratyekaM na yujyate ityaahuH| tacca na carakasuzrutAdyabhimataM yuktyA jvaroktAtisAroktabheSajayomizreNa bheSajakalpanayA siddhaH, kriyAsAmAnyazca yuktyAbhisanyAya pryoktumrhti| vahnivarddhanapAcanAdikaM hi laGghanAdikaM jvare cAti. sAre ca yuktaM dRzyate iti jvarAtisAraH pRthaG nokta iti / upadravANAJca svakhacikitsA vihitA, anyathA tattadupadravavatAM pratyekaM cikitsAvizeSasya vAcyakhApattiH syAt / na cAtisArajvarayoviruddhopakramo'sti tAvAneva, laGghanAdisamopakramadarzanAta / anadveSo'ruciH, sadanamaGgAnAma / svedo ghamma pravRttiH, savvaMjvare prAyazo ghammenirodhe'pi paittikAdijvare pittasya taikSNAt jvaraprabhAvAdvA gharmanirodho na syAt / pralApo'sambandhavacanaM vAtakAyyevat pittakAryazca / raktakoThAbhini ttiriti jvaraprabhAvAt pittAtizayakopAdvA raktasya duSTayA raktavarNakoThaH syAt, koThastu varaTIdaSTadehapradeze iva kSaNikotpattivinAzI maNDalA. yugapadeveti na vaiSamyeNa ; abhyAgamanamabhivRddhiti ca pUrveNa, yugapadevetyAdinA pareNa ca vizeSeNetyantena ca granthena sambadhyate ; koThAbhinirca ttiH zarIra iti cchedaH // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1248 crk-sNhitaa| jvaranidAnam dAhaH zItAbhiprAyatA nidAnoktAnupazyo viparItopazayazceti pittajvaraliGgAni bhavanti // 13 // snigdha-guru-madhura-picchila-zItAmla-lavaNa-divAsvapnaharSAvyAyAmebhyo'tisevitebhyaH zleSmA prkopmaapdyte| sa yadA prakupitaH pravizyAmAzayamuSmaNA saha mizrIbhUya AyamAhArapariNAmadhAta rasanAmAnamanyavetya rasasvedavahAni srotAMsi pidhAyAgnimupahatya paktisthAnAt uSmANaM vahinirasya prapIr3ayan kevalaM zarIramanuprapadyate, tadA jvaramabhinivarttayati / tasyemAni liGgAni bhavanti / tad yathA--yugapadeva kevale zarIre jvarasyAbhyAgamanamabhivRddhirvA / bhuktamAtra pUrvAhna pUrvarAtra vasantakAle vA vizeSeNa / gurugAtratvam anannAbhilASaH zleSmapraseko mukhamAdhuyaM hRllAso hRdayopalepaH stimitatvaM kAraH shophH| haritahAridralaM haritatvaM, palAzapuSpavaNevaM hAridratvaM haridrAvaNevaM vyastatveneha bodhyaM yugapadasambhavAt / uSmaNo dehe vahirUSmaNo'tyarthaM tiivbhaavH| zeSaM sugamam // 13 // ___ gaGgAdharaH-kramikakhAt kaphajvaranidAnAdInyAha-snigdhetyAdi / lavaNAntA AhArAH / svamAdyA vihaaraaH| haSoM manaHprahAdo na tu maithunam / sa yadetyAdinA shlessmjvrsmmaaptiH| sa iti shlessmaa| prakupita iti uktasnigdhAdinidAnAnyatamaikAnekAtisevanena yadayadaMzena vRddhastattadaMzato vRddha ityrthH| evaM sarvatra vyAkhyAtavyam / zeSaM pUrvavad vyAkhyeyam / zleSmajvaraliGgAnyAha-tad ythetyaadi| yugapadevetyAdi pUrvavat vyAkhyAtavyam / hallAso hRdayastha cakrapANiH---snigdhetyAdinA zleSmajvaramAha-sa yadetyAdi pUrvavat kaphajvare'pi vyAkhyeyam ; nanu zleSmaNa AmAzayaH sthAnam , tat kiM pravizyAmAzayamiti vacanena ? devam , ilepaNa uro'pi pradhAnaM sthAnam ; tena ihora sthasyApi zleSmaNa AmAzayapravezaM darzayati ; yat tu kevalAmAzayasthitaM pittam , tatra 'AmAzayaM pravizya' iti na kRtam kintu, 'AmAzayAduSmANamutsRjya' iti kRtam ; pittaM hAmAzayapraviSameva bhavati ; tacAmAzayaikadezasthaM praharupAmArApaikaza vahisthAnaM svasthAnAda gacchattIti shukm| yugapadityekakAlam , ekaca For Private and Personal Use Only
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] nidAnasthAnam / 1246 nitA nidrAdhikyaM stambhastandrA kAsaH zvAsaH pratizyAyaH zaityaM zvaityaJca nakhanayanavadana mUtrapurISatvacA matyarthaJca zItapir3akA bhRzamaGgebhya uttiSThanti, uSNAbhiprAyatA nidAnoktAnupazayo viparItopazayazceti zleSmajvara liGgAni bhavanti // 14 // viSamAzanAdanazanAdannasyAparivarttAdRtuvyApatteH sAtmyakaphasyopasthitavamanamiva / hRdayopalepaH antavakSaHsthazleSmaNAntarvakSasi upalepaH / stimitatvamAdravasanA vaguNThitatvamiva manyate gAtram / chaddiH kaphasya, mRdanitA vAtAdijvarApekSayA'dhikamandAgnitA savvejvare'pi vahnimAndatrAt / nidrAdhikyaM vAtajvare nidrAnAzaH pittajvare'lpanidrA kaphajvare'sminnadhikanidreti bodhyam / stambhaH zarIrasya purISasya ca / tandrA nidrAvadaddhonmIlitanetratvaM me rakavAyonetrasthAnagatatvAt / kAsaH sazleSmA / pratizyAyo nAsA - srAvaH / zaityaM zItatvam / zvaityaM zvetavarNatvaJca nakhAdInAmatyarthamanyatra tu na tathA / zItapikAH zItamArutAdisambhavakovacchophA udarda ityAkhyAH bhRzamatyartha - muttiSThantyaGgebhya iti / zeSaM pUvvat // 14 // gaGgAdharaH - kramikatvAd vAtapittAdidvandvasannipAtAnAM nidAnAdInyAhaviSametyAdi / viSamAzanaM vAtAdikopanamanazanaM vArtapittakopanam annaparivatrtta ihAnnapariNAmaH sa ca pittakopana iva vAtakopanazca, uktaM hi bhuktaM jIyyeti bhojane cetyAdi / RtuvyApattiH RtvayogAtiyo gamithyAyogAH tridoSakaphajvare sarvvazarIravyAptyA AgamanamabhivRddhivA bhavatIti darzayati / zItapikAstantrAntare zvetapikA ucyante; 'tasyemAni liGgAni bhavanti' ityetAvataiva kaphajvaraliGgatve labdhe punaH 'ileSmajvaraliGgAni bhavanti' itivacanaM kimartham ? bra UmaH - 'tasya' itipadena svadoSamAtrapratyavamarSo'pi syAt ; tena doSaliGgataiva paraM liGgAnAM sA syAdityetadarthe punarabhidhAnam ; kiMvA pUrvvapratijJayA liGgAnAM prAgavaccheda uktaH, uttareNa ileSmajvaraliGgAni bhavantItyanenAntyAvacched ucyate ; evamanyatrApi vAtajvarAdau pUrvarUpe ca punaruktiH pariharttavyA // 14 // ; cakrapANiH - viSamAzanAdinA dvAdvikasAnnipAtikajvarAnAha / anazanaM yadyapi na pittazleSmakaram, tathApi agnimAndyakaratvAt tridoSakaramapi bhavati kiMvA eSu viSamAzanAdiSu yathAyogyatayA dvandvakAraNatvaM tridoSakAraNatvaJconneyam; tena anazanaM vAtapittakaraM bodhyam; yat tu pittaharatvamuktamanazanasya, tat tu dravAMzakSayAt; vacanaM hi - " kaphapitte drave dhAtU sahete laGghanaM 157 For Private and Personal Use Only
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shrika www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1250 crk-sNhitaa| jvaranidAnam gandhopaghANAta viSopahatasya codakasyopayogAda garebhyo girINAJcopazleSAt snehasvedavamanavirecanAsthApanAnuvAsanazirovirecanAnAm ayathAvat prayogAt mithyAsaMsajjanAdvA strINAJca viSamaprajananAt prajAtAnAJca mithopayogAt yathoktAnAca hetUnAM mizrIbhAvAt yathAnidAnaM dvandvAnAmanyatamaH sarve vA trayo doSA yugapat prakopamApadyante, kopnaaH| asAtmyagandhopaghrANaM tridoSakopanam / viSopahatodakopayogastridoSakopanaH / garazca tridopakopanaH / girINAmupazleSazca tridopakopanaH / snehaadiinaamythaavtpryogsvyogaatiyogruupstridosskopnH| mithyAsaMsa janazca snehAdInAmavidhinA pthyyogstridosskopnH| strINAJca viSama prajananamalpakAle kAlAtyaye vA vipuladehApatyasya vA prasavastridoSakopanaH / prajAtAnAzca pramUtAnAM strINAJca mithyopacAro vidhivipavyayeNAhAro vihArazca tridosskopnH| prajAteti kartari ktH| yathoktAnAJca hetUnAM vAtAdijvaroktAnAM rukSAdInAmuSNAmlAdInAM snigdhAdInAJca nidAnAnAM mizrIbhAvAt dvandvAnAM trayANAM vA militatvena sevanAt / yathAnidAnaM yasya vAtAdevandvAnyatamasya trikasya vA yadyadaMzato vaDhekanidAnaM sevitaM bhavati tattadaMzato dvandvAnAmanyatamo vAtapittarUpo vAtazleSmarUpo vA pittazleSmarUpo vA dvandro dossH| sA vA samastAstrayo doSA vA yugapat ekakAlameva prakopam aapdynte| sarve itipadena pratyekaM trayANAM dopANAM prakopavyarachedaH / evaM dvandvapadena bodhym| yugapaditipadena pUrvottarakAle militatvena kopa vyavacheda iti / etena tannirastaM yaducyate pittaM yena varddhate tena kaphopazamanaM yena tu zleSmA vaddhate tena pittasya mArutasyApi prazamanaM bhavatIti / mahat" iti| annaparivarttAditi sahasaivAkrameNa kRtAbhyastAnaparivartAt ; asAtmyagandhopaghrANAt asAtmyagandhadravyasya nAsikayAntaHpravezAd yathA doSakaro bhavati, na tathA asAtmyarUpAdayaH ; te hi nAvazrAM zarIraM vizanti ; tena nehAsAtmyarUpAdaya uktaaH| yathAnidAnamiti yadA dvayonidAnaM sevyate, tadA dvandvaH, yadA trayANAm, tadA yo dopAH ; dvandva'pi yadA vAtapittayonidAnaM sevyate, tadA vAtapittarUpaM dvandvam ; evamanyadapi kupytiityrthH| sarve trayo doSA ityanena labdhe'pi 'yugapaTa' iti vacanaM kramaprakopapratiSedhArtham, yugapadeva prakopamApadyante For Private and Personal Use Only
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1251 te prakupitAstayaivAnupUrvA jvrmbhinivrtynti| tatra yathoktAnAM jvaraliGgAnAM mizrAbhAvavizeSadarzanAt dvAndvikamanyatamaM jvaraM sAnnipAtikaM vA vidyAt // 15 // salilAnalayoriva virodhAt / yugapat prakopAsambhavo yathA tIkSNoSNAmlakaTaguNasya pittasya rukSazItaladhvAdiguNasya vAtasya guruzItamRdusnigdhastimitapichilaguNasya kaphasya parasparaM guNavirodhAca vahnijalayoriva parasparopaghAtAt milibaikakAryArambhakavaM nopapadyate, tat kathaM dvandvasannipAtavikArasambhava iti ? viSamAzanAdInAM yathAyogyaM prabhAvAt dvandvasannipAtadopakopakavaM bodhym| anyathA paJcamahAbhUtAnAmapi parasparaviruddhaguNavAt jagadArambhAnupapattizca / dRr3havalena banyathA upapAdayiSyate / biruddharapi na khete guNaghnanti prsprm| doSAH sahajasAtmyavAda ghoraM viSamahIniva // iti / dvandvasannipAtajvarANAM samprAptimAha-te prakupitA ityAdi / te dvandvAH saveM vA trayo dopaaH| tayaivAnupUvyeti vAtAduAktasamprAptyanurUpayA, tathAca te yadA prakupitAH pravizyAmAzayamuSmaNA saha mizrIbhUyAdyamAhArapariNAmadhAtu rasanAmAnamanvavetya rasasvedavahAni srotAMsi pidhAyAgnimupahatya paktisthAnAdupmANaM vahiraM nirasya kevalaM zarIramanupadyante tadA jvaramabhinivvettayantItyarthaH / dvandvasannipAtajvarANAM linggaanyaah--ttretyaadi| tatra dvandvasannipAtajvareSu madhye pratyekaza uktAnAM vAtAdisambhavajvaraliGgAnAM mizrIbhAvavizeSadarzanAt dvAndvikamanyatamaM jvaraM vidyaat| yayoreva vAtAdijayoddhayojvarayoH uktAnAmeva liGgAnAM mizrIbhAve satyekaikajAda vizeSarUpadarzanAt pRthagajebhyo bhinnarUpadarzanAcca dvAndvikamanyatamaM tadadvAtapittAdidvandvena prakRtisamasamavAyArabdhaM tad dvAndikaM varaM vidyAt / yayorvAtAyoH dvayoH jvarayoruktAnAM liGgAnAM vipamArambhikhAdInAM mizrIbhAvasya tato'tiriktaliGgavizeSasya ca darzanaM tavAtapittAdipratyekajvaroktAnAM tavAtAyoH dvayojverayoliGgAnAM tadatiriktaliGgAnAJca darzanAt / tad vAtapittAdidvandvena na krmennetyrthH| varaliGgAnAmityAdau mizrIbhAvavizeSA vAtapittaliGgaM vAtazleSmaliGga vA pittazleSmaliGga vA ; anyatamamiti vAtapittajvarAdikam // 15 // For Private and Personal Use Only
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1252 crk-sNhitaa| , jvaranidAnam abhighAtAbhiSaGgAbhicArAbhizApebhya Agantuhi vyathApUrvo'STamo jvaro bhvti| sa kiJcitkAlamAgantuH kevalo vikRtivipamasamavAyArabdhaM tad dvAnTika jvaraM vidyAt / evaM vAtAdijAnAM trayANAM jvarANAM pratyekata uktAnAM liGgAnAM mizrIbhAvamAtradarzanAt tadatiriktaliGgavizeSAdazanAt prakRtisamasamavAyArabdhaM sAnnipAtikaM jvaraM vidyAt / mizrIbhAvasya tadatiriktaliGgavizeSasya ca darzanAt tu vikRtiviSamasamavAyArabdhaM sAnnipAtika jvaraM vidyaat| etenaitad uktaM bhavati-prakRtisamasamavAyArabdhe dvandvaje sAnnipAtike vA vyAdhau prakRtibhUtayoddhayodoSayoH prakRtibhUtAnAM trayANAM vA doSANAM svasvakAryyarUpApyeva liGgAni bhavanti na tu atiriktaani| vikRtiviSamasamavAyArabdhe tu tAni ca tattaddizasrikasya vA doSasya kAraNavaicitrayAt kopavizeSAt vikRtivizeSAt saMyogato doSANAM svasvakarmANi milikhA pariNamyAsamAnajAtIyAni liGgAni bhavantIti / atra vizeSazabdo bhinnavAcakaH // 15 // gnggaadhrH-athaassttmaagntujjvrnidaanaadiinyaah-abhighaatetyaadi| abhighAto'bhihananaM shstrdnnddmussttilossttraadibhiH| abhiSaGgo devAdInAM bhUtAnAM kAmAdInAJca smbndhH| abhicAraH zyenAdiyAgakRtaH sarvapAdinA lauhastra cA viparItamantre homa iti / abhizApo guruTaddhasiddhabrAhmANAdInAmaniSTAbhizaMsanam / ebhyazcatubhyaH Agantubhya Agantujo'STamo jvaro bhavati / nanu kimabhighAtAdibhyo vAtAdayaH prakupitAH pUrvoktayaivAnupUA jvaramabhinivetteyantItyata Aha-vyathApUrva iti / hizabdo hevarthe / vyathA duHkhamabhighAtAdijaM tadeva pUrvamagre yasya na tu tato doSakopaH pUjvaM yasya sa tthaa| nanu kimAganturjanmakAlAvadhi yAvatkAlaM doSAsambandha evetyata Ahasa kinycidityaadi| sa vyathApUcoM jAta AgantujvaraH kizcitkAlaM ckrpaanniH-aagntujvrmaah-abhighaatetyaadi| abhighAto lagur3AyabhighAtaH ; abhipaGgaH kAmAghabhiSaGgaH ; abhicAro'tharvamantrAdiH jvarakaraH ; abhizApastu gurusiddhAdyabhizapanara ; etat pradhAnatvena caturvidhaM kAraNamihoktam ; tena oSadhigandhabhUtAbhiSaGgaduSTagrahanirIkSaNAdayo'pyAgantujvarahetavo boddhavyAH ; kiMvA abhighAtagrahaNena zarIrAbhihananavAcino'sAtmyagandhAdayo grAhyAH ; abhiSaGgeNa tu bhUtAbhiSaGgAdayaH ; vyathApUrvamiti Aganto prathamaM vyathA bhavati, pazcAt doSAnubandhakRtAni lakSaNAnIti darzayati ; kiMvA 'vyathApUrvam' iti vacanAt Agantau For Private and Personal Use Only
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH . nidAnasthAnam / 1253 bhUtvA pshcaannijdossrnubdhyte| tatrAbhighAtajo vAyunA duSTazoNitAdhiSThAnena, abhiSaGgAjaH punarvAtapittAbhyAm, abhikSaNAdikaM kevalo bhUkhA doSAsambandho bhUkhA pazcAnijaiH zArIrairabhighAtAdikhasvanidAnakupita yethAsambhavaidoSairvAtAdibhiranubadhyate / iti vAtAdayo doSA Agantujvare'nuvandhA anubandhyastu abhighAtAdiriti vyAdherAgantuhetuprAdhAnyAda vyAdhihavabhighAtAbhiSAdInAM vizeSeNa cikitsA kAryA vAtAdyavirodhena / uktaM hi anubandhyo vizeSeNa cikitsyo'nubandhAvirodheneti / nanvabhighAtAdInAM katamajo jvaraH kena doSaNAnubadhyate ityata Aha-tatretyAdi / tatrAbhighAtAdijeSu jvareSu madhye'bhighAtajo jvaro duSTazoNitAdhiSThAnena daNDAdyabhihananena duSTa zoNitamadhiSThAnaM yasya tena vAyunA na tu kevalena vAyunAnubadhyate ityanuvattate tatpareNa ca yujyte| abhiSaGgaja iti kAmazokabhayakrodhaja eva tatra bhayAntajo vAtena krodhajastu pittena / abhicArAbhizApo khiti tuzabdo bhinnakrame'nuktasamuccaye ca, tena bhUtAbhiSaGgajo viSakRtazca abhiSaGgajvaro'bhizApajvarazca sannipAtenAnubadhyate ityoM bodhyH| vakSyate hi cikitsite| kAmazokabhayakrodherabhiSaktasya yo jvrH| so'bhiSajvaro zeyo yazca bhuutaabhissnggjH| tathA, vipakSAnilasparzAna tathAnyaviSasambhavaiH / abhiSaktasya cApyAhujvarameke'bhiSajam // iti / atroSadhigandhajajvarasyAntarbhAvastena na nyuunkhm| athaiSAM doSAgantujAnAmaSTAnAM jvarANAmekavidhasamprAptyabhAvAdekameva samprAptilakSaNaM na kRkhA pRthak pRthak kRtamityavadheyam / dopajAnAnvekavidhA samprAptibhaGgayA vyAkhyAtA tena, jvaraM kuyyuH prakupitA doSAstrAmAzayaM gtaaH| rasaM sandRSya sandRSya vahni kRkhA vahistathA iti / jvare vyathaiva pUrvarUpamiti vadanti ; rUpantu yadeva jvarasya prAtyAtmikaM santAparUpam, tadeva vAtajvarAdilakSaNarahitaM boddhavyaM prathamataH, uttarakAlInadopAnubandhe tu yathAvakSyamANadoSaliGgAnyeva bhavanti ; apama iti vacanenAbhighAtAdihetucatujhyayogaprApta cAturvidhyaM niSedhya vyathApUrvakatvenaikarUpayogAdekavidhatvaM caturNA darzayati ; cAturvidhye hyAganto ramatvam, navamatvAdayo'pi syuH / kiJcitkAlamiti stokakAlam ; kecit 'yaham', anye 'saptAham' AhuH ; Agantau saptAhAdUddha doSaliGgAni bhavantIti dRSTam ; tasya yasyAgantoryAdRzo doSAnubandho'sti, tmaah-ttraabhighaatetyaadi| vAtapittAbhyAmiti kazcid vAtena, kazcit pittena, kazcid pAtapittAbhyAm ; vacanaM hi---"kAmazokabhayAda vAyuH krodhAt pittaM trayo mlaaH| bhUtAbhi For Private and Personal Use Only
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1254 crk-sNhitaa| . jvaranidAnam cArAbhizApajau tu snnipaatenaanubdhyte| sa saptavidhAt jvarAda viziSTaliGgopakramasamutthAnavAda viziSTo veditavyaH, doSajAnAM sAmAnyalakSaNaM vodhyam / evamanyatrApyuktaM-mithyAhAravihArasya dopA hyaamaashyaashryaaH| vahi nirasya koSThAgniM jvaradAH sya rasAnugA iti / zepaM sugamam / __ nanUttarakAlaM nirdoSairanubandhyatvenAyaM kathamaSTama ucyate, ityata Ahasa saptetyAdi / saptavidhAditi vAtAdidoSajasaptavidhAt viziSTaliGgalAt viziSTopakramasAt viziSTasamutthAnavAca viziSTaH pRthageva / duSTazoNitAdhiSThAnavAtAnubandhyo'pyabhighAtajo jvaro na vAtajvaraliGgaH parantu jvaracikitsitetatrAbhighAtajo vAyuH prAyo raktaM pradUSayan / savyathAzothavaivarNA sarujaM kurute jvaram / ityuktaliGgatvena vAtajvarAt bhinna eva / tathAbhiSaGgajeSu jvareSu kAmazokabhayajo vAtAnubandho'pi na vAtajvaraliGgaH, parantu-kAmaje cittavibhrazastandrAlasyamabhojanam iti liGgatvena kAmajajvaro bhinnaH-kAmAd bhramo'rucirdAho hInidrAdhIdhRtikSaya ityaparoktaliGgalAdvA / tathA zokajo jvaro na vAtajvaraliGgaH kintu pralApamAtraliGgakhAt tato bhinna eva / evaM bhayajo jvaro na vAtajvaraliGgaH kintu pralApamAtraliGgakhAt tato bhinna eva / evaM krodhajo jvaraH pittAnubandho'pi na pittajvaraliGgaH, parantu-krodhAt kampaH ziroruka ca pralApo bhayazokaja ityaparoktakampazirorukamalApalakSaNakhAt pittajvarato bhinna eva / tathA bhUtAbhiSaGgajo jvaraHsannipAtAnuvandhyo'pina sannipAtajvaraliGgaH, parantu devAdibhUtaliGgahAsyarodanakampAdikhAt tato bhinnH| viSakRtastu jvaro doSatrayAnubandho'pi na tridoSajvaraliGgaH, parantu-zyAvAsyatA viSakRte tathAtisAra eva c| bhaktAruciH pipAsA ca todazca saha muucchyaa| iti lakSaNalAt tato bhinnH| oSadhI. gandhaghrANajastu tridoSAnuvandho'pi na tridoSajvaraliGgaH, kintu-oSadhIgandhaje mUrchA-zirorugvamathustathA ityuktaliGgakhAt bhinna eva / abhicArAbhizApajo tu tridoSAnubandhAvapi na tridoSajvaraliGgo, parantu-abhicArAbhizApAbhyAM mohastRSNA ca jaayte| iti liGgalAda bhinnAveveti / atha ata UI cikisite ca SaGgAt kupyanti bhUtasAmAnyalakSaNAH // " iti ; bhUtAbhipaGge tu yadyapi tridopaprakopa uktastathApi tatra vAtapittayorevaitadavacanAt praadhaanym| AgantonijAda bhedamAha- sa ityaadi| vizeSaliGgatA AgantorvyathApUrvavyAkhyAnavyAkRtA ; samutthAnavizeSo'pi abhighAtAdiruktaH ; upakrama For Private and Personal Use Only
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1255 karmaNA sAdhAraNena copakramyata ityaSTavidhA jvaraprakRtiruktA // 16 // jvarastveka eva santApalakSaNaH, tamevAbhiprAyavizeSAd vakSyamANavibhinnopakramavAcca dopajasaptajvarato bhinnH| viziSTasamutthAnavantu vAtAdidoSAbhighAtAdikaM sphuTam / nanvasya kazvopakrama ityata AhakammaNetyAdi / cakArAt sa ityanuvattate / sa cASTamaH saptavidhadoSajvarAdviziSTa AgantujvaraH karmaNA sAdhAraNena devavyapAzrayayuktivyapAzrayobhayeNa kammeNA upakramyate bhipajeti shessH| nanvete'STau jvarAH kimupAdAnA ityata aahityssttetyaadi| prakRtirupAdAnaM sA vAtAdirUpA // 16 // gaGgAdharaH-nanvaSTavidhaprakRtyA kimaSTasvarUpaM jvarANAmuktarUpeNa kimanyathAnyadastItyataH / sAmAnyataH svarUpamAha-jvara ityaadi| eka eveti jvarasyaikameva svarUpaM santApalakSaNatvaM samveSAmeva jvarANAM santApaH shriirottaapshcihnm| na hyanyeSAM rogANAM cihna sntaapo'sti| dAhAkhyarogasya tu zarIre svabhAvoSmAnatiriktoSmatve dAhamAtralakSaNaM jvarasya tu svabhAvoSmAtiriktadehoSmalakSaNamiti bodhyamathavA santApo dehendriyamanastApastatra dehatApo dahasya svaabhaavikossmaadhikossmaa| indriyatApa indriyANAM vaikalyam / manastApo vaicittAmaratigAnimenasastApalakSaNamiti, IdRzazca santApo na dAhAkhyaH tena tannirastam / svedAvarodhaH santApaH sarlAGgagrahaNaM tathA / yugapad yatra roge ca sa jvaro vpdishyte| iti suzrutavacanaM yadidaM kecida vyAcakSate svedAvarodho dharmanirodhaH santApo niruktH| sarlAGgagrahaNaM sarlAGgavedanA / yugapaditi militalakSaNatrayamidaM yatra sa jvaraH, pratyeka zo vyabhicArAt / svedAvarodhaH kuttyuurvruupe| santApo dAhAkhye / sarlAGgagrahaNaM srvaanggivaatroge| iti vyAkhAnaJcedaM avidvAn kazcidAha / svedAvarodhaH santApaH sAGgagrahaNaM tathA / yugapada yatra roge ca sa jvaro vypdishte| iti / tatra punaH paittika vijJapastu "sAdhAraNena karmaNA copacaryate' iti vacanenaivAtra kathyate ; sAdhAraNeneti daivayuktivyapAzrayeNa ; daivavyApAzrayaM hi balimaGgalahomAdi, yuktivyapAzrayaM hi ldhvshnaaptrpnnyvaaguukssaaypaanaadi| prakRtirukta ti svabhAvo'pi vAtAdijvarANAM nidAnAvapAhita ukta ityarthaH // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1256 crk-sNhitaa| : vanidAnam dvividhamAcakSate nijaagntuvishessaac| tatra nijaM dvividhaM vAtazlaiSmikAdijvare ghAgamAt / vAtajvare viSArambhavisargitvena sAGgagrahAbhAvAcAvyApti shngkyaa| utsargakhAlakSaNasyAsya paittikAdijvaralakSaNena vizeSaNa bAdhitatvAditi, tannetyanye, vidhAvutsargApavAdabhAvasya svIkAreNa lakSaNe tadasvIkArAt / bruvate ca svedo'gnistasyAvarodho vahinirasanena mandavam / vAtajvare vAyozcalatvenArambhavisargayovaSamyamiti sarvvadehagatadoSasya jvarArambhakatvenAnuttyA'sphuTasaGgigrahaNamastyeveti naavyaaptiH| tadapi na manoramam / abhighAtAdyAgantujvare jaTharAgnerapagamasya jvarotpattikAle'bhAvAt / dehendriyamanastApAnAJca sUkSmakAlavyavadhAnena zArIramAnasajvare yogapadyA. bhAvAca / na hi mUkSmakAlavyavadhAnenAvazyambhAvitvaM santApasya yogapadA bhavati / tasmAt svedAvarodha ityAdivilakSaNo na jvaraH / kintu santApalakSaNa iti / tatra caivaJcet bhiSak pRcchAte, ko'yaM vyAdhiriti ; pRSTazcaivaM bhiSak brUyAdasyAturasya ayaM vyAdhijvaraH dehendriyamanastApikhAt yathA dAho dahatApI yathA ca dAho dehaM tApayati tathAyaM dehendriyamanAMsi tApayati tasmAdayaM jvara ityekapakSakasAdhyakakhAt vyatirekeNa dRSTAntaH evaM jvaratvena sthApitaM tamenaM rogaM cedbhiSak pRcchAte ko'yaM jvara iti pRSTazcaivaM bhiSak brUyAjjvaro'yaM vAtajo viSamArambhavisargAdilakSaNakhAta, yathA pittajaH yathA ca pittajajvaraH kaTukAsyakhAdilakSaNastathA cAyaM viSamArambhavisagikhAdilakSaNastasmAjjvaro'yaM vAtaja ityevamasAdhAraNalakSaNasahacaritasavyabhicArilakSaNenApi sAmAnyato vishesstshvaanumiiyet| evaM satra / __sAmAnyaprakRtimuktvA jvarasya prkRtyntrmaah-tmevetyaadi| tameva santApalakSaNameva jvaramabhiprAyavizeSAt dvividhmaacksste| zItAbhiprAya uSNAbhiprAyazceti dvividho jvaro bhavati / tatra vAtAtmaka uSNAbhiprAyaH, pittAtmakaH zItAbhiprAyaH ; kaphAtmaka ussnnaabhipraayH| vakSyate ca cikitsite-vAta. pittAtmakaH zItamuSNaM vaatkphaatmkH| icchatyubhayametat tu jvaro vyaamishrlkssnnH| yogavAhaH paraM vAyuH saMyogAdubhayAthakRt / dAhakRt tejasA yuktaH zItakRt somasaMzrayAt / iti / vyAmizralakSaNaH saannipaatikH| prkRtyntrmaah-nijaagntuvishessaacceti| cakArAd dvividhamAcakSate itynuvrtte| cakrapANiH---nijAgantuvizeSAcca dvividhamiti sambandhaH / nijaM dvivimityAdau dvaividhyaM For Private and Personal Use Only
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1257 trividhaM caturvidhaM paJcavidhaM* saptavidhaJca jagurbhiSajo vAtAdivikalpAt // 17 // ___ tasyemAni pUvvarUpANi bhvnti| tad yathA --mukhavarasyaM tatra nijaH zArIradoSajaH, Agantustu kAmAdimAnasajvaro'bhighAtAdijazceti dvividhasya vaackH| cikitsite ca-dvividho vidhibhedena jvaraH zArIramAnasa ityuktvA zArIro jAyate pUcca dehe manasi mAnasa iti yada vakSyate tatra zArIro doSajo'bhighAtAdyAgantuzca, mAnasastu kAmAdyAgantuja iti na svavacanavirodhaH, nApyatra tatra nyUnatam ; ata eva svayamatra nijaM vikRnnoti-ttretyaadi| tatra nijAgantu-jvarayomedhye nijaM dvividhaM cikitsite vakSyamANarUpam-saumya Agneyazca / vAtAtmaka-kaphAtmaka-vAtakaphAtmaka-vAtakaphAnyatarapradhAnadvandvasannipAtAsakabhedAt saumyaH / pittaatmk-vaatpittaatmk-pittprdhaansnnipaataatmkbhedaadaagneyH| tathAparo dvividhazcAntaveMgA vahiveMgazca / tathAnyo dvividhazva prAkRto vaikRtshc| tathAnyo'pi dvividhaH sAdhyo'sAdhyazca / tathAparo dviviyo mRdurdAruNazceti / dvividhazcAparo rAjasastAmasazceti / trividhamiti ekadoSaja-dvidoSaja-tridoSajabhedAt saumyaagneyvaayvybhedaac| caturvidhamiti sAdhyAsAdhya-mRdudAruNabhedAt / sukhasAdhya-kRcchasAdhya-yApyAsAdhya. pratyAkhyeyAsAdhyabhedAca / paJcavidhamiti santatasatatAnyedurastRtIyakacaturthakabhedAt / saptavidhamiti vAtikAdibhedenoktadoSajaH saptavidhaH, rasAdisaptadhAtugatatvena ca saptavidhaH / Agantujvarasya vidhibhedo'bhighAtAdihetubhedAdunne yo na hyaparabhedena bhedo'stIti na sphuTamuktavAn // 17 // gaGgAdharaH-jvarANAM prakRtimuktvA nidAnasamprAptiliGgAni coktAni mAgeva, adhunA pUrvarUpamAha-tasyetyAdi / tasyeti nijajvarasya na tu nijAgantubhayasya / sthAnasaMzrayAt paraM doSANAM janiSyamANasya nijasya jvarasyemAni pUrvarUpANi saMsRSTAsaMsRSTajanyatvena * zItoSNAbhiprAyabhedAt ; trividhaM doSabhedAt ; caturvidhaM pratyeka vAtAdidoSajanyatvabhedAt ; tatra cAturvidhye dvandvajvarAH pratikSipyante, teSAM pratyeka vAtAdijvarasazatvAt, tridoSajvarastu asAdhyatAyogAta kRckasAdhyatAyogAda vA pRthagucyate // 17 // cakrapANiH-tasyemAnItyAdinA sarvajvarasAdhAraNaM pUrvarUpamAha ; etAni ca pUrvarUpANi AgantorapItyeke vadanti ; anye tu nijAnAmevaitAni vadanti, Agantostu vyathaiva pUrvam ; * AdarzAntare paJcavidhamiti pATho na dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1258 crk-sNhitaa| / jvaranidAnam gurugAtratvamanannAbhilASazcakSuSorAkulatvamazrAgamanaM nidrAdhikyam aratiH jambhA vinAmo vepathuH zramabhramapralApajAgaraNaromaharSadantaharSAH zabdazItavAtAtapasahatvAsahatvamarocakAvipAko daurbalyamaGgamaIH sadanamalpaprANatA dIrghasUtratAlasyamucitasya karmaNo hAniH pratIpatA svakAryeSu gurUNAM vAkyeSvabhyasUyA bAlebhyaH pradvaSaH svadharmopvacintA mAlyAnulepanabhojanaklezanaM madhurebhyazca bhakSyebhyaH pradvaSaH uSNAmlalavaNakaTapriyatA* ceti jvarasya pUrvarUpANi bhavanti prAka santApAt, api cainaM santApAtamanubadhnanti // 18 // bhvnti-tdythetyaadi| mukhavarasya mukhasya viruddharasatam, ckssussoraakulkhmshraagmnm| aratiranavasthitacittasamakrIDavaM vA, jRmbhA jambhaNam / tacca sarveSveva jvareSu bhAgrapatayA bhavati, vAtAdhikye khatyartha bhavati / uktazcAnyatra-sAmAnyato vizeSAt tu jambhAtyartha samIraNAditi / vinAmo natazirasvam / zramo'nAyAsazramaH zrAntavamiva mnyte| zabdAdInAM sahasAsahavamaniyatechAdveSau / arocaka iha satyapyabhilASe'nnAbhyavahArAsAmathomato'nannAbhilASA bhedaH / anggm:'nggvednaa| sdnmvsnntaa| alpaprANatA svalpabalakham / dIrghasUtratA karmaNyupasthita cirakatvam / AlasyaM krmsvnutsaahH| hAnirakatta khena tyAgaH / svakAryeSu pratIpatA virodhAcaraNam / asUyA guNeSu doSAropastena gurUNAM khasminnanukUlavAkyeSu dossaaropH| svayamrmeSu nityakriyAsandhyAvandanAdiSu acintA mnsoprvRttiH| itIti etaani| prAk santApAditi zarIrAdiSu santApAbhivyaktaH pUrvametAni jvarasya pUrvarUpANi bhvntiiti| ato'nantaraM atrApyanannAbhilASArocakayoH pUrvavada bhedaH ; daurbalyaM jJarIramAtrabalahAniH ; alpaprANatA ca mAnasabalahAnirbodravyA ; kiMvA daurbalyaM mAMsApacayaH ; . dIrghasUtratA cireNa kAryakartRtvam / svarapUrvarUpANi bhavanti prAka santApAditi cchedaH, jvarapUrvarUpasantApAt prAgetAni pUrvarUpANi bhavantItyarthaH ; Apa ca santApAtamanubadhnantItyanena pravyakta'pi jvare kAnicit pUrvarUpANi mukhavairasyArucyAdIni bhavantIti ; na caivaM pUrvarUpAnuvRtte riztvaM vAcyam, yataH sarvapUrba* uSNAmlalavaNakaTupriyatetyatra amlalavaNakaTupriyatA iti pAThazcakrabhRtaH / For Private and Personal Use Only
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pamaH adhyAyaH nidaansthaanm| 1256 .. ityetAnyakaikazazca jvaraliGgAni vyAkhyAtAni bhavanti vistarasamAsAbhyAm // 16 // jvarastu khalu mahezvarakopaprabhavaH sarvaprANinAM prANaharaH, santApAbhivyaktI tu kimetAnyanuvartante na vA ityata Aha-api cainamityAdi / etAni jvarapUrvarUpANi enaM jvarapUrvarUpiNaM puruSa santApAta jAyamAnasantApaM jAtasantApamapi anubadhnanti ca yathAdoSavalaM kRtsnazo'kRtsnazo vaa| anubandhavacanena vyaktasantApave vAtAtmakAdijvaralakSaNaviSamArambhavisargikhAdyapekSayA khaprAdhAnyeneSAmanuttiH mUcitA bhavati / utpannajvarasya tu tAni liGgAni bhASante kuzalAH // 18 // gnggaadhrH-upsNhrti--ityetaaniityaadi| ekaikazaH pratyekazaH ! cakArAt sAmAnyatazca / jvaraliGgAni jvarasya rUpANi pUrvarUpANi ca / kiMvA nidAnAdIni pazca, liGgAte jJAyate yaistAni liGgAnIti vyutpatteH / anupazayopazayAbhyAM vRddhihAsavacanena punarupazayasya vyAkhyAtakhAnna paJcAnAM vyaakhyaannyuuntaa| vistarasamAsAbhyAmiti ekaikazo nidAnAdInAM vyAkhyAnaM vistareNa bodhyaM santApalakSaNaM pUrvarUpANi ca samAsena vyAkhyAtAnIti bodhyam // 19 // * gaGgAdharaH-nanu pUrvamuktaM lobhAtidrohakopaprabhavAnaSTau vyAdhIn nidAnapUrveNa krameNa vyAkhyAsyAma iti, tatastu khalvayaM jvaro lobhaprabhavo vAtidroha - prabhavo vA kopaprabhavo vetyata Aha-jvarasvityAdi / mahezvaraH zivastasya kopAt prabhava Adyotpattiryasya sa tthaa| mahezvarakopAt prabhavaprakArastu cikitsAsthAne vistareNa drshyissyte| mahezvarakopodbhavaladarzanena mahezvarakopasya jvaraM prati rUpANAmatimAtrAnuvarttanaM riSTamuktam ; vacanaM hi-"pUrvarUpANi sarvANi jvroktaanytimaatryaa| yaM vizanti vizatyenaM mRtyuz2arapura srH||" iti ; kiMvA asya zlokasyAnya evArthaH, tamindriye vkssyaamH| na cArucyAdInAM vyaktajvarabhAvitvena pUrvarUpatvaM hanyate ; yataH liGgAntarayuktAni arucyAdIni liGgAni bhavanti ; liGgAntaravirahitAni tu puurvruupaanni| ekaikazo jvaraliGgAnItyatra 'liGga zabdena nidAnapUvvarUpAdInyucyante ; vistarasamAsAbhyAmiti vistareNa vAtAdijvarA uktAH, samAsena saMsargasannipAtajAH, yastvatra samAsenoktaH, sa cikitsite prapaJcanIya iti bhAvaH // 1419 // cakrapANiH-samprati jvarasya mahAprabhAvatAM darzayituM pUrvotpattiprakArAntaracAha-jvarastu ityaadi| 'mahezvarakopaprabhavaH' iti, jvaracikitsite 'dvitIye hi yuge zarbamakrodhavrata For Private and Personal Use Only
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1260 crk-sNhitaa| jvaranidAnam dehendriyamanastApakaraH, prajJAbalavarNaharSotsAhahAsakaraH, zramaklamamohAhAroparodhasaMjananaH, jvarayati zarIrANIti jvaraH / nAnye vyAdhayastathA dAruNA bahupadravA duzcikitsyAzca yathAyam / sa sarvarogAdhipati nAtiya'gayoniSu ca bahuvidhaiH viprakRSTa kAraNavaM khyApitaM, jvaro yadi mahezvarakopAnnAbhaviSyat tadAdhunApyapa. cArAdinA nodptsyt| kopaprabhavalena jvarasya ca tajasalaM mahezvarasya kopodbhavakhena devatAtmakalaJca khyaapitm| taijasavakhyApanena sarvajvare pittAvirodhena kriyA yuktA devatAtmakavena pUjAhakhazca yuktam / ata eva-uSmA pittAhate nAsti jvaro nAstyuSmaNA vinaa| tasmAt pittaviruddhAni tyajet pittAdhike'dhikamityuktam / videhe ca jvarastu pUjanairvApi sahasaivopazAmyati ityaadi| jvarastripAdastrizirAH Sar3a bhujo nvlocnH| bhasmapraharaNo raudraH kAlAntakayamopama iti harivaMze mUrtimAnukta iti / sarvaprANinAM sthAvaravRkSAdInAM jaGgamamanuSyapazupakSyAdInAzca / dehendriyamanastApakara iti dehAditApalakSaNaM cikitsite drshyissyte| AhArasyoparodho nirodhaH pratibandhyavam / jvarayatIti niruktApadarzanena jvarazabdasya rugajanakalena sarvavyAdhibodhakave'pi IdRzo yo jvarayati cedRzavedanayA sa jvara iti yogarUr3higrattyA santApalakSaNaniruktasyAsya rogasya vAcaka iti khyaapitH| asya sarvavyAdhiprAdhAnyamAha-nAnye ityaadi| yathAyaM niruktaprabhAvo jvaro dAruNo bahUpadravo duzcikitsyazca tathA nAnye raktapittAdayo vyAdhayo dAruNA bahUpadravA duzci kitsyAzca / sutarAmayaM jvaraH srvrogaadhiptiH| na kevalamuktaprabhAvAt savvarogAdhipatiH prabhAvAntareNApi tdaah-naanetyaadi| nAnA sapaMgajAdiSu / mAsthitam" ityAdigranthe vakSyamANAM jvrotpttimaah| krodhabhavatvena ca zleSmajanyasyApyAgneyatvaM darzayati ; krodho hyagnirUpaH, tena tanmayo'pi jvarastathaiva ; ata evoktam-"uSmA pittAite nAsti jvaro nAtsyuSmaNA vinaa| tasmAt pittaviruddhAni tyajet pittAdhike'dhikam // " na ca rudrakopabhavatvena lobhAbhidrohaprabhavatvaM jvarasya virudhyate ; yataH, rudrakopo ta eva jvaro lobhAbhidrohasvarUpapApAcAraprAptyA purA manuSyeSu bhUtaH ; sarvaprANinAM jvara eva prANahara iti, maraNakAle sarvaprANinAM jvara eva prANahara iti darzayati / dehendriyamanastApakara ityatra pratyeka tApalakSaNaM jvaracikitsite bodravyaM "vaicittayamarati nirmanaHsantApalakSaNam" ityAdinA ; jvasyati santApayati / 'iti'zabdo hetau ; tena yasmAdaktamahezvarakrodhaprabhavatvAdiyuktaH, tasmAt sarva For Private and Personal Use Only
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1261 shbdrbhidhiiyte| sarvaprANabhatazca sajvarA eva jAyante sajvarA eva briynte| sa mhaamohH| tenAbhibhUtAH prAgdaihika dehinaH kizcidapi na smaranti, sarvaprANinAJca jvara evAnte prANAnAdatte // 20 // tatra pUrvarUpadarzane jvarAdau vA hitaM laghvazanamapatarpaNaM vA bahuvidhaiH zabdaH paalkeshvraadishbdrbhidhiiyte| taduktaM pAlakApyena-pAlakaH' sa tu nAgAnAmabhitApastu vaajinaam| gavAmIzvarasaMkSastu mAnavAnAM jvaro mtH| ajAvInAM pralApAkhyaH karame cAlaso bhvet| hAridro mahiSANAntu mRgarogo mRgeSu c| pakSiNAmabhighAtastu matsyeSvindramado mtH| pakSAghAtaH pataGgAnAM vyADepyAkSikasaMzakaH / ityaadi| anyatra ca jalasya nIlikA bhUmerUSaraH vRkSasya koTara ityaadi| prabhAvAntaramAha-savetyAdi / sarvaprANabhRta iti sace praanninH| sa mahAmoha iti / loke yo mahAmAyAkAryyatayA moho dRzyate sa jvara eva / taM darzayati-tenetyAdi / tena jvrenn| janmamAtra jvareNa prAgadaihika pUrvajanmabhavam / jvara evAnte maraNakAle sarvaprANinAM prANAnAdatte na yamAdiH / jvarAdattaprANAn hi puruSAn yamAdirAdatta // 20 // __gaGgAdharaH-liGgopadezavyAjenopazayamuktvA nirdezasUtreNa punrvyaakrotittretyaadi| tatra jvare pUrvarUpadazene prAgutpatteH jvarAdau utpannamAtranavajvare rogAdhipatiriva rogAdhipatiH ; nAnAvidhaiH zabdairiti hastiSu pAkalo goSu kheriko matsyAnAmindrajAlo vihaGgAnAM bhrAmaraka ityAdizabdaiH; sarcaprANabhRtaH sajvarA eva jAyante sajvarA eva niyante ; tat kimiti teSAM janmani maraNe vA santApAtmA jvaro na lakSyata ityAha-sa mahAmoha iti, janmamaraNayormahAmoharUpo jvaro bhavati, na santApAtmetyarthaH; ata evoktam- "jvaraprabhAvo janmAdau nidhane ca mahat tamaH" iti ; janmani mhaamohtaamaah-tenetyaadi| prAgadaihika jnmaantrkRtm| nanu zuddhasattvAnugamAt prAgadaihikaM smaraNaM yuktam ; vacanaM hi-"yadA tenaiva sattvana manasA yujyate, tadA jAtimatikrAntAmapi smarati' iti ; na, tasya zuddhamanaHsatvAnuvRtterapavAdasvAdetat parityajyAnyatra jvarasya prAgadaihikavismArakatvaM jnyym| maraNe mahA. mohtaamaah-srvpraannbhRtaamityaadi| jvara eva mahAmoha eveti bhAvaH ; tena niyamANAH sarve mahAmohaM pravizantItyarthaH // 20 // cakrapANiH-samprati sUtritaM cikitsaasuutrmaah-ttretyaadi| yadyapi cikitsite jvarAdau laGkanaM vakSyati, tathApIha pAkSikaladhvazanavidhAnaM na virodhi, laghvazanasyApi lAghavakattRtvenaiva For Private and Personal Use Only
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1262 caraka saMhitA | jvarasyAmAzayasamutthatvAt / tataH kaSAyapAnAbhyaGgasnehasvedapradehapariSekAnulepanavamanavirecanAsthApanAnuvAsanopazamanana staHkarmadhUpadhUmapAnAJjana-kSIrabhojanavidhAnaJca yathAsvaM yuktA prayojyam // 21 // jIrNajvareSu tu sarveSveva sarpiSaH pAnaM prazasyate yathAsvoSasiddhasya / sarpirhi snehAda vAtaM zamayati saMskArAt - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jvaranidAnam rasAlpatayA duSTadoSe laghvazanaM sAdhitaM peyAdikaM rasAdhikye duSTe tu doSe'patarpaNamanazanam / kasmAdityata Aha- AmAzayazamutthatvAditi / AmAzayasamutthAnaM hi vahnidUSaNamantareNa na bhavatItyato vahnidIpanaM laghvazanAnazanayovidhiyuktaH / samyaglaGghite ca ladhvazanaM yathAsvauSadhasiddhapeyAdikamiti vAzabdavyavasthayA vyavasthA khaprApitA / tatastaruNatvAnantaraM madhyajvarAdau samyagalaGghitapItapeyAdike kaSAyapAnAdikavidhAnaM yathAsvaM yasmin jvare yasyAmavasthAyAM yadupayuktaM tat yuktayA dopabala-puruSabala- dezakAlAnusAreNa prayojya mityarthaH // 21 // gaGgAdharaH -- jIrNajvareSviti / purANajvare dazAhAdUrddha samyaglaGghitakSayitaka phe savveSveva jvareSu na tu nyUnakaphavyatirikteSu / nyUnakaphajIrNajvareSu kaphAvajayaH kathaM bhavati kimu sarpiSo'siddhasya pAnamityata Aha-yathAsvoSadhetyAdi / yathAsvoSasiddhale nyUnakaphaharatvaM darzayati- sarpihatyAdi / hetu darzayitvA For Private and Personal Use Only laGghanatvAt; kiMvA yatra vAtAdijvare laGghanaM na karttavyam, tatra ladhvazanaM boddhavyam, apatarpaNa laGghanameva ; atha kimiti vAtike'pi vAtakArakaM ladhbazanamapatarpaNaM vA kAryyamityAha - AmAzayasamutthatvAdityAdi / AmAzayasamutthatvena vAto'pi manAka laGghanIyaH sthAnApekSayA bhavatIti bhAvaH vacanaM hi - " jayedvi pUrva sthAnasya virudvaca" iti // 21 // ; cakrapANiH -- yathAstrauSadhasiddhasyeti vAtAdijvare vAtajvarAdiharadvavyasiddhasya / kathaM sarpiH sarvvatra kAryamityAha - sarpirhi snehAdityAdi / saMskArAt kaphamiti kaTutiktAdikaphaharasaMskArAt ; yadyapi ca yathAsvauSadhasiddhasyeti vacanAt vAte'pi vAtaharasaMskRtameva sarpirvihitam, tathApi vA rukSaviparItena snehenApi sarpivatiharameva, pitte'pi uSNaviparItazaityAnvitam, kaphe tu sarpiSA snehazaityAdinA samAnena kazcinna svAbhAviko virodhiguNo'sti, kintu saMskArAt hitameva darzayati ; uSmANaceti jvaraprabhAvabhUtamuSmANam, na pittoSmANam, tasya pittagrahaNenaiva
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] nidAnasthAnam / 1263 karpha zaityAt pittamuSmANaJcopazamayati / tasmAt jIrNajvareSu sarveSveva sapihitamudakamivAgnipluSTeSu dravyeSviti // 22 // nigmnmaah-tsmaadityaadi| dRssttaantmaah-udkmivetyaadi| prANinAM vyavacchedArthamAha-dravyeSviti / dravyeSu prANiSu / imamarthaM padena dazayati // 22 grahaNAt ; bhanena jvarasyoSmaharaNena sarpiSo jvaravyAdhipratyanIkatvaM darzitaM bhavati ; atra vAta. zamanaM sarpiSo'bhidhAya pittazamane'bhidhAtavye kaphazamanamucyate zeSa to vaktavyoSmarUpavyAdhipratyanIkatayApi pittazamanahetoH zaityasya samAnaguNatvAt ; yadi tviha madhye pittaprazamanamucyate, tadA punaHsaMskArAt kamityuktvA zaityAduSmANamiti vaktavyaM syAt, yatra tu zlokapAThe pratyanIkatvaM ghRtasya pRthaGanoktam, tatra, 'snehAda vAtaM zamayati" ityAdau vAtamanu pittameva kRtamiti sAdhu kRtam ; tasmAditi doSavyAdhipratyanIkatvAt ; 'jIrNajvara' iti vacanenAmajvare niSedharyAta ; sAme hi samAnaguNatvAt sarpirahitam ; zAntimiti santApazAntim ; abhipratyeti buddhayA svIkRtya, tathA jIrNajvare ghRtaM dadAtIti zeSaH / nanvatra zloke sarpiguNakathane kimiti vyAdhirUpoSmazamanaM nocyate ? bramaH-pittoSmAvyatiriktatvena jvaroSmaNaH pittazamanena eva labdhatvAt ; nanu yadyavam, gadyapAThe pRthaG na paThanIya uSmA ; bramaH-yAvAnuSmA zArIraH, sa paitta eva ; yato brate-"uSmA pittAhate nAsti' iti, tathA "pittAduSmaNaH paktinarANAmupajAyate' iti ; kintu, nAsAvuSmA kadAcit pittena sAmye'pyeko bhavati, yathA-kaphajvare kadA. cit tu adhike pitte vahnirUpa uSmA mando bhavati, yathA ca-pittAgnimAndeva ; tadevamuSmA pittAda bhinno'bhinnazca bhavati / tatra bhedaM gRhItvA gadyapAThe pRthaga jvaromA paThitaH, zlokapAThe tvabhedavivakSayA na pRthaka paThitaH ; are tu pittoSmA jvaraprabhAveNa vartate, sa ca prabhAvo jvarasya doSa. dUSyavizeSAtmakasya, tathA "rudra krodhodbhUtatripAdatrizirAH" ityAdyaktamANivizeSasya jJayaH / nanu sarpiH kathaM pittaM hanti, yataH yathA pittaviparItazaityaM sapipi, tathA pittasamAnaH sneho'pyasti ? maivam ; pittaM sasnehamityatra ISadarthena 'sa'zabdenAlpasya snehasyAbhidhAnAt, uSNatvantu pitte pradhAnam ; yadyapi pittaM jalenApyArabdham, tathApi tatra zaityamabhibhUyAgnikRtam auSaNyamevAdhikaM bhavati tathA tejaso rokSyeNa jalakRtasneho'pi pitte'bhibhUyate, dravatvantu jalakRtaM tejasA nAbhibhUyate ; dRzyate hyagnisaMpRktajale dravatvamalpasnehatA uSNatA ceti ; kiMvA kimanena taptajalahaTAntena, aSTakRta evAyaM bhUtAnAmutpAdaH ; tena kazcideva guNaH pAJcabhautikatve'pi dravyANAmAvirbhUto bhavati na tu sarvaH ; yathA-zAliSu toyakRtaM madhuratvam, na tu gauravamityuktaM sUtrasthAne / utsargataH sasnehasyApi pittasya kadAcit tejobhUyastvena rukSatvamapi bhavati jIrNajvare ; tena sasnehazItaM sapihita tatra bhavatIti na doSaH ; ata evokta cikitsite-"rukSaM tejo jvarakaram" ityAdi ; na ca vAcyam-yathA sAMsiddhikamapi cet pittasya snigdhatvamapaiti tathA vAtasyApi raukSyaM kimiti nApaitIti ; yato vicitrA eva hi guNA apratikSepaNIyAH prati For Private and Personal Use Only
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1264 crk-sNhitaa| jvaranidAnam bhavanti cAtra / yathA prajvalitaM vezma pariSiJcanti vaarinnaa| narAH zAntimabhipretya tathA jIrNajvare ghRtam // snehAdvAtaM zamayati zaityAt pittaM niyacchati / ghRtaM tulyaguNaM doSaM saMskArAt tu jayet kapham // , nAnyaH snehastathA kazcit saMskAramanuvattate / yathA sarpirataH sapiH sarvasnehottamaM matam / / pUrvoktocha yaH punaH padArarthaH samanugIyate / tadvAtivyavasAyArtha dviruktaM tanna gahAte // 23 // gaGgAdharaH-bhavanti caatretyaadi| yathetyAdi / vezma kASThatRNAdinirmitagRhaM, doSa kphmitynvyH| saMskArAditi kakaharadravyeNa / nanu tailavasAdInAm apyevaM vidhi jvare kuto nokta ityata Aha-nAnya ityaadi| anyaH snehastailAdiH / vAtazleSmaNohitamapi hi tailaM vAtakaphAdiharadravyeNa saMskArAt khaguNa vihAya saMskArakadravyaguNAnAvahatIti sarveSu jvareSu na yujyate iti bhaavH| nanu cchAndasacchandasA yadetamarthamuktavAn punazca tamartha padona kathaM vaktItyata Aha-pUrvokta ityedi| tadavyaktIti etat saMhitAdhyetpuruSasya vyavasAyArtha zabdataH kaNThe dhAraNArtha na gahAte punaruktakhadoSAya na bhavati // 23 // kSepaNIyAzca ; tana ye na sarvadA dRzyante vAtazaityapittasnehAdayaH, ta evaM pratikSepaNIyAH, nAnye, tathaiva dRSTatvAt // 22 // __cakrapANiH-tulyaguNamiti sarvathA tulyaguNam , nanu saMskArAt phaphahantRtve saMskAreNaiva kapho hanyate, kastatra sarpipo vyApAra ityAha-nAnya ityaadi| nAnya iti tailAdiH ; saMskAram bhanuvartata iti saMskArakadravyakArya karoti / tenaitad darzayati, yat-tenaiva dravyeNa yAhaGamAnena ghRtaM saMskriyate, anyazca tailAdistathaiva saMskriyate, tadA ghRtamevAnyasnehebhyo vizeSeNa saMskArakavanyakArya karoti ;-ayaM ghRtaprabhAvo'dhikA; tena saMskArAt kaphavijaye ghRtameva karttavyam ityarthaH , prapaJcitazcAyamarthaH snehAdhyAye / nanu snehAda vAtaM zamayatItyAdigrantho gayanaivoktaH, tat kimartha zlokenocyate * gadyokta iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1265 tatra shlokaaH| trividhaM nAmaparyAyahetu paJcavidhaM gadam / gadalakSaNaparyAyAn vyAdheH paJcavidhaM graham // jvaramaSTavidhaM tasya prakRSTAsannakAraNam / pUrvarUpaJca rUpaJca bheSajaM saMgraheNa ca // gaGgAdharaH-athAdhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA iti / trividhmityaadi| nAmaparyAyairiha khalvityAdinA nAmaparyAyahetu tatrividhamasAtmyetyAdinA trividhaM hetum / atastridhetyAdinA paJcavidhaM gadam / tatra vyAdhirAmayetyAdinA gadasya lakSaNaparyAyAn lakSaNAya paryAyAn / tasyopalabdhirityAdinA vyAdheH paJcavidhaM grahamupalabdhikAraNam / taM vistareNetyAdinA sandarbhAya pratijJAya atha khalvaSTabhya ityAdinA jvaramaSTavidham / tasyetyAdinA pratijJAya tasyASTavidhasya jvarasya pratyekazaH krameNa / rukSalamvityAdinA AsannakAraNaM sasammAptikaM pUrvaityAha-gayokto ya ityaadi| tavyaktivyavasAyArthamiti, tadbhaktirgayoktArthasya vyaktiH prasannateti yAvat, vyavasAyo'dhyavasAyo grahaNamityarthaH / yasmAt pUrvoktArthasya svIkaraNArtha punaH zlokenAbhidhAnam tasmAt prayojanAntarayuktatvAt na punaruktidoSa iti bhAvaH, gayoktApekSayA zlokAbhidhAnaM sukhagrahaNaM bhavatIti loksiddhmev| atra ca gayokta ityupalakSaNaM tena zlokokto'pi zlokenocyata iti bodavyam ; yathA-AragvadhIye ; evaM gadyokto'pi gayaneti bodavyam ; yathA-prapancena kAraNAdyabhidhAyoktameva "asAtmyendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhaH pariNAmazca' ityAdi ; tathA zlokenokto'pi gadya nocyate ; yathA-"bahmaNA hi yathA proktam" ityAdi zlokenAbhidhAya Adya'dhyAye, punaranyatroktam-"yamAyurvedamazvinau mahyaM prAyacchetAm" ityAdi ; atra zlokAbhidhAnameva sukhagrahaNArthamiti jJayam ; kiMvA, tavyaktivyavasAyAmiti yathAyogyatayA boddhavyam ; tena prapaJcAbhidhAnamanuvRtyartha boddhavyam, saMkSepAbhidhAnantu vyavasAyA. rtham ; tena gadyazlokAbhidhAnAbhyAM vyaktivyavasAyau kriyete ; tatra prapaJcAbhidhAne arthasya vyaktiH sphuTataiveti, saMkSepAbhidhAnantu prapaJcApekSayA sukhagrahaNaM bhavati // 23 // cakrapANiH-saMgrahe yadyapi hetuparyAyAH pUrvamuktAstadanu hetutraividhyam, tathApi cchando'nurodhena tadviparyayakathanam ; nAmarUpA yogarUDhAH parayA nAmaparyAyAH ; paJcavidhaM gadamityAgneyAdi. bhedena ; paryAyanAmAnIti pAThe liGgaparyAyAbhidhAnam ; tasya vyAdhipaJcavidhagrahazabdenaiva "tasyopalabdhiH" ityAdigranthAntarniviSTasakalArthasya gRhItatvAt ; gadalakSaNaparyAyAniti pAThe tu pUrvapakSo nAstyeva ; pAThastu nAyamatiprasiddhaH ; prakRSTAsanna kAraNamiti jvarasya rukSAdi For Private and Personal Use Only
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1266 crk-sNhitaa| jvaranidAnam vyAjahAra jvarasyAgre nidAne vigatajvaraH / bhagavAnagnivezAya praNatAya punarvasuH // 24 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte nidAnasthAne jvaranidAnaM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // rUpaJca rUpazca / saMgraheNa sAmAnyataH saMkSepeNa bheSajazcASTavidhasyaiva jvarasyopazayam / agre nidAne'smin jvrnidaanaadhyaaye| vigatajvaraH punavvesuriti // 24 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi|| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau dvitIyaskandhe nidAnasthAnIyaprathamAdhyAyajvaranidAna jalpAkhyA prathamazAkhA // 1 // prakRSTam, AsannaM vAtAdi, tathA prakRSTaM rudrakopaH, Asannantu rakSAdi / yadyapi rUpAt pazcAt pUrvarUpamityuktam, tathApi cchando'nurodhAt pUrvarUpama kRtam ; kiMvA vAtAdijaviziSTajvaralakSaNAnAmavyaktAnAM viziSTajvarapUrvarUpatA sUcayatA pUrvarUpaM pUrva kRtam ; vAtAdijvaralakSaNAni hyavyaktAni pUrvarUpameva bhavanti // 24 // iti caraka caturAnana-zrImacakrapANidattavirabatAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAnasya vyAkhyAyAM jvaranidAnaM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAto raktapittanidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAi bhagavAnAtra yaH // 1 // pittaM yathAbhUtaM lohitapittamiti saMjJAM labhate, tthaanuvyaakhyaasyaamH| ___ yadA jantuyavakodAlakakoradUSaprAyANyanAni bhuGkte, bhRzoSNatIkSNamapi cAnajAtaM niSpAvamASakulatthasUpakSAropahitaM, dadhidadhimaNDodazvitakaTTarAmlakAJjikopasekaM vA, gaGgAdharaH-atha jvarasantApAda raktapittasya sambhava iti hetulasaGgatyA tathA uSmA pittAhate nAsti jvaro nAstyuSmaNA vineti vacanAt savvejvare pittasambandho lohitapitte ca sarvatraiva pittasambandha ityekakAryavasaGgatyA ca jvarAnantaraM raktapittanidAnamAha-athAta ityaadi| sarva pUrvavat // 1 // ___ gaMgAdharaH-nanu raktapittamiti kiM raktasahitaM pittaM ? kiM raktazca tat pittaJceti raktapittaM ? ki raktagatapittaM raktapittamiti ? atastadarthaM pravakta. maah-pittmityaadi| yathAbhUtaM yena prakAreNa yadrUpaM bhuukhetyrthH| tthaanuvyaakhyaanmaah-ydetyaadi| yavakAdayaH mAyA bahulA yatra tAni tthaa| yavakAdInAM zItavIryAdikhe'pi saMyogaprabhAvAt pittaprakopakavaM lohitaparimANAtivattekakhazca / evaM mASAdInAM bodhyam / na hi kevalayavakAdibhakSaNena pittaM raktazcAzu mAnamavivarttate, kintu yavakAdibhirvahulaiH saMyuktAdanAt tathA cakrapANiH-Ayotpattau jvarasantApAtapittotpatteH jvaramanu rktpittnidaanmucyte| 'pittaM yayAbhUtam' ityAdinA pittameva avasthAvazAt lohitapittamityucyate iti darzayati, na tu raktaJca pittaJca rktpittmiti| _ 'yadA jantuH' ityAdinA nidAnamucyate ; yavako vrIhivizeSaH ; uddAlo vanakodravaH ; koradUSo yadyayanapAne pittahara uktastathApi bhasya niSpAvAdiyuktasya saMyogamahimnA raktapittanidAnatvaM jJeyam / evamanyatrApi / raktapittanidAnatveneha uktazIrAdau jnyeym| dadhimaNDo For Private and Personal Use Only
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1268 crk-sNhitaa| raktapisanidAnam vArAha-mAhiSAvika-mAtsyagavyapizita-piNyAka-piNDAlu-zuSkazAkopahitaM, mUlakasarSapalasunakaraJjaziya madhuzigru khaDyUSabhUstRNasumukhasurasa-kuTheraka-gaNDIra-kAlamAlakaparNA sakSavakaphaNijajhakopadaMzaM, surAsauvIrakatuSodakamaireyakamedakamadhUlakazuktakubalabadagAlaprAyAnnapAnaM, piSTAnnottarabhUyiSThamuSNAbhitato vAtimAtramativelaM vA payasA vA samaznAti, rohiNIkaM kANakapotaM vA sarSapatailakSArasiddhaM, kulatthamASa+piNyAkajAmbavanikucapakvaiH zauktikairAmakSIramatimAtramathavA pibatyuSNAbhitaptaH, tasyaivamAcarataH pittaM prakopamApadyate, lohitaJcAzu prmaannmtivrttte| bhRzoSNatIkSNAnnAnniSpAvamASAdurapahitAt dadhyAdurapasiktAdvA varAhAdimAMsapiNDAlukAdurapahitAdvA mUlakasarSapAduzpadaMzAdvAnnAt surAsauvIrakAdipAyAnapAnAdvA tathoSNAbhitaptasya pusaH piSTAnnottarabhUyiSThaM piSTAnnamuttaraM bhojanAvasAne bhUyiSThaM yasminnazane tat tthaa| tathAvidhamannamatimAtramuSNAbhitapto vA yo'znAti yathAtimAtramuSNAbhitaptaH sannativelamatizayaM payasA sahAnAti tasya pittaM prakopamApadyate, lohitaJcAzu prmaannmtivttete| sarSapatailakSArAbhyAM siddhaM rohiNIkaM zAkaM kANakapotamAMsaM vA yo'znAti, tadhA kulatthAdipakvaiH zauktikaibedaraphalaiH AmakSIramapakadugdhamatimAtraM. yaH pibati, athavA ya uSNAbhitaptaH sannatimAtraM kSIraM pivati, tasya pittaM prakopamApadyate, lohitazvAzu pramANamativartate / uSNAbhitApena pittaprakopaH piSTAnnAdibhojanapAnAbhyAM mastu, udazvidandvaM jalaM takram ; kaTuraM nirjalam, kiMvA amlaM takram ; madhuzigra svarUpazobhAJjanakam ; khar3ayUSo rAgakara iti khyAtaH ; sumukhAdayaH phaNijjhakAntAH parNAsabhedAH ; upadaMzamiti mUlakAdIni khAdayitvA yAvakAdyannaM bhukta ityarthaH ; madhUlako godhUmavizeSaH ; zuktaH sandhAnavizeSaH ; piyAnamuttaratra bhojanasya bhUyiSThaM yatra tat piyAnottarabhUyiSTham ; ativelamiti punaHpunaH; rohiNI rohiNIzAkam ; zauktikairiti badarIphalaiH ; AmityuttareNa * kAlamAnaka iti vA paatthH| / itaH paraM payaH pibati' ityadhikaH pAThaH kvacit dRzyate / mASetizabdazcakrapANeranabhimataH / For Private and Personal Use Only
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sya adhyAyaH nidaansthaanm| 1266 tasmin pramANa tivRtte pittaM prakupitaM zarIramanusmRpya yadaiva yakRtaplIhaprabhavANAM lohitabahAnAJca srotasAM lohitAbhiSyandagurUNi mukhAnyAsAdya pratipadyate, tadaiva lohitaM pradUSayati, tallohitasaMsargAt lohitapradUSaNAlohitavarNagandhAnuvidhAnAca pittaM lohitapittamAcakSate // 2 // raktasya vRddhirbhavati / rasadhAtupariNAme parimANenAdhikaM bhavati raktam / suzrute. 'pyuktaM-krodhazokamayAyAsa-viruddhAnAtapAnilAn / kaTumlalavaNakSAra tiikssnnossnnaatividaahinH| nityamabhyasyato duSTo rasaH pittazca kopayet / vidagdhaM svaguNaiH pittaM vidahatyAzu zoNita miti| iti nidAnamuktvA vidhirUpAM smpraaptimaah-tsminnityaadi| tasmin lohite pramANAtivRtte parimANAdatizayena vRtte prakupitaM pittaM yadA zarIramanusRpya yakRtaplIhaprabhavANAM yakRtaplIhAkhye dve nADyau raktotpattisthAne dakSiNavAmapAvasthe tAbhyAM prabhavANAM tayoH pratAnarUpANAM tayoH sthitasya raktasya vahanAnAM srotasAM nAr3InAM mukhAni vRddha lohitAbhiSyandena gurUNi AsAdya Agatya pratipadyate prApnoti, tadA lohitaM pradUSayati / etena vakSyamANasyoddha pratipadyamAnasya raktasya yakRtaplIhaprabhavebhya UrtagAmibhyaH srotobhyazcyavanamAmAzayasthasyAdhogAmibhyaH srotobhyo'dhaH pratipadyamAnasya cyavanamubhayataH pratipadyamAnasyobhayebhyaH srotobhyazcyavanam / muzrute-tataH pravartate raktamaddhazcAdho dvidhApi vaa| AmAzayAda brajedarddhamadhaH pakAzayAda brjen| vidagdhayo yozthApi dvidhA mArga pravartate / kecit sayakRtaH plIhnaH pravadantyasano gatimiti / _ niruktimaah-tdityaadi| lohitarAgasyAnuvidhAnAcceti lohitavarNa lohitagandhaM svaM vidhAya pravartanAt lohitasya varNagandhAnuvarNagandhau svasya vidhA. sambadhyate ; svapramANamativarttate prabaddhata ityarthaH ; yadevetyanena, evamapi kupitasya pittasya ya evAMza uktasamprAptimAn bhavati, sa eva rakta dUSayati, nAnya iti darzayati / lohitAbhiSyandagurUNi pravRddhalohitasyandena gurUNi utsannAni vivRtAnIti yAvat ; pratirundhyAt vRddhana zoNitena iti zeSaH ; pratipadyata iti pAThapakSe tu zoNitamiti zeSaH, zoNitaM pratipadyata ityrthH| yakRt For Private and Personal Use Only
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1270 . caraka sNhitaa| raktapittanidAnam ___ tasyamAni pUvarUpANi bhavanti ; tada yathA-anannAbhilASo bhuktaraya vidAhaH zuktAmlagandharasa udgArazchadderabhIkSNAgamanaM chaditasya bIbhatsatA svarabhedo gAtrANAM sadanaM paridAho yAdho voddha vAyugapad vA pravarttanAt lohitpittmaacksste| lohitavarNagandhau kema prakAreNa svasya vidadhItetyata Aha-tallohitasaMsargAditi / etena lohita. mizralaM khyApitaM pittsy| lohitamizraNe hedumAha-lohitapradUSaNAditi / etena dUSyamatra lohitamiti drshitm| tathA lohitazca tat pittaJceti lohitapittamiti vyutpattizca khyaapitaa| lohitakhaJca pittasya lohitasaMsargAt lohitasaMmizraNantu lohitavarNagandhAbhyAmanumeyamiti / tena svdRssitlohitmishritpittprttirbodhyaa| ata eva lohitazca pittaJceti lohitapittamiti na yujyate, pRthapitta raktayoH pravRttyadarzanAt / na vA lohitena saha mizraM pittaM lohitapittamiti, yugapat svarUpato lohitasya pittasya pRthak pratyadarzanAt / / 2 // gaGgAdharaH-vidhisamprAptimuktvA puurvruupaannyaah-tsyemaaniityaadi| annaabhiityaadi| zuktaM cukaM tasyAmlasya ca dravyasyeva gandharasau yatrodgAre sa tthaa| abhIkSNAgamanaM prAyeNa cchadivegopasthitinaM tu cchrdiH| yadi ca cchadiH syAt tadA tasya bIbhatsatA vaikRtcesstttaa| svarabhedaH / paridAho gAtrANAm plohaprabhavANAmityasya vizeSaNaM - 'lohitabahAnAm' iti ; cakAro'vadhAraNe ; vakSyati ca cikitsite,-"plohAnaJca yakRccaiva tadadhiSThAya vrmte| srotAMsi raktavAhAni tanmUlAni hi dehinAm" // iti / ___ evaM raktadUSake pitte yathA 'raktapitta'saMjJA bhavati, tdaah-sNsrgaadityaadi| saMsargAlohitasambandhAt ; lohitagandhavarNAnuvidhAyitvAditi lohitasadRzagandhavarNayuktatvAt ; etena raktayukta pittaM 'raktapittam' iti prathamA niruktiH ; rakta dUSye pittamiti dvitIyA, raktavat pittaM raktapittamiti tRtIyA daryate ; uktaJca cikitsite-"saMsargAda dUSaNAt tat tu sAmAnyAd gndhvrnnyoH| raktasya pittamAkhyAtaM raktapittaM manISibhiH // "; etadeva ca raktapittasya sAmAnya hakSaNam yada-'raktagandhavarNAnuvidhAnam' ; vizeSalakSaNantu UrdhAdibhedena kaphAdisambandhAt eveha bodavyam ; cikitsite'pi "sAndraM sapANDu ityAdi lakSaNaM vakSyati // 12 // cakrapANiH-pUrvarUpe cchatisya bIbhatsatA vaivarNyavaigandhAdiyogAt ; pir3akolikA netramalAH ; For Private and Personal Use Only
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1271 mukhAmAgama iva lohalohitamatsyAmagandhitvamiva cAsyasya, rakta-harita-hAridratvamaGgAzyava-zakRnmUtrasvedalAlAsiMghANakAsyakarNamalapiJcar3ikA-*-pir3akAnAm, aGgavedanA, lohitanIlapItazyAvAnAmaSmitAM duSTAnAJca rUpANAM svapne sandarzanamabhIkSNamiti lohitapittapUrvarUpANi bhavanti // 3 // upadravAstu khalu niyatAH + daurbalyArocakAvipAkazvAsakAsajvarAtitArazoSazothapANDurogAH svarabhedazca // 4 // eva / lohitamatsyasya yathAmagandhastathaivAmagandhitvamAsyasya / raktaharitahAridrakhAnyatamavarNasamajAvayavAnAM zakunazca mUtrasya ca svedasya ca lAlAyAzca siGghANakasya cAsyasya ca karNamalasya ca piJcar3ikA netramalAsteSAM pir3akAnAzca bhavati / tathA svapne lohitAdyanyatamavarNAnAmacceiSmatAM vahyAdInAM duSTAnAzca rUpANAM kabandhAdivikRtarUpANAM darzanamabhIkSNamiti // 3 // gaGgAdharaH-asya rakta pittasya dobbalyAdInAM linggdenaashngkaaniraasaarthmaah-updrvaasvityaadi| upadravalakSaNantu muzrutenoktaM- yaH pUrvotpanna vyAdhi jaghanyajAto vyAdhimupasRjati sa tanmUla upadravasaMza iti / tathAnyatra carogArambhakadoSaprakopajanyo'nyo vikAra upadrava iti| ete dobbalyAdaya upadravA raktapitte niyatAH avazyambhAvina ityata uktA ye cAniyatAste nAtra tantre vAcAyeNoktAstasmAjjvarAdInAmupadravA noktA aniytkhaat| tathA sati cAsya raktapittasyApi ye'nye khaniyatA upadravA na tetroktAste tu vamanamadadAhamUrchA bhuktasya ghoravidAhAdhRtihRdayAtulyapIr3A tRSNA ziro'bhitApabhaktadve papUtiniSThIvanavikRtayazva bodhyaaH| suzrute huAktam-daurbalyazvAsakAsajvaravamathamadAH pANDutA dAhamUcho bhukte ghoro vidAhasvadhRtirapi sadA hRdyatulyA bhaGgavedanA anggmiiH| vyAdherasAdhyasya kRcchrasAdhyasya vA dharmasya khyApakAn linggvishessaanupdvaakhyaanaah-updrvaasvityaadi| tenopadravasya liGgabhUtatvena nidAnapaJcakAtiriktasvam ; raktapitte caite upadravAH prAyobhA vitvena niyatA ityabhidhIyante ; jvare tUpadravA niyatA na santi, tena tatra noktAH ; evaM gulmAdAvapi prAyobhAvitvena upadvakathana vyaakhyeym| svarabhedazceti pRthakapAThena, svarabhedasya prAyobhAvitvamAha // 3 // 4 // * pir3akolikA iti cakraH / niyatA iti padaM kecit grantheSu na dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ raktapittanidAnam 1272 crk-sNhitaa| (raktapittanidAnam mArgoM punarasya dvArddhazcAdhazca / tada bahuzleSmaNi zarIre zleSmasaMsargAdUddha pratipadyamAnaM karNanAsAnevAsye yaH pracyavate / bahuvAte tu zarIre vAtasaMrgAdadhaH pratipadyamAnaM mUtravaccomArgAbhyAM prcyvte| vahazleSmavAne tu zarIre zleSmavAtasaMsargAt dvAvapi mAgoM prtipdyte| dvau mArgoM pratipadyamAnaM sarvebhya eva yathoktebhyaH khebhyaH pracyavate shriirsy| tatra yadUddha bhAgaM tat ca piidd'aa| tRSNA kaNThasya bhedaH zirasi ca tapanaM pUtiniSThIvanazca bhaktadveSo'vipAko vikRtirapi bhaveda raktapittopasargAH / iti // 4 // gaGgAdharaH---mArgamAhAsya-mArgAvityAdi / yadyapi mukhAdyanekamArgA raktasya pravarttane tathApUAdhisvAd dvAbhyAM dvAveva yugapadvimArgasya tayoranatiriktavAt / mArgapratiniyame doSapratiniyamasya hetukhamAha-tadvadvityAdi / tat raktapittaM bahuzleSmaNi zarIre tacchSma saMsargAt khalvA mAzayasthaM pramANAtivRttaraktavahAnAM yakRtaplIhanAr3IprabhavANAM srotasAmUrddha gAmibhiH srotobhirUddha pratipadyamAna kaNenAsikAnevAsyebhyaH pracyavate / bahuvAte tu zarIre vAtasaMsargAttadraktapittaM pakAzayasthamadhogAmibhiH srotobhiradhaH pratipadyamAnaM mUtravarzomArgAbhyAM prcyvte| bahuzleSmavAte tu zarIre zleSmavAta saMsargAra pakAmAzayasthaM tadraktapittaM sarvebhyaH srotobhyo dvAvapi mArgAvaddha dhomAgau pratipadyamAnaM khalu prcyvte| yathoktebhyaH khebhya iti pUrvoktebhyaH krnnnaasaanevaasymuutrpuriissmaargebhyH| asya rogasya mArgapratiniyatacikitsakhAnmArgapratiniyata kaphAdidoSavAca mArgaprattidarzanenaiva doSajJAnAda dopaliGgAni nAtra sthAne vyAkhyAtAni iti bodhyam / nanvasvevaM, rogANAM sAdhyavAsAdhyabAdikantu doSaliGgaireva jJAyate tat kathaM doSaliGgAni noktAnItyAzaGkAyAM raktapittasya sAdhyakhAsAdhyasAdikamapi na kevalaM doSaliGgavijJa yamapi tu tadapi mArgaprattivijJa yamityabhipratyAhAsya saadhyvaasaadhykhlkssnnaani-ttretyaadi| virecanopakramaNIyakhAt cakrapANiH-sAdhyatvAdivizeSasya tathA kaphAdisambandhasya ca mArgavizeSakRtasya pratipAdanArthaM maargmaah-maargaavityaadi| bahuzleSmaNi zarIre zleSmasaMsargAditivacanena Uddhage raktapitte zleSmasambandhaH kAraNAntaracitenApi zleSmaNA bhavatIti darzayati ; yat tu raktapittanidAnajanyatvaM For Private and Personal Use Only
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1273 sAdhyaM, virecanopakramaNIyatvAda bhvaussdhtvaacc| yadadhomArga ta yApya, vnopkrmnniiytvaadlpaussdhtvaac| yadubhayabhAgaM tadasAdhyaM, vamanavirecanAyogitvAdanauSadhatvAccati // 5 // iti virecanaM pittaharaNAnAmiti pittaharopaveSu zreSThatamavirecanena upakramayogyatA / vahaupadhasAcceti madhurAmalalavaNakaTuvajja kapAyatiktoSadhatvAt / vamanopakramaNIyasAditi-vakSyate hi pratimArgazca haraNaM raktapitte vidhIyate iti, tena virecanasya pittopathazreSThatamasyAyogyakhana vamanasya pratimArgaharaNa. tayopayuktasya vAtapittajayauSadhavena zreSThalAbhAvAt alpauSazvAcceti vAtapittaharaNe madhurabheSajameva yogikaM na tu amlalavaNo pittavarddhakalAt, na vA kaTutiktakaSAyA vAtavarddhakalAditi Uddha gApekSayAlpauSadhavaM bodhyam / vamanavirecanAyogitvAditi upayabhAgaprayattasyAyobhAgaprayuttaraktapittaharaNe vamane prayukta Uddha bhAgaprayattasya diH syAt tathoddha bhAgapravRttasya haraNArtha prayuktena virecanenAdhobhAgaprattasya dRddhiH syAditi vamanavirecanobhayasya nopayogitvam / anauSadhavAcceti nAstyogadhaM, dravyaM hi par3asAna vinA nAsti, tatrAdhogasya pratikArArtha madhuramRddha bhAgamattasya baddhakaM bhavati kphvddhkkhaat| Uddha bhAgaharaNArtha kapAyatiktako vAtavarddhakalenAdhogasya ddhikarI, tathAmlalavaNakaTukA ubhayatrApi pittavarddhakakhAnnavaupadhAni bhavantItyauSadhAbhAvo draSTavya iti / etacca mAgepratiniyatasAdhyAsAdhyavAdikaM sUtrarUpaM doSabhedena vistareNa vakSyamANaM cikita sitAdhyAye bodhyam, tena,-ekadopAnugaM sAdhyaM dvidoSaM yApyamucyate / yat tridoSamasAdhyaM syAnmandAgnerativegavaditi vakSyamANavacanena prAkRtaH sukhasAdhyastu vasantazaradudbhava iti vacanAca raktapittasya paittikarogabAt / zaradi yadi kaphamAtrasaMsRSTaM sadUddha gaM raktapittaM syAt tadA sukhasAdhyam, anyakAle cena tadA kRccha, yadi zaradi pittAnubandhaM vA vAtAnubandhaM sthAta tadA kRcchasAdhyaM syAt tatra mAgemahinnA kaphasaMsage'pi dvidoSakhAbhAvAta na yApyatram, anyakAle tu yApyavamatikRctatvaM vA / yAddha gaM raktapittaM zaradi kaphasya, tannAvazyaM bhavati ; ata eva snigdhoSaNamuSNarukSaJca raktapittasya kAraNam / adhogasyottaraM prAyaH ityAdI 'prAyaH'zabdaM kRtavAn ; evaM bahuvAte ityatrApi vyAkhyeyam : khebhya iti rndhrebhyH| virecanopokramaNIyatvAt, tat zlokena svayameva vyAkariSyati // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1274 crk-sNhitaa| [ raktapittanidAnam raktapittaprakoSastu khalu purA dakSayajJadhvaMse rudrakopAmarSaprabhavAgninA prANinAM parigatazarIraprANAnAmabhUjjvaramanu // 6 // tasyAzukAriNo dAvAgnerivApatitasyAtyayikasya Azu prazAntyai prytitvym| mAtrAM dezaM kAlaJcAbhisamIkSya vAtapittAnugaM vAtakaphAnugaM vizeSeNa kaphapittAnugaM syAt tadA sukhena yApyamanyakAle tu kaSTena yApyam / yadi zaradi viziSTakaphapittavAtaiH saMmRSTaM syAt tadA khasAdhyaM cirakArikhena bodhyam anyakAle tu zIghrakArikhanAsAdhyaM bhvtiiti| adhogantu yadi zaradi kevalaviziSTavAtAnugaM syAt tadA sukhena yApyaM syAdanyakAle tu kaSTena yAcyam, kaphena viziSTapittena vA saMsRSTaM syAt tadApi tathA / yadi zaradi viziSTavAtapittAbhyAM viziSTavAtakaphAbhyAM viziSTapittakaphAbhyAM vA tadAtikRcchaNa yApyamasAdhyaM vA cirkaari| tathAnyAnyakAle c| tridoSAnugantu savvakAle kSiprAsAdhyamiti bodhyam / ubhayagantu sarvathaivAsAdhyamiti // 5 // ___ gaGgAdharaH-nanu pUrvamuktaM prathamata eva tAvadAyAn lobhAtidrohakopaprabhavAnaSTau vyAdhInityAdi tadayaM raktapittarogaH kiMbhava ityata Aha--raktapittaprakopasvityAdi / purA pUrvasmin kAle raktapittaprakopastu jvarAt abhavat / jvaramanu mahezvarakopAt jvaronpattitaH pshcaat| kena prakAreNa tdaah-dkssetyaadi| dakSasya prajApateH yajJadhvaMse sati rudrakopaprabhaveNa rudrasyAsaumyabhAvamApannasya zivasya kopAdamAMca prabhayo yasya, tenAminA jvararUpeNa parigatAH parItAH zarIraJca prANAzca yeSAM teSAM prANinAmarthAta tAtkAlikajvariNAM jvarasantApAt jvarAnantaraM raktapittaprakopo'bhavaditi bhaavH| yadi purA jvarasantApAdraktapitvaM nAbhaviSyadadhunApi yavakodAlakAdupasevanAt nodapatsyata / iti raktapittasya prabhavamuktvA prabhAvamAha-tasyAzvityAdi / tasya raktapittasyAzukAriNo'tizIghra paannhrnnkaarinnH| kasyevetyata AhadAvAgneriveti / Apatitasya dAvAgnarivAzu Agatasya tathA dAvAgnerivAzu cAtyayikasya upakramAbhAve zIghra mArakasya nitagamAzveva prazAntau prazamane cakrapANiH-- raktapittasyApyAgneyatvAtipAdanArtha pUrvotpatimAha- rkttyaadi| kopayukto'marpo'bhinivezaH; anyatrApi ca kopAmarSayobhaMda uktaH, yathA--"amarSasaMrambhavinagnabhAvAH For Private and Personal Use Only
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1275 santarpaNanApatarpaNana vA mRdumadhuraziziratiktakapAyarabhyavahAyya pradehapariSakAvagAhasaMsparzarvamanAparvA tatrAvahiteneti // 7 // bhavanti caatr| sAdhyaM lohitapittaM tada yadUI pratipadyate / virecanasya yo gatvAda bahutvAdabheSajasya ca // virecanaM hi pittasya jayArtha paramauSadham / yazca tatrAnugaH zleSmA tasya cAnadharma smRtam // prayanitavyaM prayatnaH kaayyH| nanu kena prakAreNa prayatitavyamityata aah-maatraamityaadi| mAtrAM dopavalapuruSavalAdyanurUpeNAhAravihArauSadhAnAM parimANam / dezaM zItaM voNaM vA sAdhAraNa vA / tathA kAlazca / nanu kena prazAntau prayatitavyamityata Aha---santapaNenetyAdi / atra vAzabdo vyavasthAvAcI, tena rukSadubalapuruSasyAdhogaraktapitte vA santapaNena raktapittaharadrAkSAdidravyakRtadraveNa aalodd'itsktkaabhyvhaarenn| snigdhaprabalapuruSasyoddhagaraktapitte vApatapaNena anshnen| nanu keSAM dravyANAM santarpaNena aupadhatvakalpanena prayatitavyamityata aah-mRdvityaadi| madhureti vaataanuvndhe| tiktakapAyeti kaphAnubanthe / zizireti svvtr| mRdvAdibhirabhyavahAryAdikAnAM trayANAM smbndhH| nanu kena puruSeNa prayatitavyamityata Aha---tatrAvahiteneti / avahito'vadhAnazAlI purupaH // 6 // 7 // gaGgAdharaH--athoktArthAnAM tadvidhagasAyArtha zlokena pravacanaM krotibhvntiityaadi| saadhymityaadi| virecanasya yogikhAditi virecanaM pittaharaNAnAmiti pUrvamuktamiti pittajayArtha virecanaM zreSThatamamauSadham / nanu Uge lohitapitte kevalaM na pittamasti kakAnubandhazvAsti, tan kathaM pittamAtrajayabheSajasya paramavaM tatsAdhyakhena sAdhyakhamityata Aha-yazcetyAdi / tasya santarjanAbhidravaNoSNavaroSAH" iti / santarpaNeneti adhogasya ; apatarpaNenetyUddha gasya ; saMspRzyata iti saMsparzanaM muktAdi // 67 // cakrapANi:-Uddha gasya virecanayogyatAM vivecayati-virecanamiti / Uddhage raktapitte pradhAnaM pittam, anubandhazca zleSmA ; raktapittAkhyavyAdhijetavyaH, atra pittasya jayArthe virecanaM tAvat paramauSadham , "virecanaM pittaharaNAnAm" itivacanAditi bhaavH| yazca tatrAnvayo'nubandhasvarUpaH For Private and Personal Use Only
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1276 crk-sNhitaa| raktapittanidAnama bhaveda yogAvahaM tatra kaSAyaM tiktameva ca * / tasmAt sAdhyatamaM raktaM yadUddha pratipadyate // 8 // raktantu yadadhobhAgaM tad yApyamiti nizcayaH / vamanasyAlpayogitvAdalpatvAda bheSajasya ca // vamanaM hi na pittasya jayArthe paramauSadham / yazca tatrAnugo vAyustacchAntau cAvaraM smRtam // kaphasya cauSadhaM virecanaM nAdhamaM na cAzreSThatamam api tu zreSThaM anadhamamiti karaNAt / sAdhyakhe hekhantaramuktaM bahu khAda bheSajasya ceti tdvinnoti-bhvedityaadi| kaSAyaM tiktameva ceti kapAyarasadravyaM tiktarasadravyaJcaiva na tu madhuramiti, madhuramAtradravyasya ayogavahakhAda bheSajAdhikyamadhogApekSayA, adhoge hi vakSyate madhuraJcaiva bheSajamiti na tu tatra kaSAyaM tiktaM vA vAtavarddhakalAditi, adhoge bheSajAlpatvaM tatra vyAkhyeyam / sAdhyavaM nigamayati- tasmAdityAdi / tatra zleSmAnubandhoddha gasyopadarzanena sAdhyatamamityuktaM na tu tatra vaataadhnubndhen| sabauddha gAbhiprAyeNa pUrvamuktaM sAdhyaM lohitapittaM syAditi / raktantu yadadhobhAgamityAdikaM pUccevAkhyeyam / vamanasyAlpayogivaM viTa Noti-vamanaM hiityaadi| nanu vamanaM pittasya jayArthaM na paramauSadhamastu prabhAvAt tatra doSAntarajayArtha paramauSadhaM na vA ityata Aha-yazcetyAdi / zleSmA, tasya jayArthe anadhamamadhamaM na bhavati madhyamamityarthaH ; vacanaM hi-"pittaM vA kaphapitta vA pittAzayagataM hret| sraMsanam" iti / yogAvahaJca tatreti, tatra Urddhage raktapitte tadvirecanaM yogavAhaM bhavati pratimArgaharaNarUpatvAdityarthaH ; anena ca vyaadhiprtyniikmucyte| evaM vyAdhipradhAnakAraNe pitte pradhAnazamakatvAt tathA madhyakupite ca kaphe madhyabheSajatvAt pratimArgaharaNarUpatayA ca pratyanIkatvAt virecanamUddhage sAdhu bheSajam / madhurancaiva bheSamityatra 'eva'zabdo'pyarthaH ; tena kaSAyatikte tAvad bhepaje bhavata eva pittkphprtyniiktvaat| madhuramapi laGghanAdinA kaphe jite bhepajaM bhavatItyarthaH // 8 // cakrapANiH-adhoge vamanasyAnupayogitAM vivecayati-- vamanaM hiityaadi| pittasya raktapittamUlasya haraNe na zreSThaM vamanam, vamanaM hi kaphAnugataM pittaM harati, na pitte prAdhAnyena kriyate ; tacchAntau cAvaramiti vAtaharaNe tvapradhAnameva vamanam ; vAtaharaNe'yuktatvAdeva vamanasya ; * madhurancaiva bheSajamiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1277 syAcca yogAvahaM tatra madhuraJcaiva bheSajam * / tasmAd yApyaM samAkhyAtaM yadraktamanulomagam // 6 // raktapittantu yanmArgoM dvAvapi prtipdyte| asAdhyamiti tajjJa yaM pUrvoktAdeva kAraNAt // na hi saMzodhana kiJcidasyAsti pratimArgagam / pratimAgaJca haraNaM raktapitte vidhIyate // vamanamavaraM smRtmityrthH| alpauSadhatvaM vikRNoti-syAccetyAdi / madhuraJcaiva bheSajaM na tu kapAyaM vA tiktaM vA ityalpabhepanasamRddha gApekSayA bodhyaM / nigamayati -tsmaadityaadi| anulomagamadhogaM yApyamiti vAtAnubandhopadarzanAt tadabhiprAyeNa dvidoSAdyanubandhe tu cikitsAsthAnoktyA cAsAdhyatvaM bodhyam / / 8 / 9 // gaGgAdharaH-mAgau dvAvapItyuddhodhomArgayugalam / pUrvoktAdeva kAraNAditi vamanavirecanAyogitAt anaupadhakhAca / nanu vamanavirecanayoH kathamayogivaM tayorayogikhena vA kiM nirUhAdisaMzodhanAntaramapyasti tenaiva sAdhyate, ityata Aha-na hItyAdi / pratimArgagamiti raktapittasya mAgeviparItamAgegam / yathA Uddha ge virecanamadhoge vamanaM pratimArgagaM na tathAsthApanaM, taddhAyomArgaharaM noddhamAgedoSa. mapaharatItyubhayamAgagaraktapitte pratimAgegaM na bhavati / evaM zirovirecanantu na kenApi mArgeNa prtimaarggmiti| nanu bhavatu vA na vA pratimAgegaM doSaharavAdAsthApanAdikAnAM yaugikavaM kathaM na syAdityata Aha-pratimArgaJcetyAdi / cakArAtho'vadhAraNaM, tena tulyamArgaharaNaM prtissidhyte| pratimAge taccAyogAbahamiti tada vamanaM pratimArgaharaNarUpatayA yogAvahamapi sat pittavAtayorukta na nyAyenAyaugikanvenAyogAvahamityarthaH ; kaSAyatiktakAni ca ayogAbahAnIti yojanA, kaSAyatiktayorvAtapratikUlatvAdityarthaH ; evaM madhuramekamavazimadhoge raktapitte bheSajaM bhavati; tenAlpauSadhatvaM siddham ; amlalavaNakaTukAnAJca pittaviruddhatvena raktapitte'prasaktiriti // 9 // cakrapANiH-pUrvoktAditi vamanavirecanAyaugikatvAdanauSadhatvAJca ; vamanavirecanAyaugikatvaM vyutpAdayati-na hiityaadi| saMzodhanamiti sAmAnyavacanena vastizirovirecanayorapi pratikSepaNaM sUcayati ; yadadhobhAgaM virecanam, tadadhobhAgaM raktapittaM kopayati, yadUda bhAgaM vamanam , tadUddha bhAgaM raktapittaM kopayati ; ataH nAstyubhayamArge raktapitte zodhanam / athAnuguNazodhanaM * kapAyaM tiktakAni ca iti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| riktapinanidAnam evamevopazamanaM sarvazo nAsya vidyate / saMsRSTeSu hi doSeSu sarvajicchamanaM matam // ityuktaM trividhodakaM rakta mArgavizeSataH // 10 // haraNasya tu raktapitte yaugikavaM rogasvabhAvAt pittaraktayoH svabhAvAcca, amlapitte hi tulyamArgaharaNaM yaugika dRzyate / saMzodhanasya doSANAmA mUlata unmUlakarakhAt upakrameSu prAdhAnyAdubhayage raktapise tadayogile cikitsAyAM bhiSajAM dobbalyamityasAdhyakhe heturyodhyaH / nanu sarvathA kriyAbhAvo nAsti saMzamanena ca cikitsAkaraNasAmarthyAdityata aah-evmityaadi| evamuktaprakAreNa upazamanabhepanamapi sarvazo nAsyAsti / addha ge hi madhura bheSajaM na yaugikam adhoge tu kaSAyaM tiktakaJca na yogika sutarAmubhayage madhurakaSAyatiktAni na yaugikAni bhavanti, kamlalavaNAni tu pittaraktavirodhitvAnnauSadhAnIti savvathaivopazamanauSadhAbhAvaH, tasmAdasAdhyamAkhyAtaM ; yat dvau mAgau pratipadyate iti vAcyaM nigmnm| ___ atha Urddha gAdhogayoH kaphavAtAnubandhapratiniyame'pi doSAntarasaMsarge saMzamanamAha-saMsRSTeSu ityAdi / sarvajiditi vAtapittakapharaktAnAM caturNAmevAvajayakaraM bhepajaM zamanaM matam / Urddhage hi raktazca pittaJca tadArambhakamanubandhastu kaphaH pratiniyatastatra doSAntarantu vAyureva pariziSTastatsaM sagezcet tadA sarvadoSasadbhAva iti, sarvajit saMzamanaM vidheyam eva bhavati / evamadhoge'pi vyAkhyeyam / dopAntarasaMsargavijJAnAya liGgAni cikitsite vakSyante, atra suutrruupkhaannoktaani| iti trividhaM mArgavizeSata urddha mArgAdhomArgobhayamArgabhedAt udakaM sAdhyayApyapratyAkheAyarUpaM phalaM yasya tat raktapittamuktaM bhvti| nanu mAgo punarasya dvAviti pUrvamukta, kathamatra trividhodauktina virudhyate ? ucyate, UrdU zcAdhazceti dvau mArgAveva yogapadeva hubhayamicchanti kaphacchavAmiva vamanaM raktapitte bhvtiityaah-prtimaargmcetyaadi| raktapittavyAdhimahimnA pratimArgaharaNameva bheSajaM bhavati nAnyadityarthaH ; atha traiva sazamanaM vA bhavatu bheSajam ? tanna bhvtiityaah-evmevetyaadi| ubhayamArgAnusAritvena vAtakaphAnubandhatvAt yathA yaugika saMzodhanaM nAsti tathopazamanamapi yugapadavAtakaphazamakatvAbhAvAnnAstItyarthaH ; sarvazo na vidyata iti kiJcidapi na vidyata iti| etadevopazamanabheSajAbhAvaM sphoTayati--saMsRSTeSviti sannipAteSu boddhavyam / sarvajiditi anubandhabhUtavAtakaphamUlabhUtapittajit ; madhuraM hi kaphakAri, For Private and Personal Use Only
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2ya adhyAyaH / nidAnasthAnam / ebhyastu khalu hetubhyaH kiJcit sAdhyaM na sidhyati / parabhAva daurAtmyAda vaidyadoSataH // karmmatazca sAdhyatvaM kazcidrogo'tivarttate / tatrAsAdhyatvamekaM syAt sAdhyayApyaparikramAt // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1276 ( ca zabdasyAnvAcayAthatvAt ) na tvatiriktamityabhiprAyeNoktaM trividhodakamiti yugapadgatasyAsAdhyatvaM phalavizeSa eva pratyAkheyatvAt // 10 // gaGgAdharaH- nanu sAdhyatvena yaduktaM tadapi kiM nAsAdhyaM bhavitumarhatItyata Aha -- ebhyastvityAdi / ebhya ityata Uddha vakSyamANebhya eva madhyopakaraNAdibhyo hetubhyaH / preSyeti Aturasya paricAraka upakaraNaM dhanaM vAsti cet tadA tasya daurAtmyalAd dubbu yAdinA kupathyAcArAt teSu guNavatsu satsvapi vaidyadoSataH shaastrvihitprtikaarvipriitkriyaadikrnndossaan| akarmmatazceti pratikriyAkaraNAbhAvAt / kacid rogo rogavizeSaH sAdhyatvamativarttate'sAdhyatvamApadyate / nanvasAdhyatvaM dvividhaM - yAppaM pratyAkheAyaJca / kiM tad dvividhamityata Aha tatrAsAdhyavamityAdi / sAdhyayApyaparikramAt kasyacida yApyakhaM kasyacit pratyAkheyatvaM tasmAt sAdhyayApyaparikramAdekamevAsAdhyatvaM syAt / tiktakaSAyau tu vAtakarI, zeSAstu pittakarA eveti bhAvaH ; kiMvA, evameveti, vinA bheSajaM nopazamanaM raktapittasya bhavatIti yojanIyam / trividhodarkamiti trividhajAtIyaphalam, tacca sAdhyatvayApyatvapratyAkhyeyatvarUpam // 10 // For Private and Personal Use Only 1 cakrapANiH - asAdhyatopodghAtenetaravyAdhi-sAdhAraNye'pi asAdhyatApattikAraNAnyAha -ebhyastu ityAdi / upakaraNAbhAvAditi bheSajAbhAvAt daurAtmyAditi AturasyAnAtmavakhAt / akarmmata ityatra kutsAyAm naj, aputra iti yathA; tena akarmato'samyaka cikitsAta ityarthaH ; kiMvA akarmmata iti adharmmAdasAdhyavyAdhijanakAta / kazciditi vacanena acikitsayA ma sabai tilakAlakramaza kAdayo'vazyamasAdhyA bhavantIti darzayati teSAmacikitsayApi sAdhyatvAt / praSyAdidoSeNa prakRtarakta patte asAdhyatvaM darzayannAha - tatretyAdi / tatreti raktapitte ; asAdhyatvam ekamiti asAdhyatvameva paraM syAt sAdhyayApyaparikramAditi sAdhyayApyamArgAbhyAM parikramAt ubhaya mArgAnusAritvAdityarthaH ; kiMvA, sAdhyayApyayoH parikramaH, tasmAt tatra sAdhyasya parikramo yApyamArgagAmitvam, evaM yApyasya parikramaH sAdhyamArgagAmitvam ayaJca mArgaparikramo mArgaparityAgAdaparityAgAda vA asAdhya eva, aparityAge tAvadbhayamArgeNaiva asAdhyatvam; parityAge'sAdhyatvamuktaH, vakSyati hi cikitsite - " mArgAnubhA' careDa yaM vA tacca raktamasiddhimat ;
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1280 www.kobatirth.org caraka saMhitA | raktapittasya vijJAnamidaM tasyopadedayate / yat kRSNamathavA nIlaM yadvA zakadhanuHprabham / raktapittamasAdhyaM syAda vAsaso raJjanaJca yat // bhRzaM pratyatimAtraJca savrvopadravavacca yat / balamAMsakSaye yacca tacca raktamasiddhimat // yena copahato raktaM raktapittena mAnavaH / | pazyeda dRzyaM viyaccApi taccAsAdhyaM na saMzayaH // savrvarogANAM sAdhyAnAmasAdhyatvamakAramuktvA tena prakAreNa raktapittasya sAdhyasyApyasAdhyatve tadvijJAnArthaM liGgAnyAha - raktapittasyetyAdi / raktapittasya sAdhyatvenApyupadiSTasya tasya prayopakaraNAbhAvAduktahetubhyo'sAdhyatvamApannaspa vijJAnaM liGgamidam ata Urddha mupadekSyAmaH / yadityAdinA / yaditi raktapittaM kRSNaM bhavati tadasAdhyam / athavA yaha raktapittaM nIlaM nIlavarNaM bhavati tadasAdhyam / athavA yada raktapittaM zakradhanuHprabhaM lohitamekadezena dUrvAdalazyAmamekadezena tathAvidhaM tadasAdhyam / yaca raktapittaM vAsaso raJjanaM vimalavasanaM yena raktena mrakSitaM zuSkaJca punajelena dhautaM raktameva varttate tad raktapittamasAdhyam / yacca raktapittaM bhRzamatizayena pUti durgandhi bhavati bhavati cAtimAtramatizayamAnena pravRttaM tadasAdhyam / yacca savrvopadravavat uktadaurbalyArocakAdisamudAyopadravayuktaM tadasAdhyamityarthaH / yenetyAdi / yena ca raktapittenopahato mAnavo dRzyaM yAvadvastu raktaM pazyet viyaccApi raktaM pazyet tacca raktapittam iti; kiMvA asAdhyatvamekaM sAdhyayApyaparikramAditi sAdhyasya yApyatvena parikramAdityarthaH / syApi raktapittasya lAkSaNikImasAdhyatAmAha - raktapittasyetyAdi / ete kRSNAyo varNAH gambhIradhAtusambandhAdbhavanti tatazvAsAdhyaM yuktameva vAsaso raJjanaJca yaditi prakSAlitamapi sadvAso raJjayati, na kSAlanenApaitIti boddhavyam : anyathA 'sarvvameva raktaM vAso raJjanaM bhavati iti vacanamanarthakaM syAt kiMvA 'araJjanam' iti pAThaH tena raktasya vAsasa raJjakasyAraJjanameva vikRtiH / bhRzaM pUtIti dhAtvantarasambandhAdatidurgandhi; sarvopadravaditi S S ; daurbalyApadravayuktam / ithaM ghaTapaTAdi viyadAkAzam rakta ; 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only raktavarNamityarthaH yadyatyAkAzamapi paM 2 [ raktapittanidAnam
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1281 tatrAsAdhyaM parityajya yApyaM yatnena yaapyet| sAdhyaJcAvahitaH siddharbheSajaiH sAdhayedbhiSaka // 11 // . tatra shloko| kAraNaM nAmanivvRttiM pUvvarUpANyupadravAn / mAgoM doSAnubandhazca sAdhyatvaM na ca hetumat // nidAne raktapittasya vyAjahAra punrvsuH| vItamoharajodoSa-lobhamAnamadaspRhaH // 12 // ityagnivezakRte tantra caraka-pratisaMskRte nidAnasthAne raktapittanidAnaM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // asaadhym| nanu asAdhyAdiSu kiM pratikAyyemityata Aha-tatretyAdi / tatra raktapitteSu yadasAdhyaM raktapittaM tat parityajya bhiSag yatnena yApyaM raktapittaM pathyAdinA yApayedavahitaH san bhiSak sAdhyaM raktapittaM siddhabhaSajaiH sAdhayediti // 11 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra shlokaavityaadi| yavakodAlaketyAdinA kAraNam / tatastu tasmin pramANAtivRtte ityAdinA nAmanirdRttiM lohitapitteti saMzAkaraNAtheM nitiM smpraaptim| tasyemAnItyAdinA puurvruupaanni| upadravasvityAdinA upadravAn / mAgau punarityAdinA mAgau / tadabahuzleSmetyAdinA doSAnubandham / tatra yadUddha mityAdinA sAdhyavaM hetumatsAdhyave hetusahitaM sAdhyakhavacanaM na hetumacca na sAdhyavaM yApyAsAdhyayoH sahetUpadezavacanaM cakArAdupakramaprayatnAya bhojanAdikazca // 12 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi // iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau dvitIyaskance nidAnasthAnIyaraktapittanidAnAkhya dvitIyAdhyAyajalpAkhyA dvitIyazAkhA // 2 // bhavati mImAMsa kanaye, tathApi prAya AkAza evAsAdhyaraktapittaraktatvaM pratIyata iti na punaH ruktam / yatnenetivacanAd yApyayApanaM yatnaM vinA na bhavatIti darzayati // 11 // cakrapANiH-kAraNamityAdi saMgrahaH ; nAmanirvRttimiti 'lohitasaMsargAda' ityAdinA ; 'na ca' iti na cAsAdhyatvam, anena ca yApyamapi gRhItam ; asAdhyabhedo hi yApyam ; hetumaditi virecane yaugikatvAyaugikatvAdihetuvarNanaM saMgRhNAti ; vItA apagatA mohAdayo yasya sa tathA // 12 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidatta-viracitAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAnasya vyAkhyAyAM raktapittanidAnaM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtiiyo'dhyaayH| athAto gulmanidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // iha khalu paJca gulmA bhavanti, tad yathA- vAtagulmaH pittagulmaH zleSmagulmaH nicayagulmaH zoNitagulmazceti // 2 // gaGgAdharaH-athAtikarSakajvaraprabhavatvena samAnanidAnavAda raktapittagulmayorekakAryavasaGgatyA, tathA sarvatra raktapitte pittasyAvyabhicaritahetukhAdekadopasyAvyabhicArihetukhaprasaGgasaGgatyA ca sarvagulme vAtasyAvyabhicAriprakRtibhUtahetukhAcca raktapittanidAnAnantaraM gulmanidAnavyAkhabAnamArabhate / athAta ityaadi| gulmastha nidAnaM nidAnAdi paJcanidAnam // 1 // gnggaadhrH-ihetyaadi| iha saMsAre jantUnAM paJca gulmA bhavantIti yaduktamaSTodarIye tasyAnuvAdo'yaM smaraNArtham / nicayagulma iti sannipAtajagulma ityrthH| zoNitagulmazceti / padArthAkhAtantrayuktyAta Urddha strINAmArttavajagulmanyAkhAnadarzanAdatra zoNitapadenAttavamucyate, yat tu-strINAmArttavajo gulmo na puNsaamupjaayte| anyasvamRgabhavo gulmaH strINAM pusAzca jAyate / iti vacanAt zoNitazabdena prasAdaraktamArttavaraktaJcocyate tanna, carakasuzrutAdo prasAdaraktajagulmAdazanena tadvacanasyAmUlakakhAt // 2 // cakrapANiH-dakSAdhvaroddhvaMse raktapittamanu gulmotpattiriti ratta, pittamanu gulganidAnam / iha pancetivacanAt cikitsite'dhikAn gulmAn sUcayati, vakSyati hi-yAmizralijhAnaparAMstu gulmAstrInAdizedauSadhakalpanArtham' iti / nicayaH sannipAtaH ; tatkRtagulmo nicayagulmaH ; iha pratyekavAtAdigulmakriyAmelakAdeva dvandvajagulmAH sAdhyanta iti kRtvA na pRthaguktAH / sanipAtagulmAstu vAtAdigulmakriyAmelakena sAdhyA bhavantyeva ; tena vAtAdisaMyogamahimnA atiriktAsAdhyatvayogAgnicayagulmaH pRthaguktaH, etadeva gulme'sminnasAdhyatvaM pratipAdayitu sannipAtamandaM sAdhyavarAdisannipAte'pi vartamAna parityajya nicayazabdaH ; atyarthaH hi asAdhyapAzcAyaM nicayaH // // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1283 evaMvAdinaM bhagavantamAtreyamagniveza uvAca, kathamiha bhagavan paJcAnAM gulmAnAM vizeSamabhijAnImahe ? na hyavizeSavida rogANAmauSadhavidapi bhiSaka prazamasamartho bhavatIti / tamuvAca bhgvaanaatryH| samutthAnapUrvarUpaliGgavedanopazayavizeSebhyo vizeSavijJAnaM gulmAnAM bhavati, anyeSAJca rogaannaamgnivesh| tatra tAvad gulmeSacyamAnaM nibodha // 3 // gaGgAdharaH--evamityAdi spaSTam / vizeSa miti vAtajalAdirUpeNa jJAtatvaM vinA paJcavavijJAnaM na bhavatIti vAtajavAdinA jJAna siddhau tadvizeSajJAnasiddheH sAdhyakhAdivizeSaM kathamabhijAnImahe iti nArthaH / paJcAnAM gulmAnAmiti vacanantu paJca gulmA bhavantItyuktAnuvAde kRtaM na tu vAtajakhAdirUpeNa shaattvenoktvaatgulmvaadivishessmityrthH| avizeSaviditi gulmavarUpeNaiva yo bhiSak gulmavettA na tu vAtajakhAdivizeSarUpeNa gulmavettA sa vAtajAdigulmaprazamauSadhavidapi vAtajAdivizeSagulmAnAM prazamanasamartho na bhavatIti / smutthaanetyaadi| vedanopazayeti vedanAyA yAtanAyA upazaya ityarthaH / anyeSAzca rogANAmiti jvrrktpittaadiinaam| nanu tasyopalabdhinidAnapUrvarUpetyAdinA rogANAM vizeSa vijJAnamuktamatra ca punastaduktam iti paunaruktyamiti cenna, tatropalabdhirityuktaM, tatra tatya sAmAnyata upalabdhiH kiM vizeSataH upalabdhiriti saMzayena punarvizeSajJAnArtha ziSyapraznastasya bhedakamuttaravacanaM nAtaH punaruktamiti bodhyam / tatra samutthAnAdiSu tAvatsamutthAnAdivizeSebhyaH // 3 // cakrapANiH-samutthAnetyAdau liGgAntarniviSTA upadravA na pRthagucyante ; vedanArUpaJca liGga gulmaliGgAntargatamapi vedanApradhAnavikAreSu prAyo vedanayaiva vizeSAvadhAraNaM bhavatIti pRthagadarzitam ; samprAptasvihAkathanaM gulmavizeSAgamakatvenaiva boddhavyam, gulmavizeSavijJAnancehAdhikRtam ; saMkhyAdibhedabhinnA tu sAmAnyasamprAptiH sarvaroganidAna evoktati bhAvaH ; balakAlabhinnA tu samprAptiryadyapi vAtikatvAdivizeSaM gamayatyapi, tathApyalpatvAt tathA liGgagRhItatvAJca sA naadriyte| divasAntajaraNAntAdibalasaMprAptirhi liGgamadhya eva paThyate tatra tatra ; tena liGgagrahaNenaiva tat sustham / prAgapaJca yadyapi pRthagyAtAdigulmagamakaM sAkSAna paThitam, tathApi vizeSaliGgAvyaktatArUpaviziSTaM prAgrUpaM vizeSaliGgakathanenaiva uktameva ; tena vAtAdigulmavizeSagamaka For Private and Personal Use Only
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1284 crk-sNhitaa| { gulmanidAnam yadA puruSo vAtalo * jvaravamanavirecanAtisArAnyatamakarSaNena karSito vAtalamAhAramAharecchItaM vA, vizeSaNAtimAtrasnehapUrve + vA vamanavirecane pibatyanudINAM vA cchadimudIrayatyudIrNAn vAtamUtrapurISavegAn ruNaddhi, atyazito vA pibati navodakamatimAtram, atisaMkSobhiNA vA yAnena yAti, ativyavAyavyAyAmamadyazokarucirvAbhighAtamRcchati vA, viSamAzanazayanAsanasthAnacaMkramaNasevI vA bhavati, anyadvA kiJcidevaMvidhamatimAtraM vyAyAmajAtamArabhate, tasyApacArAd gaGgAdharaH-tatrAdau vAtajagulmasamutthAnamAha-yadatyAdi / vAtala iti garbhArambhaprabhRti vaatbhulH| karSaNenAkramaNena karSita aakraantH| vAtalaM vAtadamAhAraM zItaM veti zItamAhAraM vetyrthH| vizeSeNetipadena jvarAdikarSaNAnAM taizca karSitasya vAtalAhArasya sarvagulmakAraNavam atimAtrasnehapUrvakavamana virecanAdInAM vAtagulmakAraNavaM khyApitam / pivatIti bAhulyena pAnopadezaH tena bhakSaNAzanalehA api bodhyAH / vamanavirecane aussdhe| anudIrNAmanupasthitAm / udIrayati pravarttayati vamanaceSTAM krotiiti| udIrNAn pravRttAn niruNaddhi nigRhNAti / atyazita iti kartari ktaH, kRtaH kartarItyuktaranyatrApi prayogataH kRto bhvntiiti| ati azitaM yena sa iti vaa| nvodkmtimaatrmityntshchedH| navodakaM prATkAlikajalam / atimAtraM saMkSobhiNeti atizayazarIrapracAlakena / ativyavAyAdirucirativyavAyAdikamAcaritavAn / abhiyAtaM daNDAdyAghAtamRchati prAmoti vaa| anyadaveti uktavyAyAmAtiriktaM vyAyAmajAtaM vyAyAmasamUhaM balavadAdibhiH saha vigrahAdikam / evaMvidhamiti uktarUpam / tasyeti uktasya jvarAdikarSitAdeH puruSasya apacArAdityuktanidAnAdimadhye pUrvarUpapATho nyAyya eveti ; kiMvA pUrvarUpavizeSo'pyatra raktapittAdirogApekSayA sAmAnyokto'pi vizeSo jJeyaH // 3 // ___ cakrapANiH-vAtalo vizeSeNetivacanAt pittalAderapi yathoktamAcarato vAtagulmo bhavati, vAtalasya tvatyarthamiti darzayati / zItaM vA vizeSeNeti atyrthshiitmityrthH| atimAtramiti cchedaH ; ativyavAyavyAyAmAdirucirbhavatIti zeSaH ; vyavAyAdirucyA vyavAyAdyAcaraNaM * itaH paraM "vizeSeNa' ityadhikaM paThyate ckrenn| + atimAtramasnehapUrbe iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidaansthaanm| 1285 vAyuH prkopmaapdyte| sa prakupito vAyumahAsroto'nupravizya raucyAt kaThinIbhUtamAnluya piNDito'vasthAnaM kurute, hRdi vastau pArzvayornAbhyAM vaa| sa zalamupajanayati granthIMzvAnekavidhAn / piNDi tazcAvatiSThate, sa piNDitatvAd gulma ityabhidhIyate // 4 // tttdpcaaraat| sa vaayuH| mahAsrota iti koSThagatagrahaNyAdikaM dRhdvivrsiraam| raukSyAt kaThinIbhUtamiti niravayavo'pi vAyuruktahetusevanena rokSyaguNataH kaThinIbhUtaM dRr3hIbhUtaM mahAsrota Aplutya ATatIkRtyArthAt tadAplutya tatsrotasA mizritaH piNDitaH piNDAkAraH sannavasthAnaM srotomadhye'vasthiti kurute| __ nanu srotomadhye kutrAvasthAnaM kurute, ityata aah-hRdiityaadi| nAbhyAmiti cchedH| nanu hRdAdAvavasthAnaM kRtA kiM kurute ityata Aha-sa ityAdi / sa hRdAdyanyatamasthAnAvasthitaH piNDito vAyuH zUlaM vAtotpannamanekavidhaM vedanAvizeSaM todabhedAdirUpamupajanayati karoti / grnthiiNshcaanekvidhaanupjnytiitynvyH| nanvevaM kRlA piNDitabhAvaM kiM tyajatItyata AhapiNDitazcAvatiSThate iti na tu piNDitabhAvaM muzcatIti bhaavH| iti vAtagulmasya vidhirUpA smpraaptiH| nanu kathaM gulma ityucyate ityata Aha-sa ityaadi| sa jvarAdikarSaNAnyatamAdikarSitAdervAtalAhArAdupasevanena kupito mahAsroto'nupaviSTo rokSyAt kaThinIbhUto mahAsrota AplAvI piNDitIbhUto hRdAdyanyatamasthAnAvasthitaH zUlakArI granthikArI ca piNDito vAyuH piNDitalAt piNDAkAralAda lakSayati / raukSyAt kaThinIbhUtamiti mahAsrotovizeSaNam ; tacca prakupitasya vAyo raukSyeNa yathoktajvarakarSaNAdihetukRtAca raukSyAt koSTasya ktthintvmuppnnm| Aplutyeti vyApya koSThameva ; anyatrApyuktam-AlputaM mAruteneha zarIraM yasya kevalam' iti ; AplutaM vyAptamityarthaH ; yadA tu, 'raukSyAt kaThinIbhUtaH' iti pAThaH, tadA vAtavizeSaNam, vAtasya kaThinatvamapyatra prakopeNa ghanatvameva boddhavyam ; piNDita iti kuNDalIbhUtaH ; piNDitazceti dvitIya-piNDita'-zabdena mAMsAdyatuNDanena gulmapradezasyApi piNDitatvamucyate ; tena pUrvokta-'piNDita'zabdena vAyoH piNDitatvena na paunruktym| anekavidhAniti cchedaH / granthIMzcAnekavidhAniti 'dIrgha'-'vRtta'. For Private and Personal Use Only
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1286 caraka saMhitA | [ gulmanidAnam sa muhurAdhmAti, muhuralpatvamApadyate'niyata vipulANuvedanazca bhavati calatvAdvAyozca, muhuH pipIlikAsaMpracAra ivAGgeSu todabhedasphuraNAyAmasaGkocasuptiharSapralayodayabahulaH, tadAturazca sUcyeva zaGkanevAtisaMviddhamAtmAnaM manyate / api ca divasAnte jIyyati zuSyati cAsyAsyamucchrAsazcoparudhyate hRSyanti cAsya romANi / vedanAyAzca prAdurbhAve prIhATopAntrakUjanAvipAkodAvarttAGgamardamanyAziraH zaGkhazUla branarogAzcainamupadravanti / gulmaityabhidhIyate / suzrute'pyuktam / kupitAnilamUlatvAd gUDhamUlodayAdapi / gulmavadvA vizAlavAda gulma ityabhidhIyate / / iti / atra gulmavaditi piNDitavadityarthaH / iti vAtagulme niruktikathanAt sAmAnyagulma niruktivadhyA // 4 // gaGgAdharaH- vAtagulmarUpANyAha - sa ityAdi / sa iti vAtagulmaH / muhurAdhmAti muhurupacIyate muhuralpatvamApadyate muhurapacIyate / aniyatA vipulANurvA vedanA yatra sa tathA kadAcit vipulavedanaH kadAcidaNuvedana ityarthaH / nanvevaMvedanaH kuta ityata Aha-calavAd vAyoriti / nanu kevalamaniyatavipulANuvedanat vAyovalavAdutAnyaliGgo bhavati na vetyata Aha- vAyozcetyAdi / cakArAt vAyovakhAt pipIlikAsaMpracAra ivAGgeSu todAdInAM harSAntAnAma anyatamasya pralayodayau vinAzotpAdau bahulau yatra sa tathA / evaJca bhavati tadAturazcetyAdi / divasAnte'parA, zuSyati cAsyAsyaM vAyoH zoSakatvAt / ucchrAsacoparudhyate vAtAvRta srotastvAt / vedanAyAzcetyAdi prAdurbhAve bAhulyena sroto'ntarAle vedanAyAH zUlasya janane plIhATopAdayazcainaM vAtagulminamupadravanti / ityamI vAtagulmopadravA api vAtagulmaliGgAnyucyante liGgAntagatatvena pAThAt na tu liGgAtiriktAH parattvaparaliGgApekSayAdhika balavattayA rogot pAdAnantaramatipIr3A karatvAdupadravA ucyante ityabhiprAyeNAcAryo nopadravAna 'sthUlA' dibhedena bhinnAn; 'piNDitatvAt gulmaH ityucyate' ityanena latAdigulmasAdRzyanibandhanAM saMjJAM darzayati | Adhamati vistArIbhavati; aniyatavipulANuvedana iti kadAcit vipulavedanaH kadAcidalpavedanazcAniyatameva bhavati atraiva hetumAha - calatvAd vAyoriti / AyAmo vistaraNam ; harSo romaharSaH ; pralayo nAzaH, udayo janma, sphuraNAdInAM janmanAzau bahudhA bhavata * AdhamatIti pAThaH sAdhuH / For Private and Personal Use Only
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1287 kRSNAruNaparuSatvanakhanayanavadanamUtrapurISazca bhvti| nidAnoktAni cAsya nopazerate viparItAni copazerate // 5 // (iti vaatgulmH|) taireva tu karSaNaH karSitasyAmlalavaNakaTukSAroSNatIkSNazuktavyApannamayaharitakalAmlAnAM vidAhinAJca zAkadhAnyamAMsAdInAm upayogAdajIrNAdhyazanAt raukSyAnugate cAmAzaye vamanavirecanamativelaM sandhAraNaM vAtAtapo cAtisevamAnasya pittaM saha mArutena prkopmaapdyte| tat prakupitaM mAruta AmAzayakadeze saMvataH tAneva vedanAprakArAnupajanayati, ya nidAnAdibhyaH pRthguvaac| kRSNAruNeti kRSNatvaM vA'ruNatvaM vA paruSatvaJca khanakhAdipu tAdRzAni khagAdIni yatra sa tthaa| nidAnoktAnItyAdi sugamam // 5 // (iti vAtagulmaH / ) gnggaadhrH-pittgulmnidaanmaah-tairevetyaadi| tairiti vAtagulmoktajvarAdibhiH kapaNaiH karSitasyeti amlalavaNAdivacanena vAtalamAhAramAharatItyasya pratiSedhaH kRtH| vidAhinAJca zAkAdInAmupayogAnna tu sarveSAM zAkAdInAmiti pittprkophetvH| ajIrNAdhyazanAdayo vAtakopa. hetvH| Atapazca vaatpittkophetuH| ata eva pittaM saha mArutena prakopamApadyate / nanu pittamArutI prakupito dvAya kiM gulmaM kurutaH ? ityataH pittagulmasya vidhirUpAM smmaaptimaah--tdityaadi| tat pittaM prakupitaM kamme, mAruta iti kartA prakupita eva AmAzayaikadeze saMvatyai saMpiNDA ityarthaH ; agrApi calatvameva vAyorheturbodavyaH ; hRSyAnta cAsya romANIti vedanAprAdurbhAve pratiniyamana, sphuraNAdau tu harSI vinApi vedanAmiti jJayam // 4 // 5 // cakrapANiH-rokSyAnugate cAmAzaya iti rokSyeNa hetunA'tIvarukSIkRta ityarthaH ; kiMvA, rozyAmugate cAmAzaye sati bama sevasAnasyeti yojanIyam, bhAmAza paikadeze saMmUvati. For Private and Personal Use Only
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1988 caraka saMhitA | | gulmanidAnam uktA vAtagulme / pittantvenaM vidahati kukSau hRdurasi kaNThe vA vidadyamAnaH sadhUmamivodgAra mudgiratyabhlAnvitam / gulmAva - kAzazcAsya dahyate dUyate dhUpyatyuSmAyate sviyati kliyati mRduzithila iva sparzAsaho'lpalomAJca bhavati / jvarabhramadavathupipAsAgala tAlumukhazoSapramohavibhedAzcainamupadravanti / haritahAridratvaGnakhanayanavadanamUtrapurISazca bhavati / nidAnoktAni cAsya nopazerate viparItAni copazerata // 6 // ( iti pittagulmaH / ) tareva tu karSaNaiH kaSitasyAtyazanAdatisnigdhagurumadhurazItAzanAt piSTetunIra tilamASagur3a vikRtisevanAtU, madyAtipAnAddharita kAtika praNayanAdAnU paudaka grAmya-mAMsAtibhakSaNAt tAneveti muhurAdhmAtItyAduktarUpAn / nanu tatsarvvaM mArutakArya, vittantu kiM karotItyata Aha- pittantvena mityAdi / vidahati vizeSeNa jvAlAM karoti kukSyAdiSu / pittena kukSyAdiSu vidyamAnaH puruSaH sadhUmaM dhUmena sahitamiva gandhavadamlAnvitamuddvAramuriti / gulmAvakAza ityasya dahyate dUyate ityAdibhiranvayaH / gulmAvakAzo gulmapradezaH / jvarAdaya upadravAH / enaM pittagulmina puruSam / harito varNaH haridvarNaH pAlAzavaNe iti yAvat / hAridro haridrAvat pItavarNaH / zeSaM sugamam // 6 // ( iti pittagulmaH / ) gaGgAdharaH- kaphagulmanidAnamAha tairevetyAdi / taireveti vAtagulmoktajvarAdibhiH karSaNaiH / atisnigdhAdInAM yathAyogyaM kevalakaphakaratvaM vAtavacanAt pittagulmasya kaphagulmasya ca vastiH sthAnaM na bhavatIti darzayati vacanaM hi" nAbhistanAntaraM jantorAmAzaya iti smRtaH" iti / vAtagulmasya tu vastirapi sthAnaM bhavati ata eva tatra sAmAnyena 'mahAsrotaH' iti kRtam 'mahAsrotograhaNena ca vastirapi gRhyate, tathA vAtagulma eva "hRdi vastau" ityAdi kRtam dAhadUyanAdayaH pittavedanAvizeSA asakRdavyAkhyAtAH davathurdhavakkineti loke kathyate // 6 // ; ; cakrapANiH- zleSmagulme'tibhukSasyeti atibhukSitasya atisuhitasyeti vA * mandakamadyAtipAnAt iti vA pAThaH / ---- Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir S For Private and Personal Use Only pATha: ;
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1286 sandhAraNAdatisuhitasya cAtipragAr3hamudakapAnAt saMkSobhAdA zarIrasya zleSmA saha mArutena prkopmaapdyte| taM prakupitaM mAruta AmAzayakadeze saMvataH tAneva vedanA prakArAnupajanayati, ya uktA vaatgulme| zleSmA tvasya zItajvarArocakAvipAkAGgamada-harSa-hRdroga-cchardinidrAlasya-staimityagauravaziro'bhitApAnupajanayati, api ca gulmasya sthairyagauravakAThinyAvagAr3hasuptatAzca , tathA kAsazvAsapratizyAyAn rAjayakSmANaJcAtivRddhaH zvaityaJca tvaGnakhanayanavadanamUtrapurISeSu upjnyti| nidAnoktAni cAsya nopazerate viparItAni copazerate // 7 // iti shlessmgulmH| tridoSahetuliGgasannipAte tu sAnnipAtikaM gulmamupazleSmakarakhaJca bodhyam / taM karpha prakupitaM praagukthetubhiH| mArutaH krtaa| zleSmA khasyeti / tatra gulme yaM zleSmANaM mAruta AmAzayaikadeze saMvartA tAneva vedanAprakArAna upajanayati, sa zleSmA, khasya gulminH| api cetyAdi gulmasya granthirUpasya sthairyAdInupajanayati shlessmaa| tathetyAdi atiddho'yaM zleSmA kAsAdIn rAjayakSmANaJcopajanayati, bagAdiSu zvaityaJcopajanayati, ityete kAsAdayaH kaphagulmAnAmupadravA bodhyaaH| ativRddha iti zleSmaNaH katta khavacanena sarvatraivopadravANAM tattagrAdhikarahetUpa hitadoSavalena upaTa hitabalavyAdhijanyakhaM na tu tattayAdhyArambhakadoSajanyatramityuktaM pratyAkhAAtam // 7 // gaGgAdharaH-tridoSetyAdi / ihaivamekaikadopasya ye hetavo yAni ca liGgAni uktAni teSAM trayANAM doSANAM teSAM hetUnAM liGgAnAzca sannipAte parasparamilane / tuzabdAdadhikaliGgAnAJca sannipAto vikRtiviSamasamavAyArabdhakhAt / cikitsite mahArujaM dAhaparItamazmavadityAdilakSaNena tridoSajagulmasya yadyapi rAjayakSmA tridoSajaH, tathApi kaphagulma eva rogamahimnA ajanitadoSatrayeNa janyata iti boddhavyam // 7 // - vedanAprakArAnityatra gADhavedanAprakArAn iti dvitIyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1210 crk-sNhitaa| [ gulmanidAnam dizanti kushlaaH| sa viruddhopakramatvAdasAdhyo nicayagulmaH // 8 // zoNitagulmastu khalu striyA eva bhavati na puruSasya, garbhakoSThAtavAgamanavaizeSyAt / pAratantravAdavaizAradyAt satatam vakSyamANavAt / tathA tatraiva nimittaliGgAnyupalabhya gulme ityAdinA cikitsAvizeSArthameva dvandvajAnAM trayANAM vakSyamANave'pi saMkhavAyAM gaNanAbhAvena prakRtisamasamavAyArabdhakhakhayApanAt tridoSajasya saMkhavAyAM gaNitakhena vikRtiviSamasamavAyArabdhavaM prakRtisamasamavAyArabdhavaJca khagrApitavAn / viruddhopakramabAditi tulyabalaviruddha upakrama Arambho yasya tasmAt / na hyasti sAnnipAtikajvarAderiva vikRtiviSamasamavAyArabdhave'pi paJcakaSAyakalpanaiH kalpita. maMzamanauSadhasattve'pi Sar3apakramANAM vAtAdiyogyAnAM parasparaviruddhakhena tridoSa. haratayA yogikalaM nicayagulme vyAdhisvabhAvAditi // 8 // gaGgAdharaH-zoNitagulmasviti uddiSTaH shonnitgulmH| striyA eveti na tu puruSasyeti / ziznAdicihnasya prANimAtrasyaiva puruSapadenoktavena tallAbhApatteH / nanu kuto na puruSasya zoNitagulmaH syAdityata aah-grbhtyaadi| garbhAta garbhAzayarUpakoSThAdAttaivasya rajaityAkhyaraktasyAgamanena strItaH puruSasya vaizeSyAt tadraktAbhAvAt / prasAdaraktantu vyAdhisvabhAvAnna gulmamArabhate / AvazoNitagulmasya nidaanaanyaah-paarttraadityaadi| pAratantra prAyeNa parAdhInatvam / avaizAradyAditi strIjAtInAM svabhAvata eva prAyo - cakrapANiH-vipratiSiddhopakramatvAditi parasparaM vAtAdiviruddhopakramatvAt / iha ca vipratiSiddhopakramatvaM vikRtiviSamasannipAtena boddhavyam ; tena sAdhyatridoSajvarAdau vAtAdiviruddhopakramatvaM sadapi nAsAdhyatAmApAdayati // 8 // cakrapANiH-zoNitagulme 'striyA eva' itivacanAdeva 'na puruSasya' iti labdhe punaH 'na puruSasya' itivacanaM spaarthm| garbhAtmakaH koSTho garbhakoSThastasmin, garbhakoSThe ya Artavasya AgamanarUpo vizepo raktagulmakAraNam, sa striyA eva bhavati ; tena evaMrUpa ArttavapratibandhajanyaH zoNitagulmaH purupasya na bhvti| sAmAnyazoNitaSTijanyastu puruSasyApi bhavati ; tathAhi vakSyati-"kaphe vAle jitaprAye pittaM zoNitameva vaa| yadi kupyati vA tasya kriyamANe cikitsite // " iti ; tathA "gulmopakuzavIsA ityAdayo raktajagadAH" ityuktam / pAratantravAdi For Private and Personal Use Only
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH / nidAnasthAnam / 1261 upacArAnurodhAda vegAnudIrNAnuparundhatyAH Amagarbhe vApyacirapatite athApyaciraprajAtAyA Rtau vA vAtaprakopaNAni AsevamAnAyAH kssiprvaatHprkopmaapdyte| sa prakupito yonyA mukhmnuprvishyaatvmuprunnddhi| mAse mAse tadAtavamuparudhyamAnaM kukSimabhivarddhayati, tasyAH zUlakAsAtisAracchadArocakAvipAkAGgamaInidrAlasyastaimityakaphaprasekAH samupajAyante / stanayozca stanyam, oSThayoH stanamaNDalayozca kaayemtyrth glAnizcakSuSormarchA hRllAso dohadaH zvayathuzca pAdayoH, iissvishaardkhaabhaavH| satatamupacArAnurodhAditi prAyeNa gRhakarmAnurodhaH strINAmasti teSAmanyatamAt purISAdInAM vegAnudIrNAnapyuparuNaddhi iti udIrNavegAnuparundhatyAH kSipra vAtaH prkopmaapdyte| api c| acirapatite abhinavapatite Amagarbhe AsaptamamAsikagarbhe alpakAlAtItapatite sati yA strI vAtaprakopaNAnyAsevate, tasyAH kSima vAtaH prkopmaapdyte| athavA yA strI aciramalpakAlAtItaM prajAtA pramUtA vAtaprakopaNAnyAsevate, tasyA vAyuH kSipra prkopmaapdyte| athavA yA strI Rtau sati vAtaprakopaNAni Asevate tasyAH kSipra vAtaH prkopmaapdyte| vidhisamprAptimAha-sa ityaadi| sa iti vaayuH| yonyA mukham antayaunau rajaHkSaraNasrotomukhaM mAse mAse tena vAyunoparudhyamAnamakSarat tadAttevaM ktt| tadvijJAnArtha liGgAnyAha-tasyA ityaadi| oSThayoH stanamaNDalayozca kASNA kRSNavarNatvaM, stanamaNDalaM cUcukaM paritaH kRSNamaNDalam / atyartha glAnizcakSuSoriti ckssussoraalsyaatishyH| dohadaH saverasAhArAdiSu hetutrayaM vegavidhAraNe, pAratantravAdeva striyo vegaM vidhaarynti| avaizAradyamajJAnam ; tena vegavidhAraNena mahAn vyAdhirbhavatyeva, ajJA eva vegaM vidhaarynti| upacArAditi bharaudyapacAraparatvAt ; yonimukhamiti grbhaashydvaarm| stanayoH stanyamiti rogaprabhAvAdeva boddhavyam ; ArttavarogalakSaNasya vyAdherayaM prabhAva', yataH stanyaM karoti, dRSTatvAt ; tena, yaducyate-"striyA hupatpannagarbhAyAstridhA rasaH sampadyate svazarIrapuSTaye, stanyAya, garbhAbhivRddhaye ca" iti vacanAt 'garbha eva stanyaM bhavati,' tannirastaM mantavyam ; dohadazAbdeneha nAryA uccAvacatAvadicchAyogo dohadAbhidhAno jJeyaH ; yaduktaM kSArapANinA For Private and Personal Use Only
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1262 crk-sNhitaa| gulmanidAna codgamo romarAjyA yonyAzcATAlatvamapi ca yonyAM daugandha maatraavshcopjaayte| kevalazcAsyA gulmaH piNDita eva spandate, tAmagarbhA grbhinniimityaahumuuddhaaH||6|| kAsA / zvarathuzca paadyoH| ISadromarAjyA yonyAzcATAlatvaM vistRtavam / kevalazcAsyA iti| asyA AttevagulminyAH kevalaH kRtsnaH piNDitarUpa eva gulmaH spandate iti garbhAda bhedaH, garmo hi karacaraNAdyavayavena spandate niHzUlazca / tAmAvagulminImagarbhA mUr3hA ArtavagulmalakSaNAnyavidvAMso garbhiNImAhuH // 9 // "dohadinI vA syAnArI zoNitagulminI / na viha vahRdyasya kRto bhedo'bhiprataH ; sa hi garbhahRdayasya mAtRhRdayena hi sambandho bhavatIti ; vacanaM hi-"mAtRjantvasya hRdayaM mAtRhRdayena sambaddhaM bhavati rasavAhinIbhiH saMvAhinIbhiH ; tasmAt tayorbhaktiH sampadyate" iti ; zoNitagulme ca cetanA nAsti ; tena naivaMrUpamidda hRdya dohadam ; tena garbhabhrAntyA yatkiJcidabhyavahArecchAdilakSaNaM dohadaM tasyA bhavati ; asatyapi viSasambandhe yathA zaGkAviSAt viliGgAni bhavanti ; vacanaM hi-"zaGkAviSeNopahatAH kurvanti viSalakSaNam" iti / cATAlatvaM vistRtatvam ; yonivistAreNa ca romarAjyA api vistaraNaM vitanyamAnacarmarogNA caivopapannam ; kevalaH spandata iti naikadezena ; garbho hyakadezenApi spandate ; tena etallakSaNaM garbhazaGkAvyAvarttakam ; nanu yadukta raktagulme-'samagarbhaliGgaH" iti, tathA 'mAse vyatIte dazame cikitsyaH' iti tadanupapannam ; yataH garbhAd viziSTaM piNDitaspandanaM vidyata eva, tathA navatvaM sukhasAdhyatAhetutvenoktam ; iha ca kathaM kAlAtikrameNopakramaNIyatvamucyate ? atra vramaH-samagarbhaliGgastAvat bhUrigarbhasamaliGgatAbhiprAyeNoktaH ; kiMvA samasyAvaikArikasya dazamamAsikagarbhasya liGgAni yasya sa samagarbhaliGgaH ; tena vaikArikasuptanAgodarAderlakSaNaM neha bhavatIti darzayati ; dazamamAsacikitsyatvamceha vyAdhimAhimnA boddhavyam, dazamamAsa evAyaM zithilIbhUtaH san cikitsyo bhavatIti vyAdhiprabhAvaH ; dRzaza ca vyAdhiprabhAvakRtA kAlApekSA--"jvare peyAH kaSAyAzca sarpiH kSIraM virecnm| Sar3ahe par3ahe deyam" ityAdiSu, yat tu samagarbhaliGgatvena garbhazaGkAnirAsArthe raktagulmasya dazamamAsApekSaNam, tanna ; dazamamAsAdogapi piNDita. spandanena raktagulmasyAvadhAraNAt, tathA dazamamAsAdUddha mapi garbhAvasthAnasya dRztvena garbhazaGkAnapagamAJca ; vakSyati hi dazamamAsAAdUrddhamavasthAnaM garbhasya, 'vaikArikamata Urddha mavasthAnam" iti vacanAt // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAya. nidAnasthAnam / 1263 eSAntu khalu paJcAnAM gulmAnAM prAgabhinivvR ttarimAni pUrvarUpANi bhvnti| tada yathA-anannAbhilaSaNamarocakAvipAkAvagnivaiSamyaM vidAho bhuktasya pAkakAle cAyuktA cchaduradArau, bAtamUtrapurISavegANAM prAdurbhAvaH prAdurbhUtAnAJca apravRttirISadAgamanaM vA, zUlATopAntrakUjanapariharSaNAtivRttapurISatAH, abubhukSA daurbalyaM sauhityasya cAsahatvamiti gulmapUrvarUpANi bhavanti // // sarveSu khalveteSu gulmeSu kazcinna vAtAhate bhavati gulmaH / teSAM sAnnipAtikamasAdhyA jJAtvA nvopkrmet| ekadoSaje gaGgAdharaH-gulmAnAM paJcAnAmava sAmAnyataH pUvvarUpANyAha-eSAntu ityaadi| anannAbhilaSaNaM satyAyapi kssudhaayaamshitumnicchaa| arocakastu satyapyabhilASe'bhyavahArAsAmartham / vidAho muktasyA pripaakH| bhuktasya pAkakAle'yuktyA ccha prdgaarau| vAtAdivegAnAM prAdurbhAva upasthitiH, kintu prAdurbhUtAnAM utsraSTuM pravatti tAnAM teSAM vAtAdivegAnAmaprattiH saGgaH / ATopo gur3a gur3AdhvaniH tntnirvaa| pariharSaNaM romaanycH| ativRttapurISatA koSThamabhito vRttaM purISaM yasya tat tam / abubhukSA kssudhaabhaavH| sauhityasya A tRptito bhuktarasahatvaM dobbalyAt glAnikarakhAca sauhityasya // 10 // gaGgAdharaH-nanu vAtagulme yathA vAtasya gulmArambhakatvaM tathA pittAdigulmeSvapyuktaM, tataH kiM pittAdigulmo dvandvaja ityAzaGkAyAmAha-saveM vityAdi / calatvena vAtasya piNDAkArakatta tve pittakapharaktAnAzca paGgatvena piNDAkArAkatta khAda vAtaM vinA na kazcina gulmo bhavatIti bhAva iti savveSveva gulmeSu vAtAviruddhA kriyA vihitaa| api ca pittAdigulmeSu pittAdibad vAtaprakopasattve'pi vAtasyotsagikakhAnna dvandvanatvena vypdeshH| cikitsA sUtrANyAha tessaamityaadi| teSAM paJcAnAM gulmAnAM madhye sAnnipAtika gulmaM zAkhA nopakrameta, vAtajAdikamapyasAdhyaM zAkhA nopkrmet| eka cakrapANiH-tada yathetyAdinA puurvruupaacyaah| ayuktevati chaI padvArakAraNamantareNa vyaadhiprbhaavaadevetyrthH| ativRttapurISatA udAvataH // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1264 crk-sNhitaa| gulmanidAnam tu yathAsvamArambhaM praNayet, saMsRSTAMstu sAdhAraNena karmaNopacaret / yaccAnyadapyaviruddhaM manyeta, tadapyavacArayedvibhajya gurulAghavamupadravANAM smiikssy| gurUnupadravAMstvaramANazcikitset jghnymitraaNstvrmaannshc| vizeSamanupalabhamAno gulmeSu dopaje viti| tuzabdo bhinnakrame tena sAdhye tu ekadopaje yathAsvaM svArambhakadopaharamArambhaM karma praNayet kuryaadityrthH| sNsRssttaaNsviti| svakAraNakupitavAtapittajaM tathA vAtakaphajaM pittakaphajazca sAdhAraNena vAtapittAdidvandvadoSahareNa karmaNA virecanAdi-svedAdinA ca / etena dvandvajAnAM parisaGghAyA gaNanAbhAvena ca prakRtisamasamavAyArakhyatvaM khyApitam / AcAyyoNAmiyaM hi rItiH-prAyeNa vikRtiviSamasamavAyArabdhAn dvandvasannipAtajAn vyAdhIn parisaGkhyayA gaNayitvA teSAM liGgAni sAkSAt paThitvA prakRtisamasamavAyArabdhAn na gaNayikhA atidezena liGgAnyupadezya kriyAbhidhIyata iti| yaccAnyaditi / tadArambhakadoSaharamaparadoSAviruddhaM tadapi gurulAghavaM vibhajya gurukhena vRddhe doSa laghudravyaM laghukhena vRddhe gurudravyamiti vibhajya avacArayet / etadupadarzanamAtra, tena snigdhatvAdiguNairapi vRddha raukSyAdiguNavibhAgaH krtvyH| nanvatra yaduvapadravA valavantaH santi, tatra kiM vyAdhiharaNamAdau katrtavyaM tatprazamanaM copadravAH prazAmyanti, kimutopadravAn prazamayedityata aah--updrvaannaamityaadi| nanUpadravANAM guru lAghavaM samIkSya kiM kuryAdityata AhagurUnityAdi / upadravANAM vAtaje prAdurbhUte vedanAplIhATopAdInAM madhye, pittaje jvarabhramAdInAM madhye, kaphaje kAsazvAsAdInAM madhye, gurUnatipIr3AkarAnupadravAn samIkSya kharamANaH zIghraH san tAn cikitset| nanu kiM laghana na cikitsedityata aah-jghnymityaadi| jaghanyaM pazcAt itarAn lghnupdrvaan| nanu vyAdhervizeSopalabdhividhAnaM na kharayA bhavati, yadi ca gulmo'tiddha Atyayika kamne kurute tadA kharamANaH kiM kuryAdityata Aha cakrapANiH-pittAdikRteSvapi tu gulmeSu samprAptisiddhasya vAtasya prAdhAnyamAha-sarveSvapi For Private and Personal Use Only
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1265 Atyayike karmaNi vAtacikitsitaM prnnyet| snehasvedau vAtaharau snehopasaMhitaJca mRdu virecanaM vastIMzcAmlalavaNamadhurAMzca rasAn yuktyaavcaaryet| mArute hurapazAnte svalpenApi yatnena zakyo'nyo'pi doSo niyantaM gulmeSviti // 11 // bhavati cAtra / gulminAmanilazAntirupAyaiH sarvazo vidhivdaacritvyaa| mArute hyavajite'nyamudIrNa doSamalpamapi karma nihnyaat||12|| kharamANazcetyAdi / gulmeSu sarveSvevAtyayike kSiprANaharaNakAriNi karmaNi sati kharamANazca cikitsAM kattu zIghra pravartamAnazca bhiSaka vizeSa vAtajalAdirUpeNa gulmaM prabhedamanupalabhyamAnamupalabdhiviSayamakucana vAtacikitsitaM prnnyet| nanu kairupakramairityata aah-snehetyaadi| snehopasaMhitaM snehadravyaghaTitaM vastIMzca snehopasaMhitAn yuktyA vyaadhipurussblaadhnuruupenn| nanu kasmAt savveSveva gulmeSu vAtacikitsitaM praNayedityata Aha-mAruta ityAdi / atra na hi kazcid vAtAhate bhavati gulma iti puurvmuktheturunneyH||11 ___ etamevArtha tadvidyavyavasAyAya shlokenaah-bhvtiityaadi| gulminA. mityaadi| upAyairuktaH snehsvedaadibhiH| savvaMzaH sNshodhnsNshmnaahaaraacaaraadisrvruupenn| vidhivaditi tattatsnehAdiprayogavidhAnena / anyamudIrNa doSaM pittAdikam alpamapi kamme pittAdiharaNazItAdikAlparUpeNa prayuktamapi nihnyaadityrthH| atredamavadhAtavyam-sarveSveva gulmeSu vAtakopAt zUlo varttate, sa ca kevalavAtaje gulme kevalavAtaja eva suuciivedhvdaadinaanaaprkaarH| pittajAdau tu vAtajanAnAprakAro'pi pittAdisambandhena tIvrajvAlAdisahita eva bhavati, iti zUlo'pi tatra vAtajAdirUpeNa bayapadiSTo bhavati paJcavidhaH saha dvandvajairaSTavidhazca kaphaje khaamshuulsyaantrbhaavennaadhikkhaabhaavaaditi| etena gulmAtiriktaH kazcidanyaH zUlarogo nAsti yazca zUla ApAtata eva dRzyate sa vAtakamme vizeSo na ca cirasthapIr3Akara etadabhiprAyeNAcArtheNAnenAnyaH zUlo rogo noktH| sushrutenaapyetdbhiityaadi| sAdhAraNeneti saMsRSTobhayadoSapratya nIkena ; yada vA anyadapIti saMsarge ekadoSopazamakam For Private and Personal Use Only
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1266 crk-sNhitaa| gulmanidAnam prAyeNa gulmAdhikAre gulmopadravalena zUlamuktvA gulmoktasthAnajaH pRthak zUla uktaH ; tad yathA-athAsyopadravaH zUlaH kathaJcidupajAyate / zUlaM nikhAnitamiva sukhaM yena na vettysau| tatra viNmUtrasaMrodhaH kRcchocchAsaH sthiraanggtaa| tRSNA dAho bhramo'nnasya vidgdhprivRddhtaa| romhrsso'rucishchdibhuktvRddhijddaanggtaa| vAyvAdibhiyathAsaMya' mitrairvA vIkSya yojayet / pathyAtrilavaNaM kSAramityAdicikitsAvacanAnantaraM-vinA gulmena yacchUlaM gulmasthAneSu jaayte| nidAnaM tasya vakSyAmi rUpazca scikitsitm| vAtamUtrapurISANAM nigrhaadtibhojnaat| ajIrNAdhyazanAyAsa viruddhAnnopasevanAt / pAnIyapAnAt kSutkAle virUdAnAJca sevnaat| piSTAnnazuSkamAMsAnAmupayogAt tathaiva c| evaMvidhAnAM dravyANAmanyepAJcopasevanAt / vAyuH prakupitaH koSThe zUlaM saMjanayedabhRzam / nirucchAso bhavet tena vedanApIr3ito nrH| zaGku sphoTanavat tasya yasmAt tIvAzca vednaaH| zUlAsaktasya lakSyante tsmaacchuulmihocyte| nirAhArasya yasyaiva tIvra shuulmudiiyte| prastabdha. gAtro bhavati kRcchaNocchasitIva c| vAtamUtrapurISANi kRcchaNa kurute nrH| etailiGgavijAnIyAcchUlaM vAtasamudbhavam // 1 // tRSNA dAho mado mUrchA tIvra zUlaM tathaiva c| zItAbhikAmo bhavati zItenaiva prshaamyti| etailiGgavijAnIyAcchUlaM pittasamudbhavam / / 2 // zUlenotpIDyamAnasya hallAsa upjaayte| atIvapUrNakoSThavaM tathaiva gurugaatrtaa| etacchaSmasamutthasya zulasyoktaM nidarzanam // 3 // sarvANi dRSTA rUpANi niddizet saannipaatikm| sannipAtasamutthAnamasAdhyaM taM vinidizet / zulAnAM lakSaNaM proktaM cikitsAzca nibodha me // 4 // ityAdinA vAtajazUlAdicikitsA. vacanAnantaraM-ruNaddhi mArutaM zleSmA kukSipAveM vyvsthitH| sa saMruddhaH karotyAzu dhmAnaM gur3agur3Ayanam / sUcIbhiriva nistodaH kRcchocchAsI tadA nrH| nAnnaM vAJchati no nidraamupetyttinipiidditH| pAzvazUlaH sa vijJayaH kaphAnilasamudbhavaH // 5 // itthata Uddha masya cikitsAmuktvA ; prakupyati yadA kukSau vahnimAkramya maarutH| tadAsya bhojanaM bhuktaM sopaSTambhaM na pcyte| ucchRsityAmazakRtA zulenAhanyate muhuH| naivAsane na zayana tiSThan na labhate sukham / kukSizUla iti khAAto vaataadaamsmudbhvH||6|| ata Urddha masya cikitsAmuktvA ; kaphapittAvaruddhastu mAruto rsmuucchitH| mpi| avirudamiti pupadvANAM gurUNAmaviruddham / vibhoti gurulAcavaM vibhajya : tena, For Private and Personal Use Only
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1267 hRdisthaH kurute zulamucchAsarodhakaM param / sa hRcchala iti kharAto rasamAruta smbhvH| tatrApi karmAbhihitaM yaduktaM hRdvikAriNAm // 7 // saMrodhAt kupito vAyuvastimAtya tisstthti| vastivaGgaNanAbhISu tataH zUlo'sya jaayte| vimUtravAtasaMrodhI vastizulaH sa mArutAt // 8 // nAbhyAM vaGkSaNapAzrveSu kukSau medaantrmddekH| mUtramADhatya gRhNAti mUtrazUlaH sa mArutAt // 9 // vAyuH prakupito yasya rukSAhArasya dehinH| malaM ruNaddhi koSThasthaM mandIkRtya tu paavkm| zUlaM saMjanayaMstItra srotAMsyAtya tasya hi| dakSiNaM yadi vA vAma kukSimAdAya jaayte| sarvatra vaddhate kSipraM zUlaM tatra saghoSavat / pipAsA vaddhate tIvA bhramo mUrchA ca jaayte| uccArito mUtritazca na zAntimadhigacchati / vizUlametajjAnIyAda bhiSak paramadAruNam // 10 // ata Urddha masya cikitsAmuktvA , atimAtraM yadA bhuktaM pAvake mRdutAM gate / sthirIbhUtantu tat koSThe vAyurAtatya tisstthti| avipAkagataM hyannaM zUlaM tIvra karotyati / mUrchAdhmAnaM vidAhazca hRdutklezaM vilmbikaam| viricyate cchaIyati kampate'to vimuhyati // 11 // iti / atha tantrAntare'pi / dopaiH pRthak samastAma-dvandva : zUlo'STayA bhavet / savveSvateSu zUleSu prAyazaH pavanaH prbhuH|| vyAyAmayAnAdatimathunAca prajAgarAcchItajalAtipAnAt / klaaymuddaaddh'kikordRssaadtyrthrukssaadhyshnaabhighaataat| kaSAyatiktAtivirUr3hajAnna-viruddhavallUrakazuSkazAkAt / vishukrmuutraanilvegrodhaacchokopvaasaadtihaasybhaassyaat| vAyuH praddho janayeddhi zUlaM hRtpRsstthpaashvtrikvstideshe| jINe pradoSe ca ghanAgame ca zIte prakopaM samupaiti gAr3ham / muhummu huzcopazamaprakopau vidd'vaatsNmbhntodbhedaiH| saMsvedanAbhyaJjanamanAdayaH snigdhoSNabhojyaiH prazama prayAti // // kSArAditIkSNoSNavidAhitaila niSpAvapiNyAkakulatthayUSaiH / kaTumlasauvIrasurAvikAraiH krodhaanlaayaasrviprtaapaiH| grAmyAtiyogAdazanavidagdhaiH pittaM prakupyAzu karoti zUlam / tRDdAhamohAttikaraM hi nAbhyAM saMsvedamra bhramacoSayuktam / madhyandine kupyati cAddharAtre vidAhakAle jaladAtyaye c| zIte ca zItaiH samupaiti zAntiM susvAduzItairapi bhojanaizca // 2 // AnUpavArijakilATapayovikArairmA sekssupissttkRshraatilshsskuliibhiH| anyavelAzajanakairapi hetubhizca zleSmA prakopamupagamya karoti zUlam / hallAsakAsa ekadoSaprazamanamapi tadeva karttavyam, yad gurUpadravaprazamaM bhavatIti bhaavH| etadevAha-gurUn 163 For Private and Personal Use Only
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1268 crk-sNhitaa| / gulmanidAnam sadanArucisaMprasekairAmAzaye stimitkosstthshirogurutvaiH| bhukte sadaiva hi ruja kurute'timAtraM sUryodaye ca zizire kusumAgame ca // 3 // sarveSu doSeSu ca sarvaliGga vidyAda bhiSak sarvabhavaM hi zUlam / sukaSTamenaM viSavaz2akalpaM vivarja nIyaM pravadanti tajjJAH // 4 // ATopahallAsavamIgurutva-stai mityamAnAhakaphaprasekaiH / kaphasya liGgena samAnaliGgamAmodbhavaM zUlamudAharanti // 5 // vastau hRtpAvapRSTheSu sa zulaH kphvaatikH||6|| kukSau hannAbhimadhyeSu sa zUlaH kphpaittikH||7|| dAhajvarakaro ghoro vijJa yo vaatpaittikH||8|| ekadoSotthitaH sAdhyaH kRcchasAdhyo dvidoSajaH / savvedoSotthito ghorastvasAdhyo bhUyupadravaH / / vedanA ca tRpA mUrchA AnAho gaurvaarucii| kAsazvAsau ca hikkA ca zulasyopadravAH smRtAH // asyaivaavsthaantrm| svainidAnaH prakupito vAyuH snnihitstdaa| kaphapitte samAtya zUlakArI bhveddhlii| bhukte jIyeti yacchralaM tadeva pariNAmajam / tasya lakSaNamapyetat smaasenaabhidhiiyte| AdhmAnATopaviNmUtra vivandhArativepanaiH / snigdhoSNopazamaprAyaM vAtikaM tad vardabhiSak // 1 // tRSNAdAhAratisvedAH kttumllvnnaashinH| zUlaM zItazamaprAyaM paittikaM lakSayed bhiSak // 2 // chardihallAsasammohaM svalparugdIghasantati / kaTutiktopazAntazca tacca jJeyaM kaphAtmakam // 3 // saMsRSTalakSaNaM buddhA dvidoSaM parikalpayet / tridoSajamasAdhyantu kSINamAMsabalAnalam // 4 // jINe jIyyetyajINe vA ycchulmupjaayte| pathyApathyaprayogeNa bhojanAbhojanena ca / na zamaM yAti niyamAta so'nnadrava udaahRtH|| iti / tatrAntare ca / valAzaH pracyutaH sthAnAt pittena saha muurcchitH| vAyumAdAya kurute zUlaM jIyyati bhaajne| kukSau jaTharapAzrve ca nAbhyAM vastau stnaantre| pRSThamUlapradeze ca saveM veteSu vA punaH / bhuktamAtre'thavA vAnte jINe'nne vA prazAmyati / paSTikatrIhizAlInAmodanena vivrddhte| tat pariNAmajaM zUlaM duvijJa yaM mhaagdm| tamAhU rasavAhAnAM srotasAM dussttihetukm| kecidannadravaM prAhuranye tat paktidoSataH / paktizUlaM vadantyeke kecidannavidAhajam // iti / zUlasya prAgutpattimuvAca hArItaH / anaGganAzAya harastrizUlaM mumoca kopAnmakaradhvajazca / tamApatantaM sahasA nirIkSya bhayAdito viSNutarnu praviSTaH / sa viSNuhaGkAravimohitAtmA papAta bhUmau prathitaH sazulaH / sa paJcabhUtAnugataM zarIraM pradRSayatyasya hi pUvvesRSTiH / iti // 12 // ityaadi| sarvagulmAnAM vAtamUlatvena vAtanirapekSacikitsAvizeSAnupalambhe vAtikacikitsA For Private and Personal Use Only
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH nidAnasthAnam / 1266 ___ tatra shlokH| saMkhyA nimittaM rUpANi pUrvarUpamathApi ca / dRSTaM nidAne gulmAnAmekadezazca karmaNAm // 13 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte nidAnasthAne gulmanidAnaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // gnggaadhrH-athaadhyaayaarthmupsNhrti-ttretyaadi| iha khalu paJca gulmA ityAdinA sngghyaa| evaMvAdinamityArabhya prakopamApadyate ityantena vAtagulmasya nimittam / sa prakupita ityAdinA tasya samprAptiH / sa muhurityA dinA tasya ruupaanni| nidaanoktetyaadinaanupshyopshyo| tairevetyAdinA pittagulmasya nimittam / tat prakupitamityAdinA tasya smpraaptiH| tAneva vedanAprakArAna ityAdinA ruupaanni| nidaanoktaaniityaadinaanupshyopshyo| punastaireva ityAdinA kaphagulmasya nimittam / taM prakupitamityAdinA tasya smpraaptiH| tAnevetyAdinA rUpANi / nidaanoktaaniityaadinaanupshyopshyo| tridoSahekhityAdinA nicayagulmasya nimittaM rUpANi samprAptirupazayAcAtidezena / zoNitagulmasvityAdinA zoNitagulmasya nimittam / sa prakupita ityAdinA tasya samprAptiH / tasyAH zUla ityAdinA rUpANi zoNitagulmasya / eSAntu ityAdinA sarvagulmAnAM puurvruupaanni| athApi ceti cakArAt samprAptApazayo yathAvyAkhAtaM bodhyo| sarveSvityAdinA sarvatra gulmeSu avyabhicAridoSasambandhazca / teSAmityAdinA yAvadadhyAyasamApta karmaNAmekadeza etatsavvaM gulmAnAM nidAne dRSTamityarthaH // 13 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau dvitIyaskandhe nidAnasthAnajalpe nidAnasthAnIyagulma nidAnAkhA tRtIyAdhyAyajalpAkhavA tRtIyA zAkhA // 3 // evaM tvarayA karttavyetyAha -svrmaagstvityaadi| Atyayike karmaNi kriyamANa iti zeSaH / alpamapIti kArmavizeSagam / saMgrahe "ekadezazca karmaNA"miti cikitsitAnAm // 11-13 // iti carakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM gulmanidAnaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAtaH pramehanidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH|| 1 // tridoSaprakopanimittA viMzatiH pramehA bhavanti, vikaaraashcaapre'prisNkhyeyaaH| tatra yathA tridoSaprakopastu pramehAnabhinivarttayati, tthaanuvyaakhyaasyaamH|| 2 // ___ gaGgAdharaH--raktapitte pittasyAvyabhicArikha gulme vAtasyAvyabhicArivaJcoktam, pArizeSyAt zleSmaNo'vyabhicAritvasya vaktumucitakhe savveprameheSu ileSmAvyabhicArAt gulmanidAnAnantaraM prameha nidAnamAha-athAta ityAdi / sarva prAgvat vyAkherayam // 1 // ___ gnggaadhrH-tridossetyaadi| padArthAkhAtatrayuktyA viMzatAveva prameheSu milita. tridoSanimittakakhaM bodhyaM na tu vAtAdokaikadoSajakhabhedena viMzatiH pramehA bhava. ntIti bodhym| pramehacikitsite hi vakSyate-yA vAtamehAn prati pUrvamuktA vAtolvaNAnAM vihitA kriyA sA ityaadi| nanu tridoSajA eva pramehA viMzatireva bhavanti kimekaikadoSAdijA na bhavantItyata Aha--vikArAzca ityAdi / tridoSanimittAH pramehA viMzatireva bhavanti na tu pramehA viMzatireva bhavanti ; parantvapare ekadoSajAdayaH pramehavikArAH aparisaMkhezyA bhavanti / doSavikalpena vRddhadoSairdUSyAdisaMyogenAparisaMkheNyabhedAt / tatretyAdi / tatra ekAdidoSaprakopeSu aparisaMkhAyeSu prameheSu madhye pramehAn viMzatim / athavA tatra ekAdidoSaprakopeSu madhye tridoSaprakopastu // 2 // cakrapANiH-dakSAdhvare gulmamanu pramehotpAdAt pramehAbhidhAnam, vacanaM hi-'haviHprAzAnmehakuSThayorjanma" iti| tridoSaprakopanimittA iti, sarvameheSveva tridoSAH kAraNam, adhikatvAcca zlaiSmikAdivyapadeza iti darzayati ; suzrute'pyuktam- "sarva eva mehAH sarvadoSajAH" iti| vikArA iti pramehaliGgopadravarUpAH ; kiMvA anye'pi ye kecana tridoSajAste'pi grAhyAH // 1 // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1301 4rtha adhyAyaH nidaansthaanm| iha khalu nidAnaDhoSaSyavizeSabhyo vikArANAM vighAtabhAvAbhAvabhAvaprativizeSA bhvnti| yadA hote trayo nidAnAdivizeSAH parasparaM nAnuvantidhaH, na tadA vikArAbhi gnggaadhrH-iityaadi| iha manuSyadehe nidAnaM dopakopanaM dravyAdi, dopA vAtapittakaphAH, dRSyA rasaraktAdayo dhaatuupdhaatumldhaatvH| vikArANAM sarveSAmeva rogANAM vighAtasya bhAvo vikArANAmanutpattirvighAtasyAbhAvo vikArANAM jananaM tayovighAtasya bhAvAbhAvayorbhAvasya prativizeSAH pratyeka vishepaaH| tatra vikArANAM vighAtAbhAvavizeSA vikArajananaM cireNa vikArajananaM tanuvikArajananaM savva linggvikaarjnnshc| pUrva vakSyante / vighAtabhAvaprativizepAstu tadvighAtAbhAvavizyyeyeNa vakSyante iti kazcit, tanna, yato yadA heta ityAdinA vikArANAmavazyAbhinie ttivighaatvcnsyaasnggtiH| tasmAt vikArANAM vighAtazca bhAvAbhAvazca bhAvazca taSAM vizeSA vizeSA iti prativizeSA bhavanti / / __ kasmAdityata Aha-yadA hAta ityaadi| hi yasmAt, ete nidAnAdivizepA vikArANAM jvarAdInAM pratirogaM ye nidAnadoSadRSyavizeSAste yadA parasparaM nAnuvannanti na tadA tattajjvarAdivikArANAmabhi cakrapANiH-ihetyAdo nidAnAdInAM vizeSAH parasparAnubandhitvAdayo'gre vakSyamANA jJeyAH ; vikArANAM vidhAtasya bhAvo'bhAvazceti vikAravighAtabhAvAbhAvI tayoH prativizeSA vikAravidhAtabhAvAbhAvaprativizeSAH ; tatra vikArANAM vighAtAbhAvasya prativizeSAH-vikArAjananam, tathA cireNa ca jananam, tanuvikArajananaM vA, asaliGgavikArajananaM vAgre vakSyamANAH / vighAtabhAvaprativizepAstu vikArAjananAdivipayyaMyeNAgre vkssymaannaaH| ___ uktaphakkikArtha vyaakroti-ydetyaadi| parasparaM nAnubadhnanti parasparaM pratikUlA bhavanti, anubandho hyanukUle'bhipretaH tatra tadeva nidAnaM doSamanubannAti, yad bhUyaH sAmAnyAt virodhena doSa dUSayati ; dopasya dRpyAnubandhitvam-yat-dUSyaM vyAdhikaraNaM sAmAnyaguNatvAdidharmayogAdavirodhena dUSayati ; tathA dRSyasya ca doSAnubandhitvam-yaddoSasya dUSaNaM prati zithilatvasamAnaguNatvAdinAnukUlyenAvasthAnam ; tathA doSasya cedameva nidAnAnubandhitvam-ya-nidAnasya vyAdhijana prati samAnaguNatvam ; samAnaguNatayA hi doSo nidAnasya vyAdhijananaM prati anukUlo bhavati ; etaddAharaNAnAJca viparyayeNAnanubandho * inaH param ayathA vA kAlaprakarSAditi pAThaH kvacit dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1302 crk-sNhitaa| pramehanidAnam nitirbhvti| athAprakarSAdavalIyAMso vAnuvananti, na tadA vikaaraabhinirvRttirbhvti| cirAdvA yabhinita te. tanavo vA bhavanyathavA'yathoktasarvaliGgAH, viparyaye viparItAH / nitirbhvti| ityekAntena vighAto vyaakhyaatH| athAprakarSAda yadi te nidAnAdayo'valIyAMso'nuvannanti tadApyavazyaM na tttjjvraadivikaaraannaambhinittirbhvti| ityanekAntena jvarAdivyAdhInAM bhAvazcAbhAvazcetyekavidhabhAvAbhAva uktH| aparastu atha kathamanekAntena vighAtaH syAdityato vighAtasyAnai kAntikakhapradazanena vikArANAM bhAvavizeSA ucyante / cirAd vApyabhinivartanta iti| yadA khalvaprakarSAnnidAnAdayastrayastvavalIyAMsaH parasparamanubadhya vikAraM nArabhante tataH kAraNAntareNa krameNa yAvatA kAlena balaM labhante balazca labhamAnAstAvatkAlAnantaraM vikAramArabhante iti cirAdvA vikArA abhinitante iti vikArANAmaparo bhAvAbhAvavizeSaH / yadi kAraNAntarayogeNa balataH prakarSa na labhante tadA tad yatkiJcitkAraNayogena kizcidvalaM labhamAnAstanana sUkSmAn vikArAnArabhanta iti tanavo vikArA bhavanti / ityaparo vikArANAM bhAvavizeSaH / athavA tanavo vikArA na bhUkhA bhavantyayathoktasavvaliGgA yathoktasavvaliGgAdalpaliGgavyaktatApannA vikArA iti vikArANAM caturthI bhaavaabhaavvishepH| iti vikArANAM caturvidhA bhAvAbhAvasya vishessaaH| yadA nidAnopasevanaM nAsti na tadA vAtAdayaH kupyanti rasAdayazca na dUSyante tairityato vikArANAmekAntena boddhavyaH ; nidAnasya ca doSAnanubandhaH samAnAsamAnaguNayogAt kiJciddoSajanane boddhavyaH, sarvathA dopavaiparItye tadA doSajananaM prati udAsInatve na ca nidAnasya nidAnatvameva syAt ; janaka hi nidAnamucyate ; athavA kAlaprakarSAditi anubanantItyanena sambandhaH ; kAlaprakarSAt anubadhdhantIti kAlaprakarSAt parasparaM nidAnAdayo'nuguNA bhavanti yadA, tadA vikArA aminirvarttanta iti jJeyam ; yadA parasparaM nAnubadhnanti na tadA vikArAbhinivRttirbhavatIti yojanIyam / kAlaprakarSAcAnubandho nidAnasya doSeNa tadA bhavati, yadA heturvicchedaM kRtvA puna: sevyate, kAla eva vA cireNa samAnaguNatayA heturUpaH prApyate ityAdi taya'm ; abalIyAMso'thavA'nubadhnantIti nidAnaM yadyalpaM bhavati, tadA stokadoSaM karoti ; dopazva stokaH stokaJca dRSyaM dRSayatItyAdi jJeyam ; yadA cAbalIyAMso'nubadhnanti, tadA tanavo vA vikArA bhavanti, bhayathoktasaliGgA vA bhavantIti yo'yam ; tr.vo'lpmaatraaH| ayathoktasanca liGgA iti yena For Private and Personal Use Only
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhrtha adhyAyaH nidAnasthAnam / 1303 iti sarvavikAravighAtabhAvAbhAvabhAvaprativizeSAbhinivRtti. heturbhavatyuktaH // 3 // tatrame trayo nidAnAdivizeSAH zleSmanimittAnAM pramehANAmAzvabhinivRttikarA bhavanti / tad yathA-hAyanakaabhAvo'nutpattirityeko na vighAtavizepo nidAnAditrayasadbhAve hi vighAtavyAkhyAnavacanam / athAvalIyasAM nidAnAdInAmaprakAdapyanuvandhaviparyaye'pi vikArANAmabhAvo'nutpattiriti dvitIyo vikArANAM bhAvasya vizeSaH / teSAM kAle'pi kAraNAntareNa valalAbhAbhAve cirAdapi na vikArAbhini ttiH bhvti| evaM teSAmevAvalIyasAM nidAnAdInAM parasparAnubandhAnAM kAraNAntara lAbhAbhAve ca tanurUpeNApi vikArAnutpatti pyayathoktasavaliGgatayA vikArotpattiriti bhAvAbhAvo vikArANAmiti / athaikAntena vikArotpattihetumAha-vipayyeye viparItA iti / nidAnAdInAM trayANAM vighAtabhAvA bhAvayoviSayyaye khalvekAntena vikArotpattibhavati / tad yathA-nidAnAdInAM valavatAM yadA parasparAnuvandho bhavati tadAvazyaM vikArAbhinittibhavati / iti / athaipAM vikArANAM nidAnAditrayasadbhAve'pi teSAmutpattau vighAtasya bhAvAbhAvasya bhAvasya ca hetuvacanamupasaMharati-itItyAdi // 3 // gaGgAdharaH-nanu prameharoge nidAnAdayaH kIdRzA ityata Ahatatrema ityaadi| ime vakSyamANA haaynkaadyH| vAtapittakopane svalpabalavattvena zleSmakopana sampUrNavalakhena sampUrNabalena kupitazleSmaNo dRpyadRpaNe kSiprakriyAvatvena sampUrNavalakhAt ilepmanimittAnAM zleSmolva. NAnAM tridoSanimittAnAm / Azvabhini ttikarA na tu cirAt / prakAreNa liGgAnyuktAni, na tena prakAreNApi sarvaliGgAni bhavantItyarthaH ; evamete nidAnAdInAm ananubandhavizeSakRtA vikAravighAtAbhAvasya prativizeSA uktAH / samprati nidAnAdInAM parasparAnubandhavizeSakRtAn vikArANAM vighAtabhAvavizeSAnAha-viparyaye viparItA iti ; viparyaya iti nidAnAdInAmanubandhe tathA zIghrAnubandhe tathA balavatAJcAnubandhe ; viparItA iti nivartamAnA vikArAH, tathA zIghra nirdhvarttamAnAstathA mahAnto yathoktasa+liGgAzceti yathAsaMkhyaM bodhyam / upsNhrti-itiityaadi| etacca prakaraNaM savaMvikArasAdhAraNamapi pramehasya parasparAnubandhibhireva nidAnAdibhirjanma bhavatIti khyApayitu pramehanidAne kRtam // 3 // cakrapANiH--samprati prakRte kaphajAdimehe parasparAnubandhino nidAnAdivizeSAnAha-- For Private and Personal Use Only
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1304 crk-sNhitaa| / pramehanidAnam yavaka-cIna-kodAlaka naiSadhetkaTamukundakamahAnIhipramodakAnAM sugandhakAnAca navAnnAnAmativelamatipramANena copayogaH, tathA sarpiSmatAM navahareNumASasUdhyAnAM grAmyAnapaudakAnAJca mAMsAnAM zAkatilapalalapiSTAnnapAyasakR.zaravilepIkSuvikArANAM kSIramandakadadhidravamadhurataruNaprAyANAmadhyupayogaH, mujAvyAyAmavarjanaM svamazayanAsanaprasaGgo yaH kazcidvidhiranyo'pi zleSmamedomUtrajananaH sa savvA nidaanvishessH| bahudravaH zleSmA doSavizeSaH / bahubaddhaM medo mAMsaM zarIrajakledaH zukra zoNitaM vasA majA lasIkA rasazcauja iti saMkhyAtA dUSyavizeSAH // 4 // nanu ke te. nidAnAdivizeSA ityata Aha-tad yathetyAdi / haaynketyaadi| hAyanakAdInAM dezavizeSe svanAmnA khyAtaprasiddhAnAmativelapatizayaM sarpiSmatAM bahusarpiyuktAnAM navAnAM nUtanAnAM hareNumApANAM vattu lakalAyamASANAM sUpyAnAM, tilapalaleti tilklkH| kuzaraM tilamASayavapiSTakRtA yavAgUH / mandakadadhIti mandajAtadadhi ca dravaJca madhuraM taruNazca yad dravyamanyat tadapi prAyaM bahulaM yatra teSAm / mRjA gAtramArjanaM mRjAvyAyAmayovejjanaM tyaagH| svapno divAnidrA svamAdInAM prasaGgaH satatamupasevA / anyo'piitycintaadiH| zleSmeti zleSmapradhAnadopatrayam / bahudravo na khlpdrvH| zleSmA zleSmolvaNadoSatrayam / savveSAM pramehANAM tridoSajakhAt / suzrute'pyuktaM prameha nidAne / tatrAvilaprabhUtamUtralakSaNAH savce eva pramehAH savve eva savvadoSasamutthAH saha pir3akAbhiriti / atra sabve eva pramehA iti vakSyamANA viMzatireva na khpre| bahubaddhamityasya medomaaNsaabhyaamnvyH| medo mAMsottaradhAtuH / zarIrajakledo muutraadidrvH| vasA mAMsasya snehaH sarvadhAtusneho vaa| ttretyaadi| iha kapha evAgra'bhidhIyate bhUripramehakartRtvAt / hAyanako dhAnyavizeSaH ; ativelamiti punaHpunaH ; hareNurvahalakalAyaH ; tilataNDulamASakRtaH kRzaraH , majA udvartanam ; sarvaH sa nidAnavizeSa iti, evambhUtameva nidAnaM pramehakartuH zleSmaNaH kAraNamityarthaH / bahudravaH ilepmA doSavizeSa iti bahudava eva kapho mehajanakaH, nAlpadrava iti| abaddhamiti asaMhatam ; atra tu bahutvamaghanatvaJca yathAyogyatayA boddhavyam ; tena medasi mAMse For Private and Personal Use Only
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhurtha adhyAyaH . nidAnasthAnam / 1305 trayANAmeSAM nidAnAdivizeSANAM sannipAte kSita zlegmA prakopamApadyate prAgatibhUyastvAt / sa prakupitaH kSiprameva zarIravismRptiM labhate / zarIrazaithilyAt sa visapan sarvazarIre medasaivAdito mizrIbhAvaM gacchati / medaso bahubaddhatvAt * lasIkA svayaM vakSyate--yat tu mAMsakhagantare udakaM tallasIkAzabdaM labhate iti| rasa Adyo dhaatuH| oja ityarddhAJjalimitaM zleSmavizeSo na tu rasa evaujastasya pAThavaiyarthyAt / iti| dRSyavizeSAH saMkhyAtA nApare // 4 // gaGgAdharaH--nidAnadoSadRSyavizeSAn zleSmapramehANAmuktvA vidhirUpAM smpraaptimaah-tryaannaamityaadi| nidAnAdivizeSANAm uktAnAM hAyanakA. dhanyatamaikadvivAdinidAna-vizeSa zleSmolvaNa-tridoSavizeSa-bahubaddhamedaH prabhRtisamastadRSyavizeSANAM sannipAte samudAyavena samavAye sati prAgatibhUyasvAt / hAyanakAdisevanAt pUrva kAraNAntarasevanena nyUnavAtapittAbhyAM sahAdhikamAnena sazcitakhAt zleSmA hAyanakAdhanyatamaikAdinidAnAt kSipra prakopamApadyate / suzrute'pyuktaM-tatra vAtapittamedobhiranvitaH zleSmA zleSmapramehAn janayatIti / medo'nvayaM darzayati-sa ityaadi| sa vAtapittanyUnAdhikazleSmA zarIravimRpti zarIre visarpaNaM kSiprameva labhate karotItyarthaH / sa kiM kurute ityata Aha-zarIretyAdi / zarIrazaithilyAt bahubaddhamedasA jAtAd dehazithilIbhAvAt sa nyanavAtapittasahitAdhikazleSmA zarIre visarpana san Adito medasaiva mizrIbhAvaM gacchati / nanu kuta Adito medasaiva mizrIbhAvameti ityaashngkaayaamaah-medsetyaadi| yaddhi bahulaM tadevAditaH saMmRjyate samupasthitakhAt, na khabahulaM pazcAtvasAmajajJozca dvitIyamapi, zeSeSu bahutvam ; ojaHsaMkhyAta iti ojorUpa eva ; vakSyati hi pramehacikitsite-"majA rasaujaH pizitaJca" iti ; dUSyeti bahvabaddhamaidaAdIn pratyavamRSati ; kiMvA, 'saMkhyAtAH' iti pAThaH sugamaH // 4 // ___ cakrapANiH--sannipAte melake / prakopamApadyate iti pramehakaraNAyodyato bhavatIti ; kutaH pramehakaraNAyodyato bhavatItyAha-prAgatibhUyastvAt ; prAgityutpAdakAla eva ; yasmAt pramehakaraNaM pratyabhimukho bhUyAMzca kapho bhUtaH, tata ityarthaH / pramehanidAnena hi kapho'yaM pramehakaraNAbhimukho janito bhUrizca ; tato bhUyastvAt, tathA pramehakaraNazaktiyogAcca tathA prakupyatIti yuktam ; * bahvabadatvAditi vA pAThaH / 164 For Private and Personal Use Only
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1306 crk-sNhitaa| / pramehanidAnam medasazca guNaH * samAnaguNabhUyiSThatvAt sa medasA mizrIbhavan sandUSayatyenad vikRttvaat| sa vikRto duSTena medasopahataH zarIrakledamAMsAbhyAM saMsarga gcchti| kledamAMsayoratipramANAbhivRddhatvAt sa mAMse mAMsapradoSAt pUtimAMsapir3akAH zarAvikAka vchapikAyAH saMjanayatya prakRtibhUtatvAt, zarIra sthitantrAt / nanvetAvatA prathamata eva prAmotu medaH zleSmA kathaM mizrIbhAvametItyata aah-medsshcetyaadi| guNasAmAnyanvekalakaramityata ukta medasazca guNaidravasnigdhakhAdibhiH saha zleSmaNo dravasnehamadhurakhAdisamAnaguNabhUyiSThatvam / nanu medaHsamAnaguNavena medasA saha zleSmA mizrIbhavan kiM kurute ityata Aha-sa medsetyaadi| enat svena mizrIyamANaM medaH sandUSayati / kuta ityata AhavikRtavAditi zleSmaNo vikRtimaapnnkhaat| nanu mizrIyamANamedodUSaNena zleSmaNaH kiM bhavatItyata Aha-sa ityaadi| vikRta iti hAyanakAdhanyatamaikAdinidAnena vRddhaH zleSmA duSTena vakRtaduSTimatA medasA upahataH snehavvAdiguNavahulaH sannapi zukrAdiguNenAnyathAbhUtaH samupasthitakhAt tulyaguNakhAca zarIrakledamAMsAbhyAM saMsarga mizratAM gcchti| nanu kutaH zarIrakledamAMsAbhyAM saMsargametItyata aah-kledetyaadi| zarIrakledamAMsayoratipramANAbhiddhakhAt purataH samupasthitakhamiti bodhym| nanu mAMsakledayoH duSTayA kiM kurute ityata Aha-sa mAMse ityaadi| sa tathAbhUtaH zleSmA mAMsapradoSAt svena mAMsadUSaNAt mAMse pUtimAMsapir3akAH zarAvikAdyAH saMjanayati / kuta ityata Aha-aprakRtibhUtakhAditi hAyanakAdinA vikRtavAt / visRpti visaraNam ; medasazca guNAnAM guNaiH smaangunnbhuuyisstthtvaadityaadi| medaso guNAnAM madhurasnehagauravAdInAM zleSmaNo guNaiguruzItAdibhirbhU risAmAnyAdityarthaH ; samAnaM hi samAnaiH milatIti bhaavH| vikRtatvAditivacanena, prakRtena zleSmaNA sambandho medodUSako na bhavati, kiM tarhi vikRtenaiveti darzayati ; atipramANavRddhatvAditi atizayitapramANayogena vRddhatvAt, na guNAtimAtreNa vRddhamiha, kiM tadyavayavopacayenetyarthaH ; pUtimAMsavatyaH pir3akAH pUtimAMsapir3akAH ; aprakRtibhUtatvAditi mAMsapradoSeNa nAnAvidhazarAvikAdijanakatvazaktiyuktatvAditIha boddhavyam / ___ + guNairityatra guNAnAM guNariti cakrAbhimataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH nidaansthaanm| 1307 kledaM punadU Sayan mUtratvena prinnmyti| mUtravahANAzca srotasAM vakSaNavastiprabhavANAM medaHkledopahitAni gurUNi mukhAnyAsAdya prtirudhyte| tatazca teSAM sthairyyamasAdhyatAM vA janayati prkRtivikRtibhuuttvaat| zarIrakledastu zleSmamedomizraH pravizan mUtrAzayaM mUtratvamApadyamAnaH zlaiSmikaiH ebhirdazabhirguNairupasmRjyate vaiSamyayuktaiH / tada yathA--zvetazAtananu zarIrakledadUpaNena kiM karotItyata Aha-- shriirkledmityaadi| sa ityanuvattete / sa zleSmA svena mizrIyamANaM zarIrakledantu dUpayan mUtravena pariNamati mUtrarUpo bhavan zarIre tisstthti| tataH kiM kurute ityata aahmuutrvhaannaanycetyaadi| cakAreNa mUtravena pariNataH ulessmaanuvttte| vaGkSaNavastiprabhavANAM mUtravahANAM srotasAM gurUNi mukhAni AsAdya prtirudhyte| kuto gurUNi bhavantItyata Aha-hetugarbhavizeSaNaM mukhaaniitysy| meda kledopahitAnIti medaHkledopahitavAda gurUNi / nanu mUtravahavastivakSaNaprabhavasrotasAM gurumukhapratirodhena kiM karotItyata aah-ttshcetyaadi| sthairya cirAnubandhilaM sAdhyavaM vArthAt svajanitapramehANAM jnyti| kutaH sthaiyye sAdhyavaM vA janayatItyata aah--prkRtiityaadi| prakRtivikRtibhUtatvAditi prakRtyA hetunA prakRtyanurUpeNa vikRtibhUtavAt vikRtyA vikRtabhUtavAbhAvAt dRSyaharakriyAsAdhyakhena samakriyatvAca / iti zleSmakApyuktvA shriirkledkrmaannyaah-shriirkledsvityaadi| matrakhamApadyamAna iti mUtrarUpo bhavana, ebhiriti vakSyamANaH zvetAdibhirdazabhiH kiM svAbhAvikairityata Aha-- tena, aprakRtabhUtatvAditivacanaM hi vizeSArthatvAnna punaruktam : AsAdya pratirudhyata iti gatvAva. tiSTate ; prakRtivikRtibhUtatvAditi prakRtibhUtairguNaiH sadhairava vikRtatvAna : savva eva yasmAt zleSmaNo guNA vikRtAmtasmAt prakopaprakarSAt sthiro bhavati, atiprakarSAt tu asAdhya ityarthaH / kiMvA prakRtibhUtaH ilemA samAne dUSye medovasAdau, vikRAtabhUtazcAsamAne zoNitAdau, tena samAnAsamAnatvAdityarthaH ; tazaca samAnadRpyaprAptyA balinyamasamAnadRSyaprANyA virundropakramatvaM kaphasya bhavati ; tatazca sthairyamamAdhyatA vA yuktyeti mntvym| samprati yathA kaphamehAH kaphaguNayogAda daza bhavanti, tathA prAha-zarIretyAdi / vaiSamyamiha vRddhikRtameva veditavyam ; kSayarUpavaiSamyasya evaMrUpacyAdhyajanakatvAt / vaiSamya eva For Private and Personal Use Only
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1308 crk-sNhitaa| pramehanidAnam mUttapicchilAcchasnigdhagurumadhurasAndraprasAdagandhaH / tatra yena yena guNenaikenAnekena vA bhUyasA samupagRhyate tatsamAkhyaM gauNaM nAmavizeSaM prApnoti / te tu khalvime daza pramehA nAmavizeSeNa bhvnti| tad yathA-udakamehazcekSubAlikArasa. mehazca sAndramehazca sAndraprasAdamehazca zuklamehazca zukramehazca vaissmyyuktH| karityata Aha-guNaiH zvetazItamUrtta snigdhapicchilAcchagurumadhurasAndraprasAdagandhairupasRjyate samAnakhAt, svaguNAnAM vaiSamyayuktairiti vRddhH| nanu kaiH zlaiSmikaiguNairityatastAn guNAnAha-tad ythetyaadi| sAndraprasAdaH sAndrakhe'pi kizcidvizadaH sAndraprasAdo gandho'tra visrgndhH| atra zleSmaNaH kattu khena prAdhAnyAt taddhamrmaNava nAmavizeSaH kattuM yujyate na khapradhAnamedaHkledAdidhammeNetyata Aha-tatra yenetyAdi / samupagRhyate zleSmamedomizro mUtrAzayapraviSTo mUtrakhamApannaH shriirkledH| sa nAmavizeSa gauNameva prAmoti mukhyanAma hi shriirkledH| te viti / zleSmA medomizro mUtrAzayapraviSTo mUtrakhamApannaH zlaiSmikazvetAdekAnekabhUyo'nyatamaguNopagRhItaH khalvete daza pramehAH nAmavizeSeNa bhavanti / tannAmAnyAha-tada ythetyaadi| zveta. zItAcchaguNairupagRhItakhena zarIrakledasyodakanibhavAdudakameha iti saMjJA / ikSu. bAlikArasamehazceti zItapicchilAcchAbhAvamadhuraguNairupagRhItakhena kANDekSu. kharasavada dravakhena mUtrasya ikSubAlikArasameha iti sNjnyaa| suzrute ikSumeha iti saMzA ikSurasatulyatvAt / sAndramehazceti sAndraguNena gRhItakhAt sAndrameha iti saMzA / sAndraprasAdamehazceti sAndrAcchaguNAbhyAM sAndraprasAdameha iti saMjJA / vRddhavRddhataravAdinA hAnivRddhI bodravye ; tena zvetAdiguNavRddhA ye zukramehAdaya uktAH, tevapItare zleSmaguNA hAnivRddhirUpavaipampayuktAH santItyarthaH ; kiMvA vaiSamye sati kvacit dvayozra kvacit prayANAM kvacicca catuNI guNAnAM vRddhirbhavatIti darzayati ; tena guNasaMkhyotkarSApakarSAda hAnivRddhI jheye ; na ceha zvetAdidazaguNayogAt yathAsaMggyaM daza pramehAH, kintu vyastasamamtaguNayogAcca, ata evAha-"yena guNena ekaike nAnekena vA ityAdi / sAndraprasAdazabdenaika eva guNo gaNanIyaH / sAndramehavyapadezastu sAndraprasAdaguNekadezodbhUtatvena jJeyaH ; tatsamAkhyamityAdau tatsamAkhyaM vA tadgauNaM vA nAmavizeSaM prApnotIti yojanIyam ; tadaguNasya samA AkhyA yasya tatpamAkhyaM * gandhairityatra mandairiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhartha adhyAyaH / nidAnasthAnam / 1306 zItamehazca sikatAmehazca shnairmhshvaalaalmehshceti| te daza pramehAH sA-yAH samAnaguNamedaHsthAnakatvAt kaphasya prAdhAnyAt samakriyatvAca // 5 // tatra zlokAH zleSmapramehavizeSavijJAnArthA bhavanti acchaM bahu sitaM zItaM nirgndhmudkopmm| ' zleSmakopAnnaro mUtramudamehI pramehati // zvetaguNena zuklameha iti saMjJA / suzrute tu hRSTaromA piSTarasatulyaM piSTamehI mehatI. tyuktam / zukramehazceti zvetamUrtakhAbhyAM zukrayogeNa ca zukrameha iti saMjJA / zItamehazceti zItamadhurAbhyAM zItameha iti sNjnyaa| zvetAdiguNaiH zanaimeha iti sNshaa| AlAlamehazceti picchilasAndrAbhyAmAlAlameha iti saMzA / sikatA. mehazceti zvetamattaibAbhyAM sikatAmeha iti sNjnyaa| guNAntarANAntu niyamo nAsti, parantu uktaguNAnAmatiriktaguNaM mratraM dRSTvA tadguNayoga unneyH| suzrute tu sAndraprasAdameha zItamehAlAlamehAn na paThikhA surAmehI surAtulyaM vizadaM lavaNatulyaM lavaNamehI stokaM stokaM saphenazca phenamehI mehatItyuktam / anyatrApi surAmehI surAtulyamupayyaccha pradhoghanamityuktaM, tatsavvaM medomAMsAdidRSyAdhikye'mISAmevonneyam / na hotA daza saMzA medomAMsAdibAhulyAdikhe kRtAH parantu zarIrakaledasya mUtrakhApatrale zleSmaNo dazaguNAnyatamai kAdiguNAnvayena kRtAstadaguNAnurUpANi liGgAni ca vakSyante, na tu medomAMsAdidUSyakRtalakSaNAni iti // 5 // gaGgAdharaH-tAni lakSaNAnyAha-tatra zlokA ityaadi| acchamityAdi / nAma, ythaa-shiitmehshukrmehsaandrmehessu| anna hi zItAdiguNAkhyayaiva mehA vyapadizyante ; itareSu tu udakamehAdiSu na zvetAdiguNasaMjJAtulyaM nAma, kiM tarhi zleSmaNa evaM guNayuktodakAditulyatvena guNayogapravRttatvAt gauNamudakameha iti ; acchasitazItAdikaphaguNayogAda gauNamudakameha iti nAma bhavati / evamanyatrApyanusaraNIyam ; udakAdayastviha kaphaguNamelakalakSaNArthAH tattatkaphaguNayuktA upAttAH saMjJAkaraNArthaM vizeSavijJAnArthA bhavantIti parasparabhinnalakSaNapratipAdakA ityrthH||5|| cakrapANiH-udakopamamiti udkvrnnaaditulym| nanu ikSuvAlikAtulye mehe kANDekSu For Private and Personal Use Only
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1310 crk-sNhitaa| pramehanidAnam atyarthamadhuraM zItamISat picchilamAvilam / kANDekSurasasaGkAzaM zleSmakopAt pramehati // yasya paryuSitaM mUtra sAndrIbhavati bhAjane / puruSaM kaphakopena tamAhuH sAndramehinam // yasya saMhanyate mUtra kiJcit kizcit prsiidti| sAndraprasAdamehIti tamAhuH zleSmakopataH // zuklaM piSTanibhaM mUtramabhIkSNaM yaH pramehati / puruvaM kaphakopena tamAhuH zuklamehinam // zukrAbhaM zukramitha vA muhurmehati yo nrH| zukrame hinamAhustaM puruSaM zleSmakopataH // atyarthamadhuraM zItaM mUtraM mehati yo bhRzam / zItamehinamAhustaM puruSaM zleSmakopataH // mUrttAn mUtragatAn doSAnaNan mehati yo naraH / sikatAmehinaM vidyAt taM naraM zleSmakopataH // mandaM mandamavegantu kRcchyo mUtrayecchanaiH / zanairmehinamAhustaM puruSa zleSmakopataH // tantubaddhamivAlAlaM picchilaM yaH prmehti| AlAlamahinaM vidyAt taM naraM shessmkoptH|| ityete daza pramehAH zleSmakopanimittA vyAkhyAtA bhvnti||6|| udmehiityudkmehii| kANDeSu ikssuvaalikaa| saMhanyate mUtraM bhAjane dhRtamadhastAt sNghaatiibhvti| kiJcit kiJcit prasIdatIti upariSTAdacchaM bhavati / rasasaGkAzamiti kimityucyate, ikSuvAlikAkANDezvorAMntaratvAt : naivam, ikSubAlikArasasya tathA kANDekSo rasasya ca ekarUpatApratipAdanArthamubhayorupAdAnam ; kiMvA kANDekSurasatulyo'pi tathA ikSuvAlikArasatulyazcecavAlikAmeho bhavatItyubhayopAdAnAda drshyti| saMhanyate styAnI For Private and Personal Use Only
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH nidaansthaanm| uSNAmlalavaNa nA kaTukAjIrNabhojanopasevinaH tathAtitIkSNAtapAgnisantApazramakrodhaviSamAhAropasevinazca, tathAvidhazarIrasyaiva pittamAzu prakopamApadyate / tat prakupitaM tayaivAnupUrdhyA pramehAnimAn SaT kssiprtrmbhinirvrttyti| teSAmapi anyatrApyuktaM-surAmehI suraatulymupyecchmdhodhnmiti| aNUna sikatAvat sUkSmAn mUrttAn mUttimato matragatAn doSAn mehati // 6 // gaGgAdharaH-atha pittamahAna vkti--ussnnaamltyaadi| etana uNNA-; mlAdayo viSamAhArAntA nidAnavizeSA ityuktam / tathAvidhazarIrasyaivetyanena bahubaddhamedoduSTamAMsazarIrakledazukrazoNitavasAmajalasIkArasojAMsi dRSyavizeSA ityuktam / pittamityanena pittolvaNAstrayo dopA dopavizeSA ityuktam / Azu prakopamApadyate ityanena trayANAmeSAM nidAnAdivizeSANAM sanipAte prAgatibhUyasvAn vAtakaphAnugaM pittamAzu prakopamApadyate ityuktm| suzrute'pyuktaM-"vAtakaphazoNitamaMdobhiranvitaM pittaM pittamehAn jnytiiti|" tat vAtakaphAnupittaM tayaivAnupUrvoti kSiprameva zarIramRptiM labhate zarIrazaithilyAta tat visarphat zarIre medasaivAdito mizrIbhAvaM gacchati medasazcaiva bahubaddhakhAt / medasazca guNAnAM snehadravAdInAM smaangunnbhuuyisstthkhaat| tat medasA mizrIbhavat sandaSayatyenaM vikRtkhaat| vikRtantu tat tena ca duSTena medasopahataM zarIrakledamAMsAbhyAM sNsrgmeti| kledamAMsayoratipramANAbhivRddhakhAt / tat tu mAMse mAMsapradoSAn pUtimAMsapir3akAH zarAvikAkacchapikAyAH sNjnytypkRtibhuutvaat| zarIrakledaM punardU payat tat pittaM mUtravena pariNamati / mUtravahANAJca vaGgaNavastiprabhavANAM srotasAM meda kledopahitAni gurUNi mukhAnyAsAdya pratirudhyate, tataH pramehAnimAna SaT kSipataramabhinivvatayati / bhvti| mUrtIniti kaThinAn ; dopAniti jAtI bahuvacanam ; yena, doSo'traika eva prabhUtaH kphH| tantubaddhaM tntubddiirghmityrthH| lAlAmivAlAlaM smntaallaalaaruupmityrthH| prati prati mehaJca zleSmakopata ityAdivacanaM sukhgrhnnaarthm| na ceha vAcyam-yad-yathA zleSmaguNA daza pramehAn janayanti, na tathA kimityaparAnapi guNasaMsargavikalpAntareNa kurvantIti ; yataH, bhAvasvamAvo'yam-yathA dRTa eva paraM kalpyate nAdRSTe ca ; na hi satyapi bhUtasaMsargabhUyastve rasabhUyastvaM bhavatIti vyavasthitameva // 6 // cakrapANiH-uSNetyAdinA pittmehnidaanm| paTa kSiprataramiti zleSmamehApekSayA ; For Private and Personal Use Only
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1312 crk-sNhitaa| pramehanidAnam tu khalu pittaguNavizeSeNaiva nAmavizeSA bhavanti / tad yathAkSAramehazca kAlamehazca nIlamehazca lohitamehazca mAJjiSThamehazca haaridrmehshceti| te SaDUbhiretaiH kSArAmlalavaNakaTuvisroSNaiH pittaguNaireva pUvavat samanvitA bhvnti| te sarva eva ca yApyAH jJayAH saMskRSTadoSamedaHsthAnakatvAt viruddhopakramatvAcca iti // 7 // teSAmapi viti| tuzabdAt zarIrakledastu pittamedomizraH pravizana mUtrAzayaM mUtrabamApadyamAnaH paittikairgandharasarUpaspazaH vaiSamyayuktarebhivekSyamANaiH kssaaraamllvnnkttkvisrossnnrupgRhyte| tatra yena yena guNanaikenAnekena vA bhUyasA vA samupagRhyate tena tena khalu vikRtena pittaguNavizeSeNa teSAM SaNNAM pittapramehANAM tatsamAkhyA nAmavizeSA bhavantItyarthaH / tadAha-tad yathetyAdi / kSAramehazceti vaiSamyamApannaH kSArasyeva pittasya gandharasarUpaspazaiMH kSArameha iti sNjnyaa| kAlamehazceti pittasya masItulyavaNevat vaiSamyamApannavaNena uSNena ca kAlameha iti sNshaa| nIlamehazceti cASapakSiNo nIlavarNavat pittasya vaiSamyamApannasya nIlavarNenAmlarasena ca nIlameha iti sNshaa| lohitamehazceti vaiSamyamApannaH pittasya visragandhalavaNarasaraktavarNoSNaspa lauhitameha iti sNjnyaa| mAJjiSThamehazceti vaiSamyamApannAbhyAmAmagandhamAJjiSThodakatulyaraktavarNAbhyAM mAJjiSThameha iti saMzA / hAridrame hazceti kaTurasahAridravarNAbhyAM pittasya hAridrameha iti sNjnyaa| teM SaT pittapramehAH kathaM kSAramehAdisaMjJAM labhante ityataAha-te SabhirityAdi / pittaguNaiH pittasya gndhrsruupspshevikRtibhuutgunnaiH| pUrvavaditi zleSmapramehoktazarIrakkledastu ityAdinA prdrshnvt| te savve eveti SaTa te pittolvnnjaaH| kasmAt yApyA ityata aah-sNsRssttetyaadi| sarvatraiva prameheSu tridoSajave'pi kaphasya prAdhAnye saMsargAt pittaprameheSu pittavat kapho'pi ileSmaNo yakSiprakAritvena kSipratarotpAdo noktH| pUrvavadayuktA bhavantIti zleSmavat vRddhihAniyuktA evetyrthH| saMsRthdoSamedAsthAnatvAditi sannikRSTaM doSasya pittasya medasazca sthAnam ; yasmAt pittasya hi AmAzayaH sthAnam, tathA medaso'pi yat sthAnaM vasAbahulam. tadapi AmAzayaikadeza eva ; tena doSadUSyayoH sthAnapratyAsatyA dUSaNaM nityaM pratyAsannatvAt durjayamiti For Private and Personal Use Only
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH nidAnasthAnam / tatra zlokAH pittapramehavizeSa-vijJAnArthA bhavanti / gandhavarNarasasparzaryathA kSArastathAvidham / pittakopAnaro mUtraM kSAramehI pramehati // masIvarNamajasra yo mUtramuSNaM pramehati / pittasya parikopeNa taM vidyAn kAlamehinam // cASapakSanibhaM mUtramamlaM mehati yo nrH| pittasya parikopeNa taM vidyAnnIlamehinam // vitra lavaNamuSNaJca raktaM mehati yo nrH| pittasya parikApeNa taM vidyAda raktamehinam // maJjiSThodakaptakAzaM bhRzaM vista pramehati / pittasya parikopAt taM vidyAnmAJjiSThamehinam // haridrodakasaGkAzaM kaTakaM yaH pramehati / pittasya parikopAta taM vidyAddhAridramehiNam // ityete paTa pramehAH pittaprakopanimittA vyAkhyAtA bhvnti||8|| pradhAnastena kaphena saMsRSTasya doSasya prakaraNAt pittasya medAsthAnakhAt tena medaHprabhRtidRSyaharaNakriyayA punazca cikitsAyAM viruddhopkrmvaac| cikitsite vakSyate pramehahetuH kaskRcca samiti / yadA pittaM medaHsthAnaM na galA pramehakaraM bhavati tadA pittajA api pramehAH sAdhyA bhavantIti bodhyam // 7 // gaGgAdharaH-paTa pittaprameha vijJAnArthAn zlokAnAha-tatra zlokA ityaadi| gndhetyaadi| kSAro bhasmapra todkm| suzrute'pyuktaM sa takSArapratimaM kSAramehI mehtiiti| masItyAdi sugamam / cASetyAdi cApaH pakSivizeSaH / nanu muzrute nIlameho'nyathA paThitaH saphenamacchaM nIlaM nIlamehI mehatIti / kAlamehastu na paThitaH, amlamehazca paThitaH. amlarasagandhamamlamehI mehatIti, bhAvaH ; kiMvA saMmR dopaM medorUpaM sthAnaM yasya sa tathA, eSa viruddhopakramatve hetuH ; nena yasmAt pittarUpeNa doSeNa sambaddhaM medorUpaM sthAnam, tasmAda viruddhopakramatA ; yadi pittasya 165 For Private and Personal Use Only
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1314 crk-sNhitaa| pramehanidAnam kaSAyakaTutiktakarunalaghuzItavyavAyavyAyAmavamanavirecanAsthApana-zirovirecanAtiyoga-sandhAraNAnazanAbhighAtAtapodvagazokazoNitAbhiSekajAgaraNaviSamazarIranyAsAn upasevamAnasya tathAvidhazarIrasyaiva kSita vAtaH prkopmaapdyte| sa prakupitastathAvidhazarIre visarpan yadA vasAmAdAya mUtravirodho naashyH| tatroktAmlameho'tra nIlamehasaMjJayA ptthitH| tatroktanIlamehasvatra kaalmehsNshyaaptthitH| lakSaNAtirekAlpatAyA medomAMsAdidRSyakAyyatvenonneyam // 8 // gaGgAdharaH-atha vAtolvaNapramehAn vkti-kpaayetyaadi| kpaayaadiinaamtiyogH| sandhAraNaM vegaanaam| anshnmupvaasH| udvegaH kriyAsu manasa upsthitprttiH| zoko'bhISTavirahajaM duHkham / zoNitAbhiSekaH shonnitmokssH| jAgaraNaM nishaayaam| vissmshriirnyaaso'ythaavcchriirprvRttiH| ete kapAyAdayo nidaanvishessaaH| tthaavidhshriirsyaiveti| kapAyAdinidAnasevanena bahubaddhamedoduSTamAMsazarIraka dazukrazoNitavasAmajalasIkArasaujAMsIti ityeke, na tu bahubaddhaM medo mAMsazca zarIrakledaH zukraM zoNitaM vasA majjA lasIkA rasazcauja ityete dRSyavizeSAH / jvarAdiSu hyaSAM savveSAM na dRSyavamataH sarveSveva prameheSu caiSAM dRSyavAvizepe'pi jvarAdyapekSayA pramehe dRSyavizeSatvam / vAta iti pittakaphAnugavAyuriti dossvishessH| epAM trayANAM nidAnAdInAM sannipAte prAgatibhUyasvAt vAtaH kSipra prakopamApadyate ityarthaH / sa prakupita ityaadi| sa vAyuH prakupitastathAvidhazarIre kaSAyAdurapasevanena bahubaddhamedomAMsAdimati zarIre vimRptiM lbhte| bahubaddhamedomAMsAditvena zarIrasya zaithilyAt tatra zarIre visarpastu sa vAyumeMdasaivAdito mizrIbhAvamRcchati medasazca bahubaddhakhAt, medasazca zaityavaizadyAdiguNAnAM smaangunnkhaat| sa ca medasA mizrIbhavan sandRSayatyenaM vikRtvaat| sa yadA vikRto duSTena medasopahataH zarIrakledamAMsAbhyAM saMsargameti kledamAMsamadhurazItAdi paghyam, tadapathyaM medasaH, yacca medalaH kaTukAdi pathyam, pittasya tadapathyam ; cakAravyAdhiprabhAvAccAda yApyatvamiti darzayati // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir partha adhyAyaH nidaansthaanm| 1315 vahANi srotAMsi pratipadyate, tadA vasAmehamabhinivartayati / yadA punarmajAnaM mUtrasthAnavastAvAkarSati, tadA mjjmehmbhinivrttyti| yadAtu lasIkA mUtrAzaye'bhivahan mUtramanubandhaM zcotayati lasIkAtibahutvAt vikSepaNAcca vAyoH khalvasyAtimUtrapravRttisaGgaM karoti, tadA sa matta iva gajaH paratyajatra pramANAtivRddhakhAt, sa mAMsapradoSAnmAMse zarAvikAdyAH pir3akAH saMjanayati / yadA tu tathAvidhazarIre visarpastu sa vAyurvasAM sarvazarIrasnehamAdAya dUSayan pravizya mUtrAzayaM mUtratvena pariNataH san mUtravahANi srotAMsi vakSaNavastiprabhavANi medaka davasAdurapahitAni srotAMsi pratipadyate, tadA vasAme hamabhinivartayati vasAmeharUpeNa bhvti| evaM sarvarogAbhinirvRttau tattadrUpeNa sa sa dopo bhavatIti vyaakhyeym| yadA punrityaadi| yadA punamajjAnaM mUtrasthAne vastAvAkarSati calakhAt tadA majjamehamabhinivvetteyati / yadA khityaadi| yadA tu lasIkA mAMsakhagantarasthamudakaM mUtrAzaye vasto abhivahan abhinayan mUtramanubandhaM sAvazeSaM mUtraM 3cyotyti| mUtrAnuvandhe hetumAha-lasIkAtibahutAt / lasIkA hi picchilA, paichilyAt tu na niHzeSeNa mUtraM 3cyutaM bhavati / nanu paicchilyAddhameva mUtraM bhavatu na kiJcidapi icyotatu ityata Aha-vikSepaNAca vaayoH| vAyozcalatvena vikSepaNAnna mUtraM paicchilyAt sarvazobaddhaM na bhavati kintu sAnuvandhaM icyotti| cakArAt lasIkAkhyodakasyAtibahukhAt vAyovikSepaNAca khalvasya puMso mUtrAtipravRttisaGgaM mUtrasyAtipravRttizca saGgazca tayoH samAhAraH tat tathA samAhArakaraNAt niHzepeNa na mUtrAtipattiM karoti, kintu saGgapUvakamUtrAtipattiM karoti, sAvazeSaM mUtrAtikSaraNaM krotiityrthH| sa kIdRzaH kSarayatItyata Aha-tadA matta iva gaja cakrapANiH-rukSetyAdi vAtamehasya nidaanm| mUtravastAvAkarSati mUtravastau sthita AkarSati, arthAt mUtravastimeva nayati ; lasIkA mAMsatvagantare udakabhAgaH, vakSyati hi zArIre-"yanmAMsatvagantare udakaM, tallasIkAzabdaM labhate' ityAdi ; anubndhmityviccheden| cyotayatIti paatyti| atha |vaayorvikssepkaaritven pravartakatvena kathaM mUtrapravRtterantarA saGgaH ? yataH, mUtrAzayaM zaikSyAt chedayitvA rakSaca kRtvA nayatyojaH, svamahimnA ca vAyurojaH kaSAyaM karoti ; For Private and Personal Use Only
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| pramehanidAnam mUtramavegaM, taM hastimehinamityAcakSate / ojaH punarmadhurasvabhAvaM tadraukSyAda vAyuzca kaSAyatvenAbhisaMskRjya mUtrAzaye'bhivahan madhumehaM karoti / imAMzcaturaH pramehAn vAtajAnasAdhyAnAcakSate bhiSajo mahAyayikatvAt viruddhopkrmtvaacceti| teSAmapi ityaadi| ajasramityanena niHzepAbhAvaH khyaapitH| avegamityanena mUtrAtipravRttiH khyaapitaa| hastime hinamiti hastI matta ivAjasamavegaJca mUtrasya kSaraNAt hastimeha iti saMjJA / . oja ityaadi| yadA tu sa vAyuH ojaH punarmadhurasvabhAvaM tadojo rokSyAt kaSAyavena cAbhisaMsRjya saMsarga kRtvA mUtrAzaye vastau saumyAJcalakhAca abhivahan nayana san mizrIbhavana mUtravena pariNaman kapAyaM madhuraM pANDurukSaJca mUtraM zcyotayati tadA taM madhumehaM karoti, iti madhumeha ityaacksste|| ___ imAniti vsaamehmjjmehhstimehmdhumehaan| asAdhyatve hetumaah-mhaatyyiklaaditi| vasAmanjalasIkojasAM gambhIradhAtUnAm apakarSaNotpattyAzu mArakatvAt / hetvntrshcaah-viruddhetyaadi| savvatraiva prameheSu kaphaprAdhAnyena tena kaphena saMsRSTavAtasya medaHsthAnatvAt bahuvaddha medomAMsAdidRSyopakramaiH rukSoNAdibhiH saha vAtasya snehoSNAdurapakramANAM viruddhtvaat| atra cakAraH uktAnuktasamuccaye vyvsthaayaanyc| tenoktasamuccayo'yaM darzito mahAtyayikatvena sahaiva viruddhopkrmtvsy| anuktasamuccayastu saMsRSTadopamedaHsthAnatvAdityanena viruddhopakramatvasya bodhyastatra ca vyvsthaapiiym| yadA tu kapAyAdibhiniMdAnaH prakupito vAyubehubaddhamedomAMsAdimati zarIre san vasAdyAkarSaNena vasAmehAdikAn janayati tadA te vasAmehAdayo mahAtyayikatvAt saMsRSTadoSamedaHsthAnatvAta viruddhopakramatvAcca asAdhyAH pratyAkhyayA bhavanti / yadA tu vasAdIna nAkRSya zarIrale dAdidhAtUnAkRSya yAna mehAna vAtajAn janayati te punaryApyAH sNsRssttdossmedHsthaantvaaviruddhopkrmtvaacc| gambhIradhAtuvasAyAkarSaNAbhAvAt tu na prtyaakhyeyaaH| vakSyate ca prameha cikitsite| yA vAtamehAna prati pUrvavAto hi vRddhaH prabhAvAt pAyarasaM karoti / mahAtyayikatvAditi majaprabhRtisArabhUtadhAtukSayaH karatvAt ; vindropakramatvantu vAyoH snigdhAdi pathyam , tanmedaso'pathyamityAdi jJeyam // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1317 rtha adhyAyaH nidAnasthAnam / vAtaguNavizeSagaNeva nAmavizeSA bhvnti| tada yathA-vasAmehazca majamehazca haritamehazva madhumehAceti // 6 // tatra zlokA vAtapramehavizeSavijJAnArthA bhavanti / vasAyika vasAmaJca humehati yo naraH / vasAmehinamAhastamasAdhyaM vAtakopataH // majjAnaM saha sUtraNa mUtraM mehati yo naraH / majamehinamAhustamasAdhyaM vAtakopataH // hastI matta ivAjasra mUtraM kSati yo nrH| hastimehinamAhusnamasAdhyaM vAtakopataH // kAdhamadhuraM pANDu rukhai mehati yo nrH| vAtakopAdasAdhyaM taM pratIyAnmadhumehinam // muktA vAtolvaNAnAM vihitA kriyA saa| vAyuhi meheSvavakarSitAnAM kupyatyasAdhyAn pani nAsti cintA / / iti| suzrute ca-kaphapittavasAmajamedobhiranvito vAyutimAna pramahAna janayati ityuktm| eSAM vasAmehAdisaMjJAyAM hetumAha-teSAmityAdi / vasAmehazceti kaSAyamadhurapANDurukSaguNavizeSeNa vasAmeha iti saMjJA, kapAyamadhurAbhyAM saMsRSTe'pi vasAbhAyAH prAdhAnyAt / majjamehazcati vAyomedhuraguNasaMsarga'pi sapivaNemajjaprAdhAnyAt majjameha iti sNshaa| suzrute tu majjamehasya sapimaha iti saMjJA kRtaa| sarpiHprakAzaM sapihI mehtiityuktm| hastimehazceti vAyo rasarUpatve'pi vikRtIbhUtaraukSyAdiguNapariNAme kapAyAdiguNasaMsage'pi mattahastivadajasrAvegAbhyAM mUtrakSaraNaprAdhAnyAt hstimehsNshaa| madhumehazceti madhurakapAyapANDuraukSyaguNavattve'pi ojaHprAdhAnyenAkot tadguNena madhurarasena madhumeha iti saMjJA // 9 // gaGgAdharaH-eSAM catuNAM vAtapramehANAM vizeSajJAnArthAn shlokaanaahttretyaadi| sugamam / kssaaymityaadi| yadyapi vAyonIrasavaM madhuravameva tu ojaso na tu kapAyavaM tathApi vAyo rokSyAt ojaso madhurasvabhAvasya kapAyakhena pariNamayitvAt kapAyamadhuravaM matrasya rokSyaM pANDukhaJca bodhyam / For Private and Personal Use Only
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1318 crk-sNhitaa| pramehanidAnam ___ ityete catvAraH pramehA vAtaprakopanimittA vyAkhyAtA bhavanti / evaM doSaprakopanimittA viMzatiH pramehA vyAkhyAtA bhavanti // 10 // yastu khalu doSAH prakupitAH pramehAnabhinivartayiSyanta imAni pUrvarUpANi darzayanti ; tad yathA-jaTilIbhAvaM kezeSu, mAdhuryamAsyasya, karapAdayoH suptatAdAho, mukhatAlukaNThazoSaM, pipAsAm, AlasyaM, malaJca kAye, kAyacchidraSu copadehaM, paridAhaM suptatAJcAGgaSu, SaTapadapipIlikAbhizca zarIramUtrAbhisaraNaM, mUtre ca mUtradoSAn vitraJca zarIragandhaM, nidrAM tandrAzca sarvakAlamiti // 11 // upadravAstu khalu pramehiNAM tRSNAjvarAtisAradAhadaurbalyArocakAvipAkAH, pUtimAMsapir3akAlajIvidradhyAdayazca tatprasaGgAda bhavanti // 12 // asya madhumehasya suzrute saudrameha iti saMjJA kRtaa| sarveSAmeva pramehANAM kAlenApratIkArAt madhurarasakhamApannale yA madhumehasaMjJA sA neyamiti / evamityAdi sugamam // 10 // gaGgAdharaH-tada yathetyAdi / jaTilIbhAvaH kezeSu / karapAdayoH suptatAdAho, iti vizeSeNa vodhyau| paridAhaM suptatAzcAGgeSvitivacanena karapAdayorapi suptatAdAhalAbhAt / SaTpadeti makSikA, zarIre mUtre ca makSikApipIlikAnAm abhisrnnmityrthH| mUtre mUtradoSAn kphaadisNsrgjmaadhuryaadidossaan| visamAmaM zarIragandhaM sarvakAlaM nidrAM vA tandrAM vA darzayantItyanvayaH // 11 // gaGgAdharaH-pramehANAM viMzaterupadravAna sAmAnyata aah-updrvaasvityaadi| pUtimAMsapir3akAH kiyantaHzirasIye mAdhumehikI yA yA uktA saiva saivAtra bodhyaa| tatprasaGgAt pramahopekSayA cirAvasthanAt / suzrute zlaiSmikAdi cakrapANiH-trayastviti trayo'pItyarthaH ; tena sarvapramehANAmapyetadeva samAnaM pUrvarUpamiti drshyti| tatprasaGgAt bhavantIti pramehAdyanubandhAda bhvntiityrthH| yAdRze puruSe prameho For Private and Personal Use Only
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH nidaansthaanm| 1316 tatra sAdhyAna pramehAna saMzodhanopazamanairyathAhamupapAdayan cikitsediti // 13 // ___ bhavanti caatr| gRdhnumabhyavahAryeSu snAnacaMkramaNadviSam / pramehaH kSipramabhyeti nIr3adra mmivaannddjH|| mandotsAhamatisthUlamatisnigdhaM mahAzanam / mRtyuH prameharUpeNa kSipramAdAya gacchati // yastvAhAraM zarIrasya dhAtusAmyakaraM naraH / sevate vividhAzcAnyAzceSTAH sa sukhamaznute // 14 // tatra shlokaaH| heturvyAdhivizeSANAM pramehANAJca kAraNam / doSadhAtusamAyogo rUpaM vividhameva ca // pramehIyakhabhedena upadravA uktAstad yathA--makSikopasarpaNamAlasyaM mAMsopacayaH pratizyAyaH zaithilyArocakAvipAkAH kaphaprasekacchadinidrAkAsazvAsAzceti shlessmjaanaamupdrvaaH| dRSaNayoravadaraNaM vastibhedo mer3hatodo hadi zulamamlIkAjvarAtisArArocakA vamathuH paridhUmAyanaM dAho mUrchA pipAsA nidrAnAzaH pANDurogaH pItaviNyatranetravaJceti paittikAnAm / hRdagraho laulyamanidrA stambhaH kampaH zUlaM baddhapurIpataJceti vAtajAnAmiti // 12 // gaGgAdharaH-upazayajJAnAthaM cikitsAsUtrANyAha-tatretyAdi // 13 // gaGgAdharaH-atha saMgraheNa pramehakAraNamAha-bhavantItyAdi / gRnu lobhavantam aNDa naH pkssii| mandotsAhAdInyapi pramehasyAsAdhyatvena bhAvi kAraNAni na tatapanne pramehe mandotsAhAdIni asaadhyvlinggaani| savetra vyAdhyanutapAde'vyabhicArikAraNAnyAha-yasvityAdi / sugamam // 14 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA ityAdi / vyAdhivizeSANAM bhavati prAyaH, tmaah-gRdhnumityaadi|-gRdhnu lubdham ; nIdrumaH pakSiNAM vAsavRkSaH ; mRtyuH prameharUpeNeti mandotsAhAdiyukta prameho jAto'sAdhyo bhavatIti drshyti| vividhAzcAnyAzcezA iti dhAtusAmyakarA ityarthaH / / 10-14 // For Private and Personal Use Only
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1320 crk-sNhitaa| [pramehanidAnam daza zleSmakRtA yasmAt pramehAH SaT ca pittajAH / yathA ca vAyuzcaturaH pramehAn kurute balI // sAdhyAsAdhyavizeSAzca pUrvarUpANyupadravAH / pramehANAM nidAne'smin kriyAsUtraJca bhASitam // 15 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte nidAnasthAne pramehanidAnaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // heturnidAnadopadRSyavizeSebhyo vikArANAM vighAtabhAvAbhAvabhAvaprativizeSANAM heturyadA hote ityaadinaa| tatrema ityAdinA pramehANAM kAraNam / sa prakupita ityAdinA doSadhAtusamAyogaH smpraaptividhiruupaa| tatra yena yenetyAdinA daza zleSmakRtA pramehA yasmAddhetobhavanti tatkAraNam / tatra zlokA ityAdinA pramehANAM dazAnAM vividharUpam / sAdhyavaJca kaphapramehANAM sthaiyymityaadinaa| tatastu pittamehAnAm uSNAmletyAdikAraNam / tat prakupitamityAdinA doSa. dhaatusmaayogH| teSAmityAdinA yasmAt SaT pittajAH pramehAstatkAraNam / te savvaM evetyAdinA yApyAsAdhyakham / tatra zlokA ityAdinA SaNNAM pittapramehANAM vividhaM ruupm| tataH kaSAyetyAdinA vAtapramehANAM kAraNam / sa prakupita ityAdinA vAtapramehANAM dopdhaatusmaayogH| imAMzcetyAdinA vAtapramehANAM sAdhyayApyakhavacanam / teSAmityAdinA yathA vAyuzcaturo mehAn kurute tatprakaraNam / tatra zlokA ityAdinA vAtapramehANAM vividhaM rUpam / trayasvityAdinA savvaMpramehANAM puuvruupaanni| upadravAsvityAdinA savve pramehANAmupadravAstatra sAdhyAnityAdinA kriyAmUtraJca / iti sarva pramehANAM nidAne'sminnadhyAye bhApitamAtrayaNeti shessH||15|| adhyAyaM samApayati agnItyAdi / spaSTam // iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpataro nidAnasthAna jalpe dvitIyaskandhe pramehanidAnAdhyAyajalpazcaturthI zAkhA // 4 // cakrapANiH-saMgrahe vyAdhivizeSANAmiti "iha khalu" ityAdi granthaM gRhNAti ; sAdhyAsAdhyavizeSA ityatrAsAdhyavizeSatvena pittajAnAM yApyAnAM grahaNam // 15 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAna vyAkhyAyAM pramehanidAnaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAtaH kuSThanidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtrayaH // 1 // sapta dravyANi kuSThAnAM prakRtivikRtimApannAni bhvnti| tad yathA-trayo doSA vAtapittazleSmANaH prakopaNavikRtAH, dRSyAzca zarIradhAtavastvaGamAMsazoNitalasIkAzcaturdA doSopa gaGgAdharaH-athAvyabhicaritaikaikadoSatridopavyAdhInuktvA traidoSikalaprasA. saMgatyA pramahanidAnAnantaraM kuSThanidAnamAha-athAta ityAdi // 1 // gaGgAdharaH-sapta dravyANIti samavAyikAraNAni, kuSTAnAM sarveSAmeva saptava prakRtivikRtimApannAni prakRtyA svabhAvena saptava na tu vyastAni vikRtimApannAni / tad yatheti / traya ityAdi / prakopaNavikRtAH kuSThakaratena vakSyamANasvaskhanidAnAt vRddhimApannA na tu kssymaapnnaaH| duSTAH khalu baGamAMsAdayaH doSopaghAtena doSairupaghAtena vikRtaaH| evaM sarveSu dRSyANAM vikRtiH svakAraNena vRddhAnAM kSINAnAM vA yathAsvanidAnakupitadoSopaghAtena bodhyA, anyathA prati___ cakrapANiH-pramehamanu prAgutpatto kuSTanidAnamucyate ; vacanaM hi- haviHprAzAnmahakuSThayoH" iti| sapta vyANIti-trayo doSAzcatvAri dUSyAgi ; prakRtiriti kAraNamityarthaH ; saptadravyANAM vizeSaNaM-'prakRtimApannAni' iti ; kiMvA prakRtivikRtimApanAnIti pAThaH ; tadA prakRtyA kuSThakAraNena vikRtimApannAnItyarthaH / etena ca yadA kuSTajanakahetunyatirekeNa vAtAdInAM vikRtirbhavati, na nadA kuSTotpAdo bhavati, kintu visarpotpAda iti darzayati : visarpa hi "rakta lasIkA tvayAMsaM dRSyaM doSAstrayo mlaaH| sarva eva prakupyanti vIsaNAM smudbhve|" iti vacanAdeta eva sapta vikRtAH kAragamityuktam ; vadyapi kuSThavisarpayordoSadRSyakRtaM sAmyamasti, tathApi visarpaNazIlena raktapradhAnadoSeNa visarpajanma, anyathA tu kuSTajanmeti cyAdhibhedotpattiH ; bhata evaM "vividha sarpati mena visarpastena saMzitaH" ; tathA vizizzoNitavazAdeva visarpa prabalA vedanA bhavati, tathA raktacikitsAyAH prAdhAnyenopadezAcca raktaprAdhAnyaM visarpa jJeyam ; vacanaM hi-"ekatastAni sarvANi sktamokSaNamekataH iti ; anye tu bru vate-visarpa nAvazyaM doSadRzyasaptakaTiH, kintu saptAnAM tatra duryogyatayA dRzyate ; kuSThe tu sarvatra pratiniyamena dudhiriti, * prakRtimApanAni iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ghtaa| 1322 crk-sNhitaa| [ kuSThanidAnam ghaatvikRtaaH| ityetat * saptadhAtukamevaM gatamAjananaM kuSThAnAm / ataH prabhavAda+bhinivartamAnAni kevalaM zarIramupatapanti // 2 // ___ na ca kiJcidasti kuSThamekadoSaprakopanimittam, asti tu roga nidAnavacanavaiyApattizca / tena dRSyAzceti prakopaNavikRtA doSopaghAtavikRtAzca / ityetat vAtapittakaphabaGmAMsazoNitalasIkA iti saptadhAtukakuSTharoge prakopaNavikRtA doSAstatsvabhAvadoSopaghAtavikRtA na ca dRSyA iti saptakaM kuSThAnAmAjananaM prakRtibhUtakAraNam / tanmayAni hi kuSThAni na ca samudAyakhena tebhyo viziSTAnyapi na tdtiriktaani| ataH saptadhAtukAt prabhavAt prabhavana. kAraNAt / abhinivattemAnAni kuSThAni kevalamakhilaM zarIram // 2 // gaGgAdharaH-nanu kiMvAtAyanyatamAt prabhavAt uta militAt saptakAdityAzaGkAM nirasitumAha-na ca kiJciditi / kimapi kuSTham ekadoSaprakopo nimittaM yasya yathA kuSThArambhakA doSAH kupyanti, tathA ca dRSyANi ; tadAha-tad ythetyaadi| prakopaNavikRtA iti kuSThanidAnaprakopaNavikRtAH, anyathA prakopaNavacanamanathakaM syAt, vinA prakopaNaM vyaadhijnkvikRtybhaavaad| doSopaghAta ityanena doSopaghAtAdeva dhAtUnAM vikRtirbhavatIti darzayati, na doSamantarA dhAtavo dRssyntiityrthH| kiMvA kuSThakAraNAnAM kSayavRddhimAtrarUpadhAtUnAM vikRti nirAkRtya doSAbhisambandharUpAM duSTiM grAhayanti ; saptadhAtukaM saptadhAtumelakaH ; evaM. gatamityuktakrameNa vikRtiM gatam ; AjananaM kAraNam ; ataH prabhAvANItyetatkAraNabhUtAni ; abhinirvatamAnAnoti atiprasapamANAni ; kevalaM kRtsnaM dUSyacatujhyAtiriktamapItyarthaH / etena prathamotpattI kuSThe tu caturdAturiniyamaH, utpannasya asthizirAdidUSaNamapi bhavatIti darzayati ; tatra suzrute kuSThasya prathamaM tvagAzrayasya pazcAttarottaradhAtUnAmanugamanamuktam-"evaM kuSThaM samutpanna tvaci kaalprkrsstH| krameNa dhAtUn vyApnoti' ityAdinA granthena ; tadihApi aviruddhameva / yena sarcakuSTheSu prathamaM tvacyavazya vaikRtaM bhavati vizeSeNa, pazcAd vaizeSikI dudhiH kAlaprakarSAdraktAdiSu bhavati ; caturdAturizceha kuSThotpAde sAmAnyaduyabhiprAyeNoktA, vaizeSike tu dRSTisteSAM krameNaiva bhavati ; vaizeSikaduSTizceha "zarIramupatapanti" iti vacanAda vyAkhyeyA; ata eva suzrute vaizeSikaduSTayabhiprAyeNaiva-"kaNDUrvi pUyakazcaiva kuSThe zoNitasaMzraye" ityAdinA viziSTalakSaNamuktam ; iha tu yA sAmAnyena caturdAtuSTiruktA, na sA talakSaNayuktA, kintu kuSTotpAdamAtrajJeyA ; tena na virodhaH // 1 // 2 // cakrapANiH-samprati vidopajanyatve'pi sarvakuSThAnAM yathA vAtikAdipyapadezo bhavati, tadAha-na ca kinycidityaadi| samAnaprakRtInAmiti bhavAntaravikalparahitatulyavAtAdisapta * itaH paraM 'saptadhAtUnAm' ityadhikaH pATho dRshyte| + prabhavAdityatra prabhAvANIti pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5maH adhyAyaH nidAnasthAnam / 1323 khalu samAnaprakRtInAmapi kuSThAnAM doSAMzAMzavikalpAnubandhasthAnavibhAgena vedanAvarNasaMsthAnaprabhAvanAmacikitsitavizeSaH // 3 // - sa saptavidho'STAdazavidho'parisaMkhyeyavidho vA bhavati / tat tthaa| tenaikadRSyanimittamapi neti khyApitaM, na vA dvidoSadRSyanimittam iti ca / nanu militasaptadhAtukakhe kathaM saptadhA prasaro bhavatItyata Ahaasti khityaadi| samAnaprakRtInAM vAtapittakaphabaGamAMsaraktalasIketisaptadhAtuprakRtikave'pi cAsti kuSThAnAM tattadvAtAdidoSANAmekAduralvaNo'zAMzavikalpa iti ekadviAdaza vikalpena vibhAgastathA dopANAmanubandhena sthAnena khaGmAMsAdirUpeNa ca vibhAgastena vedanAvizeSo yAtanAvizeSo varNavizeSazca / saMsthAnavizeSa iti maNDalAdyAkArabhedaH / prabhAvavizeSa iti acintykriyaavishessH| nAmavizeSa iti kaapaalaadinaambhedH| cikitsitavizeSaH kriyaavishessH| tasmAt nAmavizeSAdeva smpdyte| iti vizeSazabdasya vedanAdipratyekenAnvayAyAkhyeyaM, tanna, parantu vedanAdibhirvizeSaH prabheda ityarthaH / / 3 // gaGgAdharaH-nanu vedanAvarNasaMsthAnaprabhAvanAmacikitsitaiH samAnaprakRtInAM kuSThAnAM kativiyo vizeSa ityata Aha-sa ityAdi / sa vedanAdibhirvizeSaH / nanu doSAMzAMzavikalpanaiH kiM kuSThAnAM sAdhyakhAdayo vikalpyante, kimatha kAraNAnAm, avAntarabhedAbhAve hi kAraNAnAM kAryasyApyanekarUpatvameva syAt ; doSAMzAMzavikalpasya tathA sthAnasya ca vibhAgena ca vedanAvizeSaH kuSThe bhavatIti vAkyArthaH ; doSANAm aMzamaMzaM prati vikalpo'zAMzavikalpaH ; kvacidvAyuH svasya rukSAMzena prakupito bhavati kvacit zaityAMzenetyAdi ; tathA dopadUSyarUpasthAnavibhAgena ca vedanAvizeSo bhavati ; vacanaM hi"tatra rasAdisthAneSu prakupitAnAM dopANAM yasmin yasmin sthAne ye ye vyAdhayo sambhavanti" ityAdi ; sthAnaJca yadyapi caturvidhadUpyarUpaniyatam, tathApyeSa doSasyeva dUSye vyAptapAdikRtaH sthAnavibhAgo jnyeyH| tatra vedanAvizeSaH-"kApAlaM todabahulam" ityaadi| varNavizeSaH"kAkaNantikAvarNam' ityaadi| saMsthAnavizeSaH- "yadRSyajihvasaMsthAnam" ityAdi ; prabhAvavizeSaH-"sAdhyatA'sAdhyatAdiH / nAmavizeSa:-"kApAlaH" ityAdi ; yatazca samAne'pi kAraNe doSAMzAMzavikalpasthAnavibhAgena vedanAvizeSaH kuSThabhedako'sti, ataH saptavidha ityAdi yojanIyam ; saptavidha ityatraiva, vakSyamANamahAkuSThabhedenAzAdazavidhastu cikitsAvakSyamANabhedena, apari For Private and Personal Use Only
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1324 crk-sNhitaa| kuSThanidAnam doSA hi vikalpanairvikalpAmAnA vikalpayanti vikArAnanyatra asAdhyabhAvAt / teSAM vikalpavikArasaMkhyAne'tiprasaGgamabhisamIkSya saptavidhameva kuSThavizeSamupadekSyAmaH // 4 // saptavidhakhAdimAtram ? ityata Aha-doSA ityaadi| vikalpanaraMzAMzakalpanaiH vikalpyamAnA doSA vikArAn vikalpayanti rogANAM vizeSeNa prakArAn kurvanti, tena kuSThavisarpayoH samasaptadhAtukale'pi nidAnavaizeSyAt prakRtisAmAnyAbhAvAnna vishessruuptaa| evamasAdhyavaM punaracintyaM na vikalpayanti yatastridoSajagulmo'sAdhyo na cAsAdhyaM sarva kuSThaM tridoSajam apIti nAstyasAdhyatAM prati cintaa| nanu saptavidhavAdikaM kairvikalpanaiH zeyamityataH sUtrarUpavAdasya nidAnasthAnasya saptavidhe sarva vidhAnAmantarbhAvam abhipra tya saptavidhakhopadezArthamAha- tessaamityaadi| teSAM vAtapittakaphAnAM vikalpena vikAraprakAraparisaMkhyAne parisaMkhyAkaraNe'tiprasaGgaM tantrasyAtibAhulyaprasaGgaM kuSThAnAM samAnaprakRtInAmapi doSAMzAMzavikalpasthAnabhedena vedanAdibhirvizeSa saptavidhamevopadekSyAma ityanvayaH // 4 // saMkhyeyastu vedanAcavAntarabhedena ; kuto'parisaMkhyAtA evaMvikalpA bhavantItyAha-doSA hotyaadi| vikalpanairiti vividhabhedavikalpanairaMzAMzavikalpAdibhirvikalpyamAnA bhidyamAnA vikalpayanti bhedayanti, nyAdhikAraNadoSabhedAt kAryasyApi vyAdhe do bahuvidho bhavatIti bhAvaH / so'yaM doSabhedakRto bhedo'sAdhye vyAdhI neha kriyate ityAha anytretyaadi| asAdhyamiha pratyAkhyeyamabhipretam ; yApyasya bhedo'sAdhyasya kriyata eva yApanArtham ; evaM manyate--pratyAkhyeye vyAdhI sannapi doSakRto bhedo'cikitsyatvena cikitsAvizeSApravartakatvAnneha kriyate, sAdhye tu cikitsAbhedArya kriyata iti yuktam / sampratItaraprakAratyAgaM sahetukaM darzayan saptavidhAbhidhAnaM prtijaaniite-tessaamityaadi| vikalpaiH sarvikArakathanaM vikalpavikArasaMkhyAnam ; atiprasaGgamiti atybhidhaanprsnggm| nanu yadi saptavidhakuSThe aparaikAdazacikitsAvakSyamANakuSThAntaA~vo bhavati, tadA saptavidhatvaM tathAsAdavidhatvamceti vidhAdvayaM bhavati, yathA jvarANAmekavidhatvadvividhatvAdi, tatra sarvAsveva vidhAsu sarvAntarbhAvo'sti / na ceha saptamahAkuSThe kSudrakuSThapravezo'sti, kimvaivaM bhudrApraveze kamihAcAryo nidAne saptakuSThAbhidhAnena kRtI syAt ; iha tu saptavidhakuSThAbhidhAnena ekadoSajadvidoSajatridoSajakuSTAbhidhAnaM kRtam-"vAte'dhikatare kApAlakuSTham' ityAdinA ; na caitatprakAratrayAt prakArAntaraM kSudrakuSThAnAmapyasti ; tena bhudrakuSTheSu yat kuSTham, toSajaM vaktavyam ; tasyoktata hoSalakSaNayuktAvenAvarodho vyAkhyeyaH, paraM kSudrakuSThe mahAkuSThokadoSalakSaNenAlpatvaM bhavatIti jJeyam ; bhatra "caukhyamekakuSThantu kiTima savipAdikam / For Private and Personal Use Only
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH / nidAnasthAnam / 1325 _iha vAtAdiSu triSu prakupiteSu vagAdIMzcaturaH pradUSayatsu vAte'dhikatare kApAlakuSThamabhinivarttate, pitte tvauDumbaraM, zleSmaNi maNDalaM kuSThaM, vAtapittayoH RSyajihva, pittazleSmaNoH puNDarIkaM, zleSmamArutayoH sidhma, sarvadoSAbhinirvRttau kaaknnmbhinivrtte| evameSa saptavidhaH kuSThavizeSo bhvti| sa eva khalu bhUyastaratamataH prakRtau vikalpyamAnAyAM bhUyasI vikAravikalpasaMkhyAmApadyate // 5 // tatredaM sarvakuSThanidAnaM punaH samAsenopadecyAmaH / zItoSNavyatyAsaM malAnupUvyopasevamAnasya tathA gaGgAdharaH-- tantu vizeSa darzayati-- ihetyaadi| tripu madhye vAte'dhikatare ityadhikatama ityarthaH, dvayorutkarSe tarasya cchandasi niymaabhaavaat| evaM pitte khityAdiSu adhikatare iti padamanvetavyam / savvedoSAbhiniLatAviti sarvadoSANAM samAbhivRddhau / sa eveti sa eva saptavidhaH kuSThavizeSa eva bhUyastaratamata iti bhUyiSThadoSasyaikasyAnekasya ca taratamatastAratamyAt ulvaNadoSasya rokSyazaityAyaM kaviyAdidhammato vRddhA , prakRtI khArambhakadope vikalpyamAnAyAM vizeSaNa kalpyamAna bhUyasImaSTAdazAdirUpAM vikAravikalpasaMkhyAM dakiTimAdivikArarUpeNa vikalpataH sayAm // 5 // gnggaadhrH-ttredmityaadi| idamata UddhaM vakSyamANazItoSNavyatyAsAdikam / samAsena naativistrenn| zItoSNavyatyAsamiti zItoSNakuSThantvalasakaM jJayaM prAyo vAtakaphAtmakam ityAdi cikitsite vakSyamANagranthAnurodhAt kSudrakuSThAntarbhAvo vyAkhyeyaH // 3 // 4 // ___ cakrapANiH- kuSThAnAM kApAlAdisaMjJAH kapAlAdisAdRzyaprayuktAstathA zAstravyavahArasiddhAzca bodravyAH ; na hi sidhmasaMjJAyAmanvayo'sti ; tena zAstravyavahArasiddhaiva sidhmasaMjJA ; prakRtI vikalpyamAnAyAmiti kuSTajanakakAraNe bhidyamAne ; vikalpasaMkhyA bhedarUpA saMkhyA ; iha kSudrakuSThAbhidhAnamuktanyAyena mahAkuSTAntargatatvAdeveti bodravyam // 5 // cakrapANiH-zItoSNavyatyAsaM zItoSNaparivartanam ; anAnupThayeti yathoktamatyAgena ; kramatyAgazoSNaM niSevya sahasA zItasevA, tadviparyayazca, tathA anucite kAle zItoSNasevA / For Private and Personal Use Only
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1326 crk-sNhitaa| / kuSThanidAnam santarpaNApatarpaNAbhyavahAryavyatyAsaJca, madhuphANitamatsyamUlakakAkamAcIH satatamatimAtramajIrNa samaznatazcilicimaJca payasA, hAyanakayavakacInakodAlakoradUSaprAyANi cAnnAni kSIradadhitakrakolakulatthamASAtasIkusumbhaparuSasnehavanti, etairevAtimAtraM suhitasya * ca vyavAyavyAyAmasantApAnatyupasevamAnasya, bhayazramasantApopahatasya ca sahasA zItodakamavatarato, vidagdhazcAhArajAtamanullikhya vidAhInyabhyavaharataH viparyayam / malAnupUrvyA vaataadyaanupuuaa| zItasya voSNasya vA vyatyAsaM kramaparityAgam / kramastu zIta vAte kaphe coSNa upayogaH, uSNe ca pitte zIta upayogastasya viparyayaH zIte vAte kaphe ca zIta upayogaH, uSNe pitte uSNa upyogH| tthaa| evaM santarpaNApatarpaNAbhyavahAryANAM vyatyAsaM krmtyaagmupsevmaansyetynenaanvyH| yadA santarpaNaM kattavyaM yadA cApatapeNaM kAya, tat tat tadA tadA na kRtvA yadA santapeNaM vihitaM tadA lapatapaNaM kriyate, yadApatarpaNaM vihitaM tadA santapeNaM kriyate, iti sntpnnaaptpnnvytyaasH| atra santarpaNazabdena TahaNIyasnehanIyAnAM vyANAM grahaNam / apatarpaNazabdena punalekhanIyarukSaNIyasvedanIyastambhanIyAnAM dravyANAM grahaNam abhyavahAryakhAt tathAnazanAdidavidhalaGghanAnAm / tena paJcakarmApacArikhamuktaM bhvtiiti| abhyavahAryasya vyatyAso vimAnasthAne vakSyamANaprakRtikaraNAdyAhAravidhivizeSAyatanAnAM vajanenAhArasyopayogaH / madhuphANitAdInAmatizayena satatamazanamajINe'pyazanaM tathA payasA cilicimamatsyAnAM viruddhAzanam / hAyanakAdibahulAnabhojanamapi / etairityuktaH kSIrAdupahitahAyanakAdiprAyANItyantairatimAtraM suhitasyAtizayatRptasya vyavAyAditrayAtyupasevamAnasya tathAvidhamuhitaH san vyavAyAdIn yaH sevate'timAtraM tsy| bhyetyaadi| yo bhayAdokAnekopahatacetAH san sahasA tatkSaNa zItodakamavatarati avagAhate tsy| vidagdhamityAdi / evaM santarpaNApatarpaNAbhyavahAra vyatyAsamapi anAnupUryopasevyamAnasyeti jJeyam / cilicimA * suhitabhakSitasyeti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH 1327 nidAnasthAnam / chardizca pratighnataH, snehAMzcAticarato yugapat trayo doSAH prakopamApadyante, vagAdayazcatvAraH zaithilyamApadyante / teSu zithileSu doSAH prakupitAH sthAnamadhigamya santiSThamAnAstAneva svagAdIn dUSayantaH kuSThAbhinirvatayanti // 6 // AhArajAtaM bhuktamanna jATharAgninA vidagdhamarddhaparipakamanullekhya ullekhanaM vamanaM na kRvA punaryo vidAhInyannAni bhuktaM tasya / chaddizvopasthitAM yaH pratihanti tsy| cakArAt malAdInAM vegAn yaH pratihanti tasya / yazca divAnidrAM bhajati tasya, yazca viprArupaddhasiddhAdIn dharSa yati tasya / yuga. padekadA na tu etehetubhirekaH prakopamApadyAparI prkopmaapaadytH| prakopamiti ddhim| khagAdaya iti prakopamApadyante itynvyH| Adipadena saptadhAkhAdivAraNAya mAMsazoNitala sIkAnAM kuSThadravyatvenoktAnAM trayANAM grahaNAthamAha--cakhAra iti| cakArAt shaithilymaapynte| tattadukta nidAnareva dRddhatAt / nanu tattaduktanidAna ddhA vAtAdayasvagAdayazca rogAntaramapyArandhu ki nAhanti ityata aah-tessvityaadi| teSUktanidAna ddhA ye cakhArasvaGmAMsazoNitalasIkAdhAtavasteSu catuSu na khekazaH zithileSu taireva nidAnaH yugapatprakupitA doSA vAtAdayastrayastAna bagAdIn caturo vRddhavena zithilAna dhAtUnadhigamya teSAM madhye galA teSveva khagAdiSu santiSThamAnAH santastAneva khagAdIMzcaturo dhAtUna na khanyAn dhAtUna dUSayantaH santaH kuSThAnyabhinirvatyanti na khanyAn rogaan| na hAtAdRzasamprAptikA itare kecidrogAH IdRzAzva kupitA doSA IdRzAzca kupitazithilAsvagAdayo dhAtavo yadi bhavanti na tadAnyAn dhAtUnadhigacchanti nApyanyatrAvatiSThante nAnyAn vA dhAtUna dUSayanti tasmAt nAnyAn rogaanbhinivvttynti| evaM sarvatra vyAkhyeyam / svabhAvo hi doSANAM kuSThavisarpAdiyuktasvasvanidAnAd bhavati, kiJca kuSTheSu guruviprAdidharSaNavarNasteyAdikAraNAni santi na tu vis| visa hi sAmAnyanidAnam uktvA pratyekazca nidAnamuktaM, tena visarpanidAnakupitAnAM trayANAM doSANAM punA rukSAdibhirvAtAdInAM pratyekaM vizeSa kAraNairulvaNatayA prakopo bhavati. tantratA AtreyabhadrakApyIye darzito rohitabhedaH sthAnamadhigamyeti kuSThajananAnuguNaM zithila For Private and Personal Use Only
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1328 crk-sNhitaa| ( kuSThanidAnam teSAM kuSThAnAmimAni khalu pUvarUpANi bhavanti / tad yathA-asvedanamatisvedanaM pAruSyamatizlakSNatA vaivarNaya kaNDarnistodaH suptatA paridAhaH parihoM romaharSazca kharatvam uSNAyanaM gauravaM zvayathurvisAgamanamabhIkSNaM kAyacchidraSu copadehaH pakkadagdhadaSTakSatopaskhaliteSvatimAtraM vedanA, svalpAnAm kuSThe tu kuSThasAmAnyakAraNairevaikAduralvaNAditayA tridoSakoSo yugapad bhavatIti bhedH| suzrute coktm| mithyAhArAcArasyetyArabhya, chadi vA pratihanti tasya pittazlepmANo prakupito parigRhyAnilaH paddhastiyyaggAH sirAH pratipadya samuddhaya vAhaM mArga pratisamantAdvikSipati / yatra yatra ca doSo vikSipto niHsarati tatra tatra maNDalAni prAdurbhavantyevamutpannastraci doSastatra ca vRddhiM prApyApratikriyamANo'bhyantaraM pratipadyate dhAtUna duussynniti| nanu visapaMcikisite vakSyate--raktaM lasIkA baGamAMsaM dRSyaM doSAstrayo mlaaH| visarpANAM samutpatto viza yAH sapta dhaatvH| sa ca saptavidho do vize yaH sptdhaatukH| iti / tat kathamanyAn rogAna nAbhinivvattayati ? kuSThavisapeyovA ko bheda iti ? atrocyate kenacit-visapA vAtAdevakaikadvandvasaGghAtadoSebhyo bhavanti, na tathA kusstthaani| vakSyate ca / pRthak trayastribhizcaiko visarpA dvandvajAstrayaH iti / tanna sAdhu ; kuSTavada dvAlvaNakaikadvandvasannipAta visarpasya sptdhaatukkhaat| aparastu / kSipravisapeNazIlaprabala. raktapittejenyate visarpaH, kuSTantu cirakriyasthirAprabalaraktapittairiti // 6 // gnggaadhrH-puurvruupaannyaah-tessaamityaadi| asvedanamatisvedanaM veti vyAkhyAya puruSabhedana tada dvayaM bodhym| atizlakSNatA gAtrasya, pariharSo'GgAnAM, romaharSI romAJcaH, kharatvaJcAGgAnAm, uSNAyanaM zarIrata evoSNasya Agamanam, uSNAyamAnatA vA zarIrasya / visarpAgamanaM zarIre'bhIkSNaM visarpoda. gamaH / kAyacchidreSu romakUpeSu, indriyavivareSu copadeho mlairuplepH| pakAdiSu tvagAdisthAna prApya ; kiMvA sthAnamapi janayitavyakuSThazarIradezaM praapyetyrthH| avatiSTamAnA iti vacanena sthirA eva doSAH kuSThakarA bhavAnta, na hi saraNazIlAsta iti darzayati // 6 // cakrapANiH--asvedanAdi pUrvarUpaM prabhAvAt ; pariharSA jhinijhinikA // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1326 api ca vraNAnAM duSTirasaMrohaNaJceti kuSThapUrvarUpANi bhavanti // 7 // tebhyo'nantaraM kuNThAnyabhinivartante / teSAmidaM vedanAvarNasaMsthAnanAmaprabhAvavizeSavijJAnaM bhavati / tad yathA -ruvAruNaparUpANi viSamavismRtAni kharaparyantAni tanUnyuvRttavahistanUni suptasuptAni * hRSitalomAcitAni nistodabahulAni alpakaNDUdAhapUyalasIkAnyAzugatisamutthAnAni Azubheda zarIrAvayaveSu svalpAnAmapi ceti apikArAt mahatAzca vraNAnAM duSTirupapannavAsti duSTiyogyakhAt svalpAnAM draSTumayogyAnAmapi khagAdizaithilyAda duSTiraheti iti mUcitam / asaMrohaNamiti na samyagrohaH syAta khagAdizaithilapAdeva, tataH zIghrotpAdazvirasthitivraNAnAM gAtre bhavatIti khyApitam / cakArAdatimAtraJca vedanA vrnnaanaamiti| samApayati--iti kuSThapUbverUpANIti // 7 // gaGgAdharaH-tebhyo'nantaramiti pUrvarUpebhyo'nantaram / kuSThAnAM rUpANAhateSAmityAdi / teSAmiti saptAnAM kuSThAnAm idaM vakSyamANamata Uddha meva / atha vizeSavijJAnaM bhavatIti noktvA vedanAdivijJAnaM bhavatIti yaduktaM tenaivaM gamayati-vedanAdivizeSA eva vyAdhInAM liGgAnyucyante, tadvijJAnamidaM vkssymaannrukssaarunnetyaadi| tad ythetyaadi| rukSANi ca tAni aruNAni ca tAni paruSANi ca tAni viSamavistAni asamatayA saraNazIlAni ceti tAni tthaa| kharaparyantAnIti antadeze kharANi / tanUni abhlaani| uttavahistanUni uccamadhyAntanimnAni / suptasuptAni atimAtraM sparzAjJAnAni / hapitalomabhirAcitAni sabvedA romaharSavad bahulomavyAptAni / Azu gatiH prasaraNaM samutthAnamutpattizca yeSAM tAni tathA, vAyorAzugakhAt / AzucakrapANiH-uddhRttavahistanUnIti ucchalIkRtavAhyadehAni ; suptavatsuptAni atyarthasparzAjJAni meM suptavat suptAnIti pAThAntaram / 167 For Private and Personal Use Only
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1330 crk-sNhitaa| / kuSThanidAnam jantumanti kRSNAruNakapAlavarNAni ca kapAlakuSThAnIti vidyAt // 8 // tAmrANi tAmraromarAjibhiH * avanaddhAni bahalAni bahubahalapUyaraktalasIkAni kaNDakledakothapAkadAhavanti AzugatisamutthAnabhedIni sasantApakrimINi pakkodumbaraphalavarNAni + uDumbarakuSThAnIti vidyAt // 6 // nigdhAni guruNyutsedhavanti zlakSaNasthirapInaparyantAni zuklaraktAvabhAsAni + zuklarAjIsantAnAni bahuvahalazuklaraktapicchilAsrAvINi bahukaNDUkrimINi saktagatisamutthAnabhedIni parimaNDalAni maNDalakuSThAnIti vidyAt // 10 // bhedajantumantIti AzukhaGmAMsAdibhedakarakrimiyuktAni / kRSNAruNakapAlavat khaperavadvarNayuktAni / tasmAdeva kapAlAkhyAni kuSThAni iti vidyAt / atra suptasuptanistodAdivedanAvizeSaH, kRSNAruNakapAlavarNAdivarNavizeSaH, rukSAruNAdikharapayyentAdiH saMsthAnavizeSaH, tatrApi viSamavistakhakharaparyantabAdiH prabhAvavizeSaH, kapAleti naamvishessH| evaM paratrApi sarrANi kuSThAni vyAkhyAtavyAni // 8 // gaGgAdharaH-tAmrANItyAdi / tAmraromarAjIbhiH piJjarAkAratayA avnddhaani| bahalAni dhanAni / bahuvahaleti bayo ghanAzca pUyaraktalasIkA yatra tAni tthaa| AzugatisamutthAnabhedikhacaiSAM pittasya sarakhena tadagatavAtasya calanAt / sasantApatvaM krimINAM pittduussitrktsthaanjkhaat| pakoDumbaraphalavarNakhAduDumbarAkhANIti vidyAt // 9 // gnggaadhrH-snigdhaaniityaadi| utsedhavantItyuccAni antadeze ilakSNAni sthirANi pInAni c| tena na clnti| bahukaNDUkrimINIti kaphadUSitaityarthaH ; kapAlaH sthAlyAdikhaNDaH / saktAni cirabhAvINi gatyAdIni yeSAM te tthaa| RSyajihva * tAmrakhararomarAjIbhiriti cakrabhRtaH paatthH| + pakkoDumbaraphalAnIti dvitIyapAThaH / + zuklaromarAjIsantAnAni tathA bahulabahalazuklapicchilasAvINi tathA bahukledakaDUkrimI. jIti pAThAntarANi dRshynte| For Private and Personal Use Only
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prama adhyAyaH nidAnasthAnam / 1331 paruSANyaruNavarNAni vahiH antaH zyAvAni nIlapItatAmrAvabhAsAnyAzugatisamutthAnAnyalpakaNDakledakrimINi dAhabhedanistodabahulAni * zUkopahatopamavedanAni utsannamadhyAni tanupayyantAni dIrghaparimaNDalAni karkazapir3akAcitAni RSyajihvAkRtIni yajivAnIti vidyAt // 11 // __ zuklaraktAvabhAsAni raktaparyantAni raktasigarAjIsantAnAni utsedhavanti bahubahalaraktapUyalasIkAni kaNDUkrimidAhapAka- vanti AzugatisamutthAnabhedIni puNDarIkapalAzasaGkAzAni puNDarIkANIti vidyAt // 12 // paruSAruNavizIrNavahistanUni antaHsnigdhAni zuklaraktAvaraktamatvenAtra krimINAM bahukaNDUkaratvam / saktagatItyAdi / saktaM ciraM saMsaktaM gatyAdikaM yatra tAni tathA parimaNDalAkArakhAt maNDalAkhAni // 10 // gnggaadhrH-prussetyaadi| vahiH payyentadeze prussaarunnvrnnaani| antamadhyadeze zyAvAni kintu niilaadyvbhaasaani| AzugatyAdIni vaatpittsmbndhaat| tatazvAlpakaNDAdIni ca / dAhabahulAni nistodabhedabahulAni ca / zUko dhAnyazUkAdi, uphtvdvednaashaaliini| utsannamadhyAni madhyadeze uccAni parayantadeze nimnAni, tathA tanupayyantAni pyyntdeshe'dhnaani| dIrghaparimaNDalAnIti vitRNoti RSyajihAkRtInIti / RSyo hariNabhedaH // 11 // gnggaadhrH--shukrktyaadi| raktasirArAjIsantAnAnIti raktavarNasUkSmasirAsamUhaH santAnaM vyAptiyaMpA tAni tthaa| AzugatyAdikakhaM vAtAnupittasambandhAt / kaphasya dravAMzena pittatulAve'pi tAbhyAmavajayAt // 12 // gnggaadhrH--prussaarunnetyaadi| vAhya paryantadeze paruSAruNavaNevizIrNAlakSaNe vahiriti kuSTaparyante, antariti vikRtmdhymucyte| RSyo hariNavizeSaH / puNDarIkapalAzazabdena panayuSpadalamiha // 8--12 // cakrapANiH- vazIrNavahimtanUni hatyatra 'tanu'zabdaH pradeze vartate ; tena vizIrNaparyanta * dAhabhedapAkanistodabahulAnItyanyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1332 crk-sNhitaa| (kuSTanidAnam bhAsAni bahUnyalpavedanAni alpakaNDadAhapUyalasIkAni laghusamutthAnAni alpabhedakrimINi alAbapuSpasaGkAzAni sidhmakuSThAnIti vidyAt // 13 // ___kAkaNantikAvarNAni Adau pazcAt tu sarvakuSThasamanvitAni pApIyasAM sarvakuSThaliGgasambhavenAnekavarNAni kAkaNakAnIti vidyAt // 14 // .. tAnyasAdhyAni, sAdhyAni punaritarANi bhavanti, tatra yadasAdhyaM tadasAdhyatAM naativrtte| sAdhyaM punaH kizcit sAdhya tAm ativattate kadAcidapacArAt / sAdhyAni hi SaT kAkaNavarjAni 'ghanamaNDalAni tAni cAntamadhye snigdhaani| alpavedanAditvaM kaphasambandhAda vaayoH| laghusamutthAnAni kSiprajanmAni alAvapuSpanibhavAt sidhmAkhyAni // 13 // gnggaadhrH-kaaknnntiketyaadi| kAkaNantiketi gunyjaaphlm| sarvakuSThati kpaalkusstthaadisrckusstthyuktaani| pApIyasAmatizayapApinA, svalpapApinAntu na savvaM kuSThayuktAni // 14 // gnggaadhrH-taanysaadhyaaniityaadi| tAnIti kAkaNAni, itarANIti kApAlAdIni paT kuSThAni / tatretyAdi / sAdhyaM punaH kiJcit kApAlAdyanyatamaM, kutaH sAdhyatAmativattete ityata Aha-kadAcidityAdi / nanu kutaH kathaM dezAnInyarthaH / sidhmakuSTaM yathoktalakSaNaM sidhmapuSpikAvyatiriktameva dhruvate ; etasidhmapuSpikAbhiprAyeNa ca suzrute sidhmakuSThaM kSudrakuSTeSu paThitam ; dadra tu suzrute mahAkuSTa paThitamapIha kSudrakuSTha paThitamuttarottaradhAvamupravezAbhAvAt tathAnyarthapIDArahitatvAcca, suzrute tu tadanubandhitvaprakarSAta mahAkuSTa paThitam // 13 // cakrapANiH-sarcakuSTaliGgasamanvitAnInyetenArthe labdhe punaH pApIyasA sarvvakuSTaliGgasambhavena itivacanAd yadeva pApIyaHkuSTaliGgam, tadeva kAkaNake bhavati, nAnyatreti darzayati ; pApIyasA ityatipIr3AkRtA; kiMvA, pApIya setyAdipunarvacanena sarvakuSThaliGgAnAM pApArabdhatvenAsAdhyatAmatyarthapIDAkartRtAJca darzayati // 14 // cakrapANiH-- kadAcidapacArAditi, kadAcidityanenAgre vakSyamANacikitsyamAnatApakSAntaraM For Private and Personal Use Only
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ema adhyAyaH nidAnasthAnam / 1333 acikitrsymaanaani| apacArato vA doSairabhiSyandamAnAni asaadhytaamupyaanti| sAdhyAnAmapi jhapekSyamANAnAmeSAM tvaGmAMsa-zoNita-lasIkA-kotha-kleda-saMsvedajAH krimyo'bhimuucchnti| te bhakSayantastvagAdIn doSAn punardUSayantaH imAnupadravAn pRthak pRthgutyaadynti| tatra vAtaH zyAvAruNavaNaM paruSatAmapi ca raukSyazalazoSatodavepathujhasaGkocaharSAyAsastambhasuptibhedabhaGgAn, pittaM punardAhasvedavaledakothasrAvapAkarAgAna, zleSmA tvasya zaityazvaityakaNDrasthaiyyaMgauravotsedhasnehopalepAn / krimayastu tvagAdIMzcaturaH sirAH snAyUni cAsthInyapi ca taruNAni khAdanti ; asyAJcaivAvasthAyAM kuSThinamupadravAH spRshnti| tad yathA---prastravaNamaGgabhedaH patanAnyagAvayavAnAM sAdhyatAm ativartate ityata Aha-sAdhyAni hiityaadi| nanu ki kevalamacikitsayA vApacArato vA dopai? ?H punarabhiSyandamAnAni bhUkhA sAdhyatAmativattante utAnyathA vA ityata Aha-sAdhyAnAmityAdi / te iti krimayaH / pRthak pRthak iti doSAH, krimyshc| tatra vAtaH ityAdi / tatra krimikupitavAtapittakaphakrimiSu madhye vAtaH krimibhiH punadU pita evaM pittazlepmANAvapi vodhyo| zyAvAruNakhAdInAda aGgAnAmutpAdayatItyarthaH / asyAmiti krimiduSitavAtAdikrimikRtoktopadravazAlitAyAmavasthAyAM punarime copadravAH kuSThavatAM bhavanti / prasravaNa galitatvena srAvasravaNam / aGgabhedo'GgabhaGgaH / patanAnyagAvaya darzayati ; apacArato veti utpanne'pi kuSTa nidAnaM sevante / abhipyandamAnAnItyApUryamANAni / + vepavityatra vyatheti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| { kuSTanidAnam tRSNAcarAtisAradAhadaurbalyArocakAvipAkAca, tathAvidham asAdhyaM vidyAditi // 15 // bhavanti caatr| sAdhyo'yamiti yaH pUrva naro rogmupente| sa kizcitkAlamAsAdya mRta evAvabudhyate // yastu prAgeva rogebhyo rogeSu taruNeSu vaa| bheSajaM kurute samyak sa ciraM sukhamaznute // yathA hyalpena yatnena cchidyate taruNastaruH / sa caivAtipravRddhastu yatnAt kRcchraNa chidyate // evameva vikAro'pi taruNaH sAdhyate sukham / vivRddhaH sAdhyate kRcchAdasAdhyo vApi jAyate // 16 // vAnAmanyAdInAm, tathAvidhamuktarUpaM saveM kuSThamasAdhyaM vidyAdityarthaH // 15 // gaGgAdharaH-athopekSAyAM hetu buddhiM pradarya tat parihArArthamupadizati / bhvntiityaadi| saadhyo'ymityaadi| ayaM vyAdhiH sAdhyaH svayaM nivattipyati kiMvA pratikariSyate'nantaramiti buddhayA yo naraH pUrvamutpannamAtra na cikitsivA upekSate, sa kiJcitkAlamAsAdya tadaroge vRddhe gADhamUle sati ahaM mRta eveti avbudhyte| tena rogopekSA na kAryeti khyaapyitumaah-ysvityaadi| prAgeveti utpatteH pUrvameva cayaprakopaprasarapUrvarUpAvasthAsu taruNeSvityutpannamAtraM samyagityanenAyathAvaJcikitsayApi sAdhyatAmativattete iti khyaapitm| nanu kasmAt cayAdyavasthAsUtpannamAtrAvasthAyAM vA samyagabheSajakaraNe sAdhyatA syAdupekSayA vA kasmAnna sAdhyatA sthAdityata aah-ythetyaadi| asAdhyatve tu nAyaM dRSTAntaH, kintu kRcchakhadRSTAntenaivAtividdha khe'ccha khonnayenAsAdhyatve dRSTAnta unneyH||16|| . doSAH punardUSayanta iti tvgaadiinev| taruNAnIti komalAni nAsAsthyAdInyAdadate bhakSayanti / For Private and Personal Use Only
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1335 tatra shlokH| saMkhyA dravyANi doSAzca hetavaH pUrvalakSaNam / rUpANyupadravAzcoktAH kuSThAnAM kauSThike pRthak // 17 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte nidAnasthAne kuSThanidAnaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // gaGgAdharaH-athAdhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA ityaadi| kauSThike kusstthnidaanaadhyaaye| adhyAyaM samApayati-agnItyAdi // 17 // iti zrIgaGgAdharakavirAjakaviratna viracite carakajalpakalpatarau dvitIyaskandhe nidAnasthAnajalpe pazcamAdhyAyakuSThanidAnajalpAkhayA paJcamI zAkhA // 5 // kiJcitkAlamiti asAdhyavyAdhikAlam ; mRta eveti maraNopakaNThagataH ; avabudhyata ityatra sAdhyabyAdhyapekSAphalaM mRtyumiti zeSaH // 15-17 // iti gharakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAma vyAkhyAyAM kuSThanidAnaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssssttho'dhyaayH| athAtaH zopanidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH|| 1 // iha khalu catvAri zoSasyAyatanAni bhavanti / tad yathA--- sAhasaM sandhAraNaM kSayo viSamAzanamiti // 2 // tatra sAhasaM zoSasyAyatanamiti yaduktaM, tdnuvyaakhyaasyaamH| yadA puruSo durbalaH san balavatA saha vigRhNAti, gaGgAdharaH-atho ekadvitridoSolvaNadopikaM kuSThamuktvA traidoSikatvasAdhamyeNekakAryakhasaMgatyA kuSThanidAnAnantaraM zopanidAnamAha---athAta ityAdi // 1 // gnggaadhrH-ihetyaadi| cakhAri ata Urddha vakSyamANasAhasAdIni / zoSasya rasAdInAM zArIradhAtUnAM zoSeNa zarIrazopaNAt shopaakhysy| suzrute'pyuktaM saMzoSaNAda rasAdInAM zoSa itybhidhiiyte| kriyAkSayakarakhAca kSaya ityucyate punH| rAkSazcandramaso yasmAdabhUdeva kilaamyH| tasmAt taM rAjayakSmeti kecidAhumanISiNaH / iti / AyatanAni nidAnAni / cakhArIti vivRNoti, tada ythetyaadi| sAhasamiti durbalAnAM balavatA saha vigrahAdirvyAyAmaH saahsm| suzrute'pyuktaM--kSayAd vegptiighaataadvyaayaamaadvipmaashnaaditi| tena c| sandhAraNaM purIpAdInAM vegadhAraNaM navegAnadhAraNIyoktam / kSayo rasazukrayoH kssyH| padArthAkhyatantrayuktyA nidAne tadarzanAt / viSamamazanaM viSamAzanam arthAt zoSasyAyatanamityarthaH // 2 // gaGgAdharaH--sAhasAdipratyekanidAnataH zoSaM drshyitumaah-ttretyaadi| tatra sAhasAdiSu catuSu zopasyAyataneSu madhye / ydtyaadi| balavateti valavat ckrpaanniH-jvrnidaanoktsmbndhaadraajykssmnidaanmucyte| AyatanAnIti kAraNAni ; saMkhyeyasAhasAdinirdezAdeva saMkhyAyAM labdhAyAM 'catvAri' iti punarvacanaM sAhasAdInAmavAntarabalavadvigrahAdibhede'pyekajAtIyatApratipAdanArtham // 1 // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH / nidaansthaanm| 1337 mahatA vA dhanuSA vyAyacchati, jalpati cApyatimAtram, atimAtraM vA bhAramubahati, apsu vA plavate cAtidUram, utsAdanapadAghAtane vAtipragAr3hamupasevate ativiprakRSTaM vAdhvAnaM,drutamabhipatati, abhihanyate vAnyadvA kiJcidevaMvidhaM viSamamatimAtraM vA vyAyAmajAtamArabhate, tasyAtimAtreNa karmaNoraH kSaNyate / tasyoraH kSatamupapnavate vAyuH / sa tatrAvasthitaH zleSmANamuraHstham upasaMgRhya pittazca dUSayana * viharatyUddha madhazcitaryak c| tasya yo'zaH zarIrasandhIna Avizati tenAsya jambhAGgamadoM jvrshopjaayte| yastvAmAzayamabhyupaiti tenAsya ca va? puruSeNa saha yuddhaM karoti / apsu atidUraM plavate santarati sroto'bhimukhaM veti vAcyam / utsAdanamudvattenaM, padAghAtanaM padbhyAmAhananam, atipragAr3ham atizayamatiprakRSTaM vA yathA syAt tathA sevate yH| yo vAdhvAnaM panthAnaM vAtipragADhamatiprakRSTa vA sevte| yo vA drutamabhipatati vissmocctH| yo vAbhihanyate shilaakaasstthaashmaadibhiH| anyadvA tUrNa viSamanRtyAdikam, tasya niruktaviSamavyAyAmajAtaM kuvvataH tenAtimAtreNa vyAyAmarUpeNa kammaNA uraH kSaNyate vakSaHkSataM bhavati / tasyoraH kSataM kSataM vakSo vAyustAyAmato vRddho vAyurupaplavate upgcchti| sa iti vyAyAmakupito vAyustatra kSatavakSasi uraHsthaM zleSmANaM pittaJcopasaMgRhya dUSayana UdhistiyyaMga vihrti| iti tridoSakopaH khyaapitH| tsyetyaadi| tasyeti pittazleSmasahitasya vAtasya yo'zo yo bhAga ityarthAta trayANAM doSANAM militAnAM yo bhAgaH zarIrasandhIna sarvAna evAvizati bhuvcnaadhistiyyggmnaacc| tena militatridoSIyAMzena jambhAGgamaddejvarA bhavanti vaatpraablyaat| tatra jRmbhA hanusandhisthenAMzena / aGgamaddejvarau svvsndhisthenaaNshen| yaskhAmAzayamityuttaragudaM, vakSyate hi cakrapANiH-padAghAtanaM padyAmudvarttanam ; atiprakRSTamityati duurm| uraH kSatamupaplavate prApnotItyarthaH ; uraHsthamiti svabhAvAdevoraHstham ; urasyA ityurogatA hRvazUlAdayaH ; * upasaMsRjya zoSayan iti pAThazcakrasammataH / 168 For Private and Personal Use Only
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1338 crk-sNhitaa| { zopanidAnam bhidyte| yastu hRdayamAvizati tena rogA bhvntyursyaaH| yo rasanAM tenaasyaarockshc| yaH kaNThamabhiprapadyate kaNThastenodadhvaMsate svrshcaavsiidti| yaH prANavahAni srotAMsyanveti taina zvAsaH pratizyAyazca jaayte| yaH zirasyavatiSThate shirstenophnyte| tataH kSaNanAccaivoraso viSamagatitvAcca vAyoH kaNThasya codhvaMsanAt kAsaH satatamasya sNjaayte| sa kAsaprasaGgAdurasi kSate sazoNitaM niSThIvati zoNitagamanAcAsya daurgndhymupjaayte| evamete sAhasaprabhavAH sAhasikamupadravAH spRzanti, tataH sa cikitsite, varSobhedaM gude sthita iti / urasyA iti vakSorujA baDhyaH / vakSyate coraHsthazcoraso rujmiti| arocakaH kaNThahRdayasthadoSaduSTerbhavatIti hRdayagatAMzenApi arocakazca / kaNThamabhiprapadyate yo'zaH kaNThastena kaNThasthena tridoSAMzena uddhvaMsate utkAsena yujyate / svarazvAvasIdati svarabhaGgo bhavati arocakazca bhavati ckaaraat| prANavahasrotaHsthena tadoSAMzena zvAsaH pratizyAyazca bhavati / zvAsapratizyAyayoH samprAptau prANavahasrotogatadoSajanyatvenoktakhAt / zira upahanyate ziraHzUlaM bhavati / kSaNanAditi urasi kSatakaraNAt tatrasthavAyozca viSamagatikhAca kaNThasya codadhvaMsanAcca prAk kAsAt galakaNDUyanAkaraNAt kAsaH sNjaayte| sa puruSaH punastatkAsaprasaGgAt pUrva kSate vakSasi punaHkSate sati zoNitaM niSThIvati mukhena udgirati / ityevaMdizA savvesminneva vyAdhau liGgotpattau doSAMzapravezo vyaakhyaatvyH| tathAca-ye ye rogA yayAdhiliGgatayA nizyinte teSAM teSAM vyAdhInAM sammAptau doSasya yadayat sthAnasaMzrayadRSyasaMyogAdayo dRzyante tadvaprAdhyArambhakatadoSAMzasya tattatsthAnasaMzrayadRSyasaMyogAdivazAt te rogAstadvavAliGgarUpeNa bhavantIti bodhyam / evamete iti| jambhAGgamardo jvaro vaccoMbhedo vakSoruk arocakaH kaNThodadhvaMsaH svarabhaGgaH zvAsaH pratizyAyaH ziraHzUlaM kAso raktaniSThIvanamityete bhAmAzayagatatvena corasyarogakaraNAdaraso'pyAmAzayapratyAsannatvamuktam ; balena samyagAdhIyate For Private and Personal Use Only
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH nidaansthaanm| 1336 upazoSaNairetairupad taH zanaiH shnairevopshussyti| tasmAt puruSo matimAn balamAtmanaH samIkSya tadanurUpANi sarvakarmANi Arabheta kartum / balasamAdhAnaM hi zarIram, zarIramUlazca puruSa iti // 3 // trayodazopadravAH sAhasaprabhavAH sAhasikaM puruSaM spRshnti| nanvate sAhasaprabhavA upadravAH kiM samudAya eva zoSa ucyate, ityata Aha-tataH sa ityAdi / tataH sAhasikopadravajanmAnantaraM sa sAhasikopadravavAn puruSa etairuktambhAgamardajvarAdibhiH sAhasikopavairuSazoSaNaiH zarIrazoSakarairupadra taH pIr3itaH san zanaiH zanairupazuSyati zarIrazoSamApadyate / evamata Urddha vakSyamANaprakAreNa vegasandhAraNakSayaviSamAzanotthaziraHzUlAdipAvarujAdiziraHzUlAdibhiH upazoSaNai rasAdidehadhAtuzoSAt zuSyati / ityekAdazarUpavAna rAjayakSmA sampUrNa balatridoSataH syAt / doSavalAnurUpeNaiva vyAdhiSu liGgAdhikyAlpakhasambhavAt sAhasAdicatuHkAraNatastvekavidhaikAdazAdirUpasadbhAvAcAtra svayameva pUrNabaladoSAbhiprAyeNa zirasaH paripUrNatvaM kAsaH zvAsaH svarabhedaH zleSmaNazchaInaM zoNitaniSThIvanaM pArzvasaMrojanamaMsAvamau jvaro'tisAro'rocakazcetyetAni vkssynte| cikitsite tu pUrNamadhyAvaravaladoSAbhiprAyeNaikAdaza SaT trINi ca rUpANi vakSyante ; tad yathA-kAso'satApo vaisvayaM jvaraH pArzvaziro. rujaa| chaddanaM raktakaphayoH zvAso vccogdo'ruciH| rUpANyekAdazaitAni yakSmiNaH paDimAni tu| kAso jvaraH pAvazUlaM svrvrbogdaaruciH| sabai ra?stribhirvApi linggaimiiNsvlkssye| yukto vaya'zcikitsyastu srvruupo'pyto'nythaa| ityaadi| suzrute'pi-"bhaktadvaSo jvaraH zvAsaH kAsaH shonnitdrshnm| svarabhedazca jAyante SaDUrUpe raajykssmnni| kharabhedo'nilAcchUlaM sngkocshcaaNspaashvyoH| jvaro dAho'tisArazca pittAda raktasya caagmH| zirasaH paripUrNakhamabhaktacchanda eva ca / kAsaH kaNThasya codadhvaMso vize yaH kphkoptH| ekAdazabhiretairvA SabhirvApi samanvitam / kaasaatiisaarpaashrvaarttisvrbhedaarucijvraiH| tribhirvA pIr3itaM liGgaiH kaasshvaasaasRgaamyaiH| jahyAt zoSAditaM jantumicchan suvipulaM yazaH // " iti| sAhasikakamme bhirevaM doSAt dhAryyata iti balasamAdhAnaM zarIram ; zarIramUlazca puruSa iti saMyogapuruSa ityarthaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1340 crk-sNhitaa| zoSanidAnam bhavati caatr| sAhasaM varjayet karma rakSan jiivitmaatmnH| jIvan hi puruSastviSTaM karmaNaH phalamaznute // 4 // atha sandhAraNaM zoSasyAyatanamiti yaduktaM tadanuvyAkhyAsyAmaH / yadA puruSo rAjasamIpe bharttaH samIpe vA gurorvA pAdamUle'nyatamaM satAM vA samAja strImadhyaM vAnupravizya, yAnaiH vApyuccAvacairgacchana bhayAt prasaGgAt hrImattvAd ghRNitvAda tavajjanamupadizati tasmAdityAdi / tasmAduktarUpeNa sAhasikakarma, jambhAGgamaddejvarAdInAM dehopazoSakarANAM vyAdhInAmutpattihetukhAt / tadanurUpANIti balAnurUpANi na tu balAtikramakarANi / nanu kuto balAnurUpANItyata AhabalasamAdhAnaM hi zarIramiti balena samyagAdhIyane AdhAyyate yat tat tthaa| nanu kutaH zarIrAdhAraNaM baleneSTamityata Aha-zarIramUlaicetyAdi / puruSa iti rAzipuruSo na khAtmamAtram / rAzipuruSasya hi zarIraM mUlaM na khAtmanaH / zarIrazca vinA na rAzipuruSasthitiH zarIrAbhAve maraNaprasaGgAt // 3 // gaGgAdharaH-nanu valAnurUpANi kApyArabhamANAnAM sAhasikakarmANi kiM na kAryANi kAryANi vetyata aah-bhvtiityaadi| sAhasaM vjjeyedityaadi| nanu kuto jIvitaM rakSyaM mukhApi punaniSyate jAto'pi punamariSyatItyevaM cakravabhramaNaM svAbhAvikam evetyata aahjiivnnityaadi| mRto hi puruSo'smin loke kRtakarmaNaH phalamupabhukta jIvaMstu puruSo'smin loke karma kurute tatphalazcAznute iti jIvanasya prAdhAnyaM bodhyam // 4 // gaGgAdharaH-athakramaprAptamuktaM sandhAraNaM zoSAyatanaM vyAcaSTe-atha sndhaarnnmityaadi| tatra sAhasamityAdau yat tatretipadaM tasyAnenAnvayaH / puruSa iti raashipurussH| bhattu riti dAsAdipratipAlakasya samIpe dAsAdiH puruSaH, anyatamameSAmanyatamaM samAja satAM vA samAja pravizya, bhayAditaH cakrapANiH-samAjamiti sabhAm ; uccAvacairiti uccanIcaiH; abhiyAniti gacchan ; * anyatamamityatra dUpatasabhamiti dvitIyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH nidaansthaanm| 1341 vA niruNayAgatAn vAtamUtrapurISavegAna, tatastasya sandhAraNAda vAyuH prkopmaapdyte| sa prakupitaH pittazleSmANau samudIryorddha madhastiyyaka ca viharati / tatazca aMzavizeSeNa pUrvavat zarIrAvayavavizeSa pravizya * zUlaM janayati, bhinatti purISamucchoSayati vA pArve cAtirujati aMsAvavamRdgAti kaNThamurazcAvadhamati zirazcopahanti kAsaM zvAsaM jvaraM svarabhedaM pratizyAyaJcopajanayati / tataH sa upazoSaNaiH etairupadravarupadra taH zanaiH zanairupazaSyati / tasmAt puruSo mati. mAnAtmanaH zarIreSvevaM yogakSemakareSu prayateta vizeSaNa / zarIraM hyasya mUlam, zarIramUlazca puruSo bhavatIti // 5 // uccAvacairyAnairvA gacchan puruSo bhayAdito yadAbhyAgatAn vAtAdivegAn nirunnddhiitynvyH| prasaGgAditi rAjAdibhiH samAgamAt / tata ityaadi| bhinattIti pittasambandhAdhikyena rokSyaguNena kupito vAyuzcalakhena purISaM bhintti| alpapittasambandhe tathA rukSavaguNena kupito vAyuH puriissmucchossyti| kaNThAvadhamanaM knntthoddhvNsH| uro'vadhamanaM vkssorujaa| ziraupaghAtaH zirorujA zirasi kphpuurnnven| tataH sa ityAdi sarvaM pUrvagrAkhyeyam / yogakSemakareSu yaH kammebhiH zarIrAtmayogaH kriyate tatsarveSu karmasu AtmanaH zarIreSveva yogakareSu prayateta ityarthaH // 5 // bhayAdityAdi rAjasamIpAdiSu yathAyogyatayA boddhvym| yogena ye kSemakarAste yogakSemakarAH, te ceha mUtrapurISAvidhAraNAdayaH ; vizeSeNetivacanAt zarIreSveva vizeSeNa yatnaM kuryAt mAnasayogakSemApekSayeti darzayati ; Atmana iti padaM parazarIrayogakSemApekSayA svazarIrayogakSemakaraNasyopAdeyatAdarzanArtham / atha kathaM mAnasayogakSemApekSayA tathA parazarIrayogakSemApekSayA khazarIrayogakSemaH zreSTha ityaah-shriirmityaadi| svazarIre huapahate parazarIropakArastathAdhyAsmikazubhacintA ca vyAkulA bhavatIti bhAvaH ; kiMvA yogAH zarIrasya balavarNAvaskarSayogAH, kSemAzcAnAgatAbAdhapratiSedhAsteSu ; nanu yadevavam AdhyAtmike'pi bhAve zarIraM mUlam, tat kiM puruSo'pradhAnameva ; netyAha-zarIramUlazca puruSa * pittazleSmANAvityAdi-pravizyetyantaH pATho shyte| For Private and Personal Use Only
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1342 crk-sNhitaa| / zoSanidAnam bhavati caatr| sarvamanyat parityajya zarIramanupAlayet / tadabhAve hi bhAvAnAM sarvAbhAvaH zarIriNAm // 6 // kSayaH zoSasyAyatanamiti yaduktaM tadanuvyAkhyAsyAmaH / yadA puruSo'timAtraMzokacintAparigatahRdayo bhvtiiyotknntthaabhykrodhaadibhirvaa samAvizyate, kRzo vA san ruvAnnapAnasevI bhavati, durbalaprakRtiranAhAro vApyalpAhAro vA bhavati, tadA tasya hRdayasthAyI rasaH cayamupaiti, sa tasyopakSayAt zoSaM prApnoti, apratIkArAccAnubadhyate yakSmaNA ythopdekssymaannen| ___ gaGgAdharaH-bhavati cAtretyAdi / sarvamanyaditi AtmazarIrayogakaraNe kSemaM yad yat karma tat sarvam // 6 // gaGgAdharaH-kramikatvAt kSayasya zoSAyatanavaM vivarItumAha-kSaya ityaadi| yadetyAdi / hRdayaM mnstaatsthyaat| duvailaprakRtiH A janmana eva dubblsvbhaavH| sa cedanAhAro'lpAhAro vA bhavati / sa purupastasya hRdayastharasasya kAraNasya upakSayAduttarottaradhAtuzoNitAdInAM kAryANAM puSTyabhAvAt zoSaM dehazoSaM praapnoti| etenAnulomadhAtuzopaH prdrshitH| apratIkArAcAnubadhyate yakSmaNA ythopdekssymaannenetivcnen| sAhasAdijanitaijambhAdibhiH zarIropazoSaNavinA zarIrazoSe zoSamAtrasaMzA na tu rAjayakSmA na vA tatparyAyazca zoSa iti khyApitam / iti| zarIrasyAyatpattI dharmAdharmasahAyo bhoktA sukhaduHkhAnAmAtmA mUlaM kAraNamityarthaH ; "mUla zabdazcAyaM bhAvapradhAnaH ; tena zarIramUlatvaM yasyAtmanaH 'zarIramUlaH' iti puMliGganirdeza uppnnH| sarvAbhAva iti dharmAdicaturvargAbhAva ityarthaH // 4-6 // cakrapANiH hRdayasthAyI rasa iti dhAtusvarUpo'nnarasapoSaka ityarthaH ; anye tu, hRdayasthAyI rasa ityojo bru vate ; yathopadekSyamANarUpeNeti "sandhayaH zithilIbhavanti" ityAdigranthavakSyamANa For Private and Personal Use Only
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH ] nidAnasthAnam / 1343 yd| vA puruSo'tipraharSAdatiprasaktabhAvAt strISvatiprayogamArabhate, tasyAtiprayogAda retaH kssymeti| kSayamapi copagacchati retasi manaH strIbhyo naivAsya nivattate, + tasya cAtipraNItasaGkalpasya maithunamApadyamAnasya na zukra pravartate upkssiinnretstvaat| athAsya vAyuAyacchamAnasyaiva dhamanoranupravizya zoNitavAhinIstAbhyaH zoNitaM prcyaavyti| tat zukrakSayAdasya punaH zukramArgeNa zoNitaM pravartate vAtAnusmRtaliGgam / pratilomataH kSayamAha-yadA vetyaadi| prasaktabhAvaH pramAtizayanAtyAsaktacittaH san atiprayogaM maithunmtishyenaarbhte| asya kSINazukrasya pusaH strIbhyo maithane mano na nivattate'rthAt punarapi strISu maithunAya prvttte| tasya kSINazukrapuruSasyAtipraNItasaGkalpasya strISvatipraNayazIlatayA saGkalpo maithunAya manaHpravarttanaM yasya tasya tthaa| tasya caatiityaadi| tathAbhUtasya maithunamApadyamAnasya kriyamANamaithunasya zukracyavanakAle zukraM na prAttate na kSarati upkssonnretsvaat| nanu tadA kiM bhavatItyata aah-athaasyetyaadi| atha kSINazukrasya kriyamANamaithunasya zukrakSayAt zukrasyApravarttanAnantaraM yasya kSINazukrasya maithunaM kurvataH puruSasya vyAyacchamAnasya zukracyavanAtha maithanakaraNAtmaka vyAyAma kuvvato vAyuH praddhaH zoNitavAhinIdhemanIranupavizya tAbhyaH zoNitavAhinIbhyo dhamanIbhyaH zoNitaM prcyaavyti| nanvevaM pracyutaM zoNitaM kiM liGgamUle vastau vA tiSThati vahizcyavate vA ityata Aha-tacchukrakSayAditi / tat pracyutaM zoNitaM zukrakSayAdatoH zukraM vinA zukramAgeNa zukrakSaraNasrotasA pravattete cyavate, tacca cyutaM zoNitaM vAtAnusRtaliGgaM vAtAnugatacihna rukssaadilkssnnen| samprati zoSeSu kSayakAraNeSu prAyaH zoSajanakatvena pradhAna zukrakSayaM zoSakAraNaM 'yadA vA' ityAdinA prAha ; atipraNItasaGkalpasyeti atimahatA prayatnena kRtadhvajocchrAyasya; nyAyacchamAnasyeti vyAyAmamAcarataH ; vAtAnusRtaliGgamiti vAtaliGgapukta duzvAtaliGgayuktamiti * prasaGgamiti vA paatthH| itaH param ativartate ityadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1344 crk-sNhitaa| (zopanidAnam athAsya zukrakSayAt zoNitapravarttamAnatvAcca sandhayaH zithilIbhavanti, raukSyamapi cAsyopajAyate, bhUyaH zarIraM daurbalyamAvizatIti vAyuHprakopamApadyate / sa prakupito'rasikaM * zarIramanusarpana udIya' + zleSmapitte, parizoSayati mAMsazoNite, pracyAvayati zleSmapitte, saMrujati pAyeM, cAvagRhNAti aMsau, kaNThamuddhvaMsayati, ziraH zleSmANamupaklizya paripUrayati zleSmaNA, sandhIMzca prapIr3ayan karotyaGgamardArocakAvipAkAn. pittazleSmotklezAt pratilomagatvAcca vAyuvaraM kAsaM zvAsaM svarabhedaM prtishyaaynycopjnyti| sa kAsaprasaGgAdurasi kSate zoNitaM niSThIvati zoNitagamanAccAsya daurbalyamupajAyate / tataH so'pyupazoSaNaretairupadravarupadrutaH zanaiH zanaiH upazuSyati / ruupm| athAsyetyAdinA dvividhakSINasya rasakSaya-zukrakSayAbhyAM rAjayakSmaNaH smpraaptimaah-athaasyetyaadi| atha atimAtrazokacintAdibhiH hRdayastharasakSaye tathAtimaharSAdityAdudhaktarUpeNAtimaithunAt zukrakSaye vA tatkSayadvayasyApratikArAdanantaramasya rasakSayajakSINaraktAdidhAtukasya zukrakSayanakSINarasaraktAdidhAtukasya vA puruSasya zukrakSayAt / atimaithunena kSINazukrasya punamathunamApadyamAnasya zukrakSayAdeva zukracyavanaM na bhUlA zoNitapravattemAnasAcca, sandhayaH zarIrasya sarvasandhayaH, bhUyo vAhulena / sa prakupita ityaadi| prishopytiityaadi| mAMsazoNitazoSaH zleSmapittacyavanazca liGgatayA na gaNyaM tatkAryANAmeva pAvarujAdInAM talliGgakhAdataH pAzvarujA aMsagrahaH kaNThodadhvaMsaH zirasaH paripUrNakhena zUlaM sandhiprapIr3anAGgamaI arocako'vipAkaH yAvat ; zarIraM karmabhUtaM daurbalyaM kattu bhUtamAvizatItyAdi yojanA ; vazikamiti zUnyaM zukrazoNitakSayAt kRtamityarthaH / etacca hetugarbhavizeSaNam ; etena, yasmAdazikaM zarIrama, tasmAt * vazikamityanyaH paatthH| / 'udIrya zleSmapitte' iti kvacit na dRzyate / * itaH paraM 'sa ityAdi-upajAyate' ityantaH keSucit granthAntareSu na dRshyte| For Private and Personal Use Only
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH nidAnasthAnam / 1345 tasmAt puruSo matimAnAtmanaH zarIramanurakSana zukramanurakSet / parA heASA phalanirvRttirAhArasyeti // 7 // bhavati caatr| AhArasya paraM dhAma zukra taTa rkssymaatmnH| kSayo hyasya bahUna rogAn maraNaM vA niyacchati // 8 // -viSamAzanaM zoSasyAyatanamiti yaduktaM tdnuvyaakhyaasyaamH| yadA puruSaH pAnAzanabhakSyalehyopayogAn prakRtikaraNarAzisaMyogadezakAlopayogasaMsthopazayaviSamAn upasevate, tadA tasya tebhyo vAtapittazleSmANo vaissmymaapdynte| te viSamAH zarIramanusRtya yadA srotasAM mukhAni prativA-vatiSThante, tadA janturyadayadAhArajAtamAharati tattanmUtrapurISamevopajAyate bhUyiSThaM nAnyastathA zarIradhAtuH, sa purISopajvaraH kAsaH zvAsaH svarabhaGgaH pratizyAyazcetyetAnyekAdaza rUpANi kSayaprabhavANi / parA heghssetyaadi| epA shukrruupaa| paraM dhAmeti caramasthAnam // 78 // gaGgAdharaH-kramikakhAdviSamAzanasya zoSAyatanavaM vivarItumAha-viSamAzanamityAdi / yadetyAdi / pAnaM peyadravyam, azanamannAdirUpamupakAryadravyama, bhakSyamannAdurapakaraNarUpapUpapiSTakAdi dravyam, lehaMghanakSIrAdikama, teSAmupayogAn pAnAdirUpe prayogAn prakRtyAdibhirAhAravidhivizeSAyatanai viSamAn ythaavdruupaan| vAtapittazleSmANa ityanena yugapatridoSakopo viSamAzanena khyaapitH| vaiSamyamiti vRddhim| te viSamA iti| te vAtapittakaphA vRddhAH srotasAM rasaraktAdidhAtuvahAnAmabhimukhAni bhUyiSThaM mUtrapurISaM rasazcAtyalpaH nAnyaH zoNitAdiH anusarpatItyarthaH ; parA phalanivRttiriti zreSThA aahaarphlsmpttirityrthH| paraM dhAmotkRSTasAram ; utkRSTatvaJca zukrasyAtiprasAdarUpatvAt ; etacca zoSakAraNeSu kevalazumakSayopasaMharaNaM prAdhAnyAdasya zoSahetubhAvAditi boddhavyam ; rukSAdyannapAnasevAjanito'pi raktAdikSayo rAjayakSmakaraNatvenoktaH // 8 // cakrapANiH-prakRtikaraNAdayo rasavimAne prapaJcanIyAH; atra ca 'upazaya'zabdena, upayoktA yo rasavimAne vaktavyaH, sa eva gRhyate ; yataH, tatroktam--"upayoktA punaryastamAhAramAharati, For Private and Personal Use Only
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1346 | zoSanidAnam caraka saMhitA / STambhAd varttayati / tasmAt zuSyato vizeSeNa purISamanurakSyaM tathA sarveSAmatikRzadurbalAnAm / tasyAnApyAyyamAnasya viSamAzanopacitadoSAH pRthak pRthagupadravairyuJjanto bhUyaH zarIramupazoSayanti // 8 // tatra vAto hyasya ziraH zUlam aGgamadaM kaNThodadhvaMsanaM pArzvasaMrojana maMsAtrama kharabhedaM pratizyAyaJca upajanayati, pittaM punarjvaramatisAramantardAhaJca zleSmA tu pratizyAyaM ziraso gurutvamarocaka kAsaJca / sa kAsaprasaGgAdarasi kSate zoNitaM , Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir upajAyate, tasmAt sa puruSaH purISopaSTambhAt vatrttayati vatrttate jIvanneva tasmAt zuSyata iti / viSamAzanAt zaSyata iti akSINabalamAMsapuruSasya viSamAzanajazoSe purISarakSaNAtrazyatvaM darzayitvA svabhAvato vA rogAntareNa vA kRzadurbalasyApi purISarakSaNAvazyatvaM darzayati - tathA sarveSAmityAdi / viSamAzanataH kiM syAdityata Aha-tasyetyAdi / tasya viSamamaznataH puruSasya prakupittadoSatrayavRta rasAdivahasrotomukhakhena rasAdidhAtupuSTAbhAvena anApyAyyamAnasya apuSTazarIrasya viSamAzanopacitadoSA vAtapittakaphAH pRthak pRthak pratyekaM na mililA svakRtairupadravairliGgaH zUlAGgamardAdibhirata uddhaM vakSyamANaiH // 9 // gaGgAdharaH - pRthak pRthagupadravAnAha - tatretyAdi / tatra viSamAzanopaciteSu vAtAdiSu madhye vAtaH ziraHzUlazca aGgamaddezca kaNThodadhvaMsanaJca pArzvasaMrojanaJca sAvamaddezca svarabhedaJca pratizyAyaJca janayati / pratizyAyasya kaphakAyyetvena vakSyamANatvAd vAtakaphAtmakatvena eka eva gaNyaH / pittaM punarityatra tatretyanvayaH / ziraHzUlasya vAtakAryyalAt ziraso gurutvasya kapha kAyyekhAdeka eva gaNyaH ziraHpIr3anasAmAnyAt / nanu rudhiraSThIvanamaMtra kAsaprasaGgAduktaM ; ; yadAyattamokasAdhyam' iti anena hi tatropayokta parIkSayA sAtmyameva parIkSyata ityuktam ; namukhAnIti gatidvArANi ayatirhi gatiH; parivAyyaityavarudhya ; tathA sarveSAmatyartha * ziraHzUlamityatra zUlamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH nidaansthaanm| 1347 niSThIvati, zoNitagamanAccAsya daurblymupjaayte| evamete viSamAzanopacitAstrayo doSA rAjayakSmANamabhinivartayanti / sa tairupazoSaNairupadravairupadrutaH zanaiH zanaiH shussyti| tasmAt puruSo matimAn prakRtikaraNarAzisaMyogadezakAlopayogasaMsthopazayAt aviSamamAhAramAharediti // 10 // bhavati caatr| hitAzI syAnmitAzI syAt kAlabhojI jitendriyaH / pazyan rogAn bahUn kaSTAna buddhimAn vissmaashnaat||11|| evametaizcaturbhiH zoSasyAyatanairupasevitaH jantorvAtapittacikitsite pittakAyemuktamiti svavacanavirodha iti cenna pittakAryameva raktaniSThIvanaM tasya pravRttistu kAsaprasaGgAditi bodhyam / evaM sAhasAdijeSu zoSeSu doSabhedena liGgAni vyaakhyaatvyaani| nanvantardAho'tisArazcAtra pittakAyyatayA paThitaH cikisite tu na paThitaH prasekazvAdhikaH paThita iti sva. vacanavirodha iti cenna doSANAM balAnurUpANi hi liGgAdhikyamadhyakhAlpavAni bhavanti tasmAdatrAdhikavaladoSAbhiprAyeNAdhikaliGgAni vyAkhyAtAni vastutastu ekAdazarUpato'lpaliGgakhe madhyabalakhamekAdazarUpaprabhRtikAdhikarUpale pUrNabalavaM Sar3a rUpanAnarUpakhe'lpavalakhamiti khyApanArthamekAdazapatrirUpAtmakatayA yakSmA vyAkhyAtaH, na khekAdazarUpAdhikarUpavyavacchedArthamiti bodhyam // 10 // gaGgAdharaH bhavati cetyaadi| jitendriya iti jitasattvaH // 11 // gaGgAdharaH-atha sAhasAdi pratyekahetutaH zoSotpattimupadarzA anyahetutaH zoSotpattipratiSedhaM drshyti| evmetairityaadi| evamuktaprakAreNa etaiH sAhasasandhAraNakSayaviSamAzanaizcatubhirekaikazo dvizastrizaH samastaizca na tu samastaireva naikaza eva na vA dviza eva naiva ca triza eveti, sAhasAdipratyekena tridoSakopavacanAt vyavAyAdijazoSadarzanAca / kRzadurghalAnAM purISamanurakSyamiti yojanA ; evameva dhArtha vabhyati-"zopI muJcati gAtrANi puriisssrsnaadti| sarvadhAtukSayAtasya balaM tasya hi vir3a balam // " kAsaprasaGgAditi kAsAti For Private and Personal Use Only
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1348 crk-sNhitaa| zoSanidAnam zleSmANaH prkopmaapdynte| te prakupitA nAnAvidhopadravaiH tatra sAhasAdiSu caturvapi sAhasAdInAmekaikasya bahuprabhedAt tatprabhedAdapyekazI dvizastriza ityAdirUpAt balavadvigrahAdisAhasAdito vAtapittazleSmakopajo rAjayakSmA bodhyaH / evameva sAhasAdekAnekopasevanenAlpamadhyAdhikabalavattayA doSakopo bhavati tathA cAlpabadopaitricatuHpaJcarUpo rAjayakSmA syaat| madhyabaladoSairyathAvalaM SaTsaptASTanavadazAnyatamarUpo bhvti| pUrNabaladoSayethAbalamekAdazAdirUpo bhavati / etena sAhasAyantagataivraNoraHkSatAdibhiH hetubhiH zoSo yaivedyAkhyAtastanmatamasamagravacanAnnirastamapi caiteSu caturvantagaitakhAt apratiSedhAdanumatam, suzrutenApyetadabhiprAyeNApratiSidhya proktam / vyvaayshokvaarddhky-vyaayaamaadhvopsevnaat| vraNoraHkSatapIr3AbhyAM zoSAnanye vadanti hi // vyAvAyazoSI zukrasya kssylinggairupdrutH| pANDudeho yathApUrva kSIyante cAsya dhaatvH|1| pradhyAnazIlaH srastAGgaH zokazoSyapi tAdRzaH / vinA zukrakSayakRtairvikArairabhilakSitaH / 2 / jarAzopI kRzo mandaH svlpbuddhiblendriyH| zvasano'rucimAn bhinn-kaaNsypaatrhtsvrH| SThIvati zleSmaNA hInaM tthaivaartipiidditH| sampras tAsyanAsAkSaH zuSkarakSamalacchaviH / / adhvaprazoSI srastAGgaH sambhRSTaparuSacchaviH / prasuptagAtrAvayavaH zuSkalomagalAnanaH / 4 / vyAyAmazoSI bhUyiSThamebhireva smnvitH| liGgairuraHkSatakRtaiH saMyuktazca kSataM vinA / 5 / raktakSayAd vedanAbhistathaivAhAsyatraNAt / vaNitasya bhavecchoSaH sa cAsAdhyatamo mataH / 6 / vyaayaambhaaraadhyynairbhighaataatimaithunaiH| karmaNA cApyurasyena vakSo yasya vidAritam / tasyorasi kSate rakta pUyaH zleSmA ca gacchati / kAsamAnazchaIyecca pItaraktasitAruNam / santaptavakSAH so'tyarthaM dUyanAt pritaamyti| durgandhavadanocchAso bhinnavarNasvaro naraH / iti / atra vyAvAyazoSaH zakrakSayajaH zokazoSasthAviTayazoSo tu tathA vraNazoSazca rasakSayajA iti kSayajazoSeSu vyavAyazokavAddhakyavraNazoSA labdhA bhvnti| vyAyAmAdhvoraHkSatajAstu sAhasajAH sAhasajeSu labdhAH apareca sAhasAdijAH zoSAsteSAM mate na labhyante iti nAnakhAt tanmataM heyam / etena tanirastaM, yat tUktavyavAyAdijAH sapta zoSA na rAjayakSmANaH kevaladhAtuzoSamAtratayA vyAkhyAya rAjayakSmalaM teSAM na vyAcaSTe / keSAzcideva zoSo hi kAraNabhedamAgataH / na tatra doSaliGgAnAM samastAnAM nipaatnm| kSayA eva For Private and Personal Use Only
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH / nidaansthaanm| 1346 hi te jJayAH pratyekaM dhAtusaMzitAH / iti suzrutavacanAdityetadvagrAkhyAtuH pramAdAcca tanna grAhyam / suzruto hi svamate zoSaM Sar3a rUpamekAdazarUpaJca vyAkhyAyAnantaraM tadasAdhyalakSaNamuktvA-vyAvAyazokasthAviyye vyAyAmAdhvopasevanAt / vraNorakSatapIThAbhyAM zoSAnanye vadanti hi| iti vacanena vyavAyAdijAn zoSAn nirdizya teSAM zoSANAM parasparaM bhedavizApanArtha svasvahetuvyavAyAdinAni vyavAyazoSI zukrasya kSayaliGgarupadrata ityAdIni lakSaNAnyuktavAn, na tu tatra tatra tridoSANAM balavizeSajAni AdiSar3AdAkAdazAdIni lakSaNAni pratiSiddhavAn / keSAzcideva zoSo hItyAdivacanena punaryeSAM keSAzcit zoSANAM kevalaM rasAdidhAtukSayahetuvyavAyAdijanitAni lakSaNAni bhavanti na tu doSANAM samastaliGgAni, te hi tattadvAvAyAdimAnahetujalakSaNaiH bhedamAtra. mApannAH zArIrarasAdidhAtuzoSA doSatrayasya samastalakSaNAbhAvAt pratyeka dhAtusaMzitAH kSayA eva jJayAH, rasakSayaraktakSayetyevamAdisaMzAH kSayarogAH ze yA na tu rAjayakSmANa iti shaapitvaan| zoSAnanyAn vadanti hIti pAThohi na tatra sAdhuzca bhavati, vyavAyazoSI zukrasya kSayaliGrupadrata ityAdibhiH vacanaiH pratyekaM vyavAyAdihetujalakSaNopadarzanenaiva doSalakSaNAbhAvena rAjayakSmanirAse labdhe teSAM saMjJAkathanArtha kSayA eva hi te zeyAH pratyekaM dhAtusaMzitA ityeva vacanena caritatve keSAzcideva zoSo hItyAdivacanasya vaiyrthyaaptteH| _vAtapittazlaSmANaH prakopamApadyante iti evamityanenAnvayAt uktaprakAreNa sAhasakarmaNA vAyuH prakupita uraHsthazleSmANaM pittazcodIrayediti sAhasakammeNA tridossprkopH| tathA sandhAraNena prakupito'pi vAyuH pittazleSmANAvudIrayatIti sandhAraNenApi trayo doSAH kupyanti / evaM zokAdito rasakSayAt ativyavAyAca zukrakSayAt prakupito vAyurarasikaM zarIram anusapana pittazleSmANAbudIrayediti kSayAdapi trayo doSAH kupynti| evaM viSamAzanAt tu yugapadeva trayo doSAH kupyanti ityarthaH / etena pRthak dvandva. doSato na rAjayakSmA bhavatIti khyApitamekaikadoSadvidoSaprakopaNAnAM rAjayakSmanidAnAnAmabhAvAt / suzrutenApyuktam-sa vyastairjAyate doSairiti kecida vadanti hi| ekAdazAnAmekasmin sAnidhyAt tntryuktitH|| kriyANAzcAvibhAgena prAgevotpAdanena c| eka eva mataH zopaH sannipAtAtmako hyataH / udrekAt tatra liGgAni doSANAM nipatanti hi|| kSayAda vegapatIghAtAda For Private and Personal Use Only
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1350 crk-sNhitaa| zopanidAnam shriirmupshossynti| taM sarvarogANAM kaSTatamatvAt rAjayakSmANamAcakSate bhissjH| yasmAdvA pUrvamAsId bhagavataH somasyoDurAjasya, tasmAdrAjayakSmeti // 12 // .. tasyemAni pUrvarUpANi bhvnti| tad yathApratizyAyaH navathurabhIkSNaM zleSmapraseko mukhamAdhuryam anannAbhilASaH annakAle cAyAso doSadarzanazca adoSeSvalpavyAyAmAd viSamAzanAt / jAyate kupitairdoSaiptidehasya dehinaH / kaphapradhAnaH doSehi rudveSu rasavamasu / ativyavAyino vApi kSINe retasyanantarAH / kSIyante dhAtabaH sarve tataH zuSyati mAnavaH / iti / nAnAvidhairupadravairiti bahubhI rogaiH| suzrute'pyuktam / anekarogAnugato bhurogpurogmH| durvijJa yo durnivAraH zoSo vyAdhirmahAbalaH / iti / atra kaphapradhAnatridoSavacanaM vipamAzanaje bodhyaM sAhasAdijeSu sAhasAdito vAyukopAdvahnimAndAna kphpittddhH| vakSyate ca / vividhAnya napAnAni vaiSamyeNa samaznatAm / janayantyAmayAn ghorAn viSamA maarutaadyH| srotAMsi rudhirAdInAM vaiSamyAda viSamaM gtaaH| ruddhA rogAya kalpante puSyanti na ca dhaatvH| iti| te ityAdi spaSTam / atha zoSasyAsya rAjayakSmAkhyatve niruktimAha--taM sarvarogANAmityAdi / yakSmaNAM rogANAM rAjA. iti rAjadantAdikhAt pUrva nipAte ruupsiddhiH| pakSAntareNApi niruktimAha-yasmAd vetyaadi| suzrutenApyetanmataM keSAzcinmatatayopanyasyApratiSedhAdanumataM khyApitam, tad ythaa| rAkSazcandramaso yasmAdabhUdeSa kilaamyH| tasmAt taM rAjayakSmeti kecidAhumanISiNaH // iti| tena rAkSa uDurAjasya somasya rogo'gramAsIditi rAjayakSmA // 12 // . - gaGgAdharaH-athAsya pUrvarUpANyAha-tasyemAnItyAdi / tadayathA pratizyAya ityAdi / annakAle cAyAsaH bhojanavyApAre zramaH / evamannakAle bhojanapAnA cakrapANiH-kara tamatvAdityatra 'ca'kAro luptanirdiSTo draSTavyaH ; tena, kaSTatamatvAcca tathA candramasaH prAgutpannatvAcceti hetudvayaM yojyam ; yadA kaSTatamatvAt, tadA 'rAjeva yakSmA' rAjayakSmeti niruktiodhyA ; ur3arAjasyeti rAjasaMjJatvaM somasya darzayati, tatazca rAjJo yakSmA rAjayakSmeti niruktirbhavati // 12 // / cakrapANi:-pUrvarUpeSu pratidayAyAdiprAyaH kaphayuktapUrvarUpotpAdo vAyunApi pradhAnena For Private and Personal Use Only
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH nidAnasthAnam / 1351 doSeSu vA bhAveSu paatrodkaansuupaapuupopdNshpriveshkessu| bhuktavato'pyasya hallAlastathollekhanama yAhArasya antarAntarA, mukhasya pAdayozca zoSaH, pANyozcAvekSaNamatyartham akSaNoH zvetAvabhAsatA cAtimAtraM bAhvozca pramANajijJAsA, strIkAmatA, niNitvaM, bIbhatsaMdarzanatA cAsya kaaye| svapne cAbhIkSNaM darzanamanudakAnAmudakasthAnAnAM, zUnyAnAca grAmanagaranigamajanapadAnAM, zuSkadagdhabhagnAnAJca vanAnAM, kRkalAsamayUravAnaszukasarpakAkolUkAdibhiH sparzanamadhirohaNaM vA yAnaM vA varAhoSTrakharaH, kezAsthibhasmatuSAGgArarAzInAzcAdhirohaNamiti zoSapUvarUpANi bhavanti // 13 // sanapAtrAdiSu cAdoSavatsu alpadoSayukteSu vA doSadarzanam / idaM bhojanapAtraM malinamanyAdRzaM vetyevmaadiduussnnprdrshnm| hallAsa iti hRdayasthadoSasyopasthitavamanavamiva bhuktavata eva na bbhuktvtH| tathAntarAntarA-antarA antarA madhye madhye kadAcita kadAcita bhuktavatastasyAhArasyollekhanaM vamanaM bhavati / mukhasya pAdadvayasya ca zoSaH zuSkatA / pANyoH karAgradvayasyAtyathemavekSaNaM prAyeNa svakaradvayasya bhadrAbhadrarUpatayA darzanamakAraNam / bAhvorlAhudyasya pramANasya sthUlAdipariyANasya prAyeNa jijJAsA / strIkAmatA striirirNsutaa| nighRNitvaM ghRnnaashuunytaa| bIbhatsadarzanatA ca kAye svazarIre nindanIyarUpatayA darzanam anindniiytve| svapne ca udakasthAnAnAM nadInadasarastaDAgadIrghikAkUpapuSkariNyakhAtAdInAmanudakAnAmudakazUnyatvena darzanam / nigamo nagarasya puttbhedH| grAmanagarAdInAM zunyAnAM janarahitatvena darzanam / tathA svapne vanAnAM zuSkavAdirUpadarzanam / tathA kRkalAsAdikatta kasvakammakasya spazenasya adhirohaNasyaM vA svapne darzanam / evaM svapne varAhoSTrakharaiH karaNairyAnaM gamanam, cakArAt cikitsAsthAnoktamakSikAghuNAdipatanAdInyapi samuccIyante / kriyamANe zoSe usasthazleSmasaMsargADha boddhavyaH ; yatazca prAyeNa kapho'tra sthAnamahimnA prakupito bhavati ; tena zopaM kaphapradhAnaliGgatvena zleSmaroga iti ca avte| adoSepviti pAtrAdivizeSaNam ; pANyozcAvekSaNAdi pUrvarUpaM prabhAvAt ; bIbharasadarzanatA kAya iti vivarNavigandhatvA For Private and Personal Use Only
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1352 crk-sNhitaa| zoSanidAnam ata Urddha mekAdaza rUpANi tasya bhavanti / tad yathAzirasaH pratipUrNatvaM kAsaH zvAsaH svarabhedaH zleSmaNazchaInaM zoNitaSThIvanaM pArzvasaMrojanamaMsAvamado jvaro'tisAro'rocakazca ityekAdaza rUpANi bhavanti // 14 // suzrute tu-zvAsAGgasAdakaphasaMsravatAluzoSa-vamyagnisAdamadapInasakAsanidrAH / zoSe bhaviSyati bhavanti sa cApi jantuH zuklekSaNo bhavati mAMsaparo rirNsuH|| svapneSu kAkazukasallakinIlakaNTha-gRdhrAstathaiva kapayaH kuklaaskaashc| taM vAhayanti sa nadovijalAzca pazyecchuSkAMstarUn pavanadhUmadavAhitAMzca / iti / atra khapne kAkAdikatta kArohaNAdikaM doSajameva makSikAghuNatRNAdipatanantu prAyo'nne'dRSTAdhiSThitadoSajameveti bodhyam // 13 // gaGgAdharaH-nanu pUrvarUpotpattyanantaraM vyAdhyutpattiH, tadAnIntu rUpANyutpadyante tat kathamatra pUrvameva rUpANyuktvA pUverUpANyuktAni, tena kiM ziraHzUlAdIni yAnyuktAni tAni na rUpANi, kiJca sAhasAdihetuto bhinnabhinnaliGgAni bhavantItyAzaGkAyAM sarvebhya eva sAhasAdibhyo nidAnebhyaH kupitatridoSata ekavidhAnyeva liGgAni bhavantIti khyApanArtha pUrNabaladoSAbhiprAyeNa ekAdaza rUpANyAha-ata Uddha mityaadi| ataH pUrvarUpAnantaram ekAdaza rUpANIti doSANAM pUrNabale nyUnasaMkhyAkalpe ekAdaza rUpANyeva na khato nyUnarUpANi, balAdhikye adhikakalpe tu dvAdazAdIni bhavantIti bodhyam / asya sthAnasya sUtrarUpakhAt doSANAM balAlpatve nyUnasaMkhyAkalpe trirUpANi, tadadhikakalpe catuHpaJca rUpANi, balamadhyamatve nyUnasaMkhyAkalpe par3a rUpANi, dinA ; nigamanaM nagaravizeSo bahuvasatijanapadaM maNDalam / adhirohaNanceti kRkalAsAdInAm eva zarIrAdhirohaNam ; svapne zvoSTrakharagamanancehAdiniyamena bodravyam ; tena rina bhavati ; yat tu vakSyati-"zcabhiruSTraH kharairvApi yAti yo dakSiNAM dizam" ityAdi ; tadakSiNadiniyatasvAda riSTatvaM jJayam, yatra rUpaM svapnarUpamasti rAjayakSmonmAdAdau, tatrocyate, jvarAdau tvavidyamAnatvAsocyate ; yat tu riSTaM riSTAdhikAre jvarAdInAM svapnarUpaM pUrvarUpaM vakSyati-"prataiH saha piban madyam" ityAdinA, tad riSTameva // 13 // cakrapANiH-ekAdazarUpANItivacanena ekAdaza rUpANyeva sampUrNarAjayakSmaNi bhavantIti darzayati ; kAsazvAsAdayazca ye ekAdazarUpA udAharaNArtha vyAkhyAtAH, na te pratiniyatatvArtham ; tena, cikitsite vakSyamANamekAdazarUpacatuSTayaM bhinnalakSaNaM na virodhi // 14 // For Private and Personal Use Only
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH nidAnasthAnam / 1353 tatrAparikSINavalamAMsazoNito balavAnajAtAriSTaH savvairapi zoSaliGgairupadrutaH sAdhyo jJa yaH / balavAnupacito cha hi sahatvAda vyAdhyauSadhabalasya kAmaM subahuliGgo'pi svalpaliGga eva mntvyH| durbalantu atikSINabalamAMsazoNitamalpaliGgamajAtAriSTamapi bahuliGgaM jAtAriSTazca vidyAdasahatvAd vyAdhyauSadhabalasya, taM parivarjayet / kSaNenaiva hi prAdurbhavantyariSTAni animittatazca asyAriSTaprAdurbhAva iti // 15 // tadadhikakalpa saptASTa nava daza rUpANi vyAkhyAtavyAni / cikitsite tu triSaD rUpANi teSAM tadabhiprAyeNa vakSyante // 14 // gaGgAdharaH-athAsya saadhykhaasaadhykhaadikmaah-ttretyaadi| saH apItyapizabdAt asampUrNaliGgaH sukhasAdhyaH / kutaH sAdhya ityata aah-blvaanityaadi| upacito mAMsazoNitAbhyAmakSINaH kAmaM yathAbhilASaM vyAdhyoSadhayovelasya vIryasya sahalAna sahane kSamasAt / nanu kuto durbalaM kSINamAMsaraktamajAtAriSTamapi jAtAriSTaM vidyAdityata Aha-kSaNenaiva hItyAdi / asya rAjayakSmiNo janasya durbalasya kSINamAMsazoNitasya kSaNamAtramariSTaM bhavati kAraNAbhAvatazcAriSTaM syAt / ariSTantu suzrute'pyuktam- mahAzanaM kSIyamANamatIsAranipIr3itam / zUnamuSkodaraJcaiva yakSmiNaM parivajjayet / zuklAkSamannadveSTAramUddha shvaasnipiidd'itm| kRcchaNa bahu mehantaM yakSmA hantIha mAnavam / jvarAnubandharahitaM balavantaM kriyAsaham / upakramedAtmavantaM dIptAgnim akRzaM navam / anyatra ca-paraM dinasahasrantu yadi jIvati mAnavaH / sadbhiSagabhiH upakrAntastaruNaH zoSapIr3itaH / iti / atra mahAzanaM kSIyamANamityekamasAdhyalakSaNam, atIsAranipIr3itamityaparaM, yakSmiNo malAyattajIvitatvAt / zUna cakrapANiH-aparikSINabalAbhidhAne'pi balavAniti padaM sahajabalayuktatvopadarzanArtham ; sahajabalo hyanu parikSINabalo'pi balabadbhavatIti bhAvaH ; sahatvAd vyAdhyauSadhasyeti yasmAda vyAdhibalaM tathauSadhabalaJca sahate ; tena na tAbhyAmabhibhUyate ityarthaH ; alpaliGga eveti alpaliGga iva sukhasAdhya ityarthaH / bahuliGga jAtAriSTaJca vidyAditi bahuliGgamivAsAdhyaM tathA jAtAriSTamiva mArakaM vidyAdityarthaH ; nanu rivinA maraNaM nAsti ; vacanaM hi-"ariSTaJcApi tannAsti * balavarNopacayopacita iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1354 crk-sNhitaa| zoSanidAnam tatra shlokH| samutthAnaJca liGgaJca yaH shosssthaavbudhyte| pUrvarUpaJca tattvena sa rAjJaH kartumarhati // 16 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte nidAnasthAne zoSanidAnaM nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // muSkodaramiti tRtIyaM, muSkodarazothasya virekasAdhyatvena viruddhopakramakhAt / zaklAkSakhAdInyekaikazo'sAdhyacihnAni // 15 // gaGgAdharaH--adhyAyArthamupasaMharati--tatra zloka iti| adhyAyArthopasaMhAracchalena vaidyaprazaMsanamidaM vcnm| yo vaidyaH sa rAkSaH kattu pratikattum // 16 // gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati agnItyAdi / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau dvitIyaskandhe nidAnasthAnajalpe SaSTAdhyAyazoSa nidAnajalpAkhyA SaSThI zAkhA // 6 // yada vinA maraNaM bhavet" iti ; tat kathaM ajAtAriSTo jAtAriSTa ivAdUramaraNatveneha jJAtavya ityAha-kSaNena hItyAdi / asAdhye hi riSTaM bhavati : asAdhyatA ca balamAMsakSayakRtAstyeva ; tena avazyaM riSTena bhavitavyam ; ajAtAriSTe kAraNAsevayAriSTaM bhaviSyatyevAha-animittatazcAriraprAdurbhAva iti ; na hi riSTaM dRSTaM kiJcit kAraNamapekSate, kintvanimittata evaM bhavati ; tena, riSTAnutpAde sati nAzvAsaH karttavya ityarthaH // 15 // 16 // iti caraka caturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAna vyAkhyAyAM zoSanidAnaM nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptmo'dhyaayH| athAta unmAdanidAnaM vyAkhyAyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| iha khalu paJconmAdA bhavanti ; tada yathA-vAta-pittakapha-sannipAtAgantunimittAH // 2 // tatra doSanimittAzcatvAraH puruSANAmevaMvidhAnAM kssiprmbhinivrtnte| tada yathA-bhIrUNAmupakliSTasattvAnAm, . gaGgAdharaH-atha traidoSikavyAdhInutvA bhayapUrvakalAdunmAdasya bhayakAmajabAca zoSAnantaramunmAdamAha-athAta ityAdi // 1 // gaGgAdharaH-paJconmAdA iti vitRnnoti-vaatpittetyaadi| nanu suzrute ekaikazaH samastaizca dossairtyrthmuuccheitaiH| mAnasena ca duHkhena sa ca paJcavidho mtH| viSAd bhavati SaSThazca yathAsvaM tatra bheSajam / sa cApaddhastaruNo madasaMzaM vibharti c| ityuktamuktazca bhUtonmAdaH pRthak tat kathamatra ca doSajAzcavAra iti na virudhyate ? ucyate, kAmAdInAM vAtakarakhenonmAdanidAnAnAM vAtajonmAdanidAneSu pAThAt vAtajonmAdalaM mAnasaduHkhonmAdasya khyaapitm| viSajonmAdasya ca viSeNa tridoSakopAt traidoSikonmAdatvAnna pRthak pAThaH kRto na ca viSasya yathAsvacikitsAvidhAnArtha traidoSikAdbhinnatayA pATha ucitaH pUgakodravadhustUrAdinAnAm apyunmAdAnAM pRthacikitsAvidhAnAta pRthkpaatthaaptteH| tatretyAdi puruSANAmevaMvidhAnAM bhIrUNAmityAdibhivekSyamANAnAm / kimbhUtAnAmityata Ahatada ythetyaadi| yadyapi cikitsite vAtajAduAnmAdAnAM pRthak pRthak nidAnAni vakSyante tathApyatra sUtrarUpalena sAmAnyata eva trayANAM doSANAM kopnaanyaah-bhiirunnaamityaadi| upakliSTasattvAnAmiti rajastamobhyAmudriktAbhyAmabhi cakrapANiH-autpAtikaM zopamabhidhAya dakSayajJa kuSThAnantarotpannamunmAdaM vrate ; vacanaM hita yohAra zohammAdAparamArANAm" iti| upakliSTas ktvAnAmiti rajasmoyAmupaharU tyAnAma; For Private and Personal Use Only
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1356 crk-sNhitaa| unmAdanidAnam utsannadoSANAM, samalavikRtopahitAnyanucitAnyAhArajAtAni vaiSamyayuktena upayogavidhinopayuJjAnAnAm, tantraprayogamapi viSamamAcaratAm, anyAzca zarIraceSTA viSamAH samAcaratAm, atyupakSINadehAnAM, vyAdhivegasamudbhAmitopahatamanasAM vA, kAma-rAga-krodha-lobha-harSabhayamohAyAsazokacintodvagAdibhibhUyo'bhighAtAbhyAhatAnAM vA manasuapahate buddhau ca pracalitAyAm, atyudorNatvAda doSAH prakupitA hRdayamupasaMmRtya mano bhUtasattvaguNAnAm utsannadoSANAm, unmArgamAzritAtipravRddhavAtAdidoSavatAm / smletyaadi| samalAni malinAni vikRtAni aprAkRtAni ca yAni taidravyarupahitAni upaskRtAni anucitAnyasAtmyAni AhArajAtAni viSameNopayogavidhinA prakRtikaraNAdyaSTavidhAnAmAhAravidhivizeSAyatanAnAM vaiSamyeNa hInAdhikaprakAreNa upayuJjAnAzcadbhavanti bhIruprabhRtayaH puruSAstadA teSAM tantraprayogaM vedAdizAstroktaM svAbhISTadevasiddhirAjAdivazIkaraNocATanAdinimittaM prayogaM zavArohaNAdikarma ye viSamaM yathAvidhi na kRkhA vidhivipavyayeNAcaranti tessaam| anyAzca zarIrasya viSamAzceSTA viSamAH imAzAnikapathAdinA nizi sandhyAdiSu gamanAdi ye Acaranti teSAM vyAdhivegena samudabhrAmitAnAM satatoccalitacittAnAm / upahatamanasAM vA kAmAdibhibhUyaH punarapi kAminyAdyaprAptiprabhRtyabhighAtairabhi sarvatobhAvenAhatamanasAM buddho pracalitAyAM caJcalAyAM satyAm atyudINelAdunmArgAzritavenAtidRddhakhAt, manovahAni srotAMsi hRdayAzritA daza siraaH| utsannadoSANAmiti pravRddhodabhrAntadoSANAm ; samalairazucibhirvikRtaizceti vairodhikairupahitAni mizrIkRtAnIti samalavikRtopahitAni ; kiMcA, samalairmalinaivikRtaiH kuSThavyaGgAdibhiH parijanaiH upahitAni upaDhaukitAnIti samalavikRtopahitAni , vaiSamyayukta nopayogavidhineti yaH prakRtikaraNAdirAhAropayogavidhirvaktavyastena vaiSamyayukta na, vaiSamyaJca prakRtyAdInAmazastatvaM prakRtigurutvAdibhiH kRtaM jJeyam / tantraM zarIram, tasya paripAlanArtha sadavRttoktaH pryogH| 'zarIraceSTA'zabdena tu gamanAdi gRhyate, tena na paunaruktam / 'tantra' zabdaH zarIre vartate ; yaduktam'tantrayantraSu bhinneSu tamo'ntyaM pravivikSatAm" iti| pyAdhivegasamudabhrAmitAnAmiti vyAdhi For Private and Personal Use Only
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1357 vahAni srotAMsyAvRtya janayantyunmAdam / unmAdaM punarmanobuddhisaMjJAjJAnasmRtibhaktizIlaceSTAcAravibhramaM vidyAt // 3 // tasyemAni pUrvarUpANi bhvnti| tad yathA-zirasaH zUnyatA cakSuSozcAkhacchatA vanazca karNayoH ucchAsAdhikyam AsyasaMsravaNam, anannAbhilASArocakAvipAkAzca hRdagraho dhyAnAyAsasammohove gAzcAsthAne, satataJca lomaharSoM nidAnapUrvikAM samprAptimuktvA unmAdasya niruktiM svruuplkssnnvenaahunmaadmityaadi| bhaktiH zraddhayA bhjnm| manaHprabhRtInAM vibhramamayathAvada. bhaavm| suzrute'pyuktaM-madayantyuddhatA doSA yasmAt unmAgemAzritAH / mAnaso'yamato vyAdhirunmAda iti kiirtitH| iti / atra madayanti manaHprabhRtInAM vibhramaM kuvvanti ityrthH| uddhatA atyudiirnnaaH| unmArgamAzritA Uddha hRdayaM mArgAn hRdayamUlA manovahA daza dhamanIH prAptA ityrthH| mAnasa iti na kAmakrodhAdivanmAnaso vyAdhiH, kintu zArIradoSadUSitamanaHpAdhAnyAt zarIrasthakhe cAprAdhAnyAt mAnasa iti vyapadezaH // 2 // 3 // gaGgAdharaH-sAmAnyataH sammAptimuktvA saamaanypuuvvruupaannaah-tsyemaaniityaadi| tad yathetyAdi / zirasaH zUnyatA ziraso laghutayA ziromadhye zUnyabhAvaH, asthAne aviSaye dhyAnaM cintA, AyAsakAraNAbhAve balenAprakRtisthitAnAm ; upahatamanasAmiti kAmAdibhiH sambadhyate ; bhUya iti punaHpunaH ; upasRtyeti upagamya pradUpyeti yAvat / unmAdapratyAtmalakSaNamAha-unmAdaM punrityaadi| vibhramamiti manaHprabhRtibhiH pratyeka sambadhyate ; atra manovibhramAccintyAnarthAn na cintayate, acintyAMzca cintayate ; ukta hi-"manasazca cintyamarthaH" iti ; buddhi vibhramAt tu nityamanityam, priyaJcApriyaM pazyati ; vacanaM hi-viSamAbhinivezo yo nityAnitye priyApriye / jJeyaH sa buddhivibhraMzaH samaM buddhirhi pazyati // " iti / saMjJA jJAnam, tadvibhramAdagnyAdidAhaM na budhyate ; kiMvA, saMjJA nAmollekhajJAnam ; smRtivibhramAt tu na smarati, ayathAvadvA smarati ; bhaktiricchA, tadvibhramAcca yatrecchA pUrvamAsIt, tatrAnicchA bhavati ; zIlavibhramAt krodhano'krodhano vA bhavatIti ; ceSTAvibhramAdanucitaceSTo bhavati ; AcAraH zAstrazikSAkRto vyavahAraH, tadvibhramAdazaugadyAcarati // 1-3 // cakrapANi:-asthAne ityaviSaye ; tena adhyAnaviSaye dhyAnam, asaMmohaviSaye ca moha For Private and Personal Use Only
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1358 crk-sNhitaa| * unmAdanidAnam jvarazcAbhIkSaNamabhIkSNamunmattacittatvamaditAkRtikaraNamunmarditatvaJca vyAdheH, svapne cAbhIkSNaM darzanaM bhrAntacalitAnavasthitAnAJca rUpANAmaprazastAnAm, tilapIr3akacakrAdhirohaNaM, vAtakuNDalikAbhizconmathanaM, majanazca kaluSAmbhasAmAvarte, ckssussoshcaapsrpnnm| iti dISanimittAnAmunmAdAnAM pUrvarUpANi bhavanti // 4 // . tato'nantaramunmAdAbhinirvRttireva / tatredamunmAdavizeSavijJAnaM bhavati / tada yathA---parisaraNamajasramatibhra vauSThAMsahanvagrahastapAdAGgavikSepazcAkasmAt, satatam aniyatAnAca AyAsaH, sammohAviSaye saMmugdhatA, anuvagaviSaye udvignatA, satatamanavaratam ; abhIkSNamunmattacittasamunmAdinAmiva cittaM na tUnmattacittam, aditAkRtiH hanuvakrIbhAvastatkaraNaM, vyAdheH vraNazothAdirUpasya unmaditavamunmaInam, bhrAntAdirUpANAM vastUnAmabhIkSNaM svapne darzanam, aprazastAnAJca rUpANAM mUrtInAM svapne darzanam, tilapIr3akacakraM ghAniyantrasya cakram, vAtakuNDalibhiH kuNDalIbhUtavahizvaravAyunA unmathanamAkulIkaraNam, Avarte jalajabhrame, apasarpaNamitastatazcAlanam / suzrute ca-mohovegau svanaH zrotre gAtrANAmapakarSaNam / atyutsAho'rucizcAnne svapne kaluSabhojanam / vAyunonmathanazcApi bhramazcakrasthitastathA / yasya syAdacireNaiva unmAdaM so'dhigacchati / iti // 4 // gnggaadhrH-tto'nntrmityaadi| tato'nantaraM pUjvarUpAnantaram / idaM kimityata Aha-tad ytheti| parisaraNamaja sarvadA paribhramaNam / atibhra vausstthaaNshnvgraadivikssepnnmitsttshcaalnm| hanoragram oSThAdhoityAdi jJeyam / unmattacittatvamiti udbhrAntAkRSTacittatvam / udaditatvamiti UcukAye pIr3itatvam ; arditAkRtikaraNamiti aditasya AkRtirvakrArddhavakrIbhAvAdilakSaNaM tatkaraNam / vyAdheriti vyAdhebugAdibhramarUpasya unmAdasya yathoktAni pUrvarUpANIti yojanA ; cakSuSIzvopasarpaNamiti cakSuSoya'pagama ityarthaH // 4 // cakrapANiH-tato'nantaramevetivacanAt pUrvarUpAnantaraM zIghramevonmAdo bhavatIti darzayati ; mana ye rogA yathA pUrva rUpe bhUte cireNa bhavanti, na tathA unmAda ity| unmAdavizeSavijJAnam For Private and Personal Use Only
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1356 yAnaJcAyAnaralaGkaraNaJcA talaGkArikaiH girAmutsargaH * phenAgamazcAsyAt / abhIkSNaM smitahasitanRtyagItavAditra saMprayogAzcAsthAne, vINAvaMzazaGkhazaSpa + tAlazabdAnukaraNamasAnnA, dravyaiH, lobhazcAbhyavahAryeSvalavdheSu labdheSu cAtramAnaH / tIvratvaM mAtsay + kAzyaM pAruSyamutpiNDatAruNAcatA vAtopa zayaviparyyAsAdanupazyatA ceti vAtonmAdaliGgAni bhavanti // 5 // amarSaH krodhaH saMrambhazcAsthAne, zastraloSTrakaSAkoSThamuSTibhizca / bhihananaM sveSAM pareSAM vA, abhidravaNaM, pracchAyabhAgaH / aniyatAnAM girAM vacanAnAmutsargaH prayogaH pralApa iti yAvat / AsyAt phenAgamaH / asthAne aviSaye smitAdikaM, zaSpaM tRNaghAsAdikam, atAlaH saMgItavidhau tAla: kALakriyAmAnaM tadvipayyeyeNa zabdastvatAlazabdaH, vINAdInAM zabdAnukaraNazabdakaraNam, asAmnAmItyA, avamAnastvavakSA, mAtsayyaM dambhaH / utpiNDitamucchUna piNDAkAramaruNaJcAkSi yasya tasya bhAvaH / vAtopazayaviparyyayAd vAtAnupazayAt // 5 // gaGgAdharaH- piconmAdaliGgAnyAha - amarSa ityAdi / amarSo'sahiSNutA / krodhaH kopaH / saMrambha ArabhaTI / asthAne'viSaye'sahiSNutAdayaH / kaSA rajjuvadazvamaharaNam, zastrAdibhiH sveSAM pareSAM vAbhihananam / abhidravaNaM iti vAtAdunmAdaliGgamityarthaH / parisaraNaM bhramaNam zamyA dakSiNahastena vAdanam ; tAlastu vAmahastena vAdanam ; yadukta vizAkhinenA - "zamyA dakSiNahastena vAmahastena tAlakaH / ubhAbhyAM vAdanaM yat tu sannipAtaH sa ucyate" iti / asAmnetyuccaiH; ayAnairiti hastyAdiyAnavyatiriktaH / labdheSu cAvamAna iti prApteSvabhyavahAryeSvAhAyyaiSvavadhIraNaJca, na kevalamavamAnaH kintu tIvra mAtsaryyaJca, abhyavahAryyaM labdhvA na kiJcit dAtumicchatItyarthaH / vAte upazaya upazaya hetusnehAdiH vAtoya, tasya viparyAso rukSAdiH, tenAnupazayitA asukhitA ityarthaH 'ca'kArAd vAtAnuguNaneApazayitA ca gRhyate // 5 // * satataM girAmutsargaiti pAThAntaram / zrI tIvra mAtsayyamiti vA pAThaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir + zaSpetyatra zamyA iti cakraH paThati / For Private and Personal Use Only
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1360 crk-sNhitaa| | unmAdanidAnam zItodakAnnAbhilASazca, santApazcAtivelaM, tAmraharitahAridrastabdhAnatA, pittopazayaviparyAsAt anupazayatA ceti pittonmAdaliGgAni bhavanti // 6 // sthAnamekadeze, tUSNImbhAvo'lpazazcaMkramaNaM, lAlAsiMghANasravaNam, anannAbhilASo rahaHkAmatA ca, bIbhatsatvaM zaucadvaSaH, svapnanityatA, zvayathuzcAnane, zuklastimitamalopadigdhAkSatvaM, zleSmopazayaviparyAsAdanupazayatA ceti zleSmonmAdaliGgAni bhavanti // 7 // tridoSaliGgasannipAte tu sAnnipAtikaM vidyaat| tam asAdhyamityAcakSate kushlaaH||8|| plaaynm| pracchAyasya shiityorudkaannyoshvaabhilaassH| santApo gAtrasya uSNalaM, cakArAdvinanavaM, tAmra vA haritaM vA hAridra vA stabdhazcAkSi yasya tasya bhaavH||6|| gnggaadhrH-kphonmaadlinggaanyaah-sthaanmityaadi| ekadeze gRhakakoNe sthitiH, tUSNImbhAvo maunalam, alpazazcaMkramaNama, siMghANakaM nAsikAsthakaphakledaH tayoH prasravaNam / rahaHkAmatA gopyaavsthaanaabhilaassitaa| bIbhatsavaM dehasya nindniiybhaavH| khamanityatA satata nidrAratiH, Anane shvythuH| zuklazcAzrupiciTAdinA stimitaJca malena piciTena upadigdhazcAkSi yasya tasya bhAvaH // 7 // gnggaadhrH-tridossetyaadi| tridoSaliGgasannipAte tu tridoSANAM yAni svaskhaliGgAnyuktAni teSAM samyak sAkalyenAdhikyena ca nipAte sati sAnnipAtikamunmAdaM vidyaaditi| vikRtiviSamasamavAyArabdhakhAt caturthamimamunmAdamuktavAn, prakRtisamasamavAyArabdhAMstu dvandvasannipAtajAna noktavAn, cakrapANiH-pramarSa ityAdi pittonmAdaliGgam ; saMrambhazrArabhaTI ; sveSAM svIyAnAm / kaphonmAde raho vijanam // 6-8 // * lAlAsiMghANakAsrasravaNamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1361 sAdhyAnAntu trayANAM sAdhanAni snehasvedavamanavirecanAsthApanAnuvAsananastaHkarma-dhUmadhUpanAJjanAvapIr3apradhamanAbhyaJjanapradeha-pariSekAnulepana-vadhabandhanAvabodhana vitraasn-vismaapnvismaarnnaaptrpnnsiraavydhnaani| bhojanavidhAnazca yathAsvaM yuktAH / yaccAnyadapi kiJcinnidAnaviparItamauSadhaM kArya tat syAditi // 6 // teSAM doSabhedavikalpaiH pRthaga doSairlabdhakhAt / ata evAha tamasAdhyamityAcakSate kuzalA iti| suzrute tu-rukSacchaviH paruSavAga dhamanItato vA zvAsAturaH kuzatanuH sphuritaanggsndhiH| AsphoTayan paThati gAyati nRtyazIlo vikrozati bhramati cApyanilaprakopAt / 1 / tRTsvedadAhabahulo bahubhuga vinidrshchaayaahimaaniljlaannvihaarsevii| tIkSNo himAmbunicaye'pi sa vadizaGkI pittAda divA nabhasi pazyati tArakAzca / 2 / chanisAdasadanArucikAsayukto yossidviviktrtirlpmtiprcaarH| nidrAparo'lpakathano'lpa. bhuguSNasevI rAtrau bhRzaM bhavati cApi kaphaprakopAt / 3 / sarvAtmake tribhirapi vyatimizritAni rUpANi vAtakaphapittakRtAni vidyaat| sampUrNalakSaNamasAdhyamudAharanti sarvAtmakaM kacidapi pravadanti sAdhyam / 4 / caurainarendrapuruSairaribhistathAnyavitrAsitasya dhanabAndhavasaMkSayAda vaa| gAr3e kSate manasi ca priyayA rirasorjAyeta cotkaTataro manaso vikAraH / 5 / citraM bravIti ca mano'nugataM visaMjJo gAyatyatho hasati roditi cApi muuddhH| raktakSaNo hatabalendriyabhAH sudInaH zyAvAnano viSakRte ca bhaved visNshH| 6 / iti // . gaGgAdharaH-atha cikitsAyAH sUtrANAha-sAdhyAnAnvityAdi / trayANAm iti vAtajapittajakaphajAnAmunmAdAnAm / dhUmeti dhUmapAnam / avapIr3apradhamane dve nastaHkarma vizeSau punaruktI vizeSeNa prayogazApanArtham, vadho badhasUcanatrAsanam / avabodhanaM tAr3anAdikaM sAnvanavacanAdikaJca, vismApanaM vismayajananakriyA, vismAraNaM vismRtikarakriyA // 9 // * avarodhanamityanyaH paatthH| 171 For Private and Personal Use Only
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1362 caraka sNhitaa| unmAdanidAnam bhavati caatr| unmAdAn doSajAna sAdhyAn sAdhayeda bhissguttmH| anena vidhiyuktena karmaNA yat prakIrtitam ||iti // 10 // yastu doSanimittebhya unmAdebhyaH samutthAnapUrvarUpaliGgavedanopazayavizeSasamanvito bhavatyunmAdaH, tamAgantukamAca. ksste| kecit punaH pUrvakRtaM karmAprazastamicchanti tasya nimittaM, tatra ca hetuH prajJAparAdha eveti bhagavAn punarvasurAtreya uvAca / prajJAparAdhAddhAyaM devarSi pitRgndhrvykssraakssspishaacguruvRddhsiddhaacaaryypuujyaanvmtyaahitaanyaacrti| anyadvA kiJcit gaGgAdharaH-bhavati cAtreti / vidhiyuktanAnena karmaNA uktasnehAdinA karmaNA // 10 // ___ gaGgAdharaH-pariziSTamAgantumunmAdaM lakSayati-tatrAgantUnmAdasya doSo. mmAdebhyo vizeSaM drshyti-ysvityaadi| doSanimittebhya iti doSA vyastAH samastA vA nimittAni yeSAM tebhyastathA doSajebhya ityathaiH / vedanA yAtanA upazaya iti vedanopazayo vedanApadasAnnidhyAt / na srcthopshmn-srvthaaprshmne| kasya vijJAnaM vidheyaM syAditi sarvatraivApAtata upazamanamevopazayakAyemavalokya vyAdhIna parIkSeteti khyaapitm| . samutthAnavizeSa drshyti-kecidityaadi| prajJAparAdha evetyeva zabdena pUrvakRtAprazastakamaimAtrasya hetukhvyvcchedH| nanu kiM pUrvakRtam aprazastaM karma nAgantUnmAdasya heturityaashngkaayaamaah-prjnyaapraadhaaddhaaymityaadi| ayamAgantUnmAdivena bhAvI devAdIna avamatyetyavazAya evaM vidhamanyadaprazastaM karma cakrapANiH-avarodhanaM tamogRhAvarodhanAdi ; vidhiyuktenetyunmAdacikitsite prapaJcavakSyamANa. vidhiyuktenetyarthaH // 9 // 10 // cakrapANiH kecit punarityAdau 'tasya nimittam' iti padamAvRtya pUrveNa pareNa ca yojamIyam ; tatra prajJAparAdha eva tasya nimittamiti bruvatA aprazastaprAktanakarmajanyatvaM na mipyate ; * samutthAnapUrvarUpaliGgavizeSasamanvita iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH 1363 7ma adhyAyaH] nidAnasthAnam / evaMvidhaM kmmaaprshstmaarbhte| tamAtmanopahatamupadhnanto devAdayaH kurvantyunmattam // 11 // tatra devAdiprakopanimittenAgantukonmAdena puraskRtasya imAni pUrvarUpANi bhvnti| tad yathA-devagobrAhmaNatapasvinAM hiMsArucitvaM kopanatvaM nRzaMsAbhiprAyatAratirojovarNacchAyAvalavapuSAJcopataptiH / svapne ca devAdibhirabhibhatsanaM pravartanazcetyAgantunimittasyonmAdasya pUrvarUpANi bhavanti / tato'nantaramunmAdAbhinittiH // 12 // purANavedAdipAThazravaNAdikamavamatyAnyad vA kArabhate iti pUcakRtAprazastakarmaNo'pi nimittaM prajJAparAdhaH, ityataH pUrvakRtAprazastakarmamAtramAgantUnmAdasya kAraNamiti yat tannAsamagravacanAditi bhAvaH / nanu devAdayo'mI unmAdayanti te ca hetava iti tavApyasamagravacanamityata aah-tmaatmnophtmityaadi| taM prazAparAdhAt pUrva kRtAprazastakammeNAmAtmanA kRtena karmaNA svenaivopahataM devAdaya upananta unmattaM kurvanti na tu pUrva prazAsamayogAt kRtaprazastakarmANamakRtAprazastakaNiM vAtmanAnupahataM purussmiti| tatra devAdayo'pi pUrvakRtAprazastakarmabhiH kupitA hetava iti bhAvaH // 11 // ___ gaGgAdharaH-tatreti / tathAvidhAgantUnmAdAbhinivvattene puraskRtasya janmanaH prAkkAlikasyemAni rUpANi arthAt AgantUnmAdasyamAni pUrvarUpANi bhvntiityrthH| imAni kAnItyata Aha-tad ythetyaadi| devAdihiMsAyAM rucivamabhilASitA prItiriti yAvat, kopana krodhanavam, nRzaMsAyAM satAM nindane'bhiprAyo yasya tasya bhAvastathA, aratiranavasthacittatA, ojo blheturdhaaturessaamuptptiruptaapH| devAdibhirbhartsanaM devAdikattukaM nindanaM khapne khamadarzane ysy| prabhasanazca svasmin devAdikatta kameva svapne dRshyte| tato'nantaraM pUrvarUpAnantaram // 12 // yataH, prAktanamapi hi karma prajJAparAdhajameva ; kiMvA tasya nimittaM prajJAparAdha evetyanena, tasyeti bhaprazastakarmaNaH prajJAparAdha eva kAraNamiti dayate ; tena karmajasya prajJAparAdhAntarniviSThatvam ucyate / AtmanA hamityAtmanA kRtenAzubhakarmaNA hatam ; upananta ityAvezaM kurvantaH // 11 // cakrapANiH-puraskRtasyeti abhizapanIyavayA vyavasthApitasya / nRzaMsAbhiprAyatA parApa For Private and Personal Use Only
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1364 crk-sNhitaa| [ unmAdanidAnam tatrAyamunmAdakarANAM bhUtAnAmunmAdayiSyatAmArambhavizeSo bhavati, tad yathA-avalokayanto devA janayantyunmAda, guruvRddhasiddhamaharSayo'bhizapantaH, pitarastu dharSayantaH ; spRzanto gandharvAH, pravizanto yakSAH, rAkSasAsvAtmagandham * AghApayantaH, pizAcAH punarAruhya vAhayantaH // 13 // tasyemAni rUpANi bhvnti| tada yathA-amartya-+-balavIrya-pauruSa-parAkrama-grahaNa-dhAraNa-smaraNavacanajJAna-vijJAnAni aniyatazconmAdakAlaH // 14 // gnggaadhrH-ttraaymityaadi| tatrAgantUnmAdAbhinivvattane unmAdakarANAM devAdInAM bhUtAnAM taM puruSamunmAdayiSyatAm unmattaM kariSyatAmunmattakaraNe'yamArambhavizeSa unmAdajanakavyApArasya vizeSaH devAdivizeSe vyApAravizeSo na tu vyaapaarsaamaanymsti| ayaM ko vyApAravizeSa ityata Aha-tad yathetyAdi / avalokayanta ityaadi| devAnAM naronmAdakaraNe naraM pratyavalokanam / unmAdaM janayantItyasya paratra srvtraanvyH| guruTaddhasiddharSINAmabhizApaH, pitRRNAM gharSaNaM, gandharvANAM sparzanaM, yakSANAM zarIre samAvezaH, rAkSasAnAmAtmagandhaghrApaNaM, pizAcAnAmArohaNapUrvakavAhanam unmAdakaraNe vyaapaarvishessH||13|| __ gaGgAdharaH-tasyAgantUnmAdasya rUpANi sAmAnyato rUpANi / imAni kAnItyata Aha-tad yatheti / amttaatyaadi| amartyAnAM manuSyabhinnAnAM devAdInAM balavIryAdivad balavIryAdikam, aniyatazconmAdakAlaH kadAcit prAtaH kadAcit sAyaM kadAcinmadhyAhna evamanyatra unmattatAdhikyamityarthaH / ityetAni sAmAnyarUpANi bhUtonmAdAnAM, vizeSarUpANi devAdijAni cikitsite vkssynte| sushrute'pyuktN-guhyaanaagtvijnyaanmnvsthaashissnnutaa| kriyA vA'mAnuSI yasmin sa grahaH parikItete // iti // 14 // kArarucitvam / bhanojA ityojAkAryabalAdirahitaH ; pravartanaM preraNama, darzayanta ityatrAtmAnam iti shessH| 'bhatyAtma'zabdo balAdibhiH pratyekamabhisambadhyate ; AtmAnamiti ceti atyAtmatvenAtmAnanurUpabalAdiyogo bhavatItyarthaH // 12-14 // * Atmagandhamityatra Amagandhamiti vA paatthH| / amAtyatra atyAtmeti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1365 unmAdayiSyatAmapi tu khalu devarSipitRgandharvayakSarAkSasapizAcAnAM guruvRddhasiddhAnAM* vA eSvantareSvabhigamanIyAH puruSA bhavanti / tad yathA--pApasya karmaNaH samArambhe, pUrvakRtasya karmaNaH pariNAmakAle, ekasya vA zUnyagRhanivAse, catupathAdhiSThAne, sandhyAvelAyAma, aprayatabhAve vA parvasandhiSu vA mithunIbhAve, rajasvalAbhigagane vA, viguNe vAdhyayanabalimaGgalahomaprayoge, niyamavratabrahmacaryabhaGge vA, mahAhave vA, dezakulapuravinAze vA, mahAmahopagamane vA, striyA vA prajananakAle, vividhabhUtAzubhAzucisaMsparzane vA, vamanavirecanarudhiratAve vA, azuceraprayatasya vA, caityadevatAyatanAbhigamane vA, mAMsamadhutilagur3amadyocchiSTe vA, digvAsasi vA, nizi gaGgAdharaH-nanu devAdiSu kaH kasmin kasmin kAle puruSamabhigacchatItyata aah-unmaadyissytaamityaadi| eSvantareSu abhyantarasamayeSu / tad ythetyaadi| paapsyetyaadi| ekasya ekAkipuruSasya zUnyagRhe palAyitagRhe nivAsakAle, aprayatabhAve asaMyatabhAve, parvasandhiSu paJcaparvaNAM paurNamAsyAdInAM sandhisamayeSuH adhyayanAdInAM prayoge viguNe vaiSamyeNAcaraNe, niyamaH satkammasu niyamaH, prAjApatyAdi vrataM, brahmacayyemupasthasaMyamaH mahAhave mahAyuddhe mahAgrahopagamane, dIghekAlamekarAzisthitizIlo graho vRhaspatyAdistasya rAzyantaragamane, prajananakAle prasapakALe, vividhAnAM bhUtAnAM zvazRgAlAdInAm, azubhAnAM godhUlyAdInAm, azucInAM bhasmakezAsthyAdInAM saMsparzane, rudhiranAvaH sirAvyadhAdinA kSatAdvAnyasmAda vA nimittAt / azuceH puruSasya aprayatasyAsaMyatasya puruSasya vA caitye grAmyadevAyatanamadhAnakSe devAyatane tadgRhasthabhavanasthadevAlaye mAMsAduracchiSTaM mAMsAdibhakSaNAnantaram cakrapANiH-parvasandhiramAvasyA paurNamAsI c| digvAsasIti ngne| nizi' ityAdau * gumvRddhasiddhAnAmiti pATho na dRzyate keSucita pustakeSu / For Private and Personal Use Only
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1366 crk-sNhitaa| ( unmAdanidAnam nagaranigamacatuSpathopavanazmazAnAyatanAbhigamane vA, dvijagurusurapajyAbhidharSaNe vA, dhAkhyAnavyatikrame vA, anyasya vA krmnno'prshstsyaarmbh| iti abhighAtakAlA vyAkhyAtA bhavanti // 15 // . trividhantu khalanmAdakarANAM bhUtAnAmunmAdane prayojanaM bhvti| tada yathA-hiMsA rtirbhyrcnnyceti| teSAM taM pryojnvishessmunmttaacaarvishesslkssnnvidyaat| tatra hisArthamunmAyamAno'gniM pravizatyAsu vA majati sthalAt zvabhra vA patati, zastrakaSAkASThaloSTramuSTibhiH hantyAtmAnam anyacca prANavadhArthamArabhane kiJcit, tamasAdhyaM vidyaat| sAdhyau punaavitrau| tayoH sAdhanAni mantrauSadhimaNimaGgalabalupahArahoma-niyamavataprAyazcittopavAsasvastAyanapraNipAtagamanAdIni / ityevamete paJconmAdA vyAkhyAtA bhavanti // 16 // anAcamane, digvAsasi digambarabhAve / nizi catuSpathopagamanasya vizeSeNAbhighAtakAlakhaM bodhyaM punruktkhaat| abhighAtakAla iti devAdInAmunmAdakaraNa. kAlaH // 15 // gaGgAdharaH-nanu devAdayaH kimarthamunmAdayanti ityata Aha-trividhantu ityaadi| rtivihaarH| suzrate'pyuktam-azuciM bhinnamaryAdaM kSataM vA yadi vAkSatam / hiMsurhisAvihArArtha satkArArthamathApi ca / / iti / nanu hiMsAdyarthagrahaNaM devAdInAM kuto zAyata ityata Aha-tatretyAdi / tatra trividhaprayojaneSu / tamasAdhyamiti hiMsAtha grahaNamasAdhyam / itarau viparyayalakSaNau // 16 // punazcatuSpathavacanaM, nizi punazcatuSpathagamanapradarzanArtham / ekasyetyAdau tu divApyekasya catuSpathagamanaM brvte| dharmA jyAnavyatikrama ityavidhinA dharmaprakAzane // 15 // . cakrapANiH-ratiH krIr3A ; abhyarcanaM pUjA ; unmAdAcAravizeSalakSaNairvidyAditi unmattasya AcAravizeSarUpairlakSaNaiH hiMsArthinonmAditaM vidyAt, tatra hiMsArthinonmAdito hiMsAnuguNamagnipravezAdyAcarati / ratyarthinA caumAditaH krIDA pracarati / pUjArthinA gRhIto pUjAM ceSTate ; For Private and Personal Use Only
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1367 te tu khalu nijAgantuvizeSeNa sAdhyAsAdhyavizeSeNa ca vibhajyamAnAH paJca santo dvAveva bhvtH| tau ca parasparamanubadhnItaH kadAcid ythokthetusNsrgaat| tayoH saMskRSTameva pUrvarUpaM bhavati saMsRSTameva liGgazca / tatrAsAdhyasaMyoga sAdhyAsAdhyasaMyoga vA asAdhyaM vidyAt, sAdhyantu sAdhyasaMyogam / tasya sAdhanaM sAdhanasaMyogameva vidyAditi // 17 // . gaGgAdharaH-paJcavidhonmAdAnAM bhedAntaramAha-te khityaadi| te vAtAdibhedena paJca santo'pi nijAgantubhedena dvau bhvtH| sAdhyAsAdhyabhedena ca dvau bhvtH| to nijAgantU sAdhyAsAdhyau conmAdau prsprmnuvdhiitH| nijam AganturanubannAti Agantuzca nijo'nubannAti / tatra sAdhyAsAdhyau ca parasparam anubandhIta iti sAdhyo'sAdhyamanubannAti asAdhyaH sAdhyamanubanAti asAdhyazcAsAdhyaM sAdhyazca sAdhyamiti tAtparyam / nanu nijAganyoH parasparAnubandhaH karjAyate ityata aah-tyorityaadi| tayonijAgankhoH sAdhyAsAdhyayozca / iti saMsRSTaiH pUrvarUpailiGgaizca nijAgantusaMsajjanaM tayozca sAdhyAsAdhyasaMsajjanaM zeyamityarthaH / etena nidAnasaMsargAt saMsRSTa eva nijAgantU. nmAdo bhavatIti sUcitam / asaMsRSTanidAnAdasaMsRSTatayA tu jAto nijo vAganturvAbhipraTaddho yadi syAt tadA tu mitho'nuvandhivaM pUrvameva vyAkhyAtaM, sarvavyAdhivyAkhyAne Aganturanveti nijaM vikAraM nijastathAgantumati praddhaH iti vacanena / nanu sAdhyAsAdhyasaMsarge sAdhyamasAdhyaM vA kaccha vA kathaM vijAnIma ityata aah-ttretyaadi| asAdhyayodva yonijAgankhoH parasparaM saMyogamasAdhyaM vidyAt / sAdhyasya nijasyAsAdhyenAgantunA saMyogaM sAdhyasyAgantoH iha ca devAdivacanena devAdyanucarA devAdisadharmANo grAhyAH , devAdayastu na mAnuSAnAvizanti ; ukta hi suzrute-"na te manuSyaiH saha saMvizanti na vA manuSyAn kvcidaavishnti| ye tvAvizantIti vadanti mohAt te bhUtavidyAviSayAdapohyAH // " ityaadi| hiMsArthigRhItasya asAdhyatvena tadvijJAnArtha sAmAnyoktAnyapi lakSaNAni zRGgamAhikatayA bruvte| tad yathetyAdau 'gamanam' devatIrthAdigamanam // 16 // cakrapANiH--tAviti tau nijAgantU ; parasparamanubadhItaH kadAciditi na srvdaa| yathoktahetusaMsargAditi nijAgantuhetumelakAt / tatroti nijAgantusaMsarge ; asAdhyasaMyogamiti yadA For Private and Personal Use Only
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1368 crk-sNhitaa| unmAdanidAnam bhavanti caatr| naiva devA na gandharvA na pizAcA na raaksssaaH| na cAnye svayamukliSTamupaklizyanti mAnavam // ye tvenamanuvarttante klizyamAnaM svkrmnnaa| na tannimittaH klezo'sau na hyasti kRtakRtyatA // prajJAparAdhAt sambhUte vyAdhau karmaja AtmanaH / nAbhizaMseT budho devAn na pitRn nApi rAkSasAn // asAdhyena nijena saMyoga vA asAdhyaM vidyaat| iti vaashbdvyvsthaa| sAdhyayoH nijAgankhomithaH saMyogantu sAdhyaM vidyaaditi| tasya nijAgantumaMsagasya sAdhanasaMyogaM nijasya sAdhanAnAM snehasvedAdInAmAgantoH sAdhanaiH maMtrauSadhimaNyAdibhiH saha saMyogam // 17 // __gaGgAdharaH-nanu devAdayaH kiM puruSamunmAdayanti teSAmaniSTamakurvantamaniSTakaraM hi hiMsyAdityAzaGkAyAmAha-bhavantItyAdi / nvetyaadi| devAdayo na mAnavamupaklizyanti klezayanti ; yatastu mAnavaM svayaM prajJAparAdhAt pUrvakRtA. prazastakarmaNA khataH kliSTaM / nanu tat kathamunmAdayantItyata Aha-ye khenamiti / ye tu devAdayaH khakarmaNA klizyamAnamenaM puruSamanuvattente tasya puruSasyAsau klezo na tannimittastattaddevAdinimitto na jnyeyH| nanu devAdaya eva unmAdayanti iti dRzyate tattalliGgadarzanAt kathaM tattaddevAdinimitto nAso kleza ityata Aha-na hyastItyAdi / AtmanaH prajJAparAdhAt kRtakamaje vyAdhI tridoSajonmAde hiMsArthinA devAdinAnubandho bhavati, tadA asAdhyasaMyogo bhavati ; asAdhyasAdhyasaMyogastu ekadoSonmAde hiMsArthinonmAdayogAt tathA hiMsArthinonmAde hi doSonmAdAnu. bandhAccetyAdizaiM yaH ; sAdhyasaMyogasya sAdhyarUpatayaiva sAdhyatAyAM siddhAyAM punaH 'sAdhyam' iti vacanaM sAdhyarUpavikArAntarasambandhe vikArabhUyastvenAsAdhyazaGkApratiSedhArtham ; sAdhanasaMyogameveti nijAgantusAdhanamelakamityarthaH // 17 // cakrapANiH-sampati devApanmAdahetuparigrahArtha deveSvapi kRtameva karma kAraNaM darzayatinaivetyAdi / 'bhanuvarttante' itivacanAt duSkRtakarmapraritA eva devAdayo'zubhakarmANamabhinivizantIti darzayati ; yadi hi evameva devAdayaH karmanirapekSA unmattaM kuryuH, tadA sarvAneva kuryuriti bhAvaH ; sa ta tukaH kleza iti nAsau devAdikRta unmAda ityarthaH / atha kathaM For Private and Personal Use Only
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ] nidaansthaanm| 1366 AtmAnameva manyeta kartAraM sukhduHkhyoH| tasmAcche yaskaraM mAgaM pratipadyata notvaset // devaadiinaamupcitirhitaanaanycopsevnm| te ca tebhyo virodhAzca sarvamAyattamAtmani // 18 // sambhUte sati svakRtakarmaNA kRtasya tasya klezasya pareNa kRtyatA karttavyatA yato nAsti, tasmAt tannimitto nAso kleshH| nanvastetravaM, devAdayazca nindAre bhavanti, iti ceducyate naabhiityaadi| budhastattvajJo devAdIn svakRtAprazastakammeNA unmAdAya pravRttAn nAbhizaMset na nindet / yato budhaH sukhaduHkhayoH kartAramAtmAnameva manyeta na khaparamiti, tasmAdAtmana eva sukhaduHkhakartRvAt zreyaskaraM zubhakaraM mArga budhaH pratipadyata notvaset nollngghyet| nanu kuto nojhase dityata aah-devaadiinaamityaadi| upacitiH prINanaM, tebhyazca devAdibhyazca te virodhA upacitivirodhahitasevanavirodhA evamanyacca sarvam Atmani AyattamadhInaM cikIpazcadbhavati kattu cAlaM bhavati na cenna bhavati // 18 // devAcAvezajanito'vyayaM na devAdikRta ityAha-na hyasti kRtakRtyateti ; na yasmAdazubhakarmaNA kRte unmAde punardevAdikRtyatvamasti, na hi kRtaM punaH kriyate, devAdayazca karmaparAdhInA eveti bhAvaH / kiMvA 'na hyasya kRtakRtyatA' iti pAThaH, tatra kRtenaiva prAktanakarmaNA unmAdito na kRtyaH karaNIyaH puruSo bhavati ; anyathA, sarvathA sarveSAmevAvizeSeNa devAghanmAdaH syAt ; tasyaiva unmAdaH syAt, yenaivonmAdaphalajanakaM karma kRtam, sa eva devAdibhiH karmaparAdhInairabhigamyate / bhanenAbhiprAyeNAha-na hyasya kRtakRtyatA iti ; akRtapApakarmaNo na devAyabhigamanIyatAstItyarthaH / yasmAd devAdayo'tra parAdhInAstasmAda devAdayo noplbhyaaH| na ca devAdibhyo bhetavyA ityAhaprajJAparAdhAdityAdi / nAbhizaMsediti noplbhet| AtmAnamityAdau Atmaiva zubhAzubhakarmakaraNAt sukhaduHkhayoryathAsaMkhyaM kAraNaM bhavatIti vAkyArthaH ; no sediti devAdibhyaH, evamevAmI zubhakarmANamapi gRhNantIti kRtvA no set| apacitiH pUjA ; te cetyAdau te ceti devApacitiH hitopasevanaJca ; tebhyo virodhazceti tebhyo devAdibhyo virodho yathA bhavati * no sedityapi paatthH| 0102 For Private and Personal Use Only
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1370 crk-sNhitaa| ( unmAdanidAnam tatra shlokH| saGkhyA nimittaM prAya paM lakSaNaM sAdhyatA na ca / unmAdAnAM nidAne'smin kriyAsUtraJca bhASitam // 16 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte nidAnasthAne unmAdanidAnaM nAma sptmo'dhyaayH|| 7 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra zloka iti| saGghotyAdi / cakArAd asAdhyaM mitho'nubandhazca / unmAdAnAmiti nijAnAmAgantozca / asmin unmAdanidAne'dhyAye // 19 // adhyAyaM smaapyti-aniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratrakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau dvitIyaskandhe nidAnasthAnajalpe unmAdanidAnajalpAkhyA saptamI zAkhA // 7 // azubhakarmabhyaH, tatsarvamAtmanyAyattam / etena, AtmAdhInamevedamunmAdakAraNasya parivarjanaM pariSevaNaJca darzayati // 18 // 19 // iti carakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAnasya vyAkhyAyAm unmAdanidAnaM nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAto'pasmAranidAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| iha khalu catvAro'pasmArA bhavanti vaatpittkphsnnipaatnimittaaH| ta evaMvidhAnAM prANabhRtAM kSipramabhinivartante; tad yathA-rajastamobhyAmupahatacetasAm, udbhrAntaviSamabahudoSANAM, samalavikRtopahitAnyazucInyabhyavahArajAtAni vaiSamyayuktenopayogavidhinopayuJjAnAnAM, tantraprayogamapi ca viSamamAcaratAmanyAzca zarIraceSTA viSamAH samAcaratAmatyupakSINadehAnAM vA doSAH prakupitA rajastamobhyAmupahatacetasAm antarAtmanaH zreSThatamamAyatanaM hRdayamupasaMgRhyopari tiSThante, gaGgAdharaH-atha mAnasavikAratvasAdhAdekavidhakAraNakhAconmAdAnantaram apasmAranidAnamAha-athAta ityAdi // 1 // gnggaadhrH-ihetyaadi| cakhAra iti saMkhyAnirdezaH / tadvivaraNaM vAtetyAdi / ta iti ckhaaro'psmaaraaH| kiMvidhAnAmityata Aha-tad ytheti| rajastamobhyAmupahataM kSINIbhUtaM sattvaM yatra tAdRzaM ceto yeSAM teSAM tathA / rajazca tamazca dvau maansdosso| udabhrAntA uddhatA hRdayAdRrddha bhramaNazIlA viSamA vRddhA bahavo'dhikamAnena saJcitA doSAH zArIradoSA vAtAdayaH yeSAM teSAM tthaa| samaletyAdi pUrvavad vyAkhyeyam ; dopA vAtAdayaH ; rajastamobhyAmupahataM cetaH kSINasattvaM mano yeSAM teSAM tthaa| antarAtmanaH Abhyantarendriyasya manasaH zreSThatamamanya cakrapANiH-unmAdAnantaraM prAgutpattau apsmaarotpaadaadpsmaarnidaanmucyte| caravAra iti vacanamAgantusambandhe'pyapasmArANAM catuSTayatvapratipAdanArtham ; apasmAro hi nonmAdavat svatantreNAgantunA kriyte| udghAntaviSamabahudoSANAmityatroddhAntatvenonmAditvam, viSamatvena kadAcidapasmAravegakartRtvaM dazyate ; samaletyAdi unmAdavyAkhyAnatulyam ; bhatyupakSINadehAnAM veti atyupakSINadehasvAdityarthaH ; unmAdanidAne'pi samalavikRtAdinanthe 'bhatyupakSINa For Private and Personal Use Only
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1372 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam tathendriyAyatanAni / tatra tatra cAvasthitAH santo yadA hRdayamindriyAyatanAni caritAH kAmakrodhalobhamohahaSabhayazokacintodva gAdibhiH bhUyaH sahasAbhipUrayanti tadA jantuH apasmarati // 2 // ___ apasmAraM punaH smRtibuddhisattvasaMplavAda bIbhatsaceSTamAvasthikaM tamapravezamAcakSate // 3 // sthAnApekSayAtizayena zreSThatamAdhiSThAnanAt / tathendriyAyatanAni zrotrAdInAM sthAnAni copagRhya upari tiSThante, tatra tatra manaHsthAne hRdaye zrotrAdisthAne ca karNAdau avasthitAH santo vAtAdayaH bhUyaH punarapi kAmAdibhirIritA yadA hRdayam indriyAyatanAni ca karNAdIni sahasA pUrayanti, tadA prANI apasmarati / rajastamobhyAmupahatasattvamAtra puruSo nApasmarati punarvAtAdidUSitatve'pasmaratIti mAnaso'pi zArIraH // 2 // - nanvapasmaraNaM kiM tAvadityata aah-apsmaarmityaadi| smRtibuddhisattvasaMplavAt doSajanyasmRtibuddhimanaHsamAvRtijanyAM, bIbhatsA netramukhAdivaikRtaphenodvamanAdirUpA ceSTA yatra taM, tathA AvasthikaM na sAbvekAlika tamaHpravezamandhakAre mano'hamiti svasthasyAmAvasyArAtramAdiSu yastamaHpravezo jAtAndhasya vA yastasya vAraNAyAvasthikapadaM, mUritAmandhakArapravezasya vAraNAya bIbhatsaceSTapadaM, kasyacinidritasya nidrAvasthAyAM bIbhatsaceSTA hi dRzyate tasya nidrAvasthikatama pravezavAraNAya smRtyaadisNplvpdm| atra satvaM manaH smRtyAditrayaplavanaM svruuplkssnnm| tamaHpravezapadena unmAdasya vyavacchedaH unmAdacoktaH mnobuddhgraadivibhrmH| suzrute'pi smRtibhUtArtha vijnyaanmpsttprivjjene| apasmAra iti proktastato'yaM vyAdhirantakRt // iti| nanUnmAde bhaktizIlAcAraceSTAvibhramo'pyadhiko'sti tela tAttiH dehAnAm' ityuktam ; zreSTatamAyatanamiti, anyo'pi zarIradezo'ntarAtmanaH sthAnam, hRdayantu zreSThatamam, tatraiva cetanA ; vizeSeNa pUrayanti yadA, tadA apasmarati apasmAravegayukto bhavatIti vAkyArthaH // 1-2 // cakrapANiH-apasmArapratyAtmalakSaNamAha-apasmAraM punrityaadi| saMplavAditi vikRtigamanAt ; bIbhAsA phenavA nAGgabhaGgAdirUpA ceSTA yasmin, tada bIbhatsaceSTama ; bhAvasthi For Private and Personal Use Only
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1373 tasyemAni pUrvarUpANi bhavanti / tad yathA-bhra vyudAsaH satatamakSaNokRtamazabdazravaNaM lAlAsiMghANakasravaNam , anannAbhilaSaNamarocakAvipAko hRdayagrahaH kukSerATopo daurbalyamaGgamardo mohastamaso darzanam mUrchA bhramazcAbhIkSaNaM svapne ca madanarttanavyadhanavyathanavepanapatanAdIni, ityapasmArapUrvarUpANi bhavanti // 4 // ___ tato'nantaramapasmArAbhinivRttireva / tatredamapasmAravizeSavijJAnaM bhvti| tada yathA-abhIkSaNamapasmarantaM kSaNe kSaNe saMjJA pratilabhamAnamutpiNDitAkSamasAmnA vilapantamudvamantaM phenam bhavati iti cenna, bhaktizIlaceSTAcAravibhramasya vIbhatsaceSTAntargatatvena lAbhAt // 3 // gaGgAdharaH-samprAptimuktvA pUrvarUpANyAha-tasyemAnItyAdi / tad yatheti / bhra vyudAsaH bhra bhnggH| akSNoH satataM vaikRtaM kuttiltaa| azabdazravaNaM zabdAbhAvapi zabdasyaiva zravaNam / kukSerATopo gudd'gudd'aashbdstntnishc| moho mana. indriymohH| tamodarzanamakasmAdandhakAradarzanaM na ca patanam / mUrchA indriymohH| bhramazcakrasthitasyeva gAtrabhramaNaM gRhaadibhrmnnnyc| mado mattatA pUgakodravAdibhakSaNena yathA syAt tathA / svapne ca madAdIni // 4 // gaGgAdharaH-tato'nantaramiti / tato'nantaraM puurvruupaanntrm| tatrApasmArAbhinittau styaam| idaM kimata Aha-tad yathetyAdi / abhIkSNaM vAraMvAramapasmarantaM smRtyAdisaMplavAt bhUmipatanapUrvakabIbhatsaceSTAvasthikatamaHpravezavantama, saMjJAM caitanyaM kSaNe kSaNe pratilabhamAnam arthAt kSaNe kSaNe ca saMzAhInam, utpiNDitAkSam UrdhIbhUtapiNDAkArAkSam, asAmnA tamaHpravezamiti kAdAcitkaM tamaHpravezam ; tamaHpraveza iti tamaHpravezo'jJAnasAdhAt ; apasmAravegavAn hi tamaHpraveza iva na kiJcid vudhyte| azabdazravaNamiti zabdavizeSI vAtajanyaH zrUyata ityarthaH // 3 // 4 // cakrapANiH-tatredamityAdi / vizeSavijJAnaM vAtAya pasmAraliGgamityarthaH ; kSaNena saMjJA For Private and Personal Use Only
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1374 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam ati AkhAta-*-grIvamAviddhaziraskaM viSamavinatAGgalimanavasthitasakthipANipAdam aruNaparuSazyAvanakhanayanavadanatvacam anavasthitacapalaparuSarUpadarzinaM vAtalAnupazayaM viparItopazayaM vAtenApasmAritaM vidyAt // 5 // abhIkSaNamapasmarantaM kSaNe kSaNe saMjJAM pratilabhamAnamavakUjantam AsphAlayantaM bhUmim, haritahAridratAmranakhanayanavadanatvacaM rudhiropitoprabhairavapradIptaruSitarUpadarzinaM pittalAnupazayaM viparItopazayaJca pittenApasmAritaM vidyAt // 6 // cirAdapasmarantaM cirAca saMjJAM pratilabhamAnaM patantam anativikRtaceSTaM lAlAmudvamantaM zuklanakhanayanavadanatvacaM vilapantamaprItyA rudantam. ati cAkhAtagrIvamiti grAvAbhaGgaNa khananamiva grIvAyAH, AviddhaziraskaM sUcyAdibhiriva, viSamavinatA vaipamye namrA aGgalayo yasya taM tthaa| anavasthitamavasthAtumazakyaM sakthipANipAdaM yasya taM tthaa| anavasthitaM capalaM viduradiva paruSaJca rUpaM mUrtiryasya sandarzinam apasmArakAle vAtalairvAtavarddhanairbhAvairanupazayo yasya taM tthaa| viparItaM vAtaharaNairupazayo yasya taM tthaa| apasmAritamityapasmAreH karmaNi ktH||5|| gnggaadhrH-abhiikssnnmityaadi| rudhirokSitaM zoNitopasiktagAtraJcograzca kruddhazca bhairavaM bhayajanakazca dIptaM jvalitaM rupitaM gUDhakruddhaJca draSTu zIlaM yasya taM tathA // 6 // pratilabhamAnamiti vAtApasmAre zIghra prabodho bhavatIti darzayati ; AdhmAtagrIvamiti pUritastabdhagrIvam ; Avidraziraskamiti vakraziraskam ; anavasthitacapalarUpadarzanaJca patanakAle jJeyam ; patitastu na budhyata eva ; evamanyatrApi rUpadarzanaM jJeyam ; suzru te'pi patanakAla evaM rUpadarzanamuktam, yathA-"yo bayAt vikRtaM satvaM kRSNaM maamnudhaavti| tato me cittanAzaH syAt so'pasmAro'nilAtmakaH" // ityAdi // 5 // cakrapANiH-pittApasmAre yadyapi vizeSalakSaNe kSaNena saMjJA pratilabhamAnamityuktam, tathApi vAtApekSayA kAlaprakarSo'tra jJeyaH, pittAdapi hi vAyuH zIghrakArI bhavati / ugraM hiMsakamiva ; * AkhAtetyatra AdhmAteti cakraH paThati / For Private and Personal Use Only
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH ] nidAnasthAnam / 1375 zuklagurusnigdharUpasandarzinaM * zleSmalAnupazayaM viparItopazayaJca zleSmaNApasmAritaM vidyAt // 7 // samavetasavaliGgamapasmAra sAnipAtikaM vidyAt, tam asAdhyam AcakSate / iti catvAro'pasmArA vyAkhyAtAH // 8 // teSAmAganturanubandho bhavatyeva kadAcit, sa uttarakAlam gnggaadhrH-ciraadityaadi| patantaM bhuvi patantam // 7 // gaGgAdharaH-atha sannipAtajApasmArasya prakRtisamasamavAyArabdhasya dvandvajAnAJca prakRtisamasamavetAnAM doSabhedavikalpailAbhe'pi yat sannipAtajasya gaNanaM kRtaM tena vikRtiviSamasamavAyArabdhatvaM sannipAtajasya labhyate tannirAsAya pRthagjaliGgAtidezena sAnnipAtikApasmAramAha-samavetasavvaMliGgamityAdi / vAtAdijAnAM sarveSAM trayANAmapasmArANAM liGgAni samavetAni militAni yatra taM tthaa| etena prakRtisamasamavetadvandvajAnAM vikRtyArabdhasannipAtasya ca nirAsaH / tamasAdhyaM prabhAvAt / kecit tu vyAdhiprabhAvAt dvandvajA na bhavanti sannipAtajastu prakRtisamasamavAyAda bhavati tasyAsAdhyavAda gaNanamAcAryeNa kriyate yatra sAdhyatvaM tatra na gaNanamityataH pRthagvAtAdiliGgAni samavetAni militAni yatra taM tathetyevaM dvandvajAnAmanuktau sannipAtasya uktau vyAcakSate // 8 // gaGgAdharaH-nanvapasmAro'pyunmAdavadazucibhojanaviSamatantraprayogAdito bhavati devAdayazca bhUtA doSajamunmAdamanubadhnanti na kathamasmAramityata aahtessaamityaadi| teSAM catuNoM doSajAnAmapasmArANAmanubandha Agantu. devAdigraho bhavatyeva kadAcit na tu sarvadA na vAgantUnmAdavadevAdibhyo'pasmAraH pRthak paJcamo bhvti| ata eva suzrute bhUtavidyAkhye'Gge'pasmAraH paThitazcikitsA conmaadiiyaatidissttaa| tasya kAryo vidhiH sarvo ya bhairavantu ahiMsakamapi bhayajanakaM zmazAnAdi ; AdIptaM jvlitm| cirAdapasmarantamiti bhUyasA kAlenApasmAravegavantam // 6-8 // cakrapANiH-bhavatyevetyatra 'eva'kAro'tyantAyogavyavacchedaH ; yathA-nIlaM sarojaM bhavatyeva, na ca na bhavati / 'kadAcitpadantvatyantAyogavyavacchedArthatAmeva dyotayati ; etena sarvApasmAre * zuklagururUpadarzinamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir W MHP H 1376 crk-sNhitaa| [ apasmAranidAnam updessyte| tasya vizeSavijJAnaM yathoktairliGgaliGgAdhikyaM . doSaliGgAnanurUpaM kiJcit // 6 // unmAdeSu vakSyate iti / na ca kevalaM hetusAmAnyAt doSadRSyasAmAnyAca ayam atideza AganbanubandhAdapi c| nanvAgankhanuvandhamapasmAre kuto jAnIma ityata Aha-sa ityAdi / vijJAna riti zeSaH / nanvAgankhanubandhasya kiM vijJAnama ityata aah-tsyetyaadi| kiJcilliGgamiti shessH| caturNAmapasmArANAM sAmAnyalakSaNaM cikitsite vkssyte| suzrute'pi sanidAnaM sAmAnyavizeSaliGgamuktam / mithyAdiyogendriyArtha-kammeNAmatisevanAt / viruddhamalinAhAra-vihAraH kupitairmlH| vegnigrhshiilaanaamhitaashucibhojinaam| rajastamo'bhibhUtAnAM gacchatAzca rajasvalAm / tathA kAmabhayodvega-krodhazokAdibhiH bhRzam / cetasyabhihate puNsaampsmaaro'bhijaayte| saMjJAvaheSu srotaHsu doSavyApteSu maanvH| rajastamaHparIteSu mUDho bhrAntena cetsaa| vikSipan hastapAdau ca vijihmabhra vilocnH| dantAn khAdan vaman phenaM viTatAkSaH patet kssitau| alpakAlAntarazcApi punaH saMjJAM labheta sH| so'pasmAra iti proktaH sa ca dRssttshctubidhH| vAtapittakaphainRNAM caturthaH snnipaattH| hatkampaH zUnyatA svedo dhyAnaM mUrchA prmuuddh'taa| nidrAnAzazca tasmiMstu bhaviSyati bhvtyth| vepamAno dazeda dantAn zvasan phenaM vmnnpi| yo brUyAdvikRtaM sattvaM kRSNaM mAmanudhAvati / tato me cittanAzaH syAt so'psmaaro'nilaatmkH|| tRTtApasvedamUrdhvAttau dhunvannAni vihvlH| yo brUyAda vikRtaM sattvaM pItaM maamnudhaavti| tato me cittanAzaH syAt sa pittabhava ucyate // zItahallAsanidrAttaiH patan bhUmau vaman kphm| yo brUyAt vikRtaM sattvaM zuklaM mAmanudhAvati / tato me cittanAzaH syAt so'pasmAraH kphaatmkH|| hRdi todastRDatklezastriyapyeteSu sngkhyyaa| pralApaH kUjanaM klezaH pratyekantu bhvedih| savyeliGgasamAvAyaH savvedoSaprakopaje // animittAgamAd vyAdheH bhUtasambandho bhavati, na ca svatantrApasmAro bhautiko bhavatIti drshyti| uttarakAlamiti cikitsite| yadyapi cApasmAracikitsite'pi prapaJco na vaktavyaH, tathApi tatronmAdavidhyatidezAt unmAdoktavistAra eveti kRtvA ihoktam,-'tamuttarakAlamupadekSyAmaH' iti ; uktaM hi"yasyAnubandhanasvAgantu doplinggaadhikaakRtim| pazyet tasya bhiSak kuryAt AgantUnmAda. bheSajam // iti / yathoktaliGgairiti paJcamIsthAne tRtIyA ; tena yathoktaliGgebhyo liGgAdhiyaM liGgAtiriktatvam ; taccAdoSaliGgAnurUpaM dopaliGgAsadRzamityarthaH ; kiJciditi na sarvam, kintu For Private and Personal Use Only
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH nidAnasthAnam / hitAnyapasmAribhyastIkSNAni caiva saMzodhanAnyupazama. nAni yathAsvaM mantrAdIni cAgantusaMyoge // 10 // tasmin hi dakSAdhvaradhvaMse dehinAM nAnAdina vidravatAm abhidravaNataraNadhAvanalaGghanapravanAdAdehavikSobhaNaiH purA gulmot gamanAdakRte'pi c| AgamAcApyapasmAraM vadantyanye na doSajam / kramopayogAdoSANAM kSaNikakhAt tathaiva c| AgamAd vaizvarUpAca sa tu nivAte budhaiH / deve varSatyapi yathA bhUmau vIjAni kAnicit / zaradi pratirohanti tathA vyaadhismucchyaaH| sthAyinaH kecidanyena kAlenApi prvddhitaaH| dazeyanti vikArAMstu vizvarUpAn nisrgtH| apasmAro mahAvyAdhistasmAda doSaja eva tu| iti // 9 // ___ gaGgAdharaH-liGgAnyuktvA cikitsaasuutraannyaah-hitaaniityaadi| tIkSNAni tIkSNavIyyadravyakRtAni saMzodhanAni vamanAdIni upazamanAni ca tIkSNAni yathAsvaM yathAdoSaM tIkSNAni santi saMzodhanAni saMzamanAni ca yathAdoSaM tiikssnnaanyevetyrthH| mantrAdIni ceti AdinA balimaGgalAdIni cakArAt tIkSNasaMzodhanopazamanAni ca / AgantusaMyoge devAdigrahAnubandhe // 10 // gaGgAdharaH-atha gulmAdInAzcAsya ca jvararaktapittavat prAgutpattimAhatasmin hiityaadi| tasmin zAstra prasiddhatvena zrute dakSAdhvaradhvaMse / jvarAkhAvANabhayAda vidravatAM nAnAvidhavidhvastakhAdividravazAlinAM dazasu dikSu abhidravaNaM palAyanaM taraNaM nadyAdiSu santaraNaM dhAvanamadhvAdinA drutagamanaM laGghanam stokam / dopaliGgavilakSaNaliGgAganturanubandho bhavatItyabhiprAyaH ; etena svAtantravaNAgantvapasmArasambhavo na bhavatIti darzayati ; yadi hi svatantra evAgantuH syAt, tadA na stokamAgantuliGga syAt / 'sarvamevaM hitam' ityAdinA cikitsAsUtramAha ; upazamanAni ca hitAnIti yojanA // 9-10 // cakrapANiH-sampratyuktAnAM gdaanaamutpttimaah-tsminnityaadi| yadyapi ca jvara eva tatra prathama utpannastathApyasau pRthageva bahukrodharUpa utpanna iti kRtvA pazcAdacyate ; gulmAdayastu yajJadhvaMsAnantarakAlabhUtA ekasAmagrIjAtatvena prathamamucyante ; jvarasya tu sarvaprathamotpatti+ranidAna ___ * atra sarvameva hitamityadhikaH pAThaH kvacit / 173 For Private and Personal Use Only
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1370 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam pttirbhuut| haviHprAzAt pramehakuSThAnAm, bhayottrAsazokaiH unmAdAnAm, nAnAvidhabhUtAzucisaMsparzAdapasmArANAm / jvarastu khalu mahezvaralalATaprabhavaH, tatsantApAt tu raktapittam, ativyavAyAnnakSatrarAjasya rAjayakSmeti // 11 // satra shlokaaH| apasmarati vAtena pittena ca kaphena c| caturthaH sannipAtena pratyAkhyeyastathAvidhaH // sAdhyAMstu bhiSajaH prAjJAH sAdhayanti smaahitaaH| tIkSNaiH saMzodhanaizcaiva yathAsvaM zamanairapi // yadA doSanimittasya bhvtyaagnturnvyH| tadA sAdhAraNaM karma pravadanti bhiSagavarAH // sarvarogavizeSajJaH savaiSidhavizeSavit / bhiSaka sAmayAn hanti na ca mohaM smRcchti| ityetadakhilenoktaM nidAnasthAnamuttamam // 12 // upavAsaH plavanaM jale utplavanam / Adyapadena patanAdidehavikSobhaNadeMhakSobhakaraiH / purA kRtyuge| tasminneva dakSAdhvaradhvaMse'tizayaha vipAzAt // 11 // gaGgAdharaH-asya copasaMhArArthamAha- apsmrtiityaadi| tathAvidhaH saannipaatiko'psmaarH| sAdhAraNa mantrAditIkSNasaMzodhanasaMzamanarUpam / ityetadityAdinA pratijJAtASTavyAdhinidAnAdivyAkhAnopasaMhAraH // 12 // evoktati bhAvaH / purA ityAdutpattI ; lalATaprabhava iti krodhAgniprabhava ityrthH| anvayo. 'nubandhaH ; sAdhAraNamiti dopapratyagIka rasAyanAdi, devAdipratyanIkaM balimaGga laadi| nidaamsthaanoktsrvrogjnyaanphlgaah-srvetyaadi| na ca mohaM nigacchatIti nidAnasthAnAdyanukte'pi prameye sUkSme'pi bahudraSTavyatvena na mohaM gacchati, kintu tadapyUhyata ityrthH| akhileneti yAvanidAnasthAnatayA vyAdhyaSTakaM pratijJAtam, tAvadakhilenoktam / tena vikisAsthAnavaktavyanidAnAbhidhAmAt na myUnatvam ; yacca jvarAdinidAnamapi punarvaktavyam, tadasyaiva prapatra iti bhAvaH // 11 // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH nidAnasthAnam / 1376 nidAnArthakaro rogo rogsyaapyuplbhyte| tad yathA jvarasantApAda rktpittmudiiryte| raktapittAjjvarastAbhyAM zoSazcApyupajAyate // gaGgAdharaH-nanu asAtmyendriyArthasaMyogaprazAparAdhapariNAmA iti trividhA rogahetaba uktA na coktA dRzyante rogA ye rogahetava ityasamagravacanamityAzaGkAyAmAha-nidAnArthatyAdi / nidAnasyArthaH prayojanaM rogAbhinin tistaM karotIti nidAnArthakaro rogo'pi rogakara ityakaraNAdidaM zApitaM prajJAparAdhAdinA labdhabalaH san rogo'pi rogAntarasyApyabhinivRttikara upalabhyate na tu saboM rogaH sarvarogakara iti| atra rogo'sAtmyendriyArthayogAdinidAnasambhUtavAtAdivaiSamyanimitto vAtAdyAtmako viziSTo jvarAdina tu dhAtuvaiSamyamAtram, tasya sarvarogaprakRtilenoktakhAt / yathA prazAparAdhAdinA vAtAdaya. jvarAduraktanidAnena vA sazcitAH prakupitAzca jvarAdirUpeNa pariNamyante tathA jvarAdirUpeNotpannAH punaH prajJAparAdhAdirUpaireva raktapittAdAktanidAnalabdhabalAH savvAMzena kiyadaMzena vA raktapittAdinAnArUpeNa pariNamyante iti doSavadviziSTarogA api rogAntarahetavo na doSAtiriktA hetavo valayasvarNakRtakuNDalaMvat jvarAdayo hi yAvadasAtmyendriyArthAdinidAnalabdhabalA na bhavanti tAvanna raktapittAdikarA bhavanti iti| eke tu prazAparAdhAdikaM yat trividhanidAnamuktaM tat sarvavyAdhiviSayam, idantu prtiniytrogvissym| sarva hi rogA rogAnna jAyante kintu kazcit rogaH kutazci rogAdbhavatIti rogAkhyaM caturthanidAnamidamUcuH / tanna manoramam ; uktayuktayA trividhanidAnAdatiriktanidAnAbhAvAt nvdrvyvt| navaiva dravyANi, tatra pAJcabhautikAni tAmrasIsAdIni / tanmayAni ca kAMsyapittalAdIni na tu nvaatiriktaani| asyodAharaNaM darzayati-tad ythetyaadi| raktapittAjjvarazceti jvararaktapittayoH paraspara cakrapANiH-samprati nidAnaprakaraNAd rogANAmapi keSAzcid vyAdhiM prati kAraNatvaM yat sambhavati, tadanuktamAha-nidAnArthatyAdi / nidAnasyArthaH prayojanaM vyAdhijananam, tat karotIti nidAnArthakaro vyAdhijanaka iti bhAvaH ; nidAnarUpa iti vaktavye yannidAnAkara iti bruvate tena, nyAdhinA prAdhyantare kriyamANe'pi mUlabhUtamyAdhijanaka eva hetuH, vyAdhijanye'pi gyAdhI mUlavyAdhijananArambhakAparaM nidAnamiti darzayati ; tena rogajanye'pi roge For Private and Personal Use Only
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1380 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam plIhAbhivRddhayA jaTharaM jaTharAcchopha eva c| azobhyo jaTharaM duHkhaM gulmazcApyupajAyate // pratizyAyAdatho kAsaH kAsAt saMjAyate kSayaH / kSayorogasya hetutve zoSazcApyupajAyate // te pUrva kevalA rogAH pshcaaddhtvrthkaarinnH| ubhayArthakarA dRSTAstathaivaikArthakAriNaH // kaarykaarnnbhaavH| tAbhyAM raktapittAjjvarAca zoSo raajykssmaa| jaTharamiti plIhAkhyajaTharamanyajjaTharaM vaa| zophaH zvayathaH / ajhebhyo jaTharam azobhyazca gulmaH / kSaya iti ojaHprabhRtInAM kssyH| kSayorogasya kSayo rasakSayaH zukrakSayazca, uroga uraHkSataM tayoH samAhArastasya, tathA zoSo raajykssmaa| nanu rogo rogAntarasya yannidAnaM bhavati tat kimutpannamAtraM kimutottarakAlaM, tadA ki rogakhena gRhyate kiM hevarthakaratvena iti ? Aha-te puurvmityaadi| te iti jvarAdayaH pUrva prajJAparAdhAdurapaTahakakAraNalAbhAt pUrva kevalArogA rogAkhyamAtrANi pazcAdraktapittAdijanakarUpopaTakahetuto labdhabalA hevarthakAriNaH tattadaraktapittAdisvasvavAhyanidAnAd viSama pittAdivattalyaraktapittAdirUpa kAryakAriNaH syune tu tattadraktapittAdijanakavAhya helrthkaarinnH| asAtmyendriyArthasaMyogAdayo hi vAhya hetavo jvarAdivyAdhijanakavAtAdivaiSamyajananam antareNa na jvarAdInutpAdayitu zaknuvanti / nanu jvarAdikaravasvabhAvavattayA tu doSAn kopayidaiva jvarAdIn janayanti yathA vAhyahetavaH, tathAtrApi raktapittAdijanakavasvabhAvavattayA mUlabhUtAsAtmyendriyArthAdi kAraNatrayameva kAraNaM bhavatIti ; na ca caturthakAraNApattiriti prasaGgo vAcyaH ; jvarakAraNAnyeva hi uSNAdInyatimAtrANi jvaramabhinivartya raktapittamapi kAraNAnsaravarddhitazaktIni janayantItyAyanusaraNIyam / gulmazcApyupajAyate iti arzobhya eva / kAsAt saJjAyate kSaya iti kAsAdAtukSayo jAyate, sa ca dhAtukSayo rogaH zoSAbhidhAnasya hetura palabhyata iti yojnaa| nanu yatra rogasya kAraNaM rogo bhavati, tatra kiM kAraNabhUtarogo'pradhAnamavedamAzaGkayAha-te puurvmityaadi| te jvarAdayo raktapittAvatpAdAt prAk pUrva kevalAH santaH + kSayo rogasya hetutve zoSasyApuupajAyate iti dvitIyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH 1381 nidAnasthAnam / kazciddhi rogo rogaraya heturbhatvA prazAmyati / na prazAmyati cApyanyo hetutvaM kurute'pi ca // jvarAdInupahya raktapittAdikarA vAhyahetavo raktapittAdikaM janayantIti / jvarAdau vAtAdivaiSamyavadraktapittAdau jvarAdisantApo yoniH kathaM hevarthakAriNo bhavantIti cet ? na, jvarAdayo hi yakizcidupahakahetulAbhamAtre raktapittAdikarA na bhaveyuH, kinu ddhimApnuvanti / anyathA pratiniyatarogArambhAnupapattiH syAt sarvavyAdhyArambhazca bhvitumrhti| itthaJca yathA yayAdhijanakanidAnamAsevate jvarI tadA tena nidAnenopaTa hitabalaH san jvarastadvavAdhimevArabhate nAnyaM rogam / na ca tadA raktapittArambhAya jvarArambhadoSakopo bhvti| yo hi doSo raktapittAdikaM kuryAditi jvarAdiH kAryarUpo vyAdhine heturUpo vyAdhirityato rogaantrkaarii| nanu rogo jvarAdivyAMdhyantaraheturbhavatu tacca vyAdhyantaraM svakArya karotu heturUpazca jvarAdiH kiM raktapittarUpakAryakaraH, svakArya. dehendriyamanastApakarAdine syAdityata aah-ubhyaarthetyaadi| ubhayamartha vyAdhyantarArambhamartha svaM svaM kAyyazcArtha kuvventItyubhayArthakarAH raktapittAdivyAdhirUpaM dehendriyamanastApAdirUpazca te jvarAdayaH kuventItyubhayAkarA dRzyante kecida vyaadhyH| tathaiva tena prakAreNa ekamartha vyAdhyantarArambhamevArtha kurvanti ityekArthakAriNo dRshynte| tatra svasva kAryakarA vyAkhyAtAH svaskhAdhikAre ye ta eva bodhyaaH| pratilomatantrayuktyA hevarthakAriNo dvyaarthkaarinnshcopdshynte-kshciddhiityaadi| hi yasmAt kazcit rogo na sance eva rogo rogAntarasya hetubhUlA prazAmyatIti hetumAtrAthekaravarUpaikArthakaravapradazenaM, na prazAmyatItyanena rogA eva rujAkartRtvena svayameva pradhAnA iti, pazcAddhatvartha kAriNa iti patrAdktapittAvatpAdakA bhvntiityrthH| prakArAntaramAha-tathaivaikArthakAriNa iti, ekasyaiva hetorathaM kurvanti ekArthaH kaarinnH| etadeva pakSadvayaM prAtilomyena vivRnnoti-kshciddhiityaadi| atra yo hetvartha vyAdhijananaM kRtvA prazAmyati, sa ekArthakArI ; yastu hetvartha vyAdhyantarajananaM kRtvApi svayamapyanu. vartate, sa ubhayArthakArI ; yadA kAsaM samArabhyApi svayamanuvartate, tadA pratizyAyaH svayaJca rujAkattU tvena rogArthakaraH, kAsajanakatvena ca hetvarthakarazca bhavati ; yadA tu kAsaM janayitvA svayaM For Private and Personal Use Only
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1382 crk-sNhitaa| * apasmAnidAnam evaM kRcchratamA naNAM dRzyante vyAdhisaGkarAH / prayogAparizuddhatvAt tathA cAnyonyasambhavAt // prayogaH zamayed vyAdhiM yo'nyamanyamudIrayet / nAsau vizuddhaH zuddhastu zamayeda yo na kopayet // 13 // eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi / vyAdherekaraya cAneko bahUnAM bahavo'pi ca // ubhayArthakarakhopadarzanam / evamanena prakAreNa vyAdhisaGghale sa puruSaH kIdRzavyAdhita ucyate, ityata Aha-eva mityaadi| nanvevaM vyAdhisaGkarAH kuto bhavantItyata aah-pryogaapriityaadi| prayogANAmauSadhayogAnAm aparizuddhakhAt tathokta prakAreNa vyAghInAmanyonyasambhavAca vyAdhisaGkarA bhavantIti / nanu prayogasyAparizuddhalaM kiM tAvadityata Aha-prayoga ityaadi| yaH prayoga auSadhAnavihAradezakAlAdInAmupayoga eka vyAdhi zamayedanyamanyaM vyAdhimudIrayet so'sau prayogo na vizuddho na prishuddhH| nanu kaH prayogaH parizuddha ityata aah-shuddhsvityaadi| yastu prayoga ekamudIrNa doSaM zamayedaparamudIrNamanudINa doSaM na kopayet so'sau prayogaH zuddhaH parizuddhaH ucyte| etenaikaikazo dvizazca doSAjAte jvarAdau tadanArambhakadoSakopajavyAdhimizraNe'pi vyAdhisAyaM khyApitaM bhavati, na ca kevalaM hetUpara hitabalavyAdhijavyAdhimizraNaiAdhi sAGkaryamiti // 13 // gaGgAdharaH-nanu kuto rogA ubhayArthakarA ekAthakarA nidAnArthakarA vA bhavanti, yena vyAdhisAyaM bhavatyanyonyasambhavAdyAdhInAmityata Ahanivartate, tadA kAsakAle nivRttatvAt hetvarthamAtraM krotiityudaahaarym| vyAdhisaGkarA vyaadhimelkaaH| kutaH punarevaM bhvtiityaah-pryogetyaadi| prayogAparizuddhatvAt, yathAAmAtIsAre stambhanaM kRtaM dopaM saMstanya zulAnAhAdhmAnAdi jnyti| hetvataramAha-. anyonyasambhavAditi parasparakAraNasvarUpatvAdityarthaH ; pratizyAyo hi svarUpeNaiva kAsakAraNam, sa ca rAjayakSmaNa ityAdi sheym| prayogAparizuddhiM vivRNoti - prayoga ityaadi| na prakopayatIti vyAdhyantaraM na kuryAdityarthaH ; bhanyonyasambhavazca jvarasantApAd raktapittamudIryata ityAdinaivokto na viviyate // 3 // cakrapANiH-hetuprakaraNAvetudharmAntaramAha-eko heturityaadi| etatpakSacatuSTayodAharaNAni For Private and Personal Use Only
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH nidAnasthAnam / jvarabhramapralApAyA dRzyante rukSahetujAH / rukSaNaikana cApyeko jvara evopajAyate // hetubhibahubhizcaiko jvaro runAdibhirbhavet / rukSAdibhijvarAyAzca vyAdhayaH sambhavanti hi // liGgaJcaikamanekasya tathaikasyaikamucyate / bahUnyekasya ca vyAgherbahUnAM syurbahUni ca // eko heturityaadi| anekasya vyAdhereko heturhi yasmAdasti yathA jvarabhramapralApAyA rukSAdekasmAddhetorjAyante iti dRshyte| atredamavadhAtavyaM, jvarabhramapralApAdijanane vinigamanAbhAvastu rukSasya bhramapralApAdikAnAM yadA yadIyakAraNAntarasahakAraH syAt tadA tattagrAdhijanakavaM syAdityanugamavacanena nirasanIyaH, kAraNAntarasahakArAbhAve tu jvara eva syAdityabhiprAyeNa / tathaikasya eka eva vyAdheheturiti sUtrasyodAharaNaM darzayati-rukSeNaikena cetyAdi / ekena cApi apizabdasyAlpArthavena tattagrAdhijanakakAraNAntarasahakArAbhAve khekena tu rukSeNa eka eva jvara upajAyate na tu bhramAdiH / vyAdherekasya cAneko heturasti yathA hetubhivahubhireva rukSAdibhiriti rukSazItAdibhireko jvaro bhavet / bahUnAM vyAdhInAM bahavo'pi hetavaH santi yathA-rukSAdibhirvararaktapittagulmAduAktaH svaiH svaibahubhihetubhijvararaktapittAdayo bahavo vyAdhayaH santi, ata evAtrAyaM bhAvaH-yasmAt tu yo jAyate taccedanyasyApi kAraNaM syAt tadA yadyaparahetusahakAraH syAt tadAdhistasmAnnidAnAdbhavet tasya cotpannavyAdhe. yena vRddhiH syAt tasmAda yadaparavyAdhisambhavaH syAt sa vyAdhistena vyAdhinA janyate svayazca na prazamyate / yadA svaprazamanahekhaparajananahetUmayasevanaM syAt tadA sa vyAdhiranyaM vyAdhi janayitvA svayaM zAmyati iti / yadyanyavyAdhihetusevanaM na syAt tadA vyAdhyantaraM na janayati svayaM kevalaM varddhate iti bodhyaH / __ evaM vyavasthite sati liGgaJcaikamanekasya vyAdharbhavati, yathA hi Aha-jvara ityaadi| yadyapi rukSaM bahUnAM kAraNam, tathApi dezakAlAdivazAt kadAcidekasya eva jvarasya kAraNaM bhavatIti jJeyam ; rukSAdibhiriti rukSoSNAdibhilavaNAdibhiH , jvarAyA iti jrrktpittgulmaadyaaH| liGgasthApi hetoriva cAtubidhyamAha -linggmityaadi| tathaivaikasya lakSyata iti eka For Private and Personal Use Only
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1384 caraka saMhitA / viSamArambhamUlAnAM liGgamekaM jvaro mataH / jvarasyaikasya cApyekaH santApo liGgamucyate // viSamArambhamUlaizca jvara eko nirucyate / liGgaraitairjvarazvAsa- hikAdyAH santi cAmayAH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir apasmAranidAnam samAnaM yannidAnaM tannidAnena pratiniyatakAraNAntarasahakAreNa yo rogo janyate tasmin vyAdhau samAnakAraNakupitadoSajAni liGgAni tAni ca tatsamAnanidAnajAnyaroge'pi bhavanti iti samAnanidAnakhena samAnaliGgakhaM, yathA viSamArambhamUlAnAM vyAdhInAM savrvveSAmeva liGgaM jvara ekaH syAt, tathA tenaiva prakAreNa ekasya vyAdherekameva liGgamucyate vibhinna nidAnatvAt yathA jvarasyaikasyApyekaH santApo liGgamucyate / na hyanyeSAM vyAdhInAM santApo'sti liGgaM tajjcaranidAne vyAkhyAtam / evamekasya vyAvahUni liGgAni bhavanti vibhinna bahuhetukhAt yathA vipamArambhamUle viSamArambha visargAdiliGgajvera eko nirucyate / ekasyaiva jvarasya viSamArambhavisargAdIni bahUni liGgAni ityarthaH / tathA bahUnAM vyAdhInAM bahUni liGgAni syuH samAnabahuhetutvAt yathA liGgairetairviSamArambhamUlai viSamArambhavisargAdibhiH bahubhiliGgaijvarazvAsahikkAdyA AmayAH santi / nanvevaM cedekasya jvarasya kathaM viSamArambhamUlAni bahUni liGgAni zvAsAdInAmapi ca tAni bhavantIti cenna, rukSAdinA kupitabAyozcalalaguNena kope zvAsAdayo na bhavanti nAto viSamArambhavisargamAtrANi bahUni viSamArambhakavAyumAtrajAni bhavanti zvAsAdiSu zvAsAdInAM kAra NAntarasahakAreNa tu vAyoH kaphasya ca kope zvAsAdayaH syustatra talliGgAntarasahitaviSamArambhavisargAdIni viSamArambhakavAtajAni liGgAni bhavanti / jvare tu kevalarukSAdisevanena calatvaguNena kupitavAtAt jvarIyakAraNAntara sahakArAbhAve'pi jvaro bhavati, tatra ca vAtaliGgAtiriktaliGgavyatirekeNa viSamArambhavisargAdivAtaliGgAni bhavantIti vinigamanayopapatteH / For Private and Personal Use Only liGgamiti sambandhaH / viSamArambhamUlAnAmiti viSamArambhapramANAnAM viSamArambha visargitvamuSmaNo vaiSamyamityAdyaktajvaraliGgAnAmityarthaH / jvaramekaM santApAtmakaM dRSTvA viSamArambhavisargitvAdayo'sya bhUtA bhaviSyanti varttanta iti liGgayate / jvara eko nirucyata iti jJAyata ityarthaH / liGgairetairityAdi / etairviSamArambhavisargitvAdairjvarAdayaH santi yuktA iti zeSaH /
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH nidaansthaanm| 1385 ekA zAntiranekasya tathaikaikasya lakSyate / vyAgherekasya cAnekA bahUnAM bA eva ca // zAntirAmAzayotthAnAM vyAdhInAM lknkriyaa| jvarasyaikasya cApyekA zAntilechanamucyate // tathA ladhvazanAdyAzca jvarasyaikasya zAntayaH / etAzcaiva jvarazvAsa-hikAdInAM prshaantyH|| ekA zAntirityAdi / evaM vyavasthite ca ekA zAntiranekasya vyAdharasti samAnahetujalAta, yathA zAntirAmAzayotthAnAM jvarAtisAracchAdInAM bahanAM vyAdhInAM zAntirekA laGghanakriyA vahnimAnya taddIpakakhAt / tathA tena prakAreNa ekA zAntirekasya vyAdhelakSyate vibhinnahetukalAt / yathaikasya jvarasya laGghanamekA zAntirucyate / __nanu jvarAtisArAdInAM bahUnAM vyAdhInAM zAntinamuktaM kathamekasya jvarasyeti cenn| jvarAtisArAdInAM samAnaM yannidAnaM kevalAt tasmAnnAtisArAdayaH syuH, kinvatisArAdInAM kAraNAntarasahakAreNa tena jvarasamAnanidAnena te'tisArAdayo bhavanti tatra sarveSu lar3anakriyA kriyAntarasahakAreNa vihitaa| jvare tu nidAnAntarasahakArAbhAve. 'pi yat samAnanidAnAjjAtastatra kriyAntarasahakArAbhAvena lAnamAtrameva vihitamiti yuktyA tadupapatteriti / evaM vyAdherekasya cAnekAH zAntayaH santi vibhinnbhuhetukkhaat| yathA tdaah-tthetyaadi| laghvazanAdyAzca bago jvarasyaikasya shaantyH| nAnAvidhabahukAraNa nAguNaH kupitadoSANAM naanaakriyaasaadhykhaat| tathA bahUnAM vyAdhIMnAM vA eva ca zAntayaH santi smaanbhhetukkhaat| yathA--etAzcaiva laghvazanAdyAH kriyA jvarazvAsahikkAdInAM zAntayaH syuH samAnabahukAraNeH kupitavAtAdijanyabAjjvarAdInAm / zvAsAdikAraNAntarayogeNa samAnabahutattatkAraNajeSu zvAsAdiSu bahuSu vyAdhiSu ca ladhvazanAdyA bahAH zAntayaH zvAsAdikAraNAtiriktakhakIyaH kAraNayogaM vinApi zvAsAdisamAnabahukAraNataH sambhUte lekasmin bare viSamArambhAdayo hi vAtajvare tathA vAtazvAse vAtahikAyAM vA yathAsambhava iyansa eva / etaccAturvidhyaM cikitsAyAmapi va te ekenyAdi / 174 For Private and Personal Use Only
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1386 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam laghvazanAdyA bahAH kriyAH zAntaya iti bodhyam / athAnyaireko heturanekasya ityArabhya prazAntaya ityanto grantho vyaakhyaatH| tad ythaa| nanvevaM prayogAparizuddhatAt tathA cAnyonyasambhavAda vyAdhisaGkarA bhavantu, uttarakAlantu yugapacca vyAdhisaGkarA dRzyante ; te ca kuto bhavantItyata Aha-eko heturityAdi / ythaa| ekasmAdarukSAddhetovarabhramapralApAdyA jAyante iti| atrAyaM bhaavH| samAnakAraNaM yadAtisevitaM bhavati tadA yugapadeva vyAdhisa karo bhavati / bhavati ca tasya samAnahetujAnekavyAdherekaM liGgaM zAntizcaikaiva rukSAdiviparItA snehaadikriyaa| tadavyabhicAraM darzayati--tathaikasyaiva vyAdhereka eva hetuH| ythaa| rukSeNa kena jvarAdInAM vinApi svakIyakAraNAntarameka eva jvaro'pi ca bhramAdarakazazvopajAyate na tu vyAdhisaGkaraH syaat| yadA puruSo rukSamekaM kAraNaM nAtisevate jvarabhramAdisAdhAraNajanakamapi tadanatiparimitarukSaM dubbelakhAt sarvAn jvarAdIn na janayikhA jvarAdInAmanyatamaM jnyti| tadA ca yugapaprAdhisaGkaro na syAt / tasyaiva caikasya vyAdheliGgam apyekamekA ca zAntiH snehAdirUpA tadekamAtrahetujalAditi bhaavH| nanu samAnAsamAnakAraNena saGkarAsambhavaH kiM na syAdityata Aha-vyAdheH ekasya cAneko heturasti, yatastasmAna yugapadAdhisaGkaraH syAt / tada yathA / hetubhirbahubhizcaiko jvaro rukSAdibhibhavet iti| tasyAnekahetujasya liGgAni api bahUni bhavanti bahuhetulAca zAntirapi snehAdirUpaivAnekA kriyeti / nanvastu bahUnAmekakAraNale vyAdhisaGkaraH parantu bahUnAM bahuhetukalepi kiM vyAdhisaGkaro na syAdityata Aha-bahUnAM bahavo'pi ceti| thathA rukSAdibhiH bahubhiH samAnaH kAraNa jvarAdyAH sambhavanti hi yasmAt tasmAca yugapadmAdhisaGkaraH syAda bahuhetujalAda bahUnAmapi teSAM vyAdhInAM bahUnyeva liGgAni bhavanti zAntizca teSAM bahudhA bhavatIti / itthaJcaikahetukajvarabhramAdyaneko vyAdhiH apyekakriyatvAt mukhopAyaH svalpakAlasAdhyakhAta sukhasAdhya evamekahetuka ekakazca jvarAyanyatamo vyAdhirekakriyakhAt sukhopAyaH svalpakAlasAdhyasAcca mukhsaadhyH| tathA bahuhetuka ekastu vyAdhibahuhetujalAda, bahuliGgalAda, bahuzAntivAcca kRcchsaadhyH| tathA bahuhetuko bahuvyAdhiH kRcchasAdhyo yApyaH pratyAkhyeyo vA syAdityabhiprAyeNAha-liGgaJcaikamityAdi / evaM zAntirapi vyaakhyeyaa| For Private and Personal Use Only
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 8ma adhyAyaH nidAnasthAnam / sukhasAdhyaH sukhopAyaH kAlenAlpena sAdhyate / sAdhyate kRcchrasAdhyastu yatna ena mahatA cirAt // yAti nAzeSatAM vyAdhirasAdhyo yApyasaMjJitaH / paro'sAdhyaH kriyAH sarvAH pratyAkhyeyo'tivarttate // nAsAdhyaH sAdhyatAM yAti sAdhyo yAti tvasAdhyatAm / pAdApacArAd devAda vA yAnti bhAvAntaraM gadAH // 14 // vRddhisthAna yAvasthAM doSANAmupalakSayet / susUkSmAmapi ca prAjJo dehAgnibalacetasAm // atha zAntiprasaGgasaGgatyA sukhasAdhyatvAdeH kAraNamAha- sukhasAdhya ityAdi / sukhopAya ekakriyayAnaka rogaprazAntiryadi syAt tadA saGkaro - 'pi sukhopAyaH san sukhasAdhyaH syAt ityabhiprAyeNa sUtramidamuktam / alpakriyayAlpayatnena prazamo yasya sa sukhopAyaH / alpena kAlenAlpena ca yatna ena yaH sAdhyate sa sukhasAdhyaH, mahatA yatna ena cireNa ca kAlena yaH sAdhyate sa kucchasAdhyaH yastu mahatA yatnena cirAdapi kAlAdazeSatAM niHzeSatAM na yAti zAntiJca naiti kiJcidvaiti na ca mArayati sa yApyasaMzito'sAdhyaH, paro yo mahatA yatna ena cirAdapi kAlAcchAntiM naiti sarvvAzca kriyA ativarttate sa pratyAkhyeyo'sAdhyaH syAt / tasmAt nAsAdhyaH sAdhyatAM yAti sAdhyastvasAdhyatAM yAti / kasmAt ? pAdApacArAt bhiSagAdipAdacatuSTayasya ayathAvadbhAvena yogAt / daivAda vA gadA bhAvAntaraM yAnti // 14 // gaGgAdharaH- pAdeSu bhiSajo mukhyatvAt vaidyasya sAdhanayogyatopAyamAhavRddhItyAdi / vRddhAdupalakSaNAt tiyryyagAdigatyavasthAzca lakSayet / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1387 cikitsAbhidhAnaprasaGgena cikitsApravRttiviSayaM sAdhyabhedaM tathA cikitsAnivRttiviSayamasAdhyabhedamAha - sukhetyAdi / sukhopAya iti sukhalabhyavaidyAdya pAyaH ; kiMvA sukhopAyaH san sAdhyatvamalpenaiva yatnenaiva sAdhyata ityarthaH / yAti nAzeSatAmiti na sarvvathA nivarttate / paro'sAdhya iti yApyApekSayA utkRSTo'sAdhyaH asyaiva vivaraNam - pratyAkhyeya iti / kriyAzcikitsAH / bhAvAntaramiti sukhasAdhyaH kRcchrasAdhyo bhavati, kRcchrazca yApyaH, yApyazva pratyAkhyeyo bhavati // 14 // krapANiH - vyAdheH sukhasAdhyatvAbhidhAnaprasaGgena For Private and Personal Use Only vRddhanAdyavasthAntaramAha-vRddhItyAdi /
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1388 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam vyAdhyavasthAvizeSAn hi jJAtvA jJAtvA vicakSaNaH / tasyAM tasyAmavasthAyAM tattacchra yaH * prpdyte|| prAyastiryagagatA doSAH klezayantyAturAMzciram / taSAntu + tvarayA kuryAt dehAgnibalakRkriyAm // prayogaiH kSapayeda vA tAn sukhaM vA koSThamAnayet / jJAtvA koSThaprapannAMstAn yathAsvaM taM hared budhaH // 15 // tena doSANAM mUkSmAmapi vRddhAdyavasthA dehAgnivalacetasAmapi ca mUkSmAmavasthA prAjJo vaidya upalakSayet tattalliGgairiti shessH| kasmAdityata aah-vyaadhyvsthetyaadi| hi.yasmAda vicakSaNo yadi vyAdhyavasthAvizeSaM jAnAti tadA tasyAM tasyAmavasthAyAM tattadavasthAzreyo yat karma tat pratipadyate jAnIte / jAnana hi tAttadava sthikakammaNA tattadvaprAdhiM zamayitu samarthaH syAditi / avasthAzAna prayojanArthamudAharaNaM darzayati-prAya ityaadi| dehasya cAgnezca valakarauM kriyAM dehabalakarImagnibalakarIzca kriyAM kharayA kuryyAt / tAMstiya'gagatAn doSAn prayogaH zamanarvA rupayet / yadi saMzamanaiH kSapayitumazakyAH spustathA mukhaM yathA syAt tathA tAMstiyyaMgagatAn doSAn koSThaM vA Anayat / nanu koSThAnayanena kiM syAdityata aah---shaakhetyaadi| yathAsvaM vamanavirecanAdinA kaphapittAdurapayoginA nirharaNena namAturaM haret tAna koSThaprapannAna dopAna hArayaMt ityantarbhAvito NijathaH // 15 na kevalaM rogANAm, kintu dehAgnibalacetasAmapi vRddhisthAnakSayamupalakSayediti yojnaa| etyaadhyvsthaajnyaanpryojnmaah-yaadhyvrthetyaadi| catuHzreya iti catuHzreyaHkAraka cikitsitaM prapadyate budhyata ityarthaH / ___ byAdhiprakArAnabhidhAya cikitsApayuktAn doSaprakArAnAha-- prAya ityaadi| tiryagagatAzca doSA unmArgagatatvena na samyaka zIghraM vA bheSajena yojayitu pAraryante , tena ciraM klezayantIti yuktam / dehAgnibalavidityanena tiryagagatadoghe tvarayA bhUriprayoge bheSajaprayogeNa kriyamANA cikitsA dehAgnibalanca hantIti sUcayati / prayogairiti bhalpamAtradIrghakAlaprayogaiH / sukhaM veti sukhaM yathA bhavati tathA malaM haredityarthaH / yacchodhanaM vamanAdi tatrAmAzayagate doSe AsannaM haraNayogyatayA bhavati, tena haredityarthaH // 15 // * catuHzreya iti pAThAntaram / / teSu na' iti pAThaH sAdhuH / For Private and Personal Use Only
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH 1386 nidaansthaanm| jJAnArthaM yAni coktAni vyAdhiliGgAni sNgrh| vyAdhayaste tadAtve tu liGgAnISTAni nAmayAH // vikAraH prakRtizcaiva dvayaM savvaM smaastH| taddhetuvazagaM hetobhAvAnnAnuvartate // 16 // gaGgAdharaH-nanu carAdInAM liGgAni yAni kampatRSNAdInyuktAni tAni ca pRthagavyAdhayo dRzyante iti sarveSAmeva vyAdhisaGkara ekAntena bhavatItyata aah-jnyaanaarthmityaadi| vyAdhermAnArtha yAni liGgAni vyAdhirUpANi coktAni te vyAdhisaMgrahe vyAdhiparisaGghayAvacanasaGkSape vyAdhaya evoktAH tadAve tu vyAdhyantarajJAnArthoktakha tu liGgAnISTAni na pRthagAmayA iSyante, iti na vyAdhisakara ekAntena syaaditi| nanu kutasta tadAkhe pRthagAmayA neSyante ityatastatra heturunneyaH pradhAnatayA tayAdheza yakhena tadvavAdhivijJAnatayA teSAmaprAdhAnyAditi sngksspH| prakRtivikAraprattinivRttihetu darzayannAha-vikAra ityaadi| vikAro dhAtuvaiSamyaM prakutiryAtusAmyamiti / dvayameva samAsataH sarva prakRtivikAravyatiriktazca na hi kizcidasti / tadvikAraprakRtirUpaM dvayaM hetuvazagaM, na hi kAraNamantareNa vikAro vA prakRtirvA nikhilena tantreNopadizyate // 16 // cakrapANiH samprati nidAnenoktAnAJca vyAdhInAM pRthagavyAdhitvamapi bhavatInyAha jnyaanaarthmiyaadi| saMgraha iti vyAdhinidAnAdisaMgrahe ; ye nidAnasthAne jJAnArthaM pradhAnabhUtajvarAdijJAnArtha vyAdhayaH santi, te'vipAkArucyAdayaH svAtantreSaNotpadyamAnA vyAdhaya eva vyAdhitvenaiva vyapadeSTavyA zyarthaH / tadAtve tu liGgAnIti, yadA jvarAdiparatantrA jAyante'rucyAdayaH, tadA pAratantravAlliGgAnyeva te, nAmayAH ; Amayo hi svatantraH svacikitsAprazamanIyo bhavatItyAyurvedasthitiH, jvaraliGgarUpAstvarucyAdayo jvaracikitsAprazamanIyA eveti bhaavH| samprati nidAnAdhikRtasya hetorvibhAvamAha - vikAra : ityaadi| vikAro vaiSamyam ; prakRtiH saamym| sarvamityanena zArIraM bhAvaM vAhyaJca tathAdhyAtmikaca ayaM gRhNAti ; hetuvazagamiti hetvadhInotpAdAt ; etena ArogyarUpaprakRtyarthinA sAmya hetuH sevanIyaH, tathA vikArarUparogaparihArArthinA ca vikArahetuH varjanIyaH ; na ca vAcyam yada -- dadhyAdizotha For Private and Personal Use Only
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1360 crk-sNhitaa| apasmAranidAnam tatra shlokaaH| hetavaH pUrvarUpANi ruupaannyupshystthaa| samprAptiH pUvvamuttatiH sUtramAtraM cikitsitam // jvarAdInAM vikArANAmaSTAnAM sAdhyatA na ca / pRthagekaikazazcoktA hetuliGgopazAntayaH // hetuparyAya nAmAni vAdhInAM lakSaNasya ca / nidAnasthAnametAvat saMgraheNopadizyate // gaGgAdharaH--adhyAyArtha pUveM saMgRhNan sthAnArthamupasaMharati--tatra zlokA ityaadi| cikitsitmityntenaadhyaayaarthsNgrhH| jvarAdInAmityAdinA jananahetoruparame'pi tattajanitadopAdidarzanAt mRpaitadvacanam-'hetorabhAvAna pravartate' dati ; yada, uparate'pi dadhyAdau dadhyAdijanito doSasantAnaH zothAnujanakastatra pravartate // 16 // cakrapANi:-saMgrahe 'sUtramAtraM cikitsitam' ityantenApasmArAdhyAyArthasaMgraha ukta iti yoddhavyam / 'jvarAdInAm' ityAdigranthena tu nidAtasthAnoktasaMgrahaM karoti / yadyapi jvarasya jvaranidAne'sAdhyatA noktA, tathApi 'aSTAnAm' itipadaM "chatriNo gacchanti' iti nyAyena bodhyam ; kiMvA aSTAnAM hetuliGgopazAntaya iti yojanIyam ; asAdhyatA yathAyogyatayaiva bodvyaa| pRthakta na caikaikazazceti pRthagekazaH ; tena, pRthakta na sarvasAdhAraNahetvAdayo nidAnasthAnAdAvuktAH, tathaivaikazazca jvarAdInAM hetuliGgopazAntayaH sve sve adhyAye uktAH / atra ca liGgagrahaNena pUrvaliGgagrahaNam, upazAntigrahaNena copazayagrahaNam, samprApta stu pratirogam abhidhAnAda grahaNaM vyAkhyeyam / hetuparyAyanAmAnIti "hetunimittam" ityAdinA, vyAdhiparyAyanAmAnIti nathA lakSaNaparyAyanAmAnIti cAdhyAyoktAnyeva jJeyAni / samprAptestu "samprAptirjAtirAgatiH" iti nAmakathanaM lakSaNaprayojakameva prAyaH, tena iha na saMgRhItama ; kiMvA, hetava ityAdi sthAnasaMgraha eva, apasmArAdhyAyArthasaMgrahastu, sthAnasaMgraheNaivAvyavahitatvena kRtatvAnna pRthaka kRtaH ; tatra hetava ityAdi sarvaroge hetvAdisaMgrahaNam ; asmin samparke pRthakta neti jvarAdInAmiti sambadhyate / saMgraheNetivacanAt cikitsitaprapaJcanIyaM nidAnaM sUcayati / kecidanna nidIyate nibadhyate heravAdi For Private and Personal Use Only
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 1361 nidAnasthAnam / agnivezakRte tantre carakapratisaMskRte / dvitIyantu nidAnasya sthAnametat samanvitam // 17 // iti nidAnasthAne'pasmAranidAnaM nAmASTamo'dhyAyaH // 8 // nidAnasthAnArthasaMgrahaH / adhyAyasamApanaccha lena sthAnaM samApayati itItyAdi / sthAnametannidAnasya zlokapaJcazatI matam // 17 // iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau dvitIyaskandhe nidAnasthAnajalpe'pasmAranidAnajalpAkhyASTamI zAkhA // 8 // paJcakamanenota nidAnamiti nidAna' zabdavyutpattiM kurvanti ; 'nidAna'zabdena ca gavAM dohanakAlanibandhanarajjurucyate ; jvaranidAne ca nidAnazabdo vyAkRta eva // 17 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidatta-viracitAyAm AyurvedadIpikAyAM nidAnasthAnasya vyAkhyAyAm apasmAranidAnaM nAma aSTamo'dhyAyaH // 8 // samAptamidaM nidAnasthAnam / // zrIH // For Private and Personal Use Only
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crksNhitaa| vimAnasthAnam / prthmo'dhyaayH| athAto rasavimAnaM vAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| gaGgAdharaH-atha sthAnodezakramAd vimAnasthAnamArabhate-athAta ityaadi| vizeSeNa yathAyogyatA mIyate'neneti vimAnaM, rasasya vimAnaM rasavimAnamadhikRtya kRto'dhyAyastaM tthaa| zeSaM sarca pUrvavat vyAgvyeyam // 1 // cakrapANiH-nidAnajJAtahetvAdipaJcakasya cikitsopayoginAyA doSabheSajAdivizeSajJAnamapekSita bhavatyato vakSyamANadoSabheSajAdivizeSajJApakaM vimAnaM bne| tatrApi ca doSabheSajayoH prAdhAnyAna tadvizeSajJApaka rasavimAnaM prathamaM bne| tatrApi imaJca sthAnasambandhamadhyAyasambandhana darzayiSyati ;-vizeSeNa mIyate jJAyate doSabheSajAyaneneti vimAnaM, doSabheSajAdInA prabhAvAdivizeSa ityrthH| evambhUtaM vimAnamabhidheyatayA yatra tiSThati tadvimAnasthAnam / rasavimAnamadhikRtya kRtIbhyAyo rasavimAnam / iha khalvityAdinA sthAnasambandhamAha // 1 // 175 For Private and Personal Use Only
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1364 crk-sNhitaa| [ rasavimAnam iha khalu vAdhInAM nimittapUrvarUparUpopazayasaMkhyAprAdhAnyavidhivikalpabalakAlavizeSAnabhinivizya, rasadravAdoSavikArabheSajadezakAlabalazarIrasArAhArasAtmyasattvaprakRtivayasAM, mAnam avahitamanasA yathAvajajJayaM bhavati bhiSajA doSAdi mAnajJAnAyattatvAt kriyaayaaH| na hyamAnajJo doSAdInAM + bhiSaga vAdhinigrahasamartho bhavati, tasmAd doSAdimAnajJAnArthaM 8 vimAnasthAnamupadecyAmo'gniveza // 2 // gaGgAdharaH-nanu kimarthaM vimAnaM vyAkhyAtavyamityata Aha --ihetyAdi / saMkhyAdayaH sammAptibhedAH pRthaguktAH sphuTatayA jJApanArtham / vyAdhInAM nimittAdIn sarvAnazeSavizeSeNa vyAdhizAnArthamabhinivizya vivicya, anantaramavahitamanasA bhiSajA tavyAdhyArambhakadoSAdInAM mAnaM yathAvat jJeyaM bhavati / kasmAta ? doSAdimAnAnAyattakhAt kriyaayaaH| tadavyAdhipratikArakriyAyAH tadavyAdhyArambhakadopasya tasya vikArasya tavyAdhiprazamArtha bheSajasya tadvyAdhyutpattedezasya kAlasya ca tadavyAdhimataH puruSasya balasya zarIrasya khagAdisArANAmAhAradravyANAmAhAravihArAbhyAM sAtmyAnAM sattvasya brAhmAdimanobhedabalAbalato manasaH, prakRteH samapittAnilakaphaprakRtivAtalAdiprakRteH bAlyAdivayasazca mAnazAnAdhInasAt / nanu kasmAt kriyAyA dopAdimAnajJAnAyattatvam ityata Aha--na hiityaadi| hi yasmAt / dopAdInAm amAnako mAnAnabhijJo bhiSaka vyAdhinigrahasamartho na bhvti| sa hi doSAlpAdhikAdimAne tadabheSajAdInAmananurUpeNa prayogaM karoti / tasmAd doSabheSajAdInAM mAnazAnArtha vimAnasthAnaM vyAkhyAsyAma iti // 2 // cakrapANiH--iha samprAptibhedasaMkhyAprAdhAnyAdigrahaNenaiva samprAptimupadizan saMkhyAdibhedena savaiya samprAptiH kathitA bhavatIti darzayati / nimittAdInAntu na tAdRzo'lpagrantho vaktavyo'sti, yena bhedena te'pIha kathyante, ataste saamaanyenoktaaH| anupravizyeti buddhaa| doSAdayaH sUtrasthAna evaM prpnycitaaH| mAnamiti prbhaavvishessH| etajajJAne hetmaah-dossaadiityaadi| kriyAyo-iti cikitsAyAH // 2 // * "anupravizyAnantaraM dopabheSajetyAdipAThaH ckrsmmtH| rasAdIti vA pAThaH / + rasAdInAAmatyaparaH paattH| $ rasAdimAnajJAnArthamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1365 tatrAdo rasadravAdoSavikAraprabhAvAn vkssyaamH| rasAstAvat khalu SaT mdhuraamllvnnkttuktiktkssaayaaH| te samyagupayujya: mAnAH zarIraM yApayanti mithyopayujyamAnAstu khalu dossprkopaayopklpnte| doSAH punastrayo vaatpittshlessmaannH| te prakRtibhUtAH zarIropakArakA bhvnti| vikRtimApannAH khalu nAnAvidhairvikAraH shriirmuptaapynti| tatra doSamekaikaM trayastrayo gaGgAdharaH---tatra vimAnopadeze karttavye khAdI rasAdiprabhAvAn vakSyAma iti prtijnyaa| atra rasazabdena rasAzrayadravyaM vivakSitaM, rasopadezena tdrvymupdishyte| rsaastaavdityaadi| prabhavanti prabhavo bhavanti bhAvAH kammasamarthA bhavantyetaiH svabhAvairvA guNairvA karmAbhirveti prabhAvAH / tatra rasAH SaT madhurAdayaH, te samyagupayujyamAnAstattadrasadravyANyupayujyamAnAni samayogataH upayujyamAnAH zarIramArogyeNa kAlaM yApayanti gmynti| mithyopayujyamAnAstu te rasAH tattadrasavanti dravyANi khala asamyagupayuktAni doSaNakopAyopakalpante praklUtAni bhavanti / dopavikAraprabhAvAnAha-doSa ityaadi| traya iti saGkhyAmAnam / prakRtibhUtA ityaviSamAH / zarIropakArakAH ArogyAya kluptA bhavanti / vikRtim ApannAstu viSamA vAtapittazleSmANaH khalu nAnAvidhairvarAdibhivikAraiH zarIram upatApayanti / kathamevaM rasAH kuvventItyata aah---ttretyaadi| tatra vAtAdInAM trayANAM zarIrasya yApanAyAmupatApane ca khalvekaikaM doSaM vAtAyanyanama pANAM madhurAdInAM rasAnAmanyatamAstrayastrayo rasAstritrirasavavyANi cakrapANiH---adhyAyArtha vaktu pratijAnAti- tnaadaavityaadi| yadyapi ca doSabheSajetyAdau doSApekSatvAda bheSajasya, doSa Adau kRtaH, tathApIha rasadvyarUpabheSajasyApekSitarogaprazamakatvena tathA doSasyApi rasadravyayoreva kAraNatvena bheSajazabdasUcitena rasadavye evAne kRte, pazcAt tu doSagrahaNagRhItI doSavikArau ; prakRSTo bhAvaH prabhAvaH zaktirityarthaH, sa cehAcintyazcintyazca graahyH| yena, "tatra khalvanekaraseSu" ityAdinA dravyavikArayoH prabhAvaM rasadoSadvArA ca cintyamapi vakSyati / yApayantIti sAmyenAvasthApayanti / 'mithyA'zabda ihAtiyogAyomithyAyogeSu vrttte| doSA iti shaariirdossaaH| 'punaH'zabdo mAnasadoSaM vyAvarttayati / rasAnAmasaMsRSTAnAM krmaah-ttretyaadi| anena ca rasakarmopadezena doSANAm For Private and Personal Use Only
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1366 crk-sNhitaa| rasavimAnam rasA janayanti, trayastrayazcopazamanti / tada yathA--- kaTutiktakaSAyA vAtaM janayanti madhurAmlalavaNAstaM zamayanti, kaTumlalavaNAH pittaM janayanti, madhuratiktakaSAyAH punarenat zamayanti / madhurAmlalavaNAH zleSmANaM janayanti, kaTutiktakaSAyAstvenazca zamayanti / nasne sijanayanti. trayastrayo rasAstattatatritrirasavavyANi taistai ramaizvopazamanti / tata udAharati tada ythetyaadi| taM vaatm| enat pittam / punarenaM ilessmaannm| iti rasAnAM prabhAvAH, evamprabhAvAzca vAtapittazleSmANaH prabhAvasAmAnyAta teSAM vRddhiH, prabhAvavaizeSyAta teSAM prshaantiH| tad yathA--kaTutiktakaSAyA rasA yAdRzaprabhAvAH tAdRzaprabhAva evaM vAyuH, nai rasaiH janyate vAyo ddhiH ; madhurAmalalavaNAstu yAdRzaprabhAvA na tAdRzaprabhAvo vAyuH. anaH prabhAvavaizeSyAta te gmAtasya hAsaH kriyte| evaM kadamlalavaNA yAdRzaprabhAvAstAdRzaprabhAvaM pittaM, prabhAvasAmAnyAt tai rasaH pittaM bdhyte| madhuratiktakaSAyAstu yAdRzaprabhAvAstAdRzaprabhAvaM na pittamataH prabhAvavaizeSyAta pittasya tai rasahAsaH kriyte| evaM madhurAmalalavaNA yAdRzaprabhAvAH tAdRzaprabhAva eva uleSmA, prabhAvasApAnyAta taM te varddhayanti / kaTutiktakaSAyAstu yAdRzaprabhAvA na nAdRzaprabhAvaH uleSmA, tataH prabhAvavaizeSyAta te rasAH zleSmaNo hAsa kurvnti| na hi kaTurasamya guNA laghUSNarukSakhAni, tiktasya rukSazItalaghukhAni / kaSAyasya rokssyshaitygaurvaanni| madhurasya snigdhvgurutvshaityaani| amlasya lghukhossnnvsnigdhtvaani| lavaNasya gurukhsnigdhtvossnnvaani| kAryaguNe guNAbhAvAta / nattadarasAzrayANAntu dravyANAM te guNAH ; ato na guNasAmAnyavizeSo vAtAdInAM kadAdirasaiH saha vidAte. na vA karma sAmAnya vizeSau api tattadarasopazamIyatvavizeSa ukto bhvti| kaTutiktakaSAyA vAtaM janayantIti asati paripAnthanIti jJeyam : tena arkAguruguDUcyAdInAM tiktAnAmapi vAtAjanakarave na dossH| tatroSNavIryatA paripanthinI vidyate, tena na te vAtaM jnyntiityaadynusrnniiym| enamitipadena, yazca kaTAdijo vAyustameva madhurAdayaH sarvAtmavaiparItyavizeSeNa zamayantIti drshyti| jAgaraNAdije hi vAyau jAgaraNAdiviparItAH svapnAdaya eva pthyaaH| evaM pittazleSmaNorapi 'enadena'-zabdayosAtparya darzayati / For Private and Personal Use Only
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH vimAnasthAnam | 1367 rasadoSasannipAte tu ye rasA yairdoSaiH samAnaguNAH samAnaguNabhUyiSThA vA bhavanti te tAnabhivarddhayanti, viparItaguNAstu viparItaguNabhUyiSThA vA zamayantyabhyasyamAnA iti / etaddvyavasthAhetoH guNeSu karmmAbhAvAt / tasmAt prabhAva sAmAnyavizeSAbhyAM rasA dravyamAzritAH vAtAdInAM vRddhihAsau kurvvantIti dravyANi te rasaiH kurvvantItyucyate / dravyANi hi svabhAvAt kiJcit kurvvanti kiJcit guNaprabhAvAt kiJcit karmma - prabhAvAcca / prabhAvo hyacintya uktaH / sa khalu bhAvAnAmutpattikAle tadbhAvArambhakadravyasaMyoge tadravyaniSTakarmabhiryadvijAtIyaM kammarabhyate tadacintyaM karmma, tasya kAryasya dravyasya guNasya karmmaNo vA prabhAva ucyate sA zaktine tu kammatirikteti / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti pRthag rasadopaprabhAvAnuktvA saMsRrasadoSaprabhAvAn vakti-rasadoSasannipAte khityAdi / rasasannipAte dopasannipAte ca / rasAnAM paNNAmanyatama dvitricatuHpaJcAnAM saMsaMge prakRtisamasamavAye AtreyabhadrakApyIyoktaM paTpaJcAzadvidhe doSANAM vAtapittakaphAnAM dvitridoSasaMsaMgeM prakRtisamavAye kiyantaH zirasIyokte naikonapaSTividhe / ye ramA vikAstrikAagratH paJca patrikeva saha samAnaguNAH samAnaprabhAvAH kAryaguNe guNAbhAvAt samAnaguNabhUyiSThA vA samAnaprabhAvabhUyiSThA vA bhavanti taM rasAstAna samAnaprabhAvAna dopAna kSINAna vA samAna vA vRddhAna vAbhibarddhayanti / samaparimANena rasAnAM doSANAJca melane hi virodhinAM nAsti virodhaH samavalatvAt / viSamamAnena melane tu virodhinAM rasAnAM doSANAJca balIyasA yAdavale nAlpavalasyAvajaye nyUnamadhyAdaMzAvazepe hInamadhyAdirUpeNa melanaM bhavati, tatrApi hInamadhyAdidoSANAM samAnaprabhAvAH samAnaprabhAvabhUyiSThA yA hInamadhyAdirasAstAna hInamadhyAdidopAna varddhayanti / viparItaguNAstviti / ye rasAdvikAstrikAcatuSkAH paJcakA vA yairdoSaidikaiH trikairvA viparIta prabhAvA viparIta prabhAvabhUyiSThA vA te rasA abhyasyamAnAstAna doSAna zamayanti / tatrApi hInamadhyAdidoSANAM prabhAvaviparItA hInamadhyAdi atha kayA yuktyA rasA doSAn janayanti samayanti cetyAha - rasadoSetyAdi / sannipAta ityantaHzarIramelakaM / 'tu'zabdo vizeSe, tena viparItaguNA eva vizeSeNa viparItaguNabhUyiSThApekSayA zamayantIti darzayati / rasAnAntu yathA upacArAt guNA bhavanti tadabhihitaM For Private and Personal Use Only
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1368 crk-sNhitaa| rasavimAnam SaTtvamupadizyate rasAnAM paraspareNAsaMsRSTAnAm, tritvaJcaiva dossaannaam| saMsargavikalpavistaro hoSAmaparisaMkhyeyabhedo bhavati vikalyabhedAparisaMkhyeyatvAt / rasAstAna hInamadhyAdidogAn zamayantyabhyasyamAnA ityetadyavasthAhetoH patvaM rasAnAM madhurAdInAM paraspareNa saMsRSTAnAM tathA parampareNAsaMsRSTAnAM doSANAM trilnycopdishyte| nanu maMsargastu kirAtreyabhadrakApyIyokta eva rasAnAM paTpaJcAzadvidha eva kiyantaHzirasIyokta ekonapaSTividha eva dopANAM nAtirikto bhavatItyata aah-sNsgtyaadi| hi yasmAdeSAM rasAnAM papNAM trayANAJca doSANAM saMsargavikalpasya vistaro'parisaGgha prayo bhvti| kasmAt ? teSAM vikalpabhedasyAparisaGke prayatvAt prisngkhyaatmshkykhaat| rasamya rasAntareNa doSasya dopAntareNa saMsarge'zAMzataH parimANavizeSatazca kamavizeSatazca vikalpasya bhedAnAM parisaGghayA naastiiti| nanu evaJcet rasadoSasaMsagevikalpabhedaparisaGghayA nAsti tahiM kathaM rasAnAM paTavasya doSANAM trikhasyopadezena rasadoSasaga vikalyabhede vyavasAyabuddhiH myAdityata Aha-tatra khlvityaadi| tatra rasadopasaMsavikalpabhedAnAmaparisaGkhyAyAmapi anekaraseSu dravyeSu tathaivAnekadopAlamakeSu vikAreSu prakRtisamasamaveteSu rasadoSaprabhAvam. anekarasadravyA rasAnAmekaikalyena prabhAvamabhisamIkSya sarvathA payyAlocya dopANAJcaikaikazyena prabhAvamabhisamIkSya lato'nantaraM tattadarasabadadravyANAM tattadopaprakRtikajjagadinikAgaNAM prabhArasya zaktivizeSasya tattvaM yAthAthyaM vyavasyet kushlH| "guNA guNAzrayA noktAH" ityaadisuutrenn| abhyasyamAnA iti na skRdupyujymaanaaH| atha kasmAt gsadoSasaMsargabhUyastvaM parityajya rasapaTvaM dopatritvaJca ucyate ? ityaah--ityetdityaadi| vyavastheti rsdosssNsrgprpnycsNkssepH| parampareNAsaMsRSTAnAmitipadaM doSANAmityanenApi yojym| rasadopasaMsargaprapaJcAnabhidhAna hetumaah-sNsrgetyaadi| yasmAt saMsargabhedavistaro'parisaMkhyeyastasmAt ghaTyaM tritvnycocyte| vikalpabhedAparisaMkhyeyatvAditi saMsargasya vikalpasya bhedo vijaatiiyprkaarstsyaaprisNkhyeytvaat| etena, yathA rasAnAmavAntaravyaktibhede'pi madhuratvAdisAmAnyayogAt madhurAdivyapadezena ghaTatvamucyate, tathA madhurAmalamadhuralavaNAdi For Private and Personal Use Only
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1366 tatra khalvanekaraseSu dravyeSvanekadoSAtmakeSu ca vikAreSu rasadoSaprabhAvamekaikazyena abhisamokSya tato dravyavikArayoH prabhAvatatvaM vyvsyet| na tvevaM khalu srvtr| na hi vikRtiviSamasamavetAnAM nAnAtmakAnAM paraspareNa copahataprakRti__nanu rasadopasannipAtaH khalu rasAnAM saMsargA doSANAca saMsargaH, tatra kiM kAraNasamAnarUpeNaiva kArya kAraNasamavAyaH syAna kAraNaguNakarmavai pamyeNa bhavatItyata Ahana tvevaM khala svvtrti| sarvatra rasasaMsarga sarvatra dopasaMsarga ca khalu naivamuktaprakAreNa vyavasyet / kasmAt ? na hotyaadi| hi yasmAt vikRtivipamasamavetAnAM nAnAtmakAnAM nAnArasAtmakAnAM rasAnAM nAnAdopAlakAnAM jvarAdivikArANAM paraspareNopahatAnAM nAnArasAnAmArambhakAgAM kAyyArambha tadAzrayadravyasthakammANi kAladezAdivazAt prakRtisthAna rasAna vikRtya paraspareNopahatya tattadarasaprabhAvato viSamarUpeNApUrvI viziSTasvarUpaNa kAryaraseSu samavAyinaH kuntItyevaM paraspareNopahatarasanAnAM, tathA nAnAdopANAmArambhakANAM jvarAdikAyyArambhe tattadopasthakANi kAladezanidAnavizeSavazAda vikRtya prakRtisthasvarUpaM vihAya paraspareNopahatya vipamakarma rUpeNApUrvaviziSTasvarUpeNa pariNamya kriyamANe jvarAdau samavAyoni bhavantIti paraspareNopahatakarmavAtAdidopajAnAM saMsargANAmapi satyapyavAntarabhede sAmAnyenopasaMgrahaM kRtvA vipaSTitvasaMkhyAniyamo bhaviSyatIti nirsyte| yataH, madhurAmlAdisaMsargo'pi vijAtIyo madhurataramadhuratamAdibhedakRtabhedo'parisaMkhyeyo bhvti| vacanaM hi- "rasAstaratamAbhyastAH saMkhyApatipatanti hi" iti|| ___ atha kathaM tarhi rasAnAM saMsRSTAnAM dozaNAJca prabhAvo jJeya ityAha ;-tatra khlvityaadi| tatra cAnekarasavyasthAnekadApapikArasya ca pratyekarasadoSaprabhAvamelakena prabhAva kathayan rasasaMsargadopasaMsargayorapi tAdRzameva prabhAvaM kathayati, yataH rasadopasaMsargaprabhAvAvanna dravyavikAraprabhAvAzrayitvAt rsdopjdrvyvikaarprbhaavtvenocyte| anena nyAyena sAkSAdanukto'pi ekarasadavyaikadoSavikArayorapi prabhAvaH saMsRSTadopaprabhAvakathanAdukta eva jnyeyH| ekaikatvenAbhisamIkSyeti pratyekayuktarasAdiprabhAvegAlekarasaM dravyam anekadoSaJca vikAraM samuditaprabhAvamabhisamIkSya / ayaJca rasadopaprabhAvadvArA dravyavikAraprabhAvanizcayo na sarvatra dravye vikAre cetyAha-- * ekaikatveneti dvitIyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1400 crk-sNhitaa| / rasavimAnam kAnAmcha, anyaizca vikalpanairvikalpitAnAmavayavaprabhAvAnumAnenaiva jvarAdInAJca anarvikalpanairakaikarasaprabhAvakarmAvikalpanairekaikadoSaprabhAvavikalpanAbhyAM bhinnarvikalpanaiguNakRtaguNavikalpanairvikalpitAnAM* kAryarasAnAM kAryajvarAdInAmavayavaprabhAvAnumAnena tadArambhakarasAzrayadravyasthakRtaiH guNairavayavaistadArambhakadopasthaguNakRtairguNaizvAvayavairanumAnena samudAyasya vikRtiviSamasamavetasya nAnArasAtmakarasasya vikRtivipamasamavetasya nAnAdopAtmakasya jvarAdezca prabhAvANAmArambhakadravyANAM kAtiriktakarmaNAM tattvaM bhiSabhiH adhyavasAtu zakyaM na bhvtiiti| sarvaM hi bhAvA dvividhamArabhyante samavAyibhiH kAraNadaMzakAlakAraNavizeSavazAt prakRtisamasamavAyena vikRtiviSamasamavAyena c| yadravyoM bhAva Arabhyate tadbhAvamArabhamANAni dravyANi cetanaprayuktAni svasvakarmAbhiH parasparaM saMyujyamAnAni punaHpunaH vibhajyamAnAni khalu saMyogavibhAgAbhyAmAvarttamAnAni dezakAlakAraNAdivazAt svAzrayadravyatadguNAna svAni cAnurUpeNa melayitvaikIkRtya prakRtyaiva jAyamAne bhAve samavAyIni kuvantIti prakRtisamasamavetaH sa bhAvo jAyate / tatra dravyANi sajAtIyAni dravyAntarANyArabhante guNAzca sajAtIyAni na tvevaM khala srvti| atraiva hetumAha-na hItyAdinA adhyavasAtu zakyamityantena / vikRtiviSamasamavetAnAmiti vikRtisamayetAnAM tathA viSamasamavetAnAm : samavetAnAmiti militAnAM rasAnAM dossaannaanyc| tatra rasasya vikRtisamavAyo yathA ; -- madhure taNDulIyake, madhuro hi prakRtyA snehavRSyatvAdikaraH, taNDulIyaka vikRtisamavetatvena tanna kroti| viSamasamavetAstu tile kpaaykttutimdhuraaH| yadi hIme rasAH amAtrayA samavetA na syustatastilo'pi pittazleSmaharastridopaharo vA syAta, pittakaphakarastvayaM, tena, atra rasAnAM kvacit kartatvamakattaM tvaJca kvaciditi vaipmymunniiyte| "nAnAtmakAnAm" ityAdi hetutrayantu vikRtisamavAyaviSamasamavAyayorevopalambhakam ; nena "nAnAtmakatvAd" ityAdibhirvikRtisamavAyaviSamasamavAyau bhvtH| nAtAtmakAnAmiti nAnArUpahetujanitAnAM, tana hetubalAdeva rasadopayorvikRtI viSamA vA melako bhavatItyathaH / kiMvA, nAnAtmakAnAmiti nAnApramANAnAm / evaJca nAnApramANatvaM viSamasamavAye hetuH| paraspareNa copahatAnAmityanyonyamupadhAtitaguNAnAm / paraspara guNopaghAtastu yadyapi doSANAM prAyo nAstyeva, tathApyadRSTavazAt kvacidbhavatIti jJeyam , rasAnAntu prabalenAnyopaghAto bhavatyeva / anyaizca vikalpanairiti anyaizca bhedkaiH| tatra rasasya bhedakAH * upahataprakRtikAnAmityatra upahatAnAmiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1401 guNAntarANi Arabhante karmANi ca sajAtIyAni kAntarANyArabhante virodhIni c| yaistu dravyo'paro bhAva Arabhyate tAni dravyANi cetanaprayuktAni svasvakarmAbhirda zakAlakAraNavizeSavazenaikIbhUtairvijAtIyarUpamApadyamAnaiH saMyujyamAnAni vibhajyamAnAni ca punaHpunarAvartamAnAni kAraNAnurUpadravyAntararUpeNa pariNamya kAraNAnurUpaguNAntararUpeNa guNAzca pariNamya svasvAnanurUpaviziSTApUrvavijAtIyAcintyarUpeNa ca svayaM svayaM pariNamya jAyamAne kAyye samavAyIni bhavanti santi dravyANi guNAMzca samavAyinaH kurvantIti vikRtiviSamasamavetaH sa bhAvo jaayte| tatra dravyANi sajAtIyadravyAntaramArabhante guNAzca guNAntaraM sajAtIyamevArabhante kAraNaguNapUrvako hi kAryaguNo bhvti| kANi tu sajAtIyavijAtIyaM virodhi karma aarbhnte| tat tu karmabhAvANAM saMhatarUpANAM prabhAva ucyte| iti / nanu ca bho dravyANi yadi vikRtiviSamasamavetAni jvarAdIni guNAzca rasAdayo vikRtiviSamasamavetAH karmANi ca vikRtiviSamasamavetAni prabhAvA ucyante, tahi kathaM sajAtIyArambhakatvaM dravyaguNayorna kammeNa iti cenn| yataH kAyadravyArambhe tatkAya'sya kAraNAnAM dravyANAM pRthivI pRthivyantaraM mUrti vizeSam Arabhate na tu jalAdikam, Apazca zArIrarasAdi jalAntaramArabhante, tathA tejaH zArIratejo'ntaramArabhate, ityevaM sajAtIyadravyAntaramArabhante dravyANi na tu vijAtIyadravyAntaram / tathA guNAzca rasAdayastattada dravyasthAH sajAtIya svrsklkaadyH| ekasyaiva hi dravyasya vikalpanavizeSeNa guNAntarANi bhavanti / doSasya tu dRSyAntarANyeva guNAntarayogAd bhedakAni bhvnti| yadukta,-"sa eva kupito doSaH smutthaanvishesstH| sthAnAntaragatazcaiva vikArAn kurute bahUn // " asmin vyAkhyAne rasAnAM doSANAJca yadutkarSApakarSakRto viSamasamavAyaH pRthagucyate, sa na yujyate, yataH viSamasamavAye utkRSTasya rasasya tathA doSasya cotkRSTA guNAH apakRSTasya cApakRSTA guNA bhavantIti kRtvA avayavaprabhAvAnumAnenaiva samudAyaprabhAvAnumAnaM shkym| athocyeta -viSamamelake rasasya doSasya ca na ta eva guNA utkRSTA apakRSTA vA bhavanti, kintu gugAntarameva bhvti| tat tarhi vikRta evAyaM samavAyo visadRzakAryakAraNatvAt / tadevaM dRpnndrshnaadnythocyte| yatra dvividho melako bhavati rasAnAM doSANAJca prakRtyanuguNaH prakRtyananuguNazca, tatra yo militAnAM prakRtiguNAnupamardaina melako bhavati, sa 'prakRtisamasamavAya'-zabDenocyate, yastu prAkRtaguNopamaIna bhavati, sa vikRtiviSamasamavAyo'bhidhIyate, vikRtyA hetubhUtayA viSamaH prakRtyananuguNaH samavAyo vikRtiviyamasamavAya ityarthaH / vikRtiviSamasamavAye nAnAtmakatvAdihetutrayaM yathAvivRtameva yojniiym| yat tu vikRtiviSama 176 For Private and Personal Use Only
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1402 crk-sNhitaa| [ rasavimAnam samudAyaprabhAvatattvamadhyavasAtu zakyam / tathAyukte hi samudAye samudAyaprabhAvatattvamevopalabhya tato dravyavikAraprabhAvatattvaM guNAntaramArabhante na tu vijaatiiygunnaantrm| yathA sAdhAraNo raso'psu pRthivyAJca bhUtAntarasaMyoge'bhivyajyamAno madhurAdirasAna sajAtIyAnArabhate / madhurAdirasavadravyArabhyamANe punaranyasmin dravye prakRtisamasamavete vikRtiviSamasamavete vA te madharAdayo rasAH sajAtIyameva prakRtisamasamavetaM rasAntaraM vikRtiviSamasamavetaM vA rasAntaramArabhante, na tu rUpAntaraM gandhAntaraM vA vijAtIyaguNAntaram / evaM rUpAdayo guNA vyaakhyeyaaH| karmANi tu khalUtakSepaNAvakSepaNAdIni dravyasthAni sajAtIyaM kAntaraM prakRtisamasamavetamArabhante sarvANi caikIbhUya vikRtiviSamasamavetaM vijAtIyamacintyaM kArabhante yaducyate prabhAva iti| vijAtIyena karmaNA saha milikhA karma yathA viziSTApUrva vijAtIyakamANyArabhate na tathA dravyANi guNA vA vijAtIyadravyAntareNa vijAtIyaguNAntaraNa vA milikhA vijAtIyaM dravyAntaraM guNAntaraM vArabhante iti| __ nanvevaJcet tarhi nAnArasAtmakaM vikRtiviSamasamavetaM rasaM nAnAdoSAtmakaM jvarAdikazcAvayavenAnumAya tatsamudAyarUparasavikArayoH prabhAvatattvam adhyvsyet| kasmAditi ? ata Aha-tathAyukta hiityaadi| tathA kAraNavizeSAd vikRtivizeSeNa parasparopaghAtAdArambhakaprakRtibhUtakAraNAnAM vikRtyA svakarmAnanurUpakarmavattayA samavAyena yuktaM rase vikArasamudAye ekIbhUtarUpe samudAyaprabhAvatattvaM tathAvidhamilitatayaikIbhUtarUpasyaiva prabhAvatattvaM tattadananurUpakarmAprabhAvatatvamupalabhya tato'nantaraM samudAyaprabhAvatattvopalambhAd dravyavikAraprabhAvasamavAyau pRthageva kurvanti, vipamasamavAyasya vaiSamyatAratamyenAtibahuprapaJcitatvAt viSamAvayavaguNAnumAnaM duHzakyamiti kRtvA tadapi dravyavikAraprabhAveNeva vypdishnti| atha kathaM tarhi vikRtiviSamasamavAyaprabhAvajJAnamityAha-tathAyukta hItyAdi / tathAyukta samudAya iti vikRtivissmsmvaaye| samudAyaprabhAvatatvamiti melakaprabhAvatattvam / samate hi madhusarpiSI sUryAvartAkhye vA vyAdhau dopasamudAye na saMyujyamAnamadhudhRtaguNakramAgataM mArakatvaM, na ca vAtAdidoSaprabhAvagataM sUryavRddhayA varddhiSNutvaM kintu saMyogamahimakRtamevetyarthaH / yaJca gatidvayaM doSarasamelakasya, tena, prakRtisamasamavAyarUpaM sannipAtaM jvaranidAne dopaliGgumelakemaivoktavAn ;-yadukta "pRthak lakSaNasaMsargAt dvAnTikaM sAnnipAtikam jvaraM vidyAd" iti / yastu vikRsiviSamasamaveto jvarastasya, cikitsite -"kSaNe dAhaH aNe zItam" ityAdinA lakSaNamuktam / For Private and Personal Use Only
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1403 vyavasyet / tasmAda rasaprabhAvatazca dravyaprabhAvatazca doSaprabhAvatazca vikAraprabhAvatazca tattvamupadecyAmaH / tatraiSa rasaprabhAva upadiSTo bhavati // 3 // tattvaM tatsamudAyakAryarUpadravyavikArayoH prabhAvasya svasvakarmA karavasvabhAvasya tattvaM yAthArthya vyavasyet / tasmAduktarUpeNa vinA dravyavikArayorjJAnAbhAvAt prakRtisamasamavetadravyamAnajJAnArtha rasaprabhAvatazca vikRtiviSamasamavetabhUtArabdhadravyamAnajJAnArthantu dravyaprabhAvatazca prakRtisamasamavetadoSArayavikAramAnazAnArtha doSaprabhAvatazca vikRtiviSamasamavetadoSAradharogamAnajJAnArtha vikAraprabhAvatazca tattvaM dravyavikArayoryAthArthAmupadekSyAma ityrthH| tatraiSa iti uktarUpo rasaprabhAva iti / yo raso yat karma karoti tasya rasasya tatkarmakaratvena prabhAvaH zaktirupadiSTo bhavati // 3 // na hi zyAvaraktakoThotpattyAdi natrokta vAtAdijvare kvacidasti / evaM rase'pi yatrAmrAte madhuratvaM prakRtisamasamavetam, tatrAmrAnaM madhurametanmAtramevokta, tena madhurasAmAnyaguNAgataM tasya vAtaharatvaM pittaharatvamapi lbhyte| yatra vAttoke kaTutiktatvena vAtakaratvaM prAptamapi ca vikRtiviSamasamavAyAt tanna bhvti| tatrAcAryeNa, 'vArtAka vAtaghnam' ityuktmev| evamityAdi tattaduddAharaNazAstraprasUtamanusaraNIyam / yat tu prakRtisamasamavAyakRtarasadoSaguNadvArA prAptamapi dravyaguNaM vikAralakSaNaJca bane, tata prakarSArtha spaSTArthaJcati jJeyam / upasaMharati tsmaadityaadi| tatvamiti prabhAvatatvam / yat tu pUrva "tatrAdau rasadravyadoSavikAraprabhAvAnupadekSyAmaH" ityanena rasAdiprabhAvavyAkhyAnapratijJAnaM kRtam, tatra rasaprabhAvAnumAnenaiva dravyaprabhAvakathanAta, nathA doSaprabhAveNa ca vikAraprabhAvakathanAcaritArtham / iha tu vikRtiviSamasamavAyAtmake dravye vikAre vA rasadoSaprabhAvAnumAnena na dravyavikAraprabhAvAnumAnamamtIti kRtvA pRthak pRthaga rasAdiprabhAvatatvAbhidhAnapratijJAnamiti na paunaruktAm ; iha dravyANAM vIryaprabhAvavipAkaprabhAvau ca dravyaprabhAve rasaprabhAve caantrbhaavniiyau| tatra yo rasAnuguNau voryavipAkaprabhAvo, tau rase, yau tu rasakramoktavIryavipAkaviparItau vIryavipAko, tau dravyaprabhAvau boddhvyau| upadekSyAmo nikhilena tantreNa rasAdiprabhAvatattvaM pRthagupadekSyAma iti rasAdiprabhAvaH prapancena nikhile tantra eva vaktavya ityrthH| saGkSapAbhidhAnametadeveti darzayannAha-tatraiSa ityaadi| eSa iti "rasAH par3a" ityAdinA "tattvamupadekSyAmaH" ityantena grannokta ityrthH| upadiSTo bhavatIti saGkapeNa kathito bhvti| anye tu tatraiSa rasaprabhAva uddiSTo bhavati' iti paThanti / asmin pakSe dravyadoSavikAraprabhAvo'pi yo'trAnuddiSTaH so'pi rasadvArA, dena, 28 sadaiva prapaJcAbhihitavAta tasyaiva abhidhAnamupasharati nayAdInAmiti jJeyam // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1404 crk-sNhitaa| rasavimAnam dravyaprabhAvaM punrupdecyaamH| tailasapimadhUni vAtapittazleSmaprazamanAni drvyaanni| tatra tailaM snehoSNyagauravopapannatvAdvAtaM zamayati satatamabhyasyamAnam / vAto hi raukSyazaityalAghavopapanno viruddhaguNo bhavati, viruddhaguNasannipAte hi bhUyasA alpmvjiiyte| tasmAt tailaM vAtaM jayati satatamabhyasyamAnam / gaGgAdharaH-dravyaprabhAvamiti yad dravyaM yat karma kattuM yathA prabhavati tatkarmakaratvena tasya prabhutvaM prbhaavstm| tailetyAdi / tailAdIni trINi dravyANi vAtAdInAM trayANAM krameNa prazamanAni samudAyaprabhAveNa na tvekaikrsaadiprbhaavenn| tada vivRnnoti--ttretyaadi| tatra tailasapirmadhuSu madhye taila tilaprabhavaM sneharUpaM dravyaM pAJcabhautikamapi tilaprakRtikakhAt yat snehoSNAgauravopapannatvaM svaprabhAvastasmAdeva vAtaM zamayati / nanu kasmAd vAtaM zamayatItyata Aha--vAto hiityaadi| raukSyazaityalAghavopapannavamabhAvo hi vAtastasmAt snehAdisvabhAvAt tailAda viruddhaguNa iti vAtaprabhAvAt tailaprabhAvo vizeSo hAsahetuzca vizeSastasmAt tailaM vAtaM shmyti| nanu rukSaH zIto laghuH sUkSmazcalo'tha vizadaH khara ityanena vAtasyApi mUkSmatvaM kaSAyAnurasaM svAdu sUkSmamuSNavyavAyi cetyanena tailasyApi kaSAyAnusvAdurasatvaM mUkSmavaJcoktam ityato vAtasyA sUkSmaguNasya saukSmAguNena ca tailena samAnakhAt kaSAyarasena ca talasya vAtavarddhakatvaM kathaM na syAdityata aah-viruddhtyaadi| yena guNena yo yA guNo virudhyate te te guNAstattadguNaviruddhaguNAsteSAM guNAnAM sannipAte sasaga tadantargatena bhUyasA bahutamena mAnAdhikatamena ca guNenAlpaM guNarUpam avjaayte| iti na pAThaH iti kshcit| na heprakasmin dravye viruddhaguNAH cakrapANiH-dravyaprabhAvamityAdau punariti sAmAnyena dravyaprabhAvakathanAt punaH zRGgagrAhikatayA tailAdidvavyaprabhAvaM kathayiSyAma ityarthaH / prazamanArthAni iti prazamanaprayojanAni / . satatamabhyasyamAnamityavicchedenopayujyamAnaM, viruddha guNa iti tailaguNebhyo viparItaguNaH / viruddha guNasannipAta iti viruddha gunnyormelke| nanu viruddhaguNayormadhye bhUyasAlpaM jIyate, tat kathaM tailaM vAtaM jayati ? na hi asya vAtaM prati bhUyastvaM yuktamityAha-satatamabhyasyamAnamiti / satatopayogena hi tailaM vAtAdadhikaM bhavati, tena vAtaM jayatItyarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1405 sarpiH khalvevameva pittaM jayati mAdhuryAt zaityAnmandavIryyatvAcca, pittaM hyamadhuramuSNaM tIkSNazca / madhu ca zleSmANaM jayati raukSyAt sambhavanti-yatra ca zaityaM na tatrauSNA. yatra gurutvaM na tatra laghutvaM,yatra snigdhatvaM na tatra rukSakhamityevamAdi hi dRzyate tasmAt yasyaikasya dravyasya ryairguNairyadaparadravyasya ye guNA virudhyante te viruddhaguNA ye ca guNA na virudhyante te'viruddhaguNA iti / teSAM viruddhAviruddhaguNAnAM sannipAte samyagakasmin dravye nipatane'rthAt prakRtyA cottarakAlaM vA vartane tadantargatena viruddhAviruddhAnyatareNa bhUyasA mAnato vA saMkhyayA vA'dhikatamena guNenAlpaM tadantargataM viruddhAviruddhAnyatarat saMkhyayA vA mAnato'lpaM guNAtmakaM vastu avajIyate iti| viruddhAviruddhaguNasannipAte hi bhUyasAlpamavajIyate iti pAThaH sAdhuriti tanna / jaimininApyuktasya viruddhadhammasamavAye bhUyasAM syAt sadharmakakhamiti mUtrasya darzanena yadi guNAnAM viruddhatvaM yasya dravyasya yo yaH samAno'samAnazca guNo yatrAparadravye vartate te samAnAsamAnA guNA eva teSAM guNaviruddhaguNAsteSAM sannipAte tayormadhye bhUyasAlpamavajIyate iti vyAkhyAnAda viruddhaguNasannipAte hItyeva pAThasya saadhutaa| bhUyasA itIyasunA yatkizcit bAhulye tu jayAvajayatvaM na kalpate iti jJApitaM, tasmAt tailaM satatamabhyasyamAnaM na tu kadAcidupasevyamAnaM vAtaM jayati na tu anurasakapAyeNa saumyeNa ca vAtaM varddhayati, pittasya mnehavvakhoSNAgauravasamAnAnAM tailasya snehoSNAgauravANAJca mAnataH saMkhyayA ca bhUyastvena kaSAyamUkSmakhayoravajaye tailaM pittaM varddhayatIti taildrvyprbhaavH| vAtasya dopasya ca prabhAva upadiSTo bhvti| srpirityaadi| amadhuramiti madhuraviparItaM tiktaM vidagdhamamlaM tIkSNaJceti viruddhgunnm| sasnehamapi dravamapi ca sarpistulyamiti samAnAsamAnatayA viruddhaguNasannipAtAt sarpibhUyasA mAdhuryazaityamAndyaguNatrayeNa pittsy| mAdhayyau SNAtaikSNAvirodhinA samAnamapyalpaM saGkhyayA svIyaM snehadravaguNadvayamavajitya na brddhyitvaa| tasmAt sarpiH pittaM jyti| iti sarpiSaH svaprabhAvaH pittasya ca doSasya prabhAva upadiSTo bhavati / sarpiH khlvevmeveti| sarpirapi sttmbhysymaanmityrthH| amadhuramiti raukSyalAghavAvRSyatvAdinA madhuraviparItaM kdursmityrthH| iha ca prabhAvazabdena sAmAnyena dravyazaktirucyate, tenAnAcintyazaktiH, tena tailAdInAM snehoSNyAdiguNAdapi vAtAdizamanaM dravyaprabhAvAdeva For Private and Personal Use Only
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1406 crk-sNhitaa| rasayimAnam taiNAt kaSAyatvAcca, zleSmA hi snigdho mando madhurazceti vipriitgunnH| yaccAnyadapi kiJcid dravyamevaM vAtapittakaphebhyo guNato viparItaM syAt taccaitAn jayatyabhyasyamAnam // 4 // atha khalu trINi dravyANi nAbhyupayuJjItAdhikamanyebhyo madhu cetyaadi| raukSyAdikastu madhunaH prbhaavH| snigdhAdikastu ileSmadoSasya prabhAva iti uleppaguNebhyo viparItaguNaM mdhu| zItaM guru madhuraJceti uleprasamAnamapi purAtanaM ced bhavati tadAtitIkSNaraukSyakapAyatvenAlpaM gurutvazItavamAdhuryamAdadhat bhUyasA raukSyAdinAlpaM svaguruvAdikam avajitya zleSmaguruvAdika na vrddhyti| tasmAt madhu ca zleSmANaM jayatIti madhuprabhAvaH zleSmadopaprabhAvazcopadiSTo bhavati / atha tailAdidravyatrayaprabhAvAna dopatrayaprabhAvAMzca darzayitA yAvadadravyaprabhAvamupadarzanArthamupasaMharani yccaanydityaadi| etena vikArANAm aparisaGgha prayatvena sarvatra zArIravyAdhiSu nijAgantuSu pUrvottarakAlo doSANAmavyabhicAreNa sambandhAt tadAtmakatvena saMgRhya doSaprabhAvopadezenaiva sarcavikAraprabhAvo'putrapadiSTo bhavatIti bodhyam // 4 // _gaGgAdharaH sidravyadoSavikAraprabhAvAnupadizya dravyaprabhAvaprasaGgAt prabhAvopadarzanArtha kepAzcid dravyANAmatimAtropayoge doSamAha dravyANAM samudAyaprabhAvopadezaprasaGgena- athetyaadi| adhikamiti kriyAvizeSaNaM. tena satatamityarthI bhavati / sarpipi ca yadyapi madhuro rasaH pittaprazame vyApriyate, tathApi mAdhuryazaityamandatvaiH pittazamanaM sarpiHkAryyameva, tena dravyaprabhAva eva vaacyH| yadA tu rasadvArA kArya dravyasya cintyate, tadA rasaprabhAva iti vyapadezo bhavati / evaM kapAyAnurase madhuni samAdhAnaM vAcyam / anye tu bravate--yat tailAdInAM vAtAdizamanatvaM pratyacintya eva prabhAvo'yamucyate, tatra ca tailavAtayoviruddhaguNayormelake tailameva vAtaM jayati, na tu vAtastailamiti tailasyAcintyaprabhAvaH / evaM sarpirmadhunorapi pittazleSmaharaNe prabhAvAja jnyeye| etaccAnye necchnti| yatastailAdInAM "satatamabhyasyamAnam" iti padenAdhikyameva vAtAdijayakAraNamuktam, tathA, "yaccAnyadapi kiJcid dravyam" ityAdigranthena dravyAcintyaprabhAvaM parityajya sAmAnyena guNavaiparItyamevAbhyAsAt vAtAdijayaheturucyate // 4 // cakrapANiH- abhyasya dravyaM prabhAvodAharaNArthamabhidhAyAnabhyasyAnAha- ashretyaadi| adhikam For Private and Personal Use Only
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1407 dravyebhyaH / tad yathA - pippalIH nAraM lavaNamiti / pippalyo hi kaTukAH satyo madhuravipAkA guvva nAtyarthaM snigdhoSNAH prakledinyo bheSajAbhimatAzca tAH sadya eva zubhAzubhakAriNyo bhavanti ApAta bhadrAH prayogasamasAdd NyAda doSasaJcayAnubandhAH / satatam upayujyamAnA hi guruprakleditvAt zleSmANamutklezayanti, auSyAt pittam / na ca vAtaprazamanAya kalpante alpasnehoSNabhAvAt yogavAhinyastu khalu bhavanti, tasmAt pippalIrnAbhyupayuJjIta // 5 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir , navadhika parimitamityarthaH / trayANAM dravyANAmudAharaNamAha tad yathetyAdi / pippalIrityAdernAmupayuJjItetyAdinAnuvRttenAnvayaH / kaTukA ityArabhya doSasaJcayAnubandhA ityantena prabhAvapradarzanam / prayogasya samaM sAdguNaM yasya tattvAt ApAtabhadrA, dopasaJcayo'nubandho yAbhiH kasmAdAbhiH kiM doSasaJcayAnubandho bhavatItyata evaM prabhAvANAM pippalInAM satatopayogataH prabhAvamAha - satatamityAdi / gurukleditvAditi gurutvAt prakledikhAcca / auSNAt pittamutklezayantItyanvayaH / na cetyAdi / alpasnehoSNabhAvAnna ca vAtaprazamanAyopakalpante ityanvayaH / nanvevaJcet satatopayogArthamauSadhe'pi pippalInapayuJjItetyAzaGkAyAmAha - yogavAhinya ityAdi / tasmAdityAdi / atrAdhikamanyebhyo dravyebhya ityanusAyryam // 5 // anyebhya iti vacanAdanyadapi citrakabhallAtakA devajAtIyaM nAtyupayoktavyam, pitpalyAdidravyantu anyebhyo'pyadhikamatyupayoge varjanIyamiti darzayati / "kaTukAH satyo madhuravipAkAH" ityAdi pippalIguNakathanam / anabhyAsaprayoge doSavaiparItyena dopaprazamanopadarzanAyeM tathA atyabhyAsAda "guruprakke ditvAt zleSmANamukku zayanti" ityAdigranthavaktavya doSakaraNayogyatopadarzanArthaJca "bheSajAbhimatAH" iti / sadya iti cchedaH, sadya ityanabhyAse zubhakAriNyaH, atyabhyAsaprayoge tu azubha kAriNyaH / etadeva zubhAzubhakAritvaM darzayati "ApAtabhadrAH " ityAdinA / prayogasamasAdguNyAditi samasya prayogasya sadguNatvAt, same'lpakAle alpamAtre ca pippalyAH prayoge sadguNA bhavantotyarthaH / doSasaJcayAnubandho hurapayogo yAsAM tA doSasaJcayAnubandhAH / etadeva doSasaJcayAnubandhatvaM vivRNoti - satatamityAdi / pippalIdharmakathana prastAvAt guNAntaramAha - -yogavAhinyastviti / yogavAhitvena kaTukAnAmapi pippalonAM vRSyaprayogeSu yogaH, tathA jvaragulmakuSTha For Private and Personal Use Only
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1408 crk-sNhitaa| / rasavimAnam kSAraH punarauSNyataidaNyalavaNopapannaH kledayati tvAdau pazcAdupazoSayati dahati pacati bhinatti sngghaatm| sa pcndhnbhednaarthmupyujyte| so'tiprayujyamAnaH kezAnihRdayapuMstvopaghAtakaraH smpdyte| ye honantu grAmanagaranigamajanapadAH satatamupayuJjate, te'pyAnthyapANDAkhAlityabhAjo hRdayApakarttinazca bhavanti / tad yathA prAyaH prAcyAzcInAzca / tasmAt kSAraM nAbhyupayuJjIta (r) // 6 // . gaGgAdharaH--kSAra ityaadi| kSAra iti bhasmaprasra todakaniryAsaH saarbhaagH| auSNAkSaNAlavaNAstrayo guNAH prabhAvAH, kledayatyAdau pazcAt zoSayatIti kriyArUpaH prabhAvaH kSAradravyasya svasyaiva na tu tdgunnossnnvaadeH| auSNaprAdiguNaprabhAvajakriyArUpAna prbhaavaanaah---dhtiityaadi| pacanadahanabhedanAni trINi guNaprabhAvajAni karmANi kSArasya prbhaavaaH| tadupayogArthamAha-sa ityaadi| tasya satatopayoge doSa uktaH, sa yataH syAt ttprbhaavmaahso'tiityaadi| kezopaghAto'kAlapAlityaM khAlityazca, ajhyupadhAta AndhyaM, hRdayopaghAto vakSasi katainavatpIr3A puskhopaghAtaH pANDyam / etasya satatopayoge kezopaghAtAdiSvavyabhicAraM darzayati--ye henmityaadi| janapadA janasamUhAH grAmINA janapadA vA nAgarikA janapadA vA nigamavAsino janapadA vA ye tvenaM kSAraM satatamupayuJjate te'pItyapizabdAt grAmAdivAsinaH sarve vA alpe vA ye satataM kSAramupayuJjate te satatopayojitakSArAH sarve vAlpe vApyAnthyAdibhAjo bhavanti hRdayopakattinazca bhvnti| pANDA klaSyaM khAlityamindralaptarogaH kezasya cyavanAdapunabhAvaH / pAlityamakAle keshpktaa| harAdiprayogeSu jvarAdIn hanti pipplii| ayaJca pippalyatiyoganiSedho'pavAdaM parityajya jnyeyH| tena, na pippalIrasAyanaprayogastathA gulmAdiSu varddhamAnapippalIprayogo virodhmaavhtiiti| ukta hi viSaye yathoktavidhAnena nirdopA eva pippalya iti RSivacanAdunnIyate / anye tu, annasaMskaraNe pippalyAdInAmatiprayogo nipidhyate, na tu svAtantreSaNeti brvte| sa huupayogo'timAtratvena tathA satataprayogeNa ceti jJeyam // 5 // cakrapANiH-hRdayApakarttina iti hRdayaparikartanarUpavedanAyuktAH / . * nAtyupayuJjIteti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1406 - lavaNaM punarauSNyatecaNyopapannamanatiguvanatisnigdham 7 upakledi visra sanasamarthamannadravyarucikaramAnAtabhadra prayogasamasAdaguNyAda doSasaJcayAnubandhaM, tadrocanapacanoSakledanavina snaarthmupyujyte| tadatyarthamupayujyamAnaM glAnizaithilyadaurbalyAbhinirvRttikaraM zarIrasya bhvti| ye hya nAmanagaranigamajanapadAH satatamupayuJjate, te bhUyiSThaM glAsnavaH zithilamAMsazoNitA amariklezasahAzca bhvnti| tada yathA-bAhIkasaurASTrikasaindhavasauvIrakAH, te hi payasApi saha sadA lvnnmnnti| ye'pIha bhUmeratyUSarA dezAsteSvoSadhivIrudvanaspativAnaspatyA na jAyante, nanu kasmin deze tathA syAdityata udAharaNArthamAha --tad ythetyaadi| prAdhyAH kaamruupaadivaasinH||6|| gnggaadhrH-lvnnmityaadi| auSNAtakSNAnatigauravAnatisnigdhakhAni guNAH prbhaavaaH| upakledikhAdIni tattadaguNajAni karmANi prbhaavaaH| auSNAjamupakledilaM taikSNAjaM visra sanasAmarthya lvnnrsjmnndrvyrucikrvm| madhyagurusnehakhAbhyAM madhyamavAtaharatvaM madhyamakaphakarakham / ApAtabhadratvaM prayogasamasAdaguNAto doSasaJcayAnubandhakhaJca lavaNadravya sya svaprabhAvAH lavaNasya prayogakattavyatAyAM pryojnkrphlmaah-tdrocnetyaadi| asya satatopayoge doSajanakaprabhAvAnAha-tadatyarthetyAdi / zaithilyamiti zarIre maaNsaadishlthbhaavH| avyabhicAreNa doSopadarzanArthamAha-ye haandityaadi| grAmaH prasiddhaH, nagaraM mahAvasatiH bhUpAlAdyAvyasamUhavAsasthAnaM, nigamo ngrpurovttigraamH| glAsnavo glAnizIlAH, dobbalyAda dehazaithilyAca sutarAm aprikleshshaaH| udAharaNArtha dezavAsinAmupadarzanamAha-tad ythti| vAhIkA vAhIkadezavAsino jnpdaaH| vAhIkAdInAM lavaNAzana'tizayakhamAha-te hiityaad| lavaNasyAtimAtrasambandhe doSAntaramapi darzayati-parihArapattaye the'piityaadi| iha bhuuloke __glAnimAMsApacayo hrsshaanirvaa| na kevalaM lavaNAtiyogaH zarIroSaghAtakaraH, kintu mUmerapyupaghAta. kara isyAha-ye'pIha ityaadi| UparA iti lavaNapradhAnAH / lavaNaM nAtyupayuJjIteti nAtimAtraM lavaNaM satatamupayuJjIta, annadrvyasaMskArakantu stokamAtramabhyAsenApyupayojanIyameva / vAhrIkAdivyatirikta * atisnigdhamiti cakraH / 177 For Private and Personal Use Only
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1410 crk-sNhitaa| rasabimAnama alpatejaso vA bhavanti lavaNopahatatvAt / tasmAllavaNaM naabhyupyunyjot| ye hyatilavaNasAtmyAH puruSAsteSAmapi khAlityapAlityAni tathA valayazcAkAle bhvnti| tasmAt teSAM tatsAtmyataH krameNApagamanaM shreyH| sAtmyamapi hi kramAnnivartAmAnamadoSamalpadoSaM vA bhavati // 7 // ___ sAtmyantu nAma tat yadAtmanyupazete, sAtmyArthI haapshyaarthH| tat trividhaM pravarAvaramadhyavibhAgena, saptavidhantu rasakekatvena srvrsopyogaacc| tatra sarvarasaM pravaram, avaramekarasam, madhyamantu bhUmeya dezAH pradezA atyUparAH jAyante cet tadA alpatejasa iti bodhyam / atilavaNasAtmyatve glAnikaradaubbalyadehazaithilyavadapare'pi rogA bhavanti, tadAha-ye hytilvnnetyaadi| tasmAditi zlepmotklezAdipANDayAnvyAdidehazaithilyadobbalyAkAlakhAlityavalipalitarogapravattanAt teSAM pippalIkSAralavaNasAtmyAnAM tatsAtmataH pippalIkSAralavaNasAtmyataH krameNApagamanaM nivRttiH zreyaH, na tu haThAt nivRttiH| nanu haThAt sAtmyato nivattene bahavo doSA dRzyante kathaM tannittiH zreyasI bhavatItyata Aha... saatmympiityaadi||7|| gaGgAdharaH nanu sAtmyatvaM kiM tAvadityata Aha sAtmyankhityAdi / taditi sAtmyam / trividhamiti vivRNoti prvretyaadi| saptavidhanvini / saptadhAvaM viTaNoti rasaikaikatvenetyAdi / rasAnAmekaikatvena par3a vidhaM sabarasopayogAt tu ekamiti saptavidhaM saatmym| pravarAditvaM vikRNoti. ttrtyaadi| sabasaM savve'pi deze ye'tilavaNamaznAnta teSAmapi doSAnAha-ye hiityaadi| etena cAnyatrApi deze'timAtralavaNasAtmyAnAM lavaNAghapayogakRta eva zaithilyAdidoSa unnIyate, na dezasvabhAvakRtaH / teSAmiti atikSAralavaNasAtmyAnAM, tataH sAtmyata iti atimAtrakSArAdatimAlavaNAcca sAtmyAt / krameNeti nvegaandhaarnniiyoktsaatmyprityaagkrmenn| iha ca sAmyazabdena okasAtmyamabhipretam / alpadopamadApaM yati pakSadraye'tyarthasAtmyamalpadApaM bhavati, anyA tvopamiti vyavasthA // 6 // 7 // . cakapANiH ..mAtmyaM nAmani okasAmyaM nAmetyarthaH, upAyArtha iti upazayazabdAbhidheya ityarthaH / rAdinyoksAtmyam, privimiti prbraabrmdhybh|| rAmanin ---"kabarasena paTa, saMsRSTarasopayogAta ekamevaM saptavidham / saMsRSTazabdena dviramAdayaH par3a rasaparTantA gRhyante / pravarAvaramadhyastham * khAlityendralasapAlityAnItyanyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1411 prvraavrmdhysthm| tatrAvaramadhyAbhyAM sAtmyAbhyAM sevitAbhyAM kramaNava pravaramupapAdayet saatmym| sarvarasamapi dravyaM sAtmyam upaennaM 6 sarvANyAhAravidhivizeSAyatanAni abhisamIkSya hitamevAnumadhyeta // 8 // ___ tatra khalvimAnyaSTAvAhAravidhivizeSAyatanAni bhavanti / tad yathA--prakRtikaraNasaMyogarAzidezakAlopayogasaMsthopayoktaSTamAni bhavanti // 6 // rasasAtmyaM pravaram, ekaikarasasAtmyamavaraM, madhyantu dvitricatuHpaJcarasasAtmyam / pravarAvaramadhyasthaM madhyamasAtmyaM tacASTamaM nAzaGkaja mishrkhaat| sarvarasamizratve saptamatvaM paTavAnatiriktatve'pi pravarArtha sptmopdeshH| nanvevamastu kathaM sAtmyIkuryAdityata Aha ttraavrmdhyaabhyaamityaadi| krameNeti yasya yo raso nopazete sa ca taM rasaM puurvmlpaalpmupsevet| tasya rasasya sAtmyIbhAve satyaparo rasaH sAtmyIkArya, krameNa tasmin sAtmyIbhUte'pyaparaH, ityevaM dvivAdiSu madhyeSu raseSu sAtmyobhUteSu pravaraM par3a rasaM sAtmyIkuryAt / evaM dvau raso trayo vA rasAzcakhAro vA paJca vA rasAH krameNa sAtmyIkAryAH, tataH savarasasAtmyaM kuaan| nanvevameva savarase sAtmyIbhUte kiM zubhamutpadyata evAhArajaM na khazubhamityata aah-sversmpiityaadi| AhAravidhivizeSAyatanasAkalyAnusAreNAbhyavahRtaM sarcarasasAtmyaM hitamevAnurudhyeta na tu ahitamanyathAtve hitamevAnurudhyeta // 8 // gaGgAdharaH tAni saNyiAhAravidhivizeSAyatanAni vikRNoti--- ttretyaadi| imAni ata Urddha vakSyamANAni AhAravidhervizeSasyAyatanAni kAraNAni / prkRtiityaadi| upayoktA cAsau assttmshcetyupyoRssttmH| prkRtishcetyaadidvndvH||9|| iti dvirasAdipaJcarasaparyantam / avaramadhyamAbhyAM lakSitaH puruSaH / pravaramiti sarvvarasam, sAtmyam uppaadyedbhysyedityrthH| krameNeti ythoktaabhyaaskrmenn| upapAditasarvarasasAtmyenApi cAhAraH prazastaprakRtyAdisampannaH karttavya ityAha -srvrsmityaadi| abhisamIkSyeti hitAhitatvena vicaary| hitameveti padena yadeva prakRtyAdinA hitam, tadevAnurudhyeta sevetetyarthaH // 8 // * prakRtyAdurapayokrapTamAni ityadhikaH pATho dRzyate kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1412 caraka-saMhitA rasavimAnam tatra prakRtirucyate svabhAvo yaH, sa punarAhAroSadhadravyANAM svAbhAviko gurvaadigunnyogH| tad yathA-mASamudgayoH shuukrainnyoshc| ka NaM punaH svA vikdvaarnnaambhisNskaarH| saMskAro hi gunnaadhaanmucyte| te guNAstoyAgnisannikarSazaucamanthanadeza gaGgAdharaH-tatrASTam prakRtyAdipu madhye svabhAvo ya iti yo bhAvo yAdrUpyeNa bhavati sa svaH tasya tAdUpyaNa bhavanaM bhAva iti svbhaavH| nanu kiM tApyaM vinA tatra bhavanamAtraM svadhAvaH kimatha tAdRpyaJca tadbhavanazca svabhAva ityata Aha-sa punaH ityaadi| sa ca svadhAvaH punarAhArANAmopadhAnAzca dravyANAM svAbhAvikaH svabhAvAt sva yaiva tadasAbharaNabhavanAjjAto guvAdiguNayogaH / samudAyatve'pUrve ye gudiyo'sAdhAraNA guNA AnulomikAdIni ca yAni karmANi yujyante yat sa guTa diguNayoga iti / tattadasAdhAraNaM bhavanaM prabhAvaH svabhAvo mukhyastajjAstu karmaguNAzca tadvastuniSThAH svabhAvA issynte| tadvastunA tu kriyante taiH kammeguNaH svabhAvairyAni virecanadahanAdIni kANi tAni kattavyasya niSThAni na tasya vastunaH svabhAvA iti, tat tadvastunaH kAyyasthakarmavAraNAya yoga iti pdm| guNazabdo'tra nizceSTakAraNAnAM guNIbhUtAnAM guAdInAm AnulomikAdInAJca karmaNAM vAcaka iti bodhym| udAharaNamAha-tada ythetyaadi| mASamudgayoriti yathA brIguroleghavo lAjA iti gurvAdilaghvAdi-yathAsvaguNayoga ityarthaH / evaM zUkaraiNayorityatrApi bodhyam / prakRtim uktvA karaNamAha-karaNaM punrityaadi| svAbhAvikAnAM svabhAva siddhaguNAnAM na tu kRtrimANAM teSAM punaHsaMskArAd yad guNAntarAdhAnaM kathitakRtAsavAdiSu bhavati tadapi svAbhAvikadravyAvyatiriktAnAmeveti na dossH| guNAdhAnamiti ye guNA na svAbhAvikArateSAM yoga AdhAnamityuttarakAlaM guNayogaH karaNam / guNAnAmAdhAnamAha-te gunnaashcetyaadi| toyAdivyastasamastAnAM vazena yathAsambhavaM bodhym| toyasannikarSavazena kaThinakharAdiguNavatAM dravyANAM cakrapANiH-AhArasya vidhiH prakAro vidhAnaM vA ityAhAravidhiH, tasya vizeSo hitatvamahitatvaJca, tasyAyatanAni hetUn ityAhAravidhivizeSAyatanAni, AhAraprakArasya hitatvamahitatvaJca prkRtyaadihetuphmityrthH| upayoktA aSTamo yeSAM tAnyupayokta ssttmaani| uktAni prakRtyAdoni vibhajate - ttretyaadinaa| svAbhAvika iti saMskArAyakRtaH / mASamudyoriti prakRtyA mASe gurutvaM, mudga laghutvaM, zUkare gurutvaM, eNe ca laghutvam / dravyANAmiti vaktavye svAbhAvikAnAmiti yat karoti, For Private and Personal Use Only
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1413 kAlavazena, bhAvanAdibhiH kaalprkrssbhaajnaadibhishcaadhiiynte| mRdumasaNAdiguNAdhAnaM syAt / agnisannikarSavazena zItamRdudravamamRNAdiguNavatAmuSNakaThinasAndrakharakhAdiguNAdhAnaM yathA briigurolghvolaajaabhjjnaaditi| zaucavazena tu dravyANAM zodhanena yathA viSatulyaguNAnAM tAmrAdInAM guNAntarAdhAnam azucidravyavastrAdInAM dhautAdinA zaucaguNAdhAnam / mandhanavazena dadhyAdInAM manthanena nakrAdirUpeNa pariNAme svAdusaugandhyAdiguNAzanam / dezavazena tu jAgalAnUpasAdhAraNAdidezavazena zarIrAhArauSadhidravyANAM kAThinyAsAndratIkSNavAdiguNAdhAnaM bhvti| kAlavazena punaH savatsarAvayavattuM dinarAtrayAdivazena sthAvarajaGgamAnAM guNavizeSAH phalAdInAmAprapakkAdInAmamlamadhurAdiguNAdhAnaM bhavati / evaM vAlyayauvanavArddhakyAvasthAkAlavazena rUpapramANabuddhayAdiguNAnAmAdhikyAdi pramANAdi guNAdhAnazca bhvti| bhAvanAdibhiH guNA aadhiiynte| dravyANAM draveNAlor3anAt divA divAtape zoSaNaM nizi nizi sthApanamityevaM vidhAnaM bhAvanA tayA guNAntarAdhAnaM syAdevamAdinA kathanaphATazItIkaraNAdimantrAdinA ca garbhAdhAnAdi kriyAbhistattatkarmAdhikArayogyatAdi guNAdhAnaM bhvti| yathopanayanana vedAdhyayanAdiSyadhikArayogyatA syAt / vivAhena gRhAzramakamme yogytaadhiiyte| brAhmAdidAnAdyaSTavidhaH strIvivAhaH, puvivAhastadgrahaNapUcakasaptAdIgamanAntavyApAraH / tAbhyAmAdhIyate gRhasthAzrayoktakriyAdhikAro dampatyoH iti / bhAjanena citrakAdiliptodarakumbhAdipAtreNAriSTAnAM guNAdhAnaM dazarAtraM kAMsyapAtrasthaghRtasya viSavadguNAdhAnaM mrktvdruupaadhaanmevmaadiH| AdinA dhAnyarAzyAdiSu sthApanAdibhizca guNavizeSAdhAnamevamunneyam / / tena utpattikAle janakabhUtaiH svaguNAropaNam, saMskAraH kintUtpannasyaiva toyAdinA guNAntarAdhAnamiti darzayati, taJca prAkRtaguNopamaddenaiva kriyte| yato toyAgnisannikarSazaucaistaNDulastha gauravamupAhatya lAghavamanne kriyate / yaduktam -- "sudhautaH prasra taH svinnaH santaptazcaudano laghuH" / bhAvanayA ca sva. rasAdikRtayA sthitasyaivAmalakAderguNotkarSo bhavati, tathA raktazAlyAdelaghorapi agnisaMyogAdinA lAghavaM vrddhte| manthanAd guNAdhAnaM yathA-zothakRd dadhi zothaghnaM sasnehamapi manthanAditi / dezena yathA-bhasmarAzeradhaH sthApayet ityaadii| vAsanena guNAdhAnaM yathA-apAmuspalAdivAsanena sugmdhaanukrnnm| kAlaprakarSAd yathA --"pakSAjAtarasaM pibet" ityaadi| bhAjanena yathAtraiphalenAyasI pAtrI kalkenAlepayet" ityaadau| AdigrahaNAt peSaNAbhimantraNAdi gRhyte| maSu * dezakAlavAsanabhAvanAdibhirityaparaH pAThaH : For Private and Personal Use Only
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1414 crk-sNhitaa| rasavimAnam ___saMyogastu punaI yorbahUnAM vA dravANAM sNhtiibhaavH| sa vizeSamArabhate, yaM punrnkkdrvaannyaarbhnte| tad yathA--madhu. sarpiyormadhumatsyajyasAJca sNyogH| rAzistu sarvagrahaparigrahI maatraamaatraaphlvinishcyaarthH| kramika saMyogamAha sNyogrikhtyaadi| dravyANAmityanena samavAyenApi dravyaguNAnAM saMhatatvaM syAta tadvAraNam na sa sNyogH| vizepaM vikRNoti-- 'yamityAdi / udAharaNAnyAha tad yathetyAdi / madhusarpipoH sayogastu viSavad guNakarmANyArabhate tAni ca na madhu na vA sarpirArabhate evaM madhumatsyAdInAM saMyoga ityAdi vyAkhyAtavyam / evaM sarvatrApi yathAyathaM bodhyam / ___ kramika rAzimAha - raashisvityaadi| dvivacanAta savvagrahaparigrahI rAzina tu rAzI. savvagrahazca rAziH parigrahazya rAziiita nArthaH / sa ca kimarthaH prakriyate ityata aah-maatretyaadi| mAtrA cAmAtrA ca tayoH phalasya prayojanasya, vinizcayo'rthaH prayojanaM caramaphalaM yasya sa tthaa| saMskArAdheyena guNena kathaM svAbhAvikaguNanAzaH kriyatAm, yataH 'svabhAvo niSpratikriyaH" ityuktam / yadi saMskAreNa svAbhAvikaguNatvaM pratikriyate, tadA "svabhAvo niSpratikriyaH" iti kathaM ? bramaH ;"svabhAvo niSpratikriyaH' iti svabhAvo bhAvotpattau nAnyathA kriyte| tena jAtisambamdhaM mASAdInAM gurutvaM na jAtau sphoTayituM pAryyate, saMskAreNa tu tadanyathAkaraNamanumatameva dRSTatvAt / kazcit tu guNo dravyANAM saMskArAdinApi nAnyathA kriyate, yathA-vahna roSyaM vAyozcalatvaM tailasya sneha ityaadi| ete hi yAvadavyabhAvina eva guNAH / gauravAdayastu purANadhAnyAdipvapyapagamadarzanAnna yaavdrvybhaavinH| ukta hi "guNo dravyavinAzAdvA vinAzamupagacchati / guNAntaropaghAtAda vA" iti| yatra tu saMskAreNa bIherlAjalakSaNaM dravyAntarameva janyate, tatra guNAntarotpAdaH suSTuva / . sNyogmaah-sNyogsvityaadi| sa vizeSamArabhata iti saMyujyamAnadravyaikadeze'dRSTaM kAryamArabhata ityrthH| yannaikaikaza iti yaM vizeSa pratyekamasaMyujyamAnAni dravyANi nArabhanta ityarthaH ;-madhusarpipI hi pratyekamamArake, milite tu mArake bhavataH, kSIramatsyAdisaMyogazca kuSThAdikaro bhvti| saMyogastviha prAdhAnyenaivopalabhyamAnadadhyamelako vivakSitaH / tena bhAvanAdiSvapi yadyapi saMyogo'sti, tathApi tatra bhAvanAdravyANAM prAdhAnyenAnupalabdhena saMyogena grahaNam / rAziH prmaannm| mAtrAmAtrAphalanizcayArtha iti mAtrAvadAhArasyauSadhasya ca yat For Private and Personal Use Only
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimaansthaanm| tatra sarvasyAhArasya pramANagrahaNam ekapiNDena sarvagrahaH / parigrahazca punaH pramANa grhnnmekaiktvenaahaardrvaannaam| sarvasya grahaH sarvagrahaH sarvato grahaH parigraha ucyte| dezaH punaH sthAnaM, dravyANAmutpattipracArau dezasAtmyaJca aacssttN| rAzeH prayojanaM mAtrAmAtrayoH phalavinizcaya iti| rAziH prkRtH| nanu savvagrahaH parigrahazca kastAbAnityata Aha ---ttretyaadi| tatra sabagrahaparigrahayomadhye savyasya mR mRttetAvadAhArasya ekapiNDena samudAyarUpeNa pramANagrahaNaM parimANagrahaNaM svgrhH| parigrahazceti punastasyaikapiNDena gRhItasyAhArasya dravyANAM mU mUtAnAmekaikatvena pratyakena pramANagrahaNaM parimANazAnaM prigrhH| nanu kathamayamayoM na labhyate savyagrahaparigrahapadAbhyAM ? ki sabbato graho hi sarvagrahaH sa eva parigraha ityAmaMda ityata Aha --svvsyetyaadi| sabvesya graha ityanena sabato graha iti sarvagraha iti nAtra vivakSitamiti khyApitaM savvatograha ityarthaM parigrahazabdo vivakSita iti bhedaH / kramika dezamAha -dezaH punrityaadi| sthAnaM tacAhAradravyANAM kiprayojanakamityata Aha drvyaannaamityaadi| sthAnantu dravyANAmutpattimAcaSTe pracArazcAcaSTe dezalAtsyazcAcA iti jJApayatyetAni dravyANAM sthAnam ityrthH| ApanAGgalAdisthAnaM tattatasthAnajopadhInAM mRdutIkSNAdikaM zApayati utptyaa| pracAreNa punadazAntaraM dravyANAM kAlaviprakarSAt guNAntaraM jJApayati / jAGgaladezIyastu bahumuka prAcyA matsyasAtmyA ityaadi| tajazAnena balAvalAdikaM dehadopAdInAM budhaate| phalaM zubham, amAvasya honamAtrasyAtiriktasya ca yat phalamazubham / yaduktam --"tasya jJAnArthamucitapramANamanucitapramANaJca rAzisaMnaM bhvti"| sarvagrahaM vivRnnoti--ttretyaadi| sarvasyeti mishriikRtsyaannmaaNssuupaaderekpinndden| parigrahaM vivRNoti-parigrahaH punrityaadi| ekaikatveneti annasya kur3ayaH, sUpasya palaM, mAMsasya dvipalamityAdyavayavamAnapUrvakaM samudAyamAnam / sarvagrahe pratyavayavamAnaniyamo nAsti / tena yena kenacidAhAraNAsyAniyatamAnena sampUrNAhAramAtrAniyamanaM sarvagrahaH / etadeva zabdavyutpattayA darzayati- "sarcasya hi" ityAdi, sarcata iti pratyekAvayavataH / de vibhajate deza ityaadi| sthAnagrahaNena cAhAragamyasya tathA bhoktazca sthAnaM darzayati / AcaSTa iti vyasyotpattipracArAdijJAnahetubhavati / tatrotpattA --himavati sthAne jAtaM guru bhavati, For Private and Personal Use Only
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ rasavimAnam 1416 crk-sNhitaa| kAlo hi nitygshcaavsthikshc| tatrAvasthiko vikAram apekSate, nityagastu khlvRtusaatmyaapekssH| upayogasaMsthA upayoganiyamaH, sa jaarnnlkssnnaapekssH| kramikaM kAlamAha-kAla ityaadi| nityagaH prAtarAdiH svasthasya Avasthiko rogiNAM kAlAdInAJca tatra pratilomatantrayuktyA kAladvayaM vittnnoti-ttretyaadi| tatra nityagAvasthikayomedhye AvasthikaH kAlaH pAtamadhyAhnAdistripazcAhAdizca, AtuyyaM vinA hi nAvasthA bhavati tenAturANAM jvaritAdInAM vikaarjvraadikmpeksste| yathA navajvarI nAznIyAt / Ame tu stambhanaM nAcaret ityvmaadivikaaraannaamvsthaavishessaapekssikhmaavsthikkaalkhmiti| saMvatsarasya nityagasyAvasthikakAlasya jvarAdyAtatAvasthAsambandhinaH pryojnmuktmaahaaropyoge| nityagasya tu pryojnmaah-nitygsvityaadi| nityagaH savatsararUpaH kAlo hi svasthasyattuM sAtmya yasmin Rtau yat sAtmya tasmin Rtau svasthena tadAhAyyamityapekSA yasya sa tthaa| iti savatsararUpakAlasyAhAropahoge prayojanamuktam / __ krmikkhaadupyogsNsthaamaah-upetyaadi| upayogeti prakaraNAdAhAropayoge niymstditraabhaavH| tasya prayojanamAha-sa ityaadi| sa upayoganiyamo jINalakSaNApekSaH, jIrNalakSaNAni-udgArazuddhirutsAho vegotsagargoM ythocitH| laghutA kSut pipAsA ca jIrNAhArasya lakSaNam // ityapekSate yaH sa tthaa| vakSyate cAtra uSNaM snigdhamityAdinA, tasmAjjIrNa'znIyAditi / marau jAtaM laghu bhavati ityAdi / pracAreNa laghubhakSyANAM prANinAM tathA dhanvapracAriNAJca bahukriyANAJca lAghavaM, viparyaye ca gauravaM gRhyte| dezasAtmyena va dezaviparItaguNaM sAtmyaM gRhyte| yathAAnUpe uSNarukSAdi, dhanvani tu shiitsnigdhaadi| okasAtmyantu upayoktagrahaNena gRhItam / nityaga ityhoraatraadiruupH| Avasthika iti rogitvabAlyAdyavasthAvizeSita ityarthaH / vikAramapekSata iti bAlyAdikRtantu zleSmAdivikAraM jvarAdikaJcAhAraniyamArthamapekSata ityarthaH / RtusAtmyaM hi RtvapekSitamiti RtusaatmyaapekssH| evamAhAropayogaH kartadhya evaM na karttavya ityupayoganiyamaH, sa jIrNalakSaNApekSa iti praadhaanyenoktH| teneha "ajalpanAtidvataM nAtivilambitam" ityAdyapi upayoganiyamamapekSata eva, ajIrNabhojane tu mahAMtridoSakopalakSaNo doSo bhavatItyayamevodAhRtaH / For Private and Personal Use Only
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1417 upayoktA punaryastamAhAramupayuGkte, yadAyattamokasAtmAm / ityaSTAvAhAravidhivizeSAyatanAni bhavanti / eSAM vizeSAH zubhAzubhaphalAH parasparopakArakA bhavanti, tAn bubhutseta, buddhA ca krmikmupyoktaarmaah-upyoktetyaadi| yaH puruSastamAhAraM pravarasAtmyamutpAdya prakRtyAbhigamya dravyANi puruSaprakRtyagnibalAdyanurUpeNa karaNena tatpuruSaprakRtyanurUpamutpAdya saMyogena viruddhAviruddhatvaM vicArya rAzinA parimAya mAtrAM dezena dravyANAmutpattipracAradezasAtmyAnyanugamya kAlenAvasthikenAvasthA vicArya tadanurUpamaNDAdikamupakalpya nityagena tu grISmAdisamucitatvenAbhisamIkSya upayogasaMsthayA jIrNAjINalakSaNamabhisamIkSya yasya yaducitatayA yujyate tasya tattavyaM yogyatayA vikalpitamAhAramupayuGkte sa upayoktA / nanu tasya kiM prayojanamAhAropayoge ityata aah-ydaayttmityaadi| okasAtmyaM yasya yaducitatayA sahAtmanA yujyate tadokasAtmyaM, tat tu yo vicArayati tasvAyattaM taditi prakRtyAdInAmaSTAnAM vyAkhyAnamupasaMharati ityssttaavityaadi| nanveSAM prakRtyAdInAM vyastAnAM kimAhAropayogitvaM kimatha samastAnAm ? phalazca kiM zubhameva na cAzubhamityata aah-essaamityaadi| eSAM prakRtyAdInAmaSTAnAm AhAravidhivizeSakAraNAnAM vizeSAH prakRtyAyanyatamAnAM svAbhAvikagurnAdiguNAdInAM zubhAzubhAnAM zubhaJcAzubhaJca phalaM svajanyaM yeSAM te tathA, puruSANAM dehAnidoSarogabalaprakRtyAdyanurUpeNa gurulAghavAdimutpAdya prayogAt zubhaM phalaM svAsthyArogyalakSaNaM jnynti| anyathA lazubhamAtuyaM janayantItyato na kevalaM zubhaphalAH,na vA vyastAH zubhAzubhaphalAH parantu parasparopakArakAH parasparaM prakRtiH karaNasya karaNazca prakRtarityevamAdi parasparokAraM kurvantIti tAn prakRtyAdInAM vizeSAna prakRtevizeSAna gurulAghavAdInAM pratyekaM karaNasya vizeSAn toyAgnyAdipratyekena guNavizeSAna naanaaruupaan| saMyogasya vizeSAn madhusarpiSoH saMyoga ityevamAdi viruddhaM taditaram aviruddhamityevamAdIn / rAzevizeSAna shraavprsthaadikaan| dezasya vizeSAna jAgalAnUpasAdhAraNo yadAyattamokasAtmpamiti bhoktapuruSApekSaM hyabhyAsasAnmyaM bhvti| kasyaciddhi kiJcidevAbhyAsAta pathyamapathyaM vA sAtmyaM bhavati / eSAmityAdau zubhaphalA vizeSA azubhaphalAzca parasparopakArakA bhavantIti 278 For Private and Personal Use Only
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1418 crk-sNhitaa| [ rasavimAnam hitepsuH syAt / na ca mohAt pramAdAdvA priyamahitamasukhodakam upasevyaM kiJcidAhArajAtamanyadvA // 10 // 11 // tatredamAhAravidhividhAnamarogANAmAturANAJca keSAJcit kAle prakRtyaiva hitatamaM bhuJjAnAnAM bhavati / patyakAdIn / kAlasya vizeSAn hemantAdIn jvaritakhAdyavasthAzrayAMzca / upayogasaMsthAyA vizeSAn jIrNAjIrNalakSaNAn maNDAdikAMzca upayoktavizeSAn pANAbhisaravaidyaprabhedAn bubhutseta boddhamicchet / tadabubhutsayA ki syAdityatastatra hetumAha --buddhA cetyaadi| hitepsureva syAna ca mohAt pramAdAdvA, moho'tra prakRtyAdyaSTakAzAnaM, pramAdo'tra prakRtyAdyaSTakAnavadhAnaM tadanyatarasmAt priyam ApAtataH svAdanAdinA priyam, asukhodakam auttarakAlikaM phalamasukhaM duHkhaM yasya tat tathAbhUtamahitamAhArajAtamanyadvA vihArajAtamupasevyaM, teSAM vizeSabuddhayA 'tatprakRtyAdiSu mohmmaadsmbhvaabhaavaat| doSAdInAM mAnavijJAnahetukhamaSTAnAM makRtyAdInAM vimAnatvaM bodhyam // 10 // 11 // gaGgAdharaH-nanvAhAravidhirannapAnacatuSke uktaH, uktAnyatrAhAravidhivizepAyatanAni kastatra tAvadAhAravidhivizeSa ityata aah-ttredmityaadi| idaM vakSyamANamuSNamityAdinA AhArasya vidherannapAnAdikoktagurulAghabAdividhibhividhAnaM karaNaprakAro'rogANAM svasthAnAmAturANAmapi vyAdhitAnAca keSAzcit sambhavAdasambhavAt tu na sarveSAmAturANAM svasthAnAM vA kAle AhArakAle prakRtyaiva svabhAvenaiva hitatamaM hitAtizayam / jJeyam, tatra prakRtyA lAghavAdiH zubhaphalo gurvAdizcAzubhaphalaH / karaNAdyabhidheyo'pi vizeSaH zAstroktaH zubho niSiddha stvshubhH| dezAsAtmyaM ninditadezajAdezca dravyasyAzubhaM phalam / evaM kAlAsAtmyam azubhaphalaJcAjIrNabhojanAdi, tathA okasAtmyaJcAzubhaphalamiti jJeyam, viparItantu zubhaphalam / mohAdityajJAnataH, pramAdAditi jJAtvA raagaadityrthH| priyamiti tadAtvamAtrapriyam / ahitam ityasya vivaraNam-asukhodarkamiti asukhaM duHkharUpam udarkamuttarakAlInaM phalaM yasya sa tathA / anyadvati bheSajavihArAdi // 9-11 // cakrapANiH-tatretyAdAvidamiti vkssymaannm| AhAravidhirvidhIyate yenoSNasnigdhAdinA vakSyamANena tadAhAravidhividhAnam / AturANAJca keSAJciditipadena raktapittinAM zItameva, kapharogiNAmuSNameva hitamityAdi viSaNyaMcaM drshyti| keSAJciH bhuAnAnAmidamAhAravidhividhAbha For Private and Personal Use Only
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1416 - uSNaM snigdhaM mAtrAvajjvINe vIryyAviruddhamiSTe deze iSTasarvopakaraNaM nAti taM nAtivilambitamajalpannahasaMstanmanA bhuJjIta AtmAnamabhisamIkSya samyak / tasya ca sAdguNyamupadekSyAmaH // 12 // uSNamaznIyAt / uSNaM hi bhujyamAnaM svadate bhuktazcAgnimanudIrNamudIrayati citraM jarAM gacchati vAtazcAnulomayati zleSmANazca parizoSayati*, tasmAt uSNamaznIyAt // 13 // ___ snigdhamaznIyAt / snigdhaM hi bhujyamAnaM vadate bhuktazcAnudIrNam + agnimudIrayati nitaMjarAM gacchati bAtamanulomayati dRr3hIkaroti zarIropacayaM balAbhivRddhiJcopajanayati vrnnprsaadshcaabhinivrtyti| tasmAt snigdhamaznIyAt // 14 // kastAvadannapAnavidhyuktavidhibhirAhArasya karaNaprakAra ityata aahussnnmityaadi| iSTe svmno'nukuule| vIryAviruddhaM saMyoktu yaduvyaM yadravyasya vIyyeNa svavIryyato viparItaM bhavati, tena dravyeNa tadravyaM saMyuktam / tanmanAH bhojnmnaaH| eSAmuSNAdInAmanyatamaikAdikamantareNa na bhuJjIta / bhuGkte cet tadA kiM syAdityata Aha-tasyetyAdi / tasyAhAravidhividhAnasya sAdaguNyaM sadaguNatvaM vyatirekeNAsadaguNatvaJca bodhyam // 12 // gnggaadhrH-sdgunnmaah-ussnnmshniiyaadityaadi| tatra hetumAha-uSNaM hiityaadi| uSNaM nAtyuSNam, zItazcAtyuSNazca bhujyamAnaM na svadate bhuktam, agnimudIyaM nodIrayati ityevamAdi unnayet // 13 // gnggaadhrH-snigdhmshniiyaaditi| snigdhaM naatisnigdhm| atisnigdhamasnigdhazca bhujyamAnaM hi na svdte| bhuktamityevamAdi unneyam // 14 // hitatamaM bhavatIti yojnaa| prakRtyaiveti svabhAvenaiva hitatamaM vakSyAma iti bhaavH| uSNamityAdau samyagiti cchedH| tsyetyussnnaadigunnyuktsyaansy| sAdaguNyamiti prazastaguNayogitAm / parihAsayatIti bhinnasaGghAtaM kroti| dRr3hIkaroti zarIropacayamiti zarIropacayaM sthAyinaM karoti // 12-14 // * parizoSayatItyatra parihAsayatIti cakrasammataH paatthH| / bhuktamudIryamityanyaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1420 crk-sNhitaa| rasavimAnam maatraavdshniiyaat| mAtrAvaddhi bhuktaM vAtapittakaphAnaprapIiyadAyureva vivarddhayati kevalam |sukhN gudamanu pathye ti noSmANamupahantyavyathaJca pripaakmeti| tasmAnmAtrAvadaznIyAt // 15 // jIrNe'znIyAt / ajINe hi bhuJjAnasyAbhyavahRtamAhArajAtaM pUrvasyAhArasya rasamapariNatamuttareNAhArarasenopassRjat sarvAn doSAn prkopytyaashu| jINe bhuJAnasya svasthAnastheSu doSeSu agnau codINe jAtAyAJca bubhukSAyAM vivRteSu ca srotasAM mukhaSadgAre vizuddhe hRdaye vizuddha vAtAnulomye visRSTeSu ca vAtamUtrapurISavegeSu abhyavahRtamAhArajAtaM sarvazarIradhAtUn apradUSayadAyurevAbhivarddhayati kevlm| tsmaajiinne'shniiyaat||16|| gnggaadhrH-maatraavdshniiyaaditi| mAtrAvad bhuktaM hi vAtapittakaphAn aprapIr3ayat na prapIr3ayat sadAyureva kevalaM kRtsnaM vivrddhyti| sukhaM yathA syAt tathA gudamanupayyeti samyakpakvaM vir3a bhUtaM sukhe gudamanu lakSyIkRtya payye ti na coSmANaM jATharAgnim upahanti smshcaanuvrtte| yato'vyathaM sukhaM pripaakmeti| amAtrAvada bhuktaM vAtAdIna prapIr3ayadAyuna varddhayatItyevamAdi unnayeta // 15 // gaGgAdharaH-jIrNe'znIyAditi / ajINe hotyaadi| vyatirekeNa sAdaguNyaM muktakaNThenoktam apariNatam ISatpariNataM sazeSa pariNatamityarthaH / anvayamukhena sAdaguNyamAha-jIrNe ityaadi| jINe satyAhAre svasthAnasthadoSAdIni bhvnti| teSu sarveSu satsu jJAte jIrNe bhuJjAnasya prakaraNAddhitaM bhuJjAnasya puMso'bhyavahRtaM bhuktaM tAvadAhArajAtaM sarvazarIradhAtUna vAtAdIn maladhAtUna rasAdIn prasAdadhAtUna vasAdInupadhAtUMcApradUSayat dRSitAna na kurcat // 16 // cakrapANiH-mAtrAvaditi prazaMsAyAM matup, tena prazastamAtramityarthaH ; apIDayaditi anatimAtratvena svasthAnasthitaM sat vAtAdIn sthaanaapiidd'naadprkopyt| gudamanu paryetIti pariNataM sadanurUpatayA niHsrtiityrthH| uSmANaM vahnim // 15 // cakrapANiH- pUrvasyeti dinAntarakRtasya, apariNatamityasamyagajAtam, AhArarasenetyAhAra For Private and Personal Use Only
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1421 viiryyaaviruddhmshniiyaat| aviruddhavIryamaznan hi viruddhavIryyAhArajairvikArai ymupssRjyte| tasmAda vIryyAviruddham aznIyAt // 17 // iSTa deze cessttsauNpkrnnnycaashniiyaat| iSTe hi deze bhuJjAno nAniSTadezajairmanovighAtakara varmanovighAtaM praapnoti| tatheSTaiH sarvopakaraNaistasmAdiSTe deze tthessttsauNpkrnnnycaashniiyaat||18 __ nAtidru tmshniiyaat| atidrutaM hi bhuJAnasya tatsnehana (r) khAdanabhojanasyApratiSThAnaM bhojyadoSasAdgu Nyopalabdhizca na niytaa| tasmAnnAtidrutamaznIyAt // 16 // gaGgAdharaH-vIryAviruddhamaznIyAditi / aviruddhavIyyamAhAraM viruddhavIryAhArajai raktapittAdibhiH / viruddhavIyyamaznan punastairupasRjyate'yaM puruSa iti // 17 gaGgAdharaH-iSTe deshe'shniiyaaditi| manovighAtakarairvIbhatsAdibhine manovighAtaM prAmoti, aniSTadeze tu praapnoti| tatheSTasaupakaraNamaznIyAdityatrApi tathAzabdena aniSTopakaraNajarmanovighAtaM na pAmoti aniSTasaupakaraNaistu prAmoti ityarthaH // 18 // gnggaadhrH-naatidrutmshniiyaaditi| tatsnehanasya bhuktadravyANAM svAbhAvikasnehasya svAdasya bhojanasya ca yathAvasthAnaM na bhvti| atidrutaM bhuktamAhArajAtaM na yathAvat snihyati na ca yathAvat svadate na vA yathAvat pratitiSThate kosstthe| bhojyAnAM dravyANAM doSasya tatrAsatpAkajamandarasagandhAdikasya pariNAmagatena madhurAdinA, kiMvA AhArajena rsen| svasthAnastheSu doSeSu ityAdi jIrNAhArasya lkssnnm| viruddhavIryAhArajairiti kuSThAndhyavisadaivarAtreyabhadrakApyIyoktaH // 16 // 17 // cakrapANiH-manovighAtakarairbhAvairiti trividhakukSIye vakSyamANaiH kAmAdibhizcittopatApakaraiH cittdhikaarairisyrthH| tatheSTaizca sarvopakaraNairbhujAno manovighAtaM na prApnotIti yojanA, aniSTabhojanAdermanovighAto bhavati // 18 // cakrapANiH-utsnehanamunmArgagamanam, avasadanamavasAdaH, apratiSThAnaM hRdayasthatvena kohA* utsnehaneti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1422 crk-sNhitaa| : rasavimAnam . . naativilmbitmshniiyaat| ativilambitaM hi bhuJjAno na tRptimadhigacchati baha bhuGkte zItIbhavatyAhArajAtaM viSamapAkaJca bhavati / tasmAnnAtivilambitamaznIyAt // 20 // ajalpannahasan tanmanA bhunyjiit| jalpato hasato'nyamanaso vA bhuJjAnasya ta eva hi doSA bhavanti, ya evaatidrutmshntH| tasmAdajalpannahasaMstanmanA bhuJjIta // 21 // AtmAnamabhisamIkSya bhuJjIta samyak / idaM mamopazete idaM sAdaguNyamaniSTabhAvarUpaM niyataM nopalabhyate tduplbthyniymen| asatpakamAhArajAtaM bhuktaM mandarasagandhAdijanyarogAn janayatIti bhaavH| nAtidrutaM bhuJjAnasya bhuktaM yathAvat snehayati svadate yathAvadAzaye ca pratitiSThate // 19 // - gnggaadhrH-naativilmbitmshniiyaaditi| kAlaprakarSAt kiJcit paktumArabhyate kiJcidAzayamApadyate evaM vidhamapAkavaM syAt / nAtivilambitaM bhuJjAnantu tRptimadhigacchati na bahu bhuGkte na ca zItIbhavatyAhArajAtaM samapAkaJca bhavati // 20 // gnggaadhrH-ajlpnnityaadi| ya evAtidrutamaznato jalpato bhuJjAnasya hasato bhuJjAnasya ca atanmanaso bhuJjAnasya cApi tatsnehanAsvAdanabhojanasyApratiSThAnaM na ca niyatA bhojyadoSasAdaguNyopalabdhirityete ye doSAsta eva hi bhavanti // 21 // gaGgAdharaH-AtmAnamabhisamIkSya bhuJjIta smygiti| idaM mamopazete idaM pravezaH, bhojyagatAnAM doSANAM kezAdInAM sAdaguNyasya ca svAdutvAderupalabdhirna niyatA bhavati kadAcidupalabhyate kadAcineti / tatra doSAnupalabdhyA sadoSasyaiva bhakSaNaM, sAdaguNyAnupalabdhyA ca priitybhaavH| viSamaJca pacyata iti cirakAlabhojanenAgnisambandhasya vaiSamyAditi bhAvaH / ye hi itamaznato doSA iti utsnehanAdayaH // 19-21 // For Private and Personal Use Only
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] vimAnasthAnam / 1423 nopazete ityevaM viditaM hyasyAtmana AtmasAtmA bhavati / tasmAdAtmAnamabhisamIkSya bhuJjIta samyagiti // 22 // .. ___ bhavati caatr| rasAn dravANi doSAMzca vikArAMzca prbhaavtH| veda yo dezakAlau ca zarIrazca sa nA 7 bhiSak // 23 // tatra shloko| vimAnArtho rasadavA-doSarogAH prbhaavtH| dravANi nAtisevAni trividhaM sAtmAmeva ca // nopazete iti viditamAhArajAtaM bhuJjAnasyAsya puMsastadAhArajAtam AtmanaH sthUladehino yathAyathaM zarIrasattvAtmanAmAtmasAtmA svasthasAtmaM svena svena sahAtmatAM sarUpatAmitaM bhvti| iti AhArasya vidhibhirvidhAnasya doSabheSajAdimAnavAne hetulAt yathAsambhavaM vimAnalaM bodhym| iti // 22 // gaGgAdharaH-atha rasadravyadoSavikArANAM prabhAvazAnaM prazaMsati-bhavatItyAdi // 23 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-vimAnArtha ityaadi| vimAnArtha iti iha khalvisyArabhyAgnivezetyantena vimAnArtha uktH| tatratyAhArasya trINItyasmAt prAk rasadravyadoSarogAH prabhAvata uktaaH| nAtisevyAni trINi drvyaanni| atha trINItyArabhyoktAni tatastasmAt teSAmityArabhya sAtmyamityantena trividha sAtmyamuktaM sarvarasamapi cetyArabhya tatredamityasmAt pUrvam cakrapANiH-nopazeta itItyatra 'iti'zabdena sAtmyAsAtmyavidhAnopadarzakena vicAraphalam okasAtmyasevanaM drshyti| Atmana itipadenAtmanaivAtmasAtmyaM pratipurupaM jJAyate, na zAkhopadezeneti darzayati // 22 // cakrapANi:---adhyAyoktarasaprabhAvAdijJAnaM stauti--rsaanityaadi| sa no bhigiti no'smAkaM sammata ityrthH| doSavikArau ca yadyapi trividhakukSIye prabhAvavistAreNa vaktanyau tathApIha * sa naH iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1424 crk-sNhitaa| [ rasavimAnam AhArAyatanAnyaSTo bhojyasAgu Nyameva c| vimAne rasasaMkhyAte sarvametat prakAzitam // 24 // ityagnivezakRta tantre carakapratisaMskRte vimAnasthAne rasavimAnaM nAma prthmo'dhyaayH||1|| AhArAyatanAnyaSTau uktAni / tatredamityArabhya yAvadantaM bhojyasAdaguNyamuktam / rasasaMkhyAte rasAkhye vimAne rasavimAne ityarthaH // 24 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratrakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIyaskandhe vimAnasthAnajalpe rasavimAnajalyAkhyA prathamazAkhA // 1 // sNkssepennoktaavev| tena, doSavikAraprabhAvAvapyuktAviti yaducyate, tat saadhu| tailAdidravyatrayakathanaJca dravyaprabhAva iti kRtvA na saMgrahe paThitam // 23 // 24 // iti carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyAM rasavimAnaM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAtastrividhakunIyaM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha ___ smAha bhgvaanaatreyH||1|| trividhaM kuno sthaapyedvkaashaaNshmaahaarsyaahaarmupyunyjaanH| tada yathA--ekamavakAzAMzaM mUrtAnAmAhAravikArANAmekaM dravANAmekaM punarvAtapittazleSmaNAm / etAvatI hyAhAramAtrAmupayuJjAno nAmAbAhArajaM kiJcidazubhaM praapnoti| na ca kevalaM gaGgAdharaH-athAhAravidhividhAne mAtrAvadaznIyAditi yaduktaM, tadAhAramAtrAmAnavijJAnArtha trividhakukSIyaM vimAnamArabhate-athAta ityaadi| adhyAyAdau trividhaM kukSau sthApayedityA divAkyArthamadhikRtya trividhakukSIyo'dhyAyaH kRtH||1|| - gaGgAdharaH trividhmityaadi| kukSau AmAzaye'vakAzAMzamAhArasya sambanH trividhaM sthApayet kalpayedAhAramupayuJjAnaH purussH| nanvAhArasya trividha kukSyavakAzAMzaM kutaH sthApayedityata Aha -tad ythetyaadi| mUrtAnAmiti kaThinAnAM, dravANAmiti dadhyAdInAm / vAtAdisaJcaraNAyaikamavakAzAMzasthApana prayojanaM bodhym| nanu mAtrAvadAhAramAtreNaiva kimAhAraphalasauSThavaM bhavati, cakrapANiH-rasavimAne rAziruktastasya rAzermAtrAvatvAmAtrAvattvasya / phalaprapaJcadoSavikAraprapaJca darzayitu trividhakukSIyo'bhidhIyate / trividhamiti triprakAram / avakAzAMzamiti koSThAvakAzabhAgam / aahaarsyetyaahaarnimittmityrthH| tena, dvAvavakAzAvAhArasya vaktavyo, ekastu doSANAmiti trividhaM vkssymaannm| uktaM doSAvakAzasthAnaM hi AhAropakArakatvAdAhArasyetyucyate, doSAvakAzasthAne hi AhAraH doSairdU Syata iti vktvym| kiMvA, AhArasyAvakAzAMzamAmAzayarUpaM kulo vakSyamAgavibhAgena vividhaM sthaapyedityrthH| kukSyaMzabhAgaM yathA karttavyamAha-tad ythetyaadi| mUrtAnAmityAzyakhAdyAnAm, dravANAmiti lehyapeyAnAm / iha cAMzazabdo na samavibhAge vartate, kintu ythocitvibhaage| tena mUrtAnAM bahubhAgo bhavatIti jnyeym| vAtapittazleSmaNAM yadyapi bhinnAni sthAnAni, tadapi mUrtIhArAdibhAgApekSayA militAnAM kiJcit sthAnaM bhavatItyekatvenAdhyAro yAtra "ekam" iti kRtm| nanu kukSyaMzavibhAgena kRte'pyAhAre prakRtigurvAdiSTadravyajadoSo dRzyata ityAha-nAmAtrAhArajamiti / prakRtyAdidoSakRtantu prApnotyeva 179 For Private and Personal Use Only
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1426 crk-sNhitaa| trividhakukSIyavimAnam mAtrAvattvAdeva AhArasya kRtsnamAhAraphalasauSThavamavAptuM zakyam / prakRtyAdInAm aSTAnAmAhAravidhivizeSAyatanAnAM prvibhktphlktvaat| tatrAyaM tAvadAhArarAzimadhikRtya mAtrAmAtrAphalavinizcayArthaH prkRtH| etAvAneva hyAhArarAzividhivikalpo yAvanmAtrAvattvam amAtrAvattvaJca // 2 // tatra mAtrAvatvaM pUrvamudiSTaM kutyazavibhAgena, tada bhUyo vistrennaanuvyaakhyaasyaamH| tad yathA--kukSaraprapIr3anam AhAraNa, hRdayasyAnavarodhaH, pArzvayoravipATanam, nAtigauravam udarasya, prINanamindriyANAm, kSutpipAsoparamaH, sthAnAsanazayanagamanocchAsa-*-hAsyasaMkathAsu sukhAnuvRttiH, sAyaM prAtazca ityAkAGkSAyAmAha-na cetyAdi / vibhaktaphalakhAt vibhinnaphalakhAt na tvekaikazaH srvphlkhaat| tatra prakRtyAdiSvaSTasvAhAravidhivizeSAyataneSu madhye AhArasya rAzimadhikRtya mAtrAmAtrayoH zubhAzubhaphalavinizcayArtho'yaM trividhkukssiiyaavkaashNshsthaapnopdeshH| prakRtaH karaNArambhaH prshbdsyaarmbhaarthkkhaat| nanu rAziH savrvagrahaparigrahAvuktaH kathaM mAtrAmAtrA cAtrocyate, ityata Aha.. etAvAneva ityaadi| hi yasmAdAhArasya rAzirUpavidhairvikalpa etAvAneva mAtrAvattvam amAtrAvattvaJceti na khadhikaH // 2 // gaGgAdharaH-- ttrtyaadi| tanmAtrAvattvam aprapIr3anamAhAraMNa kukssipiidd'naabhaavH| sthAnaM sthinirAsanamupavezanaM zayanaM spaSTaM saMkathA saMlApaH samyagabahu ityrthH| tadeva sphArayati---na cetyAdi / sauSThavaM suSutvaM bhaadrkymityrthH| vibhakta.phalasvAditi vibhinnphltvaat| kukSyaMzavibhAgeneti "ekamavakAzAMzaM mUrtAnAm" ityAdinA / uhiSTamiti sngksspkthitm| sAyaM prAtazceti vacanAt sAyaM bhojane kRte yadi prAtaH, prAtazca * prazvAmetyadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH vimaansthaanm| 1427 sukhena pariNamanam, balavarNopacayakaratvaJceti mAtrAvato lakSaNamAhArasya bhavati // 3 // . . amAtrAvattvaM puna ividhamAcakSate hInamadhikaJceti / tatra hInamAtramAhArarAziM balavarNopacayanayakaram atRptikaramudAvartakaram anAyuSyamavRSyamanaujasya manobuddhIndriyopa-. ghAtakaraM * sAravidhamanamalakSmyAvaham azItezca vAtajAnAM vikArANAmAyatanamAcakSate // 4 // ___ atimAtraM punaH sarvadoSaprakopaNamicchanti kushlaaH| yo hi mUrtAnAmAhArajAtAnAM sauhityaM gatvA dravastRptimApadyate, bhUyastasyAmAzayagatA vAtapittazleSmANo'bhyavahAreNAtimAtreNAtiprapIDAmAnAH sarve yugapat prkopmaapdynte| te prakupitAstamevAhArarAzim apariNatamAvizya kukSyekadezamAzritAH viSTambhayantaH vyAkhyAnaM vA sukhAnuvRttina tu klezaH pariNamanaM viNmatrotsargAnumeya AhArasya pripaakH||3|| gaGgAdharaH-amAtrAvatvaM vyAkhyAtumAha-amAtretyAdi / sAravidhamanaM vakSyamANASTavidhasArasya samastasya vyastasya vA vidhamanaM hAsakaram, alakSmyAvara lakSmyA anAvaham // 4 // gnggaadhrH-atimaatrmityaahaarraashimitynuvrtmaanenaanvitm| atimAtrAyA lakSaNamAha-yo hiityaadi| sauhityamudaraparipUrNatAM tRptimabhyavahArAyAnicchAM sarvadoSaprakopaNamiti yaduktaM tad vivRNoti-bhUyastasyetyAdi / te atimAtrAhArapapIr3itA vAtapittazleSmANaH saJcaraNAyAvakAzAMzAbhAvAta kukSerekadezamAvizya tamevAtimAtra bhuktamAhArarAzimapariNatamapakvaM viSTambhayantaH kRte yadi sAyaM sukhena pariNamanaM tathA sthAnAsanAdiSu sukhAnuvRttirbhavati, tadA mAtrAvad bhojanaM kRtamiti jJeyam // 1-3 // cakrapANi:-sAravidhamanamiti rogabhiSagajitIye vkssymaanntvksaaraadividhmnm| AhAra* zarIramanobuddhIndriyopaghAtakaramiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1428 crk-sNhitaa| trividhakukSIyavimAnam sahasA vApyuttarAdharAbhyAM mArgAbhyAM pracyAvayantaH pRthaka pRthagimAna vikArAn abhinivrtyntytimaatrbhoktH| tatra vAtaH zulAnAhAGgamaImukhazoSa-mUrchAbhramAgnivaiSamyasirAkuzcanasaMstambhanAni karoti, pittaM punavarAtisArAntIhatRSNAmadabhramapralapanAni, zleSmA tu ccharocakAvipAkazItajvarAlasyagAtragauravANi // 5 - na khalu kevlmtimaatrmevaahaarraashimaamprdosskaarnnmicchnti| api tu khalu gururunazItazuSka viSTambhividAhyazuciviruddhAnAm akAle napAnAnAmupasevanam, kAmakrodhalobhamoheAhI kamAnova gabhayopataptamanasA vA yadannapAnamupayujyate tadapyAmameva pradUSayati // 6 // sahasA vApItyapizabdAt krameNa vA uttarAdharAbhyAM mArgAbhyAM mukhagudAbhyAM pacyAvayantaH pRthak pRthak doSA atibhoktuH puruSasya, imAn vakSyamANAn / nanu ko doSaH kaM vikAramabhinivartayatItyata aah-ttretyaadi| tatra triSu doSeSu madhye karotItyasya paratrApi dvaabhyaamnvyH||5|| gaGgAdharaH-nanu kevalamevAtimAtrAhAreNAmapradoSo janyate kimathAnyairapItyata Aha--na khlvityaadi| AmapradoSeti AmamabhyavahatamapakvaM tena kutaH pradoSa ityaamprdossH| tadapyAmamevAnnapAnaM kattu pradUSayatIti, anenAtimAtrAhAraM vinApi mAtrAvadAhArajAtamapi gururukSAdirUpaM vA kAmakrodhAdurapataptamanasA vopayuktaM pathyamapi na jIrNa bhUkhA Amameva sat pradUSayati deha mityAkhyAtam // 6 // vikArANAmiti karaNe sauhityayogAt sssstthii| dravastRptiM 'bhUyaH padavizeSaNAt atitRptim ityaH / AmAzayagatA ityanena agnisahAyasamAnasyaiva vAyoH kopo bhavati, na pakvAzayagatasya iti darzayati / kukSyekadezamannAzritAH saha dUSitenAhAreNetyarthaH // // 5 // cakrapANi:-atimAtrAzanajanyatvenAmapradoSe vaktavye anyatazca yata AmapradoSo bhavati tamAhana khlvityaadi| kAmAdibhirmanasa upaghAtaH prabhAvAdevAnnaM dRSayati / evamazu cya pyannam azucitvena jJAtaM manasa upaghAtakasvAdAmadUSakaM bhvti| AmasyApakasyAhArasya pradoSaH Ama* itaH paraM dviSTeti cakraH paThati / For Private and Personal Use Only
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25 adhyAyaH vimAnasthAnam / 1426 bhavati caatr| mAtrayApyabhyavahRtaM pathyazcAnnaM na jIryati / cintAzokabhayakrodha-duHkhamohaprajAgaraiH // 7 // taM dvividhamAmapradoSamAcanate bhiSajo visUcikAmalasaJca / tatra visUcikAmUrddhazcAdhazca pravRttAmadoSAM yathoktarUpAM vidyAt / alskmupdekssyaamH| durbalasyAlyAgnerbahuzleSmaNo vAtamUtrapurISavegavidhAriNaH sthiragurubaharukSazItazuSkAnasevinaH tadannapAnamanilaprapIr3itaM zleSmaNA ca vibaddhamArgamatimAtrapralInam alasatvAnna vahirmukhi bhvti| tatazchardapratIsAra gaGgAdharaH-tadevArtha zlokenAha-bhavati caatretyaadi| mAtrayApItyapizabdAdamAtrayA vaa| pathyaJceti ckaarennaapthym| tenAtimAtrayAbhyavahRtaM pathyaM na jIryati mAtrayA cAbhyavahatamapathyamuktagururukSAdikaM na jIyaMti, pathyamapyannamabhyavahataM cintAzokAdibhirna jIyyeti / tamatimAtrAhArajaM mAtrayA ca gururukSAdyAhArajaM cintAdibhirajIrNIbhUtapathyAnnajaJca // 7 // gaGgAdharaH-taM dvividhmityaadi| tmaamprdossm| pravRtta AmamannaM doSa yatra tAM tthaa| yathoktarUpAM tatra vAtaH zUlAnAhAGgamaddetyAdibhiruktatridoSaliGgAM vimUcikAM vAyunA sUcIbhiriva todavatI bhavatIti vicikAsaMjJAM vidyaat| suzrute hi visUcikAsaMjJArtha uktaH-sUcIbhiriva gAtrANi tudana santiSThate'nilaH / yasyAjIrNena sA vaidairvisUcIti nigadyate // iti / tadannapAna sthiraguLadikamannapAnam anilaprapIr3itaM vibaddhau mAgauM yasya tat tathA zleSpraNA bddhmaargkhaat| atimAtrapralInakhAccAlasatvaM tasmAca na vahimmukhi pradoSaH, Amameva pradUSayatIti atra karmakartRtve 'ac' tena duSTaM bhvtiityrthH| kiMvA, Amam apakkasada duSTaM doSasamparkAt zarIraM dUSayatIti jJeyam // 6 // 7 // cakrapANiH-dvividhamityAdau alasaka eva dnnddaalskaamvissyorvrodhH| tayorapi hi doSo vibaddhamArgatvAdalasIbhUto bhavati "alasakamupadekSyAmaH" ityAdinA punarvizeSahetuH prAyo'bhinivarttaka ucyate, sAmAnyena tvatimAtrAhArarUpa ukta eveti jnyym| anilaprapIr3itaM zleSmaNA ca vibaddhamArgamiti doSadvayavyApAravacanAt vAtazleSmaNoralasake prAdhAnyamucyate, pittantu sAmAnya For Private and Personal Use Only
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1430 caraka sNhitaa| vividhakukSIyavimAnam varjAnyAmapradoSaliGgAni * abhisaMdarzayatyatimAtrANi / atimAtrapraduSTAzca doSAH praduSTAmabaddhamArgAstiryag gacchantaH kadAcideva kevalamasya zarIraM daNDavat stambhayanti, atastamalasakamasAdhyaM brvte| viruddhAdhyazanAjIrNAzanazIlinaH punarevaM doSam arddha madho vA mArga na prvrtte| ityato'lasakasaMjJA / ukta hyanyatra-pIr3ita mArutenAnnaM zleSmaNA ruddhmntraa| alasaM kSobhitaM doSaiH zalyatvenaiva saMsthitam / zUlAdIn kurute tIvrAn chtiisaarvrjitaaniti| tantrAntare'pi-prayAti norddha nAdhastAnAhAro'pi vipcyte| AmAzaye'lasIbhUtastena so'lasakaH smRtaH, iti| alasakalakSaNAnyAha-tatra ityaadi| tatra vAtaH zUlAnAhAGgamaddetyAdinoktAmapradoSaliGgAni tatra kaphaliGga chaIi pittaliGgamatIsAra vajayitvA zeSANi liGgAni vimUcyapekSayA'timAtrANi darzayatyalasakaH suzrute'pyuktaM-kukSirAnahyate'tyarthaM pratAmyati ca kuujti| niruddho kukSAvupari dhaavti| vAtavacaunirodhazca yasyAtyarthaM bhvedpi| tasyAlasakamAcaSTe hikodagArau ca yasya tu // ityalasakamuktvA alasakAt tIvazUlAdimattvAt bhedamAdAyAlasakatulyalakSaNAmatIvrazUlAdimattvAt vilambikApi atiriktvoktaa| tada yathA-duSTantu bhuktaM kaphamArutAbhyAM pravattate norddha madhazca ysy| vilambikAM tAM bhRzaduzcikitsyAmAcakSate zAstravidaH puraannaaH| yatrasthamAma virujet tameva dezaM vizeSeNa vikaarjaataiH| doSeNa yenAvatataM zarIraM tallakSaNairAmasamudabhavaizca // iti| tantre khasmin zUlAdInAM tIvrakhAtIvrakhayodoSabalApekSakhAna tAbhyAM vyAdhyantaraM vilambiketi manasi kRkhA noktA vilmbikaa| sA cAlasakasyaiva nAmAntaramiti bodhyam / athAlasakasyAsAdhyavamAha-atimAtretyAdi / kevala kRtsnm| aparam asaadhytvmaah-viruddhaadhyshnetyaadi| evaM doSamatipaduSTapraduSTAmavibaddhamArga vacanasiddhamapradhAnam astyeva tRSNAmadabhramAdiliGgamiti jnyeym| praduSTAmabaddhamArgA ityatrApakkAhAro'nnaraso vA apakka Ama ucyte| kevalaM kRtsnam / virudvAdhyazanAjIrNAzanamiti-viruddhAzanam, adhyazanam, ajIrNAzanaJca, ajIrNasyApakkasyAzanamajIrNAzanam, ajIrNe bhojanasyAdhyazanazabdena * yathoktAnItyadhikaH pAThaH kacit / For Private and Personal Use Only
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH vimAnasthAnam / AmaviSamityAcanate bhiSajo visssshlinggtvaat| tat param asAdhyamAzukAritvAt viruddhopakramatvAcceti // 8 // tatra sAdhyamAma praduSTamalasIbhUtamullekhayedAdau pAyayitvA salavaNamuSNaM vaari| tatazchedana-*-vartipraNidhAnAbhyAmupAcaret upAsayeccainam // 6 // visUcikAyAntu laGghanamevAgre viriktvccaanupuurvii| Ama tiryaggatakRtsnadehadaNDavatstambhakaradoSamalasakamAmaviSamAcakSate; visssdRshmaarklinggkhaadityrthH| eSo'naviSAkhya AmapradoSo'lasakasyaiva prabhedo na btiriktH| tasmAdeva tattathAvidhamalasakaM paramutkRSTamasAdhyamAzukArikhAdAzukAritvaM vyaadhisvbhaavaat| viruddhopakramavAcca viruddhopakramakhamatipraduSTadoSANAM tiyyaMgagatasAt / suzrute khasAdhyalakSaNAntaramuktaM yaH zyAvadantauSThanakho'lpasaMzo bmpdito'bhyntryaatnetrH| kSAmasvaraH sarvavimuktasandhiryAyAnaraH so'punraagmaay| iti // 8 // __ gaGgAdharaH-tayoH kriyAsUtrANyAha-tatretyAdi / ulle khayet vaamyet| tato lavaNoSNodakena vamanAnantaraM chedanaM zleSpacchedanIyarasakaTAdinA zleSmacchedana vrtirudaavtoktphlvrtisttprnnidhaanN gudai pravezanaM pUrvamAbhyAM doSanirharaNaM kukhA tata upvaasyecc| enamalasinam // 9 // gnggaadhrH-visuucikaayaamityaadi| laGghanamevAgre tato viriktavadAnupUrvI, tad yathA vimUcyAntu laGghanamagre tataH paraM virecanaM tataH sAyAhna pare vAhni sukhodakapariSeka buddhA dopagatimAturasya vidhAya purANAnAM lohitazAlitaNDulAnAM lbdhtvaat| AmadoSamAmaviSamAcakSata ityatra viSasadRzAliGga evaamdosso'bhipretH| ata evaM 'viSasadRzaliGgatvAt' ityuktam / viruddhopakramatvAditi AmApekSayA yaduSNaM kriyate tadviSaviruddham, yacca viSApekSayA zItaM kriyate tadAmaviruddham / viSasahazatA cAmasyAmajananahetuprabhAvAd bhavati madhughRtayoga iva visstvm| vartiH iti phalavattiH // 9 // cakrapANiH-AnupUrvIti peyAdikrama ityrthH| jIrNAhAramiti visUcikAlasakayoriva svedaneti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1432 crk-sNhitaa| (trividhakukSIyavimAnam pradoSeSu tvannakAle jIrNAhAraM punadoSAvaliptAmAzayaM stimitagurukoSTham anannAbhilASiNamabhisamIkSya pAyayed doSazeSapAcanArthamauSadham agnissndhunnnaarthnyc| na tvevAjIrNAzanam / AmapradoSadurbalo hyagnirna yugapadoSamauSadhamAhArajAtaJca zaktaH paktum / api ca AmapradoSAhArauSadhavibhramo'tibalatvAduparatakAyAgniM svavaklinnAM maNDapUrvA sukhoSNAM yavAgU pAyayedagnibalamabhisamIkSya caivaM dvitIye tRtIye caannkaale| caturthe cAnnakAle tathAvidhAnAmeva zAlitaNDulAnAm usvinnAM vilepImuSNodakadvitIyAmaranehalavaNAmalpasnehalavaNAM vA bhojayet / evaM paJcame SaSThe caannkaale| saptame vanakAle tathAvidhAnAmeva zAlitaNDulAnAm dviHprasRtaM surivanamodanam uSNodakAnupAnaM tanunA tanusnehalavaNopapannena mudgayUSeNa bhojyet| evamaSTame navame caankaale| dazame khannakAle lAvakapiJjalAdInAm anyatamamAMsarasenaudakalAvaNikenAtisAravatA bhojayeduSNodakAnupAnam evamekAdaze dvAdaze cAnnakAle / ata Urddha mannaguNAn krameNopayuJjAnaM saptarAtreNa prkRtibhojnmaagcchediti| atrAntare punarAmapradoSeSu satsu dvitIyAdyannakAle jIrNAhAraM visUcikAttaM puruSa doSAvaliptAmAzayaM stimitagurukoSThamannAbhilASarahita, bhisamIkSya zeSadoSapAcanArthamagnisandhukSaNArthazcauSadhaM paayyet| na tu ajIrNAzanam ajiirnnaahaarm| nanu kasmAdanakAle jIrNAhAramevaM taM tAdRzArtham auSadhaM pAyayedityata Aha-AmapradoSadubala ityAdi / ajIrNe pUrvAhAre sati yadi doSazeSapAcanArthamagnisandhukSaNArthaJcauSadhaM pAyitaM bhavati, tadA taM dopazeSa taccoSadhaM tadevAjIrNIbhUtamAhArajAtazca yugapadeva paktuM na zaktaH syAdAmapradoSa. dubbelAgnistasmAdanakAle jIrNAhAramevauSadhaM pAyayet / tadA hi zeSadoSa tatpAcanArthamagnisandhukSaNArthazcauSadhaM paktu zaktaH syAd dubalo'pyagniH / ajIrNAhAre tu doSazepe ca pIte ca tadoSadhe kiM syAdityata Aha-api ca AhArasyAjIrNatAM drshyti| dopAvaliptAmAzayasya stimitakoSThatvAdi puruSavizeSaNamapi lakSaNaM jJeyam / na tvajIrNAzanamiti punarniSedhakaraNe nAjIrNAzanena pramAdAdajIrNaprazamanAbhiprAyeNa kriyamANabheSajasya mahAtyayatAM "durbalo hyagniH' ityAdinA vakSyamANAM darzayati / kRtApatarpaNAnAmityanena dopANAmAmatAkSayaM sUcayati / samyaka kRte hyapatarpaNe na AmAnubandho'sti / tatazca nirAmadoSAramdhe For Private and Personal Use Only
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1433 sahasaivAturamabalamatipAtayet / AmapradoSajAnAM punarvikArANAm apatarpaNenaivoparamo bhvti| sati tvanubandhe kRtApatarpaNAnAM vyAdhInAM nigrahe nimittaviparItamapAsyauSadhamAtaGkaviparItamedhAvacArayeda ythaasvm| sarvavikArANAmapi ca nigrahe hetuvyAdhiviparItamahauSadhamicchanti kuzalAstadarthakAri vaa| anudriktAmapradoSasya 8 punaH paripakkadoSasya dIpte cAgnau abhyaJjanAsthApanAnuvAsanaM vidhivat snehapAnaJca yuktayA prayojyaM aametyaadi| AmapradopasyAjIrNAhArasya tatkAlapItoSadhasya ca parasparaM melanenAvarttanaM vibhramaH atibalakhAt prabalakhAt tena ca vibhrameNoparatakAyAgnim abalazcAturaM sahasaivAtipAtayet / __nanvanakAle jIrNAhAraM dopAvalipAmAzayaM purupaM na bhojayitvA doSazeSapAcanArthamagnisandhukSaNArthazcauSadhapAne tasyAbhojanena deha kSayaH syAdityata aah-aamprdossjaanaamityaadi| nanvAmadopazAlinaM samyaga lajitaM doSAvaliptAmAzayaM doSazeSapAcanArthamagnisandhakSaNArthaJcauSadhaM pAyayikhA doSazeSe pake sandhakSite cAgnau punazcet tadAmapradoSAnubandhastiSThati tadA kimauSadhaM pAyayedityata Aha-sati vityaadi| anuvandhe'rthAdAmadopasyAvazeSe sati kRtApatarpaNAnAM samyag lavitAnAM puMsAM vyAdhinigrahe vyAdhiprazamane nimittaviparItamatimAtrAhAraviparItaM tatkupitadoSaviparItaJcauSadhamapAsya syatvArthAnna dattvA yathAsvamAtaGkaviparItaM zUlAGgamA divAtajAdyAtaGkaviparItamevauSadhamavacArayet bhkssyet| prAG nAtisazcito hi tatrAsazcito vA vaataadidossH| nanu kimasminneva vimucikAroge evamauSadhaM kimanyasmin sarcavikAre vetyata aah-svvetyaadi| sarva vikArANAmapi ceti prAgeva doSasaJcayAt jAtAnAM dopajAnAM vyAdhInAm / tadarthakAri veti hetuvyAdhivisUcikAlasakavyavasthitazUlajvarAdau AtaGkaviparItaM nirAmazUlajvaraharameva yujyate / yathAsvamiti yada yasya zUlAderAtaGkaviparItaM tat tatra kaarymityrthH| AtaGkaviparItazabdena ca tadarthakAri gRhItaM mantavyam / ata evottaratra "tadarthakAri vA" iti sarvavikArabheSajakathane upapannaM bhavati / * vimuktAmapradoSasyeti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1434 crk-sNhitaa| trividhakukSIyavimAnam prasamIkSya doSadezabheSajakAlabalazarIrAhArasAtmAsattvaprakRtivayasAmavasthAntarANi vikArAMzca samyagiti // 10 // bhavati caatr| azitaM khAditaM pItaM lIDhaJca va vipcyte| etat tvAM dhIra pRcchAmastanna AcakSva buddhiman // ityagnivezapramukhaiH ziSyaiH pRSTaH punrvsuH| Acacane tatastebhyo yatrAhAro vipacyate // nAbhistanAntare jantorAmAzaya iti smRtH| azitaM khAditaM pItaM lIDhaJcAtra prapacyate // AmAzayagataH pAkamAhAraH prApya kevalam / pakkaH sarvazayaM pazcAda dhamanIbhiH prapadyate // 11 // viparItArthakAri vA auSadham / anudriktAmadoSasyAprabalAmadoSasya paripakadoSasya pakkatAvasthAyAm // 10 // gaGgAdharaH-athAmadoSapratikriyArtha kriyAkramamuktvAhArasya pAkasthAnamAha ..... bhvtiityaadi| ka kasmin zArIrasthAne. he dhIra punarvaso guro, no'smAn / itiityaadi| iti azitAdicaturvidhAhArapAkasthAnam, tebhyaH ziSyebhyaH / kim AcacakSe tdaah-naabhiityaadi| atrAmAzaye'zitamityAdikaM prapacyate jATharAgninA pktumaarbhyte| nanu kathaM tatra vipacyate ityata Aha ---AmAzayagata ityaadi| AmAzayagata AhAraH pAkaM prApya paktumArabdhaH san pazcAt pacyamAnAzaye kevalaM kRtsnaM parisamAptaM pAkaM prApya pazcAt pakkaH kiTTamUtrapuropayoH pRthagbhAvena pakkAzaye gamanAt pRthaga bhUkhA sArabhUto rasAkhyo dravarUpaH sana rasAdivAhinaubhiH dhamanIbhiH srotobhiH pazcAt sAzayaM rasaraktAdidhAkhAzayaM prapadyate // 11 // anyathA kathamihAnabhihitaM 'tadarthakAri tatrAprastutam ucyte| vimuktAmadoSasyetyAdinAbhyaGgAdividhAnaM vyAdhijanyAtidaurbalyAdidoSaprazamanArtham // 10 // cakrapANiH-AmAzayapramANopadarzanArthaJca pRcchottrgrnthmaah-ashitmityaadi| sarvAzrayam * sarvAzrayamiti cakraH paThati / For Private and Personal Use Only
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25bhadhyAyaH vimAnasthAnam / 1435 tatra shloko| tasya mAtrAvato liGga phalaJcoktaM yathAyatham / amAtrasya tathA liGgaM phalaccoktaM vibhaagshH|| AhAravidhyAyatanAni cASTau samyaka parIkSyAtmahitaM vidadhyAt / anyazca yaH kazcidihAstimArgo hitopayogeSubhajeta tnyc||12 ityagnivezakute tantre carakapratisaMskute vimAnasthAne trividha kunIyavimAnaM nAma dvitiiyo'dhyaayH||2|| gaGgAdharaH ---adhyaayaarthmaah-tsyetyaadi| tasyetyAhArasya trividhaM kukSAvityAdinA kukSeraprapIr3anamAhAraNetyAdinA ca mAtrAvata AhArasya liGgaM tasya ca phalazca etAvatIm AhAramAtretyAdinA uktam / amAtrasya hInamAtrasyAtimAtrasya ca amAtrAvattvamityAdinA ciha phlnycoktm| vibhAgaza iti / tatrApi tatra hInamAtramAhArarAzimityAdinA phalarUpaM liGgaM hiinmaatrsyaahaarsyoktm| atimAtra punarityAdinAtimAtrasyAhArasya prAgabhihitaM liGgaM phalaJceti vibhAga vibhAgaM kRloktmiti| adhyAyArthasaMgrahazloka ekaH / prakRtyAdInAm anyazca ya ityanukto yadi kazciddhitopayoge mAgauM varttate tamapi mAgaM bhajeteti aahaarvidhivishessaannaamupsNhaarH||12|| adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIya skandhe vimAnasthAnajalpe trividhakukSIyavimAnanAma dvitIyAdhyAya jalpAkhyA dvitIyA zAkhA // 2 // iti smvNshriirm| anuktavidhyupagrahArthamAha ---anyshcetyaadi| anyazceti, grahaNyatisArAdivakSyamANAmadoSakSayakaro bheSajarUpo mArga ihAmapradoSe hita iti sambandhaH // 12 // iti carakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyAM trividhakukSIyavimAnaM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtiiyo'dhyaayH| athAto janapadoddhvaMsanIyaM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // janapadamaNDale paJcAlakSetre dvijAtivarAdhyuSite kAmpilyarAjadhAnyAM bhagavAn punarvasurAtreyo'ntevAsigaNaparivRtaH pazcime gharmamAse gaGgAtIre vanavicAramanuvicaran ziSyamagnivezam abrviit| dRzyante hi khalu saumya nakSatragrahagaNacandrasUryAnilAnalAnAM dizAca prakRtibhUtAnAm (r) RtuvaikArikA bhaavaaH| gaGgAdharaH-atha vibhinnaprakRtyAdInAM vibhinnarUpavyAdhInAM kriyAvidhAnArtha rasavimAnatrividhakukSIyavimAne uktvA vibhinnaprakRtyAdInAM janapadAnAmudabaMsakarANAmekavidhavikArANAM kriyAvidhAnArtha teSAzca doSabheSajAdimAnavizAnAya janapadodadhvaMsanIyaM vimAnamAha-athAta ityaadi| janapadAnAM janasamUhAnAmudhvaMsanamadhikRtya kRtaM vimAnaM taM tthaa| vimIyate'neneti vimaanm| rasAdInAM mAnajJAnaheturiti tattadvimAnamastyasminnadhyAye ityadhyAyArthe chasya luk adhyAyAnuvAkayoriti // 1 // gnggaadhrH-jnpdtyaadi| antevAsigaNaiH ziSyagaNaiH pritRtH| pazcime dharmamAse grISmatavazeSamAse ASAr3he, vanavicAraM vanavihAraM vicaran vihrn| kimabravIdityata Aha-dRzyante hiityaadi| saumya he vatsa hi yasmAta nakSatrAdInAmRtuvaikArikA bhAvAstadagrISmartu lakSaNaviparItalakSaNasUcakA bhAvA cakrapANiH-dvividho hetuLadhijanakaH prANinAM bhavati sAdhAraNo'sAdhAraNazca / tatra sAdhAraNaM pratipuruSaniyataM vAtAdijananamAhArAdyabhidhAya bahujanasAdhAraNavAtajaladezakAlarUpamasAdhAraNarogakAraNamabhidhAtu janapadoddhaMsanIyo'bhidhIyate // 1 // cakrapANiH--janapadopalakSitaM maNDalaM janapadamaNDalaM, paJcAlakSetra iti tasya vizeSaNam / dvijAtibhiradhyuSita iti vacanena mahAjanasevite'pi deze adharmavazAjanapadoddhvaMso vakSyamANo bhavatIti darzayati / pazcime dharmamAsa iti jyaiSThe / vanavicAramanuvicaranniti vanaM vicaryya vicaryAnu * aprakRtibhUtAnAmiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1437 acirAdito bharapi na yathAvadrasavIryavipAkaprabhAvamoSadhInAM pratividhAsyati, tadviyogAcAtaGkaprAyatA niytaa| tasmAt prAgudadhvaMsAt prAka ca bhUmevirasIbhAvAduddhara 8 saumya bhaiSajyAni yAvannopahatarasavIryavipAkaprabhAvANi bhvnti| vayaJcaiSAM atra grAhyAste dRshynte| acirAt kSipramito nakSatrAdonAmRtuvikArakarabhAvAd hetoriyaM bhUrapIdaM bhUkhaNDaM tadopadRSitA satI yathAvadrasavIryavipAkaprabhAvaM nidhAsyati cakArAt tena ca bhUriyaM oSadhInAM tadbhUmyAM jAtAnAM rasavIryAdikaM yathAvat yasyA oSadheryadayadrasAdikaM prasiddhaM tat tathAvidhaM na pratividhAsyati na svAnurUpeNa vidhaasyti| nanu tataH kiM syAdityata aah-tviyogaacetyaadi| teSAm opadhInAM svAbhAvikarasAdInAmoSadhiSu viyogAcca yasmAdAtaGkamAyatA rogabahulatA niyatA avadhAritA, tasmAta nakSatrAdInAmRtuvaikArikabhAvairbhUmevirasIbhAvikhe nauSadhInAM yathAvadrasAdeH svAnurUpeNa vidhAnAbhAvenAtaGkabahalatA bhaavitaavdhaarnnaat| prAgudhvaMsAt janapadAnAmudhvaMsAt pUrva bhUmezca virasIbhAvAt pUrvaJca bhaiSajyAni uddhara he saumyaagnivesh| nanu kasmAda bhUmevirasIbhAvAt pUrvamityata aahyaavnopetyaadi| bhaipajyAni bhUmerutpatyAkarasya virasIbhAvAdupahatarasAdIni bhavanti tato yAvanopahatarasAdIni tAvAn kAlastu bhUmevirasIbhAvAt pUrvakAla iti bhaavH| nanvasmAkaM kiM prayojanamoSadhInAmuddharaNamityata aahvicrnnityrthH| RtuvikArAya bhRtA RtuvaikaarikaaH| RtuvikArazcopalakSaNam / tena janapadadezavAtavikArAya bhUtA iti mntvym| yato bhUmyAdInAmapi vikRtiM vkssyti| kiMvA, RtvananurUpA RtuvaikaarikaaH| tena RtvananurUpalakSaNameva nakSatrAdInAM vikRtirityukta bhavati ;---grISme hi nakSatrANi nirmalAni bhavanti, tAni yadi tu tupAracchannAni grISme bhavanti, tadA vikRtAni bhavantIti mantavyam / mUrapi ceti 'api' vacanAt jalAnilau ca grAhayanti / tena bhUstAvadoSadhInAM pradhAnakAraNam, sA rasAdIn na pratividhAsyati, jalavAtAvapi cauSadhInAM rasAdIn na pratividhAsyata iti vacanaM bhvti| pratividhAsyatIti jnyissyti| uddharadhvamiti bahuvacanaM vhvntevaasiyuktaagniveshaabhipraayenn| agnivezastu pradhAnatvenaika eva hi, 'agniveza' itipadena tathA 'saumya' itipadena smbodhyte| bheSajoddharaNantu bahubhireva karttavyamityabhiprAyeNa bhuvcnm| bhavati hi pradhAnaM sambodhya gaNasampAdyakriyAyAM bhuvcnm| yathA-patte ! * uddharadhvamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1438 crk-sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam rasavIryavipAkaprabhAvAnupayocyAmahe / ye cAsmAnanukAGkSanti yAMzca vymnukaainaamH| na hi samyaguddhRteSu saumya bhaiSajyeSu samyagvihiteSu samyaka cAvacAriteSu janapadodadhvaMsakarANAM vikAgaNAM kiJcit pratIkAragauravaM bhavati // 2 // ___ evaMvAdinaM bhagavantamAtreyamagniveza uvaac| uddhRtAni khalu bhagavan bhaiSajyAni samyaga vihitAni ca samyagavacAritAni ca / vynycaissaamityaadi| eSAmata Urddha vkssymaannpurussaannaam| ke ca te puruSA ityata Aha --ye cetyaadi| ye ca puruSA asmAna anukAGkSanti anvicchanti yAMzca puruSAna vayaM anukaasaamo'nvicchaamH| teSAM puruSANAM rsaadiinupyokssyaamhe| iti pranAhinaipivamAtramA manaH khyaapitm| nanvevamastu vyAdhyutpattI satyAM pratikArasteSAM vidhAsyate'smAbhiH, kasmAdadhunA opadhInAmuddharaNaM kAryamityata Aha-na hotyaadi| hi yasmAt samyak bhUmevirasIbhAvAt yathAvidhi caupadhiSaddhAritAsu satISu samyak ca janapadodavasakararogotpatteH pUrva satyAzcotpattau tathAvidharasAdimatsu bhaipajyeSu vihiteSu samyak cAvacAriteSu AhAravidhinA bhakSiteSu janapadoddhvaMsakarANAmekavidhAnAM vikArANAM jvarAtIsArAdInAM pratIkAragauravaM pratIkArabheSajavAhulyopayogakarttavyatA na bhavati, svalpena pratIkAreNa teSAM prazamo bhaviSyatIti bhAvaH // 2 // gaGgAdharaH --evNvaadinmityaadi| uddhRtAnItyAdinAgnivezenAtmanastadbodhaH yudhydhvmiti| anye tu 'saumya padaM bhepajavizeSaNaM kurvnti| ye cAsmAnanukAGkSanti ye cAsmAn bhissjo'nukaantiityrthH| yAMzca vayamanukAGkSAmazciki sytven| etena, ye vaidyapriyatvena saadhyaaH| asAdhyA hi vaidyadvipa uktaaH| vaidyAzca yAnicchanti, te sAdhyarogA ev| asAdhyAn hi vaidyA necchnti| etena, ye'nye'pi bhepajasAdhyA rogAste AsAmopadhInAM rsaadiinupyunyjntiityrthH| yadi, ye asmadgatAH, yAMzca vayaM prayojanavazAdanugatAH, te upayokSyantIti vyAkhyAyate, tadA Atreyasya pakSarAgitvenAptatvaM na sambhavatIti "sarvatra prajAnAM pitRvat zaraNyaH" itivacanAJcAsya nIrAgatvamuktam // 2 // cakrapANiH- uddhRtAnIti vacanamabhUte bhUtavacceti prayogAdvoddhavyam, yathA,- acirakartavye For Private and Personal Use Only
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1436 api ca khalu janapadodudhvaMsanamekenaiva vyAdhinA yugapadasamAnaprakRtyAhAradehabalasAtmAsattvavayasAM manuSyANAM kasmAd bhavatIti // 3 // tamuvAca bhgvaanaatreyH| evamasAmAnyavatAmapyebhiragniveza prakRtyAdinirbhAvairmanuSyANAM ye'nye bhAvAH sAmAnyAsta vaiguNyAt samAnakAlAH samAnaliGgAzca vyAdhayo'bhinivartamAnA janapadam uddhvNsynti| te tu khalvima bhAvAH sAmAnyA janapadeSu bhavanti, tad yathA-vAyurudakaM dezaH kAla iti // 4 // __ tatra vAtamevaMvidhamanArogya karaM vidyaat| tad yathARtu-viSamamatistimitamaticalamatiparuSamatizItamatyuSNamati khyaapitH| atrAsmAbhiriti shessH| svagataM janapadodhvaMsanaviSaye praznamAhaapi cetyaadi| anyaccetyarthaH // 3 // gnggaadhrH-tmityaadi| tmitygniveshm| evmityaadi| evamuktaprakAreNa prakRtyAdyasAmAnyavatAM vibhinnaprakRtyAdikAnAmapi ebhiruktaH prakRtyAdibhiH prakRyAhAradehabalasAtmyasattvavayobhirbhAvaranye ye sAmAnyA manuSyANAM bhAvAH tadvaiguNyAt teSAM sAmAnyAnAM bhAvAnAM vaigugyAt samAnakAlAH kSaNamuhUrtasaMvatasarAdirUpakAlena samAnakAlAH prAyeNa yugpdnekjnmrnnaat| nanu ke te prakRtyAdibhinnAH sAmAnyarUpA bhAvA ityata Aha --te vityAdi / vAyuriti vahizcaro vAyunaM tu shaariirH||4|| gaGgAdharaH-tad ythetyaadi| atistimitamatyAmiva lakSyate atizItaM vA 'kRtam' iti vdnti| na hi vacanakAla eva aupadhInAmudbharaNaM sambhavatIti / ekanetyeka jaatiiyen| asamAnaprakRtyAdInAM samAnakAraNatvAbhAvAnna tulyarUpo vyAdhirbhavitumarhatIti prabhArthaH // 3 // cakrapANiH-samAnaliGgA iti tulylinggaaH| yathattuM viSamamiti RtvananurUpam / apagata For Private and Personal Use Only
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1440 crk-sNhitaa| (janapadoddhvaMsanIyavimAnam rutamatyabhiSyandinamatibhairavArAvamatipratihata-paraspara-gatimatikuNDalinamasAtmyagandhavA palikatApAMzudhUmopahatamiti // 5 // udakantu khalvatyarthavikutagandhavarNarasasparzavat kledabahulam apakrAnta-jalacaravihaGgamupakSINajalAzayamaprItikaramapagata-guNaM vidyAt // 6 // dezaM punaH prakRtivikatavarNagandharasasparza kledabahalamupaspRSTaM sarIsTapa-vyAla-mazaka-zalabha-manikA-mUSikolUka-zmAzAnikazakunijambUkAdibhiH tRNoluyopavanavantaM pratAnAdibahulam apUrvavadavapatitazuSkanaSTazasyaM dhUmravanaJca pradhmAtapatatrigaNam utkaSTazvagaNamudabhrAntavyathitavividhamRgapakSisaGgham utradRSTa atyuSNaM veti vikalpa unnayaH, atyabhiSyandinaM vahidravAbhisrAvaNena lakSyam, atibhairavArAvaM jhaJjhArUpatvAt sutarAM tasmAdevAtizayena pratihatA prANinAM parasparaM gatiryena taM tathA, asAtmyamanupazayitaM gandhAdikaM sikatAdikaJca tairupahatam // 5 // gnggaadhrH---udknvityaadi| apakrAntA jalacarAdayo yasmAt tat tthaa| upakSINaM prAyeNa zuSkAlpajalAzayam apagataguNam anArogyakaram // 6 // gaGgAdharaH-dezaM punrityaadi| prakRtito vikRtA varNagandhAdayo yatra taM tathA, sarIsRpAdibhirupasRSTamupasargIkRtam, imAzAnikazakuni dhAdiH, AdinA kukka raadibhishc| tRNa duvAdikam ulUpaM ulukam ulaya iti khyAtam / pratAnaM latAtaH prabhavalatAsamUhaH, AdinA tatpaNAdigrahaNaM taibahulam / apUrvavat pUrva yathA nAvapatitaM na zuSkaM na naSTazasyaM yatra tatra pazcAt tathAvapatitaM ropitaM zuSkaJca naSTazca zasyaM bhavatIti bhaavH| dhamravarNaiva pavana upalakSyate yatra taM, tathA / pradhmAtaM nirantaraM zabditaH patatrigaNo yatra taM tthaa| utkraSTa uccaiH zabdaM kurvan zvagaNaH guNamiti "jIvanaM pipAsAharam" ityAdudhaktaguNarahitam / vikRtA vargAdayo yasya dezasya taM vikRtavarNagandharasasparzam, imAzAnikazakunigRdhraH / apUrvavaditi paricitamapyupahatatvenApUrvamiva For Private and Personal Use Only
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimaansthaanm| naSTadharma-satya-lajAcArazIlaguNa-janapadaM zazvatkSubhitodIrNasalilAzayaM pratatolkApAtanirghAtabhUmikampaJca pratibhayAvArarUpam rukSatAmrAruNasitAmrajAlAvRtArkacandratArakamabhIkSaNaM sambhramoda gamiva satrAsaruditamiva satamaskamiva guhyakAcaritam ivAkranditazabdabahulaJca ahitaM vidyAt // 7 // kAlantu khalu yathataliGgASirItaliGgamagiliGga hInaliGgazcAhitameva vyavasyet // 8 // imAnevaMdoSayuktAn caturo bhAvAn janapadodadhvaMsakarAn vadanti kushlaaH| ato'nyathAbhUtAMstu hitAnAcakSate / viguNeSvapi tu khalu janapadoddhvaMsakareSu bhAveSu bheSajenaivopapAdyamAnAnAmabhayaM bhavati rogebhyaH / iti // 6 // kukkuragaNo yatra taM tthaa| udghAnta Uddha deze bhramaNazIlo vyathitazca vividhamRgAdisaMgho yatra taM, tthaa| utsRSTAzca naSTAzca dhammasatyalajjAcArazIlaguNA yena tadutsRSTanaSTadharmasatyalajjAcArazIlaguNaM tAdRzaM janapadaM yatra taM, tthaa| zazvat nirantaraM vAtAdibhiH kSubhitaM taraGgabahulamudIrNa jalAzayaM yatra taM, tthaa| niryAto vnaadipaatH| pratibhayaM bhayaGkaramapyavAraM rUpaM mUttiyaMtra taM, tathA / rukSestAmrA'ruNairvA sitairvA'bhramAlamedhajAlaiH saMvRtA akecandratArakA yatra taM, tthaa| abhIkSNaM sambhrameNa kharayA vyagratayA lokAnAmumo yatra tamiva lakSyate / satrAsaM ruditA lokA yatra tamiva lakSitaM, satamaskam andhakArayuktamiva guhyakairAcaritamiva Akranditazabdaivahulamiva ca // 7 // gaGgAdharaH-kAlanvityAdi spaSTam / imaanityaadi| imAn vaayuudkdeshkaalaan| evamuktamakAreNa vaiguNyayuktAn ato'nyathAbhUtAniti RtusamAstimitamityAdirUpAn vAyUdakadezakAlAn / nanu pUccamuktaM prAgudhvaMsAt prAk ca bhUmevirasIbhAvAduddhara saumya bhaissjyaaniityaadi| vAyvAdivaiguNyena bhUmevirasakhAt dRzyate, utsRSTAzca naSTAzca dharmasatyala jAguNA janairyatra sa tathA, yatra ye dhAdiyuktAste utsRjanti * pratibhayArAti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1442 crk-sNhitaa| (janapadoddhvaMsanIyavimAnam bhavanti caatr| vaiguNyamupapannAnAM dezakAlAnilAmbhasAm / garIyastvaM vizeSeNa hetumatsu pracakSate // vAtAjjalaM jalAda dezaM dezAt kAlaM svbhaavtH| vidyAdaparihAryatvAdrIyaH para-*-mArthavit // tatrodbhUtopadhInAmapi ayathAvadasAditvena kAryAkarakhAt vAtAdivaiguNye jAte kiM karttavyamityAkAGkSAyAmAha-viguNeSvapItyAdi // 89 // __ gaGgAdharaH-etadevaH vktumaah-bhvntiityaadi| svabhAvata iti svaabhaavikaadprihaarykhaat| nanu dezAdiSu caturyu kutaH kasya kasmAd hetogarIyastvamityata aah-vaataajlmityaadi| vAtAjalam aparihAryakhAt garIyo vidyaat| vAyuhi nivAtagRhe'vasthAnAt parihAryaH, jalantu jIvanaM pAnAzanAdividhau prAyeNApekSyate, tasmAdvAyuriva na parihartuM zakyate jalamiti bhaavH| jalAdezamaparihAryakhAdgarIyAMsaM vidyaat| udakantu pAnAzanAdividhAvavazyApekSyaM pAnAzanAdikaM hilA dugdhAdikaM trapuSanArikelodakAdikaJca pIkhA jIvitumarhati yatastena pusApyudakaM parihattuM zakyaM yathA na tathA dezaH parihattuM zakyate vAsArtha dezasyAvazyApekSyalAt / tasmAdudakAdaparihAryakhAdazo griiyaan| dezAt kAlamaparihAyyakhAt garIyAMsaM vidyaat| dezo huktarUpaH prakRtivikRtavarNagandhAdine savvadezaH sambhavati tena yo dezo na tathAvidhastadeze viguNadezaM vihAya vAsaH sambhavati, kAlastu RturUpaH svalakSaNaviparItaH prAyeNa bahudeze bhavatIti deza iva na parihAryyastasmAda dezAdaparihAryavAt kAlo griiyaan| garIya iti napuMsakanirdezaH prathamato vAtAjjalamityasya napuMsakajalazabdasyAnvayAnurodhAt, dharmAdIni, sarvathA ajJA na dharmAdInyAcaranti, tAn prati naSTAnyeva dhrmaadiini| guhyakAkrAnto hi dezo yathA krandanazabdabahulo bhavati, tAdRzam // 4-9 // ___ cakrapANiH-vaiguNyamityAdinA tuSTAnAM vAtAdInAM yasya yadutkarSoM yena hetunA tadAha / svabhAvato vidyAduSparihAryatvAditi svabhAvAdeva vAtApekSayA jalaM duSpariharaM bhavati, jalAca dezaH, dezAcca kaalH| vAto hi nivAtadezasevayA duSTaH parihiyate, na tathA jalam, taddhi dehavRtyarthamavazyaM sevyam / jalamapi ca yadi mahatA prayatna na parihattuM yujyate, dezastu jalApekSayA duSpariharo * garIyastaramiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimaansthaanm| vAyvAdiSu yathoktAnAM doSANAntu vizeSavit / pratikArasya saukayye vidyAllAghavalakSaNam // caturbapi tu duSTeSu kAlAnteSu yadA nraaH| bheSajenopapAdyante na bhavantAturAstadA // yeSAM na mRtyusAmAnyaM sAmAnyaM na ca karmaNAm / karma paJcavidhaM teSAM bheSajaM paramucyate // pshcaallinggviprinnaamenaanvetvym| nanvevaMrUpeNa vAtAderuttarottarato gauravavacanena kiM prayojanamityata aah-vaaghaadissvityaadi| pratikArasya saukayye sukaratve gurulAghavalakSaNaM vidyAt / hetulAghavalakSaNaviddhi sukaratayA pratikattuM kSamaH syAditi bhaavH| kAlAnteSu vaayuudkdeshkaalessu| nanu kena bheSajenopapAdyante ityata aah--yessaamityaadi| mRtyusAmAnyaM mRtyujnkdaivsaamym| nanu mRtyusAmAnyaM kena jJAyate ityata Aha-sAmAnyaM na ca krmnnaamiti| kampreNAmiti daivajanakasadasatkarmaNAM na tu pAnAzanAsanazayanajAgaraNaviNmatrotsarjanAdikAnAm, tenApi ca vidhinAvidhinAsadasadrUpakhe'pi karmalena grahaNaM bodhyaM ; karma paJcavidhaM snehasvedapUrvakavamanavirecanA bhavati, tdvptirekennaavsthaatumshkytvaat| dezo'pi yadi dezAntaragamanena parihattuM yujyate, kAlastu sarvathA tyaktumazakya iti sarveSveva garIyAn / garIyaH paramiti pAThe, yadyataH param, tat tato garIyo vidyAditi yojnaa| etadviparyaye lAvavamAha-- vaayvaadissvityaadi| pratIkArasya saukarya iti yathoktavidhayA vAtAdiparityAgasya sukaratvenetyarthaH / yeSAM na mRtyusAmAnyamiti na mRtyujanakadevasAmyaM yessaamstiityrthH| sAmAnyaM na ca karmaNAmiti na ca mArakakarmasAmAnyaM yeSAmastItyarthaH / keciddhi sambhUyaiva janmAntare grAmadAhAdi kurvate sma, tatkarmabalAt saMhatamRtyava eva bhavanti / kiMvA, pRthagapi mArakaM karma kRtaM keSAJcidekakAlaM vipacya. mAnaM bhvti| te'pi samakAlamRtyayo bhvnti| tatra 'na mRtyusAmAnyam', ityanena notpannariSTatvAdeva kecit sAdhyA iti darzayati, 'na karmasAmAnyam' ityanena keciccAjAtariSTA api niyatamArakakarmavazAdasAdhyA bhavantIti darzayati / kiMvA, 'na mRtyusAmAnyam' ityanena mArakavyAdhiH sAdhAraNa ucyate / 'na karmasAmA yam' ityanena ca mArakacyAdhijanaka kAmAcyate / For Private and Personal Use Only
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1444 crk-sNhitaa| janapadodadhvaMsanIyavimAnam rasAyanAnAM vidhivaccopayogaH prshsyte| zasyate dehavRttizca bheSajaiH pUrvamuddhRtaH // satyaM bhUte dayA dAnaM balayo devatArcanam / sadavRttasyAnuvRttizca prazamo guptiraatmnH|| hitaM janapadAnAJca zivAnAmupasevanam / sevanaM brahmacaryyasya tathaiva brahmacAriNAm // saMkathA dharmazAstrANAM maharSINAM jitAtmanAm / dhArmikaiH sAttvikairnityaM sahAsyA vRddhsmmtH|| ityetada bheSajaM proktamAyuSaH paripAlanam / yeSAmaniyato mRtyustasmin kAle sudaarunne||10|| sthApanAnuvAsanazirovirecanAnIti pnycvidhm| nanu tAdRzaviguNavAgvAdike samaye kabhasAmAnyenAnumitamRtyusAmAnyamasti yeSAM teSAM kiM bheSajena nopapattirbhavatItyata aah-rsaaynaanaamityaadi| dehavRttibhojanAdinA yApanam / bheSajaiH pUrvamuddhataiH, bhUmevirasIbhAvAt pUrvamuddhataiH zAliprabhRtikAnampAdiyonidravyaistathA vanajalatAgulmAdikaroSadhidravyaizca / valayaH puujophaaraaH| sadvRttasya indriyopakramoktasyAnuttirupasevanam, prazamaH zAntarasAzrayaNam, Atmano guptirdezAntare gamanaM, zivAnAM maGgalakarANAM svastyayanaddhasiddhAdijanapadAnAM saGgAdInAmupasevanametat sarva janapadAnAmudadhvaMsane hitaM bhavati / saMkathA samyag vyAkhyayA prsprmaalaapH| sahAsyA sAmupavezanaM vRddhasammatai chAnAmapi mAnyaiH shaasyaa| keSAmAyuSaH paripAlanamityetat bheSajaM proktamityata aah-yessaamityaadi| devapuruSakArayordaivasya puruSakArasya vA prAdhAnyAd yeSAM puruSANAm / tasmin viguNavAyvAdike sudAruNe kAle yeSAM mRtyuna niyato'sti teSAmAyuSaH paripAlanamityetad bheSajaM proktmityrthH||10|| pUrvamuddhRtairiti vyApatteH pUrva gRhiitaiH| guptimantrAdinA rkssaa| aniyata iti vacanena dubalakArabdho'pi mRtyuH pAryaMta evaivaM pratikartumiti darzayati // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1445 iti zrutvA janapadodadhvaMsane kAraNAni * punazcApi bhagavantam Atreyamagniveza uvAca |ath bhagavana kuto mUlameSAM vAvAdInAM vaiguNyamutpadyate yenopapannA jnpdmudhvNsyntiiti|| 11 tamuvAca bhgvaanaatreyH| sarveSAmapyagniveza vAyavAdInAM vaiguNyam utpadyate yat, tasya muulmdhrmH| tanmUlaJcAsat karma pUrvakRtam, tayoyoniH prajJAparAdha ev| tadyathA-yadA vai dezanagaranigamajanapadapradhAnA dharmamutkrAyAdhammeNa prajAM pravartayanti, tadAzritogazritAH paurajanaedA vyavahAropajIvinazca tam adharmam abhivrddhynti| tataH so'dharmaH prasabhaM dharmamantarddhatte, gaGgAdharaH--iti zruvetyAdi spssttm| athetyaadi| he bhagavan janapadodadhvaMsane mUlaM kAraNameSAM vAyvAdInAM kuto vaiguNyamutpadyate itynvyH| yena vaiguNyenopapannA vAtAdaya ityarthaH // 11 // gnggaadhrH-tmuvaacetyaadi| savveSAM vAravAdInAm / tad yathetyAdi / dezanagaranigameSu vAsinAM janapadAnAM madhye pradhAnA vedAdizAstroktavidhisadavRttAdyanuzAstAraH prajJAtiyogamithyAyogAyogedharmamutakramyAtikramya prajAma adhammeNa vattayanti yadA, tadA AzritopAzritAH AzritA bhRtyAdayo'dhInAH, upAzritAH sAmIpyena vAsino'pi dhammaizAsanenAdhInA ye paurjnpdaanaadhiinaaH| kintu zAstravijJAnarahitalena satAM vyavahArAnurUpeNa vyavaharanta upajIvitu shiilshaalinH| tatastasmAda vyavahArAt varddhito'dharmastebhyo janapadebhyaH cakrapANiH--kutomUlaM kiNmuulmityrthH| tasya mUlamadharma iti aihikAdharma darzayati / tanmUlaM veti tasya vAtAdivaiguNyasya mUlaM pUrvakRtaM vA krm| tena hi, ko'pyadharmo janmAntarakRto vAtAdivaiguNyasya kAraNamiti bruvte| tad-'yadA deza' ityAdinA tvaihikamevAdharma ydvkssyti| etattayA pratyakSatvena sphuTasiddhAntArtham, na tu janmAntarakRtAdharmasyAkAraNatveneti jnyeym| tyorityaihikjnmaantriiyyoH| yoniriti kaarnnm| spRzyAbhyavahAryyadoSAditi Atreyasya bhagavataH ityadhikaH pAThaH dRzyate kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam tataste'ntarhitadharmANo devatAbhirapi tyjynte| teSAM tathAvidhAntarhitadharmANAmadhabhapradhAnAnAmaekAntadevatAnAm Rtavo vyaapdynte| tenApo yathAkAlaM devo varSati na vA varSati vikRtaM vA varSati, vAtA na samyagabhivAnti, kSitirvApadyate, salilAnyupazuSyanti, oSadhayaH svabhAvaM parihAyApadyante vikRti, tata udhvaMsante janapadAH sparzAbhyavahAryyadoSAt // 12 // tathA zastraprabhavasyApi janapadodadhvaMsasyAdharma eva heturbhvti| ye'tipravRddhalobharoSamAnAste , durcalAnavamatyAtmasvajanaparopaghAtAya zastreNa parasparamabhikAmanti, parAn vAbhikAmanti, prasabhaM haThAt dharmamantaddhatte dharmamantApayati, tato'dharmAt te janapadA antrhitdhrmaannH| teSAM janapadAnAmantarhitadharmavAdadharmapradhAnakhAt apakrAntadevatAkakhAcca Rtavo vyaapdynte| tena RtuvyApAdena dharmAntardhAnenAdhammasya prAdhAnyena prajAnAM devatAtyAgena ca devo jalAnAM deva indrAdirapo na yathAkAlaM vrssti| sparzAbhyavahAryadoSAditi RtoH sparzadoSAt jalAdeH sparzAbhyavahAradoSAt vAtasya kSitezva sparzadoSAt :oSadhInAM sparzAbhyavahAradoSAt // 12 // gaGgAdharaH-evaM vAtAdInAM vaiguNyamuktvA yuddhAdipattito'pi janapadodadhvaMsanaM drshyti-tthetyaadi| zastrANAM prabhavanamasmAt sa zastraprabhavastatra ayathAvat zastracAraNapravRttihetuzarIrapravartanasyApyadharma eva hetustasyAdharmasya mUlazcAsat kammai pUrvakRtaM tayoyoniH prajJAparAdha eveti| prajJAparAdhAsatkarmAdharmato'tipraddhalobhAdayaste durbalAnavamatya avajJAya parairvA bhikramyante spRzyasya vyajanAderabhyavahAryyasya ca kRtsnasya dusstttvaat| etacca prAdhAnyena jnyeym| tena, dRSTapaSanagandhadoSe'pi jJeyam, asAtmyagandho'pi dRSTavAta uktaH // 11 // 12 // cakrapANiH-zastraprabhavasyApIti bahujanamArakazastraprabhavasyetyarthaH / AtmasvajanaparopaghAtAyeti * atipravRddhalobharoSamohamAnA iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH 1447 vimAnasthAnam / parairvAbhikamyante rkssognnaadibhirvaa| vividhabhUtasaMghestamadharmamanyada vApyapacArAntaramupalabhyAbhihanyante // 13 // . . . tathAbhizApaprabhavasyApyadharma eva heturbhvti| ye luptadharmANo dharmAdapetAste guruvRddhasiddharSipUjyAnavamatyAhitAnyAcaranti / tatastAH prajA gurvAdibhirabhizaptA bhsmtaamupyaanti| praagpybhuudnekpurusskulvinaashaay| niyatapratyayopalambhAnniyatAzca pare'niyatapratyayopalambhAdaniyatAzca pre| prAgapi cAdhAhate nAzubhotpattiranyato'bhUt // 14 // rkssognnaadibhirityntshchedH| bhUtasaMdhairvividhaiH kartR bhirvA / anyadveti azucyAdi bhAvAdikaM bhUtonmAdoktakAraNamiti bhUtAbhighAte'pyadhAsatkarmaNoyoniH prazAparAdho hetuH||13|| gnggaadhrH-evmbhishaapsyaapyaah-tthetyaadi| atrApi adharmasya mUlam asatkarma pUrvakRtaM tayoyoniH prajJAparAdha eveti bodhyam, te janapadAH luptadharmANa iti dharmAdanipratyayo bAhulyAt / akRtadhAH dharmAdapetA dhammaNa tyktaaH| abhizApena prAkkAle'pi puruSANAM kulakSaye puraagRttimaah-praagevetyaadi| prAk ataH pUrvakAlamevAnekapuruSANAM kulvinaashaay| niyatAzca pare kecit niytprtyyenoplmbhaat| niyatakAlAyaSaH kAraNopalabdhastatra jiivnti| apare keciccAniyatapratyayopalambhAdaniyatAyuSaH kAraNopalabdhemri ynte| nanu kiM dhammesyAntardAnaM devatAnAM prajAtyAgaH vAyvAdInAM vaiguNyaM zastrAdiprabhavazva rakSogaNAdibhUtAnAmabhighAtaH guruddhasiddhAdInAmabhizApAzceti savvamevAdharmAdupajAyate kimanyasmAdapi kimadhunaiva na ca pUrvakAlaJcetyata Aha-prAgapItyAdi // 14 // AtmanaH svajanasya parasya copaghAto bhavati prAya ityrthH| rAkSasAyatsAdo'pi janAnAmadharmakRta eva bhvtiityaah-rkssognnetyaadi| anyadvatyadharmakAraNamazaucAdItyarthaH // 13 // cakrapANiH-prAgeveti jhaTiti, anekapuruSakulavinAzAyAbhizaptA bhasmatAM yAntItyarthaH / niyatapratyayopalambhAdaniyatAzcApare bhasmatAM yAntIti yojnaa| aniyatA animisA ityarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir doDhadhvaMsanIyavimAnam 1448 crk-sNhitaa| janapadodhvaMsanIyavimAnam AdikAle hyaditisutasamaujaso'tivimalavipulaprabhAvAH pratyakSadevadevarSidharmayajJavidhividhAnAH zailasArasaMhatasthirazarIrAH prasannavaNe ndriyAH pavanasamabalajavaparAkramAH cArusphico'bhirUpapramANAkRtiprasAdopacayavantaH satyArjavAnRzaMsyadAnadamaniyamatapa-upavAsabrahmacaryyavrataparA vyapagatabhayarAgadvaSamohalobhakrodhazokamAnaroganidrAtandrAzramalamAlasyaparigrahAzca puruSA babhUvuH amitaayussH| teSAmudArasattvaguNe karmaNAM dharmANAmacintyatvAt (r) rasavIyyavipAkaprabhAvaguNasamuditAni prAdurbabhUvuH zasyAni sarvaguNasamuditatvAt pRthivyAdInAM kRtayugasyAdau // 15 // gaGgAdharaH-nanu kadA kathaM kimazubhamadhajjiAtamityata Aha-AdikAle ityaadi| hi yasmAdAdikAle kRtayuge'STacakhAriMzacchatadivyavarSamAne kAlasvabhAvAdadhAbhAvAdaditisutAH zakrAdayo devAstatsamaujAMsi yeSAM te tthaa| zailaH zailendraH himavAn tasyeva sArasvakasArAdibhiraSTabhiH saMhataM dRr3hIbhUtaM sthiraM zarIraM yeSAM te tthaa| kathamIdRzA ityata Aha -styetyaadi| AnRzaMsyaM lokAnAmanindA, parigrahaH prtigrhH| evaMbhUtakhAt puruSAH kRtayuge babhUvuH amitaayussH| nanu teSAM kasmAdamitAyuSTpamityata aah-tessaamityaadi| teSAmudArasattvaguNe kammadharmayoracintyakhAt pRthivyAdInAM sarvaguNasamuditakhAt rasavIyAdisamuditAni zasyAMni babhUvuH / kRtayugasyAdau etena tAdRzasattvaguNe'cintyakarmadhammevattvAt tAzarasavIryAdimatsamyagAhArAcAmitAyuSTrapuruSANAM kRtayuge iti khyApitam tadA cAdharmo naasiit| na ca babhUva azubham // 15 // pratiniyatapuruSAbhizApAt pratiniyatA eva bhasmatAM yAnti sa janA ityrthH| AdyAvirbhAve rogANAmadharma eva kAraNamityAha-prAgapi cetyAdi // 14 // cakrapANiH- yajJo yajJadevatA / vidhiyajJavidhAyako vedaH, vidhAnaM yajJakarma, javo vegaH / parigraho mamatA / amitamivAtibahunvenAyuryeSAM te amitAyuSaH / satye hi caturvarSazatAyuH / yaduktaM bhagavatA * udAtayatvagugakarma gAyanityarasa-iti pAThaH cakrasammataH / For Private and Personal Use Only
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimaansthaanm| 1446 bhrazyati tu kRtayuge keSAJcidatyAdAnAt sAmpannikAnAM shriirgaurvmaasiit| sattvAnAM gauravAt zramaH, zramAdAlasyam, AlasyAt saJcayaH, saJcayAt parigrahaH, parigrahAllobhaH prAdurAsIt kRte| tatastretAyAntu lobhAdabhidroho'bhidrohAdanRtavacanam anRtavacanAt kAmakrodhamAnadvaSapAruSyAbhighAta-bhayatApazokacintodva gAdayaH prvRttaaH| tatastretAyAM dhrmpaado'ntrdhaanmgmt| tasyAntardhAnAda yugavarSapramANasya pAdahAsaH, pRthivyaadegunnpaadprnnaasho'bhuut| tatpraNAzakRtazca zasyAnAM snehvaimlyrsviiryvipaakprbhaavgunnpaadbhrNshH| tatastAni prajAzarIrANi hInaguNapAdIyamAnaguNaizcAhAravikAraizyathApUrvamupaSTabhyamAnAgni___ gaGgAdharaH-nanu kadA punaradharmaH kadA cAzubhamAsIdityata Aha-bhrazyati ityaadi| kRtayuge tu bhrazyati kiyatkAlAtyaye keSAJcit puMsAM na sarveSAm / atyAdAnena sAmpanikA bhUkhA kecida dehgaurvmaapuH| sattvAnAM deharUpadravyANAM saJcayo dhanAnAmAlasyAdadAnAt parigrahaH sarvabhAveNa grahaNam kRtayuge gate gamanamAtre tataH kRtayugagamanAnantaraM tretAyAM pravRttAyAM satyAm / abhidroho jighaaNsaa| tatastretAyAH pravartanAdanantaraM samyakpaTattAyAM tretAyAM dhammapAdo dharmasya cturthaaNshH| tena cAdhammasya pAdapravartanamabhUt tatastu tasya dharmapAdasyAntardhAnAta kRtayugasya tAvadvaSapramANasya pAdahAsaH patriMzacchatadivyavarSamAnamabhUt guNAnAM rasAdInAM pAdasya prnnaashH| tasya pRthivyAdiguNapAdasya praNAzena kRtH| tataH zasyAnAM snehavaimalyarasAdibhraMzAccAnantaraM hInaguNapAdaiH zasyaiH sutarAM tadayonikairAhAravikAraiIyamAnaguNairayathApUrva pUrva kRtayuge yathA sampUrNa vyAsena-"puruSAH sarvasiddhAzca cturvrssshtaayussH| kRte' iti / sAmpannikAnAmIzvarANAm / kRta iti kRtayugasya shesse| __ hIyamAnagugaizceti, yayA yathA tretAyAH kSayo bhavati, tathA tathA AhAravihAraguNapAdahAso bhavannAmta iti dazayati / vihAroM hi dharmavadvInaguNo bhavati, tena na yathAvat zarIropaSTambhana karoti / upaSTabhyamAnAnAti dhAnusAmyena pAlyamAnAni / 182 For Private and Personal Use Only
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1450 crk-sNhitaa| (janapadoddhvaMsanIyavimAnam mArutaparItAni - prAga vyAdhibhirvarAdibhiH AkrAntAnyataH prANino hAsamavApurAyuSaH kramaza iti / __ bhvtshcaatr| yuge yuge dharmapAdaH krameNAnena hIyate / guNapAdazca bhUtAnAmevaM lokaH pralIyate // saMvatsarazate pUrNe yAti saMvatsaraH kSayam / dehinAmAyuSaH kAle yatra yanmAnamiSyate // 16 // rasAdibhirAhAravikAraiH tAni prajAzarIrANi upaSTabhyamAnAnimArutAbhyAM parItAni na tathAvidhAni bhavanti prAk prathamameva / vyAdhibhirityAdi spaSTam / imamartha shlokaabhyaamaah-bhvtshcaatretyaadi| yuge yuge prtiyuge| tena kRte catuSpAddharmaH tretAyAM tripAddharmaH dvApare'rddha dharmaH kalau pAdadharmaH; evaMkrameNa dharmapAda vinAzAnurUpeNa bhUtAnAM yugAnAM bhUmyAdInAM manuSyAdInAM zasyAdInAJca guNapAdo hIyate / evaM kaliyugAnte dharmapAdacatuSTayanAzAt bhUtAnAM guNapAdacatuSTayakSayAdehinAM niHzeSeNAyuHkSayAca loko dehI pralIyate pralayaM yaati| ___ kathaM dehinAM niHzeSeNAyuSaH kSayo bhavatItyata ucyte-sNvtsretyaadi| yatra kAle kRtatretAdvAparakaliyugAnAM yasmin yuge divyamAnena naramAnena vA yadvarSamAnaM yugAnAM dehinAmAyupazca yadayanmAnamipyate tasya taraya yugasya tattatparimitAnAM saMvatsarANAM zate zatakRto vibhaktAnAmekaikabhAge sampUrNe jAte tadayugotpannAnAM dehinAM tattatparimitasyAyuSa ekekaH saMvatsaraH kSayaM yaati| ityevaM kaliyugAvasAne dehinAmAyuyo niHzeSeNa parimANakSayAt sarvalokaH prANI prliiyte| evaM punaHpunazcatayugAvasAne sarvaprANipralayAt lokaH paramAtmalokaparyantaH savvA lokaH pralIyate shktibrhmmaatrmvshissyte| tada ythaa| kRtayugasya mAnaM svabhAvasiddhaM divyasaMvatsarANAmaSTazatAdhika saMvatsarazate pUrNa iti saMvatsareNa zatatame'ze puurnn| yatra yanmAnamiSyata iti yatra yuge yanmAnamiSyate, tatra zatatame'ze pUrNa varSa ekaH kSayaM yAti / tena kalau zatavarSAyuriti / yadA zatatamo'zo yAti kSayam, tadA navanavati paramAyurbhavatItyAdyanusaraNIyam // 15 // 16 // * upaSTabhyamAnAnyagnimArutaparItAnItyaparaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimaansthaanm| 1451 ctuHshsrm| dehinAmAyupazca kAlasvabhAvasiddhaM naramAnena saMvatsarANAM ctuHshtm| tatra kRtayugasya saMvatsarANAM divyAnAmaSTazatAdhikacatuHsahasamAnasya zatakRlo vibhaktasyaikaikabhAgo'STacatvAriMzaddivyAH saMvatsarA bhvnti| tadekaikabhAge sampUrNa dehinAM catuHzatasaMvatsaramitasyAyuSaH saMvatsaraH kSayaM yAti / tena tadbhAgazate sampUrNa dehinAM kRtayugotpannAnAmAyupaH saMvatsarazataM kSayaM yAti ityevaM kRtyugaavsaane| atha pravarttamAnAyAM tretAyAM dharmapAdakSayAt kAlasvabhAvAca kRtayugamAnasya pAdakSayo bhavati / tretAyugamAnaJca divyapazicchatavarSa bhvti| bhUmyAdInAM guNapAdakSayazca bhavati, tenAyuSaH zatavapakSaye dehinAzca tretAyugotpannAnAmAyuSaH pramANaM trizatavarSa bhavati / tatrApi krameNa dharmakSayAt tretAyugamAnasya divyaSaTtriMzacchatasya saMvatsarasya zatakRkho vibhaktasyaikaiko bhAgaH khalu divysNvtsrptriNshdbhvti| tatraikaikasmin bhAge divyaSaTtriMzatsaMvatsare pUrNe jAte tretAyugotpannAnAM teSAM dehinAM trizatavarSasyAyuSaH ekaikasaMvatsaraH kSayaM yAtItyevaM zatabhAge pUrNe saMvatsarazatamAyuSaH kSayaM yAti tretaavsaane| atha pravarttamAne dvApara dvipAdadharmakSayAt kAlasvabhAvAca tretAyugamAnasya divyapatrizacchatavarSasya pAdakSayo bhvti| tato dvAparayugamAnazca divyacatuHzatAdhikadvisahasravarSa bhavati bhUmyAdiguNapAdakSayazca bhavati tenAyuSaH zatavarSakSaye dehinAJca dvAparayugotpannAnAmAyuSaH pramANaM dvizatavarSa bhavati / tatrApi dharmasya kramazaH kSayAt kAlasvabhAvAt dvAparayugamAnasya divyacaturviMzatizatavarSasya zatakRto 'vibhaktasyaikaiko bhAgaH khalu divyacaturviMzatisaMvatsaro bhvti| tadaikaikasmin bhAge divyacaturviMzatisaMvatsare pUrNe jAte teSAM dvAparayugotpannAnAM dehinAM dvizatasaMvatsarasyAyuSa ekaikasaMvatsaraH kSayaM yAti, ityevaM zatabhAge pUrNe dvAparayugasyAvasAne dehinAmAyuSaH saMvatsarazataM kSayaM yAti / tataH pravartamAne kaliyuge dhammasya pAdatrayakSayAt kAlasvabhAvAt kRtayugamAnasya tripAdakSaye dvAparasyArddhakSayAd dvAdazadivyavarSezataM kaliyugasya mAnaM bhvti| bhUmyAdiguNapAdatrayakSayazca bhavati, dehinAmAyuSazca tripAdakSaye kaliyugotpannAnAmAyupaH pramANaM varSazataM bhvti| tatrApi dharmapAdasya krameNa kSayAt kAlasvabhAvAca kaliyugamAnasya divyadvAdazavarSazatasya zatakRtvo vibhaktasyaikaiko bhAgo' dvAdaza divyasaMvatsarA bhvnti| tasmin ekaikasmin bhAge divyadvAdazasaMvatsare pUNe sati kaliyugotpannAnAM dehinAmAyuSaH zatavarSasyaikaikasaMvatsaraH kSayaM yAti, ityevaM zatabhAge pUrNe kaliyugaM saMpUrNa bhavati / For Private and Personal Use Only
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1452 caraka sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam tatra dehinAM zatavaSamAyuniHzeSeNa kSayaM yaati| bhUmyAdiguNapAdacatuSTayasya ca kSayo bhavati, dharmapAdacatuSTayakSayazca jAyate, caturyugasya ca kSayo bhavati, ityevaM lokaH prliiyte| pralayastu caturvidha ukta Agneye'gninA vasiSThAya-nityo naimittikaH prAkRta aatyntikshceti| tad yathA-caturvidhastu pralayo nityaM yaH prANinAM lyH| sadA vinAzo jAtAnAM brAhmo naimittiko layaH / trividhastrividhAyAntu prAkRtaH prakRtau lyH| layasvAtyantiko jJAnAdAtmanaH prmaatmni| naimittikasya kalpAnte vakSye rUpaM layasya te| caturyugasahasrAnte kSINaprAye mhiitle| anAvRSTiratIvogrA jAyate shtvaarssikii| ityAdibhiH naimittikaH kalpAntapralayaH uktaH ttr| AtmAnaM vAsudevAkhyaM cintayan mdhusuudnH| kalpaM zete prabuddho'tha brahmarUpI sRjtypi| dviparAddhaM tato'vyakta prakRtau lIyate dvij| sthAnAt sthAnaM dazaguNamekasmAdagupyate mune| tato'STAdazame bhAge praarddhmbhidhiiyte| parArddhadviguNaM yatra prAkRtaH sa layaH smRtaH / eka daza zataJcaiva sahasramayutaM tthaa| lakSazca niyutaJcaiva koTirarbuda eva c| kharcazcaiva nikharcazca zaGkapadmau ca saagrH| antyaM madhyaM parArddhazca dazavRddhottarottaram / anAdRSTyAgnisamparkAt kRtsne saMjvalite dvija / mahadAdivikArasya vizeSAntasya sNkssye| Apo grasanti vai pUrva bhUmergandhAdikaM guNam / ityAdinA svasvaprakRtau bhUmyAdInAM layamuktvA uktaM punarmahAntazca prakRti sati dvij| vyaktAvyaktA ca prakRtivAktasyAvyaktake lyH| ityevaM mahApralayAkhya ekavidhaH prAkRtaH pralaya uktH| tataH paraM nirvANAkhyaH prAkRtaH pralaya ukto ythaa| pumAneko'kSaraH zuddhaH so'pyaMzaH prmaatmnH| prakRtiH puruSazcaitau lIyete prmaatmni| na tatra santi sarveSAM nAmajAtyAdikalpanAH / iti pradhAnakSetrajJAdivedavidyAntAnAM paramAtmani zive layo nirvANAkhyaH prAkRtaH pralaya uktH| tataH paraM mahAnirvANAkhyaH prAkRtaH pralaya ukto ythaa| sattAmAtrAtmake'jJa ye jJAnAtmanyAtmanaH pre| iti| Atmana iti paramAtmanaH paravyomarUpasya catuSpAdbrahmaNazcaturthapAdagAyatrIsahitatripAtpuruSasya zivasya sattAmAtrAtmake jJAnAtmani cetanAsvarUpe pare brahmaNi zakto laya iti zaktimAtrabrahmaNo'vazeSo mahAnirvANAkhyaH prAkRtaH prlystRtiiyH| iti / viSNusaMhitAyAJcoktam / yaduttarAyaNaM tadahadevAnAM dakSiNAyanantu rAtriH, saMvatsaro'horAtraH, tatriMzatA mAso, mAsAste dvAdaza varSam / dvAdazavarSazatAni divyAni tu kaliyugam, tadviguNAni dvAparaM, triguNAni tretA, cagurguNAni tu For Private and Personal Use Only
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1453 kRtayugam, dvAdaza varSasahasrANi divyAni caturyugaM, catuNoM yugAnAmekasaptatirmanvantaram, caturyugasahasrazca kalpaH, sa ca pitAmahasyaikamahastAvatI cAsya rAtriH, te ca dve asyAhorAtraH, evaM vidhenAhorAtreNa bhAsavarSagaNanayA, sarvasyaiva hi brahmaNo varSazatameva khalvAyuH, brahmAyuSA paricchinnaH, kAlaH pauruSo divasaH, tasyAnte mahAkalpaH, tAvatyeva cAsya nizA, pAruSANAmahorAtrANAmatItAnAM saGkhadhava nAsti na ca bhaviSyANAmanAdyantatA kAlasya, evamasmin nirAlamba kAle satatayAyini / na tadarbhUtaM prapazyAmi sthitiryasya bhaved dhruvaa| gaGgAyAH sikatA dhArAstathA varpati vaasve| zakyA gaNayitu loke na vyatItAH pitaamhaaH| caturdaza vinazyanti kalpa kalpe sureshvraaH| sarvalokapradhAnAzca manavazca cturdsh| vahUnIndrasahasrANi daityendraniyutAni c| vinaSTAnIha kAlena manujevatha kA kthaa| iti / ___ asya pralayasya vAdaprativAdAbhyAmakSapAdagautamena nyAyazAsane sthApanA kRtaa| tad yathA--avayavAvayaviprasaGgazcaivamA pralayAt / na pralayo'NusadabhAvAt / paraM vA trutteH| AkAzavyatibhedAt tadanupapattiH / AkAzAsavagatatvaM vA / antavahizca kAryasya kAraNAntaravacanAdakAye tdbhaavH| sarvasaMyogazabdavibhavAca sarvagatam / avyUhAviSTambhavibhukhAni cAkAzadhAH / mUrttimatAzca sNsthaanoppttervyvsdbhaavH| saMyogopapattezca / anavasthAkArikhAdanavasthAnupapattezcApatiSedhaH / buddhayA vivecanAt tu bhAvAnAM yAthAtmyAnupalabdhestanvapakarSaNe pttsdbhaavaanupptteyedvshissyte| vyaahtvaadhetuH| tadAzrayatvAdapRthaggrahaNam / pramANatazcArthapratipatteH pramANAnupapattyupapattibhyAm / iti Sor3azabhiH sUtraH pralayasthApanA vArtikena vyAkhyAtA / tad yathAavayavAvayaviprasaGgazcaivamA prlyaaditi| evamuktaprakAreNAvayavisiddhau satyAzcAvayavAvayavibhAvaprasaktirA pralayAta pralayaparyantaM bhvti| pralaye tu tadvinAzAt / caturvidho hi pralayo nitya-naimittika-trividhaprAkRta- nirvaannmokssbhedaat| tatra prANinasvete yadaviratamaharahamriyante sa nityamalayaH, sarvadAvinAzaH kalpAnto naimittikaH, prAkRtastu mahApralayo nirvANapralayo mahAnirvANapralaya iti trividho nirvANamokSa aatyntikaalyH| tatra yAvajIvati tAvad devadattAdiravayavAvayavibhAvApanno yadA mriyate tadA nAvayavI iti / 1 / tatrAha vAdI / na pralayo'NusadbhAvAt / 2 / A pralayAdavayavAvayavibhAvaprasaGga iti yaduktaM tatra pralayo nAsti, aNusadbhAvAt / prANinAM maraNe For Private and Personal Use Only
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1454 ghrk-sNhitaa| , janapadoddhvaMsanIyavimAnam sthUladehAtmasaMyoganAze nityAnubandhapaJcamahAbhUtasahita-mUkSmazarIri-puruSasadbhAva ev| tasmAt nityapralayo naastiiti| tatrottaramAha prlyvaadii| kRtAdiSu catuSu yugeSu krameNa dharmapAdakSaye bhUmyAdInAM guNapAdakSayastataH pANinAmAyuHkSayaH kalizeSe niHzeSeNa bhavati tato na prANI jAyate ityevaM truTiH syAt tasmAdasti pralayazcaturyugAnte punazca kRtapattau brahmA pUrvavat sampUrNAyuSaM sarva sRjatIti / 2 / tatrAha vAdI-paraM vA truTeH / 3 / tathAvidhacaturyugAnte prANinAM truTeH paraM vANusadbhAvAnna pralayo na hi sraSTA sUkSmazarIriNaM sRjati sa ca varttata eveti / 3 / tatrAha pralayavAdI-AkAzavyatibhedAt tadanupapattiH / 4 / tasyANoH sdbhaavsyaanuppttiraakaashvytibhedaat| teSAmaNUnAm antarvahizcAkAzena * smprveshaavinaashivaat| teSAmaNUnAmArambhakANAmantabehizvAkAzo'sti tatasteSAmavayavAnAM vibhAgena truTiH syAt tataH praNAza iti / 4 / yadyAkAzenAntarvahizca vyatibhedaH samAvezo'NUnAM neSyate tadA khalu / / AkAzAsa+gatavaM vA / 5 / aNUnAmantarvahirAkAzAbhAve hyAkAzasya asa+gatalaM vA prasajyate / 5 / tatrAha vAdI-antarvahizca kAryyasya kAraNAntaravacanAt akArye tadabhAvaH / 6 / kAryyadravyasya zarIrendriyaviSayasaMzasya kAraNAntarasya pRthivyaadibhuutvcnaadntrvhishcaastyaakaashH| akATye pANyaprANinAM kAraNabhUte dravye paJcamahAbhUtamanodika kAlAtmani vahirantazcAkAzasyAbhAva iti| 6 / na cAkAzasyAsavvaMgatavaM tato bhavati, katham sarvasaMyogazabdavibhavAca sagatalam / 7 / sarvagataJcAkAzaM srvsNyogshbdvibhvaat| paramANubhistatkAya'zca saha saMyogA AkAze vibhvnti| yatra kacidutpannAzca zabdA AkAze vibhavanti tadAzrayAzca bhavantIti / 7 / avyUhAviSTambhavibhukhAni caakaashdhrmaaH| 8 / avyUhAdayazcAkAzadhAH / saMyutapratighAtinA dravyeNAkAzo na vyUhyate kASThenevodakaM nirvyvkhaat| sarva pratighAtidravyaJca nAkAzaM viSTabhnAti nAsya kriyAhetu guNaM zabdaM prvnaatysprshvaat| aNvavayavasya aNutaratamavaprasaGgAdaNoH kaarytvprtissedhH| kAryakAraNadravyayoH primaannbheddrshnaat| evaM tarhi maraNottarakAlamaNusadbhAvAnna pralayaH iti / 8 / tatrAha prlyvaadii| kAryakAraNadravyayoH parimANabhedAdeva / mUrttimatAJca saMsthAnopapatteravayavasadbhAvaH / 9 / kAryakAraNadravyayoH parimANabhedAd vyAkRtAvyAkRtamUrttimatAM trikoNAdisaMsthAnopapatterArambhakAvayavasadbhAvaH / trikoNaM catuSkoNaM parimaNDalamityevaM saMsthIyate yat tat saMsthAnaM so'vyvsnniveshH| pari For Private and Personal Use Only
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] vimaansthaanm| 1455 mnnddlaashcaannvH| tahi cANavaH pArimANDalyAt kAvye sAvayavA hetavaH syustataH kAryANAM trikoNAdisaMsthAnadarzanAdavayavasadbhAvaH / 9 / kasmAt 1 / / saMyogopapattezca / 10 / bahUnAmaNUNAM saMyogamantareNa notpadyate trikoNAdisaMsthAnaM tasmAt saMyogopapattezcANUnAmavayavasadbhAvaH / 10 / evaM tarhi cAvayavasaMsthAnasyAnavasthA bhvtiiti| tatrAha-anavasthAkArikhAdanavasthAnupapattezca apratiSedhaH / 11 / anavasthAkAritvAt teSAmazUnAM saMyogApatiSedhaH / yAvat mUrttimalloke'sti tAvat svaNavaH sNyujynte| anavasthAnupapattezthANUnAM sNyogsyaaprtissedhH| yAvaddhi mUrtimat prasiddhaM tAvato'nyannAbhUnna kacida vA bhAvi / 1 // ityevaM vadantaM pralayavAdinaM prati punarAha vAdI / / evamapi maraNottarakAlaM caturyugAntakAla ivANusadbhAvAnna prlyo'stiiti| nava hi dravyANi pRthivyaptejovAyvAkAzAni mnodikkaalaatmaanshceti| rUpAdIni ca saptadaza guNA utkSepaNAdIni paJcakarmANi samavAyazceti catuSkaM nityaM maraNAduttaraM mukSmadehiSa vrttte| iti / / tatrApyuttaramAha pralayavAdI / / avayavAvayaviprasaGgazcaivamA prlyaat| iti| yAvat kalpAntapralayaM tAvadevAvayavAvayaviprasaktirevaM bhvti| pUrNe hi kalpAntakAle teSAmaNUnAmasadbhAva AkAzavyatira bhedAt / tada yathAgniruvAca vshisstthaay| naimittikasya kalpAnte vakSye rUpaM layasya te| daivayugasahasrAnte kSINaprAye mhiitle| anAdRSTiratIvoyA jAyate shtvaarssikii| tataH sattvakSayaH syAcca tato vissnnurjgtptiH| 'sthiro jalAni pibati bhAnoH saptasu razmiSu / bhUpAtAlasamudrAdi-toyaM nayati saMkSayam / tatastasyAnubhAvena toyAhAropaTa hitaaH| ta eva razmayaH sapta jAyante sapta bhaaskraaH| dahantyazeSaM trailokyaM sapAtAlatalaM dvij| kUrmapRSThasamA bhUH syAt tataH kaalaanirudrkH| zeSAhizvAsasampAtAt pAtAlAni dahatyadhaH / pAtAlebhyaH paraM viSNubhuvaM svaga dhtytH| azarIramivAbhAti trailokyamakhilaM tthaa| tatastApaparItAstu lokdvynivaasinH| gacchanti ca mahalokaM maholokAjjanaM ttH| rudrarUpI jagat dagdhvA mukhanizvAsato hareH / uttiSThanti tato meghA nAnArUpAH svidurtH| zataM varSANi varSantaH zamayantyagnimutthitam / saptarSisthAnamAkramya sthite'mbhasi tato marut / atha nizvAsajo viSNo zaM nayati tAn ghnaan| vAyu pIkhA hariH zete zeSe caikArNave prbhuH| brahmarUpadharaH siddhrjnsthairmunibhisttH| AtmamAyAmayIM divyAM yoganidrAM samAsthitaH / AtmAnaM vAsudevAkhyaM cintayan mdhusuudnH| kalpaM zete prabuddho'pi brahmarUpI sRjtyth| iti| ityevaM klpaantprlypryntmvyvaavyviprsktiriti| For Private and Personal Use Only
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1456 crk-sNhitaa| (janapadoddhvaMsanIyavimAnam tatrAha punrvaadii| na pralayo'NusadbhAvAt / / tathAvidhe vinAze'pyaNavo hi santi yaiH punaH sRjyate iti cet tatrAha prlyvaadii| pUrNe kalpAntakAle teSAmaNUnAM sadbhAvAnupapattirAkAzavyatibhedAt / yadi teSAmantavahivAkAzasamAvezo nAsti tadAkAzasyAsarvagatavaM prsjyte| AkAzavyatibhedAt tu teSAM binAzivamataH pralayAvasAne teSAM mUkSmabhUtAnAM punaH sarga uktH| tada yathA mnunaa| aNvyo mAtrA vinAzinyo dazA nAJca yAH smRtAH / tAbhiH sArddhamidaM sarva sambhavatyanupUrvazaH / tasya so'hanizasyAnte prasuptaH prtibudhyte| pratibuddhazca sRjati manaH sadasadAtmakam / manaHsRSTi vikurute codyamAnaM 'siskssyaa| AkAzaM jAyate tasmAt tasya zabdaM guNaM viduH| AkAzAt tu vikurvANAt sarvagandhavahaH shuciH| balavAn jAyate vAyuH sa vai sparzaguNo mtH| vAyorapi vikuLaNAda virociSNu tamonudam / jyotirutpadyate bhAsvat tadrUpaguNamucyate / jyotiSazca viku NAdApo rasaguNAH smRtaaH| adbhayo gandhaguNA bhUmirityeSA sRssttiraaditH| iti| yathA punaH lokasarge paJcamahAbhUtasargaH kalpAnte teSAM nAzAt tathA puruSe'pi punarjanmani pazcamahAbhUtAnAM punaH sagoM vakSyate shaariire| yathA-pralayAtyaye simRkSuH bhUtAnyakSarabhUtaH pUrvataramAkAzaM sRjti| tataH pravyaktataraguNAMzcaturo vAyavAdIn bhaavaan| tathA dehapragrahaNe'pi sattvakaraNo garbhAzayamanupavizya sattvopAdAnaH pUrvataramAkAzaM sRjati tataH pravyaktataraguNAn vAyavAdIzcaturo bhAvAniti / kalpAnte'NUnAM truTirbhavati loke maraNe tu puruSe c| tasmAdasti prlyH| / tatrAha punvaadii| paraM vA truTeriti / 0 / kalpAnte pUrvapUrvAnupaviSTAnAM vAyvAdInAmaNUnAM truTeH parazcAkAryANAmaNUnAM gandhatanmAtrAdInAM pRthivyAdInAM sadbhAvAnna pralayaH / 0 / tatrAha prlyvaadii| AkAzavyatibhedAt tadanupapattiH AkAzAsa+gatalaM vaa| iti / tatrApyAha vaadii| antarvahizcAkAzaH kAryasya kAraNAntaravacanAdakAyye tdbhaavH| nava hi dravyANi gandhamAtrAdIni / / rUpAdayaH saptadaza guNAH paJca cotkSepaNAdIni kANyetat sarvaM sannityam adravyavata kAraNaM sAmAnyavizeSavacaMti naipAmantarAkAzavyatibhedo vahistu tatrAkAzaM savvasaMyogazabdavibhavAcca srvgtm| avyuhAviSTambhavibhukhAni cAkAzadhAH / aNvavayavasyAnutaratamavaprasaGgAdaNoH kAryavapratiSedhaH / kAryakAraNadravyayoH parimANabhedadarzanAt / / tatrAha prlyvaadii| kAryadravyANAM kAraNadravyamaH primaannbhedrshnaadev| mamilAJca saMsthAnopayo kAraNa For Private and Personal Use Only
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1457 dravya tyaavyvsdbhaavH| sa cAvayavo vyAkRto'vyAkRto vAsti yamantareNa kAyyadravyANAmavayavArambho na smbhvti| sNyogopptteshc| bahUnAmanAM saMyogamantareNa kAyadravyANAM trikoNAyavayavAdisaMsthAnaM nopapadyate tasmAta sNyogopptternaamvyvsdbhaavH| tathA caavyvsNsthaansyaanvsthaa| anantaM hi vastu tattadvassunazcAvayavasaMsthAnamanantaM pratyekabhedAt / tathA cAvayavAnAm anavasthAkArikhAdaNUnAmanavasthAnupapattistatasteSAM saMyogapratiSadho na bhavatItyata uktaM dravyaguNakarbhANIti savvaM sannityamadravyavat kAyyaM kAraNaM sAmAnyavizeSacceti kAryakhAdAkAzavyatibhedo'sti / tasmAdasti pralaya iti / tabAha vaadii| satyaM tAvad dravyaM guNAH karmANItyetat savva sannityamadadravyavat kAya kAraNaJceti tatrAhakArasya kAyaM tat savvamadravyArabdhaM tato nityamiti teSAmaNUnAM sadbhAvAnna pralaya iti / 0 / tatrAha pralayavAdI c| ayavAkyaviprasaGgazcaivamA prlyaat| iti| yAvat prAkRtapralayaM tadevAvayavAvayaviprasaktirevaMprakAreNa bhavati / prAkRtapalaye hi teSAM navAnAM dravyANAM guNAnAM karmaNAM vinAzAt / tad yathA mnunoktm| yugapat tu pralIyante yadA tasmin mhaatmni| tadAya savvabhUtAmA sukhaM svapiti. nintaH / tamo'yantu samAzritya ciraM tiSThati sendriyH| na ca svaM kurute kamma tadotakAmati muurtitH| yadANumAtriko bhUkhA vIjaM sthAsnu cariSNu c| samAvizati saMsRSTastadA mUttiM vimuJcati / iti / ityevaM mahAbrahmaNi nArAyaNe'sminnAditye sthAvarajaGgamaparamANulaye dviparAddhaM'yaM nArAyaNo brahmAdityo mUrti muzcati catummukhazcaturbhujazva paJcAnanazcetyevaM yAvatI mUttimatI sarca mUrti vimuJcati, tadA yathA bhavati taduktAgninA vshisstthaay| dviparAddhe tato'vyakte prakRtau lIyate dvija / parArddha dviguNaM yatra prAkRtaH sa layaH smRtH| anAvRSvyAgnisaMpakAta kRte saMjvalite dvij| mahadAdivikArasya vizeSAntasya sNkssye| IzecchAkArite tasmin sammApta prtisnycre| Apo grasanti vai pUrva bhUmegandhAdikaM guNam / AttagandhA tato bhUmiH pralayAyaiva kalpate / rasAtmikAzca tiSThanti hyApastAsAM raso gunnH| pIyate jyotiSA tAsu naSTAsvagnizca diipyte| jyotiSo'pi guNaM rUpaM vAyu sati bhaasvrm| naSTe jyotiSi vAyuzca balI dodhUyate mhaan| vAyorapi guNaM spazamAkAzo grasate ttH| vAyo naSTa khasya zabdaM bhUtAdinasate ttH| abhimAnAtmakaM tazca bhUtAdiM grasate mahAn / bhUmiyati layaJcApsu Apo jyotiSi yAnti tt| vAyo vAyuH khe ca khaJca For Private and Personal Use Only
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1458 crk-sNhitaa| (janapadoddhvaMsanIyavimAnam bahakAra layaM sa c| mahattattve mahAntaJca prakRtigrasate dvij| vyaktAvyaktA ca prakRtivyaktasyAvyaktake lyH| avyaktaM syAt tamolInaM rajasi syAdrajastataH / sattve lInamevameva guNasAmyAtmakantu tt| avyaktaM syAt pradhAnAkhyaM tatrasthAH purussaastdaa| pumAneko'kSaraH zabdaH so'pyaMzaH prmaatmnH| iti / ityavaM dviparAddhasaMvatsareSu pUrNaSu khalvetadAdyavyaktAtmAntaM savvaM pralIyate / tAvat kAlaM sarva tavyAkRtAvyAkRtAvayavAvayavitayA prsjyte| iti eSa mahAkalpo mahApralayo naam| tatrAha vaadii| na pralayo'NusadbhAvAt / ityevaM bhUmyAdInAmavyaktAntAnAM vinAze'pi pralayo na bhavati tessaamnnusdbhaavaat| naivaM gandhamAtrAdilakSaNA hi bhUmyAdayo'vyaktAntA aNavasteSAM svasvaprakRto laye truTibhavati naivANavaH santi / / tatrAha vaadii| paraM vA truTeriti / tathaiva svaskhaprakRtau bhUmyAdalaye truH paraM vANusadbhAvAna prlyH| yadupAdAnaM punaravyaktaM bhavati avyaktAnmahAnityavamAdi syAt tattadupAdAnanvaNu vartata eva / / tabAha prlyvaadii| AkAzavyatibhedAt tdnuppttiH| teSAmaNUnAM sadbhAvAsyAnupapattirAkAzavyatibhedAt paramavyomnasteSAmantavahiHsamAvezAt teSAM kAle pralayAt / naivaJcet tadAkAzasya asavvagatatvaM vA syAt / / tatrAha vaadii| antava hizca kAryyasya kAraNAntaravacanAdakAyya tadabhAvaH / kAryasya vastuno hyantazca vahivAkAzavyatibhedo'sti kAraNAntaravacanAt bahunAmupAdAnakAraNAnAM vacanAt / bahubhirArabdhe vastuni hyaakaashmntrgtmaavishti| akAvye tu kathamAkAzamantarA bizedatastu akATye'ntarAvezo naakaashsy| avyaktAdInAmupAdAnamakAya tannityaM na tadantarAkAzasamAvezastasmAt tatsadbhAvo na prlyH| na cAkAzasyAsarvagatavam / sarvasaMyogazavda vibhAvAcca svvNgtvm| avyUhAviSTambhavibhukhAni caakaashdhrmaaH| tathANvavayavasyANutaratamavaprasaktaMraNoH kAryavapratiSedhaH / tabAha prlyvaado| avyaktasyApchupAdAnaM bhUto yo'Nustasya mUrtimatAJca sNsthaanoppttervyvsdbhaavH| yathA khalvavyAkRtamUrtimadavyaktaM yadaNubhirArabdhaM sadbhavati teSAm aNUnAmapi pRthak pRthagavyAkRtamUrtimattvena saMsthAnamupapadyate tato'vayavasadbhAvaH tadavayavAvayaviprasaktirA prlyaat| tadavayavasadbhAvasta saMyogopapattezca / nAntareNAnekopAdAnam avayavo bhavati tato'nekopAdAnAnAM sNyogopptteshcaavyvsdbhaavH| teSAmaNUnAmavyaktasyopAdAnAnAM naikavidhA yvsthaa| tattatpRthakpRthagavasthA khanavasthA tatkArikhAt tadanavasthAnupapattezca For Private and Personal Use Only
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1456 teSAmaNanAmavayavapratiSedho na bhavati ityuktm| anavasthAkArikhAt anavasthAnupapattezvApratiSedha iti / tasmAdasti prlyH| saMvatsarANAM dviparAddhaM prAkRtasagasthitikAlastataH paraM prAkRtapralayastAvatkAlaM vrtte| iti saMvatsarANAM catuHparAI pradhAnakSetrajJapuruSAdonAmeko'horAtrastathAvidhAhorAtrANAM SaSTuattaratrizatamahorAtrAH saMvatsarastatsaMvatsarazataM teSAmAyuriti saMvatsaraparA nAM caturdaza zatAni catvAriMzaca parArddhAni varSamekaM bhavati, teSAM varSANAM zataM saMvatsarAparArddhAnAM catuzcatvAriMzatsahasrAdhikalakSamekaM bhavati, tena SaTtriMzatsahasrANi brahmaNo bhvnti| tAvati kAle sampUrNe prakRtipuruSakAlAzcatvAro vedA vidyAvAparAH parAvidyA ca vedAntapuruSaH sadAzivazcetyete paramAtmani paravyomni vyomakeze zive lIyante / sa nirvANAkhyaH prAkRtaH pralayaH / taduktamagninA vaziSTAya / prakRtiH puruSazcaitau lIyete paramAtmani / na tatra santi sarveSAM naamjaatyaadiklpnaa| iti / zvetAzvataropaniSadi matrazca / yadA tamastAnna divA na rAtriH na sanna cAsacchiva eva kevlH| tadakSaraM tat saviturvareNyaM prajJA ca tasmAt prasRtA puuraannii| iti / / ityavayavAvayaviprasaktizcaivamA pralayAdityuktam / tatrApyAha vaadii| na prlyo'nnusdbhaavaaditi| tatra paramAtmani sarveSAM vinAze'pi na pralayo bhavati tepAmArabhmakANusadbhAvAt / / naivaM te hyaNavasteSAM vinAze pArthivAdiparamANuvadaNusadbhAvAbhAvAt / / tatrAha vaadii| paraM vA juTeriti / teSAM truTeH paraM vA tadupAdAnAnAmaNUnAM sadbhAvAnna pralaya iti / / tatrAha prlyvaadii| AkAzavyatibhedAt tdnuppttiH| pradhAnapuruSAdInAmupAdAnabhUtA ye'NavasteSAM sadbhAvAnupapattiH prmaakaashvytibhedaat| yadi paramAkAzasamAvezasteSAmantavahine syAt tadA AkAzAsavaMgatatvaM vA / 0 / tatrApyAha vaadii| antarva hizca kAryasya kAraNAntaravacanAdakAye tdbhaavH| kAryasya vastuno'nekakAraNAntaravacanAt taiH kAraNAntarairArabhyamANe kAvye khAkAzamantargataM vahizca bhvti| na caiSAM pradhAnapuruSAdInAmupAdAnasya kAraNAntaravacanamasti prasiddhavAdakAyyatvaM tatastadaNUnAmantarAkAzaM paravyomApi nAsti tato na sdbhaavaanuppttiH| paravyomnazcAkAzasya naasrvgtkhm| sarvasaMyogazabdavibhavAcca srvgtm| avyUhAviSTambhavibhukhAni caakaashdhrmaaH| aNvavayavasyANutaratamakhaprasaktaraNoH kAyyavapratiSedhaH kAyyakAraNavastunoH parimANabhedadarzanAt / iti cena kAyyakAraNayoH parimANabhedAdeva hi| mUttimatAzca sNsthaanoppttervyvaasdbhaavH| paramavidyAdipradhAnAntAnAmupAdAnaM gAyatrI For Private and Personal Use Only
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1460 crk-sNhitaa| janapadodadhvaMsanIyavimAnam sthAni tejo'bannAni teSAmavyAkRtamUrttimatAM saMsthAnasya vibhinnsyoppttervyvsdbhaavH| sNyogopptteshc| teSAM trayANAM saMyogazcopapadyate ttstdvyvsdbhaavH| anvsthaakaaritvaadnvsthaanupptteshcaaprtissedhH| taistejo'bannai svittribhUtaiH paramavidyAdInAmavasthAvibhinnatAkArikhAdanyathA paramavidyAdInAmavasthAbhedAnupapattiH syAt tasmAcca teSAM tejo'vannAnAM saMyogapratiSedho na bhavatIti / yAvAn saMvatsarANAM pagarddhakAlaH pradhAnAdiparamavidyAntAnAmAyuruktastAvavarSa paramAtmanaH zivasyaikamahastAvatI rAtrirityevamahorAtrANAM SaSTyattarazatatrayaM varSamekaM tathAvivarSANAM zatamAyuH paramAtmanaH zivasya tAvatkAlaM zivasya paramavyomalakSaNAvayavAvayaviprasaktiH zivAyAzca gAyatrayA lohitazuklakRSNavallakSaNAyA avayavAvayaviprasaktirA pralayAt / mahAnirvANAkhyaprAkRtapralayaparyantam / pUrNe ca tathAvidhavarSa zate pUrvametadAdiparamavidyAsadAzivAntaM paramAtmani lIyate tatparamAtmA zivo gAyatrayAM zivAyAM lIyate gAyatrIsthAnAM tejo'vannAnAmannamapsu lIyate Apastejasi lIyante tejaH paramAkAzarUpAyAM zakto brahmaNi lIyate iti gAyatrI tejo'bannalakSaNahInA zaktirUpA avtisstthte| iti mahAnirvANAkhyaH prAkRtaH prlyH| ityetaduktaM zvetAzvataropaniSadi mntre| yatrako'varNo bahudhA zaktiyogAda varSAnanekAn vihitArtho ddhaati| vicaiti cAnte vizvamAdo sa devaH sa no buddhayA zubhayA saMyunaktu / iti| agninA coktaM vaziSThAya / sattAmAtrAtmake'jJa ye jJAnAtmanyAtmanaH pre| AtyantikaM layaM vakSye jJAnAdAtyantiko lyH| iti| sattAmAtre zAnAtmake pare brahmaNi khalvaze ye zaktimAtra paramasyAtmanaH zivagAyatrAbhayAtmakasya laya iti prakaraNAt / jJAnAt tattvajJAnAdarbAgebhyaH pralayebhyo nirvANamuktirAtyantikaH pralayo bhavatIti / __ tatrAha vAdI-na pralayo'NasadbhAvAt / naivaM pralayo bhavatyaNasadbhAvAt / etadAdInAmaNavo hi zakto vrtnte| iti / / tatrAha prlyvaadii| etadAdInAM ye'NavasteSAM tadA truTiH syAt tato naannusdbhaavH|| tatrAha vaadii| paraM vA truTeriti / teSAm aNUnAM truTervAparamasadrUpANAmaNUnAM sadabhAvAt / taduktaM taittirIyopaniSadi / asada vA idamagra aasiiditi| tatrAha prlyvaadii| AkAzavyatibhedAt tdnuppttiH| paramamahAkAzarUpAyAH zaktasteSAmaNanAmantarva hizca samAvezAt sdbhaavaanuppttiH| AkAzAsa+gatatvaM vA / / tatrAha vaadii| antarvahizca kAyyasya kAraNAntaravacanAdakArye tdbhaavH| na hi te'sadrUpA aNavaH For Private and Personal Use Only
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1461 iti vikArANAM prAgutpattiheturukto bhvti| evaMvAdinaM bhagavantamAtreyamagniveza uvAca, kiM nu khalu bhagavan niyatakAlapramANamAyuH savvaM na veti // 17 // kAryAsteSAmantana shktiraakaashruupaasti| na cAsa+gatalaM shktraakaashruupaayaaH| sarvasaMyogazabdavibhavAcca savvaMgatalam / avyUhAviSTambhavibhukhAni cAkAzadhammasteina teSAmaNUnAM kAyyevapratiSedhaH / tatrAha prlyvaadii| mUttimatAzca sNsthaanoppttervyvsdbhaavH| tairaNubhirhi kAye mUrtirArabhyate tataste mUrtimantastasmAt teSAmavayavAH santi / saMyogopapattezca / tairanekaimilikhA yataH kAye mUrttirArabhyate tataH saMyoga upapadyate tasmAt teSAmavayavAH santi / anvsthaakaarikhaadnvsthaanupptteshcaaprtissedhH| teSAM parasparamelanena kAvyeSu avasthAvibhinnakhakArikham / na cedavasthAbhedasya kAyyeSvanupapattistasmAt saMyogasya pratiSedho na bhavatIti pralayo'styeva na nAstIti / 11 / __tatrApyAha vaadii| buddhayA vivecanAt tu bhAvAnAM yAthAtmyAnupalabdhestantvapakarSaNe paTasadabhAvAnupalabdhivat tadanupalabdhiH / 12 / buddhayA vivecanAt tu gAyatrAntAnAM pralaye bhAvAnAM yaathaatmysyaanuplbdhirydvshissyte| yathA-paTasya tantUnAmapakarSaNe eTasya yadavaziSyate tasyAnupalabdhiH, parantu kimapi vartata eva / tasmAdaNusadbhAvAnna prlyH| uktnyc| asada vA idamagra AsIditi / tatrAha pralayavAdI / vyaahttvaadhetuH| tanvapakarSaNe paTasabhAvAnupalabdhivaduktarUpeNa pralaye yadavaziSyate tsyaanuplbdhirityhetuH| vyAhatatvAt / paTasya tanvapakarSaNe'vazeSAbhAvAt tato'vaziSTaM varttate ityuktaM vyAhatam / 13 / tadAzrayakhAdapRthaggrahaNam / 14 / kArya kAraNAzritaM tankhAzritaH paTastanvapakarSaNe paTo naasti| yataH kAryakAraNayorna pRthagagrahaNam / kasmAt ? pramANatazcArthapratipatteH / 15 / pratyakSAdipramANato hi pttsyaasdbhaavprtipttiH| pramANAnupapattyupapattibhyAm / 16 / bhAvAnAmastitvaM nAstitvaM pramANaizcopapadyate pramANaizca nopapadyate iti / ityevaM mahAnirvANe yA zaktibrahma vartate sA mUlA prkRtiH| sA tu na srgaavsthaa| yeSAM sargasteSAM pralaya iti / / 16 // __ gnggaadhrH-itiityaadi| evaMvAdinaM bhagavantamAtreyamagniveza uvAcakinnu khlvityaadi| nu bho bhagavana niyatakAlapramANamAyuH kimaniyatakAlapramANam ? iti saMzayaH // 17 // For Private and Personal Use Only
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir janapadodadhvaMsanIyavimAnama 1462 taM bhagavAnuvAcaihAgniveza bhuutaanaamaayuyuktimpeksste| deve puruSakAre ca sthitaM hyasya balAbalam // devamAtmakutaM vidyAt karma yat pUrvadaihikam / smRtaH puruSakArastu kriyate yadihAparam // balAbalavizeSo'sti tayorapi ca krmnnoH| dRSTaM hi trividhaM karma hInaM madhyamamuttamam // gaGgAdharaH-taM bhagavAnAtreya uvaac-ihetyaadi| iha karmakSetre bhuuloke bhUtAnAmAyuyu ktiM trkmpeksste|yauktikkaalprmaannmaayuH|yuktimaah-daiv ityaadi| daivamiti pUcadaihikaM pUrvajanmani dehavatA khalvAtmanA yacchubhamazubhaM vA kamme kRtaM tatphalaM dhamAdhammarUpaM daivam / iha tu janmani yaca zubhamazubhaM vA kamme kriyate tatkammaphalaM dhamAdhammarUpaM puruSakAraH smRtH| nanu devapuruSakArau saveM kuvanti na kathaM savapAM samAnamAyuH pramANaM bhavatItyata aah--blaabletyaadi| tayoH shubhaashubhruupdevpurusskaaryobelaablvishesso'pysti| kuto balAbalamityata cakrapANiH-yuktimapekSata iti daivapuruSakArayoryuktimapekSate niyatatve'niyatatve vetyarthaH / balaJcAbalaJca balAbalam, tatrAyupo niyatatvena balamaniyatatvenA'balaM jJeyam / yadyapi porcadaihikaM kAsthiratvena gatam, tathApi tajanitAdRSTasya vidyamAnatvAt, tadadvArA tat karma kAraNaM bhvtyevehjnmnypi| puruSakArastviha janmanyapi kRtaM karma saamaanyenocyte| tatra balimaGgalAdi aSTajananatvAd vyApriyate, tathA bheSajAdi rsrudhiraadidvaaraa| udArayoriti prshsttvenottmyoH| dIrghasyeti rasAyanAdinA zatAdapi diirghsy| sukhasyeti niirogtven| niyatasyeti yuganiyatasya, kalau vrssshtprmaannsyetyrthH| zatAdarvAGa niyatamapIha niyatazabdenocyate, tena na tatra tasya daivapuruSakArajanyatvaM ghaTate, tathApi, tasyA'prazastadaivapuruSakArajanyatvAt devapuruSakArajanyatvaM bhavatIti yuktam ; kiJca aniyatAyuSa eva puruSA rasAyanAdhikAriNo bhavanti niyatAyupaM prati rasAyanasyAkiJcitkaratvAt / rasAnAdikRtaJcAyuraniyataM prazastatvena prazastadaivapuruSakArajanyaM bhavatIti yuktam / kiMvA, dIrghatve sati niyatasyAyupo heturiti yojnaa| tena, yuganiyataJca zatavarSam, tathA tadadhikaJcAniyataM mahatA karmaNaiva kriyte| puruSakAreNa tu mahatAsya sukhitvaM rogopaghAtAt kriyte| rasAyanena ca jarAdivyAdhipratighAtaH kriyte| rasAyanalabhyamapyAyurbalavat karmaniyatameveti bhAvaH / For Private and Personal Use Only
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimaansthaanm| 1463 tayorudArayoryuktirdIrghasya sasukhasya ca / niyatasyAyuSo heturviparItasya cetarA // madhyamA madhyamasyeSTA----- -----kAraNaM zRNu cAparam // daivaM puruSakAreNa durbalaM hApahanyate // devena cetarat karma vishissttenophnyte| dRSTA yadeke manyante niyataM maanmaayussH|| aah-dRssttmityaadi| tayozca kA yuktirityata Aha-tayorityAdi / tayordaivapuruSakArayoruttamayodhammayordaivapuruSakArayoryuktiyogo dIghasya sukhAnvitasya niyatasyahitasya cAyupo hturbhvti| dhammo hi sarvatra zubhasya heturadhammo nAzasya ceti / yathAdhammazca vRddhihAsAvAyuSaH sarvatra / viparItasya isvasya duHkhAnvitasyAniyatasya cAyuSo heturitarA hInayordaivapuruSakArayoH puNyayoH pApayo cottyoyuktiyogH| evaM madhyamasyAdIrghAhasvasya sukhaduHkhAnvitasya niyatAniyatasya cAyuyo hatumadhyamAmadhyamayodevapuruSakArayoH puyayoyuktiH pApayozca madhyamayoH puNyahInayoyuktistanmadhyamAdalpamadhyamasyAyuSo hturiti| nanu daivapuruSakArayoH puNyapApayostrividhayomizraNe kIdRzam AyuH syAdityata Aha-kAraNaM zRNu caaprmiti| tad yathA / daivmityaadi| dubbalaM daivaM puNyaM pApaM vA puruSakAreNa prabalena virodhinA yata upahanyate / durbalaM daivaM puNyaM prabalena puruSakAreNa pApenopahanyate pApaJca daivaM durbalaM prabalena puNyena purusskaarennophnyte| tasmAdubhayaM dRzyate iti| iha janmani pApakArI svalpAyuduHkhAnvito'niyatAyuSkazca durbaladaivAkhyapuNyopaghAtAt / iha janmani pApakArI dIrghAyuzca sukhAnvitazca niyatAyuSkazca daivAkhyamabalapuNyena durblpurusskaarpaapopghaataaditi| evaM daivena viziSTena prabalena viparItasya dIrghaTenAniyatasya tathA rogayuktatvenAsukhasya / itareti hInayordevapuruSakArayoryuktiH ityrthH| madhyamA madhyamasya dIrghatvenAdIrghatvenAniyatasya, tathA sukhAsukhatvenAniyatasyAyuSo madhyamayoH krmnnoryuktirityrthH| kAraNamiti daivapuruSakAragoH parasparabAdhane upapattim ityrthH| devmityaadi| durbalamAyurjananaM devaM balavatA mArakeNa dRSTA'pathyabhojanAdinA viparIta For Private and Personal Use Only
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1464 crk-sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam karma kizcit kvacit kAle vipAke niyataM mahat / kiJcittvakAlaniyataM pratyayaH pratibodhyate // 18 // puNyena pApena vA taditarat puruSakArAkhyaM karma pApaM puNyaM vA virodhinopahanyate / tasmAcobhayaM dRshyte| iha janmani vipulapApakArI dIrghAyuH sukhAnvito niytaayusskshc| prabaladaivena puNyeneha karmakRtapApopaghAtAt / iha janmani puNyakArI svlpaayurduHkhaanvito'niytaayusskshc| prabalena daivena pApeneha janmani kRtakarmapuNyopaghAtAt iti / atrAparamunimatamAha --dRSTvetyAdi / ityevamuktaprakArAM yuktiM dRSTvA khalveke munayo yadAyuSo niyataM mAnaM manyante, tat khalu kizcit kimapi kama mahat mahAphalaM kacit kAle vipAke pariNAme niyataM bhvti| tasmAniyatamAyuH syAditi / kiJcittu mahat karma vipAke pariNAme akAlaniyataM kAlaniyataM na bhavati tasmAdaniyatakAlapramANamAyuriti dvayaM pratyayaH pratItihetubhirupadezapratyakSAnumAnayuktibhiH pratibodhyate iti||18|| mrnnkaaryjnnaaduphnyte| viziSTena balavatA, itarat karma dRSTaM puruSakArAkhyam, upahanyate praamyte| etadaivakattuM kaSTaparAbhavadarzanAd daivaniyatameva sarvamAyuriti kecinmanyanta ityaah-dRssttvaityaadi| yadi dRSTamAyuH kAraNaM syAt, na tadA bheSajaiH samyagupapAditAnAM mRtyuH khaat| yatazca satyapi cikitsite kammavazAt tu mRtyurbhvti| tena yatrApi cikitsA jIvayatIti manyante, tatrApi kammaivAsti jIvanakAraNamiti dRSTazaktitvAdavadhArayAma iti bhaavH| devapuruSakArayorubhayorapi bAdhyatvaM darzayannekAntena niyatAyuHpakSaM vyudasyati--karmetyAdi / na kvacit karma na bhvti| yaducyate-"nAbhuktaM kSIyate karma kalpakoTizatairapi / bhavazyameva bhoktavyaM kRtaM karma zubhAzubham // " iti| kiJcittvakAlaniyatamiti, yathA-idaM mArakaM karma na tu kvacit kAle paJcaviMzavarSAdau niyatam, tena yasmin kAle puruSakArAkhyaM dRSTakarmAnuguNaM prApnoti, tasmin kAle sahakArisAnnidhyopavRhitabalaM mArayati, yadA tu dRSTamapathyasevAdi na prApnoti, na tadA maaryti| pratyayaiH pratibodhyata iti dRSTakAraNairudrikta kriyte| ye tu bruvate-kiJcit karma kAlaniyatam, yadA pacyate, tasmin kAle pacyata eveti kAla. niymH| vipAkaniyatantu-idaM karma vipacyata eva, na tu vipacyata iti n| kAlavipAkaniyatantu yathA--idaM karma asminneva kAle vipacyata eveti / etacca kAlavipAkaniyatatvAt blvttucyte| etadeva dRSTAbAdhanIyamiti / teSAM mate abhuktamapi kSIyate ducalakarma prAyazcittAdineti bodhyam, paraM viparyaye'pi tadA kiJcittvakAlavipAkaniyatamiti vaktavyaM syAt / kiJcitvakAlaniyatavacanAt tu akAlaniyatamiti // 17 // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1465 tasmAdubhayadRSTatvAt tadekAntagrahaNamasAdhu, nidarzanamapi caatrodaahrissyaamH| yadi hi niyatakAlapramANamAyuH savvaM syAt, tadAyukAmANAM na mantrauSadhimaNimaGgalabalyupahArahomaniyamaprAyazcittopavAsasvastyayanapraNipatanagamanAdyAH kriyA iSTayazca prayujyeran / nodabhrAntacaNDacapalagogajoSTrakharaturaGgamahiSAdayaH pavanAdayazca duSTAH parihAryAH syuH, na prapAtagiriviSamadurgAmbuvegAstathA na pramattonmattodbhrAntacaNDacapalamohalobhAkulamatayaH, nArayo na pravRddho'gnirna ca vividhaviSAzrayAH sarIsRporagAdayaH, na sAhasam, nAdezakAlacaryA, na ca narendraprakopaH ; ityevamAdayo bhAvA nAbhAvakarAH syuH,AyuSaH sarvasya niyatakAlapramANatvAt / gaGgAdharaH-atra niyatakAlapramANamAyuriti mataM dUSayitumAha-tasmAdityAdi / tasmAt kasyacit karmaNo mahato vipAke kacit kAle niyamAt / kasyacinmahataH kampreNo vipAke kAlAniyamAdubhayadRSTavAdubhayasya niyatakAlapramANasyAniyatakAlapramANasya cAyuSo dRSTakhAt tadekAntagrahaNaM tanniyatakAlapramANamevAyurityavadhAraNena grhnnmsaadhu| tadubhayasyAyuSo nidarzanamapi codaahrissyaamH| - nanu kasmAdubhayathAyubhavatItyata Aha -yadi hiityaadi| hi yasmAda yadi niyatakAlapramANameva samAyuH syAt tadAyuSkAmANAM sambandhe mantrAdyAH kriyA iSTayazca yAzikAdibhine prayujyeran / udbhrAntacaNDacapalagavAdayazca parihAryA na syuH / ityevamAdayo bhAvA udghAntacaNDavAlagavAdayo bhAvAH sannihitasyApi puruSasyAbhAvakarA na syuH, savasyaivAyuSo niyatakAlapramANavAt / cakrapANiH-ataH paramuttaramupasaMharati, ---tsmaadityaadi| ubhayadRSTatvAditi daivasya puruSakAraNa tathA puruSakArasya devena baadhdrshnaat| ekAntagrahaNamiti niyatamevAyuH samiti cetyrthH| nidRzyate'bhimataH pakSaH sAdhyateneneti nidarzanaM yuktirityrthH| atretyanaikAntikapakSe ; yadItyAdinA prakaraNenAyujanakasya dRSTasya hetoH sevA, tathA Ayurvirodhakasya hetorasevA 184 For Private and Personal Use Only
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1466 crk-sNhitaa| janapadodhvaMsanIyavimAnam .na cAnabhyastAkAlamaraNabhayanivArakANAmakAlamaraNabhayamAgacchet eva praanninaam| vyarthAzcArambhakathAprayogabuddhayaH syuH sarveSAM maharSINAM rsaaynaadhikaare| nApIndro niyatAyuSkaM zatru vajraNAbhihanyAnnAzvinAvenaM bheSajenopacaretAm (r), na varSayo yatheSTamAyustapasA prApnuyurna ca viditaveditavyA maharSayaH sasurezAH pazyeyurupadizeyurAcareyurvA, aparazcAha-na cetyaadi| yaH puruSairakAlamaraNabhayanivArakAH prayogA nAbhyastAsteSAmakAlamaraNabhayaM nAgacchat / naivAgacchediti cet, tadA maharSINAM rasAyanAdhikAre khalvakAlamaraNavAraNArtha cikitsAdikriyArambhakathAprayogabuddhayazca vyarthAH syuriti| nApItyAdi spssttaarthm| vyathA eva ceti cet tdocyte| indro'pi niyatAyuSkaM vajreNa nAbhihantuM zaknuyAnniyatAyuSkakhAt srvessaam| azvinI cAniyatAyuSkamAyu ddhArtha bheSajena nopcretaam| RSayazca tapasA yatheSTamAyuyaMdApustannApnuyuH / viditaveditavyA maharSayaH surezazcAyurvaddhanAni rasAyanAdIni vidikhA samyak dRSTvA copadizyopacerune tAni samyak pazyeyurupadizeyurAcareyuvA iti| atra eke khaahuH| catuSpAt sakalo dhammaH satyaJcaiva kRte yuge| nAdhamaNAgamaH kazcit puruSaM prtivrtte| arogAH svvesiddhaarthaashctuvessshtaayussH| kRte tretAdiSu hepAmAyuhasati paadshH| iti manunA pratiyugaM dhammapAdAsAccaturvarSazatAyuSaH pAdapAdahAsaH pratiyugamuktvA niyatapramANamAyuruktaM, tat punaniyatAniyatAyurvacanenAnena virudhyate iti| tatrocyate manunApi pratiyugaM dhammaipAdahrAsAdAyuSazca caturvarSazatasya pAdahAsavacanenaivAniyatAyuruktaM pratiyugamAyuHpramANabhedAt / tatrApi pratiyuge ya AyuSaH pramANaniyamaH sa khalu dharmapAda nibandhana eva sAmAnyata uktastenaiva yo yathA dharmAdharmAvAcaret tasya tathAyubhavediti ca jJApitamiti sarvaprAmANikajanAnAmavivAdasiddhatvAd darzyate, sA ca, yadi niyatamAyuH syAt, tadA akiJcitkarI syAt, aniyate cAyuSi kiJcitkarI ca syaat| tasmAdaniyatamapyAyurbhavatIti bhaavH| napa sarvatraivAiSTameva kAraNam, raSTasyApi tRvRtAdevirekAdikartRtvaM byaktameva / ASTasyaiva kAraNatvaM * nAzvinAvAta bheSajenopapAdayetAmiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1467 api ca sarvacakSuSAmetat paraM yadivyacakSuH * idacApyasmAkaM tena prtykssm| yathA puruSasahasrANAmutthAyotthAyAhAraM kurvatAmakurvatAzcAtulyAyuSTum / tathA jAtamAtrANAmapratikArAt pratIkArAcAviSaviSaprANinAzcApi atulyAyuSTameva / na ca tulyo yogaH kSamaH udapAnaghaTAnAM citraghaTAnAzcotsodatAm / tasmAddhitopacAramUlaM jIvitama, ato viparyAyAnmRtyuH / api ca dezakAlAtmaguNaviparItAnAzca karmaNAm + AhAravikArANAJca kramopayogaH smyk| tyAgaH sarvasya cAyogamithyAyogAtiyogAnAM sandhAraNamanudIrNAnAmasandhAraNam udIrNAnAJca gtimtaam| sAhasAnAJca varjanamArogyAnuvRttau hetumupalabhAmahe samyagupadizAmaH samyak pazyAmazceti // 16 // na virodha iti| na hIndrAzvinamaharSayoM manvAdayo vA nAsamyak pazyanti kasmAdityata Aha-api cetyaadi| sarvacakSuSAM jJAnAnAM madhye yadidaM divyaM cakSuyogasiddhAvAvirbhUtaM divaH paramavyomnaH paramAtmatastat tu paraM cakSuH tena divyacakSuSendrAdayo manvAdayazca dRSTvA niytaaniytmaayurupdidishuH| tathAsmAkaJca pratyakSamapIdamityAdi spaSTArtham / na ca tulyayogaH kSemaH sarveSAm udapAnaghaTAnAM yathotsIdatAM yogaH kSemo na tathA yogazcitraghaTAnAM kSema iti / tasmAdityAdi spaSTam / / 19 // dRSTakAryAnupapatteH kalpanIyam / tenAdRSTasya kAraNatvaM dRssttkaarnnmuulmityrthH| tena, na ca raSTakAraNocchedaH kalpayitumapi paaryte| iSTayo yjnyaaH| urasA atyarthasarpaNazIlA urgaaH| AcareyubhaiSajamiti shessH| cakSuSAM paramiti atyrthaanaanttven| atulyAyuSTamiti, be AhavaM kucate, te zastreNa mriyante ye tu na kurvate, te zastreNa prAyo na mriynte| pratIkArAdapratIkArAcAtulyAyuvamiti yojnaa| na ca tulyamityAdau citraghaTo'yaM citrita eva sthApyate, sa hi pAnIyavahamAdipratyavAyahetvabhAvAt ciraM tisstthti| udapAnaghaTastu jalasambandhAt tathA vahanasamaye patanAdinA ca shiighrmutsiidti| hitopacAramUlamapi kriyopayogaM samyagiti yojnaa| sarvAtiyogasandhAraNaM sarvAtiyogAnAM varjanam // 19 // * aindraM cakSuriti paatthaantrm| + AhAravihArANAca kriyopayogaM samyaka sarvAtiyogasandhAraNamasandhAraNamiti pAThazcakrasammataH / For Private and Personal Use Only
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1468 crk-sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam ataH paramagniveza uvAca-evaM satyaniyatakAlapramANAyuSA bhagavan kathaM kAlamRtyurakAlamRtyurvA bhavatIti // 20 // atha tamuvAca bhagavAnAtreyaH-zrUyatAmagniveza, yathA yAna gaGgAdharaH-evaM guruNAyuSo niyatakAlapramANavAniyatakAlapramANakhe dve sthApite zrukhA ataH paraM saMzayAno'gniveza uvAca- ataH prmityaadi| evaM satIti niyatakAlapramANAyuSAM kAlasampUraNe mRtyuH kAlamRtyubhavati aniyatakAlapramANAyuSAM kathaM kAlAkAlamRtyurbhavatIti // 20 // gaGgAdharaH-taM pRSTavantamuvAcAtreyaH- shruuytaamityaadi| atra zarIravicayazArIre vakSyamANaM smrttvym| tad yathA-yaH kazcit mriyate sa sarvaH kAla eva mriyte| na hi kAlacchidramastItyeke bhaassnte| taccAsamyak na hyacchidratA cchidratA vA kAlasyopapadyate, kAlasvalakSaNabhAvAt / tthaahurpre| yo yadA mriyate, sa tasya niyato mRtyukaalH| sarvabhUtAnAM hi kAlaH satyaH smkriyvaaditi| tadapi caanythaarthgrhnnm| na hi kazcinna mriyata iti samakriyaH kAlasvAyuSaH prmaannmdhikRtyocyte| yo yadA mriyate sa tasya niyato mRtyukAla iti yasyevaM tasya sarve bhAvA yathAsvaM niyatakAlA bhaviSyanti, tacca noppdyte| pratyakSaM hyakAlAhAravacanakarmaNAM phalamaniSTaM viparyaye ceSTam / pratyakSatacopalabhyate khala kAlAkAlayuktistAsu tAsvavasthAsu taM tamarthamabhisamIkSya / tad yathA-kAlo'yamasya vyAdherAhArasyoSadhasya pratikarmaNo visargasya cAkAle vaa| loke'pyetdbhvti| kAle devo varSatyakAle ca vrssti| kAle zItamakAle ca zItam / kAle tapatyakAle ca tpti| kAle puSpaphalamakAle ca puSpaphalamiti tasmAda ubhayamasti kAle mRtyurakAle ca naikAntikamatra / yadi hyakAlamRtyuna syAniyatakAlapramANamAyuH sarva syAdevaM gate hitAhitajJAnamakAraNaM syAdityuktam / cakrapANiH-evaM stiityaadi| yat tAvat kAlaniyatam, tasyAkAle maraNAbhAvAdeva nAkAlamRtyurasti / yattvakAlaniyatam, tasyAniyatatvAt kathaM kAlamRtyuH akAlamRtyurvA bhavati ? aniyate hyAyuSi kAlaniyamo nAsti, niyamAccArvAk akAlamRtyuriti tu pRcchArthaH // 20 // .. cakrapANiH- yazakAlamiti yAvatA kAlena pratyavAya zUnyasyAkSasya bhayo bhavati, tasmiH For Private and Personal Use Only
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimAnasthAnam / 1466 samAyukto'kSaH prakRtyaivAkSaguNairupetaH syAt, sa ca sarvaguNopapanno vAhyamAno yathAkAlaM svapramANakSayAdevAyasAnaM gacchet, tathAyuH zarIropagataM balavatprakRtyA yathAvadupacaryamANaM svapramANakSayAdevAvasAnaM gacchati, sa mRtyuH kaale| yathA ca sa evAno'tibhArAdhiSThitatvAt viSamapathAdapathAdanacakrabhaGgAd bAhyavAhakadoSAdaNimonAdanupAGgAt paryAsanAt cha cAntarAvasAnaM gacchati, tathAyurapyayathAbalamArambhAd ayathAnAbhyavahArAddha vidhAryavegAvidhAraNAd + viSamazarIranyAsAn asatsaMzrayAda bhUtaviSavAravagnuApatApAt abhighAtAt AhArapratIkAravajanAcAntarA avasAnamevApadyate, sa mRtyurakAle / tathA jvarAdInapyAtaGkAn mithyopacaritAn akAlamRtyUn pazyAma iti // 21 // . athAgnivezaH papraccha--kiM nu khalu bhagavan jvaritabhyaH yathA hItyAdi kaalmRtyodRssttaantH| akSo dhurIti loke| prakRtyA sphuTitatruTitakrimibhakSaNAdidoSAbhAvena vrtulkhddh'vaadibhirkssgunnaiH| yathA cetyAdinA khkaalmRtyodRssttaantH| aNimokSAt cakrasthApanakIlamokSAt / upAGgAnAmaGgasamIpasthAnAmaGgAnAm / paryAsanAdviparyAsAt / antarA khAm yathAkAlAt // 21 // gaGgAdharaH- atha jvarAdInAM mithyopacArAdakAlamaraNaprasaGgena jvaritebhya evetyrthH| svapramANakSayAdeveti yugaanuruupvrssshtkssyaadityrthH| apathAditi sarvathA amaarggmnaat| aNimokSAditi kiilmokssaat| paryasanaM parikSepaH, anupAGgAditi snehAdAnAt / mithyopcaaritaanitysmykcikitsitaan| akAlamRtyUniti akAlamRtyukarAn // 21 // cakrapANiH- samprati mithyopacArazrutyA uSNatoyaM vare'pyAgneye mithyopacAraH syAditi * paryasanAditi ckrH| + viSamAbhyavaharaNAt atimaithunAt udorNavegavinigrahAt ityadhikapATho dRzyate granthAntareSu / For Private and Personal Use Only
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1470 crk-sNhitaa| janapadodadhvaMnIyasabimAnama pAnIyamuSNaM prayacchanti bhiSajo bhUyiSTaM na tathA zItam ? asti ca zItasAdhyo'pi dhAturvarakara iti / tamuvAca bhgvaanaatreyH| varitasya kAyasamutthAnadezakAlAnabhisamIkSya pAcanArthaM pAnIyamuSaNaM prayacchanti bhissjH| jvaro hyAmAzayasamutthaH, prAyazo bheSajAni cAmAzayasamutthAnAM vikArANAM virecanavamanApatarpaNasaMzamanAnyeva (r) bhavantiApAcanArthazca pAnIyamuSNaM tasmAdetajjvaritebhyaH prayacchanti bhiSajobhUyiSTham / taddhi teSAM pItaM vAtamanulomayatyagnizcAnudIryamudIrayati kSiprazca jarAM gacchati zleSmANaM parizoSayati svalpamapi ca potaM tRssnnaaprshmnaayopklpte| tathA yuktamapi caitat nAtyarthotsannapitte jvare sadAhabhramapralApAtisAre vA deym| uSNena hi dAhabhramapralApAtisArA bhUyo'bhivarddhante, zItena copazAmyantIti // 22 // uSNapAnIyadAnaM mithyopacAraM saMzayAnaH pprcch| tdaah-athetyaadi| yat papraccha tad yathA kiM nu khlvityaadi| tamuvAceti tamagnivezam / jvritsyetyaadi| jvaritasya navavariNaH / samutthAnaM nidaanm| pAcanArtha rsdosspaacnaarthm| pAnIyamuSNaM na tu shRtshiitm| tddhiityaadi| taduSNaM pAnIyaM pItaM teSAM nvcrinnaam| tthaayuktmityaadi| tathA vAtAnulomanAdiguNayuktamapyetaduSNaM pAnIyamatyarthotsanapitte jvare sadAhAdike vA na deyaM bhvti| kasmAt ? uSNena hiityaadi| atyotsannapitta iti vacanAdalpotsannapitte deyam, tena dAhAdayo na bhUyo'bhivarddhante iti khyApitam // 22 // AzaGkayAha-kiM nvityaadi| zItasAdhyo'pi dhAtuH pittamuSNarUpamityarthaH / pAnIyaM yasmAt sajvarebhyo diiyte| tasmAt pAnIyamevAtra pRcchti| utsannapitte pravRddhapitte * pAcanavamanApatarpaNasamarthAnIti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 32 madhyAyaH vimAnasthAnam / 1471 bhavati cAtra / zItenoSNakRtAn rogAn zamayanti bhiSAvidaH / ye tu zotakutA rogAsteSAmuSNaM bhiSagajitam // 23 // evamitareSAmapi vyAdhInAM nidAnaviparItaM bheSajaM bhavati / yathApatarpaNanimittAnAM vAdhInAM nAntareNa pUraNamasti zAntiH, tathA pUraNanimittAnAM vyAdhInAM naantrennaaptrpnnmiti| apatarpaNamapi ca trividhaM laGghanaM laDnabAcanaM doSAvasecanaJceti / tatra laGghanamalpabaladoSANAma, laGkanena hyagnimArutavRddhadyA vAtAtapaparItamivAlpamudakamalyo doSaH prshossmaapdyte| laGghanapAcanaM tu madhyabaladoSANAm laGghanapAcanAbhyAM hi sUryAsantApamArutAbhyAM pAMzubhasmAvakoNa khi cAnatibahUdakaM madhyabaladoSaH gnggaadhrH-bhvtiityaadi| shiitenossnnkRtaanityaadi| bhiSAvido vaidyAH / uSNakRtAn vAhya hetunA tUSNena kRtAn rogAn zItena bheSajena shmynti| evaM zeSArddha vyAkhyeyam // 23 // gaGgAdharaH-etanidarzanena srvvyaadhipuupsNhrti-evmitressaamityaadi| nidAnaviparItamasAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmAnAM yasmAt nidAnAjAyate yo vyAdhistasya zAntyartha tannidAnaviparItaM bheSajaM bhvti| tad udaahrti-tthaaptpennetyaadi| pUraNaM santarpaNam / kiM nu khalvapatarpaNamityata aah--aptrpnnmpiityaadi| alpavaladoSANAM lngghnmptpennm| tatra hetulenenetyaadi| laGghanapAcananviti madhyabaladoSANAM laGghanapAcane apa na kevalaM jvara eva zItoSNasamutthatvabhedena uSNazItopacAraH, kintu sarvatraiva byaadhaavevmityaah-shiitenetyaadi| bhiSajazca te jJAnavantazceti bhiSavidaH // 22 // 23 // cakrapANiH-na kevalaM zItoSNasamutthayoreva paraM hetuviparyAyeNa cikitsA, kintvapatarpaNAdije. 'pi hetuvipriitenetyaah-evmityaadi| apatarpaNasantarpaNAbhyAJca sarvacikitsitaM gRhItam / na hyapatarpaNasantapaNAbhyAM vinA anyadvidhAnAntaramasti cikitsAyAH, yena sarva evopakramAH santarpaNApatarpaNabhedA ev| ata eva vishessjnyaanaarthmptrpnnbhedaanaah-aptrpnnmityaadi| lakhanapAcamamitibacanena yatra pAcanaM kriyate tatrAvazyaM stokamAtrayA laGghanaM kriyata iti darzayati, For Private and Personal Use Only
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1472 crk-sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam prshossmaapdyte| bahudoSANAM punardoSAvasecanameva kArya, na hyabhinne kedAraseto palvalApraseko'sti tadvadoSAvasecanam // 24 doSAvasecananvanyadvA bheSajaM prAptakAlamapyAturasya naivaMvidhasya kuryaat| tad yathA alpavAda-8-pratikArasyAdhanasyAparicArakasya vaidyamAninazcaNDasyAsUyakasya tIvradhAruceratikSINabalamAMsazoNitasyAsAdhyarogopahatasya mumUrSaliGgAnvitasya tapaNam / tatra hetulengghnetyaadi| bahudoSANAmityAdi bahudoSANAM balavadavyAdhInAmapatarpaNaM doSAvasecanaM vmnvirecnaadikm| tatra hetuna hyabhinna ityaadi| yathA hi bhinne kedAre palvalasyAlpasarasaH praseko bhavati na khabhinne, tadoSAvasecanam / vamanavirecanAdinA doSe bhinne vahiniHsRte zeSaH prazoSamApadyate // 24 // gaGgAdharaH-nanu tadoSAvasecanamanyada vA bheSajaM sarveSAM kiM kuryAdityata aah-dossaavsecnnvityaadi| doSAvasecanamanyad vA kimapi bheSajaM prAptakAlamapi karttavyakAlaprAptamapi khalvevaM vidhasya vakSyamANarUpasyAturasya na kuryAt / kasya kasyetyata Aha-tad ytheti| alpavAdapratikArasya yo jano janaiH sahAlpavAde pratikArAnaheM svabhAvAt tasya prakAro yasya sa cedAturaH syAt tadA tasyauSadhaM doSAvasecanamanyada vA na kuryAt / sa hi cikitsAyAM chalaM gRhIkhA vaidyasyAyazaHkIttanaM kroti| evamadhanasya cApacArakasya ca vaidymaaninshc| yaH svayaM cikitsakAbhimAnI sa vaidA pratyevamAha-nedaM bheSajAtropayukta nedaM pthymityevmaadiduussnnvaakym| tathA caNDasya krodhanasvabhAvasya ca vaidyAnAmasUyakasya ca tIvadhArucijanasya / atikSINavalamAMsAdazca tathaivAsAdhyarogopahatasya mumUrSu liGgAnvitasya ca pAcanakAle hi yadi vRhagaM kriyate tadA vRhaNenAgneH pratikUlena pAcanaM na syaadityrthH| ava. koNarivetyatra 'iva'zabdo'natibadakamivetyevaMrUpo jJeyaH / anyadati laGghanAdi vRhaNAdi ca // 24 cakrapANiH-anapavAdapratIkAro vAcyapratIkAraH, adhanaspAnupakaraNatvena na cikitsA pAryate kartumityarthaH, vaidyamAnItyabhimAnAda vaidyopadezaM na karoti ; tIvadhAruceH pratikriyAyAmadharmo * anapavAdeti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH vimaansthaanm| 1473 ceti| evaMvidhaM hyAturamupacaran bhiSak pApIyasA'yazasA yogam RcchatIti // 25 // bhavati cAtra / * tadAtve cAnubandhe vA yasya syAdazubhaM phalam / karmaNastanna karttavyametad buddhimatAM matam // 26 // tatra shlokaaH| pUrvarUpANi sAmAnyA hetavaH svlkssnnaaH| dezodadhvaMsasya bhaiSajyaM hetUnAM mUlameva ca // bheSajaM na kuryaaditi| kasmAditi ? ata Aha-evaMvidhamityAdi / hi yasmAt evaMvidhamalpavAdapratikArasvabhAvAdikamuktamAturamupacaran cikitsan bhiSaka pApIyasA loke nindAjanakenAyazasA yukto bhavati // 25 // gnggaadhrH-bhvtiityaadi| tadAkhe cetyAdi / tadAkhe tat kammakaraNakAle / athAnubandhe uttarakAlaM vA yasya karmaNaH phalamazubhaM syAt tat karma na karttavyamiti buddhimatAM matamiti // 26 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA iti| pUrvarUpANIti prathamAvadhyupakrama kRtA dRzyante hItyAdinA janapadodadhvaMsanasya pUrvarUpANi / api khityArabhya dezodadhvaMsasya sAmAnyA hetavasteSAM lakSaNAni c| viguNevityArabhya dezadhvaMsasya bheSajam / atha khalvityAdinA hetUnAM vAyvAdInAM bhavati, na ca ciki pA sidhyatyadharmapratibandhAt mumUrSuliGgAnvitasyeti riSTayuktasya, pApIyaseti pApahetunA pApajanakenAyazasA // 25 // cakrapANiH-anubandhe vetyuttarakAlam / saMgrahe pUrvarUpANIti nakSatrAdivikAraH, sasvalakSaNAH * adhikamidaM zlokadvayaM cakrapANisammataM yathA alpodakadrumo yastu pravAtaH prcuraatpH| jJeyaH sa jAgalo dezaH svalparogatamo'pi ca // pracurodakavRkSo yo nivAto durlbhaatpH| anUpo bahudoSazca samaH sAdhAraNo mataH // cakrapANikRtA TIkA yathA-kecidalpodakadrumo yastvityAdigranthamatra paThanti / For Private and Personal Use Only
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1474 crk-sNhitaa| janapadoddhvaMsanIyavimAnam prAvikArasamutpattirAyuSazca kssykrmH| maraNaM prati bhUtAnAM kaalaakaalvinishcyH|| yathA cAkAlamaraNaM yathA yuktaJca bheSajam / siddhiM yAtyauSadhaM yeSAM na kuryAda yena hetunA // tadAtreyo'gnivezAya nikhilaM sarvamuktavAn / dezoddhvaMsanimittIye vimAne munisttmH|| 27 // ityagnivezakUte tantraM carakapratisaMskRta vimAnasthAne janapadoda dhvaMsanIyavimAnaM nAma tRtiiyo'dhyaayH||3|| muulm| prAgevAnaketyAdinA sarva vikArANAM prAgutpattirAyuSaH kssykrmshc| kiM nu khalvityAdinA bhUtAnAM maraNaM prati kAlAkAlavinizcayaH / tataH paramityAdinA bhUtAnAM kaalaakaalmrnnm| cakArAjjvare coSNajalaM zItenoSNetyAdinA bheSajaM yathAyuktaM siddhiM yAti ttprkaarH| doSAvasecananvityAdinA yeSAM bhepajaM na kuryAt tat / evaM vidhamityAdinA yena hetunA teSAM bheSajaM na kuryAt tat // 27 // adhyAyaM samApayati / agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIyaskandhe vimAnasthAnajalpe janapadodadhvaMsanIyavimAna jalpAkhyA tRtIyA zAkhA // 3 // samvavikRtilakSaNAH, tacca lakSaNam "tatra vAtamevaMvidham" ityAdinA proktm| 'yathA yunaJca bheSajaM siddhi yAti' ityanenogNapAnIyadAnopapattyA sarvaM saMgRhItam // 26 // 27 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyAM janapadoddhvaMsanIyavimAnaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAtastrividharogavizeSavijJAnIyaM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // trividhaM khalu rogavizeSavijJAnaM bhavati, taDha yathA-upadezaH pratyakSamanumAnaJceti // 2 // tatropadezo naamaaptvcnm| AptA hyavitarkasmRtivibhAgagaGgAdharaH-athaivaM rasAdivimAnajanapadodadhvaMsavimAne ukkhA vyAdhijJAnahetupramANarUpaM trividhaM rogavizeSavijJAnIyaM vimAnamAha-athetyAdi / adhyAyasya Adau niddiSTe trividha rogavizeSavijJAnaM bhavatIti vAkyAthai trividhaM rogavizeSavijJAnamityarthamadhikRtya kRto vimaanaadhyaayH| iti granthe'rthe chaH // 1 // gnggaadhrH-trividhmityaadi| rogeti viSamadhAtavo rogAstajjAzca jvarAdayo dehAdikAyadravyavat / rogANAM jvarAdInAM vizeSA vAtAdinakhAdinA jAtAnAM rUpANi, teSAM vijJAnaM vizeSeNa jJAyante pramIyante'nena tadvizAnaM pramANam / tad dvividhamaprApyArthagrahaNalakSaNaM prApyAthagrahaNalakSaNaJceti / tatpunastrividhaM tadAha tad yatheti // 2 // gnggaadhrH-ttreti| AptA hiityaadi| hi yasmAt / avitakeMNa vitarka UhApohAtmakastaM vitarka vinA sadaivAvicchedena yuktajJAnena traikAlikAnAM cakrapANiH-janapadodhvaMsanIye vizeSeNa sarve'pi rogA uktAH, teSAM vizeSo yathA jJAtavyastadupadeSTu vividharogavizeSavijJAnIyo'bhidhIyate // 1 // cakrapANiH-rogANAM vizepo yathA vakSyamANo jJAyate yena, tadrogavizeSavijJAnamupadezapratyakSAnumAnarUpaM prmaanntrym| atra tu yuktaranumAnAntargatatvAdeva na pRthkkrnnm| etaca pramANatrayaM kvacidroge militam , kvacidvayam kvacidekaM parIkSAyAM vrtte| yena, nAntare vahnimAnyAdI pratyakSamavazyaM vyApriyate // 2 // cakrapANiH-tiSaNIye prathamamanumAnAdilakSaNAnyuktAni, punariha "tatropadezo nAma" ityAdinA AptopadezAdilakSaNAbhidhAnaM prakaraNAgatatvAt kriyte| prAkaraNiko hyartho'nucyamAno For Private and Personal Use Only
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1476 caraka-saMhitA / trividharogavizeSavijJAnIyavimAnam vido nisspriityuptaapdrshinH| teSAmevaMguNayogAda yadvacanaM tat pramANam, apramANaM punarmattonmattamUrkhavaktRdRSTAdRSTavacanamiti cha / savveSAmeva bhAvAnAM tattvena smRtyA vibhAgaM sadasadrapavaM vidanti ye te avitarkasmRtivibhAgavida AptA iti cet tadA devagrahajaSTA apyavitarkasmRtivibhAgavidaH kimAptA ityata Aha-niSpItyupatApadarzina iti| prItyupatApAbhyAM nirgatA niSpItyupatApA ye draSTu zIlabantaste saaptaaH| devagrahajuSTA upataptA devagrahaNa yaducyate traikAlikaM te tadvadanti / ye cAvitakasmRtibhyAM prItyA vadanti te ca naaptaaH| IdRzAstu puruSAste bhavanti ye tapozAnabalena rajastamobhyAM nirmuktAstraikAlikAvyAhatanirmalajJAnavantaH syuH| evamuktarUpaguNayogAt teSAM vAGmanasAbhyAM traikAlikArthasya prApyagrahaNAd yadvacanaM tat pramANameva na khprmaannm| rjstmovinirmukttvenaanRtvktkhaabhaavaat| vAGmanasAbhyAm alaukikArthasyAprApyagrahaNAdalaukikArthavacanamAtramarthaprAptyabhAvAt satyamapi na pramANaM laukikArthopadezo hi pramANam ata IzvarAdiraprameya uktaH / nanu kasya vacanamapramANamityata Aha-apramANaM punarityAdi / mattA aasvmdyaadikRtmdaabhihtaaH| unmattA unmaadaadivyaadhibhirunmttaaH| mUrkhA vedAdizAstrAdhyayanAdibhijanitAvitarkasmRtivibhAgazAnAddhInAste ca te vaktArazceti te mattonmattamUrkhavaktArasteSAM dRSTAdRSTayovastunorviSaye yadvacanaM tadapramANaM teSAM dRSTaviSaye vacanamapi na pramANaM yaddhi taidRSTaM tadupadeze tattvato vaktumazaktakhAt mttlaadunmtttvaanmuurkhkhaac| etaccAptavacanamalaukikArthAnAmaprApyArthagrahaNanyUnA bhvti| avitnyaadi| vitarkaH kathantA'nizcitajJAnamiti yAvat / smRtiH smaraNajJAnam / vibhAga ekdeshH| etadviparyyayAnnizcayenAnubhavena ca kAtsyena ca ye bhAvAn jAnate, te'vitarkasmRtivibhAgavidaH ; vinamvedI tu nAptaH pratipAdyavastvazeSavizeSAvijJAnAt / smRtijJAnaJca yadyapi pramANamUlameva, tathApi vartamAnalakSaNe smRtijJAnaviSayArthasya nAvazyaMvidyamAnateti na tat pramANamiti bhaavH| kiMvA, smRtijJAnaM smRtizAstra jJAnaM gnnitjnyaanc| etacca jJAnadvayaM sAkSAdarthAdarzakaM duravabodhena mithyAjJAnatvasambhavAdapramANamapIti nopaadeym| atha samyagajJAnavanto'pi rAgAdivazAdanyathA vyAharantItyAha-niSprItyupatApadarzina iti, niSprItyA nirupatApena ca dRSTa zIlaM yeSAM ne tthaa| etena yathArthadarzI nirdoSazcApto bhavatIti uktaM bhvti| evammRtazAptatvaM kasyacid brahmAdeH sarvatraiva bhvti| laukikasya tu yasminneva tu viSaye vitarkAdi na bhavati, tatraivopadezaH pramANamiti jJeyam / apramANaM nAvazyaM pramANatayA'va * raktadRSTAdRSTavacanamitIti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1477 pratyakSantu nAma khalu tad yat svayamindriyairAtmanA coplbhyte| lakSaNamalaukikeSu na prmaannm| yogibhihi yoge prakSayA prApyAlaukikArtha upadizyate vAgabhira pyaiv| tasmAdalaukikArthavacanaM teSAM satyamapi na pramANam, prApyAgrahaNalakSaNaM hi zAnaM prmaannm| laukikArthAnAntu yogena prazayA prApya punarvAGmanasAbhyAJca prApya yogibhirvacanaM pramANamiti / alaukikArthapratyakSantu yogajaM prajJayA prApyaiva tadalaukikapramANameveti gautamAdibhilaukikamamANavaktabhiH pramANeSu yogajapratyakSaM noktmiti| vistareNa tisrapaNIye vyAkhyAtam / / kramikaM pratyakSa lkssyti-prtykssnvityaadi| tisraSaNIye prAguktam / Atmendriyamano'rthAnAM sannikarSAt prvrtte| vyaktA tadAtve yA buddhiH pratyakSa sA nirucyte|| iti / tadiha vyAkhyAnaprasaGgena punrucyte| pratyakSantu khalu tada yat svayamindriyairAtmanA coplbhyte| atra tu indriyai riti pRthagavacanAt khyApitaM zravaNAdipaJcabuddhIndriyapratyakSa pramANam svatantra pnycbuddhiindriyaanniityukteH| Atmaneti Atmazabdena buddhiH buddhagrAzrayakhAnmanazceti dvayaM vivkssitm| svayamitipadena tridhA AtmA vivkssitH| Atmano nityaM buddhiyogAda buddhirapi trividhaa| yatpadena zabdAdayaH paJcendriyArthAzcintyavicAryo hyadhikaM mno'rthH| boddhavyaM sukhAdikaM buddherarthazceti sarva vivkssitm| tatra svayaM khalu jAgaritasthAnena vaizvAnareNAtmanA svapnasthAnena taijasenAtmanA suSuptisthAnena prAzanAtmanA paJcabhirindriyairyat sanikRSTaM vastUpalabhyate manasA yadupalabhyate buddhayA ca yadupalabhyate tadupalabdhizAnaM prtykssm| tena saptavidhaM pratyakSaM bhvti| rogabhiSajitIye'pi vakSyate / AtmanA cendriyaizca yat svayamupalabhyate tat pratyakSaM tatrAtmapratyakSAH sukhaduHkhecchAdayaH zabdAdayaH punarindriyapratyakSA iti| kaNAdanApuraktam AtmadhAryate raagaadidusstttvaadityrthH| duSTazcAyamadRSTazceti duSTAdRSTaH / tena pitA hi putrasya duSTo'pi aduSTatvAdApta eva bhavati / kiMvA duSTo vaJcakaH / ___ svayamindriyairmanasA cetyanena yadAtmanendriyaizcakSurAdibhiravyavadhAnena gRhyate rUpAdi, tat pratyakSamiti vAhyapratyakSaM gRhnnaati| manasA cetyanena manasA'vyavadhAnena yadupalabhyate sukhAdi, * manaseti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1478 crk-sNhitaa| trividharogavizeSavijJAnIyavimAnam guNAnAM mukhAdInAmAtmapratyakSaM na manaHpratyakSam / tad yathA vaizeSike mUtre dve / paratra samavAyAt pratyakSavAca nAtmaguNA manaso gunnaaH| apratyakSavAca / vyaakhyaatnyc| buddhIcchAdayo ye pratyagAtmaguNA na te manaso gunnaaH| kasmAt ? paratra smvaayaat| pratyagAtmanaH paratra smvaayaat| parasyAvyaktAkhyasya kSetrajJasyAtmano guNA eva sukhAdayaH pratyagAtmanyabhivyaktAH karaNAnAM buddhimanaHprabhRtInAM yogAt pratyagAtmanaH paratrAvyakta samavAyAt / astu tahiM mana AtmasaMyogAnmanasa eva guNAste'bhivyajyante iti cenna prtykssvaac| pratyagAtmapratyakSA hi buddhisukhAdaya iti| astvevaM manaHpratyakSA buddhisukhAdaya iti cet na, aprtyksskhaat| mano hi buddhagrAdIna guNAn na jAnAtIti manaHpratyakSavAbhAvAnAtmaguNA manaso guNA iti| gautamenApi mukhAderAtmapratyakSam ukta phlpriikssaayaam| tatra muutrm| prIterAtmAzrayatvAdapratiSedha iti| tatra vaatsyaaynbhaassym| priitiraatmprtykssvaadaatmaashryeti| tasmAt prIterAtmaguNakhApratiSedha iti| tathA ca / suSuptisthAna AtmA prajJayA buddhagropAhitaH khalvavyaktAkhyaH sa khala svayaM suSuptau samAdhau jIvanmuktau ca prajJayA zuddhasattvAtmakamahattattvAkhyabuddhayA paramAtmAnaM turIyaM zivaM rasaM lbdhaanndmuplbhte| tadupalabdhistatra ttraatmprtykssm| sA prajJA buddhistriguNAtmakastu mahAn tasyAtmano mana uktaM sAGkho kpilen| tnmnH| iti muutrm| tacca na devadattAdipuruSANAM manastasmAnna maansprtykssm| tenopalabdhijJAnena pratyakSeNa sA ca prazA pratyakSA bhvti| evaM tadavyaktAtmanA triguNAtmakena mahattattvena manasAhamiti manyata iti tanmahAntaM vikurvANa AtmAhaGkrAram avidyAkhyAM buddhiM sRjti| tasmAdahaGkArAjjAtAni mahAbhUtAni paJcAnupravizya taijasa AtmAMzena bhvti| tadAhakArikadazendriyamano'rthapazcakapaJcaprANayuktaH svamasthAnaH svapne sukhaduHkhAdikamupalabhate tayAhakArabuddhayA tadupalabdhiH svapne prtykssm| sa caiva taijasa AtmA devanarAdigoniSu zukrazoNitAdivIjasaMyogamupetya paJcamahAbhUtAni sRSTvA tadupAhitaH san vaizvAnaro nAma jAgaritasthAna AtmA bhavati tairbhUtairAhakArikadazendriyAnupraviSTa rekaikAdhikai rjAtAni bhautikAni gRhItvA tathA trIn guNAn sRSTvAhaGkArikamano'nupaviSTatatriguNAtmakaM sattvaguNabahulaM sthUlamano gRhIkhA tathArthAna zabdAdIn pazca sthUlAn prANAMzca paJca gRhIkhA caturvizatiko bhavati / sa tu jAgaraNAvasthAyAM For Private and Personal Use Only
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1476 sthUlAn viSayAn sukhAdIn sthUlayAhakArikyA buddhiivoplbhte| ityAtmapratyakSA buddhimukhduHkhecchaadyH| atrAdizabda manaHpratyakSAzcintyAdayo'rthAH / tatra suSuptisvAmayoH sandhau khAtmA mahattattvena manasA yaccintanIyaM takyaM vicAryacopalabhate, tnmnHprtykssm| svamasthAnastaijaso yadAhaGkArikeNa manasopalabhate cintanIyAdikaM tnmnHprtykssm| jAgaritasthAno vaizvAnaro'pyAtmA svayam AtmakRtasattvAdiguNamayena sthUlamanasA yacintanIyAdikamupalabhate talloke mnHprtykssmiti| svapnasuSuptyoH sandhau cAhakArikapaJcendriyapazcArthAbhAvAnnAsti cendriyprtykssm| atha svamasthAnastaijaso yadyadAhaGkArikeNa zrotrAdinA svapne zabdAdInupalabhate tadindriyapratyakSaM svpne| jAgaritasthAno vaizvAnara AtmA svayaM vAhya loke sannikRSTaM yacchabdAdikaM bhautikena zrotrAdinandriyeNa upalabhate tadindriya pratyakSam / tatrendriyAthayoH sannikarSa uktstisrssnniiye| ativiprakarSAtisanikaSamano'navasthAnakaraNadaubbalyAtisaukSamyAbhibhavAvaraNasamAnAbhihAravajja saannidhymiti| tatra zrotrendriyeNa samAnayonimartha zabda tadviparItazca zabdasya nivRtyAkhyaM guNamupalabhate na tu zabdavavyaM tatsvabhAvAt / spazanendriyeNAtmA samAnayonimathaM sparza zItoSNasnigdharukSarakharamamRNavizadapicchilasthUlasUkSmasAndradravamRdukaThinAdikaM tadviparItazcAspazemapratIghAtamupalabhate tat samavAyAttadvaca drvymaakaashaadikmiti| cakSurindriyeNAtmA svayaM samAnayonikamarthaM rUpaM lohitazuklakRSNAdikaM tadviparItazcArUpamAkAzasya tapArUpasamavAyAt tadvadravyamarUpamAkAzamupalabhate na kharUpaM vAyu tatsvabhAvAt iti| sayAparimANapRthaktvasaMyogavibhAgaparakhAparakhakarmANi rUpavavyasamavAyAcAkSupANIti rUpahIneSvacAkSuSANIti knnaadH| evaM rasanendriyeNAtmA svayaM samAnayonikamartha rasaM madhurAdikaM saviparItamupalabhate, tatsamavAyAcca tadvadravyaM ghrANendriyeNAtmA svayaM samAnayonikamarthaM gandhaM saurabhAdikaM saviparItamupalabhate. tatsamavAyAca tadravyamiti sAkSAt paramparayA paJcendriyapratyakSaM vyAkhyAtaM yat prmaannmucyte| ityetadAtmapratyakSAdikaM saptavidhaM pratyakSa prApyAthagrahaNalakSaNaM dvividhaM kSaNikaM nishcyaatmknyc| tatra kSaNikamapramANaM nizcayAtmakantu prmaannm| tatra yat paJcendriyArthasannikotpannamAtmamanaHsaMyogajapUvya kamavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM jJAnaM pratyakSapramANaM pnycvidhmindriyjnyaanm| AtmapratyakSantu yadaprApya grahaNamAptopadezAd bhavati tallaukikapramANamayalaukikeSu na prmaannmpraaptyrthkhaat| mAnasapratyakSantu For Private and Personal Use Only
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1480 crk-sNhitaa| trividharogavizeSavijJAnIyavimAnam anumAnaM khalu tarko yuktypekssH| trividhana khalvanena jJAnasamudayena pUrva parIkSya rogaM sarvathA sarvamevottarakAlamadhyavasAnamadoSaM bhvti| na hi jJAnAvayavena kRtsne jJaM ye jnyaanmutpdyte| trividhe tvasmin jJAnasamudaye pUrvamAptopadezAddhi jnyaanm| tataH pratyakSAnumAnAbhyAM sarva na pramAgaM tasmAd yat pramANaM tasya pratyakSasaMjJAmutsRjyApavadatyanumAnasaMjJAm / anumAnaM khlvityaadi| tatrApavAda viSaye kacidutsargo'pi pravartate / tena pratyakSapUvaM trividhaM trikAlazcAnumIyata ityatra pratyakSapadena savvapramANaM vivakSitamiti / tadeveha punaH prakArAntareNa bhaassyte| to yuktyapekSa iti / yuktyapekSastako'numAnaM tApakSastakastisrapaNIye yuktireva taka uktaH, buddhiH pshytiityaadinaa| gautmenaapyuktm| avijJAtatattve'rthe kAraNopapattitaH tattvajJAnAthamUhastarka iti| vyAkhyAtaJcaitat puurvm| tApekSatarkasyAnumAnavavacanAt / kevalatakasyAptopadeze khAptasyevAnumAnenAntarIyakakhena prAmANye siddha pramANAntaratvaM na bhavati na caapraamaannym| upamAnasambhavArthApattyabhAvAnAmatrAnumAne'ntarbhAvAnAsamagravacanasyaitihyasyAptopadeze'ntarbhAvAca / - nanu trividhavijJAnenAtra rogavizeSajJAnaM kimarthamuktamuktaJca nidAnAdibhiryajazAnaM tato nirvAhAdityata aah-trividhenetyaadi| jJAnasamudayena na bnytmvytirekenn| sarva gurumukhAt sarvathA sarvarogaM zAkhA karmakAle pratyakSAnumAnAbhyAM sarvathA sarva roga nidAnAdibhiH parIkSya caramakAlamadhyavasAnamadoSaM bhvti| kasmAt ? na hiityaadi| kizcideva pratyakSeNa kizcidevAnumAnana jJAyate na tu kRtsnamekena jJAtuM shkyte| trividhe tu jJAnasamudaye khalu kRtsnaM sAdhyavAdivAtajalAdivalavadAdirUpeNa jJAnaM bhavati, na tu prtykssennaanyaiaa| Aptopadezena pUrva hi rogatattvaM buddhA tataH kriyAkAle tacca mAnasaM pratyakSaM gRhnnaati| tarko'pratyakSajJAnam / yuktiH sambandho'vinAbhAva ityarthaH / tenAvinAbhAvajaM prokssjnyaanmnumaanmityrthH| ___ jJAnasamudAyeneti / jJAnasamudAyaH pramANasaGghAtastena samudAyena 'ayameva rogaH' evmmuutnishcyo'dhyvsaanm| vividha viyaadi| jJAyate'neneti jJAnaM prmaannm| prathamamAptopa For Private and Personal Use Only
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhrtha adhyAyaH ! vimAnasthAnam / 1481 prokssoppdyte| kiM hyanupadiSTaM pUrva yattat pratyakSAnumAnAbhyAM parIkSamANo vidyAt / tasmAd dvividhA parIkSA jJAnavatAM pratyakSam anumAnazca / trividhAM vA sahopadezenecchanti buddhimntH||3|| . rogamekakamevaprakopaNamevaMyonim + evamAtmAnamevamadhipunarAturagatAnAM zabdAdInAM pratyakSeNa rasAnAntu anumAnena jATharAgnyAdInAzvAnumAnena parIkSopapadyate, tat kathamAptopadezAdezakaikena kRtvajJAnaM bhavatIti bhaavH| nanu kasmAdAtopadezasya jJAnahetutvaM kriyAkAle hi pratyakSAnumAnAbhyAmeva parIkSyate ityata Aha-kimityAdi / hi yasmAt pUrvamAptopadezenAnupadiSTaM bhAvaM tataH paraM pratyakSAnumAnAbhyAM kiM vidyAdapi tu na vidyAt / tasmAt pUrvam AptopadezAjJAnaM tataH pratyakSAnumAnAbhyAM priikssoppdyte| tasmAd dvividhA parIkSA kriyAkAle AturANAM vyAdheAnavatAM prtykssmnumaanshc| tayorAptopadezapUrvakalAt kriyAkAlikakhAca pRthgupaadaanm| Aptopadezasya tu tayorAdikhAt kriyAkAle smRtarUpasAca pRthagupAdAnaM trividhA vetyAdinA kRtam // 3 ___ gaGgAdharaH-nanvAptopadezAt kIdRzaM jJAyate ityata aah-rogmekaikmityaadi| ekaikaM pratyeka roga jvarAdikam evaMprakopaNamityevaM nidAnam evaMyoni vAtAyekadvitrayAdiprakRtim evamAtmAnaM zItAtmakaM voSNAtmakamevamAdi / dezo vyAdhiM bodhayati, tatazcAptopadiSTaM vyAdhiM pratyakSAnumAnAbhyAM yathoktaliGgAdiparIkSA nizcinoti, AgamAnupadiSTe ca vyAdhau avaidya iva na pratyakSeNAnumAnena ca vyAdhimupalabhata ityAha--ki dhanupadiSTa ityaadi| evaM manyate-vyAdhivizeSAstAvad duradhigamanIyA nopadezamantareNa zakyA vijJAtum / yena adhigatavaidyakazAstrAH pratipAdayantyeva vyAdhivizeSAn / tasmAdAgamena ye vyAdhInAM hetvAdivizeSAH pratipAditAstAn pratyakSAnumAnAbhyAmupalabhamAno cyAdhiM nizcinoti, bhanupadezavAMstAnupalabhamAno'pi hetvAdivizeSAnazikSitavatkuparIkSako yathA ratnAnAM vizeSa pazyannapi nAvadhArayati vizeSamiti bhAvaH / jJAnavatAmityAptopadezavatAm / trividhAM vetyanena, vyAdhiparIkSAsamaye yAptopadezo'pi vyApriyate tathA duradhigamasthAnasaMzrayAdipratipattau koSThamRddha dAruNatvAdiparIkSAyAcAturavacanarUpAptopadezo'pi vyApriyata iti darzayati // 3 // cakrapANiH-tatretyAdinA AptopadezamAha / prakopaNaM vAyo ruksstvaadihetuH| yonirvAtAdayaH / * anupadiSTe iti vA paatthH| tatredamupadizantItyadhikaH pAThaH cakrasammataH / / evamutthAnamityadhikaH pATho dRzyate kvacit / 186 For Private and Personal Use Only
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1482 caraka-saMhitA / ( trividharogavizeSavijJAnIyavimAnam SThAnamevaMvedanamevaMsaMsthAnam evaMzabdasparzarUparasagandhamevamupadravamevaM vRddhisthAnakSayAnvitamevamudakamevanAmAnamevaMyogaM vidyAt / tasmin iyaM pratIkArArthA pravRttirathavA nivRttirityupadezAjJAyate // 4 // pratyakSantu khalu rogatattvaM bubhutsamAnaH sarvairindriyaiH sarvAn indriyArthAnAturazarIragatAn parIkSetAnyatra rsjnyaanaat| tadyathA-antrakUjanaM sandhisphuTanamagAlIpaNAM kharavizeSAMzca ye cAnye'pi keciccharIropagatAH zabdAH syustAn zrotreNaiva priiksset| varNasaMsthAnapramANacchAyAzarIraprakRtivikArau cakSurvaiSayikANi yAni cAnyAni kAni ca, tAni cakSuSaiva priiksset| rasantu khalvAturazarIragatamindriyavaiSayikamapyanumAnAdavagacchet / na hyasya pratyakSeNa grhnnmuppdyte| tasmAdAturaparipraznenaiva AturamukharasaM vidyaat| yUkopasarpaNena tvasya zarIravairasyam evamadhiSThAna zArIraM vA mAnasaM vA tatrApi zarIrAvayava vizeSAdhiSThAnamevaMsthAnaM vaah| evaMzabdAdikamevamudakamevaMvidhauttarakAlikaphalakam evaMyogam evNvidhpryogyogym| ityAptavacanAna jJAnopadarzanam // 4 // gnggaadhrH-prtykssnvityaadi| pratyakSaM priikssetaitynvyH| vaNetyAdi / yadyapi rUpameva cakSurarthastathApi varNAzritatvena tadupalakSitakhAt saMsthAnAdInAm api cakSurarthatvaM bodhyam evaM rasagandhasparzAzrayANAmapi bodhyam / cakSuSo bahuviSayavAt prAka sparzanopadezAdita updeshH| na hyasya pratyakSagrahaNamupapadyate'naucityAditi shessH| nanu kuto'numIyeta kasya rasa ityata AhaAtmA svabhAvaH ; yathA-rohiNyA dAruNatvaM, sannyAsasya shiighropkrmnniiytvaadi| adhiSThAnaM zarIramavayavA manazca / iyaM pratIkArArthA pravRttiH / yathA-jvare laGghanapAcanAdyarthI pravRttiH / nivRttiH pratIkArArthA ; yathA-navajvare divAsvapnasnAnAdau nivRttirityAdi mantavyam // 4 // cakrapANiH--aGgulIpaNAJca sphoTanamiti smbndhH| anye'pi ceti kAsahikkAzabdAdayaH / 'yAni cAnyAni ityanena lakSaNaprabhAdIni gRhynte| yUkApasarpaNena zarIravairasyamiti, birasAdi For Private and Personal Use Only
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha abhyAyaH vimaansthaanm| 1483 makSikopasarpaNena zarIramAdhuryam lohitapittasandehe tu kiM dhArilohitaM lohitapittaM veti, zvakAkabhakSaNAd dhArilohitam abhakSaNAllohitapittamityanumAtavyam / evamanyAnapyAturazarIra. gatAn rasAnanumimIta / gandhAMstu khalu sarvazarIraMgatAnAturasya prakRtivaikArikAn ghANena priiksset| sparzazca pANinA prakRtivikRtiyuktamiti pratyakSatazcAnumAnaikadezatazca parIkSaNamuktam // 5 ime tu khalvanye'pyevameva bhUyazcAnumAnajJa yA bhavanti bhAvAH / tad yathA-agniM jaraNazattyA parIkSeta balaM vyAyAmazaktyA zrotrAdIni ca zabdAdyarthagrahaNena mano'rthAvyabhicAreNa vijJAnaM vyavasAyena rajaH saGgena mohamavijJAnena krodhamabhidroheNa zokaM tsmaadityaadi| yUko vaahymlkrimiH| dhArilohitamiti jIvitaraktaM yena raktena jIvyate lokH| anumAnakadezata iti aaturshriirgtrssyaanumaantH||5|| gaGgAdharaH-pratyakSataH parIkSaNamupadaryAnumAnena parIkSaNamupadarzayati-ime khityaadi| ime ityata Urddha vakSyamANAH anye'pItyanuktA api cAtra jvraadyH| agniM jaraNazaktaprati sarca vakSyamANaM vidyaaditynenaanviiyte| kaizcit prAguktaM priikssetetynen| jaraNazaktibhuktajIrNakarI shktiH| arthAvyabhicAreNeti avyabhicaritasmRtyAdinA vyavasAyena zAstrAdiSu viklpbuddhyaa| zarIrAda yUkA apasarpanti / evaM yUkAdyanapasarpaNena praakRtrsyuktshriirmnumaatvym| dhArilohitamiti jiivnlohitmityrthH| zvakAkabhakSaNAdijJeyaM yat, tat pittoduSTatvenAvirasAta zvAdayo bhakSayanti, na tu pittaduSTaraktamiti bhaavH| atra zabdasparzarUparasagandhA ityupadezaM kRtvA zabdAnantaraM cakSurlAhya rUpaM darzayan zabdAdiparIkSAyAzca kramaniyamAbhAvaM sUcayati // 5 // cakrapANiH-bhUyo'numAnajJeyA ityanenAnumAnagamyatayA vakSyamANAH kecidagnibalAdaya Aturopa. dezagamyA bhavantIti suucyti| mano'rthAvyabhicaraNeneti satIndriyANAmarthanibandhe yadi kadAcicchaTadaM pratyeti, kadAcidrasamityAdyayogapardhana sarvArthAn prtyeti| tena tu indriyArtha saMyogAnantaramindriyArthagrAhakaM mana itynumiiyte| jJAnaM vyavasAyeneti vyavasAyaH pravRttiH / * jJAnamiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1484 crk-sNhitaa| trividharogavizeSavijJAnIyavimAnam dainyena harSamAmodena prItiM toSeNa bhayaM viSAdena dhairyyam aviSAdena vIryamutsAhena * avasthAnamavibhrameNa zraddhAmabhi. prAyeNa medhAM grahaNena saMjJAM nAmagrahaNena smRti smaraNena hiyam apatrapeNa zIlamanuzIlanena dveSa pratiSedhenopAdhi + manubandhena dhRtim alaulyena vazyatAM vidheyatayA kyobhaktisAtmAvyAdhisamu. sthAnAni kAladezopazayavedanAvizeSeNa gUDhaliGga vyAdhimupasaGgena prAptArthe priitysmpuurnnkhtdaasktaabhyruupenn| mohamavijJAneneti vacanena tamo mohenetyuktaM bhavati mohasya tamojakhAt / medhAM grahaNena manasA dhAraNena / smRti smaraNena smRtArthAnAM prkaashnen| apatrapeNa lajjAjanakaparakIyavyApAreNa / zIlaM tacchIlatA satatAbhyasanamanuzIlanena pazcAt shiilnvyaapaarenn| pratiSedhena nissedhen| upAdhimanubandheneti upAdhirAdhunikasaGketaH saGketakatrtabhiH kRtaH, anubndhenottrkaalmnuvttenen| dhRtiniyamAtmikA buddhiH| alolyamacaJcalatvam / vidheyatayA yadayasminnAzApyate tasya tatakartavyatvena / vaya ityAdi vayaH kAlena bhaktiM dezena sAtmyamupazayena sukhAvahavyApAraNa vyAdhisamutthAnaM vedanAvizeSeNa ityevaM yathAkramaM nAnvayaH, parantu yathAyogaM yathA-peyajale pAnArthI prvRttiH| tenAnumIyate jalajJAnamasya jAtam, kathamanyathA jJAnakAryAtheMkriyAyAM pravartata iti| rajaH saGgeneti nA-disaGgena, ttkaarnnrjo'numiiyte| abhidrohaH prpiidd'aarthprvRttiH| dainyaM rodnaadi| Amodo giitvaadinaaghtsvkrnnm| toSo mukhnynprsaadaadiH| tena prItistopamAtram, harSastu prItivizepo mana udrekakAraka ityuktaM bhavati / dhairya vipadyapi mnso'dainym| viiryymaakhdhdusskrkaaryepvvyaavRttirmnsH| utthAneneti kriyaarmbhenn| avasthAnaM sthirmtitvm| avibhrmennetybhraantyaa| shrddhaamicchaam| abhiprAyeNeti abhyrthnen| grahaNeneti grnthaadidhaarnnen| smRtimiti smRtijanaka saMskAram / smaraNeneti tarakAraNaM sNskaaro'numiiyte| hiyamiti ljjaam| apanapeNeti lajitAkAreNa / zIlamiti sahajaM vastupu raagm| anuzIlaneneti anuzIlanaM satatazIlanam ; tena satataM yamartha sevate tacchIlo'yamityanumIyate / pratiSedheneti vyaavsthaa| upetya dhIyate iti upadhiH chana ityarthaH, anubandhenetyuttarakAlaM hi bhrAtrAdivadhena phalena jJAyate,- yadara munmattaccha pracArI candragupta iti| vidheyatayeti vidheyapracAreNa / vayaHprabhRtIni vyAdhisamutthAnAntAni catvAri yathAsaMkhyaM kAlAdivizeSeNa jnyaaynte| tatra kAlavizeSeNa SoDazavarSAdinA vayo bAlyAdi jJAyate / * usthAneneti pAThAntaram / + upadhimiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5rtha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1485 zayAnupazayAbhyAM dossprmaannvishessmpcaarvishessnn| AyuSaH kSayamariSTarupasthitazreyastvaM kalyANAbhinivezena amalaM sattvam avikAreNa / grahaNyAstu mRdutvaM dAruNatvaJca svapnadarzanamabhiprAya dviSTeSTeSvasukhasukhAni * cAturaparipraznenaiva vidyAditi // 6 // vyastasamastakAlAdibhirvayaHprabhRtIna vidyaadityrthH| amalaM sattvaM manaso nairmalyamavikAreNa manaso vikArAbhAvena advaidhenetyarthaH / Aturasya svamadarzanaM AturasyaivAbhimAyaM Aturasyaiva dviSTeSu ceSTeSu cAbhimateSu sukhaduHkhAni / ata eva suzrutenApyuktaM vishikhaanuprveshniiye'dhyaaye| adhigatatantreNopAsitatantrArthena dRSTakarmaNA kRtayogyena zAstrArtha nigadatA rAkSAnujJAtena nIcanakharomNA zucinA zuklavastraparihitena cchatravatA daNDahastena sopAnotkena anuddhatavezena sumanasA kalyANAbhivyAhAreNAkuhakena bandhubhUtena bhUtAnAM musahAyavatA vaideAna vishikhaa'nuprvessttvyaa| tato dUtanimittazakunamagalAnulomyenAturagRhamabhigamyopavizyAturamabhipazyet spRzet pRcchecc| tribhiretevizAnopAyaiH prAyazo rogA veditavyA ityeke| tattu na samyak / SaDU vidho hi rogANAM vijnyaanopaayH| tad yathA-paJcabhiH zrotrAdibhiH praznena ceti / tatra zrotrendriyavijJa yA vizeSA rogeSu vraNAsrAvavizAnIyAdiSu vakSyante saphenaM raktamIrayannanilaH sazabdo nirgcchtiityevmaadyH| spazenendriyavize yAH zItoSNazlakSNakarkazamRdukaThinatvAdayo spazevizeSA jvrNshophaadissu| cakSurindriyavijJa yAH shriiropcyaapcyaayurlkssnnvlvnnevikaaraadyH| rasanendriyavijJa yAH pramehAdezena tu bhaktiricchA jJAyate, yathA tvayaM madhya dezIyastenAsya godhUmamASAdiSu icchAnumIyate / yasmAccedamasyopazete, tenedamasya sAtmyamiti jJAyate, vedanAvizeSeNa vyAdhisamutthAna jJAyate, yathA-yasmAdayaM santApavedanAvAn, tasmAdasya jvaravyAdhisamutthAnaM bhUtamityAdi jnyeym| gUr3haliGgamiti vizeSeNa gUDhaliGgabyAdhau liGgairevAnavadhArite tu upazayAnupazayAbhyAM parIkSA karaNIyeti darzayati / apacAravizeSeNeti mahattApacAreNa bhUridoSA bhavanti, svalpena svalpa iti / kalyANAbhinivezeneti zreyaskaramArgAnuSThAnena ;-etadAcarato niHzreyasa eva bhvti| sattvamiti stvgunnodekmvikaarenn| paripraznena vetivacanena, yadyapi grahaNImAIvAdyanumAnAdapi pAyaMte jJAtum, tathApyanumAnasya buAddhaprayAsabahutvenAturapRcchayava sukhopacArarUpatayA vidyAda grahaNImAIvAdInIti darzayati / mRdvisyAdi / abhiprAyo bhojanAdIcchA / dviSTeSTazabdena tu dviSTepsitaprepyAdigrahaNam // 6 // * dviSTeSTasukhaduHkhAnIti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1486 crk-sNhitaa| trividharogavizeSavijJAnIyavimAnam bhavanti caatr| Aptatazcopadezena pratyakSakaraNena ca / anumAnena ca vyAdhIn samyagvidyAdvicakSaNaH / sarvathA sarvamAlocya yathAsambhavamarthavit // prathAdhyavasyet tattve ca kAyye ca tadanantaram / kAryatattvavizeSajJaH pratipattau na muhyati // . amUDhaH phalamApnoti yadamohanimittajam // jJAnabuddhipradIpena yo nAvizati yogavit / / AturasyAntarAtmAnaM na sa rogAMzcikitsati // 7 // diSu rsvishessaaH| ghrANendriyavijJa yA ariSTaliGgAdiSu vraNAnAmatraNAnAJca gndhvishessaaH| praznena ca vijAnIyAddezaM kAlaM jAti sAtmyamAtakasamutpattiM vedanAsamucchAyaM balaM dIptAgnitAM vAtamUtrapurIparajasA pravRttyapravRttI kAlaprakarSAdIca vishessaan| AtmasadRzeSu vijJAnAbhyupAyeSu ttsthaaniiyairjaaniiyaat| bhavati caatr| mithyAdRSTA vikArA hi durAkhyAtAstathaiva ca / tathA duSparimRSTAzca mohayeyuzcikitsakam // iti / atra praznenetyupalakSaNAdanumAnamapi zApitaM tathA rasanendriyavize yAH pramehAdiSu rasavizeSA makSikApipIlikAdibhiH iti shessH| tena na virodhaH // 6 // gAdharaH-athaivaM parIkSya cikitsAyAM phlmaah-bhvntiityaadi| Aptata ityaadi| yathAsambhavamarthavidityanta ekazchedaH saarddhshloken| na muhyatIti cchedo dvitiiyH| amUDho mohAbhAvavAn amoha nimittanam anAnAbhAvajaM samyaga yathAsambhavamityanena sarvatra parIkSaNIye sarvapramANAsambhava iti drshyti-bhyetyaadi| bhaya prtyekshbdaadivissypriikssaanntrm| tattve vyAdhitattve, tathA kArye ca tatra sAdhye gyAcI krtvylkssnne| tadanantaram adhyavasyet, yaduktam-"tattvaM bhavati yaca kArye yuktam," tattAvadayaM nizcayaM kuryAdityarthaH, anantaramiti avidymaanaantryogymityrthH| kaaryttvvishessaadhyvsaayphlmaah-kaaryetyaadi| pratipattiH karmaNAM ythaarhtyaa'nusstthaanm| samUha * tattvaviditi vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH vimaansthaanm| 1487 tatra shloko| sarvarogavizeSANAM trividha jJAnasaMgraham / yathA copadizantyAptAH pratyakSaM gRhyate yathA // ye yathA cAnumAnena jJeyAstAMzcApyudAradhIH / bhAvAMstrirogavijJAne vimAne muniraktavAn // 8 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte vimAnasthAne trividharogavizeSavijJAnIya vimAnaM nAma __caturtho'dhyAyaH // 4 // bhAnAdeva jAtam iti tRtiiyshchedH| ajJAnajaM phalamayazaHprabhRtikaM phala nApnotIti bhAvArtha vyAkaroti jJAnetyAdi iti cturthshchedH||7|| gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra shlokaavityaadi| trividhamityArabhya buddhimanta ityantena sarvarogavizeSANAM trividha jJAnasagraham / roga. mekaikamityArabhya zAyate ityantenAptA yathopadizanti tatprakAram / tataH pratyakSanvityArabhya parIkSaNamuktamityantena yathA pratyakSaM gRhyate ttprkaarm| ime khityArabhya cikitsatItyantena ye yathAnumAnena ze yAstAn bhAvAn udAradhImunirAtreyapunarvasustrirogavijJAne trividharogavizeSavijJAne vimAne . uktvaanityrthH||8|| gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIyaskandhe vimAnasthAnajalpe trividharogavizeSavijJAnIyajalpAkhyA caturthI zAkhA // 4 // iti pratipattAvamUda ityrthH| jJAnaM zAstraM, tatkRtA buddhirjnyaanbuddhiH| Avizati budayAvagAhata ityrthH| antarAtmAnamiti vaidyapakSe antaHzarIram // 8 // .. iti carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyo trividharogavizeSavijJAnIyaM vimAnaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAtaH srotasAM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // . . yAvanta eva puruSe mUrtimanto bhAvavizeSAstAvanta eva asmin srotasAM prkaarvishessaaH| sarvabhAvA hi puruSe nAntareNa srotAMsyabhinivartantai kSayaM vaapydhigcchnti| srotAMsi khalu pariNAmamApadyamAnAnAM dhAtUnAmabhivAhIni bhavantyayanArthena / gaGgAdharaH-atha zArIrabhAvANAM mAnavijJAnArtha srotovimAnamAha-athAta ityAdi // 1 // gaGgAdharaH-yAvanta ityAdi mUrtimanta ityanena vAtAdivahasrotasAM prakAravizeSo nAstIti khyApitaM savveSAmeva hi srotasAM vaataakaashvhkhaat| nanu kuto yAvanto mUrtimanto bhAva vizeSAH puruSe tAvantaH prakAravizeSAH srotasAmasmin puruSa ityata Aha-sarvabhAvA hiityaadi| puruSe hi yasmAt srotAMsi antareNa vinA sarvabhAvA mUrtimantaH sarvabhAvA rasaraktAdayaH svedAdayaH zleSmapittapurISamUtrAdayazca nAbhinirvattante na vA kssymdhigcchnti| nanu kuto na sarvabhAvAH puruSa srotAMsi vinAbhinivartante na vA kSayantItyata aah-srotaaNsiityaadi| dhAtUnAmiti rasAdInAm ayanArthena gmnhetunaa| AhArapariNAmaraso hi srotasAM chidrarUpaM panthAnaM vinA gantuna zanoti, na ca srota zchidrapathena gamanaM vinA taduttarottaradhAtukhena pariNamati / uttarottaradhAtavo hi vibhinnarUpAstasmAtyAvanto mUrtimanto bhAvAH puruSe tAvantaH srotasAmasmin prakAravizeSA iti bhaavH|| . cakrapANiH-pUrvasminnadhyAye parIkSAmabhidhAya tatparIkSaNIyaM zarIraM duSTAdRSTasrotovibhAgena dhakta srotasAM vimAnamucyate // 1 // cakrapANiH- mUrtimanta ityasavaMgatadravyaparimANavantaH, asarvagataparimANaM hi mUrtirucyate / bhAvavizeSA ityutpattimanto vishessaaH| atra hetumaah-srotaaNsiityaadi| khaluzabdo hetau / pariNAmamApadyamAnAbhAmiti pUrvapUrvarasAdirUpatAparityAgenottarottaraM raktAdirUpatAmApadyamAnAnAm / ayanAthana' itivacanAma sthirANAM dhAtUnAmabhivAhIni bhavAnta srotAMsi, kintu dezAntaramApaNema For Private and Personal Use Only
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1486 api caike maharSayaH srotasAmeva samudayaM puruSamicchanti sarvagatatvAt sarvasaratvAcca dossprkopnnprshmnaanaam|n tvetadevam / yasya ca hi srotAMsi yacca vahanti yathA vahanti yatra cAvasthitAni savvaM tadanyat tebhyaH // 2 // atra matabhedaM drshyti--apiityaadi| eke munyH| srotasAmeva samudAyaM puruSamicchanti doSaprakopaNaprazamanAnAmAhArapariNAmena rasarUpANAM sarvagatakhAt sarvazarIragatakhAt, sarvasarakhAca dossprkopnnprshmnaanaamitynvyH| rasAdisabaMdhAtUpadhAtumaladhAtuduSTikarANAM doSANAM savvadehasaraNAt / AtmamanovahAnyapi srotAMsi santIti srotaHsamudAyAtmakaH puruSa iti bhaavH| matametad dRSayati-na khetdevmityaadi| etaditi puruSalakSaNamevaM srotasAmeva samudAyaH puruSa iti na tu| kasmAdityata aah-ysyetyaadi| hi yasmAt yasya ca mUrtimato bhAvasya srotAMsi yAni yacca vahanti tad yathA vahanti tatprakAraH yatra cAvasthitAni tacca sthAnaM tadetat sarvaM tebhyaH abhivAhIni bhavanti / evaM manyate-raktasya vRddhiH zoNitarUpatayA pariNamatA rasena militena krtvyaa| sa ca sthAnAntarasthasya rasasya rudhireNa samaM melako na gamanamArga srotaHsaMjJakamantarA bhvti| evaM tAvadabhinirvRttiH srotaHkAraNiko dhAtUnAM prAyo raktasyottaradhAtupoSakabhAgapariNAmo bhvti| tacApyuttaradhAtupoSaNaM nAntareNa sroto bhvti| yazca rakta nyAyaH, sa sarvatra zArIre bhAve / na cAnyasrotasA dhAnyadhAtupuSTiH sambhavati, sarvapoSyANAM bhinndeshtvaat| na hyabhinnena srotasA bhinnadezavRkSayoH secanamasti / manastu yadyapi nityatvena na poSyaM, tathApi tasyendriyapradezagamanArtha sroto'styev| tacca manaHprabhRtInAmatIndriyANAM kRtsnameva zarIraM srotorUpaM vkssyti| doSANAntu sarvazarIracaratvena yathAsthUlasroto'bhidhAne'pi sarvasrotAMsyeva gamanArtha vakSyante / sUkSmajijJAsAyAntu vAtAdInAmapi pradhAnabhUtAH dhamanyaH santyeva / yaduktaM suzrute-"tAsAM vAtavAhinyo daza sirA bhavanti" ityaadi| na ca carake suzruta iva dhamanIsirA. srotasAM bhedo vivkssitH| sarvagatatvAditi srotasAM srvshriiraavyvgttvaadityrthH| sarcasarasvAdiyuttareNa smbdhyte| doSaprakopaNamapathyaM doSaprazamanaM vA pathyaM sarvasmin zarIrapradeze doSarUpaM sat tathA bheSajarUpaM sad gcchti| tena sarvatra stroto vidyte| tena srotomayaH puruSa iti pUrvapakSaM niSedhayati-na vityAdi / yasya hi srotAMsi yadghaTitAnItyarthaH, yacca vahantIti 187 For Private and Personal Use Only
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1460 caraka sNhitaa| srotasAM vimAnam ____ atibahutvAt tu khalu kecidaparisaMkhyeyAnyAcakSate srotAMsi parisaMkhyeyAnItyanye / teSAntu khalu srotasAM yathAsthUlaM katicit prakArAn mUlatazca prakopavijJAnatazcAnuvyAkhyAsyAmaH, ye bhaviSyantyalamanuktajJAnAya jJAnavatAM vijJAnAya cAjJAnavatAm / tdythaa--praannodkaannrsrudhir-maaNsmedo'sthimjj-shukrmuutrpuriisssvedvhaani| vAtapittazleSmaNAM punaH sarvazarIracarANAM sarvANi srotaaNsyynbhuutaani| tattadatIndriyANAM punaH sattvA srotobhyo'nyat na tu srotAMsyeva tasmAt na srotaHsamudAya eva puruSa ityarthaH // 2 // gaGgAdharaH-matAntaramAha-atibahutAt khityaadi| matAntaramAha-parisaMkhyeyAnItyAdi / tanmatadvayamapratiSiddhakhAdanumatam kA snyAdaparisaMkhyeyAni sthUlataH parisaGkhaye yAni itybhipraayaat| katicideva na tu sn|i nanu ke prakArA vyAkhyAsyante ityata aah-tessaanvityaadi| srotasAM ye prakArA jJAnavatAmanuktajJAnAya punarzAnAya ajJAnavatAM srotasAM prakArA jJAnavatAM vijJAnAya cAlaM samarthA bhavanti tAn katicit teSAM srotasAM prakArAn yathAsthUlaM tathA mUlatazca tatprakopavijJAnatazcAnuvyAkhyAsyAma ityarthaH / tdaakhyaayte| tad yathetyAdi / prANodakAdikAnAmasarvazarIracarANAM vahAni sarvasrotAMsi ayanabhUtAni sacchidrANi pathirUpakhAt tathA sarvazarIracarANAM vAtapittazleSmaNAM vahAni sarvasrotAMsi cAyanabhUtAni sacchidrANi vrtmruupkhaat| na khadhiSThAnAdibhUtAni / tattadatIndriyANAmindriyAgocarANAntu sattvA yacca puSyantItyarthaH, yatra cAvasthitAnIti yatra mAMsAdau sambaddhAnItyarthaH, tat sarca dhmniibhyo'nyt| tasmAna srotorUpa eva puruSa ityarthaH // 2 // cakrapANiH-prakopavijJAnatazceti yathA srotasAM prakopo vijJAyate tathA vyAkhyAsyAma iti yojnaa| anuktaarthjnyaanaayetynuktsrotojnyaanaay| jJAnavatAmityanuttArthajJAnasamarthAnAm / jJAnavanto hyanuktamapi sroto'numImate / vijJAnAya cAjJAnavatAmiti yathoktamAnajJAnAya ca mandabuddhI For Private and Personal Use Only
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1461 dInAM kevalaM cetanAvaccharIramayanabhUtamadhiSThAnabhUtaJca / tadetat srotasAM prakRtibhUtatvAt na vikArairupasRjyate zarIram // 3 // ___ tatra prANavahAnAM srotasAM hRdayaM mUlaM mahAsrotazca / praduSTAnAntu khalveSAmidaM vizeSavijJAnaM bhavati ; tad yathA-atisRSTaM pratibaddhaM prakupitamalpAlpamabhIkSNaM vA sazabdazUlamucchrasantaM dRSTA prANavahAni srotAMsyasya praduSTAnIti vidyAt / udakavahAnAJca srotasAM tAlu mUlaM kloma c| praduSTAnAJca dInAM mana AtmazrotrasparzananayanarasanaghrANabuddhAhaGkArAdInAM kevalaM cetanAvat sajIvaM zarIrasrotaH aynbhuutmdhisstthaanbhuutshc| tadetat srotasAM teSAM prANAdivahAnAm eSAM saravAdInAmatIndriyANAmabhivAhisrotasAM prakRtibhUtavAdvikArAbhAvAdidaM zarIraM vikArairvepamyainaupasRjyate / etena prANAdisattvAdivahasrotasAM vikRtibhUtakhe zarIraM vikArairupasRjyata iti khyaapitm| iti prakAravyAkhyAnam // 3 // gaGgAdharaH-mUlato vyaakhyaayte--ttretyaadi| tatra prANAdivaheSu srotaHsu madhye hRdayaM vakSaH, mahAsrotazca mahAsaraNaM mhaacchidrmityrthH| prANavahAnAM srotasAM prakopavijJAnatastu vyAkhyAnaM kroti| prdussttaanaanvityaadi| eSAM praannaadivhaanaam| tada ythetyaadi| atisRssttmityaadi| sarvamucchAsakriyAvizeSaNam / yaH pumAnati AyatyA dIrghamucchrasiti kiMvA pratibaddhamucchrasiti athavA prakupitaM dRddhamucchrasiti kiMvA alpAlpamuccha siti kiMvA abhIkSNamucchasiti kiMvA sazabdazUlamucchasiti tAdRzamucchrasantaM puruSaM dRSTvA asya puruSasya prANavahAni srotAMsi praduSTAnIti vidyAt anumIyeta / kramikalAdudakavahasrotAMsi mUlatazca prakopavijJAnatazca vyAkhyAyante / udakavahAnAJcetyAdi / mUle tAlu koma ca / klama kaNThorasoH sndhiH| teSAM prakopavijJAnamAha-praduSTAnAnAm ityrthH| tdvdityaadi| cetanAvaccharIramityanenAcetanakezanakhAdipradezaM sattvAdigamane niSedhayati, doSAstu tatrApi yAntIti / ayanabhUtamiti maargbhuutm| adhiSThAnabhUtamiti sthAnarUpam // 3 // - cakrapANiH-prANavahAnAmiti prANasaMjJakavAtavahAnAm / etacca prANAkhyaviziSTasya vAyoH vishissttsrotH| sAmAnyena tu vAyoH sarvA eva dhamanya iti na virodhaH / mUlamiti prabhavasthAnam / For Private and Personal Use Only
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1462 crk-sNhitaa| srotasAM vimAnam khalveSAmidaM vizeSavijJAnaM bhavati ; tad yathA-jihvAtAlvoSThakaNThaklomazoSaM pipAsAJcAtipravRddhAM dRSTA bhiSagudakavahAnyasya srotAMti praduSTAnIti vidyAt / ___ annavahAnAM srotasAmAmAzayo mUlaM vAmaJca paarshvm| praduSTAnAntu khalveSAmidaM vizeSavijJAnaM bhavati ; tad yathAanannAbhilaSaNamarocakAvipAko cchardizca dRSTAnnavahAnyasya srotAMsi praduSTAnIti vidyAt / rasavahAnAM srotasAM hRdayaM mUlaM dshdhmnyshc|shonnitvhaanaaN srotasAM yakUnmUlaM plIhA c| mAMsavahAnAM srotasAM snAyurmulaM tvak ca / medovahAnAM srotasAM buko mUlaM vpaavhnshc| asthivahAnAM srotasAM medo mUlaM jaghanazca |mjjvhaanaaN srotasAmasthIni mUlaM sndhyshc| zukravahANAM srotasAM vRSaNau mUlaM zephazca / praduSTAnAntu khalveSAM rasAdivahasrotasAM vijJAnAnyuktAni vividhaashiitpiitiiye| yAnyeva hi dhAtUnAM pradoSavijJAnAni, tAnyeva hi yathAsvaM duSTAnAM dhAtusrotasAm / nycetyaadi| jihe tyAdi spaSTam / kramavAdannavahAnAM vyaakhyaanmaah-annvhaanaamityaadi| AmAzayo vAmapAzrvazca muulmityrthH| prakopavijJAnavyAkhyAnantu spssttm| kramikalAdrasavahAni vyaakhyaaynte| rasavahAnAm ityaadi| hRdayaM hRdayamUlA daza dhamanyazca mUlamiti yakRt plIhA ca mUlam / vAyuskhak ca mUlam / bukko agramAMsadvayaM vapAvahanaM vasAvahanaM mUlam / medo jaghanazca mUlam / asthIni sandhayazvAsthivahAnAM mUlam / vRSaNAvaNDakoSo zephaH ziznazceti mUlam zepha iti puruSAbhiprAyeNa pusaH zukradhAnakhAt / prkopvijnyaanaanyessaamaah-prdussttaanaamityaadi| vividhAzitapItIyoktaliGgato'dhikAni liGgAnyasya prakopasyAha-yAnyeva hiityaadi| dhAtUnAM pradoSa For Private and Personal Use Only
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - ma madhyAyaH / vimaansthaanm| 1463 __ mUtravahANAM srotasAM vastirmUlaM vakSaNau c| praduSTAnAntu khalveSAmidaM vizeSavijJAnaM bhavati ; tad yathA-atisRSTaM pratibaddhaM vA kupitamalpAlpamabhISaNaM vA bahalaM sazUlaM mUtrayantaM dRSTA mUtravahANyasya srotAMsi praduSTAnIti vidyAt / purISavahANAMsrotasAM pakvAzayo mUlaM sthuulgudshc|prdussttaanaantu khalveSAmidaM vizeSavijJAnaM bhavati; tad yathA-kRcchaNAlyAlpaM sazabdazalamatidravamatigrathitamatibahu copavizantaM dRSTrA purISa. vahANyasya srotAMsi praduSTAnIti vidyAt / ___ svedavahAnAM srotasAM medo mUlaM lomakUpAzca / praduSTAnAntu khalveSAmidaM vizeSavijJAnaM bhavati ; tada yathA--asvedamatisvedanaM vA pAruSyamatizlakSNatAmaGgasya paridAha lomaharSazca dRSTA svedavahAnyasya srotAMsi praduSTAnIti vidyAt // 4 // vijJAnAni vividhAzitapItIyoktAni / kramikakhAnmUtravahANi vyaakhyaayntemuutretyaadi| vastirvazraNau ca mUlaM prkopvijnyaanmtisRssttmityaadi| sarca muutrnnkriyaavishessnnm| purISetyAdi spaSTam / pakkAzayo nAbheradhaH sthUlagudaM tribliruupm| prakopavizAne alpAlpamityAdi upavezakriyAvizeSaNam / "bhatisRSTaM vA atibaddhaM vA" iti vikalpena boddhavyam, atisRSTAtibaddha yorekanAsambhavAt / bhalpAlpaM vA tathAbhIkSNaM veti viklpH| kloma hRdayasthapipAsAsthAnam / vapAvahanaM, vapA udarasthA snigdhavartikA yAmAhurjanAH "tailavarttikA" iti / suzrute tu "medovahAnAM mUlaM vukkI kaTI ca" ityutam / sadaprAptIndriyArthadarzigamye nAsmadvidhAnAM buddhayaH prabhavanti / asthyapi dravarUpamastyeva srotovAyam iti kRtvA 'asthivahAnAm' ityuktam / yadyapi vividhAzitapItIye rasAdInAM dRSTilakSaNamukaM na rasAdisrotasAm, tathApi rasAdidRSTayA rasAdivahadhamanInAmapi duSTaH sAdhAraNatvenoktaM-"rasAdisrotasAM vijJAnAnyuktAni" iti| ye tu bravate--rasAdiSTirabhinnaiva tadvahadhamanISTeriti, teSAM mate, pRthagdhamanIdRSTayA dhAtuSTiM vakSyati "teSAM prakopAt sthAnasthAzcaiva" ityAdinA ; tadanupapatram, dhamanIdRSTayA tu tadvAhyaduSTiravazyaM bhavatIti kRtvA dhAtuSTilakSaNaireva iha dhamanISTihakkA, bhAtuSTayanatiriktantu dhamanISTilakSaNam "atipravRttiH" ityAdinAtraiva vakSyati / For Private and Personal Use Only
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1464 crk-sNhitaa| srotasAM vimAnam srotAMsi sirA dhamanyo rasAyanyo rasavAhinyo nADyaH panthAno mArgAH zarIracchidrANi saMvRtAsaMvRtAni sthAnAnyAzayAH kSayA niketAzceti zarIradhAtvavakAzAnAM lakSyAlakSyANAM nAmAni bhavanti / teSAM prakopAt sthAnasthAzcaiva mArgagAzca zarIradhAtavaH prakopamApadyante itareSAJca prakopAditarANi c| srotAMsi ca srotAMsyeva dhAtavazca sarvadhAtUneva pradUSayanti ca prdussttaaH| teSAM upavizantaM viDU visRjantam / svedaityaadi| medo lomakUpAzca svedavahAnAM mUlam / prakopalakSaNaM spssttm| asvedamityAdi // 4 // gaGgAdharaH- vAtAdInAM srotomUlAni na santi sarvazarIracarakhAt uktAni vaa| vAyoH pakkAzayaH pittasyAmAzayaH kaphasya hRdayaM sthAnaM tadeva tadvahasrotasAM mUlaM pradoSalakSaNAni ca teSAM prakopalakSaNAnItyatastAni noktvA srotasAM paryAyAnAha- srotaaNsiityaadi| rasAdikakhAt sarveSAM rasAyanIti rasAvAhinIti ca saMjJA saMtAsaMdRtetyekaM naam| zarIradhAkhavakAzAnAM zarIradhAtUnAM prANAdInAM calanArthamavakAzA AkAzAzchidrANi ca teSAM tthaa| lakSyAlakSyANAmiti keciddhAkhavakAzA lakSyante kecina latyante iti lakSyAlakSyAsteSAM tthaa| nanveSAM srotasAM prakopAt kiM syAdityata aah-tessaamityaadi| sthAnasthAH svamAnasthA mArgagAH svasrotogA api zarIradhAtavaH prANAdayo rsaadyshc| itareSAM prANAdhanyatamasya srotasAM prakopAt taditareSAM srotosi prakupyanti / srotAMsi prakupitAni srotAMsyevAnyavahAni pradUSayanti, na tu tadvAhyAna dhaatuun| dhAtavazva prakupitAH sarvadhAtUneva dUSayanti na khanyadhAtuvahAni asvedanAdikaM svedavahadRSTilakSaNaM kussttpuurvruupe'pysti| tena, yatrAnyakuSThapUrdhvarUpadarzanaM bhavati, tatra kuSTapUrvarUpatA nizcetavyA, etAvanmAtralakSaNodaye tu svedavahadhamanInAm / iha mUlajJAnaM yadyapi sAkSAtprayojanaM noktaM, tathApi mUlopaghAtAda vRkSANAmiva dhamanInAM mahAnupaghAto bhavatIti jJeyam, ata eva suzrute srotomUlaviddhalakSaNAnyuktAni // 4 // cakrapANiH- srotasAM paryAyAnAha- srotaaNsiityaadi| saMvRtAsaMvRtAnItyekA saMjJA, tatrAne saMvRtAni, muule'sNvRtaani| 'sthAnAni' paryAyAn keciddhamanImUlasya pryaayaanaacksste| anye tu etAnapi dhamanIparyAyAnAhuH, dhamanyo'pi hi rasAdisthAnaM bhavantyeveti kRtvaa| sthAnasthA iti aashysthaaH| mArgagAzcaiveti dhamanIbhirgacchantaH, itareSAmcetyAdinA vivRnnoti| srotAMsi For Private and Personal Use Only
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH | vimAnasthAnam / 1465 sarveSAmeva vAtapittazleSmAraNo dUSayitAro bhavanti doSa svabhAvAditi // 5 // bhavanti cAtra / kSayAt sandhAraNAd raucyAd vyAyAmAt cudhitasya ca / prANavAhIni duSyanti srotAMsyanyaizca dAruNaiH // zrauSNyAdAmAdbhayAt pAnAdatizuSkAnnasevanAt / ambuvAhIni duSyanti tRSNAyAzcAtipIr3anAt // atimAtrasya cAkAle cAhitasya ca bhojanAt / navIna duSyanti vaiguNyAt pAvakasya ca // guruzItamatisnigdhamatimAtraM samaznatAm / rasavAhIni duSyanti cintyAnAJcAticintanAt // vidAhInyannapAnAni snigdhoSNAni dravANi ca / raktavAhIni duSyanti bhajatAJcAtapAnalau // srotAMsi / ( nanu kaskasteSAM dUSayitA ) / teSAmityAdi / praduSTavAtapittazleSmANaH tu teSAM srotasAM dhAtUnAJca savveSAmeva dUSayitAro bhavanti, na tu sotAMsi dhAtUnAM na vA dhAtavaH srotasAmiti / kasmAdityata Aha-doSasvabhAvAt itIti // 5 // gaGgAdharaH- athaiSAM dUSaNe prakopa nidAnAnyAha - bhavantItyAdi / anyaizva dAruNairvA tavarddhanairityarthaH / auSNyAdityAdi / ambuvahasrotaH kopa nidAnam / tatra Amamapaka N bhuktm| atimAtrasya bhojanAt akAle ca maatraavdbhojnaat| ahi dhAtavazca duSTAH pratyAsannAni srotAMsi dhAtvantarANi ca svadoSasaMkrAntyA dUSayantItyarthaH / doSasvabhAvAditi doSANAmevAyaM svabhAvo yad dUSakatvaM na dhAtvantarANAm / tena, dhAtunA duSTirdhAtuduSTidhatugatadoSakRtaiva jJeyA // 5 // cakrapANiH - yathAkrama srotasAM dRSTikAraNamAha- kSayAdityAdi / dAruNairityatra karmabhiriti For Private and Personal Use Only
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1466 crk-sNhitaa| srotasAM vimAna abhiSyandIni bhojyAni sthUlAni ca gurUNi ca / mAMsavAhIni duSyanti bhuktvA ca svatAM divA // avyAyAmAdivAsvapnAnmadhyAnAJcAtisevanAt / medovAhIni duSyanti vAruNyAzcAtisevanAt // vyAyAmAdatisaMkSobhAdasthnAmativighaTanAt / asthivAhIni duSyanti vAtalAnAJca sevanAt / / utpeSAdatyabhiSyandAdabhighAtAt prapIr3anAt / majjavAhIni duSyanti viruddhAnAJca sevanAt // akAlayonigamanAnnigrahAdatimaithunAt / zukravAhINi duSyanti zastrakSArAgnibhistathA // mUtritodakabhakSyastrI-sevanAnmUtranigrahAt / mUtravAhINi duSyanti kSINasyAtikazasya ca // vidhAraNAdatyazanAdajIrNAdhyazanAt tthaa| baccoMvAhIni duSyanti durbalAgneH kRzasya ca // vyAyAmAdatisaMkSobhAcchItoSNAkramasevanAt / svedavAhIni duSyanti krodhazokabhayaistathA // tasya yjHpurussiiyoktsy| mAMsavahasrotaHprakopanidAne sthUlAni saMhatAni laDDukAdIni / medovahasrotaHprakopanidAne medhyAnAM snigdhakhAt / akAlayonigamanAditi rajasvalAgamanAt / nigrahAditi shukrvegnigrhaat| mRtritasya mRtravegavataH udakabhakSyastrINAM sevnaat| vidhAraNAditi vacauvegavidhAraNAt / durbalo'gniryasya tasya tthaa| zItoSNAkramasevanAditi akrameNa shiitossnnshessH| gurUNi ca bhajatAmiti pUrvoktena smbndhH| medhyAnAM medurANAm / akAlayonigamanAditi aharSakAlagamanAt tathA'nucitayonau gmnaat| nigrahAditi zukraveganinahAt / mUtritetyAdau mUtravegayuktasya udakAdisevanAditi zeyam / * abhikSatasya ceti cakravataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1467 AhArazca vihArazca yaH syAd doSaguNaiH smH| tubhi-8-viguNazcApi srotasAM sa prduusskH||6|| atipravRttiH saGgo vA sirANAM granthayo'pi vaa| vimArgagamanaJcApi srotasAM duSTilakSaNam // 7 // khadhAtusamavarNAni vRttasthUlAnyaNUni ca / srotAMsi dIrghANyAkUtyA pratAnasazAni c|| . prANodakAnnavAhAnAM duSTAnAM zvAsikrI kriyaa| kAryA tRSNopazamanI tathaivAmapradoSikI // sevnaat| dopaguNairvAtAdInAM rukssaadibhirgunnH| RtubhirviguNazcAhAro vihArazca yasminnRtau yadvihitaM tadviparIta AhArazca vihArazca RtubhirviguNaH syAt / srotasAmiti dopavahANAM sa AhAro vihArazca // 6 // gnggaadhrH-dopsrotodussttilkssnnmaah--atiityaadi| sirANAmatipravRtti sirANAM saGgo vA sirANAM granthayo'pi vA sirANAM vimArgagamanazcApi / srotasAM vAtAdidoSavahasrotasAm // 7 // ___ gaGgAdharaH-atha srotsaamaakaarmaah-vdhaakhityaadi| yAni srotAMsi yaM dhAtu vahanti sa dhAtusteSAM srotasAM svadhAtustasya dhAtoryovarNastatsamavarNAni taddhAtuvahAni tAni srotAMsi / vRttAni ca tAni sthUlAni ceti vRttasthUlAni / aNUni ca vRttasUkSmANi ca / dIrghANi lambAni / latAnAM pratAnaM agralatA tat sdRshaani| srotasAM prANAdivahAnAM prakAramUlaprakopaprakopaNAkArAnuktvA AhArazcetyAdinA sAmAnyena srvsrotodRssttimaah| doSaguNaiH sama ityanena doSAtivarddhakaM darzayati / kSINAzca doSA nAnyadRSTiM kurvanti, kintu svayameva kSINaliGgA bhavanti ityAdi veditavyameva / dhAtubhirviguNa iti dhAtuviguNasvabhAva ityarthaH na tu viparItaguNo dhaatuvigunnH| divAsvapnamedhyAdayo hi medasA sAmAnyaguNA eva medodUSakA evoktAH // 6 // ___ cakrapANiH-atipravRttirityAdinA saamaanysrotodRssttilkssnnmaah| atipravRttiriha srotobAhyasya rsaaydrivyaa| evaM saGgo'pi rasAdevimArgagamanaJca, yathA- bhUtravahANAM srotasAM vastiH mUlamityAdau // 7 // cakrapANiH-svadhAtusamavarNAnIti vAhyadhAtutulyavarNAni / pratAno ltaaprpnycH| prANodaka * dhAtubhiriti cakrasammataH pAThaH / 188 For Private and Personal Use Only
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1448 crk-sNhitaa| [srotasAM bimAnam vividhAzitapItIye rasAdInAM ydaussdhm| rasAdisrotasAM kuryAt tad yathAsvamupakramam // mUtraviTsvedavAhAnAM cikitsA mautrkRcchikii| tathAtisArikI kAryA tathA jvrcikitsikii||8|| tatra shlokaaH| trayodazAnAM mUlAni srotasAM duSTilakSaNam / sAmAnya nAmaparyAyAH kopanAni parasparam // doSahetuH pRthakatvena bheSajodeza eva c| srotovimAne nirdiSTaM tathA cAdau vinishcyH|| teSAM dussttiprtikriyaasuutraannyaah-praannodketyaadi| zvAsikI zvAsaroge vihitA yA kriyA sA kaaryaa| tathA tRSNArogopazamanI yA kriyA vihitA tatrAdhyAye sA kaaryaa| AmapradoSikI vimucikAlasakayovihitA yA ca kriyA sA ca kAyyeti prANodakAnavahasrotoduSTipratikriyA bodhyaa| vividhAzitapItIye'dhyAye yadrasAdInAmauSadhamuktaM rasAdivahasrotasAmapi tadauSadhaM tazca yathAsvamupakramaM kuryaat| AdipadenAtra raktamAMsamedo'sthimajjazukrANAM grahaNam / mautrakRcchikI mUtrakRcchAdhyAyoktA kriyA yA, yA cAtisArikI atIsAraroge vihitA, tathA yA kriyA jvaracikitsikI jvararoge vihitA sA sA kriyA mUtravisvedavahAnAM duSTau kaaryetyrthH| vAtAdivahasrotoduSTipratikriyA tu nikhilena tantreNa vAcyA // 8 // gnggaadhrH-adhyaayaarthmupsNhrti-ttretyaadi| trayodazAnAM prANo ityAdinA cikitsAmAha -- prANavahAnAM zvAsikI, udakavahAnAM sRSNopazamanI, annavahAnAmAma. pradoSikI iti bodvvym| mUtrAdivahAnAmapi trayANAM mUtrakRcchrAdayo yathAsaMkhyaM tisrazcikitsA jJeyAH // 8 // cakrapANiH-saMgrahe dRSTilakSaNaM sAmAnyaM vAtAdhavizeSitaM dRSTilakSaNamityarthaH / srotodRSTilakSaNAnIha vAtAdidopabhedena noktaaniityrthH| vAtAdivizeSeNa ceha vistarabhayAda dRSTi!ktA ; tena vAtAdivizeSaliGgAdhikyAt dRssttinirgtssyaa| Adau vinizcaya ityadhyAyAdau puruSasya dhamanI For Private and Personal Use Only
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1466 kevalaM viditaM yasya zarIraM srvbhaavtH| zArIrAH sarvarogAzca sa karmasu na muhyati // 6 // ityagnivezakate tantre carakapratisaMskRte vimAnasthAne srotasAM vimAnaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // dakAnnAdivahAnAM prkaaraavcchinnaanaam| srotHprbhRtishaariirshaanphlmaahkevlmityaadi| kevalaM kRtsnaM zarIraM zarIratattvaM zArIrAH zarIrAvayavAH srvrogaashc| etat kevalaM kRtsnaM yasya viditaM, chandasi bahulakhAt SaSThI, sa karmasu cikitsAkriyAsu na muhyati // 9 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIya skandhe vimAnasthAnajalpe srotasAMvimAnanAma paJcamAdhyAyanalpAkhyA pazcamI zAkhA // 5 // mayatvAdiyAdanizcaya ityarthaH / kevalamityAdinA atroktadhamanyAdibhedena zarIrajJAnasyopAdeyatAmAha // 9 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyAM srotovimAnaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssssttho'dhyaayH| athAto rogAnIkaM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // va rogAnIke bhavataH prabhAvabhedena sAdhyamasAdhyaJca, dve rogAnIke balabhedena mRdu dAruNazca / va rogAnIke adhiSThAnabhedena mano'dhiSThAnaM zarIrAdhiSThAnaJca, dve rogAnIke nimittabhedena dhAtuvaiSamyanimittaJcAgantujaJca, dva rogAnIke Azayabhedena AmAzayasamutthaJca pakvAzayasamutthaJca // 2 // ___ evametat prabhAvabalAdhiSThAnanimittAzayabhedAt dvaidhaMsadabhedaprakRtyantareNa bhidyamAna vA sandhIyamAnaM syAdekatvaM bahutvaM vaa| ___ gaGgAdharaH--atha rogamAnavijJAnArtha srotovimAnAnantaraM rogAnIkaM vimAnam Arabhate-athAta ityaadi| rogANAmanIkaM samUhastamadhikRtya kRtaM vimAnam iti rogAnIkaM tat tathA // 1 // gaGgAdharaH-ve rogAnIke dvividha rogaaniikmityrthH| prabhAvaH prabhavana bhavanamutpattiyadrUpaM yasya tatra yena bhavanena yat dravyaM svakarmANi prabhubhavati tat prabhavanaM prbhaavH| prabhAvaM vikRnnoti| saadhymsaadhynyceti| sAdhyakhamasAdhyavaJceti dva svprbhaavje| mRdulaM dAruNavaM dve vale / akaSTakArikhaM mRdukham AzukArikhAdirUpalaM dAruNakham // 2 // gaGgAdharaH-nanvevameva bhedo rogAnIkasya na khadhiko'stItyata aah-evmityaadi| dvaidhaM dvividhaM sat bhedaprakRtyantareNa ebhyaH prabhAvAdibhyo'pyadhi cakrapANiH-pUrvAdhyAye srotorUpAdhiSThAnabhedena rogAnabhidhAya prabhAvAdibhedena rogAnabhidhAtu rogAnIkaM vimaanmucyte| rogAnIkamiti rogsmuuhH| balabhedenetyatra mRdvalpabalam, dAruNantu mahAbalaM jJeyam / dAruNaM kiJcitkAlAnupAtAdeva blvttvaanmaaryti| yaduktam-"santi mevaMvidhA rogAH sAdhyA daarunnsmmtaaH| ye hanyuranupakrAntA mithyAcAreNa vA punaH // " iti / AmAzayasamutthatvena AmAzayAzrayikaphapittajAH sarve gadA gRhynte| pakvAzayasamutthagrahaNena sarve vaatjaaH| evaM srvvikaaraavrodhH| dvaidhaM saditi dvaividhyaM st| bhedaprakRtyantareNati For Private and Personal Use Only
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1501 ekatvaM tAvadekameva rogAnIkaM ruksAmAnyAd bahutvantu daza rogAnIkAni prabhAvabhedAdinA bhvnti| bahutvamapi saMkhyeyaM syAdasaMkhyeyaM vA syAt / tatra saMkhyeyaM tAvad ythoktmssttodriiye| aparisaMkhyeyaM punaryathA mahArogAdhyAye-ruvarNasamutthAnAdInAm aprisNkhyeytvaat| na ca saMkhyeyAgraSu bhedaprakRtyantarIyeSu vigItirityato doSavatI syAdatra pratijJA kAcit, na cArigItiH kAbhiraparAbhirbhedasya prakRtibhirbhedakadharmabhidyamAnamapi sandhIyamAnaM saMkSipyamANamekalaM syAdrogAnIkasya athavA vyasyamAnaM bahukhaM syAt / tatra kena bhedaprakRtyantareNa bhidyamAnamapi sandhIyamAnamekalaM syAdathavA vyasyamAnaM bahukha syAdityata aah-eksmityaadi| ruksAmAnyAt rogavasAmAnyAt / prabhArabhedAdineti saadhyaasaadhy-mRdudaarunn-paansshaariir-dhaatuvaissmyjaagntujaamaashysmutthpkaashysmutthaaniityrthH| nanu bahutvaM kiM trikhAdikamaparisavo yaM vetyata aah-bhukhmpiityaadi| dvividhaM bahutvaM saGgha yamaso yaJca / aSTodarIye aSTAvudarANItyAdirUpeNa saMkhyeyaM bhukhmuktm| mahArogAdhyAye iti vAtavikArANAmaparisaMkhyeyAnAmAviSkRtatamatvenAzItirvAtavikArA vyAkhyAtA bhavantIti vAtavikArasyaivameva pittakaphavikArayozcalAriMzattvaviMzatitve uktvA apyaparisaMkhyeyaM bahukhamuktaM rugvarNAdInAM bhedaprakRtyantarANAmaparisaMkhyeyavAt / na cetyaadi| nanusaMkhyeyAnAM bhedakadharmabhedaiH parisaMkhyAtu viSayANAM rogAnIkasyaikavAdInAM saMkhyAnAM madhye'praSu zreSTheSu bhedakadharmAntareNAgneyavasaumyatvavAyavyavarAjasakhatAmasakhavAtikakhAdinA kRteSu rogAnIkasyai kalAdiSa saMkhyAneSu vigItiviruddhA gItiraikAntikavacanaM na bhavatItyato hetoratra sarvapratizA ekakhAdirUpA doSavatI syAt bhedakadhAsthairyAdityevaM sarvava pratijJA atrAsthiratayA na ca vyabhicAra doSavatI syAt / kasmAdityatastadoSaM pariharati bhedkaarnnaantrenn| tathApi sandhIyamAne sati ekIkriyamANe ekabuddhikArakAnugatadharmAntareNeti boddhvym| duHkhasAmAnyAditi duHkhakartRtvena sarvarogAnugatena sAdhAraNena rUpeNa sarvarogA eka * duHkhasAmAnyAditi ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1502 . crk-sNhitaa| [ rogAnIkavimAnam ityato doSavatI syAt, bhettA hi bhedyamanyathA bhinatti / anyathA purastAt cha bhinnaM bhedaprakUtyantareNa bhindan bhedasaMkhyAvizeSamApAdayatyanekadhA, na ca pUrva bhedAyAmupahanti // 3 // ncaavigiitirityaadi| bhedakazreSThadharmAntareNa vAyavyavAdinA rogAnIkasya bhedAnAzcAvigItiraviruddhA gItirityataH kAcidapi dvivAdipratizA na ca doSavatI syAt sarvA hi sAdhvI prtijnyaa| nanu kuto'sau sarvA pratikSA sAvItyata Aha-bhettA hiityaadi| hi yasyAt bhettA bhAvAnAM bhedopadeSTA bhedya bhedaviSayabhAvamanyathA bhinnamanyaprakAreNa bhintti| kathaM bhinattIti bhedakaraNaM vivRnnoti-anytheti| purastAt pUrvamanyathA dhmmvishessenn| pUrvakRtabhedakadhAtiriktadhammeNa bhindannaparabhedaM kurvan bhedasaMkhyAvizeSaM bhedena sayAvizeSa pUrvakRtabhedAdaparabhedaina saGkhyAprabhedaM pUrvasaGkhyAto'parasaGkhyAmanekadhApAdayati / na ca pUrva kRtaM bhedAgrA bhedazreSThamupahanti vyAhataM na kroti| ekAnekadoSabhedena dvidhA rAjasatAmasabhedena dvidhA zItoSNabhedena dvau jvarAvityevaM rUpA bhavanti / bahutvamapItyukta prabhAvabhedAdikRtatvAdapi bhutvmityrthH| saMkhyeyatvamaSTIdarIye "aSTacatvAriMzadrogAdhikaraNAnyasmina saMgrahe" ityAdinoktam / asaMkhyeyatvaM mahArogAdhyAye tu "tatra tatra vAparisaMkhyayA bhavanti rujAvarNasthAnasaMsthAnanAmabhiH" ityanenoktam / nanu saMkhyeyatvamasaMkhyeyatvaJca viruddhAvetau dhammoM, tathaikatvamanekatvaceti viruddhau / tat kathaM viruddhatvena khyAtau dharmAvekasmin roge ghaTetAmityAha-na cetyAdi / saMkhyeyApreSviti saMkhyeyarogaparimANeSu, agrazabdaH parimANe vrttte| tathai kaikasya bhedAgramaparisaMkhyeyaM bhavati, bhedasaMkhyArUpaM primaannmityrthH| bhedaprakRtyantarIyeSviti bhedkaarnnaantrbhvessu| viruddhA gotiH vigItiH, yathA- ekaJcAnekaJca tada ityAdikA viruddhA giitiH| ata iti yathoktavigItiyogAt, na doSavatI kAcit pratijJA, yathA---'anekarUpA hylpruupaa'| atroktA syAditi yojnaa| vigItau doSAbhAvaM darzayitvA bhedakAraNAntarakRtAyAmavigItAvapi doSo bhavatIti darzayannAha-na caavigiitirityaadi| yadi ye rogAnIkaM rujAsAmAnyAdityabhidhAya punareka rogAnIkaM prabhAvabhedAdityaviruddhA ekatAkhyAyikA'vigItiH kriyate, tathApi sA viruddhava syAt / yato na prabhAvabhedena rogANAmekatvamupapannam, kintu dvadhameveti bhaavH| vigItau doSAbhAve hetumAha-bhettA hotyaadi| bhettA puruSaH, bhedya rogam / anyathA tvekatvAdinA bhinatti, anyathA ekatvena puruSaH sAvat bhedyaJca anyathA bhinttiiti| asyArthaM vyAkaroti bhedprkRtyntrennetyaadinaa| anekaveti * puruSAstAvaditi cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH vimaansthaanm| 1503 samAnAyAmapitu bhedaprakRtau prakRtyanuprayogAntaramapekSyam / santi hyAntarANi samAnazabdAbhihitAni, santi cAnAntarANi pryaayshbdaabhihitaani| samAno hi rogazabdo doSeSu dvivamuktaM punaH prabhAvAdibhedena dvitvaM yat kRtaM tacca tatpUrvakRtaM tadvitvaM na vyAhantItyarthaH // 3 // gaGgAdharaH-nanu dve rogAnIke iti pratijJAya trINi rogAnIkAnIti punavecane pratijJAhAnireva bhavati na cAvigItiH syAdityata aah-smaanaayaamityaadi| samAnAyAmapi samAnAyAmasamAnAyAzca bhedaprakRtau rogAdau bhidyamAne prakRteranuprayogAntaramapekSyaM tdrthvodhkaanupryogo'pekssyte| yathA dve rogAnIke prabhAvabhedenetyuktvA punardva rogAnIke ityuktau trINi rogAnIkAnItyuktau ca tadbhedakadhammasya prakRteranuprayogAntaraM mRdudAruNabalabhedena nijAgantumAnasabhedenetyanuprayogApekSA syAt / nanu kutaH prakRtyanuprayogAntaramapekSyamityata aah-sntiityaadi| ekazabdAbhihitA anekArthAH snti| santi ca ekavidhArthA anekshbdvaacyaaH| udAharaNamAha-samAno hItyAdi / eko rogazabdo doSavAcako vyAdhivAcakadve rogAnIke tathA daza rogaaniikaaniityaadi| na ca pUrva bhedAgraM bhedprmaannmuphnti| evaM manyate-yaddharmayogavivakSayA ekatvamuktaM, taddharmayogavivakSayaiva yadi bahutvamapyucyate rogANAm . tato virodho bhvti| na hi tdevaiknycaanekncetyuppnnm| yadA tu dharmAntarayogavivakSayA bahutvamucyate, na tadA virodhaH ; bahutvAbhidhAnakAle bahUnAmeva rogadharmANAM vivakSitatvAt / rogANAmekatvamekadharmaviSayam, bahutvaJca bahudharmaviSayamiti na virodhH| nanu yatrAsamAnabhevakAraNaM tatra kAraNAntarakRtatvAduktanyAyena vigItiH sAdhvI bhavatu, yatra tu daza rogAnIkAni prabhAvAdidvavidhyAducyante, tatra kathaM dve rogAnIke iti dvitvaM kRtam, dvaividhyamabhidhAya punardvivAda bhedenaiva dshtvmucyte| sAmAnyo hyayaM dvidhAzabdo dvitve dazatve ca rogANAM heturityAha-samAnAyAmapIti, samAnazabdAbhidhayatvenApAtataH smaanaayaamityrthH| prakRtAnuprayogAntaramapekSyamiti, prakRtasya samAnazabdenAbhihitasya yadbhadakhyApakaM pazcAt prayogAntaram, tadapekSaNIyaM vigiitismaanaarthmityrthH| etenaitad darzayati-yadyapi dvizabdo rogaprabhAve tathA rogabalAdau ca samAnaH tathApyekatra prabhAvabhedAnuprayogAntaramapekSya prabhAva vidhye varttate, tathA balabhedAnuprayogAntaramapekSya ca dvizabdo baladvaividhye vartata ityaadi| tadevopapAdayati sntiityaadinaa| arthAntarANi paryAya * prakRtAnuprayogAntaramiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1504 crk-sNhitaa| rogAnIkavimAnam ca vyAdhiSu c| doSA hyapi rogazabdamAtaGkazabdaM yakSmazabdaM doSapratizabdaM vikArazabdazca labhante / vyAdhayazca rogazabdamAtaGkazabdaM yakSmazabdaM doSaprakRtizabdaM vikArazabdazca labhante / tatra doSeSu ca vyAdhiSu ca rogazabdaH samAnaH zeSeSu tu vishessvaan| tatra vyAdhayo'parisaMkhyayA bhavantyatibahutvAt doSAstu khalu parisaMkhyayA bhavantyanatibAhulyAt / tasmAda yathocitaM (r) vikArAnudAharaNArthamanavazeSeNa ca doSAn ythaavdnuvyaakhyaasyaamH|| 4 // zceti rogazabdAbhihitA anekaarthaaH| doSA api rogAdinAnAzabdAbhihitA arthA iti| vyAdhayazcApi rogAdinAnAzabdAbhihitA arthaaH| tena dve rogAnIke ityuktau jvarAdivodhane doSabodhane ca prakRtyanuprayogAntaramapekSate / ttretyaadi| zeSeSu jvarAdiSu vizeSavAnityasamAna iNti| tatretyAdi / tatra rogazabdena vyAdhAvabhidheye prakRtau rogA aparisaGgha trayA atibahutAt / doSe'bhidheye rogAH parisaMGkhaye yAzcAnatibahusAt iti| prakRte rogasya pUrvaprayogasya prakRtyanuprayogAntaraM vyAdhaya ityaadi| doSAsvityAdikazca / tasmAdyAdhInAmaparisaGgha prayakhAt doSANAM parisaGke ykhaac| udAharaNArthamiti vikArANAM ythocitmudaahrnnaarthm| yathocitamiti prAyobhAvino rogsy| sazeSeNeti aniHzeSeNa kiyadavazeSa vikArAnanuvyAkhyAsyAmaH / doSANAmudAharaNArthamanavazeSeNa ca niHzeSeNa ca doSAnanuvyAkhyAsyAma iti pratijAnIta // 4 // zabdAnabhihitA arthAH / tatrodAharaNamAha-samAno hiityaadi| doSeSu vyAdhiSu ca samAna ubhayavAcakatvena tulyo rogazabdaH, tena rogadoSasamAnatvenAbhidheyasamAnAnAM rogAtaGkayakSmAdizabdAnAM sarveSAmeva vakSyamANAnAM grhnnm| zeSeSviti hetvAdiSu, vishessvaanitybhidhaanruupvishessvaanityrthH| tatrApi rogazabdAbhidheyatAsamAne'pi doSe tathA vikAre ca parisaMkhyeyA'parisaMkhyeyarUpA vigItirastyatha cAdoSa itybhipraayennaah-tnnetyaadi| ekaikasmin doSe bahavo vikArA bhavantItyabhiprAyeNa vikArApekSayA doSANAmanatibahutvaM jnyeym| yathAcitramiti yathAvinyAsam, tena yAneva pUrdhvAcAryA vikArAnadhikatamatvenoktavantastAneva vyAkhyAsyAmaH, na tu __* yathAcitramiti c]H| For Private and Personal Use Only
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6 adhyAyaH vimaansthaanm| 1505 rajastamazca mAnasau doSau, tayovikArAH kAmakrodhalobhamohamAnamadazokacintodva gbhyhrssaadyH| vAtapittazleSmANastu khalu zArIrA doSAsteSAmapi vikArA jvarAtisArazothazoSazvAsamehakuSThAdaya iti| doSAH kevalA vyAkhyAtA vikAraikadezazca / tatra tu khalveSAM dvayAnAmapi doSANAM trividhaM prakopaNam / asAtmendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhaH prinnaamshceti| prakupitAstu khalu prakopaNavizeSAdRSyavizeSAca vikaarvishessaanbhinivrtyntyprisNkhyeyaan| te khalu vikArAH parasparamanuvartamAnAH kadAcidanubannanti kAmAdayo jvraadyshc| niyatastvanubandho gaGgAdharaH-tatrAdau pratilomatantrayuktyA doSAn niHzeSeNa vyaakhyaanytirjstmshcetyaadi| AdinA dvessaadyshc| vAtetyAdi AdinA kaasaadyshc| doSAH kevalA iti kRtsnaaH| tatra khityAdi / prakopaNamiti vaissmykaarnnm| pariNAmazcetyato'nantaramuktaM prAgiti zeSastena na punaruktam / anuvAdo'yaM vikArAparisaMkhyeyavakathane hetuupdeshaarthm| prakupitAsviti doSA ityanuvattete / aparisaGghaya yAn vikaarvishessaanitynvyH| te ca zArIradoSajA jvarAdayo vikArA mAnasadoSajAH kAmAdayazca vikArA anuvattemAnA jAtottaramadhikakAlaM vattamAnAH parasparamanubadhnanti kdaacinnaikaanttH| niyatastu sarvAn ashkytvaat| kiMvA yathocitamiti paatthH| anavazeSeNa ca doSA ityanena doSA anati. bahutvenAnavazeSeNApyabhidhAtu zakyanta iti prakAzayati // 1-4 // cakrapANiH-tatra mAnasadoSavikArayoranalpavaktavyatayA'gre'bhidhAnam / nanu parimitAhoSarUpAt kAraNAt kathamaparimitA vikArA bhvntiityaah-prkupitaasvityaadi| hetuvizeSaduSTo hi sa evaM doSo dUSyAntaragatazca vibhinnazaktiyogAd bahUn vikArAn karotIti yuktmev| uktaJca"sa eva kupito doSaH smutthaanvishesstH| sthAnAntaragatazcaiva vikArAn kurute bahUn // " iti| vikArANAM zArIramAnasAnAM parasparaM saMsargamAha te khalu vikArA ityaadi| anuvartamAnA ityanena yasaiva jvarAdayaH kAmAdayo vA'balatvena ca cirakAlamanuvartante, tadaivAnubadhnanti praayH| yadA tu stokakAlAvasthAyino bhavanti, na sadA prAyo'nubadhnantItyarthaH / kiMvA anu 181 For Private and Personal Use Only
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1506 crk-sNhitaa| [ rogAnIkavimAnam rajastamasoH parasparam, na hyarajaskaM tmH| prAyaH zArIradoSANAm ekAdhiSThAnIyAnAM sannipAtaH saMsargo vA samAnaguNatvAt / aikAntikasvanubandhaH / rajastamasormAnasadoSayoH kuto niyato'nuvandhastayorityata Aha-na hiityaadi| arajaskaM rajo vinA tamo vartate na, tamo vinA rajo na varttate ityrthaat| rAgeNa hi prApyAmAptyA moho bhavati tamasA ca rAgavRddhiH syAditi / zArIradoSANAM vAtapittakaphAnAmekAdhiSThAnAnAM samAnaguNavAt vAtapittakaphAnAM yAvanto guNAH samAnAstAvadaguNaiH prAyaH sannipAtastrayANAM smvaayH| prAyaH saMsargo vA teSAmanyatamayoI yoH / prAya iti padena kacit pRthak doSANAmapyabhipAtaH syAditi mUcitaM tena ca na rogo'pyekadopaja iti matamanAdRtaM kRtmiti| tathA hi ISatsnigdhave'pi pittasya yatkiJcidraukSyaM vAtasya ca rokSyaM pittasya madhyalaghuvaM vAtasyAtilaghuvaM pittasya ca sUkSmatvaM vAtasya cacalatvaM vAtasya pittasya saratvaM kaTutvaM pittasya tena raukSyaM vAtasya sayonikaM vAtasya dAruNatvaM pittasya tIkSNatvaM sayonikamiti pittaguNasAmAnyaM vaatsy| vAtasya zItatvaM kaphasya ca vaatkphyogunnsaamaanym| pittasyepasnigdhatvaM kaphasya snigdhatvaM pittasya madhyagurutvaM kaphasya gurutvaM pittasya dravatvaM kaphasya dravatvaM pittasya kizcit paicchilyaM kaphasya paichilyaM pittasyAmlatve madhyasnigdhavaM kaphasya madhuratvena snigdhakhamiti pittkphyogunnsaamaanymiti| nanu vAtasya zItatvaM pittasyoSNatvaM zItavirodhi, vAtasya rukSatvaM pittasyepasnigdhatvaM rukSavirodhi, vAtasya laghutvaM pittasyAvaralaghukham amlatve madhyalaghutvaM kaTutve tato vidagdhapittasya vyAdhikartRtvenAlpalaghutvamevAlpagurutvaM tallaghukhavirodhivAtasyAmUrttatvaM pittasya dravamUtakhamamUttakhavirodhi tat kathaM mitho nopaghAtaH ? tathA vAtasya rukSatvaM tadvirodhi snigdhatvaM kaphasya, laghutvaM vAtasya gurutvaM kaphasya sUkSmatvaM vAtasya sthUlatvaM sAndratvaM kaphasya calatvaM vAtasya sthiratvaM kaphasya vaizadya vAtasya paicchilyaM kaphasya kharatvaM vAtasya vartamAnAH parasparaM balamabhivarddhayantaH / atra ca parasparazabdena zArIrANAM zArIreNa, mAnasAnA mAnasena, zArIrANAM mAnasena, mAnasAnAM zArIreNa cAnubandho jJeyaH / vikArAnubandhaM darzayitvA dossaanubndhmaah-niytstvityaadi| zArIradoSAnubandhamAha-zArIrasyAdi / ekAdhiSThAmIyAnAmityanenaikazarIrAdhiSThAnapratyAsattyA saMsargA doSANAM For Private and Personal Use Only
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1507 doSA hi dUSaNaH smaanaaH| tatrAnubandhAnubandhakRto vizeSaH / khatantro vyaktaliGgo yathoktasamutthAnaprazamo bhavatyanubandhyaH, masUNatvaM kaphasya dAruNatvaM vAtasya mRdutvaM kaphasyAmUrtatvaM vAtasya dravamUrcatvaM kaphasya nIrasatvaM vAtasya madhuratvaM kaphasyeti vAtakaphayone kathaM mitho bhvtyupghaatH| pittasyeSasnigdhatvenai veSadakSatvaM kaphasya snigdhatvaM pittasyoSNatvaM kaphasya zItatvaM pittasya tIkSNatvaM kaphasya mRdutvaM pittasyAmlatve hInagurutvaM hInalaghutvaM vA kaTutvena madhyalaghutvaM kaphasya gurutvaM pittasyAmlatvaM kaTutvaM vA kaphasya lavaNatvaM madhuratvaM vA pittasya saratvaM kaphasya sthiratvaM pittasyepapicchilatveneSavaizaya kaphasya paicchilyamiti tat kathaM pittakaphayone mitho bhavatyupaghAta ityAzaGkA dRr3havalena nirstvyaa| viruddharairapi na tvete guNainanti parasparam / doSAH sahajasAtmAtvAdghoraM viSamahIniveti vacanena sarvathocchedakatvAbhAvArthakena / tadvacanena sarvaguNato doSANAM sannipAtasaMsargAsambhavamAzayAha-doSA hiityaadi| vAtapittakaphAstrizo dUSaNaivyavizeSaiH pATalAnyAdibhiH svabhAvAt tridoSakaraistathA dvizo niSpAvAdibhirdravyavizeSaiH svaprabhAvAdvAtapittAdidvididoSakaraiH prakope savvaMguNataH samAnA ityarthaH, etena pUrvAzaGkA nirstaa| nanu tathAvidhe sannipAte saMsarge vA doSANAM kiM tulyabalakhamatulyavalalaM vetyata Aha-tatrAnuvandhyetyAdi / tatra doSANAM sannipAte saMsarge vA / anu alpabalena yena yo balavAn vadhyate so'lpabalo'nubandhaH prabalasvanubandhyastAbhyAM kRto vizeSo vrtte| nanu kasva nabanthyaH ko vAnubandha ityata Aha-svatantra ityaadi| trayANAM doSANAM sannipAte teSAM madhye yo doSaH svatantraH svetaradoSayoH prayojako na ca prayujyaH, so'nubndhyH| kuto'yaM zAyate ityata AhabhavantIti drshyti| samAnaguNatvAditi hetu vivRNoti-doSA hiityaadi| dUSaNairiti hetubhiH / prAyo hi zArIrANAM vAtAdInAM samAno heturbhvti| tathA jhamlaM lavaNaM kaTu ca pittaM karpha vAtaba karoti, tatrAmlaM sakarpha pittaM karoti, lavaNaJca sapittaM karpha karoti, kaTu tu savAtaM pittaM karoti ;tathA vasantaH zleSmakArako'pyAdAnatvena vAtapitte ca karoti, tathA varSAsva pi pittaM cIyamAnaM zaradi prakupya kaphAnugatameva kupyti| tathA grIpmo vAtacayaM rukSatvena kurvan uSNatvena manAka pittaghayamapi karotItyanusaraNIyam / ___ evameva doSAnubandhamanubandhyAnubandhabhedena drshyitumnubndhyaanubndhlkssnnmevaahttyaadi| anubandhyasya anubandhasya ca vishesso'nubndhyaanubndhvishessH| svatantra iti For Private and Personal Use Only
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1508 crk-sNhitaa| rAgAnIkavimAnam tdvipriitlkssnnshcaanubndhH| anubandhAnubandhalakSaNasamanvitA (r) yadi tatra doSA bhavanti tat trikaM sannipAtamAcakSate dvayaM vA sNsrgm| anubandhAnubandhavizeSakRtastu bahuvidho dossbhedH| vyaktaliGga iti| vyaktAni liGgAni yasya sa vyaktaliGga iti vyktailinggrnumiiyte'nuvndhyH| tAni liGgAni yadi gRhAni bhavanti vadA kathaM jJAyate ityata Aha-yathoktasamutthAnaprazama iti| yasya vyAdheyadyat samutthAnamutpattikAraNamuktaM yazca yasya vyAdheH prazamanaheturupazaya uktastat samutthAnaM tadupAyaiH prazamazca yasya sa yathoktasamutthAnaprazama ityarthaH / tadviparItalakSaNaH paratatro'nubandhyasamutthAnaprazamAbhyAmeva samutthAnaprazamazcAnuvandha iti| nanvevaM kiM sannipAto bahuvidhaH saMsargazcAnekavidhaH syAdityata Aha-anubandhyetyAdi / anubandhyAnuvandharUpatridoSasamanvaye sannipAtamAcakSate na banubandhyamAtrarUpatridoSasannipAte, tatra punayoM yo doSo'nubandhyarUpa eko bhavati tadA ekadoSamAcakSate'nuvandhasyAprAdhAnyena tdvaapdeshaabhaavaat| pRthaka pRthagekadoSAbhipAte tu ekadoSo na vyAhanyate tena / na ca pUrva bhedAgramupahantIti vacanAt / dvayaM vA saMsargam anubandhyAnubandhalakSaNo dvau doSau yadi tatra samanvitau bhavatastadA tad dvayaM vA saMsargamAcakSate ityarthaH / nanu tathAvidhastvekadoSadvidoSAzca katidhA bhavantItyata aah-anubndhyaanubndhvishessetyaadi| bahuvidho doSabheda iti vRddhAvasthAyAMtrayANAMsannipAte yathokto dopo lakSaNIyaH, svatantra ityasyaiva vivaraNam-vyaktaliGga ityaadi| yathoktasamutthAnaprazama iti svahetusamutthitaH svacikitsayaiva prshmniiyH| kiMvA, svatantra ityanenApi svavikArakaraNe prAdhAnyamucyate, svatantro hi doSaH prakopakAle vikArAn kroti| asvatantrastvaprakopakAla eva vikAraM jvarAtisArAdirUpaM tathA'nubandhyAnubandhAkAraM pradhAnadoSeritaH san kroti| tadviparItalakSaNa ityanenAvyaktaliGgo'svahetuprakupitaH paracikitsAzamanIyazcAnubandha iti labhyate, anubandho hyabalavattvena na liGga vyakta karoti, tathA parahetunA kizcidanuguNena prakupitaH paracikitsayaiva kiJcidanuguNatayA zAmyati / yathA-zaradi ileSmA pittahetunA jalAyamlavipAkena janyate, sa ca pittacikitsayaiva tiktasapirAdikayA kapho'pyanuguNatayA zAmyati / dvayaM vAnuguNalakSaNaM prAptaM saMsargamAcakSata iti yojanA / anubandhyazabdazcAyaM vyaktaliGgatAdidharmayukta doSe vrttte| tenApradhAnAnugamanIye sannipAte anubandhAbhAve'pyanubandha iti vyapadezo * anubandhyalakSaNasamanviteti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH vimAnasthAnam / 1506 evameSa saMjJAprakRto bhiSajAM doSeSu caiva vyAdhiSu ca nAnAprakRtivizeSAda vyUhaH // 5 // agniSu tu zArIreSu caturvidho vizeSo balabhedena bhavati / tad yathA-tIkSNo mandaH samo viSamazceti / tatra tIkSNo'gniH ekolvaNAstrividhA ekadopA hInamadhyAdhikAH Sar3a vidhA ekadoSAH dvidoSasamanvayeSar3a viza ekadoSA iti paJcadazavidho'nubandhyAnubandhavizeSakRto bhedH| tathA tridoSaddho dvAlvaNA dvikAH trividhA ityanuvandhyAnuvandhavizeSakRtastrividho bheda iti aSTAdazavidha evAnubandhyAnubandhavizeSakRto bhedH| dvidoSAbhipAte trividhAzca dvikA anubandhyarUpakRto bhedastrividhaH / pRthak doSAbhipAte ekadopAstraya iti anubandhyakRtastrividho bhedaH / samatridoSasannipAte ekaH sannipAtaH ityanubandhyakRta ekavidho bheda iti paJcaviMzatividho vRddhAvasthAyAM bhedaH / anubandhyAnubandhAbhyAM vyapadizyate bheda iti / evaM kSayAvasthAyAM paJcaviMzatividho bhedaH / kSayasthAnavRddhAvasthAyAntu dvAdaza vidho bheda iti dviSaSTividheSu bhedeSu madhye dvAcavAriMzadvidho bhedo'nuvandhyAnubandhavizeSakRtaH, zeSAstu anubanthyakRtA aSTau dvAdazadhA ca mishrruupaaH| upasaMharati-evameSa ityAdi / evaM prakAreNa doSeSu caiva bhiSajAM eSa bahuvidho bhedaH saMzAprakRtaH, na tu vyAdhiSu / vyAdhiSa ca punaH nAnAprakRtivizeSAt doSAganturUpanAnAprakRtiprabhedAt bhiSajA saMzA prakRto vyUhaH samUha ityarthaH // 5 // gaGgAdharaH-atha prANinAM kAyAgnijIvitatvAt doSaprabhavasAcca kAyAgniSu bhiSajAM saMzAprakRto bhedaH kIdRza ityata Aha-agniSu khityaadi| zArIreSa ityanena bhautAgnidhAvanInAM niraasH| catuvidho vizeSo'gniSu tu bhiSajAM saMzAprakRta ityanvayaH / balabhedeneti balaM samaM viSamaM tIkSNaM mandaJceti / tadabhedena kIdRzazcaturvidha ityata Aha-sama ityAdi / tatra pratilomatatrayuktyA lakSayati bhavatyeva bhanubandhyAnubandharUpasaMsargavizeSeNa kRtH| saMjJAprakRta ityanubandhyAnubandhasanipAtasaMsargajvarAtisArAdisaMjJAkRta ityrthH| nAnAprakRtivizeSanyUha iti yathoktanAnAkAraNavizeSahato 'varAtisArAdirUpo vyAdhInAM doSANAJca samUha ityrthH| bhiSajAmitipadena ca vaidyAmAmapyevaM samayasiddhA'nubandhyAdisaMjJeti darzayati // 5 // cakrapANiH-doSabhedavikArabhedamabhidhAya zarIrasthiteH pradhAnakAraNasyAgnerbhedamAha-agniSu. ityaadi| zArIreSviti sAmAnyavacanena sarvazarIragatAnagnIn grAhayati, vivaraNe tu jaTharAgniH For Private and Personal Use Only
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1510 crk-sNhitaa| ( rogAnIkavimAnam sopacArasahastadviparItalakSaNastu mandaH, samastu khalvapacArato vikRtimApadyate anapacAratastu prkRtaavevaavtisstthte| samalakSaNaviparItalakSaNastu viSamaH // 6 // anumAnArthaM prAgabhihitam agni jaraNazaktyeti / sarbopacArasahaH sdsdbhojnmaatraamaatraatishyshH| etena prabhUtamapyapayuktamAhAraM zIghra pacatIti khyApitam, sa evAtivarddhamAno'tyagnirAkhyAyate iti praiH| sa eva bhasmaka ityanyairAkhyAyate iti| tadviparItalakSaNasta alpaapcaarsyaapyshH| samasvityAdi prkRtaavevaavtisstthte| etena yathAkAlaM mAtrAvadupayuktamAhAraM samyak pacatIti khyaapitm| samalakSaNaviparItalakSaNasviti apacArAnapacArAbhyAM na vA prakRtiM na vA vikRti bhajate, kadAcit samyak pacati kadAcidAdhmAnAdikaM kRtvA pacatIti bhaavH| suzrute'pyuktam-prAgabhihito'gnirannasya paackH| sa caturvidho bhavati, doSAnabhipanna eko vikriyAmApanna strividho bhavati / viSamo vAtena, tIkSNaH pittena, mandaH zleSmaNA, caturthaH samaH srvsaamyaaditi| tatra yo yathAkAlamannamupayuktaM samyak pacati sa samaH smaidossaiH| yaH kadAcit samyak pacati kadAcidAmAnazUlodAvartAtisArajaTharagauravAtrakUjanapravAhaNAni kRkhA sa vissmH| yaH prabhUtamapyupayuktamannamAzu pacati sa tIkSNaH, sa evAbhivarddhamAno'tyagnirityAbhASyate ; sa muhammuhuH prabhUtamapyupayuktamAzutaraM pacati, pAkAnte ca galatAlvoSThazoSadAhasantApAn janayati / yaH svalpamapyupayuktamudarazirogauravakAsazvAsaprasekacchadigAtrasadanAni kRtA mahatA kAlena pacati sa mndH| viSamo vAtajAn rogAn tIkSNaH pittanimittajAn / karotyagnistathA mando vikArAn kaphasambhavAn // iti| atra vAtajAniti mahArogAdhyAye uktaanshiitirvaatvikaaraan| evaM catvAriMzataH pittavikArAn viMzatiM kphvikaaraan| anyatrAtitIkSNAgniH ptthitH| atimAtraena "tIkSNaH sarvApacArasahaH" ityAdinA yaccAturvidhyamuktam, tajjaTharAgnitIkSNatAdimUlatvagagnyAditIkSNatvAdireveti jnyeym| vacanaM hi-tanmUlAste hi tavRddhikSayavRddhikSayAtmakAH" iti| yadyapi samo'gniH zastasvenAgre'bhidhAtu yujyate, tathApi samatazca tIkSNasyaiva praadhaanyopdrshnaarthmihaagre'bhidhaanm| samasya hi prAdhAnyaM nirvikAratvenaiva susthitam, tIkSNaH sarvApacArasahatvena pradhAnam / tena tadviparItalakSaNaM sidhyati,- svalpApacAramapi yo na sahate, sa manda ityrthH| samalakSaNaviparItalakSaNa iti kadAcidviSamo'pacArAdapi na vikriyate, kadAcita For Private and Personal Use Only
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64 adhyAyaH ] vimaansthaanm| 1511 ityete caturvidhA bhavantyagnayazcaturvidhAnAmeva puruSANAm / tatra samavAtapittazleSmaNAM prakRtisthAnAM samA bhvntygnyH| vAtalAnAntu vAtAbhibhUte'gnyadhiSThAne viSamA bhvntaagnyH| pittalAnAntu pittAbhibhUte hyagnyadhiSThAne tIkSNA bhavantyagnayaH / zleSmalAnAntu zleSmAbhibhUte hyagnyadhiSThAne mandA bhvntygnyH||7|| majINe'pi guru caannmthaashntH| divApi svapato yasya pacyate so'gniruttmH|| iti| asyAtiddhau bhasmakasaMjJA tallakSaNazca tatrAntare'pyuktam-nare kSINakaphe pittaM kupitaM mArutAnugam / khoSmaNA pAvakasthAne valamagnaH prayachati / tadA labdhavalo deha virukSet sAnilo'nalaH / abhibhUya pacatyanna taizyAdAzu muhmmuhuH| patyAnna satato dhAtUna zoNitAdIn pctypi| tato daurbalyamAtaGkAn mRtyunycopnyennrm| bhukte'nne labhate zAntiM jIrNamAtre pratAmyati / tRTkAsadAhamUrchAH syuphdhayo'tyagnisambhavAH // iti| naitAvatyagnibhasmako viSamAnAdivat sahajau, kintu jAtottarakAlaM jAtau vyAdhivizeSau // 6 // gaGgAdharaH-nanvete caturvidhA agnayaH keSAM bhavantItyata Aha-ityeta ityaadi| nanu keSAM caturvidhAnAmityata aah-ttretyaadi| prakRtisthAnAM vAtAdInAM sAmye samA bhavantyagnaya iti na kRkhA samavAtetyAdikaraNAta prakRtisthAnAM garbhAt prabhRti yeSAM samA vAtapittazleSmANaste prakRtisthAH puruSAH, teSAM samA bhavantyagnaya ityrthH| na tu garbhArambhe TraddhA vA kSINA vA vAtapittazleSmANo yeSAM teSAM bhavanti samA anaya iti vikRtkhaat| garbhAta prabhRti vAtAdInAM samatvaM yAdrUpyeNa tadvistareNa samapittAnilakaphA ityAdi vcnvyaakhyaanenoktm| vAtalAnAnviti garbhAt prabhRti vAtabahulAnAM agnAdhiSThAne grahaNInADyAM garbhAt prabhRti vAtAbhibhUtatvAt vAtalAnAM viSamA bhvntymyH| evaM pittalAnAM zleSmalAnAzca vyAkhyeyam // 7 // vikriyte| samavAtapittazleSmaNAmityukte'pi prakRtisthAnAm' itipadam, vRddhAnAM samavAtapittazleSmaNAM pratiSedhArtham / 'prakRti'zabdasya kAraNAdyanekArthatAbyudAsArtha samavAtapittazleSmaNAm iti kRtm| vAtAbhibhUte'gnyadhiSThAna itivacanena vAtalAnAmapi yadevAgnyadhiSThAnopaghAto vAtena kriyate, tadeva vaiSamyaM bhavati / evaM pittAbhibhUta ityAdAvapi vyAkhyeyam // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1512 crk-sNhitaa| rogAnIkavimAnam ___tatra kecidAhuna samavAtapittazleSmANo jantavaH santi vissmaahaaropyogitvaanmnussyaannaam| tasmAcca vAtaprakRtayaH kecit, kecit pittaprakRtayaH, kecit punaH zleSmaprakRtayazca bhvntiiti| taccAnupapannam, kasmAt kAraNAt ? samavAtapittazleSmANaM hyarogam icchanti bhissjH| yataH prakRtizcArogyamArogyArthA ca bheSajapravRttiH, sA cessttruupaa| tasmAt santi samavAtapittazleSmaprakRtayaH; na tu khalu santi vAtaprakRtayaH pittaprakRtayaH zleSmaprakRtayo vaa| tasya tasya hi doSasyAdhikabhAvAt sA sA doSaprakRtiH gaGgAdharaH-matAntaramatrAha-tatretyAdi / kecinmunayastatra caturvidheSu agniSu idamAhuH ; tad yathA-viSamAhArANAM samasa+rasadravyANAmasambhavAd viSamarasadravyANAmAhArANAmupayogazIlakhAt garbhAt prabhRti samavAtapittazleSmANo jantavo na snti| tasmAt samA agnayo'pi na santi iti bhAvastasmAca vAtaprakRtikAdayastrividhA eva puruSAH santi vahnayazca viSamAstIkSNA mandAzceti trividhA iti bhaavH| atrApyeke vAtAdiprakRtaya iva dvandvapakRtayastridhA api puruSA bhavanti, vahnayazca teSAM doSAnurUpAH, tad yathA-vAtapittaprakRtInAM vahnayotitIkSNA vAtazleSmaprakRtInAM na viSamA na ca mandA mndvissmaaH| kadAcit khalpamapi bhuktaM na samyak pacanti kadAcidAdhmAnAdikaM kRkhA svalpaM bhuktaM samyak pcnti| pittazleSmaprakRtInAntu vahnayo na tIkSNA na mandAH, madhyamA eva bhvnti| madhyamamAtramannaM sukhaM pacanti iti bhaassnte| matametat sarvvatantreSu catubidhAgnivyatirekeNa darzanAbhAvAditareSAmagnInAmasvIkArAda amUlakalamabhipratya nopanyasya vAtAdiprakRtivAdaM dRssyti-tccetyaadi| spssttm| tasya tasya hiityaadi| hi yasmAt tasya tasya doSasya vAtaprakRtiSu puruSeSu garbhAt prabhRti vAtasya pittaprakRtiSa pittasya kaphaprakRtiSu kaphasya dopasyAdhikalAditaradoSApekSayA maanaadhikyaat| sA sA cakrapANiH-viSamAhAropayogitvAditi, nAyaM puruSastulAdhAratamivAhAramupayuGkte, tenAvazyamatra vAtAdiSvanyatamo'pi doSo vikRto bhavatIti bhaavH| "samavAtapittazleSmANam" isyAdinA, asti tAvadArogyaM puruSeSu vaidhavyavahArasimiti darzayati / tena yAdagirva doSANAM For Private and Personal Use Only
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1513 evocyate mnussyaannaam| na ca vikRteSu doSeSu prakRtisthatvamupapadyate tasmAnnaitAH prakRtayaH snti| santi tu khalu vAtalAH pittalAH zleSmalAzcAprakRtisthAstu te jnyyaaH||8|| teSAntu khalu caturvidhAnAM puruSANAM catvAryAnupraNidhAnAni zreyaskarANi bhvnti| tatra samasabaMdhAtUnAM sAkArasamamadhikadoSANAntu trayANAM yathAsvaM doSAdhikyamabhisamIkSya vAtAdidoSasyAdhikyarUpA vikRtiH prakRtirucyate, uktazca prAgetat-doSAnuzayitA hyeSAM dehprkRtirucyte| nanvastu tathAvidhA doSavikRtirUpaiva prakRtiH kA hAnistenetyata Aha-na cetyaadi| garbhAt prabhRti vikAreSa prakRtisthavaM nopapadyate sphuttitkrcrnnaadivikaarktvaat| samAstu yathA yathA mAnena vAtapittazleSmANo yeSAM bhavanti tathA tathA mAnena vRhanmadhyahasvAdirUpAH puruSAH santastathA tathA balavatsamAgrayo bhavantIti mAnAdhikyAlpavAbhyAM samamAnale vAtAdInAM na kSatiriti bhaavH| tasmAt vikRtitvena prakRtisthakhAnupapattyA etA vAtAyAdhikyarUpA na prakRtayaH santi, santi tu khala vAtalA ityAdi / nanu te kiM nArogAH ityata Aha-aprakRtisthAstu te jJayAH na tu svasthA ze yaaH||8|| gaGgAdharaH-nanvevaJcet tadA uttarakAlaM tatpratikriyayA viSamA vA tIkSNa vA mandA vAmayaH kiM samA na bhavanti bhavanti vaa| samAzca garbhAt prabhRti ki viSamA vA tIkSNA vA mandA vA bhavanti kiM na vetyata Aha-teSAntu khlvityaadi| anupraNidhAnAni anu uttarakAlaM prakarSeNa prakRtirUpeNa nidhIyante vAtAdyAdhikyasAmyAni yaistAnyanupraNidhAnAni / tAni kIdRzAni ityata aah-ttretyaadi| sAkArasamaM rasato guNato vIryato vipAkataH prabhAvatazca mAtrAtazca kAlatazca dezatazca sattvatazca sAtmyatazca samavAtapittazleSmabhiH samaM yat pratikarma tadvidhAnaM zreyaskaram / samAgne rakSaNakaram / vAtalAyananumaNizAnantu na zreyaskaraM kintu vaiSamyAdikaramiti bhaavH| adhikakelAkASThAdivaiSamyaM parityajyAvibhUtavikArAkAritvenAdUrAntaraM sAmyamiSyate, tAhageva prakRtAvapi sAmyamassyeveti bhaavH| anye tu vaiSamyaM nAdriyanta evaM vyapadezyarogAjanaka vaat| doSaprakRtiH For Private and Personal Use Only
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1514 crk-sNhitaa| rogAnIkavimAnam doSapratikUlayogIni trINyanupraNidhAnAni zreyaskarANi bhavanti, yAvadagneH samIbhAvAt / same tu samameva kAryama, evaJceSTA bheSajaprayogAzcApare / tAni * vistareNAnuvyAkhyAsyAmaH // 6 // doSANAM trayANAM vAtalAnAM pittalAnAM zleSmalAnAzca yathAsvaM vAtalasya vAtAdhikyaM pittalasya pittAdhikyaM zleSmalasya zleSmAdhikyamabhisamIkSya / doSapratikUlayogInIti vAtalasya vAtapratikUlayogIni mdhuraamllvnnaadiini| pittalasya pittapratikUlayogIni madhuratiktakaSAyAdIni / zleSmalasya zleSmapratikUlayogIni kaTutiktakapAyAdIni / yAvadagneH samIbhAvAt samakhaprAturbhAvaparyantam / tatastena tena same tu vahnau samameva samasAkAramanupaNidhAnaM kaarymityrthH| nanu suzrute-prakopo vAnyathAbhAvaH kSayo vA nopjaayte| prakRtInAM svabhAvena jAyate tu gatAyuSIti vacanaM vacanenAnena virudhyate vAtalAdInAM viSamAdyagnInAM saamykrvcnen| samAgnervAtalAdyAhArAdinA vaiSamyAdyAzaGkAyAM pAlanavacanena ceti cenn| aprakRtibhUtAnAM kAlaprakarSaNa vRddhikSayAnyathAbhAvA yathA jAyante tathA garbhAt prabhRti prakRtibhUtAnAM kAlenApi na kSayaddhAnjathAbhAvA bhavanti ityabhiprAyeNa suzrutavacanam, na ca kAraNopasevanena tu kSayaraddhAnyathAbhAvAstena pratiSiddhA ityavirodhAt / atha vAtalAdInAM dhAtusAmyApAdanena viSamAdyagnInAM mUtrarUpeNa samavakaraNAnurakSaNopAyAn uktvA niHzeSeNa tadupAyaM vaktumAha-evaJceSTA ityaadi| evaJca vAtalAdInAM viSamAdyagnisAmyakaraNArtha dopapratikUlayogInyanupraNidhAnAni zreyaskarANi niSevya samAgnimApannasya samasabarasasAtmyaM zrayaskaraM tathA pare ca vAtalAdInAM viSamAdyagnisAmyakaraNAnantaraM samAgnipAlakA rasAyanavizeSA bheSanaprayogA iSTAH prbhaavaat| vAtalAdInAM viSamAdyagnisAmpakaraNopAyaM vaktumabhipretyAha -taaniityaadi| doSapratikUlayogIni trINyanupraNidhAnAni // 9 // iti duSTadoSabhAvitA prkRtirityrthH| doSe pravRddha pratikUlatayA yogIni doSapratikUlayogIni prINi vAtapittazleSmapratikUlAni c| same sviti samatAM gate vhnii| yathocitavidhAnena vAtaprakRtyAdInAM samamevAnupraNidhAnaM karttavyam / evamityanena prakAreNa ceSTAbheSajayorapi prayogA vAtAdInAM bhavanti / ye tu evamityanena caturvidhenoktena prakAreNeti vadanti, te samaprakRtInAJca - * tAn iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1515 trayaH puruSA bhavantyAturAsne vanAturAstantrAntarIyANAM bhiSajAm / tad yathA-vAtalazca pittalazca zleSmalazceti // 10 teSAmidaM vizeSavijJAnam |vaatlsy vAtanimittAH pittalasya pittanimittAH zleSmalasya zleSmanimittA vyAdhayaH syurblvntshc| tatra vAtalasya vAtaprakopaNoktAnyAsevamAnasya ni vaatHprkopmaapdyte|n tathetarau doSau / sa tasya prakopamApanno yathoktarvikAraiH shriirmuptpti| blvrnnsukhaayussaamupghaataay| tasyAvajayanaM sneharavedI vidhiyukto, mRdAni ca saMzodhanAni snehossnnmdhuraamllvnnyuktaani|tdvdbhyvhaanni gaGgAdharaH-traya ityaadi| bhiSajAmiti mate iti zeSaH // 10 // gaGgAdharaH-vizeSasya vijJAnaM linggm| vAtalasyetyAdi balavantazca bhavantItyantamekaM liGgam, ata evoktaM na doSaprakRtirbhavediti sukhasAdhyalakSaNam / tatra vAtalasyetyAdinA dvitIyaM liGgaM vAtalAdInAM vAtaprakopaNopasevanena kSipraM vAtAdiprakopavacanena tat dUSitaM yena tu viSajAto yathA kITona viSeNa vipadyate / tadvat prakRtibhirdehastajjAtavAnna bAdhyate iti suzrutavacanAt prakRtirapathyasevanena nAtyarthaM bAdhate ityuktaM tdyuktm| suzrutasya kupthysevnenaatibaadhkkhaabhaavaabhipaayaabhaavaat| parantu vAtAdyAdhikye'pi prakRtibhUtadoSairaprakRtibhUtadoSAdhikye bAdhAvanna bAdhA bhvtiitybhipraayaat| na tathetarau doSAviti aprakRtibhUtAvaparau dvau doSo tayoH prakopaNopasevanena prakRtibhUtadoSavat kSipraM na prakupyata iti tRtIyalakSaNam / sa tasyetyAdinA zarIramupatapatItyantena caturtha liGgam, ythoktaivikaarairshiitividhaadivaatvikaaraiH| balAprapaghAtAyeti paJcamaM liGgam / tasya vAtalasya vAtAdhikyAvajayanaM snehAdikaM mRduni snehAdiyuktAni ca saMzodhanAni vamanavirecanAsthApanazirovirecanAnIti ckhaari| tadvaditi snehoSNasamavyAyAmAdiceSTA bheSajaJca RtucaryAvidheyaM vamanAdikArakaM sUcyate'neneti vyAkhyAnayanti // 8-10 // cakrapANiH-na tathetarau doSAviti satyApi hetusevayetyarthaH, anyathA vAtaprakopaNasevayA pitta For Private and Personal Use Only
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1516 crk-sNhitaa| / rogAnIkavimAnam abhyajyAnuprapanAhodveSTanonmaIna-pariSekAvagAha-saMvAhanAvapIr3anavitrAsanavismApanavismAraNAni ca surAsavavidhAnaM snehAzcAnekayonayo diipniiypaacniiyvaathrvrecniiyophitaaH| tathA zatapAkAH sahastrapAkAH sarvazazca prayogArthAvastayo vastiniyamaH sukhazIlatA ceti // 11 // pittalasyApi pittaprakopaNoktAnyAsevamAnasya pittaM viSa prkopmaapdyte| na tathetarau dosso| tadasya prakopamApannaM yathoktairvikAraiH shriirmuptpti| blvrnnsukhaayussaamupghaataay| tasyAvajayanaM sarpiSpANaM sarpiSA ca snehanamadhazca doSaharaNaM C . madhurAmlalavaNayuktAnyabhyavahAryANi tathA snehAdiyuktAnyabhyajyAni tailaadiini| tathA snehAdiyuktAnuapanAhAdIni snehAdiyogena saMvAhanavitrAsanayorvAtahantRtvaM nAnupapannam / snehAzcAnekayonaya iti sthAvaratilasarSapAtasIkusumbhAdiyonikA dugdhasambhavA evaM dehasambhavA vasA asthisambhavo majjA ca te ca snehA dIpanIyAdidravyopahitAH tathA zatapAkAH snehAH sahasrapAkAzca snehAH zatavArapAkaiH saMskRtA ityrthH| sarvazazca aprakRtibhUtAnAmavirodhena prayogArthA vstyo'nuvaasnvstyH| vastiniyamo dinadvayAdipratiniyamena vasteH prayogaH / sukhazIlatA prAyeNa sukhAnuzIlanam // 11 // gaGgAdharaH-pittalasyApItyAdikaM pUrvavat vyAkhyeyam / tadasyeti tat pittamasya pittasya yathoktaizcatvAriMzatA pittvikaaraiH| sarpiSA snehanaM snehana zlepmaNo dvireva nAsti / vitrAsanAdayo yadyapi vAtakArakAstathApi vAtajanitonmAdavinAzakatvena coktA iti jJeyam / unmAde hi vitrAsanAdi bheSajamabhidhAyoktam-'tena yAti zamaM tasya sarvato viplutaM mana iti| sarvazaH prayogArthA iti pAnAbhyaGgavastyAdibhiH prayojanIyA ityarthaH / vastiniyama iti vastau ythoktniymsevetyrthH| kiMvA 'vastiniyama'zabdena siddhau vakSyamANakarmakAlayogarUpaM vastisaMkhyAniyamaM karttavyatayA darzayati / vakSyati hi- zanmatAH karmasu vastiyogAH kAlAsato'rddhana" iti / sukhazIlatA satatasukhasevitvam // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH vimAnasthAnam / 1517 mdhurtiktkssaayshotaanaamaussdhaabhyvhaaryaannaamupyogH| mRddhamadhurasurabhizItahRdyAnAM gandhAnAJcopasevA, muktAmaNihArAvalInAJca pavanaziziravArisaMsthitAnAM dhAraNamurasA, kSaNe kSaNe srakcandana- -priyaGga kAlIyamRNAlazItavAtavAribhistpalakumudakokanadasaugandhikapadmAnugataizca vAribhirabhiprokSaNam, zrutisukhamRdumadhuramano'nugAnAJca gItavAditrANAM zravaNaM, zravaNaJcAbhyudayAnAma, suhRdbhizca saMyogaH, saMyogazceSTAbhiH strIbhiH zItopahitAMzukakhagdAmahAradhAriNIbhiH, nizAkarAMzuzItalapravAtaharmyavAsaH zailAntarapulinazizirasadanavasanavyajanapavanasevA, ramyANAJcopavanAnAM sukhazizirasurabhimArutopavAtAnAmupasevanam, kamma, na tu tailaadinaa| adhazceti virecnen| hArAvalI haarshrenniH| muktAdInAM vizeSaNaM pavanAdisthitAnAmiti zaityArtham / dhAraNamurasA vakSasi dhAraNam ityrthH| kSaNe kSaNe pratikSaNe sakacandanAdInAM yogena zItairvAribhirabhimokSaNamabhyukSaNamutpalAdyanugataizca vaaribhirbhyukssnnm|shrutisukhaani zravaNasukhAni mRdUni madhurANi hRdayaGgamAni mano'nugAni ca na hi madhuramapi sarveSAM sarva mano'nugamato'sya madhurasya vAraNAya mano'nugetipadam, svsvmno'nukuulaaniityrthH| abhyudayAnAM paramamaGgalyAnAM vedAdInAm iSTAbhirabhimatAbhiH svamanozAbhiH zItopahitAnAmaMzukAdInAM dhAriNIbhiH, aMzuka cInavasanaM sagdAma maalaabaahulym| nizAkarAMzubhiH zItalaM pravAtazca vAtaprakRSTazca hammaM tatra vAsaH / zailAntaraM pulinaM toyotthavAlukAmayadvIpaM ziziraM sadanaM ziziraM vasanaM ziziraM vyajanaM ziziraH pavanasteSAM sevA bhajanam / sukhAnAM sukhananakAnAM zizirANAJca * aprayacandaneti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / rogAnIkavimAnam 1518 crk-sNhitaa| sevanaJca padmotpalanalinakumudasaugandhikapuNDarIkazatapatrahastAnAM saumyAnAM sarvabhAvANAmiti // 12 // - zleSmalasya zleSmaprakopaNoktAnyAsevamAnasya citraM zleSmA prakopamApadyate / na tathetarau doSau / sa tu tasya prakopamApanno yathoktairvikAraiH shriirmuptpti| balavarNasukhAyuSAm upghaataay| tasyAvajayanaM vidhiyuktAni (r) saMzodhanAni rukSaprAyANi cAbhyavahAryANi kaTutiktakaSAyopahitAni / tathaiva dhAvana-lakanaplavanaparisaraNa-jAgaraNa-yuddhavyavAya-vyAyAmonmardanasnAnotsAdanAni vizeSatastIkSNAnAJca dIrghakAlasthitAnAM surabhINAzca mArute upavAtAnAm upagatAnAJcopavanAnAM ramyANAM sevanazca, sevanazca padmAdihastAnAM puruSANAm, saumyAnAm udakaguNavahulAnAm // 12 // gnggaadhrH-shlessmlsyetyaadi| pUrvavadyAkhyeyam / yathoktaviMzatyA kphvikaaraiH| saMzodhanAni cakhAri rukSaprAyANi tathA rukSabahulAni cAbhyavahAyoNi kaTTAdurapahitAni cAbhyavahAryANi tathA kaTTAdurapahitAni yathAsambhavaM dhAvaNAdIni / dhAvanaM dolAvAdibhiH / plavanaM jaleSu santaraNaM parisaraNaM cakrapANiH-yathoktairiti mhaarogaadhyaayoktH| adhazca doSaharaNamiti virecanAdityarthaH / agraMtha candanaM dhavalacandanam / hastAnAmiti kalApAnAm // 12 // cakrapANiH-zleSmavijayA rukSasyaiva hitatvena rupANIti vakavye yadurukSaprAyANIti karoti, tevAtyartharukSAnnasya vAtAnuguNatvena tathA dhAtvapoSakatvena cAsevyatvaM drshyti| uktaM hi rasavimAne-"snigdhamaznIyAt snigdhabhuktaM hi svadate bhaktaJcAgnimudIrayati" ityaadi| laGghanamut plutya gmnm| parisaraNaM kuNDalarUpabhramaNam / sarvazazvopavAsa iti sarcalaGghamAni / yaduktam - "catuSprakArA saMzuddhiH pipAsA maarutaatpau| pAcanAnyupavAsazca vyAyAmazceti laGghanam // " iti / * itaH paraM tIkSNoSNAnItyadhikaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH vimAnasthAnam / 1516 mdyaanaamupyogH| sadhUmapAnaH sarvazazcopavAsastathoSNaM vAsaH sukhapratiSedhazca sukhArthameveti // 13 // bhavati caatr| sarvarogavizeSajJaH sarvakAryavizeSavit / sarvabheSajatattvajJo rAjJaH prANapatirbhavet // 14 // tatra shlokaaH| prakRtyantarabhedena rogAnIkavikalpanam / / parasparAvirodhazca sAmAnyaM rogadoSayoH // doSasaMkhyAvikArANAmekadoSaprakopaNam / jaraNaM prati cintA ca dehAgne rakSaNAni ca // sarvatogamanam / tIkSNAnAM gavAdimUtrANAM purANAnAm / sadhUmapAna iti dhuuppaannycetyrthH| uSNaM vAso vastraM sukhArthameva na duHkhArtha sukhapratiSedhaH / klezakarazramAdikaM nAtiduHkhakaraM yathA syAt tathA seveta // 13 // gnggaadhrH-etdvijnyaanphlmaah---bhvntiityaadi| sarvarogetyAdi // 14 // gaGgAdharaH- adhyAyArthamupasaMharati / tatra zlokA ityaadi| ve rogAnIke bhavata ityArabhya dazaprakRtyamtarabhedena dazarogAnIkasya viklpnaa| saMkhyeyAgrASvityArabhya pUrvaprakRtyantareNa paraprakRtyantarasya prsprmvirodhH| samAno hItyAdinA rogadoSayoH sAmAnyaM vizeSazca / doSasaMkhyA vikArANAzca saMkhyA rajastamazcetyAdinA maansdopsNkhyaa| kAmetyAdinA mAnasavikArANAM sNkhyaa| vAtapittetyAdinA shaariirdopsNkhyaa| jvarAtisAretyAdinA zArIravikArANAM sNkhyaa| tatra hItyAdinA doSaprakopaNam / agniSvityAdinA jaraNaM jATharAgniM prati cintA caturvidhavalena / teSAnvityAdinA dehAgne rakSaNaM samAnikaraNaM upavAsazabdo hyatra laGghane vrttte| sukhaarthmityaaytisukhaarthm| sukhapratiSedhAdri zleSmakSaye bhUte zleSmavikArAbhAvalakSaNaM sukhaM bhavati // 13 // cakrapANiH-yathoktAdhyAyajJAnAdeva svayaM sarvarogAbhijJaM stauti--sarva ityaadinaa| prANAn For Private and Personal Use Only
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1520 caraka sNhitaa| rogAnIkavimAnam narANAM vAtalAdInAM prakRtisthApanAni c| rogAnIkavimAne'smin vyAhRtAni maharSiNA // 15 / ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte vimAnasthAne rogAnIkaM vimAnaM nAma ssssttho'dhyaayH|| 6 // rakSaNaJceti ckaaraat| tAnItyAdinA vAtalAdInAM prakRtisthApana vikRtyAtmakaprakRtiprazamanena samavAtapittazleSmarUpaprakRtikaraNam // 15 // adhyAyaM samApayati-- agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIyaskandhe vimAnasthAnajalpe rogAnIkavimAnanAmaSaSThAdhyAya __ jalpAkhyA SaSThI zAkhA // 6 // pAti rakSatIti praannptiH| saMgrahe jarayatIti jaraNo vahnistaM prati cintA "agniSu" ityAdinA Rtaa| prakRtisthApanAnIti bheSajAni // 14 // 15 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyAM rogAnIkavimAnaM nAma SaSTo'dhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptmo'dhyaayH| athAtA vyAdhitarUpIyaM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtrayaH // 1 // iha mbalu dvau puruSo vyAdhitarUpo bhavataH, guruvyAdhito lghuvyaadhitshc| tatra guruvyAdhita ekaH satvabalazarIrasampadupetatvA laghuvyAdhita iva dRshyte| laghuvyAdhito'paraH sattvAdInAmalpatvAda-8-guruvyAdhita iva dRshyte| tayorakuzalAH kevalaM cakSuSaiva rUpaM dRSTrAdhyavasyanto vyAdhigurulAghave viprati gaGgAdharaH---atha .puruSANAM prakRtimAnavijJAnArtha vyAdhitarUpIyavimAnamArabhate-athAta ityAdi / vyAdhitarUpo bhavata ityasyArtha vyAdhitarUpamadhikRtya kRtaM vimAnam tat // 1 // gnggaadhrH--ihetyaadi| vyAdhitasyAnyonyasyeva rUpaM yayorvAdhitayosto vyaadhitruupau| ttretyaadi| guruvyAdhitastu vastutaH sa ca sattvAprapetakhAllaghuvyAdhita iva dRzyate iti| laghuvyAdhitarUpo guruvyAdhitaH sattvasya manaso balaM zarIrasya sampat taabhyaamupetkhaat| laghuvyAdhito'paro vAstavikaH, sa ca sattvabalazarIrasampadabhAvAllaghuvyAdhito'pi guruvyAdhita iva dRshyte| iti guruvyAdhitarUpo laghuvyAdhito dvitIya iti dvau puruSo vyaadhitruupau| nanveva grupadezasya kiM prayojanamityata aah-tyorityaadi| cakSuSaiveti cakrapANiH- pUrvAdhyAye vyAdhi pratipAdya vyAdhitasya puruSasya bhedaM cikitsopayogitayA pratipAdayitu tathA tatprasaGgAca krimIn pratipAdayitu vyaadhitruupiiyo'bhidhiiyte| dvAvityAdau vyAdhirito jAto yasya sa vyAdhitastasyeva rUpaM yayosto vyAdhitarUpI vyaadhitsdshaavityrthH| yo hi guruvyAdhiH sampannasatvAdinA laghuvyAdhidRzyate, nAsAvapi laghunA vyAdhinA vyAdhitaH, kintu guruvyAdhita evAsau / tena vyAdhitarUpAvityanena laghuvyAdhiyuktasadRzo bodhyaH, sa tu guruNaiva vyAdhinA vyAdhito guruvyAdhiradUradarzinA laghuvyAdhiriva dRshyte| evaM viparyAsAlaghugyAdhito'para ityAdAvapi vyaakhyeym| adhamanvAditi hyavaratvAdityarthaH / cakSuSaiveti uttarajJAnasAdha * adhamatvAditi ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1522 crk-sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam pdynte| na hi jJAnAvayavena kRtsne jJaye vijJAnamutpadyate / vipratipannAstu khalu rogajJAne copakramayukti jJAne cApi viprtipdynte| te yadA guruHyAdhitaM laghuvyAdhitarUpamAsAdayanti tamalpadoSaM matvA saMzodhanakAle'smai mRdusaMzodhanaM prayacchanto bhUya evAsya dossaanudiirynti| yadA tu laghuvyAdhitaM guruvyAdhitarUpamAsAdayanti taM mahAdoSaM matvA saMzodhanakAle'smai tIkSNaM saMzodhanaM prayacchanto doSAnatinihatyaiva (r) zarIramasya nivanti / evamavayavena jJAnasya kRtsne jJaye jJAnamabhimanyamAnAH priskhlnti| viditaveditavyAstu bhiSajaH savvaM sarvathA yathAsambhavaM parIkSyaM parIkSyAdhyavasyanto rUpaM puruSasya guruvyAdhitaM laghucyAdhitavadrUpaM laghuvyAdhitaM guruvyAdhitavadrUpaM kevalaM cakSuSaiva dRSTvA sattvAdivala na dRSTvA vyAdhego rakhe lAghave ca vipratipadyante pratipattiM na labhante / nana cakSurAdAkaikenaiva rogajJAnaM bhavati kathaM vipratipadyante ityata Aha-na hiityaadi| jJAnAvayavena pratyakSeNAnamAnena vA vinA jJAnasamudayena jJAtavye kRtsne bhAve vijJAnaM notpadyate / tasmAt sattvavalazarIrasampattI vijJAtumavazyaM bhavataH vyAdhigurulAghavajJAnArthamiti bhAvaH / nanu kimartha vyAdhiH kAtsnye na jJAtavyaH svarUpato jJAnamAtreNaiva upakrAntumarhati ityata aahviprtipnnaastvityaadi| rogajJAne ca vipatipanA vaidyA rogasyopakramasya yuktazca jJAne ca vipatipadyante pratipattiM na lbhnte| nanu tathAvipratipattau kA ca hAnirityata Aha-te ydetyaadi| spssttm| jJAnAvayavato jJAnavAdinaM nopalakSaNam / tena sparzAdinApi vizeSAnavagAhakeneti boddhavyam / rUpamiti virUpam / adhyavasyanta iti nizcayaM kurvantaH / gurulAghave vipratipadyanta iti guruladhutve na pratipadyante / ... atraiva viruddha pratipattI hetumAha-na hiityaadi| jJAnAvayaveneti ekdeshjnyaanen| vipratipattiphalamAha -viprtipnnaastvityaadi| upakramasya bheSajaprayogasya vikAreNa samaM yojanA upakramayuktiH, tasyA jJAne viruddha pratipattimanto bhvnti| etadeva vyAkaroti -te ydetyaadi| bhAsAdayantIti budhyante / udIrayantIti prakopayantyeva paraM na tvalpabalatvAda harantItyarthaH / ati... atihatyaiveti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1523 na kvacidapi vipratipadyanne, yatheSTamarthamabhinivartayanti ceti // 2 // bhavanti caatr| sattvAdInAM vikalpena vyAdhInAM ruup-8-maature| dRSTA vipratipadAnle bAlA vyAdhibalAvale // te bheSajamayogena kurvantyajJAnamohitAH / vyAdhitAnAM vinAzAya klezAya mahate'pi vA // prajJAstu sarvamAjJAya parIkSyamiha srvthaa| na skhalanti prayogeSu bheSajAnAM kadAcana // 3 // iti vyAdhitarUpAdhikAre zrutvA vyAdhitarUpasaMkhyAgrasabhbhavaM dRSayati evmityaadi| evamanena prakAreNa / viditetyAdi / viditAH sarvathA vijJAtA veditavyA zaM yA yaiste tathA yatheSTamartha abhimataprayojanam // 2 // gaGgAdharaH-pUrvoktamarthaM tadvidyavyavasAyArtha padevanAha-bhavanti cAtretyAdi / sattvAdInAmityAdi zlokatrayaM spaSTam // 3 // gaGgAdharaH-ata Urddha krimyupadezasya saGgatimAha-vyAdhitarUpAdhikAre shrukhtyaadi| vyAdhitarUpasaMkhyAgrasambhavamiti vyAdhitarUpasya puruSasya saMyAyA agrasyAdhikyasya guruvyAdhite laghuvyAdhitarUpatvaM laghuvyAdhitasya guruvyAdhitarUpatvamivAnyAdRzavyAdhitasya tadanyAdRzavyAdhitarUpatvasya sambhavaM shrkhaa| agra purustAdupari parimANaM parasya c| Alambane samUhe ca prAntare syAt napuMsahatyeti atiyogena hRtvetyarthaH / jJAnasyeti jnyaansaadhnsy| yathAsambhavamiti yAni yatra jJAnasAdhanAni bhavanti, taimtantra / parIkSyaM sattvAdi / na kvacidapIti gauravalAghavAdau // 12 // cakrapANiH-etadeva sukhagrahaNArthaM shlokenaah-sttvetyaadi| gyAdhirUpamiti vyaadhergtiruupmityrthH| vyAdhitarUpamiti tu pAThaH sugmH| bAlA ityalpajJAH, ayogenetysmygyogen| tenAtiyogamithyAyogayorgrahaNaM bhavati // 3 // cakrapANiH-samprati vyAdhigurulAghavasya dujJeyatAprasaGgana durzayakrimikhyApakamapi prakaraNa mArabhate-vyAdhita ityaadi| saMkhyAgrasambhavamiti sNkhyaaprmaannsmbhvmityrthH| anazabdo * vyAdhirUpamiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1521 crk-sNhitaa| dhyAdhitarUpIyaM vimAnam vyAdhitarUpahetuvipratipattau kAraNaM sApavAdaM saMpratipattikAraNaJca anapavAdaM bhagavantamAtreyamagnivezo'taHparaM sarvakrimINAM puruSasaMzrayANAM samutthAnasthAnasaMsthAnavarNanAmaprabhAvacikitsitavizeSAn papracchopasaMgRhya pAdau // 4 // ____ athAsmai provAca bhgvaanaatreyH| iha khalvagniveza, viMzatividhAH krimayaH pUrvamuddiSTA nAnAvidhena pravibhAgenAnyatra shjbhyH| te punaH prakRtibhirvibhajyamAnAzcaturvidhA bhavanti / tad yathA--purISajAH zleSmajAH zoNitajA malajAzceti / tatra malo vaahyshcaabhyntrshc| tatra vAhyamalajAtAn malajAn km| adhike ca pradhAne ca prathame cAbhidheyavat / asrakoNe kace pusi lIvamazruNi zoNite / itybhidhaanaaddhikaarthe'grshbdH| evaM pUrvaparasmiMzca vyAkhyAtam / vyAdhitarUpasya torvipratipattau pratipattyabhAve kAraNaM jJAnAvayavarUpaM sApavAdaM sadoSaM zrakhA vyAdhitarUpasya hetoH sampratipattikAraNaMjJAnasamudAyamanapavAda nirdoSa zrakhA agnivezo'taH paraM dvividhavyAdhitarUpasyopadezAnantaraM puruSANAM krimivyAdhitAnAmakrimivyAdhitarUpakhena vijJAnaM sadoSa krimipratIkArAkaraNena rogAnucchedAt krimivyAdhitahetuzAnantu nirapavAdaM tatpratikAreNa krimyucchedAdataH puruSasaMzrayANAM sarva krimINAM samutthAnAdivizeSAna papraccha // 4 // gaGgAdharaH- athAsmA ityaadi| ihetyAdi uttaramAha-pUrvamaSTodarIye / nAnAvidhena yUkAdinAmabhedena vAhyamala jalena dvidhA zoNitajalena kezAdAdinAmnA SaTkaphajalenAtrAdAdinAmnA sapta purISajavana kakerukAdinAmnA pazcapavibhAgana viMzatiH krimijAtaya uktA atra tantre sahajakrimibhyo'nyatra sahajAH krimiyasta tatra noktA avaikArikakhAt / te punazcaturvidheti spaSTam / tatretyAdi / vAhyamala: primaannvaacii| vyAdhitarUpasya hetuH satvAdibalavattvAbalavattve, taskRto vipratipattiAdhitarUpahetu viprtipttisttr| kAraNaM ekadezena jnyaanm| sApavAdamiti sdossm| samyaka pratipattiH saMpratipattiH // 4 // - cakrapANiH--pUrvamuddiSTA ityaSTodarIye saMjJAmAtrakathitAH ! anyatra sahajebhya ityanena zarIrasahajAsvavaikArikAH krimayo viMzaterapyadhikA bhavantIti darzayati / prakRtibhiriti kAraNaiH / malajA For Private and Personal Use Only
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1525 vyaackssmhe| teSAM samutthAnaM mRjAvarjanaM sthAnaM kezazmazrulomapakSmavAsAMsi / saMsthAnamaNavastilAkUtayo bahupAdAzca / varNastu kRSNaH shklshc| nAmAni caiSAM yUkAH pipIlikAzca / prabhAvaH kaNDrajananaM koThapir3akAbhinivartanazca / cikitsitantu khalveSAmaekarSaNaM malopaghAto malakarANAJca bhAvAnAmanupasevanamiti // 5 // zoNitajAnAntu kuSThaH samAnaM samutthAnam / sthAnaM raktavAhinyo dhmnyH| saMsthAnam aNavo vRttAzcAAdAzca / sUkSmatvAccaike bhvntydRshyaaH| varNasteSAM tAmraH / nAmAni kezAdA lomAdA lomaDIzaH saurasA aur3a mbarA jntumaatrshceti| prabhAvaH kezazmazrulomapadamAvadhvaMso vraNagatAnAca hrssknndduutodsNsrpnnaani| atipravRddhAnAJca tvksiraasnaayumaaNstrunnaasthibhkssnnmiti| cikitsitamapyeSAM kuSThaH samAnam, taduttarakAlam upadecyAmaH // 6 // zarIrakezAdisthaH, AbhyantaraH purIpAdiH, mRjAvarjanaM gAtramArjanAvidhAnam sthAnaM kezAdi spaSTam / saMsthAnamAkAraH / aNavaH mUkSmAH / pipIlikAsvanyailikhyA ucynte| apakarSaNamAkapaNaM kngktyaadibhiH| malopaghAto malApaharaNavidhAnam // 5 // gnggaadhrH-shonnitetyaadi| kuSThaH samAnaM samutthAnaM nidAnaM kuSThAdhikAra kuSThAnAM yadayannidAnamuktaM tattannidAnaM tatakuSThakarakrimINAM nidAnamityarthaH / saMsthAnaM zarIramyAkAraH / vRttA varnulAH / mUkSmakhAdeke bhavantyadRzyA ityanenAnye kecida dRzyAzca bhvntyntimuuksskhaat| nAmAni spaSTAni / vraNagatAnAM prabhAvo harSAdIni, atipravRddhAnAJca prabhAvasvagAdibhakSaNam / kuSThaH samAnaM samutthAna iti vAhyamalajAH / pipIlikAM likSAM kecidaahuH| krimINAM saMjJA svazAstravyavahArasiddhA dezAntara For Private and Personal Use Only
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1926 crk-sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam __ zleSmajAH kSIragar3atilamatsyAnUpamAMsapiSTAnnaparamAnnakusumbhasnehAjIrNa-pUti-klinna-saMkIrNa-viruddhAsAtmAbhojana-samusthAnAH / teSAmAmAzayaH sthAnam |prbhaavstu te pravarddhamAnAstuddha - madho vA visantyuibhayato vaa| saMsthAnavarNavizeSAstu zvetAH pRthubadhnasaMsthAnAH kecit, kecid vRttapariNAhA gaNDUpadAkUtayaH zvetAstAmrAvabhAsAzca / kecidaNavo dIrghAstantvAkutayaH zvetAH, teSAM trividhAnAM zleSmanimittAnAM krimINAM nAmAniantrAdA udarAdA hRdayacarAzcuravo darbhapuSpAH saugandhikA mahAgudAzceti / prabhAvo hallAsa AsyasaMstravaNamarocakAvipAko jvaro mUrchA jammA cavatharAnAho'GgamaIddhiH kAzyaM pAruSyam iti // 7 // purISajAstulyasamutthAnAH shlessmjaiH| tavAM pakvAzaya eva miti vacanena epAM kuSThakaravaM kuSTaMpyeva sadAvazca na pRrthAgati khyApitam / kuSThaH samAnaM kuSToktaM cikitsitaM tadularakAlaM kuSThAdhikAre updekssyaamH||6|| gaGgAdharaH--uleppanA ityAdinA le gAjakrimINAM nidaanm| ajINAdibhiH pratyeka bhojaneniSadaM yojyam varNopadezasahitAkRtivacanAt pRthvAdyAkArAH zvetA nAnye varNAH / parINAhana vRttAva ga DrapadAkRtayazca ye, te svetA ekadeze tAmrAvabhAsA aprdeshe| ye ca kecita tantusamAkRtayaH dIrghA aNavazca, te zvetA eveti trividhA AmAzaya kaphAd bhavanti / te trividhAH saptanAmAnaH / udarAdA ityaadi| udaramadanti ityudagadA ityevamAdikamme karakhena saMjJA / prabhAva iti prabhAvajakAryamityarthaH kAraNe kAryopacArAt evaM pUrve pare ca bodhym| eSAM cikitsinaM vakSyati // 7 // gnggaadhrH-puriipjaasvityaadi| purIpajAstu tulyasamutthAnAH zleSmajaH prasiddhA ca bodrvyaa| prabhAvamiti svshktismpaadymityrthH| harSakaNDAdayo vraNadeza eva jJeyAH, paramAnaM paaysm| saMkIrNabhojanaM ghRNAviSayamizritavyaJjanAdibhojanam / brano mAMsapezI // 5-- 7 // For Private and Personal Use Only
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH. vimAnasthAnam / 1527 sthaanm| prabhAvastu pravarddhamAnAste'yo visanti, yasya punarAmAzayonmukhAzca syuryadantAm, tadantaraM tasyodvAranizvAsAH purISagandhinaH syuH| saMsthAnavarNavizeSAstu sUkSmavRttaparINAhAH zvetA dIrghoNAzusaGkAzAH , kecit, kecit punaH sthUlavRttaparINAhAH shyaavniilhritpiitaaH| teSAM nAmAni-kakerukA makerukA lelihAH sazalakAH sausuraadaashceti| prabhAvaH purISabhedaH kAyaM pAruSyaM romhrssaabhinivrttnshc| ta eva cAsya guimukhaM paritudantaH kaNDUzcopajanayanto gudamukhaM esite / te jAtaharSA gudaniSkramaNamativalaM kurvnti| ityevameSa zleSmajAnAM purISajAnAJca samutthAnAdivizeSaH // 8 // iti| pakAzayo naamrdhH| prabhAva iti pUdhavat prabhAvakAmityathaH / yasya punaH avaddhamAnAstu te yadantaraM yanmadhye AmAzayonmukhAH syustadantaraM tasya puruSasya udagAranizvAsAH / sNsthaanetyaadi| mumA vRttAH parINAhAH catuHpArthA yeSAM te tthaa| dIrghoNAMzusaGkAzAH diirghmesslomsdRshaaH| sthUlA vRttAH parINAhA yeSAM te nthaa| jhyAvanIlaharitapItA ekadeze zyAvA aparadeze nIlA anyadeze haritA itaradeze pItA iti cturvnnaaH| teSAM dvividhAnAM nAmAni kakerukAdIni paJca prabhAvaH prabhAva kAyyaM purISabhedAdikam / ta eva kakerukAdayaH pAsate parivasanti / te iti purISajakriyayaH gudaniSkramaNaM gudaniHsaraNamativelamatimAtraM samutthAnAdeH samprAptAdevizeSo bhedaH, na tu nidaanaadivishessH| suzrune nu-asAtmaprAdhyazanAjIrNaviruddhamalinAzanaiH / avyaayaamdivaasvaam-gurctisnigdhshiitlaiH| maasspissttaanvidl-visshaaluukserukaiH| prnnshaakmuraashukt-ddhikssiirguddekssubhiH| plaalaanuuppishit-pinnyaakpRthukaadibhiH| svAdumladravapAnazca zleSmA pittazca kupyti| krimIna bahu cakrapANiH --yadantaramiti yasmin kAle, tadantaraM tatkAlameva / UNAMzusaMkAzA iti messlomtulyaaH| paryApsata iti mipanti kiMvA guDhaM parivA-sate / atibelamiti punaHpunaH // 8 // * dIrghA jaNAMzusaGkAzA iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasa 1528 crk-sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam cikitsitantu khalveSAM samAsenopadizya paJcAdvistareNa upadecyAmaH / tatra krimINAmapakarSaNamevAditaH karttavyam ; tataH vidhAkArAna karoni vividhaashryaan| AmapakAzaye teSAM prasavaH prAyazaH mmRtH| viMzataH krimijAtInAM trividhaH sambhavaH smRtH| purISakapharaktAni nepAM vakSyAmi lakSaNam / athavA viyavAH kipyAzcipyA gnndduupdaastthaa| curavo dvimukhAzcaiva saptaivaite purIpajAH / devatAH mUkSmAstudantyete gudaM prati saranti ca / teSAmevApare pucchaiH pRthavazca bhavanti hi| zUlAgnimAndhapA ddukh-vissttmbhblsNkssyaaH| prasekAcihadroga-vir3a bhedAstu puriipjaiH| raktA gaDrapadA dIrghA gudakaNDanipAninaH / zUlATopazakRdabheda-paktinAzakarAzca te| darbha puSpAH mahApuppAH prluunaashcipittaastthaa| pipIlikA dAruNAzca kphkopsmudbhvaaH| romazA romamUrddhAnaH sapucchAH shyaavmnnddlaaH| rUDhadhAnyAGka rAkArAH zuklAste tnvstthaa| majjAdA netrledaarstaalshrotrbhujstthaa| zirohadrogavamathu-pratizyAyakarAzca te / kezalomanakhAdAzca dantAdAH kikkishaastthaa| kuSThajAzva parIsarpA jJayAH shonnitsmbhvaaH| te saraktAzca kRSNAzca nigdhAzca pRthvstthaa| raktAdhiSThAnajAna prAyo vikArAna janayanti te| mASapiSTAnnalavaNa-gur3azAkaiH puriissjaaH| mAMsamApagur3akSIra-dadhizuktaH kphodbhvaaH| viruddhAjIrNazAkAdevaH zoNitotthA bhavanti hi| jvaro vivarNatA zulaM drogaH sadanaM bhrmH| bhaktadveSo'tisArazca saatkrimilkssnnm| dRzyAstrayodazAbAstu krimINAM parikIrtitAH / kezAdAdyAsvadRzyAste dvAvAdyau privrjyet||iti| atra purISazabdena malA ucyante / tatra malA dvividhA vAhyA AbhyantarAzca carakeNoktAH, tadAbhyantaramalajAsta pazca kakerukAdaya uktA vAhyamalajA dvividhA yUkAH pipIlikAzceti sapta / suzrute malakhasAmAnyena purIpapadena malavyaya dhipretya sapta purIpajA uktA ityavirodhaH / kaphajAstu sptaantraadaadyshcrkennoktaaH| muzrute tu darbhapuSpAdayaH SaT kaphajA uktAH parantu zoNitajAH sapta coktA majjAdA netraleDhAraH tAluzrotrabhujaH kezalomanakhAdA dantAdAH kikkizAH kusstthjaashceti| carake tu SaT zoNitajAH kezAdAdayaH uktA iti viMzatikhavyAghAto nobhayamate kintu naambhedH| api caiSAM nAmAni kAnicit sAnvayAni kAniciniranvayAni jAnIyAt // 8 // gnggaadhrH-cikitsitmityaadi| tatra krimiINAmityAdinA sUtrarUpatayA For Private and Personal Use Only
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1524 prakRtivighAto'nantaraM nidAnoktAnAM bhAvAnAmanupasevanamiti / tatrApakarSaNaM hastenAbhigRhya vimRzyopakaraNavatA vApyapanayanam anupakaraNavatA vaa| sthAnagatAnAntu krimINAM bhessjenaapkrssnnm| nyAyatastacaturvidham ; tad yathA-zirovirecanaM vamanaM virecanam aasthaapnmitypkrssnnvidhiH| prakRtivighAtastveSAM kaTukatiktakaSAyadAroSNAnAM drvyaannaamupyogH| yaccAnyadapi kizcit zleSmapurISapratyanIkabhUtaM tat syAditi prkRtivighaatH| anantaraM nidAnoktAnAM bhAvAnAmanupasevanaM yaduktaM nidAnavidhau, tasya vajanaM tathAvidhaprayogANAJcApareSAM dravyANAm / iti lakSaNataH cikitsitamanuvyAkhyAtametadeva punarvistareNopadekSyate // 6 // __ athainaM krimikoSThamagre Sar3a rAtraM saptarAnaM vA snehasvedAbhyAm upapAdya zvobhUte enaM saMzodhanaM pAyayitAsmIti kSIragur3a samAsena cikitsitam / prakRtividyAta iti malakaphazoNitapurISANAM prakRtInAM nirharaNAdinA pratIkAraH / tatrApakarSaNamityAdinA bhASyarUpatayA ca sngksspcikitsitm| hasteneti Urddha madhazca kizciniHmRtAbhiprAyeNa upakaraNaM hastalagnavastuvizeSa AharaNArtha grhnnyogyH| sthAnagatAnAmiti malAdAktasvasvasthAnasthitAnAm / nyAyata iti yathAvidhitaH / apakarSaNaM vivRNoti / taccetyAdi / anantaramiti apakarSaNAnantaraM prakRtivighAtastataH param // 9 // gnggaadhrH-athainmityaadi| parAtraM saptarAtraM vA snehasvedAbhyAmupapAdyA cakrapANiH-apakarSaNaM hastAdi saMzodhanAni ca, prakRteH kAraNasya zleSmarUpasya / vighAtaH prkRterityrthH| upakaraNavateti sndNshaadhpkrnnyukten| tat syAditi vighAtaH syAditi yojanA / nidAnoktAnAM bhAvAnAmanupasevanamiti vivrnnaanuvaadH| asya vivaraNam-'yaduktam' ityaadi| tathAprAyANAmiti ilessmjpuriissjkriminidaansdRshaanaamityrthH| lakSaNata iti sNksseptH| saMkSepo hi vistarasya grAhakaM lakSaNaM bhavati // 9 // 192 For Private and Personal Use Only
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1530 crk-sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam dadhi-tila-matsyAnUpa-mAMsa-piSTAnnaparamAnnakusumbhasnehasaMprayuktaH bhojyaiH sAyaM prAtazcopapAdayet, samudIraNArthaJca krimINAM koSThAbhisaraNArthazca bhiSak / atha vyuSTAyAM rAtratrAM sukhoSitaM suprajIrNabhaktazca vijJAyAsthApanavamanavirecanaistadaharevopapAdayet upapAdanIyazcet syAt, sarvAn parIkSya vizeSAn parIkSya samyak // 10 // __athAhareti brUyAt mUlakasarSapalazunakaraJjazigra madhuzigra - kharapuSpAbhUstRNasumukhasurasakuTherakagaNDIrakAlamAlaparNA skssvkphnnijhkaani| sANyathavA yathAlAbhaM tAnyAhRtAnyabhisamIkSya khaNDazazchedayitvA prakSAlya pAnIyena, suprakSAlitAyAM sthAlyAM samAvApya gomUtraNAjhedakenAbhiSicya sAdhayet, satatam nantaramaSTame dine kSIragur3AdisaMprayukta jyaH sAyaM prAtariti prAr3he cAparAhna ca tAdRzAni bhojyAni bhojayitvA rAtrayAM vyuSTAyAM vAsaM kArayitvA tato navame dine suprajIrNabhaktaM mukhopinaJca jJAkhA sAnAsthApanAdiyogyavAdikAn samyak parIkSya vizeSAn sukumAravAdIna samyaka parIkSya ced yadi sa puruSa AsthApanAdibhiH upapAdayitumarhaH syAt, tadAsthApanavamanavirecanaistadahareva tasmin navame eva dine upapAda yediti // 10 // gaGgAdharaH- nanvAsthApanAdikaM kathamupakalpayedityata Aha-athAharetyAdi / Ahara AharaNaM kurviti yaat| kAnItyata aah---muulketyaadi| karaJjo gokaraJjaH, zigra : zobhAJjanaH, madhuzina : raktazobhAJjanaH, kharapuSpA yamAnI,sumukhaH zAkabhedaH, gaNDIraM dRbheidH| sarvANi yathAlAbhaM vA mUlakAdIni kuTTayitA cakrapANiH- koSThAbhisaraNArthamiti kSIragur3Adilobhena dezAntaraM parityajya koSThagamanArtham / tadaharevetyekasmin dine, etaccaikadina eva bhUrikarmakaraNaM vyAdhiprabhAvAda bodhyam / etaccaikAhena sarvakaraNaM yadi zarIrabalAdisampayuktaH puruSo bhavati, tadaivaM paraM kartavyam, nAnyathetyAhaupapAdanIyazcet syAdityAdinA // 10 // cakrapANi-madhuzigruH zobhAJjanam, atra vAdhyadravyajalAdimAna vAthaparibhASayA karttavyam / For Private and Personal Use Only
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1531 avaghaTTayan dA / tariman zItIbhUte tRpayuktabhUyiSThe'mbhasi gataraseSvauSadheSu sthAlImavatArya suparipUtaM kaSAyaM sukhoSNaM madanaphalapippalIviDaGgakalkatailopahitaM svarjikAlavaNitamabhyAsicya vastau vidhivdaasthaapyedenm| tazarkAlarkakuTajAr3hakIkuSThakaiTaryakaSAyaNa vA, tathA zighra pIluku(tumburukaTukAsarSapakaSAyeNa, tathAmalakazRGgaveradAruharidrApicumardakaSAyeNa madanaphalAdisaMyogayojitena trirAtraM saptarAtraM vA sthApayet / pratyAgate ca pazcime vasto pratyAzvastaM tadaharevobhayatobhAgaharaM aSTaguNe'odakagomUtre satatameva daLayA ghaTTayana uttolananivAraNAya paktvA kalkeSu teSu mUlakAdiSu auSadheSu satsu upayuktabhUyiSThe'mbhasi caturthAvazeSe tasmin kAthe'STAMzazepe vA sati sthAlImavatAya taM sukhoSNaM kaSAyaM supUtaM madanaphalavIjaviDaGgakalkatailayuktaM svajjikAlavaNayuktaM vastI abhyAsicya pUrayikhA AsthApayet nirUhayet / evaM trirAtraM saptarAtraM vAsthApayet / AsthApanAntarayogamAha tthaaketyaadi| arko raktArkaH alarko dhavalArkaH kaiTayaM kttphlm| eSAM kAtho dvitIyamAsthApanam / tathA tRtIyAsthApanayogamAhatathA shigvityaadi| caturthAsthApanayogamAha tthaamlketyaadi| madanaphalataNDulaviDaGgakalkatailasvarjikAlavaNayuktenaiSAmanyatamena kAthena kAthavidhiH pUrvavat / nanu trirAtraM saptarAtraM vA yadevamAsthApayet tadA tadahareva na vamanavirecanayoH upayogaH sambhavatItyata Aha-pratyAgate ca pazcime vstaavityaadi| zeSadine upayojitavastau pratyAgate gudato niHmRte sati punastaM puruSaM pratyAzvastaM pratyAzvAsena sampAdya tadahareva ubhayato'dha Uddha Jca bhAgaharaM vamanavirecanobhaya upayuktabhUyiSThe prakSINabhUyiSThe ityarthaH / gatarasepvauSadheSviti jale saMkrAntaraseSu / anena kaSAyasiddhilakSaNena yAvatA jalena pAkena cauSadhAni gatarasAni bhavanti tAvadeva jalaM deyam, tAvAMzca pAkaH karttavyaH, nAvazyaM paribhASayA sarvatra kramaM darzayati / paripUtamiti vstrgaalitm| vastI carakAdimAnaM siddhau vakSyamANena jnyeym| alarko mandAraH / * trirAtraM saptarAtraM vetyatra trivAramiti cakravRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1532 crk-sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam saMzodhana pAyayet yuktyaa| tasya vidhirupadecyate--madanaphalapippalIkaSAya yArddhAJjalimAtreNa trivRtAkalkAkSamAtramAloDya anupAtumaramai prayacchet, tadasya doSamubhayato nirharati sAdhu / evameva kalpoktAni vamanavirecanAni pratisaMsjya pAyayedenaM buddhayA sarvavizeSAnavekSyamANo bhiSak // 11 // ___athainaM samyagviriktaM vijJAyAparAhna zaikharikakaSAyaNa sukhoSNena pariSecayet / tena caiva kaSAyeNa bAhyAbhyantarAn sarvodakArthAn kArayet zazvat / tadabhAve katiktakaSAyANAmauSadhAnAM kvAthaimUtramArvA prissecyet| pariSiktaJcainaM nirvAtamAgAramanupravezya pippalIpippalImUlacavyacitrakazRGgaveraiH saha siddhena yavAgvAdinA krameNopacaret / vilepyAH kramamAgataJcainamanuvAsayedviGgatailenaikAntaraM dvistriA / yadi punarasyAbhivRddhAn karamauSadhaM paayyet| ubhytobhaaghrmaussdhmaah--mdnphletyaadi| pippalIzabdo vIjavAcI, na tu UpaNAvAcI atra bodhyaa| ubhayatobhAgaharaNayogakalpanArtha yuktiM darzayitvA zeSAnubhayatobhAgaharayogAn klpyitumaah--evmevetyaadi| pratisaMsRjya saMsRSTAni kRkhA // 11 // gaGgAdharaH- athetyaadi| samyaviriktaM vAntazca vijnyaayetyrthH| shaikhriko'paamaargH| sarbodakArthAn snAnAcamanAdividhAnAyodakArthAn , na khnydudkm| tadabhAve apAmArgAbhAve kadAdirasadravyANAM (kaathaiH)| mUtramArairiti mUtramizrakSAraiH yvkssaaraadaaH| saha siddheneti pippalyAdikalkasiddhena peyAdinA kramaNopAcaraNatastu vilepIkramaM prAptamenaM viDaGgatailenAnuvAsayet / ekAntaraM dvau vArau trIna vArAna vaanuvaasyeditynvyH| trividhasaMzodhanaviSayamuktvA ziro pazcime tRtIyapuTake / saMsRjyeti mazrIkRtya / zaikharikakaSAyeNeti vir3aGgakaSAyeNa, viDaGgakaSAyo For Private and Personal Use Only
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1533 zIrSAdAna krimIn manyeta, zirasyevAbhisarpataH kadAcit, tataH snehasvedAbhyAM zira upapAdya virecayedapAmArgataNDulAdinA zirovirecanena // 12 // yaratvabhyavahAryo vidhiH prakRtivighAtAyoktaH krimINAm, atha tmnuvyaakhyaasyaamH| mRSikapaNI samUlAgrapratAnAmAhRtya khaNDazazaLadayitvA udUkhale kSodayitvA pANibhyAM pIDayitvA rasaM gRhNIyAt / tena rasena lohitazAlitaNDulapiSTamAloDya pUpalikAM kRtvA vidhUmeSvaGgAreSu viyAcyA viGgatailalavaNopahitAM krimikoSThAya bhakSayituM prycchet| tadanantaraJcAmlakAJjikamudazvipippalyAdipaJcavargasaMskRSTaM salavaNamanupAyayet / tAM khalu etena kalpena mArkavArkasahacaranIpanirguNDIsumukhasurasakuTherakagaNDIrakAlamAlaparNAsanavakaphaNijajhakavakulakuTajasuvarNakSIrIsvarasAnAmanyatame kArayet / tathA kiNihI kirAtatiktasuvahAvirecana viSayakrimivyAdhitamAha-yadItyAdi / zIrSAdAna zirojAtAn zirobhakSakAna snehasvedAbhyAM zira upapAdya zirasi snehasvedI kRkhA // 12 // gaGgAdharaH-AkarSaNamuktvA tato'sya prakRtimalAdivighAtAyokto yo vidhiH tm| abhyvhaarymaah-muussikprnniimityaadi| pUpalikA zaTakulauM nirdU meSu aGgArAgniSu udazvit advaudakatakaM ( udakIkRtya udakatayA kalpayitvA ) pippalyAdipaJcavargasaMsRSTaM paJcakolacUrNasaMyuktaM salavaNaM ssaindhvmnupaayyet| zeSa bhakSyavidhimAha-tAm ityaadi| etena ukten| mArkavaM bhRGgarAjaH, arkaH zvetaH, sumukhaH zAkavizeSaH, kAlamAlaH kAsamaddeH / tathetyAdinA shessaanaah-kinnihiityaadi| hi vaidyakavyavahArAt zaikharikakaSAya ucyte| vilepyAH kramAgatamiti kRtayavAgvAdikramamityarthaH / apAmArgataNDulAdinetyapAmArgataNDulIyoktena // 11 // 12 // cakrapANiH-mUlakaparNI zobhAJjanam / upakuDeyati pAcayitvA, 'kuDa dAhe' iti dhAtuH paThyate / * mUlakaparNImiti ckraa| / upakuDyoti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1534 caraka sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam malakaharItakIvibhItakasvaraseSu kArayet pUpalikAH svarasAMzca eSAmekaikazo dvandvazaH sarvazo vA madhuvilulitAncha prAtaranannAya pAtu prayacchet // 13 // ___athAzvazakRdAhRtya mahati kiliJjake prastIryAtape zoSayitvodUkhale kSodayitvA dRzadi punaH sUkSmacUrNAni kArayitvA viDaGgakaSAyeNa triphalAkaSAyeNa vASTakRtvodazakRtkhovAtape suparibhAvitAni dRzadi punaH sUkSmacUrNAni kArayitvA nave kalase samAvApyAnuguptaM nidhApayet / teSAntu khalu cUrNAnAM pANitalaM cUrNaM yAvadvA sAdhu manyeta, tat naudraNa saMsRjya krimikoSThine leDhuM prycchet| tathA bhallAtakAsthInyAhRtya kalasapramANena cApothya snehabhAvita har3e kalase suukssmaanekcchidrbdhne| mRdAvakiNihI apAmArgaH, suvahA zephAlikA, pUpalikA iti kArayediti pUvveNApi caanvetvym| bhakSyavidhimuktyA bhakSaNavidhinA aussdhvidhimaah--svrsaaNshcaissaamityaadi| eSAM mUSakapAdInAm anannAya abhuktavate zUnyakoSThAyetyarthaH // 13 gaGgAdharaH-- athAzvazakadityAdi / kiliJjakaH piToTokaH, cuvaDIti loke / aSTakRkho'STavArAna dazakRto dazavArAna vA Atape suparibhAvitAni yAvatA viDaGgakapAyeNa triphalAkaSAyeNa vA tAni cUrNAnyAbhUyaikatAM vrajet tAvatA tena kapAyeNa bhAvayitvA zuSkIkRtAni punarAIkRtya zoSaNaM bhAvanA anuguptaM taM kalasasukhamAcchAdya vAtAdIna nivArya nidhaapryt| pANitalaM karSamAtram / yAvadvati vyaadhyaadivlaanusaarennaalpaadhikaabhyaam| yogAntaramAha-tathA bhllaatketyaadi| kalasapramANena dvAtriMzaccharAvamAnena Apothya kuTTayitvA pippalyAdipaJcavargo'traiva peyaadikrmoktpnyckolm| sahacaro jhinnttikii| madhuvilikhitAniti madhunAlor3itAn // 13 // ckrpaanniH-supriityaadi| yathA suparibhAvitAni bhavanti, tathA bhAvayitvetyarthaH / anuguptamiti vAtAyananugamanIyaM kRtarakSaJca yathA bhvti| vrano gudaH, iha tu klshaadhobhaage| zarIramupa* madhuvilikhitAniti vA pAThaH / / zarIramupaveSTevatyadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1535 lipte samAtrApyor3a pena pidhAya bhUmAvAkaNThaM nikhAtasya snehabhAvitasyaivAnyasya dRr3hasya kumbhasyopari samAropya samantAda gomayairupacitya daahyet| sa yadA jAnIyAt sAdhu dagdhAni gomayAni, galitasnehAni bhallAtakAsthIni tatastaM kumbham uddhret| atha tasmAd dvitIyAdeva kumbhAt taM snehamAdAya viGgataNDulacUrNaiH snehArddhamAtraiH pratisaMssRjyAtape sarvamahaH sthApayitvA tato'smai mAtrAM prayacchet paanaay| tena sAdhu viricyate, viriktAya cAnupUrvI ythoktaa| evameva bhaddArusaralakASThasnehAnupakalpya pAtu prayacchet // 14 // anuvAsayeccainamanuvAsanakAle / athAhareti brUyAt zAradAn navAMstilAn sampadupetAn AhRtya suniSpUtAn zodhayitvA udRkhale snehabhAvite tailAdibhAvita kalase sUkSmANi anekacchidrANi adhne gudadaMze'rthAt taladeze yasya tasmin tthaa| mRdA sarvato lipte tAni kuTTitabhallAtakAsthIni samAropya uDupena kadalIkSapaTalena zarAvAdyAcchAdanena mukhamasya pidhAya dhUmo yathA na nigachet / bhUmau gartta kRkhA snehabhAvitadRr3hakumbhAntaramAkaNThaM nikhAtIkRtya tasya kumbhasyopari taM bhallAtakAsthipUritakumbhamAropya samantAt catuddikSu gomayaiH kArISairupacitya AcitaM kRtA dhet| dvitIyAditi tlsthkumbhaat| snehaH sa eva bhallAtakasneho'ddhamAnaM yatra taiviDaGgacUrNaH viDaGgacUrNasya dvau bhAgo bhallAtakasnehasya caikabhAga ityevaM mizrayikhA sarca catuHpraharadinaM sthApayikhA yathokte'pi upakalpanIye virecnaadhikaaroktaa| yogAntaramAha-evamevetyAdi / spaSTam // 14 // gaGgAdharaH---anuvAsayedityAdi / zAradAnityAdinA yogAntaram / sampadaupetAn jantujagdhavAdidoparahitAn niSpUya dhautAdikaM kRtA nistuSIkRtya veSTeyati vessttyitvaa| ulupaH pidhAnam / sa iti bhallAtakasnehasAdhakaH / dvitIyAditi adhaH * niSpUya suzuddhAniti pAThAntara kvacit dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1536 crk-sNhitaa| [vyAdhitarUpIyaM vimAnam viDaGgakaSAye sukhoSNe nirvApayedA dossgmnaat| gatadoSAnabhisamIkSya suprazanAn pralucya punareva niSpUtAn zodhayitvA viDaGgakaSAyaNa trisaptakasvaH subhAvitAnAtape zoSayitvodUkhale saMkSudya dRzadi punaH zlakSNapiSTAn kArayitvA droNyAmabhyavadhAya vir3aGgakaSAyeNa muhamma haravasiJcan pANimardameva maIyet / tasmiMstu khalu prapIDyamAne yat tailamudiyAt tat pANibhyAM paryAdAya zucau dRr3he kalase nyasyAnuguptaM nidhaapyet| ___ athAhareti brUyAt tilvakodAlakayojhai vilvamAtrau piNDau zlakSaNapiSTau vir3aGgakayAyeNa tadarddhamAtrau zyAmAtrivRtayorato'rddhamAtrau dansIdravantorato'rddhamAtrau cycitrkyoritye| sambhAraM viDaGgakaSAya yAdakamAtreNa pratisaMgRhya, tattailaprasthaM samAvApya sarvamAloDya mahati paryage samAticyAgnAvadhizritya Asane sukhopaviSTaH sarvataH snehamavalokayannajasra mRdvagninA sAdhayet niLapitAn zItIkRtAna A doSagamanAt tilAnAM doSagamanaparyantaM suprazUnAn suprasphItAn pralacya apanIya triHsaptakRta ekviNshtivaaraan| evaMprakAreNa niSpannatilatailaM prsthmitm| tilvakaM loghram uddAlako bahuvAraH; anayoH pratyeka dvipalaM viDaGgakapAyeNa piSTAviti tadaddhamAtrAvityAdau sarvatra yojyam / tena tilvakasya paladvayam uddAlakasya paladvayaM zyAmamUlatrinmUlasya palam aruNamUlatrinmUlasya palaM dantImUlasyAdrapala nAgadantImUlasyAIpalaM cavyasya kazcitrakamUlasya karSa ityetatsambhAraM kalkaM viGgakapAyeNA DhakamAtreNa pratisaMgRhya peSayitvA tasmina pUrvoktaviDaGgakAthatilasampIr3ite prasthe taile garbha dattvA tad viDaGgakapAyasyASTazarAvaiH pratisaMgRhya samAloDya sarva maha ti sthAt ghttaat| niSpUyeti mRttikAdyavakarAnnicitya / zodhayitveti prakSAlya / A doSagamanAdityatra tiladoSagamanaM tilatvaglagnamalAdigamanaM jnyeym| pralucya nistuussiikRty| abhyavadhAyeti aarogy| pANibhyAM paryAdAyeti pANilagnaM punaHpunargRhItvA / uddAlako bhuvaarH| vilbamAtrau plprmaannau| payaMgaH kttaahH| yathAsvamiti For Private and Personal Use Only
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / dA sttmvghttttyn| sa yadA jAnIyAt viramati zabdaH prazAmyati ca phenaH prasAdamApadyate sneho yathAkhaJca gandhavarNarasotpattiH saMvarttate ca bhaiSajyamaGgalIbhyAM mRdyamAnamanatimRdvanatidAruNamanaGguligrAhi ceti sa kaalstsyaavtaarnnaay| tatastam avahRtya (r) zItIbhUtamahatena vAsasA paripUya zucau dRDhe kalase samAsicya vidhAnena pidhAya zuklena vastrapa nAcchAdya sUtreNa subaddhaM sunigupta nidhaapyet| tato'smai mAtrAM prayacchet pAnAya, tena sAdhu viricyate / samyagapahRtadoSasya cAnupUrvI yathoktA / tatazcainamanuvAsayet tu kaale| etenaiva ca pAkavidhinA sarSapAtasIkaraJjakoSAtakIsnehAn upakalpya pAyayet sarvavizeSAnavekSamANastenAgado bhavati / evaM dvayAnAM zleSmapurISasambhavAnAM krimINAM samutthAnasaMsthAnasthAnavarNanAmaprabhAvacikitsitavizeSA vyAkhyAtAH sAmAnyataH / vizeSatastu khalvalpamAtramAsthApanAnuvAsanAnulomaharaNabhUyiSThaM teSvauSadheSu krimINAM purISasambhavAnAM cikitsitaM kAryam / kaTAhe samAsicya pacet / tatasvavatAraNArthaM snehpaaksiddhivijnyaanmaahvirmtiityaadi| saMvattate vattito vattiH syAt / samyagapahRtadoSasya tattailapAnena virekAnantaraM virecanoktAnupUrvI vihArAhArayoriti / tato virekAt paramanuvAsanasya kaale'nuvaasyet| tilatailakalpena srvpaadisnehaantidishti-etenaivetyaadi| tenAgado niSkrimirogo bhavatItyarthaH / evamityAdi / samutthAnaM nidAnaM saMsthAnamAkRtiH cikitsitaM nidAnoktAnAM bhAvAnAmanupasevanaM prakRtivighAtazca apakarSaNAdi / vishesstsvityaadi| alpamAtramityAdi teSUkteSu auSadheSu madhye yAvanmAtraM yadravyaM tailasaMskArakam, tadAnurUpyeNa vrnnaadismpttirityrthH| saMvartate iti * avatIrNamiti cakraH / 193 For Private and Personal Use Only
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1538 crk-sNhitaa| vyAdhitarUpIyaM vimAnam mAtrAdhikaM punaH zirovirecanavamanopazamanabhUyiSThaM teSvaudhadheSu krimINAM zleSmajAnAM cikitsitaM kAryam / ityeSa krimino bheSajavidhiranuvyAkhyAto bhavati / tamanutiSThatA yathAsvaM hetuvarjane prayatitavyam / yathodezamevamidaM krimikoSThacikitsitaM yathAvadanuvyAkhyAtaM bhavatIti // 15 // bhavanti caatr| apakarSaNamevAdau krimINAM bheSajaM bhavet / tato vighAtaH prakRternidAnasya ca varjanam // eSa eva vikArANAM sarveSAmapi nigrhe| vidhidRSTastridhA yo'yaM krimInudizya kiirtitH|| saMzodhanaM saMzamanaM nidAnasya ca vajanam / etAvadbhiSajA kArya roge roge yathAvidhi // 16 // yadauSadhamAsthApanAnuvAsanAnulomaharaNabhUyiSThaM tadauSadhayalpamAtramalpaparimANaM purISajAnAM krimINAM cikitsitaM kAryam / teSUkteSu auSadheSu madhye yadauSadhaM zirovirecanavamanopazamanabhUyiSThaM tadauSadham adhikamAtramadhikamAnaM ileSmajAnAM krimINAM cikitsitaM kAryamiti purISajazleSmajayozcikitsitasya vizeSaH // 15 // gaGgAdharaH-sUtrArtha vyavasAyAya shlokenaah-bhvntiityaadi| apkrssnnmityaadi| sarvarogANAmidaM cikitsitmtidishti| eSa evetyAdi / bhiSajAM saGkSa peNa kaannyaah-sNshodhnmityaadi|- saMzodhanamapakarSaNameva vyAkhyAtaM caturvidham / saMzamanannu, na zodhayati yaddoSAn samAn nodiirytypi| samIkaroti ca kru ddhAMstat saMzamanamucyate // sa ca prakRtivighAta ev| nanu saMzodhanasaMzamanAbhyAmeva rogajayo bhavati, vyAdhInAmapunabhavazva kathaM syAdityata Aha-nidAnasya ca vjjnmiti| nidAnavarjanasya prayojanadvayaM vyAdhau sati kriyAlAghavaM vinaSTe cApunarbhava iti // 16 // vartighaTa bhvti| alpamAtramiti AsthApanAnulomaharaNadravyAtirikta bheSajamalpamAtraM karttavyam For Private and Personal Use Only
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1536 ___tatra shloko| vyAdhitau puruSo jJAjJo bhiSajau spryojnau| viMzatiH krimayasteSAM hetvAdiH saptako gnnH|| ukto vyAdhitarUpIye vimAne paramarSiNA / ziSyasambodhanArthAya vyAdhiprazamanAya ca // 17 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte vimAnasthAne vyAdhitarUpIyaM vimAnaM nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // gaGgAdharaH- adhyaayaarthmupsNhrti-ttretyaadi| saptako gaNa iti sapta yogAH // 17 // adhyAyaM samApayati / agniityaadi| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIyaskandhe vimAnasthAnajalpe vyAdhitarUpIyavimAna jalpAkhyA saptamI zAkhA // 7 // ityrthH| etadevApakarSaNAditrayaM rogAntare zabdAntareNocyata ityAha-ayamevetyAdi / atra saMzodhanamapaharaNam, saMzamanaM vighaatH| nidAnavarjanantu zabdenApi samAnam // 14-17 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM vimAnasthAna vyAkhyAyAM vyAdhitarUpIyavimAnaM nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTamo'dhyAyaH / athAto roga bhiSagjitIyaM vimAnaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // buddhimAnAtmanaH kAryyagurulAghave karmmaphalamanubandhaM dezakAlau ca viditvA yuktidarzanAcca bhiSagabubhRSuH zAstramevAditaH gaGgAdharaH- atha vyAdhivijJAne rasAdivimAnAnAM doSAdimAnajJAnahetutve'pi vinA bhiSagbhAvaM na tairvyAdhivijJAnaM bhavatItyataH zeSaM rogabhiSagjitIyaM vimAnamAha - athAta ityAdi / rogANAM bhiSagjitaM bheSajaM yuktiyuktaM catuSpAdamAha sma / tatra bhiSak pradhAnatayA ukta ityata evAtra bhiSagjitazabdena pivocyate tadadhikRtya kRtaM vimAnamiti // 1 // gaGgAdharaH- buddhimAnityAdi / buddhimAna puruSaH AtmanaH svasya kAryANAM trividhaiSaNIyAnAM gurulAghave bahvAyAsAlpAyAsAbhyAM kriyAniSpattau vRttikaraM lokAnAM yadyat karma rAja sevAdikamasti tasya tasya karmmaNaH phalaniSpattiH kiM bahAyAsataH kimalpAyAsataH sidhyatIti kAryyagurulAghavaM viditvA tasya ca karmmaNaH phalaM kiM dharmmamAtraM kimarthamAtraM kiM kAmamAtraM kiM muktimAtraM kiM dviphalaM triphalaM catuH phalaM vA tadviditvA anubandhaM tasya kammeNaH phalasya uttarakAlaM kiyanta sambandhastazca viditlA dezakAlau ca kasmin deze kasmin vyAdhitarUpabhrAntijJAnamuktam, tacca buddhidoSAT bhavati, sena vizuddhabuddha utpAda hetUnAmadhya yanAdhyApanatadvidyasambhASANAM rogabhiparAjitIyo'bhidhIyate / rogabhiSagjitaM cikitsitamadhikRtya kRto'dhyAyo rogabhiSagjitIyaH / rogacikitsAkA ritvaJcAsya, cikitsopayuktasya samyagjJAnasAdhanasAdhyasyAdhyayanavidhyAdeH tathA karaNakAraNAdevAbhidhAnAda jJeyam // 1 // cakrapANiH - pUrvAdhyAye cakrapANiH - ihAdhyayanavidhyAdiSu karttavyeSu yAhaka zAstramadhyeyam, tadevAyurvedArthipuruSamupadarthaM darzayannAha - buddhimAnityAdi / kAryyaM karttagyam, tasya gauravaJca bahuprayAsasAdhyatvena lAghavaM vA svalpaprayAsasAdhyatveneti kAryyagurulAghavam / karmaphalamiti kAryyaphalam etacca tAdAtyikaM phalamIpsitam / anubandhamiti kAyryasyaivAyatIyaM phalam / dezakAlAviti karttavya kAryyAnuguNI dezakAlA vityarthaH / etat sarvvaM viditvA / yuktidarzanAdupapattidarzanAt / yadi bhiSag For Private and Personal Use Only
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1541 priiksset| vividhAni hi zAstrANi bhiSajAM pracaranti lokeSu / tatra yanmanyeta mahadyazasvidhIrapuruSAsevitamarthabahulamAptajanapUjitaM trividhaziSyabuddhihitamapagatapunaruktadoSamArSa supraNItasUtrabhASyasaMgrahakrama svAdhAramanavapatitazabdamakaSTazabdam kAle ca vRttikaraM kiM karma yuktaM kiM karma na yuktaM pUjitamapUjita vA tadvidikhA yuktidarzanAt yavRttestadadezakAlocitatvena zreSThatamatvaM manyate tad dRSTvA bhiSagabubhUSubhiSagabhavitumicchuH sannAditaH zAstramAyuvvedIyeSu bahuSu tantreSu madhye kiM tatramadhyetavyaM mayeti priiksset| nanvAyuveda eka eva tasya kasmAt hetoH parIkSA kAryetyata Aha-vividhAni hotyAdi / bhiSanAM zAstrANi aayuvvediiyaani| tatra teSu tantreSu madhye yat tantraM mahadAdikaM manyeta tacchAstraM tntrmbhiprpdevtetyrthH| yazasvibhirdhIraiH puruSairAsevitamityanena tattatrasevinAM tatpuruSavadyazasvikhAdayaH khyaapitaaH| arthabahulamityanenAlpakAlenAdhyeyatvena sampUrNavidyAjanakatvaM khyaapitm| AptajanapUjitamityanena nirdoSa siddhAntavacanazAli ca tat tatramAsevitavataH zrutaparyavadAtatA syAditi khyApitam / trividhaziSyabuddhihitamityanena sarvajanAdhyeyavamuktam / apagatapunaruktadoSamityanenAdhyayane punaruktArthAdhyayanAya yaH zramastasya vRthAtvaM tasyAbhAvaH khyaapitH| ArSamityanenAdhyayane'pi dharmAdiphalaM khyaapitm| supraNItaM suSTu racitaM sUtrasya bhASyasaMgrahasya ca kramo yatra tat tthaa| sUtraM sajhe peNa bhavitumicchuH syAt, tadA zAstraM tAvadAditaH priiksset| evaM manyate-ya AyurvedAdhyayanalakSaNe kArya svazaktaHpekSayA gauravaM manyate, sa na varttate, yazcAyurvedaphalenArogyAdinA artho na bhavati, sa ca, tathA yazcAnupAdeyAyurvedajJAne deze sthitaH, sa ca, tathA yasya ca vapuSo vArdhakyalakSaNaH kAlaH, sa dhAyurvedAdhyayanAntagamanAzaktatvAdeva yathoktAnupapattidarzanAda bhiSagabhavitu necchti| ato na tAn prati AyurvedazAstraparIkSA apyupdishaamH| yastu yathoktaviparItabharmayogI, sa cAyurvedAdhyayanopAdAnAd bhiSagabumUSuH zAstra priiksset| vividhAnItyaguNavanti / sumahada yazasvi ca dhiirpurussaasevitj| kiMvA, sumahadyazasvidhIrapuruSairAsevitamiti vigrahaH / bhAptajanapUjitamiti bhuvidhairaaptairythaarhmnumtm| utkRSTamadhyAlpabuddhayaH trividhAH ziSyAH / manapagatapunaruttamiti kartavye yad doSapAThaM karoti, tenAdhikaraNavazaprAptaM yat karoti, tenApi punara tamadoSaM bhavati / vacanaM hi-"adhikaraNavazAda dIrghAda guNadoSaprAptito'rthasambandhAt / stutyartha saMzayataH shissydhiyaanycaativRddhyrthn| bhaspato'ntaritatvAt vizeSaNeSvapi ca tantrakRtistu / yat For Private and Personal Use Only
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .1542 [ rogabhiSagjitIyaM vimAnam caraka saMhitA | puSkalAbhidhAnaM kramAgatArthamarthatattvavinizcayapradhAnaM saMgatArthamasakulaprakaraNa mAzuprabodhakaM lakSaNabaccodAharaNavacca tadabhiprapadeta zAstram / zAstraM hyevaMvidhamamala ivAdityastamo vidhUya prakAzayati sarvvam // 2 // tattadarthAnAM granthanaM yena tat / bhASyaM tena sUtreNa yat abhidheyaM muktakaNThena vistareNa punastadavacanaM bhASyam / tadapi saMkSepeNAtivistareNa ca karttuM sambhavati / tatra saMgraheNa yat tadbhASyaM bhASyasaMgrahaH tayoH kramaH pUrvvaM sUtra tataH sngkssepenn bhASyaM na tvativistareNa supraNItaM yatra tathAbhUtaM tantraM sUtrArthasyAnyathA vyAkhyAnasAmarthyaM vyAkhyAtuH khyApitaM yena phalApalApaH syAt / svAdhAraM suSThudhikaraNam adhikaraNaM tattadarthAdhikAraH pariccheda ityarthaH / etenAnyonyamizrakhAd dubrbodhatvaM nAstIti khyApitam / anavapatitazabda mityanenAdhunikatvAzaGkAnirAsaH / akaSTazabdaM kaSTazabdaM hi zrutakaTUccAraNAbhyAsakaSTam / tadabhAve tu bahuprakArazabdarUpaM zrutasukhakhAbhyAsasukhatvArthaM bhavati / tatra cAnyAdRzazabdarUpatvavAraNAyAha - puSkalAbhidhAnamiti / puSkalena prAyeNa varNAvRttyAbhidhAnam / kramAgatArthaM krameNa yadarthAduttaraM yadartha uddiSTastadarthAduttaramAgataH prAptastadartho yatra tat tathA / etena prakaraNazRGkhalayA dhAraNasukhatvaM sUcitam / arthatattvavinizcayapradhAnamityanena niHsandigdhArthatattvavidyAjanakatvaM khyApitam / saGgatArthaM pUrvAdhyAyavyAkhyAne darzitapar3a vidhasaGgatyA praNItArthamasaDa laprakaraNam amizritaprakaraNam, etenAdhikArasauSThave'pi tatra prakaraNapArthakyaM yenApyasandehArthaH syAt / AzuprabodhakaM zrutamAtramartha bodhajanaka zabdavat / lakSaNavacodAharaNavacca ityanenAdhyayana sugamatkhamathe tattvAvabodhe khyApitam / tathAvidhatantraM kuto hetoH prapade tetyata Aha - zAstraM he vamityAdi // 2 // tantre syAt punaruktam nepyate tad vibhAvya vivaraNam / " svAdhAramiti zobhanAbhiveyam / anava patitamityagrAmya zabdam | akaSTazabdamiti akRcchroccArthazabdam, kiMvA aprasiddhAbhidheyazabdam | puSkalAbhidhAnamiti samyagarthasamarpakavAkyam / kramAgatArthamiti pAripAThyAgatArtham / saGgatArthamiti pratipAditArtham / asaGkulaprakaraNamiti mizrIbhUtaprakaraNam / lakSaNavaditi AyurvedapradhAnArtha hetu liGgArthAsAdhAraNadharmmakathanavat / kiMvA prazastazAstralakSaNavat udAharaNavaditi / dRSTAntavat // 2 // For Private and Personal Use Only
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH 1543 vimAnasthAnam / tato'nantaramAcArya priiksset| tad yathA-paryavadAtazrutaM paridRSTakArmANaM dakSaM dakSiNaM zuciM jitahastamupakaraNavantaM sarbendriyopapannaM prakRtijJa pratipattijJamupaskRtavidyam (r) anahaGkatam anasUyakamakopanaM klezanama ziSyavatsalamadhyAparka gaGgAdharaH-tatraparIkSAnantaraM tbaadhyynnimittmaacaaryypriikssnnmaahtto'nntrmityaadi| paryavadAtazrutamityAdikarUpeNAcArya jAnIyAt / paryyavadAtazrutabAdikA hi guNA AyurvedAcAryAbhiprAyeNoktAH prastutakhAt, na tu srvvedaacaaryaabhipraayenn| yaH pUrva guruto'dhItAyuvvedIye tattantre paryavadAtaH zAstrArthatattvanizcaye sndehshuunyH| paridRSTakarmANaM sarvatobhAvena guroH kRtacikitsAkarma svakRtakarma ca phalAphalato dRSTavantam / dakSaM vamanAdisa kriyAsu kuzalam / dakSiNamanukUlasvabhAvam / zucim / jitahastaM hastena yat kamme cikitsArtha karoti tat karma jhaTiti sidhyatIti taM jithstm| upakaraNavantaM vastinetrazastrAdurapakaraNavantam / savveMndriyopapanna na tu hInendriyam hInendriyatve hi na parIkSopapadyate na vAdhyApanamupayujyate / prakRtikSamiti vyAdhitAnAM vyAdhipratikAre svasthAnAM vA svAsthyarakSaNe puMsAM prakRtizAnamantareNa na kriyopayogaH smpdyte| prakRtirhi svAsthye puMsAM svabhAvaH sattvazarIrayoH sAttvikAdirUpA samavAtapittakaphAtmakakharUpA ca / pratipattimiti yasya svasthasyAturasya vA yAdRzI pratipattiH kriyAdiSa. pratirAhAravihArayoH tAM hi na zAkhA cikitsitu nopayujyate pumAn / upaskRtavidaM tadAyurvedIyatavidyA yena tadarthapayyevadAtatvenopAjjeitA punarupaskRtA zAstrAntarasamUhAdhyayanena saMhatIkRtA vA bhUpaNIkRtA vA dRr3hatAyAM punaHpunaH pratiyatitA vA tarkAnvitIkRtA vA tazcAcAyyatayaivorIkuryAt ityupaskRtavidyamAcArya vidyAt / anupaskRtavidyamiti pAThe tu avikRtIbhUtA yasya vidyA tamAcArya vidyAt / anahaMkRtamityamatsaraM mAtsaryantu loke gahitaM ziSyANAmadhyApane'pi tucchkhsmbhvaat| anasUyaka paraguNeSu doSAropaNena. cakrapANiH-adhyetavyaM zAstra parIkSya yasmAt tat zAstramadhyetavyam, tasyAcAryyasya parIkSAmAha-tata ityaadi| dakSamiti avAmabuddhim upakaraNavantamityanenAnupakaraNe gurau cikitsA__ * anupaskRtamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1544 crk-sNhitaa| . rogabhiSagajitIyaM vimAnam jnyaapnsmrthshc| ityevaMguNo hyAcAryaH sukSetramArttavo megha iva zasyaguNairAzu suziSyaM vaidyaguNaiH smpaadyti| tamupasRtyArirAdhayiSurupacaredagnivacca devavacca rAjavacca pitRvacca bhattU vccaaprmttH| tatastatprasAdAt kRtsnaM zAstramavagamya satatazIlanaM yasya taM nAcArya vidyAt / ziSyANAM guNeSvapi doSAropaNasambhave tattvArthapravacanAkaraNe tatpattisambhavAt / akopanamiti kopazIlasya ziSyANAmadhyApane durbodhavAkyapravacanArthavahuvAdaprativAde kopasambhave tadarthapravacanAbhAvAt / klezakSama ziSyANAmadhyApanaM hi na klezaM vinA bhavatIti klezakSamamAcArya vidyAt / ziSyavatsalaM ziSyeSu vinA vAtsalyaM na gurovidyAtattvaM labhyate ziSyairiti / adhyApakaM prAgadhyApakakalpaM pazcAt tu ziSyANAmadhyApanenAdhyApakam, na hi pUrvamevAdhyApakatA sambhavati / jJApanasamartha ziSyANAM tadarthajJApane'zeSavizeSeNa vyaakhyaansaamthyevntm| nanvevaMvidhaH AcAryaH kiM prayojanamanyAdRze cAcArya ko doSa ityata Aha-evaMguNo hyAcArya ityaadi| yathAttavo meghaH sukSetraM zasyaguNaH sampAdayati tathA tathAvidha AcAryaH ziSyamAzu vaidyaguNaiH pathyavadAtazrutatAdibhiH sampAdayati / nanu tathAvidhatvenAcArya parIkSya kiM kuryAdityata aahtmityaadi| tamupasRtya upagamya tmaacaarymaaraadhyitumicchuraaraaddhmicchurityrthH| svArthe Nic chaandskhaat| agnivadityanena nityApekSitvaM suucitm| devavaccetyanena pUjyatamatvaM sUcitam / rAjavaccetyanena zAsitRtvaM khyApitam, tacchAsane sabhayaM tiSThe diti sUcitam / pitRvaccetyanena vAtsalyAt pitRvadaparihAryatvaM khyApitam / martRvaccetyanena yathA pratipAlakasyAdhInatvaM tadvadadhInakhamurIkuyAdityarthaH khyaapitH| apramattaH pramAdazUnyaH san, na tu pramAdanAnyathA tmupaacret| tathA tadupacaraNena kiM syAdityata Aha-tata ityAdi / tatprasAdAt tasya guroH prasannakhAt / kRtanaM nikhilaM tat tatramadhigamyetyanena kRtanatattatrAdhigamamAtralAbhaH syAditi khyApitam / vRttyabhAvAt karmadarzanaM na bhvti| anupaskRtavidyamiti zAstrAntarajJAnena nAstyevopaskRtA vidyA yasya sa tthaa| yazcAyurvedajJaH san zAstrAntareNApi saMskRto bhavati, sa tu nitarAmupAdeyaH / Artava iti ythocitkaalbhvH| agnyAdibahudRSTAntadarzanena, yena yena bhAvenAranyAdayaH senyante, For Private and Personal Use Only
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 2545 zAstrasya- dRr3hatAyAmabhidhAnasya - sauSThave'rthavijJAne vacanazakto ca bhUyobhUyaH prayateta samyak // 3 // ttropaayaannuvyaakhyaasyaamH| adhyayanamadhyApana lavidyasambhASelyupAyAH // 4 // ...tatrAyamadhyayanavidhiH kalyakRtakSaNa; 8 prAtarutthAyopavyuSaM.kA kRtvAvazyakamupaspRzyodakaM devarSigobrAhmaNasiddhavRddhAcAyyebhyo namaskRtya same zucau deze sukhopaviSTo manaHpuraHsarIbhirvAgbhiH sUtramanuparikrAman punHpunraavrttyet| buddhayA samyaganupravizya .. nanu kRtsnaM tatramadhigamya kiM kuryyAdityata Aha, tattatrasya dRr3hatAyAm acyutadhAraNe viSaye abhidhAnasya, pravacanasya sauSThave saundarya atha vijJAne adhyayanakAle saMzayitArthasya niHsaMzayavijJAne niHsaMzayArthasya sthiratAyAzca vacanazakto anargalavacane ca // 3 // gaGgAdharaH-nanu kathaM prayateta ityata aah-ttropaayaanityaadi| tatra bhuuyobhuuyo'dhiitshaastrprytne| upAyAn vikRNoti, adhyayanamityAdi // 4 // ...... _gaGgAdharaH - nanvadhyayanAdayastAvantaH kIdRzA ityato'dhyayanAdIMstrIn krameNa vinnoti-ttraaymityaadi| kalyaH prAtaHkAlastatra kRtaH niyatarUpaH kSaNo yena sa klykRtkssnnH| prAtararuNodayakAlamupavyuSaM taduttarakAlaM vA tthiAya Avazyaka malamUtrotsargamukhadhautadantadhAvanAdikaM kamma kRkhA udakam upaspRzya snAlA azaktI vastraM tyaktvA pUto bhUkhA codakenAcamya vA AcamanavidhiH sdvRttessuuktH| devAdibhyo namaskRtya same zucau deze anIcoccadeze zucirUpe sukhena upaviSTo manaHpuraHsarIbhimanoyogapUrvikAbhiH sUtramanuparikrAman mUtrAnupUrtIkakrameNa punaHpunarAvartayet / AvarttanamabhyAsaH zIlanaM satatakriyeti AtreyabhadrakApyIye proktam / manaHpuraHsarI bhirityanena manoyogaM vinAvartanena tathA tathA guruH sevyata iti darzayati / dRr3hatAyAmiti zAstragrahaNasya. sthairye| abhidhAnasyeti zAstrAbhidhAnasya / vacanazaktI arthakIrtanasAmarthya // 3 // . . cakrapANiH-tatreti zAstradRr3hatADau, tadvidyasambhASA. tacchAstrAdhyAyinA saha * udgraahikaa| kalyo niirogH| kRtakSaNa ityananyavyApAratvenAdhyayanAya kRtakAlaparigrahaH / prAtarvA utthAya, ___* kalyA kRtakSaNa iti cakrasammataH pAThaH / 194 For Private and Personal Use Only
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1546 crk-sNhitaa| / rogabhiSagajitIyaM vimAnam arthatattvaM svadoSaparihArAya paradoSapramANArtham / evaM madhyandine'parAhna rAtrau ca zazvadaparihApayannadhyayanamabhyAyet / ityadhyayanavidhiH // 5 // ___ athAdhyApanavidhiH-adhyApane kRtabuddhirAcAryaH ziSyameva AditaH priiksset| tad yathA-prazAntamAryaprakRtikamakSudrakANam RjucanarmakhanAsAvaMzaM tanuraktavizadajihvamavikRtadantauSTham sthiratayA dhAraNaM na syaadityuktm| nanu kiM varNAvalivAkyoccAraNata evAvarttayeduta kimanyatheti ? ata aah--buddhprtyaadi| arthatattve buddhyaanuprveshpuurvkaavrttnphlmaah-svdossetyaadi| nanu kevalaM pAhne evAdhyayanaM kuryAt na cAta Urddha mityata Aha-evaM madhyandine ityaadi| evamanena prakAreNa madhyandinAdau cAdhyayanaM zazvannityamabhyasyet / nanu tat kiM na prAoM kadAcidabhyasyedityata aah--aprihaapynndhyynmiti| prAtarAdikAle yadadhyayanamuktaM tadadhyayanamaparihApayan na parityajan / etena tatkAlamadhyayanaM sarvadaiva, madhyandinAdau tu kadAcidanadhyayane'pi na kSatiriti khyApitam // 5 // gaGgAdharaH-atha dvitIyamupAyamadhyApanaM vivRnnoti-athetyaadi| adhyApane iti| ziSyacihnamAha-tad yathetyAdi / prazAntamacaJcalarUpam / AyyeprakRti brAhmaNakSatriyavaizyayoni par3a jAtim / akSudrakarmANaM nIcakAkartAram / RjavaH saralAzcakSuSI ca mukhazca nAsAvaMzazca te yasya taM tathA / tanurasthUlA raktavarNA ca vizadA cApicchilA jihvA yasya taM tthaa| avikRtA yathAvajjAtA dantA upavyupaM vA utthAyeti yojnaa| upavyuSamiti kiJciccheSAyAM raatrau| manaHpuraHsarIbhiriti ekaagrmnHprgiitaabhiH| svadoSaparihAraparadoSapramANAmiti svakIyAdhyayanadoSaparihArArtha parakIyAdhyayanadoSapramANArtha parakIyAdhyayanadoSajJAnArthamityarthaH / pramIyate'neneti pramANaM jnyaanmaatrmiipsitm| samyag buddhArthatatvaM buddhA cAdhIyAno nirdopAdhyayano bhavati, samyagadhyayanajJAnAcca parasya sadoSamadhyayanaM prtipdyte| ityadhyayanavidhiriti pUvapratijJAtAdhyayanavidherupasaMharaNam / yathoktena vidhinAdhyayanaM kriyamANaM susaMgRhItaM bhavati / dRSTAdRSTasampattyAdhyayanakAlavarjanam, vedAdhyayane niSiddhamevAtrApi tajajJeyam, iti na vizeSeNoktam // 45 // cakrapANiH-iha ziSyaguNeSu RjucakSurmukhanAsAvaMzatvAdayo guNAH sahajalakSaNatvenopAdeyAH / For Private and Personal Use Only
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1547 aminmiNam dhRtimantamalaGkataM medhAvinaM vitakasmRtisampannam udArasattvaM tadvidyakulajamathavA tadvidyavRttaM tattvAbhinivezinam avyaGgamavyApannendriyaM nibhRtamanuddhatamarthatattvabhAvakam avyasaninamakopanam zIlazaucAcArAnurAgadAcyadAkSiNyopapannam adhyayanAbhikAmamarthazjJiAne karmadarzane cAnanyakA-malubdham analasaM sarvabhUtahitaiSiNamAcAryyasarvAnuziSTipratipattikaram anuraktam evaMguNasamuditamadhyApyamAhuH // 6 // oSThau ca yasya taM tthaa| aminmiNaM sAnunAsikavAkyavacanazIlarahitam / dhRtimantaM kAyye manoniyamAtmikA buddhiryasya tm| alaGkataM bhUpAyuktam / medhAvinaM dhAraNAvatI buddhiyasya tam / vitakasmRtisampannaM UhApohAbhyAM smRtyA ca smpnnm| udArasattvaM manasa audArya mahattvaM yasya tam / tadvidyakulajaM tadAyuvveMdIyatantravyavasAyinAM kule jAtam / athavA tadvidyavRttaM tasmin tantre'dhIte jAyate yA vidyA sA vidyA yasya sa tadvidyastena vRttam upAjjitArthenAvarttata yastam, tatvAbhinivezinaM yathArthave'bhinivezo mRSArthe khanyathAvaM yasya taM tthaa| avyaGgam aGgenAhInam / avyApannendriyam indriyavyApadrahitaM, suSTu srbendriymityrthH| nibhRtaM guptruupm| anuddhtmprglbhruupm| arthatattvabhAvakamarthatattvasya svabhAvatazcintAzIlamavyasaninaM dAtAdivyavahArarahitam / akopanam / zIlaM saccaritaM dAkSiNyaM srvtraanukuulshiiltaa| arthavijJAne adhyApyatantrArthavijJAne anyakAryyarahitam, karmadarzane cikitsaakriyaadrshne'nykaayrhitshc| alabdha bhojanAdiSu lobhahInam AcAryasAnuziSTipratipattikaram AcAryeNa yadayadanuziSyate tattat sarvamanuzAsanaM pratipannaM karoti yastamityarthaH / anuraktamAcAryAnuraktam / evaM vidhaM ziSyaM priiksset| nanvetadaguNAnyatamaguNahInaM kiM nAdhyApayedityata Aha-evaM gunnsmuditmiti| anyatamaguNAbhAve hi na ato viparItalakSaNo hi jar3o bhvti| tadvidyavRttamityAyurvedajJAcAram / nibhRtamiti vinItam / anudtmitynhngktm| anurAgazabdenAdhyayanAnurAga ucyte| anuraktamityanena ca guraavnurkttvmucyte| dAkSyaM darzayitvApyanalasamiti yat karoti, tena dAkSyAdArabdhe'pi kArye bahuprayAsasAdhye'nalasamityAha / anuziSTipratikaramityAjJAkaram // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1548 www.kobatirth.org .. ww caraka saMhitA [ rogabhiSagjinIyaM vimAnam evaMvidhamadhyayenArthinamupasthitamArirAdhayiSumAcAryyaM zvAnubhASeta ' ' ' atha udagayane zuklapakSe prazaste'hani tiSyahastazravaNAzvayujAmanyatamena nakSatreNa yogamupagate bhagavati zazini kalyANe kalyANe ca karaNe maitre mRhUte muNDaH kRtopavAsaH snAtaH kaSAyavastrasaMvItaH san samidho'gnimAjyamupalepanamudakumbhAMzca sugandhihasto mAlyadAmadI pahire eyarajatamaNimuktAvidra manaumaparidhIMzca kuzalAjasarSapAkSatAMzca zuklAzca sumanaso grathitAprathitA medhyAMzca bhacyAn gandhAMzca ghRSTAnAdAyopatiSThasva iti / atha so'pi tathA kuryyAt // 7 // tamupasthitamAjJAya same zucau deze prAkpravaNe udakpravara vA catuSkiSkamAtraM catarathaM sthaNDilaM gomayodakopaliptaM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir + sarvvathA tattatra vidyAlAbhaH syAva yathA yathA guNaH syAt tathA tathA vidyAlAbhaH syAditi tu hRdayam // 6 // * gaGgAdharaH nanu kimevambhUtaM ziSyamanviSya parIkSya svayamAnIyAdhyApayedityata Aha- evaMvidhamityAdi / evaMvidhaM vidyArthinaM gurumArirAdhayiSu svayamupasthitamanubhASatAcAyryaH / kiM bhASetetyata Aha-- athodagayane ityAdi / udagayane uttarAyaNe mAghAdiyAmAsAbhyantare prazaste'hani jyotiHzAtroktatithiyuktavAre zazini kalyANe zubhe muNDaH muNDitazirAH upatiSThasveti anubhASeta ityanvayaH // 7 // * saGgAdharaH- tamityAdi / caturathaM catuSkoNaM cataSkikumAnaM tathA caikaika dizi For Private and Personal Use Only cakrapANi:- tiSyaH puNyAnakSatram / azvayugazvinI / zazini kalyANa iti uktanakSatreSvadhyayanArthino yataH zazI kalyANa karo bhavati, udita eva zazinyadhyayanaM karttavyam / maitre muhUrte ityanukUle muhUrte, muhUrttAdayazca zivabhujayAdayaH / muNDaH kRtavApanaH / gamdhena hastaH paJcAGgalo gandhahastaH / hiraNyazabdenAghaTitaM hema gRhyate, hemazabdena ca ghaTitam / paridhayo hastapramANA homakuNDa catuH pArzve sthApyAH pAlAzAdidaNDA ucyante / atra copArjitavastusAnnidhya meva phalapradamiti RSivacanAdunIyate, tena bhanyopAhRtamapISTagandhAdi nonAvanIyam // 7 //
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH ! vimAnasthAnam / 1546 kuzIstINa sUpavihitaM paridhibhizcaturdizaM yathoktacandanodakumbhaumahemarajatamaNimuktAvidru mAlaGkRtam "medhyabhakSyagandhazukrapuSpalAjasarSapAkSatopazobhitaM kRtvA tatra pAlAzIbhirainAdIbhirauDembarIbhirmAdhIbhirvA samidbhiragnimupasamAdhAya prAGmukha zuciradhyayanavidhimanuvidhAya "madhusarpibhyAM tristrijayAt agnim, AzIHsaMprayuktarmantrabrahmANamagni dhanvantari prajApatim azvinAvindramRSIzca sUtrakArAnabhimantrIyamANaH pUrva svAheti / hastamAtra mUpavihita muMSTarUpeNopavihita mupaskRtaM bhuussitm| yathoktacandanAdimi sajA vidhAya' taizcandanAbhiMgaNezAdIm devAn pUjayitvA vimAna bhiSajazvollikhyAbhyukSya ca dakSiNato, brAhmaNaM.. sthApayikhA : tatra sthaNTile adhyayanavidhiyuktaM pazcAt karttavyatayA vidhAyAnimupasamAdhAya pAlAzAyanyatamakASThairagni prajvAlya suzrutasaMvAdAt khadiradevadAruvilvanyagrodhAzvatthAnyatamakASThervAgniM prajvAlya * mAGamukhaH zuciH . sannAcAryo - brAhmaNo brAhmaNamUrdAbhiSiktakSatriyAdIna upanetu mUrdAbhiSikto mUrdAbhiSiktakSatriyAdIna naM tu brAhmaNaM kSatriyo'mbaSThakSatriyamAhiSyavaizyAn ambaSThaH kSatriyAmbaSThamAhiSyavaizyAn mAhiSyo mAhiSyavaizyau vaizyo vaizyamiti samAnAdhamAnupanetumarhati |..aapdi tu brAhmaNAdAttamAbhAve'varazca dvijo varamupanetumarhati / pUrva dadhimadhughRtAktAbhiH pUrvoktAbhiH samidbhirvIhomikavidhinA hulA zruveNa madhusarpibhyoM OM bhUH svAhA iti mantreNa trirjuhuyAt / tataH OM bhuvaH svAheti trirjuhuyAt tataH svaH svAheti trirjuhuyAt iti| evaM vyAhRti bhistristrirjuhuyaat| zruveNa tristrirAjyAhutiM vA.dadyAt taimntrH| tataH param agnimAzI samprayuktamantraibrahmANamajhimaMtrayamANaH svAheti trijuhuyAt / tatastaireva mantrairagnimabhimayamANaH svAheti trirjuhuyaat| tato dhanvantari tataH prajApatiM tato'zvinau tataH cakrapANiH-kiSkuriha hastrapramANam / suparihitamiti. suvessttitm| upadhAyetyAroSya / juhuyAdityadhyApaka itybhipraayH| brahmAdIn svAheti mantreNa mantrayamANa AcAryaH pUrvamagniM * suparihitamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1550 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam shissyshcainmnshlbhet| hutvA ca pradakSiNamagnimanuparikrAmet / parikramya brAhmaNa.n khasti vAcayet bhiSajazcAbhipUjayet // 8 // .. athainamagnisakAze brAhmaNasakAze bhiSaksakAze cAnuziSyAt, brahmacAriNA zmazrudhAriNA satyavAdinA amAMsAdena madhyasevinA nirmAtsareNAzastradhAriNA ca te bhvitvym|nc te madvacanAt kiJcidakAyaM syAdanyatra rAjadviSTAt prANaharAda vipulaaddhdinrthsNpryuktaadvaapyrthaat|mdrpnnen matpradhAnena madadhInena matpriyahitAnuvarttinA ca tvayA zazvadbhaktivyam / putrvdaasvdrthivccopcretaanuvstvyo'hm| anutsukenAvahitenAnanyamanasA vinItenAvekSyAvekSyakAriNAnasUyakena cAbhyanujJAtena prvicritvym| anujJAtena cAnanujJAnena ca pravicaratA pUrva sUtrakArAnAtreyAdIna trivirjuhuyAt / ziSyazca ena homaM kuryAt / hulA ziSyastamagniM pradakSiNaM dakSiNabhAge kRtA triH parikrAmet / parikramAnantaraM brAhmaNAn svasti vAcayikhA bhiSajazva pUjayikhA // 8 // __gnggaadhrH-athetyaadi| tataH paramenaM vartamAnaM shissymnushissyaat| anushaasnmaah-brhmcaarinnetyaadi| nirmAtsareNa mAtsayyarahitena te bhavitavyamiti kRyoge'nabhihite kartari SaSThI tu na saGgacchate zmazrudhAriNeti tRtIyAntavizeSaNAnupapatteH / chandasi bahulakhAttu vayeti / na ceti te tava madavacanAt kizcit akAryaM na syAt / madavacanataH sarva karttavyameva tavetyarthaH / anyatra raajdvissttaadibhyH| rAjadviSTAdiSu madvacanato na te kaarymkrttvym| madarpaNena yat kizcit prApyaM bhikSayA tat punarmahyamarpitu zIlavatA / anutsukena autsukyavajanena / juhuyAditi yojnaa| tena brahmAdiRgbhirAzIHprayuktAbhibrahmaNe svAhetyantAbhirhomaH karttavyaH / ziSyazcainamanvAlabheteti ziSyo'pi guruhomAnantarameva juhuyAdityarthaH // 8 // cakrapANiH-te bhavitavyamiti tvayA bhvitvym| pravicaritavyamiti cikitsArtha vyava For Private and Personal Use Only
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1551 gurvarthopAnbAharaNe yathAzakti prytitvym|krmsiddhimrthsiddhiN yazolAbhaM pretya ca svargamicchatA bhiSajA tvayA gobrAhmaNamAdau kRtvA sarvaprANabhRtAM zAMzAsitavyam aharaharuttiSThatA copavizatA c| sarvAtmanA cAturANAmArogye prayatitavyam, jIvitahetorapi cAturebhyo nAbhidrogyavyam / manasApi ca parastriyo naivAbhigamanIyAstathA sarvameva prsvm| nibhRtavezaparicchadena bhavitavyam azauNDenApApenApAyasahAyena ca, zladaNazakladharmya-*-dhanyasatyahitamitavacatA dezakAlavicAriNA smRtimatA jJAnotthAnopakaraNasampatsu nityaM yatnavatA / na ca kadAcid rAjadviSTAnAM rAjadUSiNAM vA mahAjanadviSTAnAM mahAjanadveSiNAM vA auSadhamanuvidhAtavyam / evaM saGghaSAmatyarthavikRtaduSTaduHkhazIlAcAropacArANAmalpavAda-+-pratikArAmadanujJAtena vayA madananuzAtena vA khayA pravicaratA pUrva guruNAmarthAnAmupAvAharaNe prayatitavyaM pshcaanijaaaupaanvaahrnne| kammesiddhimicchatArthasiddhimicchatA yazolAbhamicchatA pretya ca mRkhA ca svargamicchatA bhiSajA khayA bhiSaktvaM gatena aharaharuttiSThatA copavizatA ca Adau gobrAhmaNaM kRkhA prathamato gobrAhmaNayoH zamma sukhamAzAsitavyam, tataH sarvaprANabhRtAM zamma cAzAsitavyam / sarvAtmanA sarvAMzenAturANAM rogiNAm / api ca jIvitahatorAturebhyo mitrebhyo vA zatrabhyo vA nAbhidrogdhavyaM manasApi ceti cakArAt vAcA kAyenApi ityrthH| parastraM parasvAmikaM vastu nibhRtau nizcayena bhRtau vezaparicchadau yena tena tthaa| azauNDenAmattena / smRtyAdiSu nityaM yatnavatA bhavitavyamiti puurvennaanvyH| evamityAdau ca alpavAdapratikArAdInAmiti jnpdoddhvNsniiyaalphrtvym| gobrAhmaNamAdau kRtveti prathamaM gobrAhmaNAnAJca zarmA'zAsitavyam, tatazcetareSAM praanninaam| upavizatA ceti cchedH| zuNDA madyazAlA, tatpracArI shaunnddH| azauNDastu tdprcaarii| zuklamiva zuklam, nirdoSatvAdetadvacanam / yatnavatA bhavitavyamiti smbndhH| rAjJo * zlakSNazukladharmyazaryeti vA pAThaH / + anapavAdeti cakra For Private and Personal Use Only
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1552 crk-sNhitaa|| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam dInAM mumUrSatAca. . ,tathaivAsannihitezvarANAM strINAmanadhya vANAM. vA. na.ca kadAcita....strIdattamAmiSam AdAtavyamananujJAtaca.. .. bhathivAdhyakSaNa / ...AturakulaJcAnuprakzitA viditenAnumatapravezivA. sAI. * puruSeNa -susaMvItena avAkA zirasA. . smRtimatA strimitenAvecyAvekSya manasA sarva mAcaratA samyaganupraveSTavyam / ... anupravizya vaH vAGmanobuddhIndriyANi . na. . kvacit praNidhAtavyAni, anyAturAt AturopakArArthAdvA AturamatemvanyeSu vA bhAveSu / na vAtarakulapravRttayo vhinishcaaryitvyaaH| hasitaJcAyuSaH pramAemAnurasya jAnatApi na svayA tatra ca khalu varNayitavyam, yatrocyamAnamAturasya anyasya cApyupraghAtAya. smpdyte| jJAnavatApica nAtyarthamAtmano jJAnena vikrasthitavyam..AptAdapi hi. vikalthamAnAdatyarthamudvijantyaneke // 6 // vAdapratikArasyAdhanasyatyAduAktAnAM na cssidhmnuvidhaatvymitysyaanvyH| na kdaacidityaadi| bhiSagbhUta mAMsAdakhapratiSedhAbhAvena bhaFthavAdhyakSeNAnanujJAtazca srIdattamAmiSaM kadAcinnAdAtavyaM na graahym| AturakulaJcetyAdinA vishikhaanuprveshH| AturakulapravRttaya iti AturapuruSasya kulAcArAH santo vApyasanto vA na vahiranyatra na nizvArayitavyAH gopitavyA ityarthaH / nanu kutra na varNayitavyamityata Aha-tatra na varNayitavyaM yatrocyamAnamAturasyAyuSoisitaM pramANamAturasyAnyasya vApyupaghAtAya bhvti| yatra varNanena na kasyopaghAtaH syAt tatra tu varNanaM na prtissidhyte| jJAnavatApi na cAtmano jJAnavattayAtyartha shlaaghitvym| kuto netyata Aha-AptAdapi hiityaadi| AmapuruSo'pi dviSTo raajdvissttH| yastu rAjAnaM dvoSTi, sa raajdvessii| AcArasyopacaraNamAcAropacAraH / anadhyakSANAM vA na pratikartavyamiti yojnaa| pravRttaya iti vaartaaH| tati na varNayitavyamiti sambadhyate / "anyasya aaturputrpitraadeH| anyatra udAsIne jIvitahAsakathanaM yazaskarameva, For Private and Personal Use Only
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1553 / na caiva hyastyAyuvvedasya pAram, tasmAdapramattaH zazvadabhiyogamasmin gacchet / etaccaivaMkAryamevaM bhUyaH pravRttasya sauSThavam anasUyatA parebhyo vaapyaagmyitvym| kRtsno hi loko buddhimatAmAcAryyaH, zatruzcAbuddhimatAm atazcAbhisamIkSya buddhimatA'mitrasyApi dhanyaM yazasyamAyuSyaM pauSTikaM laukikam abhyupadizato vacaH zrotavyamanuvidhAtavyaJceti // 10 // ___ ataH paramidaM bruuyaat| devatAgnidvijaguruvRddhasiddhAcAryeSu te nityaM samyag vartitavyam / teSu te samyagavarttamAnasyAyamagniH yadyAtmazlAghAM karoti tadA tena aneke udvijante sutarAmanAptapuruSo nAtmazlAghAM kuryAt // 9 // gaGgAdharaH-nanu kuna Apto'pi nAtmazlAghAM kuryAt iti ? ata Aha-na caiva hiityaadi| hi yasmAdAyuvedasya pAraM na caivAsti sutarAmApto'pi nAtmazlAghAM cikitsAyAM kattuM zaknotIti bhaavH| tasmAdAyuvedapArAbhAvAdAtmajJAnena jJAnavattayA zlAghAM na kRtA apramattaH pramatto na bhUkhA zazvat nityam apramAdenAbhiyogamasarva vittayAsminnAyuvvedai yogaM gacchet / etaca uktaM yadayadevaM kAryamuktakAryamuktarUpeNa bhUyaH prattasya parasya sauSThavamanasyatA khayA parebhyo vApi ziSyebhya Agamayitavyamupadezo grhiitvyH| hi yasmAt kRtsno lokaH savvo jano buddhimatAmAcAryaH / abuddhimatAntu sayauM janaH zatrurityato buddhimatA puruSeNAmitrasya zatrorapi dhanyAdikaM vacaH zrotavyamanuvidhAtavyamiti // 10 // gaGgAdharaH--ataH prmityaadi| anuzAsanAnantaram / teSu devatAdiSu tatra zlAghA krtvyaa| AptAdapi hItyatrAptaH satyavAgucyate, anyatrApi satyamevAptaM vakSyati, yathAkAlaprAptameva ba yAdityarthaH // 9 // cakrapANiH-na caiva hotyaadi| yasmAdAyurvedo'pi jJAtu na zakyate prAyastenAyurvedajJAnArthamudyama gacchet / asminniti dustare aayurvede| anuktasadavRttakaraNArthamAha-eta. ccetyaadi| etacceti "athainamagnisakAze" ityAdigranthoktamanuSTheyam / evambhUyazca vRttasauSThavamiti uktasadRzaJca saadhuvRttmityrthH| laukyaM lokAnumatam / 'iti'shbdo'vdhaarnne| tena 195 For Private and Personal Use Only
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1554 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam sarvagandharasaratnavIjAni yatheritAzca devatAH zivAya syurato. 'nyathA vrtmaansyaashivaay| iti|| ____ evaM bru vati cAcAyye ziSyastatheti bruuyaat| tadyathopadezazca kurvnndhyaapyo'to'nythaatvndhyaapyH|adhyaapymdhyaapynhyaacaaryo yathoktazcAdhyApanaphalaiyogamavApnotyanyaizcAnuktaH zreyaskarairguNaiH ziSyamAtmAnazca yunkti| ityuktAvadhyayanAdhyApanavidhI // 11 // te tava ayamagniriti pratyakSaM vrtmaano'ymgniH| tatheti svIkArArthe / yathoktairadhyApanaphalaiH zAstrasya dRr3hatA abhidhAnasauSThavArtha vijJAnavacanazaktirUpairanyaidharmAdibhizca zreyaskaraiH phalaiH ziSyamAtmAnazca yunktiiti| suzrute'pyuktamityaSTAGgamidaM ttrmaadidevprkaashitm| vidhinAdhItya yuJjAnA bhavanti prANadA bhuvi // etadavazyamadhyeyamadhItya ca kApyavazyamupAsitavyamubhayajJo hi bhiSagAjA: bhvti| bhavanti cAtra / yastu kevalazAstrajJaH karmasvapariniSThitaH / sa muhyatyAturaM prApya prApya bhIrurivAhavam / yastu karmasu niSNAto dhASyat shaastrvhisskRtH| sa satsu pUjAM nAmoti vadhazcAhati raajtH| ubhAvatAvanipuNAvasamarthau svkrmnni| arddhavedadharAvetAvekapakSAviva dvijau| yastUbhayazo matimAn sa samo'rthasAdhane / Ahave karma nivaudraM dvicakraH syandano ythaa| atrAyamadhyApanavidhiH saGkha peNa ziSyopanayanArambhavidhiruktaH pUrva brAhmaNAdivarNavizeSoktopanayanAnantaraM savveMSAmAyudAdhyayanasAmarthya tatazca adhyApanaprakArastvanyatroktastadyathA manunoktam / upanIya guruH ziSyaM shikssyecchaucmaaditH| AcAramagnikAryazca santhyopAsanameva ca / adhyepyamANasvAcAnto yathA zAstramudaGmukhaH / brahmAJjalikuto'dhyApyo laghuvAsA jitendriyH| brahmArambhe'vasAne tu pAdau grAhyau guroH sdaa| saMhatya hastAvadhyeyaM sa hi brahmAJjaliH smRtH| vyatyastapANinA kAryamupasaMgrahaNaM guroH| savyena savyaH spaSTavyo dakSiNena ca dkssinnH| adhyeSyamANantu gurunityakAlamatandritaH / adhISva bho iti brUyAt virAmo'sviti cAramet / brAhmaNaH praNavaM kuryyAt AdAvante ca svvdaa| sravatyanoGkataM pUrva parastAcca vizIyeti / prAk padevA'mitrasya dhanyAdiguNayuktaM vacastadevAnuvidhAtavyaM zrotavyaJca / yathoktairiti zAstrAntareNa, ma khilazAstra'dhyayanaphalaM sAkSAt kvaciduktam // 10 // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma bhadhyAyaH vimAnasthAnam / 1555 sambhASAvidhimata Uddha vyaakhyaasyaamH| bhiSaka bhiSajA saha kulAn paryupAsInaH pavitraizcaiva paavitH| prANAyAmai stribhiH pUtastata ongkaarmhti| akArazcApyukArazca makArazca prjaaptiH| vedatrayAt niraduhadabhUrbhuvaH svaritIti ca / tribhya eva tu vedebhyaH pAdaM pAdamadUduhat / taditAco'syAH sAvitrAH parameSThI prjaaptiH| etadakSarametAzca japan vyaahRtipuurvikaam| sandhayorveda vivipro vedapuNyena yujyte| sahasrakRvasvabhyasya vahiretat trikaM dvijaH / mahato'pyenaso mAsAt khacevAhi vimucyte| etayarcA visaMyuktaH kAle ca kriyayA svyaa| brahmakSatriyavir3a yonigehaNAM yAti sAdhuSu / oGkArapUrvikAstisro mhaavyaahRtyo'vyyaaH| tripadA caiva sAvitrI vize yaM brahmaNo mukhm| yo'dhIte'hanyahanyetAM trINi vrssaannytndritH| sa brahmaparamabhyeti vAyubhUtaH svabhUtimAn / ekAkSaraM paraM brahma prANAyAma prntpH| sAvitravAstu paraM nAsti maunAt satyaM vishissyte| kSaranti saLa vaidikyo juhoti yajati kriyaaH| akSaranvakSaraM jJeyaM brahma caiva prjaaptiH| ityArabhya bhuunyuktvaa| anena krAyogeNa saMskRtAtmA dvijaH shnaiH| gurau vasan sazcinuyAdbrahmAdhigamikaM tapaH / tapovizeSairvividhai taizca vidhicoditaiH| vedaH kRtsno'dhigantavyaH sarahasyo dvijnmnaa| vedameva sadAbhyasyet tapastapyan dvijottmH| vedAbhyAso hi viprasya tapaH paramihocyate / Ahaiva sa nakhAgrebhyaH paramaM tapyate tpH| yaH sragavyapi dvijo'dhIte svAdhyAyaM zaktito'nvaham / yo'nadhItya dvijo vedamanyatra kurute zramam / sa jIvanneva zUdrakhamAzu gacchati saanvyH| ityaadi| suzrute ca-atha zucaye kRtottarAsaGgAyAvyAkulAyopasthitAyAdhyayanakAle ziSyAya yathAzakti gururupadizet / padaM pAdaM zlokaM vaa| te ca padapAdazlokA bhUyaH krameNAnusandheyA evamekaikazo ghaTayedAtmanA cAnupaThet / adbhutamavilambitamavizaGkitamananunAsikaM vyaktAkSaramapIr3itavaNemakSibhra vauSThahastairanabhinItaM susaMskRtaM nAtyuccai tinIcaizca svaraiH paThenna cAntareNa kazcidavrajet tyordhiiyaanyoH| bhvtshcaatr| zuciguruparo dkssstndraanidraavivrjitH| paThedetena vidhinA ziSyaH zAstrAntamApnuyAt / vAksauSThave'thevizAne prAgalbhye kammanaipuNe / tadabhyAse ca siddhau ca yatetAdhyayanAntagaH / iti uktAvityAdi // 11 // gaGgAdharaH-kramikakhAdata Urddha sambhASAvidhivyAkhyAyate-bhiSagityAdi / For Private and Personal Use Only
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1556 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam sambhASeta ; tadvidyasambhASA hi jJAnAbhiyogasaMharSakarI bhavati, vaizAradyamapi cAbhinivarttayati, vacanazaktimapi cAdhatte, yazazvAbhidIpayati, pUrvazrute ca sandehavataH punaHzravaNAt saMzayamapa. karSati, zrute cAsandehavato bhUyo'dhyavasAyamabhinivarttayati azrutamapi kazcidarthaM shrotrvissymaapaadyti| yaccAcAryaH ziSyAya zuzrUSave prasannaH krameNopadizati guhyAbhimatamarthajAtam / tat paraspareNa saha jalpan paNDena (r) vijigISurAha saMharSAt tasmAt tadvidyasambhASAmabhiprazaMsanti kuzalAH // 12 // sambhApetaMti parasparaM zAstraM bhASeta / bhiSak bhiSajA sahetyanena sambhASaNamatra tadvidyasya tadvidAna saheti gmyte| kasmAdbhiSak bhiSajA saha sambhASeta ityata aah-tdvidevtyaadi| tadvideprati yo yena saha sambhASate tasya yasmin zAstra yasmin tantre vA vidyA tasmin zAstre tantre vA vidyA yasya sa tadvidyaH ekazAstravidya ekatantravidyo veti yAvat / tayoH sambhASA parasparaM tacchAstrasya tattantrasya vA vAdaH smbhaapaa| jJAnAbhiyogaH sarvatobhAvena jJAnayogaH saMharSazca to kattu zIlaM yasyAH sA tthaa| vaizAradyapANDityaM tttvaabhiniveshH| vacanazaktiH zabdatazcArthatazvoktau sAmarthyam / pUrvazrute ca adhyayanakAle gurutaH zrute'rthe yadi sandeho vartate tarhi punazcAparasmAt tasya zabdatazcAtazca zravaNAt sNshympkrssti| zrute cArthe zabda tazcArthatazca yadi sandeho na varttate tadA bhUyo'dhyavasAyo'dhikavyavasAyastaM janayati / azrutaM gurumukhaadshrutm| yazcArthaM paNDena svapANDityaprakAzanena vijigISurvijetumicchurAha, vijayo hi saMharSakara ityata Aha saMharSAt / tasmAt zAnAbhiyogAdiphalakakhAt // 12 // .. cakrapANiH-saMharSaH spaa| jJAnArthamabhiyogasaMharSoM karotIti jnyaanaabhiyogsNhrsskrii| vaizArayamiti paravacanAbhibhavapANDityam, etacca sabhAyAmabhyAsAd bhvti| bhUyo'dhyavasAyamiti dRr3hanizcayam / atha kathaM zrutatvamapi kasyacid guhyasyArthasya syAt tadAha-jalpan pinnddneti| piNDeneti saaroddhaarenn| nanu guhyazcet sAratastat kathamayaM vijigISustamAhetyAha-saMharSAditi, sparddhayA tu guhyo'pyartho vijayArthamabhidhIyata iti bhAvaH // 12 // piNDeneti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1557 dvividhA tu khalu tadvidyasambhASA bhavati / sandhAya-sambhASA vigRhy-smbhaassaac| tatra jJAnavijJAnavacanaprativacanazaktisampannenAkopane-nAnupaskRtavidA-nAnasUyake-nAnunaye-nAnunayakovidena klezakSameNa priyasambhASaNena ca saha sandhAya sambhASA vidhiiyte| tathAvidhena saha saMkathayan visrabdhaH kathayet pRcchedapi ca visrabdhaH, gaGgAdharaH-nanu kena prakAreNa sambhASata ityata Aha-dvividhetyAdi / sandhAya sandhiM kRkhA sambhASA sandhAya-sambhASA, vigRhya vigrahaM kRkhA sambhASA vigRhy-smbhaassaa| tatra dvayoH sambhASayomadhye jJAnavijJAnAdimatA yA sambhApA vidhIyate pareNa saha sA sambhASA sandhAyasambhASA / jJAnaM zAstrArthajJAnaM vijJAnaM tadathenizcayastAbhyAM vacanaM pUrvapakSoktiH prativacanamuktaroktistayoI yoH zaktyA sampanno'krodhI yaH pumAn tena sambhASA ca vigRhyApi sambhAvyate iti tadvAraNAyAhAkopaneneti / akopazAlinA ityrthH| jJAnavijJAnavacanaprativacanazaktisampannasvakopanazca yaH paNDitaH sa yadi vikRtavidyo vismRtisaMzayAdibhirbhavati tadA sutarAM vigraha kartuM na samarthaH syAdityakopano'pi kopamApadyate iti tAdRzena saha vigRhysmbhaassaavaarnnaayaanupskRtvideoneti| bhramasaMzayAdiviraheNa smRtyAdibhirna bhUSitIkRtA vidyA yena tena / tathA jJAnAdisampannazcAkopanazcAnupaskRtavidyazvAsUyAM kRkhA yaH sambhASate ttsmbhaassaavaarnnaayaansuuykeneti| anuneyeneti yo hi sambhASyastena jJAnavijJAnAditastasya nijasya vidyayA buddhayAdibhizca tulaatulaabhyaamnumeyen| anunaye vinaye paNDitastena iti kecid vyAkhyAnayanti tanna, sandhAyasambhASAyA hi nedaM lakSaNaM, parantu yena saha sandhAyasambhASA kartavyA vigRhyasambhASA cAkarttavyA tadupadezo'yamiti / tathA ca yastu zAnaM vijJAnaM vacanaM prativacanazaktizcetyetAbhiH sampannastathA ca akopanaH smRtyAdibhibhU pitavidyazca na cAmyakaH anunetumarhazcAnunaye kovidazca klezaM sambhASAsu kaTuvacanAdijanitaM dhairyagAmbhIryAdiguNaiH kSamitu zIlaM yasya sa klezakSamaH priyasambhASaNazca bhavati tAdRzena mahAjanena saha sandhAyasambhASA vidhIyate kuzalena na tu vigRhyasambhASA krtvyaa| nanu tena saha kena prakAreNa sandhAyacakrapANi:- sa.ndhAyasambhASA, naye 'vAdaH' ityucyte| vigRhyasambhASA tulyavyaktijalpa For Private and Personal Use Only
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1558 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam pRcchaMzcAsmai visrabdhAya vizadArthajAtaM brUyAt / na ca nigrhbhyaadudvijet| nigRhya cainaM na hRSyet, na ca pareSu vikattheta / na ca mohAdekAntagrAhI syAnna cAnuviditamarthamanuvarNayet / samyak caanunyenaanuniiyet| anunayAcca paraM tatra cAvahitaH syAdityanulomasambhASAvidhiH // 13 // . ___ ata U mitareNa saha vigRhya sambhASeta zreyasA yogam sambhASA kAyaMtyataH sandhAyasambhASAprakAramupadizati-- tathAvidhenetyAdi / tathA vidhena niruktena jJAnAdisampannAdinA mahAjanena saha saMkathayan zAstrArtha saMlapana puruSaH visrabdho vizvastaH san kathayet visandhazca san zAstrArtha pRcchet| athAsmai jJAnAdisampannAdimahAjanAya visrabdhAya vizvastAya pRcchaMzca sambhApamANaH puruSo vizadArthajAtaM brayAt na khavizadArtham / na ca nigrhbhyaadudvijet| ayaM mahAjano yadi mAM skhalitArthava vanena nigRhNIyAdityudvegaM na kuryAt tanmahAjanaka kanigrahe hi nAyaza iti bhaavH| ayaM mahAjano yadi kathaJcit smRtyAdiviraheNa nigrahamApadyamAnaH syAt tathApyenaM nigRhya na ca hRSyet / mahAjano hi prathitavidyAkIrtipauruSAdiH kathaJcit smRtyAyabhAvena na nigrahItumarhati tannigrahaM kattu mazaktena vidyAdibhiralpena kathaJcinnigrahe'pi tasya vidyAdyatizayikhenAyazaH prtipdyte| ata eva pareSu anyatra na vikattheta na shlaagheteti| mohAdekAntagrAhI na ca syAt ekAntaM nirantaraM taduttarAzakya viSaye punaH punagrahaNaM na kuryAt / anuviditamuttarakAlaM viditamartha nAnuvarNayet // 13 // gaGgAdharaH-vigRhyasambhASAvidhimAha-ata Urddha mityaadi| itareNa zAnavitaNDArUpA jnyeyaa| tatretyAdinA sandhAyasambhASAvidhimAha-visrabdhaH kathayediti jlpvitnnddoktnigrhaabhiitH| kathayediti bra yaat| nigRhya cainaM na hRSyediti anulomasambhASArUpavAde ca yAni sambhavanti nigrahasthAnAni tattvavighAtIni hetvAbhAsApasiddhAntAni nyUnAdhikarUpANi, tairapi nigRhya na hRssyet| jalpoktanigrahasthAnAni tvatra graahyaannyev| aviditamiti prtivaadino'viditm| anunayecca samyaganunayeneti smbndhH| tena cAtra cchalajAtiprayogo na karttavya iti zikSayati / tatra cAvahitaH syAditi samyaganunaye'vadhAnaM kuryAt // 13 // cakrapANiH- itareNeti avishisstten| vAdaistu viziSTo gurabrahmacArI bAdhikRtaH, ukta For Private and Personal Use Only
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1556 AtmanaH pshyn| prAgeva ca jalpAjalyAntaraM erAvarAntaraM pariSadvizeSAMzca parIkSeta samyak / parIkSA hi buddhimatAM kAryapravRttinivRttikAlo zaMsati / tasmAt parIkSAmabhiprazaMsanti kushlaaH| parIkSamANastu khalu parAvarAntaramimAn jalpakaguNAn zreyaskarAn doSavatazca parIkSeta samyak / tadyathA-zrutaM vijJAnaM dhAraNaM pratibhAnaM vacanazaktirityetAn guNAn zreyaskarAn aahuH| imAn punrdossvtH| tad yathA-kopanatvamavaizAradya vijJAnavacanaprativacanazaktibhirasampannena kopanena upaskRtavidAnAsyakena ananunayenAnunayamUrkhaNa klezAsahiSNunA cApriyasambhASaNena saha vigRhya sambhASeta vigRhyasambhASAM vidadhyAditi / AtmanaH zreyasA parasmAdutkRSTavidyAbuddhayAdinA yogaM pazyan kushlH| azreyasA yogaM pazyaMstu na vigRhya smbhaassetetyrthH| kathaM zreyasA yogAyogau dRzyau syAtAmityata Aha-zreyasA yogprkaarm| praagevetyaadi| svena saha sambhASyapuruSasya jalpAt pUrvameva vigRhya sambhASyapuruSasya jalpAntaramapareNa saha jalpastena parasya vigRhya sambhASyasyAvAntaraM zreSThakhamavaratvaM samatvaM nijAt teSAmanyatamaM parIkSeta / pariSadAM samAnAM vizeSAMzca paNDitasamAdirUpAn parIkSeta samyak / nanu kasmAt parIkSatetyata Aha --parIkSA hiityaadi| parIkSA hi yasmAt buddhimatAM kAyryeSu pravRttI ayameva kAlaH zreyaskaraH ayameva kAlasvazreyaskara ityatasteSu kAryeSu nivRttau sa kAlaH zreyaskara iti zaMsati vynkti| nanu kena prakAreNa tadadvayaM parIkSetetyata aah-priikssmaannsvityaadi| parAvarAntaraM parIkSamANastu jalpake sambhASyapuruSe imAna vakSyamANAn doSavataH sadoSAn / priikssaaprkaarmaah-shrutmityaadi| zrutamadhyayanaM vijJAnaM vijJatvaM dhAraNaM zabdataH zAstrAbhyAsaH pratibhAnaM buddhiprakAzaH parokto drutAvabodhazaktiH vcnshktirvaacnaashktiH| doSavato guNAMstu kopnvmityaadikaan| adhAraNatvaM hi nyAye-"taM ziSyagurusabrahmacAriviziSTazreyo'rthibhiranasUyibhirabhyupeyAda" iti| sambhASeti prvRttkthoplkssnnm| tena sA vitaNDeti ca jnyeym| parAvarAntaramiti prativAdina Atmanazca For Private and Personal Use Only
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9560 crk-sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam bhIrutvamadhAraNatvamanavahitatvamiti / etAn dvayAnapi guNAn gurulAghavataH parasya caivAtmanazca tulayet // 14 // .. tatra trividhaH paraH sampadyate, pravaraH pratyavaraH samo vA guNavinikSepataH, na tvevaM kaanyen| pariSat tu khalu dvividhA, jJAnavatI mUr3hA prisscc| saiva dvividhA satI trividhA punaranena kaarnnvibhaagen| suhRtpariSadudAsInapariSat pratiniviSTapariSacceti // 15 // 16 // tatra pratiniviSTAyAM pariSadi jJAnavijJAnavacanaprativacanazakti sampannAyAM mUr3hAyAM vA na kathaJcit kenacit saha jalpo shbdto'bhyaasvirhH| anvhittvmvdhaanvirhH| etaanityaadi| parasya sambhASyasya Atmano nijasya tulayet taulaM kuryAt // 14 // gaGgAdharaH--pravaraH zreSThaH pratyavaraH kaniSThaH / guNavikSepataH parasya zreyaskarasadoSAnyatareSu guNeSu svaguNavinikSepataH zrutakhAdInAM keSAzcidAdhikyanyUnakhAbhyAM na punarevaMguNAnAM kA snyena / pariSat khityAdinA saiva pariSat jJAnavatI mRti dvidhA satI trividhA punarbhavati prtyekm| anekkaarnnbhedaat| tathA ca vikRnnoti-suhRdityaadi| jJAnavatI suhatpariSat, jJAnavatI udAsInapariSat, jJAnavatI pratiniviSTapariSacceti tridhA jJAnavatI sbhaa| mUr3hA suhRtparipat, mUr3hodAsInaparipat, mUr3hA pratiniviSTapariSacceti tridhA mUr3hapariSadityekIbhUya por3hA pariSat / atra udAsInA na suhanna ca zatruryatra sA pratiniviSTA svasohA bhAvena sabhyA niviSTA yatra sA tathA // 15 // 16 // gaGgAdharaH-tatra kasyAM sabhAyAM kathaM sambhASetetyata Aha-tatretyAdi / tatra SaTamu paripatsu madhye jJAnavijJAnavacanaprativacanazaktisampannAyAM prtiprtibhaadivishessmityrthH| jalpAntaramiti sAmayikasarvArthAdivizeSitaM jalpavizeSamityarthaH // 14 // cakrapANiH-guNavinikSepata iti utkRSTaguNatvena pravara ityarthaH, pratyavaro hInaguNaH, samaguNaH samo vaadypekssyetyrthH| na tveva kAnyeneti na kulazIladharmAdinApi pravarAdirihAbhipreta ityrthH| mUr3hapariSadityatra mUdeva mUr3hA kiJcitkRtye, sarvathA mUdAyAntu na kazcida vrte| na For Private and Personal Use Only
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1561 vidhiiyte| mUr3hAyAntu suhRtpariSadi vodAsInAyAM vA jJAnavijJAnavacanaprativacanazaktIrantareNApi dIptayazasA mahAjanavidviSTenApi saha jalpo vidhIyate / tathAvidhena ca saha kathayatA tvAviddhadIrghasUtrasaGkalairvAkyadaNDakaiH kthyitvym| atihRSTaM muhammuhuruSahasatA paraM nirUpayatA ca pariSadamAkArabravatazcAsya vAkyAvakAzo na deyaH / kaSTaM zabdazca vaktA vaktavyo nocyate niviSTAyAM prissdi| mUr3hAyAM vA pratiniviSTAyAM paripadi kathaJcit kenApi prakAreNa kenacit sabhyena saha na japo vidhIyate na kArya ityrthH| pratiniviSTatvena mujalpitamapi sadoSaM varNayikhA parAjayakaraNasya sambhavAt / mUr3hAyAM suhRtparipadi mUr3hAyAmudAsInapariSadi vA svasya jJAna vijJAnAdikaM vinApi apikArAt jJAnAdisadbhAve kiM vacanaM dIptayazasA mahAjana vidviSTenApi durAtmanA saha jalpo vidhiiyte| sadAtmanA tu kiM vacanaM vigrahe kA kathA / nanu kena prakAreNa dIptayazasA mahAjanavidviSTena durAtmanA saha sambhASeteti ndupdishni-tthaavidhenetyaadi| tathAvidhena mUr3hAyAM suhRtpariSadi mUr3hAyAmudAsInapariSadi vA niviSTena dIptayazasA mahAjanavidviSTena durAtmanA saha kathayatA sambhApamANena pusA tu AviddhadIrghamUtrasaGkalairitareNa ISadaviddhaM dIrgha bhUtraM yat tena saGka lA mizritA ye vAkyAMzakA daNDAstaiH kathayinavyam / AkArairAkRtibhimuhummuhuratihaSTaM yathA syAt tathA pariSadam upahasatA paramutkRSTaM yathA syAt tathA paripadaM nirUpayatA ca va vatazcAsya parasya vAkyAvakAzo na deya ityavicchadenAviddhadIrghamUtrasaGgha laiAkyadaNDakaiH kthyinvymityrthH| kaSTazabdazca vAkyAvakAzAbhAve'pyavAntaraM kaSTazabdAtmakaM vAkyaM kenaciditi naadhmenaapiityrthH| AviddhaM vkrm| kathayitavyamiti vktvym| upahasatA paramAkArairiti yojnaa| tathA pariSadaM rUpa yatA AkArai riti smbndhH| kaSTazabdamiti nAtiprasiddhArtham / nocyata ityevaM nocyata iti vktvym| kaSTazabdasya hyartha mUr3hapariSat na jAnAtyeva / tatazca kaSTazabdasyAnarthakatAyAH pariSadaM prApya sukhasAdhyatvamiti bhaavH| tathA kaSTazabda vadaMstvevaM * adIptayazaseti ckrH| 106 For Private and Personal Use Only
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1562 crk-sNhitaa| (rogabhiSajitIyaM vimAnam athavA punIMnA te prtijnyoti| punazcAhvayamAnaH prativaktavyaH parisaMvatsaro bhavAn zikSakha tAvadgurumupAsito nUnam / athavA paryAptametAvat te| sakudeva hi parikSepikaM nihataM nihatamAhuriti nyAsayogaH OM karttavyaH kthnycit| evameva zreyasA saha vigRhya vktvymityaahreke| na tvevaM jyAyasA saha vigrahazca prazaMsanti kuzalAH // 17 // pratyavareNa tu saha samAnAbhimatena vA vigRhya jalpatA suhRtpariSadi kthyitvym| athavApyudAsInapariSadyavadhAnazravaNajJAnavijJAnopadhAraNavacanaprativacanazaktisampannAyAM kathayatA avatA paraH sambhASyamANaH bho bhavatA nocyata iti vaktavyaH / athavA punazcAddayamAnaH bhoH puruSetyAyamAnaH AhUyamAnaH sabhoH te tava pratijJA hIneti prtivktvyH| athavA parisaMvatsaraH saMvatsaraM pariprAptastAvat gurumupAsito nanaM zikSasveti vktvyH| athavA te tava etat sarva mayi paryAptaM parigatam / sakRdakavArameva hi nishcitm| parikSepikamudriktasattvaguNena zAnto bhUkhA jalpajanyaklezasAdhanAt virataH san AnandasAdhaneSu bhAveSu nirativikSepaH sa eva parikSepaH tadIyaM yadayat kamma tat tat parikSepikaM nihataM nihataM tava matamityAhurevaM kacinmaunaM kaciddhAsyamityevamAdi nyAsayogaH kathazcidapi kartavyaH / evmityaadi| evaM zreyasA zreSThena jyAyasA jyeSThana / apratiSiddhakhAdanumatamekeSAM matam // 17 // gnggaadhrH-prtyvrennetyaadi| muhRtprissdiiti| jJAnavatyAM mUr3hAyAM vA pratyavareNa samena vA saha vigRhya jalpatA kthyitvymuktruupenn| athavetyAdi / avadhAnAdisampannAyAmarthAt jJAnavatyAm udAsInapariSadi parasparaM sambhASya vAcyam-hInA te prtijnyeti| parisaMvatsaro'dhyayanaM svayamupasaMskRtya punaradhyetA paryAptametAvat te iti pakSAvasAdAyeti shessH| parikSepikamiti prtikssepikshbdm| nAsya yogaH kartavya iti na sakRt parAbhUtasya pakSasya punaH pratikSepakahetunA yogaH karttavya ityrthH| kathaJcidityAdinA zreyasA samaM vigRhya sambhApAyAmekIyamatamAha, na levetyAdinA AtmamatamAha // 15-17 // * nAsya yoga iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1563 cAvahitaMna prsprsaadgunnydossblmvekssitvym| samavekSya ca yaunaM zreSThaM manyeta, nAsya tatra jalpaM yojayedanAviSkRtamayogaM kurvan / yatra tvenamavaraM manyeta, tatravainamAzu nigRhNIyAt // 18 // ___ tatra khalvime pratyavarANAmAzunigrahe bhvntyupaayaaH| tada yathA-zrutahInaM mahatA sUtrapAThenAbhibhavet, vijJAnahInaM punaH kaSTazabdena vAkyena, vAkyadhAraNAhInamAviddhadIrghasUtrasaGkulaiH vAkyadaNDakaiH, pratibhAhInaM punarvacanenAnekavidhanAnekArthavAcinA, vacanazaktihInamoktasya vAkyasyAkSepaNena, avi puruSasyAtmanazca sAdaguNyaM doSazca tayovalam / zreSThaM sAdaguNyena zreSTham na tu dossblen| yatra tu enaM sambhASyaM puruSamanAviSkRtaM jalpenAlapitamaprazaMsitam ayogaM kurvan avaraM manyeta, tasya jalpenAnunigrahaM kuryAt // 18 // gaGgAdharaH-tatretyAdi spaSTam / tad yathetyAdi / zrutahInaM tacchAstre'nadhItam / vijJAnahInaM tacchAstrArthatattvajJAnahInaM kaSTazabdena durbodhArthakazabdAtmakena vAkyena / vAkyadhAraNAhInamalpamedhasamAviddhadIrghasUtrasaka laiH / pratibhAhInaM zrutamAtramarthavodhaH prtibhaa| anekavidhena naanaarthkshbdaatmkvcnen| aauMktavAkyasyAkSepeNa vyaGganArthakazabdAtmakena vAkyena / avizAradaM pANDityahInam, cakrapANiH-sAdaguNyasya vidyamAnaguNatAyAstathA doSasya balaM sAdguNyadoSabalam / zreSTha manyeteti yatra vAdaviSaye prativAdinamadhikaM pazyedityarthaH, tatra parasya puraHsaravAdaviSaye tathA vAdo nivartanIyaH, yathA AviSkRtaH prakaTIkRtaH sabhAyA naayogH| tatra vAdo nivRttalakSaNo na syAt / anabhISTaviSaye tathA vAdanivRttiH karttavyA yathA ko'pi na jAnAtyevaM tatra vaktumakSamamityarthaH / tatraiveti tatraiva hInapakSe pravRttaM nigRhNIyAditi yojnaa| mahatA sUtrapATheneti zrutahIno hyaparicayAdIrghasUtrapAThaM kartumakSamaH, vijJAnahInamiti ajnyaataarthm| nAnArthavAcinetyanekArthavAcinA / ekavidhenetyekavidhena zabdena pratibhAhIno hyanekArtha nAvadhArayati-yat-kenAbhiprAyeNAyaM prayukto'nena zabda iti| vacanazaktihIno'oktavAkyAkSepAnna punarvaktu kSamo bhavatIti dRssttm| avi For Private and Personal Use Only
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1564 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam / zAradamapatrapaNena , kopanamAyAsena, bhIru vitrAsanena, anavahitaM niyamaneneti / evametairupAyaravaramabhibhavet // 16 // tatra shloko| vigRhya kathayeda yuktyA yuktaJca na nivArayet / vigRhya bhASA tIvra hi keSAzcid drohamAvahet // nAkAyyamasti kruddhasya nAvAcyamapi vidyate / kuzalA nAbhinandanti kalahaM samitau satAm // 20 // evaM pravRtte tu vaade+| prAgeva kAryAdvAdAt tAvadidaM karta ytet| sandhAya pariSadA'yanabhUtamAtmanaH prakaraNamAderzAyaapatrapaNena lajjAjanakavacanena / kopanamAyAsena klazajanakavacanena / bhIru vitrAsanena traasjnkvcnen| anavahitamavadhAnahInaM niyamanena niyatavacanena / paraM pratipakSam / avaramadhamam // 19 // gaGgAdharaH----zlokenemamarthamAha--tatra shlokaavityaadi| vigRhapratyAdi / uktaprakAreNa yuktyA vigRhya avaraM kathayet jalpet / yuktaM zreSThaM paraM vigRhya na nivaaryet| nanu kuto yuktaM na vigRhya nivArayedityata Aha-- vigRhe prtyaadi| yataH kepAzcid vigRhyasambhASA tIvra drohamAvat / tat kepAmityata Aha naakaarymityaadi| kruddhasya kizcidapi abhizApakalahAdikamakArya naasti| savvameva kruddhasya kArya bhavati tathA kruddhasya kizcidapyavAcyaM mAtApitrAdInAM durvacanena kalahAdivacanAdika na varttate, api tu sarvameva vAcyaM bhavati / tasmAt kuzalAH sajanAH paNDitAH satAM saMhitAH kalaha nAbhinandanti tasmAd yukta vigRhya na nivArayet // 20 gaGgAdharaH-evaM kartavye vAde pUrva yat kartavyaM tdaah-evmityaadi| kAryAditi vaadaaditynvyH| idaM vakSyamANaM pariSadA pAriSadena saha sandhAya zAradamityadRSTasabham / adRSTasabho hi hapaNenAtIva lajitaH san na kiJcit prtipdyte| eva. miti "tada yathA zrutahInam" ityaadigrnthoktm| pravRtte vAde kuryAditi cchedaH / tathA'pravRtte vAde kiM kuryaadityaah-praagevetyaadi| ayanabhUtamiti abhyAsAt * apahapaNeneti vA paatthH| : kuryAt / ityadhikaH pAThaH kacit / For Private and Personal Use Only
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam 1565 tavyam / yadvA parasya bhRzadurgaM syAt pakSaM parasya vA bhRzaM vimukham aanyet| pariSadi copasaMhitAyAmazakyamasmAbhirvaktum, eSava te pariSat yatheSTaM yathAyogaM yathAbhiprAyaM vAdaM vAdamaryAdAJca sthApayiSyatItyuktvA tUSNImAsIta // 21 // ___ tatredaM vAdamaryAdAlakSaNaM bhavati / idaM vAcyamidamavAcyam evaM sati parAjito bhvtiiti|imaani tu padAni khalu bhiSagbhirvAdamArgajJAnArthamadhigantaHyAni bhvnti| tad yathA--vAdo sandhiM kRvAtmano nijasyAyanabhUtaM parasya jayAthaM yat prakaraNaM vatmarUpaM bhavati, tat sambhASaNAt pUrvamAdazayitavyamAdezena jJAtavyam / yaH pakSaH parasya sambhApyasya dugaH syAt taM vA pakSaM vAdAt pUrva Anayet / pUrvapakSaNa kauzalena vA upsthaapyet| athavA parasya yadatizayavimukhajanakakamma tadvA kammAnayet / paripadi sabhAyAmupasaMhitAyAM sannikRSTAyAM khayA sahAsmAbhiH vaktu na zakyamiti kAlpanikavacasA tRSNImAsIta, epa te ityAduktvA ca tRSNImAsIna // 21 // gnggaadhrH-ttredmityaadi| vAdamaryAdA vAdasya sImA tasyA lakSaNam / nanu vAde kartavye kaH panthAH kuto vA bAdasya vartma jJAyate ityata Aha -- imaaniityaadi| padAnyarthavanti varNAtmakAH zabdAH adhigantavyAni arthato vidhitazca jnyaatvyaani| nanu kAni padAni ityana Aha ... tad ythetyaadi| mAgImUtamiva abhystmityrthH| parasya bhRzadurgamiti prativAdino'viditatattvena durgamiva durgam, tat pUrva sandhita tathA paripadAdezayet / pkssaantrmaah--pkssmthvetyaadi| parasya prativAdinaH pakSaM bhRzamatyartha sabhAyAM yaza vimukhaM bhavati, tathA vAdaM prvrttyet| etena nAsti paralokaH, nAsti karmaphalamityAdi yadi parasya pave bhavati, ladaitasya pakSasya svAbhAvikadviSTatvena yatkiJcit strapakSasAdhanamucyate, tadeva paripadapi gRhNAtItyuktaM bhvti| upasaMhitAyAmiti saMhitAdiyuktAyAM tRNImAsIteti yojnaa| upasaMhitA hi paripat parokSaNAbhimatatvena upadarzitameva sarca kariSyati, tadalamihAtyarthavacanena mAhAtmyakhaNDakeneti bhAvaH // 18-21 // cakrapANiH-vAdamaryAdAlakSaNamAha- tdmityaadi| vAdazabdena ceha vigRhya pkssprtipkssvcnmaatrmucyte| sandhAyasambhApayaiva tattvabubhutsorvAda uktaH / For Private and Personal Use Only
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1566 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam dravyaM guNAH karma sAmAnyaM vizeSaH samavAyaH pratijJA sthApanA pratiSThApanA hetuSTAnta upanayo nigamanamuttaraM siddhAntaH zabdaH pratyakSamanumAnamaitihyam aupamyaM saMzayaH prayojanaM savyabhicAraM jijJAsA vyavasAyo'rthaprAptiH sambhavo'nuyojyam ananujojyamanuyogaH pratra nuyogo vAkyadoSo vAkyaprazaMsA vAda ityaadi| nigrahasthAnamitItyantena ctushctvaariNshtpdaani| gotamena Sor3azapadAnyuktAni / tada yathA -pramANaprameyasaMzayaprayojanadRSTAntasiddhAntAvayavataka nirNayavAdajalpavitaNDAhekhAbhAsacchalajAtinigrahasthAnAnAM tattvajJAnAnniHzreyasAdhigama iti / tatra pramANazabdena catuzcakhAriMzatpadAnAM madhye pratyakSAnumAnopamAnazabdAH pramANAnIti sUtreNa pratyakSAnumAnopamAnaitihyAptopadezArthApattisambhavAnAM saMgrahaH kRtaH, prameyazabdenAtmazarIrendriyArthabuddhimanaHprattidoSapretyabhAvaphaladuHkhApavargAstu prameyamiti sUtreNa dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAnAM saMgrahaH kRtastatroktazarIrasya ceSTendriyArthAzrayaH zarIram / ghrANarasanacakSustvakazrotrANIndriyANi bhUtebhyaH pRthivyaptejovAyvAkAzamiti bhuutaani| gandharasarUpasparzazabdAH pRthivyAdiguNAstadarthA ityetaiH sUtraivikRtakhAt tenaiveti| avayavapadena pratijJAhetUdAharaNopanayanigamanAnAM saMgrahaH kRtaH / parasparaM hi vAde svasvapakSaM sthApayitumeva prtijnyaayte| tena pratijJAvacanenaiva sthApanApatiSThApanayoH saMgrahaH khyApitaH pRthinoktH| gautamenAvayaveSadAharaNopadezArtha dRSTAntaH pRthagukta iha ca tthaiveti| zabdasyAptopadezaitihyapramANavacanasyApramANavacanasya ca sarvasyaiva vAdamAgajJAnahetutvena grahaNaM kRtam / gautamena tu vedAdizAstrAtmakAptopadezavacanasya laukikaitiyavacanasya ca zabdasya dRSTAdRSTArthasya satyArthasya ca saMgrahaH kRto nAnRtArthazabdasyAprAmANyAt niHshreysaadhigmhetukhaabhaavaacc| vyavasAyasya nirNayazabdena gautamenopAdAnaM kRtam / nigrahasthAnapadainAnanuyojyAnuyogAdInAM grahaNazca kRtm| tatra gautamena niranuyojyAnuyogazabdenAnanuyojyAnuyogaH saMgRhItaH / tatrAnanuyojyasya nAntarIyakatvena siddhakhAnna pRthagavacanaM kRtam / evaM paryanuyojyAkSepaNazabdenAnuyojyAnanuyogasya sNgrhH| sa hi pratyanuyoga ucyte| tatra cAvAntarIyakakhAdanusamprati vAdamArgajJAnArtha vAdAbhijJeyAni dravyaguNAdInyupadarzayannAha-imAnItyAdi / bhiSajAM For Private and Personal Use Only
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 1567 vimaansthaanm| cchalam aheturatItakAlamupAlambhaH parihAraH pratijJAhAnirabhyanujJA hetvantaramarthAntaraM nigrahasthAnamiti // 22 // tatra tu vAdo nAma sa yat paraH pareNa saha zAstrapUrvaka vigRhya kathayati / sa ca dvividhaH-saMgraheNa jalpo vitaNDA ca, yojyasya na pRthagavacanaM kRtmiti| .tantre'smin vAkyadoSanAmnA nyUnAdhikAnarthakApArthakaviruddhAnAM pazcAnAmuktyA gotamoktAnAM nyUnAdhikapunaruktanirarthakApArthakAprAptakAlApasiddhAntAnAM hekhAbhAsAntargataviruddhasya ca saMgrahaH kRtH| gautamena tu hekhAbhAsazabdena savyabhicAraviruddhapakaraNasamasAdhyasamAtItakAlAnAmuktyA prakaraNasamavayaMsamasaMzayasamAnAmahetUnAM trayANAmatItakAlasya savyabhicArasyAtra saMgrahaH kRtH| abhyanujJAyA matAnuzAzabdena gautamena saMgrahaH kRtH| avizAtArthApratibhAnanubhASaNAzAnavikSapANAmatroktanigrahasthAnanAmnA saMgrahaH kRtH| vAkyadoSANAM nirarthakAdInAM grahaNena vAkyaprazaMsA nAma nyUnAdhikArthavadanapArthakaviditArthAnAM lAbhAnna pRthaguktiH gautamena kRtaa| kRtshcaapttismbhvyornumaane'ntrbhaavH| jijJAsAmantareNa vAdaprattine syAdityato jijJAsA ca na pRthaguktA ten| upAlambhaparihArayoH gautamena jAtizabdena saMgrahaH kRtaH // 22 // gaGgAdharaH-athoddiSTAnAM vAdAdInAM madhye vAdasvarUpazAnamantareNa na vAdamArgazAnaM sambhavatIti prathamato vAdasyoktasya svarUpalakSaNamAha-tatra vAdo nAmetyAdi / tatra vAdAdiSu madhye sa vAdo nAma yat paraH pareNa saha vigRhya kathayatIti vigRhyasambhASAyA vAdavizeSasya lakSaNam, na tu vAdasya sAmAnyalakSaNam / tat tu sambhASAzabdenAnvarthakena parasparaM pramANataH sthApanA pratiSedhAbhyAM pakSapratipakSaparigraho vAda iti khyaapitm| sA sambhASA dvidhA santhAyasambhASA vigRhyasambhASA cetyuktam / gautamena tu vAdalakSaNamuktam / yathApramANatarkasAdhanopAlambhaH siddhAntAviruddhaH paJcAvayavopapannaH pakSapratipakSaparigraho vAda iti / vyAkhyAtaJcaitavAtsyAyanena tat pratisaMskRtya prdshyte| vAdamArgI bhissgvaadmaargH| vAdAdayaH svayamevAcAryeNAgre vibriyanta iti neha saMjJAkathane vidhiyante // 22 // cakrapANiH-tatretyAdinA vAdalakSaNam / iha 'vAda'zabdena vigRhya vAdo'bhipretaH, tattva For Private and Personal Use Only
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1568 crk-sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam pratyakSAdipramANeSvanumAnaghaTakatvena prAmANyasiddhAvapi takasya pramANopasaMgRhItavAdagautamena pramANAntaravAbhAvAca pramANAnAmanugrAhakalAta tu pRthaguktiH kRtaa| tena pramANaistakeNa ca yatra pakSapratipakSaparigrahe sAdhanopAlambhau kriyete sa pramANatarkasAdhanopAlambhaH pakSapratipakSaparigrahaH siddhAntAviruddhaH svatantrapratitatrAdhikaraNAbhyupagamasiddhAntaraviruddhaH siddhAntamabhyupetya tadavirodhI viruddho na cedbhvti| paJcAkyavopapannazca bhavati tadA sa vAda ucyte| tatra siddhAntAviruddha iti vacanena he lAbhAsanigrahasthAnAnAmabhAvo vAde jJApitaH / pakSapratipakSayoH parigraho hybhyupgmvyvsthaa| pakSaH prtijnyaa| vAdinodvayoH pakSayorekAdhikaraNayodhairmayoH parasparopaghAtibhA prtipksstaa| tau ca dvau pakSau parasparaM prtipkssau| tatra yaH pUrvaH pakSaH sa khala vAdaprayattakakhAt pakSa ucyate. parasnu pAstadvirodhivAt pratipakSa ucyte| yathA pUrvamekaH prtimaaniite| vahniruSNa iti| aparaH pratijAnIte vahiranuSNa iti| ityevaM pakSapatipakSayoH parigrahe pramANena tarkeNa ca sAdhanaM svapakSasthApanAparapakSasyopAlambhaH pratiSedha evaM tAbhyAM vidhiiyte| tad yathA-siddhAntAvirodhena paJcabhiravayavaizca na nyanAdhikaiH pnycbhyo'vyvebhyH| tatra pUrva pakSaM vahiSNa iti svapratijJAtaM vAdI hetUdAharaNopanayanigamanaiH sthApayati siddhaantctussttyaavirodhen| tatra vahniruSNa ityavAha prativAdI-kasmAt ? tabAha vaadii---dhnaat| ka ivatyAha prtivaadii| tatrAha vAdI ---Atapavat / kathamityAha prtivaadii| tatrAha vAdI yathAtapa uSNaH sa ca dahati---tathA vahnidehati ; tasmAduSNo vahniriti pratyakSeNa pramANena tarkeNa ca svapakSasAdhanamato'nuSNavapratiSedho lbhyte| ityevaM pakSaparigrahaH sarvasiddhAntAviruddhaH paJcAvayavopapannazca / prativAdI tu tatpratividhya svapakSaM sthaapyti| na vahiSNa iti pratiSidhyAha vhirnussnnH| tatrAha vAdI kasmAditi / rUpamAtraliGgakhAdityAha prtivaadii| tatrAha vAdI ka iveni| tatra prativAdI cAha yathA vAyuH / kathamityAha vaadii| prativAdI cAha vAyuryathA sparzamAtraliGgaH sa cAnuSNastathA vahnizca rUpamAtraliGgaH, tasmAdanuSNa iti| AptopadezapramANena tarkaNa ca vahna rUpamAtraliGgatvaM sarva siddhAntasiddhaM nirNIyAnuSNavamanumAnena tarkeNa ca sthApayitvA pratipiddhamuSNatvaM vahna : prativAdineti pratipakSaparigraho'pi sarca siddhAntAviruddhaH bubhutsuvAdastu sndhaaysmbhaassyaivoktH| zAstrapUrvakamityanenArthAdikalahavAdaM niSedhayati / tatra vAde vigRhya sambhApArUpatvAdeva cchalajAtinigrahasthAnAnAM vijigISApravRttAnAM prayogo labhyate / For Private and Personal Use Only
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1566 tatra panAzritayorvacanaM jalpaH, jalpaviparyayo vitaNDA / pshcaavyvoppnnH| nAvayahIno'dhiko veti / parasparamapratighAtinau tvekAdhikaraNau dhammo na prtipkssii| tau hi pakSau na pramANatarkAbhyAM parasparaM sthApanApratiSedhavantau pshcaavyvoppttaavpi| yathA pUrvamekaH pratinAnIte bahirava iti| AraH pratijAnIte vahniruSNa iti| pakSapratipakSavacanena uktimatyuktimatsaMkathAyA vaadkhniraasH| yathA bho ghaTamAnayetyukta aahghttmaanyaamiiti| athaikaH pratijAnIte vahnideva iti / aparaH pratijAnIte vahniradrava iti| tau hi pakSau parasparamupaghAtibhAvAt pratipakSI tataH pakSapatipakSabhAve'pi pramANatarkAbhyAM pazcAvayavaiH siddhAntAvirodhena sthApanAyA abhAvAnna tayoH parigraho vAda iti / ityevaM vAdasya sAmAnyalakSaNamanvarthasambhASAzabdena khyApayitvA vigRhysmbhaassaalkssnnmuktm| tatra vAdo naametyaadi| vAdo vAdavizeSo vigRhyasambhASA nAma sa yat paraH pareNa saha vigRhya kthyti| atra vigraho vAgayuddhaM chalajAtinigrahasthAnaH prakaraNAta tdvidyaayaam| para ekaH puruSastadvidyaH pareNAnyena tadvidAna puruSeNa saha vigRhya tadvidyAyAM yodhayikhA pramANataH svapakSaM hekhAdibhiH sthApayitvA parapakSa dupayitA svapakSaM na sthApayikhA parapakSaM dUSayitvaiva vA yat kathayati abhyupagamya vyavasthApayati tatkathanaM vAdaH, vAdavizeSo vigRhysmbhaassaabhidhiiyte| taM vibhanate-sa cetyaadi| sa ca vigRhya vAdaH saMgraheNa saGkSa peNa dvividho bhedaprakRtyantarabAhulye'pi jalpakhavitaNDAbabhedAt jalpazca vitaNDA ceti / jalpaM lkssyti-ttretyaadi| tatra jalpavitaNDayomadhye pakSAzritayolpa iti| parasparamupaghAtinau khalvekAdhikaraNau dhampo pakSau dvAvAzritayoryAdiprativAdinorvAdaH pramANataH sthApanApratiSedhavat siddhAntAviruddhaM hetu dRSTAntopanayanigamanairanyanAnadhikairupapannaM chala jAtinigraha sthAnavigRhya sthApanApatiSedha. kathanaM jlpH| na tu cchala jAtinigrahasthAnasAdhanopAlambho jlpH| na hi cchala jAtinigrahasthAnaH kasyacidarthasya sAdhanaM smbhvti| pratiSedho hyarthasyaiSAM sAmAnyalakSaNaiH zrayate / vacanavighAto'rthavikalpopapattyA cchalamiti sAdhammyavaidhAbhyAM pratyavasthAnaM jaatiH| vipratipattirapratipattizca nigrahasthAnam iti| tasmAt pramANataH sAdhanopAlambhavasiddhAntAviruddhaM hekhAdibhiH pAzritayoriti pakSaM saadhytorityrthH| tena vitaNDAyAmapyuttaravAdinaH parapakSadRSaNalakSaNasya 197 For Private and Personal Use Only
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1570 crk-sNhitaa| rogabhiparAjitIyaM vimAnam yathaikasya pakSaH punarbhavo'sti, nAstItyaparasya / tau ca svasvapakSahetubhiH svasvapanaM sthApayataH parapakSamudbhAvayataH, eSa jalpastadanyUnAnadhikairupapanna pakSapratipakSAzritayozchalajAtinigrahasthAnaivigRhya svasthapakSasya sthApanApUrvakaM parapakSadUSaNakathanaM jlpH| jalpasyAGgAni vigrahe cchljaatinigrhsthaanaani| taihi parapakSaM vihatya svapakSaM sthaapyti| pratipakSapratiSedhazca cchala jAtinigrahasthAnaH parapratiSedhavighAtena svapakSaM yad rakSati tatra sahakArINi bhavanti cchalajAtinigrahasthAnAnIti jalpe vigrahasyAGgAni cchalajAtinigrahasthAnAni bhavanti, na tu svAtantraNa sAdhanAni bhavanti / gautmenaapyevmuktm| yathoktoSapannazchalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlambho jlpH| yathoktopapanna iti vaadlkssnnoktoppnnH| pramANatarkasAdhanopAlambhaH siddhAntAviruddhaH pazcAvayavopapannaH pakSapratipakSaparigrahazchalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlambho jalpa iti| chalajAtinigrahasthAnaH sAdhanaM sthApanA upAlambhaH pratiSedhaH eto yatra kriyate sa cchalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlambha iti| na tu cchalajAtinigrahasthAnopAlambho yathoktopapanna iti, tathAvidhA tu vitaNDA iti| avayaveSu pramANatakAntarbhAve'pi yat punaH pramANatarkayoH pRthagagrahaNaM tat saadhnopaalmbhvytissnggjnyaapnaarthm| anyathomAni pakSau sthApanAhetunA pravRttau vAdaH syAdiha jalpaH syAca / avayavasambandhamantareNApi pramANAnyarthaM sAdhayantIti dRssttm| pramANatarkasAdhanopAlambho vAda eveti pratiSedhArtha chalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlanma eva jalpa iti pratiSedhArthazca pRthak pramANatake grhnnmiti| evaM nigraho jalpa iti pratiSedhArtha chalajAtinigrahasthAnasAdhanopAlambha iti vacanamiti vAtsyAyanavyAkhyAnam / jalpamudAharati svym| ythaiksyti| punarbhavo'stItyekasya pakSaH, nAsti punarbhava ityaparasya pkssH| tau ca vAdiprativAdinI punarbhavo'stIti vAdI punabhevo nAstIti prativAdI svasvapakSa hetu bhihetu dRSTAntopanayanigamanaiH svasvapakSaM sthApayataH parapakSamudbhAvayataH pratiSedhayata eSa jlpH| tada yathA asti punarbhava iti vAdI bruute| asti punarbhava AtmanityakhAt / tisraSaNIye khalvAtmano nityatvaM pratyakSAnumAnayuktibhirAptopadezena ca sthApaca pazno'styeva, paraM svamataM na sAdhayatIti bhedH| yathaikasyetyAdi jlpodaahrnnm| parapale For Private and Personal Use Only
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1571 viparyayo vitnnddaa| vitaNDA nAma parapanadoSavacanamAtrameva // 23 // yitvA nAsti punarbhava iti pakSapratiSedhaH kRtaH / tatra dRSTAntaH / yathApavargo'pANI ghaTAdirvA / yathA karmaphalAnubandhAbhAvAdAmA duHkha napato mucyate na punarbhavati tathA punabhavahe karmaphalAnubandhAdAmA punarbhavati na duHkha janmano :mucyate / yathA-mahIno ghaTAdirna punarbhavati na tathA sA makaH / puruSo na punarbhavati / tasmAdasti punarbhava iti, na tu nAsti punarbhava iti / atha nAsti punarbhava iti, vAdI bane nAsti punarbhava iti| kasmAditi ? tabAha pratyakSamAtrapramANavAdI, parokSavAt punrbhvsy| yathA nAsti mokSa iti / asti punarbhava AtmanityatvAt / prativAdI cAha nAsti punrbhvo'nitykhaadaatmnH| tatra vAdI cAha --apti punarbhavo nityavAdAganA, AtmA hi karmaphalena nityaanuvndhH| punaH prativAdI caah| nAsti karmaphalamato nAtmA karmaphalAnubandhaH tasmAnnAsti punrbhvH| tatra pUnavAdI brte| asti kammaphalama, nAsti hi tat karma yasya phalaM naasti| tasmAt karmaphalAnubandhAdAtmanaH punarbhavo'stItyevaM jlpH| iti / . vitaNDAM lkssti| jalpaviparyayo vitnnddeti| etAmudAharati / tadviparyayo vitnnddaa| tahi kiM svasvapakSasthApanAmAtraM parapakSApratiSedhena yat kathayati sA vitaNDetyata Aha-vitaNDA naametyaadi| parapakSadoSavacanameva vitaNDA nApa svpksssthaapnaahiinmiti| tathA coktaM gautamena / sapatipakSasthApanAhIno vitnnddaa| vyAkhyAtamidaM vaatsyaaynen| pakSaH pakSa iti pratipakSaM yau hi samAnAdhikaraNI viruddhau dhau pakSapratipakSAvukto tayorekatarapakSasthApanAhIno jalyo vitnnddaa| tathA c| pramANatarkopAlambhaH siddhAntAviruddhaH pazcAvayavopapannaH pakSapratipakSaparigrahazchalajAtinigrahasthAnopAlambho vitaNDeti payya vsiiyte| vaitaNDiko hi svapakSaM na sthApayati parapakSapratiSedhenaiva pravartate / iti / astvevaM yadvaitatparapakSapratiSedhavacanaM tadeva vaitaNDikasya pakSa iti na basau kazcidartha sAdhyaM nirdizya sthApayatIti bodhyamiti // 23 doSavacanamAtramityanena na svapaasAdhanavacanaM vaitaNDikaspeti drshyti| pUrvamuktA dIrgha-- zrIvitIye // 23 // For Private and Personal Use Only
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (rogabhiSAjitIyaM vimAnam dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAH svalanaNaiH zlokasthAne pUrvamuktAH // 24 // gaGgAdharaH-vAdamuktvA vaadyaanaah-drvyetyaadi| dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAH svalakSaNaiH zlokasthAne prathamAdhyAye pUrvamuktA iti vyAkhyAtAste vistareNa ttraiv| 'ziSyANAM vyavasAyAtha smaraNArthazcAtra punadravyAdayaH svalakSaNaiH saGgha peNa vyaakhyaaynte| tad yathA-pUrvamuktaM dravyaguNakarmaNAM lkssnnm| yatrAzritAH kammaiguNAH kAraNaM samavAyi tat / tada dravyaM samavAyI tu nizceSTaH kAraNaM guNaH / saMyogeca vibhAgeca kAraNaM drvymaashritm| karttavyasya kriyA karma karma naanydpeksste| iti| kAraNamityuktyA kAryyasyetyuktaM yasya kAryasyArambhe yatsamavAyikAraNaM vikriyamANaM kAyaM vati tatra vikriyamANe yatra kAraNe kAyaMvamApadyamAne karmaguNA AzritAH syustadeva tasya kAryasya samavAyikAraNaM tasya kAryyasya dravyaM bhvti| yatra tu kAraNe kAryArambhe karmaguNA AzritA na bhavanti tadayat kAraNaM kArye sa. vAyikAvyarUpeNa pariNamada ekIbhavati tat kAraNaM tasya kAryasya na drvymiti| tad yathA-pRthivyApastejovAyurmanazceti paJca sakriyANi svruuptH| svarUpatazca niSkriyANi cakhAri AtmA kAlo digAkAzazceti / tatra katidhApuruSIye zArIre vkssyte| AtmA niSkriyastatra prshnH| niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate kthmiti| ttrottrmuktm| acetanaM kriyAvacca cetazcetayitA prH| yuktasya manasA tasya nirdizyante vibhoH kriyaaH|| iti / kAryArambhe pRthivyAdibhiH sakriyaH itaraizvAkriyaiH saha saMyoge'nyonyAnupravezAdanyonyAnugrahAt punaHpunaH saMyogavibhAgAbhyAmAvarttanAdanyonyasya kriyAguNamelanAdvikriyamANAn kriyAguNAn AzrityAtmakAladigAkAzavAyutejo'mbupRthivyaH kArye samavayantIti kriyAguNavat samavAyikAraNAnyAtmAdIni navaiva dravyApyucyante / tatra ca tadAnIM teSAM kriyAguNAzca vikriyamANAH kriyAguNAn vizeSarUpeNa jAyamAnAn gurukhAdIn gandhAdIMzca nAzrityaiva samavayantIti kriyAguNAzrayavAbhAvAnna drvyaannyucynte| tadA hi saGkhyAparimANapRthakvaguNAzrayaH san samavAyyapi rUparasAdi vo nizceSTaH kriyAhIna eva rUparasAdhantarArambhe kAraNaM rUparasAdhantaramArabhamANaH samavaiti kArye iti nizceSTaH samavAyI san kAraNaM bhavati sa guNa ucyate, na dravyaM dravyasya lakSaNe karmaguNA iti krmpdopaadaanaat| mahAbhUteSu pRthi For Private and Personal Use Only
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1573 vyAdiSu pUrva gurutvAdayo viMzatiguNA anabhivyaktAH paJcabhUtasthAH kAryakAle saMyogAt tebhyo'bhivyjynte| tadguNAzrayaH san rUparasAdina kArya samavAyI bhavati sayAvizeSaparimANavizeSapRthaklAzrayaH saMstu kArya samavAyI syAditi zApanArtha nizceSTa ityuktaM na nirguNa ityuktm| karmANi ca pRthivyAdiSvavakSepaNotkSepaNaprasAraNAdIni tatkAryArambhe punaHpunaH saMyogavibhAge navAnAM dravyANAM kRkhA tAni dravyANi tAMzca guNAn pariNamayya pariNamyamAnAnyekIbhUya svasvavirodhIni karmANi bhUtvA tatra tatra kammaNi samavayantIti vikRtibhUtakAzrayA karttavyasya kriyA taSAM karmaNAM karma yato'nyat karma karttavyasya kriyA nApekSate svaprakRtikarmabhya eva jAyate kriyAhetukarma karmavAna tu tadA guNavattayA jaayte| ekakhapRthakvaparimANaguNAH prakRtibhUtA eva sarvatra vartante na kAryakAle vikriyamANAH kammaigyAzritAstasmAna dravyam / na ca guNaH scessttvaaditi| etadabhiprAyeNa kaNAdanApyuktaM vaishessikshaastre| kriyAguNavatsamavAyakAraNamiti dravyalakSaNam / dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanyApekSo guNa iti| iha smvaayikaarnnmitynuvrtte| ubhayatra guNazabdena kAyyekAle jAyamAnaguNo vivakSita iti zApanArtha punaruktaM guNo'pi vibhAvyate gunnenaapiiti| tena Sar3a rasAstrINi rUpANi pazca krmaanni| dugdhaadikssormdhro'dhikH| Amrasya rUpAt pRthagrasaH / ityevmaadi| karma punadravyANAM saMyogavibhAgeSu kAryakAle kAntaramanapekSyaiva kAraNaM sada yadvyAzrayi cAguNavatsamavAyikAraNaM tat karma / tathA cotkSepaNAdIni paJcakarmANi tejHprbhRtidrvyaashryiinni| na ca gurukhAdiguNavanti na bhUmikAyeM samavAyIni bhavanti saGkhAparimANapRthaklAni caashrityaiveti| trito virecanAt karmaNo rAjavRkSasya virecanaM karma nyUnamiti mRduvirecanamucyate rAjakSasya mRdulaat| snuhokSIrasya virecanamadhikamiti tIkSNaM. virecanamucyate snuhyaastiikssnnvaat| evaM trito virecanAt pRthak snuhiikssiirvirecnmiti| etadarthakaM karmalakSaNamiha tantre puurvmuktm| saMyoge ca vibhAge ca kAraNaM dravyamAzritam / katrtavyasya kriyA kamme kamme naanydpeksste|| iti / karttavyasya kAyryasya dravyamAzritaM khalvanyat karma nApekSya kAryArambhe dravyANAM saMyoge ca vibhAge ca kAraNaM yA kriyA samavAyikAraNaM bhavati tat krm| iti| bhrAntAsvAhuguNakarmaNI na samavAyikAraNe bhavataste cAsamavAyikAraNe iti tdnaarssmyauktiknyc| dravyANi hi sajAtIyaM For Private and Personal Use Only
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1574 crk-sNhitaa| rogabhipagjitIya vimAnam dravyAntaramArabhante guNAzca guNAntaraM na vijAtIyam / kamme tu na karmAsAdhyaM vidyte| kacit sajAnIyaM kvacidvijAtIyaM svavirodhi karma yadArabhate tatkAraNabhUtaka prakRtikameva kAryyabhUtaM karmA syAt / tatra prakRtibhUtaM karUMva samavetya kAryabhUtakarmatayA niSpadyate tathA prakRtibhUtadravyasthA guNAzca prakRtibhUtAH samavetya kAryabhUtasa jAtIyANAntararUpeNa niSpayanta iti kathamasamavAyikAraNe guNakaragaNI bhavata ityatastadayauktikamanArSaJcAsAdhu iti / sAmAnyavizeSau ca puurvmuktau| sarvadA sarvabhAvANAM sAmAnyaM vRddhikaarnnm| hAsahe vizeSazca prattirubhayasya tu| sAmAnyokalakaraM vizeSazca pRthakvakRta / tulyArthatA hi sAmAnyaM vizepas vipayyeya ini| parasparatulyArthatA sAmAnyaM nachipAyayaH parasparamatulyArthatA vizeSa iti sAmAnyavizepo parasparabuddha pau| sAmAnya buddhApekSo vizeSo vizeSabuddhApekSyaM sAmAnyam / tatra dravyatvaM guNavaM kAvaJca sAmAnyazca vizeSazcAnyatrAntyebhyo vizepebhya iti| kAryeSu ca dravyaMSu dravyArabdheSu dravyazca sAmAnyaM guNazca sAmAnyaM kI ca sAmAnya vizeSazca dravyaM guNazca karmA ceti| sattA cAsti dravyaguNakampresu sAmAnyaJca vishepshc| saditi yataH sA sattA dravyaguNakammasu na smvaaye| sattA hi bhAvo bhAvAnAmanuttereva hetukhAt / bhAvAnAm ArambhakadravyasaMyoge yAvadArambhakadravyaguNakarmaNAM kAryarUpeNa pariNamatAM sarveSAM melanenai kasakaro'pRthagbhAvaH samavAyaH khala bhAvAnAM bhAvaH sattA tato hyanuvartate kAyyabhUto bhAvaH / yAvantaM kAlaM sa ca samavAyo varttate, tAvantaM kAlamanuttaraM kAlaM dravyaM guNaH karma ca vrtte| samavAyasya tu varttanaM yat kArye tadapi kharUpaNaiva na tu samavAyeneti samavAyasya sattA naasti| svayaM hi sattA tasmAt sAmAnyavizeSau na drvygunnkrmsmvaayebhyo*'tiriktau| yaisvanRpibhiratirikto sAmAnyavizeSAvucyete kathaM taivyaguNakarmasveva. sattAsti na smvaaye'stiityucyte| saditi yataH sA satteti cet tadA samavAyo'pyasnIti saditi kutazcidapi kAraNAdbhavati saiva samavAyasyApi sattA sambhavati / kathaM dravyaguNakarmasveva sattA na samavAye'stIti vaktumarhanti / tasmAt samavAyaH sattAdravyaguNakarmasu na samavAye, samavAye samavAyAbhAvAt / iti / samavAyasnUktaH samavAyo'pRthagbhAva iti / dravyaguNakamtraNAmArambhakANAmapRthaktvaM samavAyastadapRthaktvakRcca sAmAnyaM pRthaktvakRt tu vishessH| dravyasAmAnyaM guNasAmAnyaM kampresAmAnyazca teSAM For Private and Personal Use Only
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1575 atha prtijnyaa| pratijJA nAma sAdhyavacanaM, yathA-nityaH puruSa iti // 25 // melanaM tu samavAyaH karotIti saamaanymekkhkrmityuktm| tatraikatvamapRthaktvaM, pRthaktvaM syAdasaMyogo vailakSaNyamanakatA na cktaa| iti| tathA ca samavAyo nityshcaanityshc| nitye dravye bhUmyAdau bhUta guNasya samavAyo nityaH, dravyArabdhadravye khanityo devnraado| tatra samAnAnekeSu sattA sAmAnyaM yathA gokhAdikaM tattadekekeSu sattA janma sattA vishessH| tatrAkRtigrahaNA sattA jAtiH / tattadekai kasmina janma / taduktaM-jAtiH sAmAnyajanmanoriti / anAkRtigrahaNA tu sattA na jAtisaMzayA vyavahiyate, sattaivocyate sAmAnyavizeSarUpeti tattvam // 24 // ___ gaGgAdharaH-iti vAdena vAdyAnuktyA yAdaH karttavyastAna vakta prathama pratizAmAha--atha pratijJa ti| vAde kattavye prathamaM prtijnyaayte| -sA prtijnyaa'bhidhiiyte| pratijJA nAma sAdhyavacana miti| vAdinaH prajJApanIyena dharmeNa viziSTasya dharmiNaH sAdhyasya parigrahavacanaM sAdhyanirdezaH pratijJA nAmocyate / gautmenaapyuktm| sAdhyanirdezaH pratijJA iti / vAtsyAyanena vyAkhyAtamidam / prajJApanIyana dharmeNa dhammiNo viziSTasya parigrahavacanaM pratijJA saadhynirdeshH| anityaH zabda iti| svynycodaahrti| yathA nityaH puruSa iti| atra nityatvena prajJApanIyana dharmeNa viziSTasya dhammiNa AtmanaH parigraho'bhyupagamya vyavasthoktiH prtijnyaa| na ca nigamanaM saadhyvcnm| yato hevapadezAt pratijJAyAH punavacanaM nigmnm| prathamaM sAdhyAnataM pratize ti| bhrAntAsna vyAcakSatepakSatAvacchedakadharma viziSTa pakSe sAdhyatAvacchedakadhampaviziSTasya vaiziSTyabodhakaH zabdaH pratijJa ti| atra nigamanasya pratijJAlaprasaGgavAraNAya sAdhyAMze sAdhyatAvacchedakAtiriktaprakArakasaM vaktavyam / tena sAdhyatAvacchedakaprakAratAvilakSaNaprakAratAzUnyasAdhyanirdezaH prtijnyaa| iti pryvsitm| tena puruSaH prameyavAnityAdau puruSa sAdhyasya prameyasya dravyaguNAdaravacchedakadravyakhaguNavAdiprakAratAto vilakSaNanIlAdiprakAratA zUnyavena nirdezAnnAprasiddhiH / udAsInavAkyasya pratijJAkhavAraNAya nyAyAntagatale satIti vizeSaNIyam / nyAyavantu paJcAvayavAkyAtmakatam / tathA ca / nyAyAntagatale sati prakRtapakSatAvacchedakAvacchinna-pakSaka-prakRta-sAdhyatAvacchedakAvacchinna-sAdhyavidheyatA For Private and Personal Use Only
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam atha sthaapnaa| sthApanA nAma tasyA eva pratijJAyA hetudRSTAntopanayanigamanaiH sthaapnaa| pUrva hi loke pratijJA, pazcAt vilakSaNaviSayatAvabodhAjanakale ca sati prakRtapakSakaprakRtasAdhyabodhajanakalaM pratikSAtvam / tacca pratizAsamavayavatvaJca paribhASAvizeSaviSayavarUpaM tAktikharUpaM veti| tdsaadh| pravRtte hi vAde vAdinoranyataraH pumAn khalvekaH pUrvaM patijAnIte, na khapravRtte vAde pratijJA bhvti| tato vAde pratizAsthApanAvAkyasyAvayavatvena pratijJAyA lAbhe kathamudAsInavAkyasya pratijJAtvaM prasajyate / nigamanazca na sAdhyanirdezaH parantu helapadezAt pratijJAyAH punavvecanamiti / evaM sAdhyasya nirdezo varNAtmakena vAkyena kriyate iti tadvAkyaM na pratijJA, tat kathaM tathAvidhaH zabdaH pratijJA bhvti| pratize ti punrnvrthsNjnyaa| prati itthambhAvena jAnIte yat sA prtijnyaa| pakSazca vaatsyaaynenoktH| vAdinoH pakSapatipakSa samAnAdhikaraNI viruddhau dhammo tayoranyataraH pakSaH sa ca kiJcit vastuniSThaH prajJApanIyo dharma eva na tu taddharmaviziSTo dhrmii| anityaH puruSa ityekasya pkssH| aparasya nityaH puruSa iti / ubhayoH pakSaH kiM puruSaH / naivaM, prajJApanIyadhamme viziSTaH puruSa iti / tahi nityavadharmaviziSTasya puruSasya vAdipakSasyAvacchedako dhammaH kiM nityakhamathavA puruSatvamanityavadharma viziSTasya tasyaiva puruSasya prativAdipakSasyAvacchedako dharmaH kimanityakhamathavA puruSavam ? tatra puruSakhamAtraM cet pakSatAvacchedako dharmastadobhI pakSo tulyau bhavato na pakSapratipakSau bhavata iti| yadi nityavaM puruSasya pakSatAvacchedakamanityatvaM prativAdipakSasya pakSatAvacchedakaM tadA tanityakhAnityatAvacchedakadharmaviziSTe pakSe puruSa sAdhyatAvacchedakadhammaviziSTaM kiM puruSa nityatvaM vAdipakSe, prativAdipakSe khanityam ; tatra nityavasyAnityavasya cAvacchedako dhammaH ko bhavati / yaddhammaviziSTasya pakSe puruSAvacchinne vaiziSTya bodhyecchbdH| iti| nityatvasyAnityavasyAvacchedakadhammasyAprasiddhakhAttallakSaNamasAdhu / na hyanArSa sarva sAdha bhavati / tathA ca tayAkhyAnaM bhrAntakRtamasAdhuvAdagrAhyam // 25 // __ gaGgAdharaH-vAdI pratikSAya kiM kuryAdityata uktam-atha sthApaneti / vAdinA pratijJAya sthApanA kaaryaa| kA punaH sthApanetyata Aha-sthApanA naametyaadi| tasyA eva pUrvakRtAyA eva pratikSAyA hetudRSTAntopanayanigamanaiH cakrapANiH-sthApayati siddhamarthaM paraM prati sAdhayatIti sthaapnaa| tacca sAdhyaM paraM prati For Private and Personal Use Only
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1577 8ma adhyAyaH ) .. vimaansthaanm| sthApanA, kiM hyapratijJAtaM sthApayiSyati ? yathA-nityaH puruSa iti pratijJA, hetuH-akRtakatvAditi / dRSTAnto ythaakaashmiti| upanayo yathA cAkutakamAkAzaM tathA puruSa iti; nigamanaM tasmAnitya iti // 26 // sthApanA sthirIkaraNaM sthApanA naamhocyte| sA dvidhA, dRSTAntasAdhamryeNa hetunA vaidhamryeNa ca hetunaa| tatra tasyA evaM pUrvakRtAyAH pratijJAyAH prajJApanena khalapalabdhikAraNena pratyakSyAnumAna tihyaupamyAnyatamena dRSTAntasAmAnyAt sAdhayitvA tatpratijJAtArthasAmAnyAca dRSTAntamudAhRtya tadRSTAntApekSeNa tathetyupasaMhAreNopanIya helapadezAt tatpratijJAyAH punaruktikaraNaM dRSTAntasAdhammyopadarzanaM sthaapnaa| evaM tasyA eva ca pratijJAyAH prajJApanenopalabdhikAraNena pratyakSAnumAnai tihyaupamyAnyatamena dRSTAntavidharmaNA sAdhayitvA sAdhyavaidhayeNa dRSTAntamudAhRtya tadadRSTAntApekSeNa sAdhyasya na tathetyupasaMhAreNopanIyahekhapadezAt tasyA eva pratikSAyAH punaruktikaraNaM dRSTAntavaidhammyopadarzanaM sthaapnaa| kasmAdevaM sthApayedityata Aha-pUrva hiityaadi| hi yasmAlloke pUrva pratijJA kriyate pazcAt tasyAH pratijJAyAH sthApanA kriyate, anyathA pratijJAbhrazena nigrahasthAne patet / tarhi pratijJAM kRvaiva sthApayet / na cet sthApayituM zaknoti nigrahasthAne ca patedityata Aha-kiM hiityaadi| hi yasmAt / kimapratijJAtaM sthApayiSyatIti parantu pratijJAtamevArtha sthaapytiiti| tat sthApanAM drshytiythetyaadi| nityaH puruSa iti vAdinaH prtijnyaa| tatra heturakRtakalAt / akRtakavaM puruSasya mAtApitRkRtatvena dRSTatve'pyaitiApramANena prajJApitam / ga eSa eSa puruSo devanarAdiyoniSu jAyate sa na kenApi kRta ityAptA updishnti| eSa hetuISTAntasAdhAt purussnityvsaadhkH| kaH punariha dRSTAnta ityata Aha - dRSTAnta ityaadi| ythaakaashmiti| AkAzasamAnadharmavattvena puruSasya nityatvasAdhako'kRtakasamiti hetuH| iti dRSTAntasAdhAdakRtakatvena hetunA puruSasya nityatvaM sAdhayitvAkAzena dRSTAntena udAhRtya tadupanayati-tatropanaya iti| dRSTAntApekSaM sAdhyasAdhayeyukta dRSTAnte tadanusAreNa tathetyupaptaMhAro ythaa| yathA cAkRtakamAkAzaM nityaM , hetvAdibhizcaturbhiH kriyate, pratijJApi paraM prati sthApanA bhavati / yataH paJcAvayavamevAnumAna For Private and Personal Use Only
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1578 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam atha prtisstthaapnaa| pratiSThApanA nAma tasyA eva pratijJAyAH prati vipriitaarthsthaapnaa| yathA-anityaH puruSa iti viparItArthapratijJA, heturaindriyakatvAditi / dRSTAnto yathA--ghaTa iti, upanayo yathA-ghaTa aindriyakaH sa cAnityastathA cAyamiti, nigamanaM tasmAdanitya iti // 27 // tathA puruSo'kRtaka ityupsNhaarH| tataH kimityata Aha-nigamanamiti / tatra nigamanaM hetorapadezenAnena kAraNenaivamityevamapadezena pratizAyAH punaruktistasmAnitya iti| tasmAdakRtakakhadekhAkAzadRSTAntatadupanayA iti samudAyAt kAraNAnityaH puruSa iti sthApanA dRssttaantsaadhmmyopdrshnaa| dRSTAntavaidhammyopadarzanasthApanA tu prdshyte| nityaH puruSo'kRtakakhAd, yathA ghaTaH sakRtako'nityaH iti dRSTAntavaidhayeNAkRtakasamiti hetuH| tadghaTadRSTAntApekSa upasaMhArastUpanaya iha / yathA ghaTaH kRtakaH sa cAnityo na tathA puruSaH kRtakaH tasmAnityaH puruSa iti nigamanaM helapadezAt pratikSAyAH punruktiriti| iti sthApanA darzitA // 26 // gaGgAdharaH-atha pratiSThApaneti yaduktaM tad daya'te--atha pratiSThApaneti / evaMvAdinA pratijJAsthApanAyAH kRtAyA anantaraM prativAdinaH pratiSThApanA kaaryaa| kA punaH pratiSThApanetyata Aha-pratiSThApanA naametyaadi| tasyAH pUrvakRtAyA eva vAdinaH pratizAyAH pratIti viparItArthasya prativAdinA sthApanA pratiSThApanA naamocyte| sApi pUrvavada dvidhA / tadudAharati-yathetyAdi / anityaH puruSa iti vAdikRtAyA nityaH puruSa iti pratijJAyA viparItArtho'nityaH puruSa iti pratijJA prtivaadinH| tasyAH sthApanA yathA hekhAdibhiH kriyate tdaah-heturaindriykvaaditi| aindriyakakhamindriyagrAhyatvamiti hetudRSTAntasAdhAt / pratyakSaH purussaanitytvsaadhkH| kaH punariha tathAvidho dRSTAnta ityata Aha-dRSTAnta iti| yathA ghaTa iti| anityapuruSasya sAdhyasya sAdhAt tadanityatvadharmabhAvI dRSTAnto ghaTazcendriyaka ityudAharaNakaroti, sA viha sthApyatvenaiva labdheti na sthaapnaayaamihodaahRtaa| 'pratiSThApanA'padaM prathama sampratyaksaraprAptyA pratiSThApanA iti darzayati, dvitIyantu pratiSThApanA nAmeti tasyA evaM ityAdinA vakSyamANasya lakSaNasyopadarzanArtham / evaM sthApanA nAmetyAdAvapi punaruktasya prayojanaM For Private and Personal Use Only
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] vimaansthaanm| 1576 atha hetuH| heturnAmopalabdhikAraNaM, tatpratyakSamanumAnam aitihyamaupamyamityebhihetubhiryadupalabhyate tat tattvam // 28 // sAdhammyaNa puruSAnityatvasya saadhkmaindriyktvmiti| kathaM sAdhyasya dRSTAntasAdhayemityata Aha-upanaya ityaadi| yathA ghaTa aindriyakaH sa cAnityastathA cAyaM puruSa iti| dRSTAntApekSastathetyupasaMhAraH purussaanityvsyopnyH| tataH kimityata aah-nigmnmiti| kiM nigamanamityata Aha-tasmAdanityaH puruSa iti nigmnm| tasmAditi hekhapadezAt aindriyakalAditi hetoranena kAraNenaivamiti yathA ghaTa iti dRSTAntena yathA ghaTa aindriyakaH sa cAnityastathA puruSa aindriyaka ityevamapadezAt tasyA eva pratizAyA anityasya puruSasya punruktiriti| iti dRSTAnte saadhysaadhmyopdrshnprtisstthaapnaa| sAdhyavaidhamyopadarzanapratiSThApanA tu dyte| anityaH puruSa aindriyakakhAt yathA paramANuranai ndriyakaH sa ca nityaH ; yathA ca paramANurana. ndriyakaH sa ca nityo, na tathA puruSastasmAdanityaH puruSa iti / tahi tatrakattaH kiM nyUnateti nAzaGkAm / dRSTAnto hi dvividhaH sAdhyasAdharmyavaidhAbhyAM tddhrmbhaavvaan| iti vakSyate // 27 // gaGgAdharaH-nanu hetudRSTAntopanayanigamanastasyA eva pratikSAyAH sthApanA sthApaneti yaduktam, tatra ko hetuH ko vA dRSTAntaH ka upanayaH kiM nigamanam ityato'bhihitaM hetudRSTAnta upanayo nigamanamiti yat tat krameNAhaatha heturiti / atra sthApanAyAM hetuH| heturnAmopalabdhikAraNamiti pratijJAyA upalabdhikAraNaM heturnAmocyate na tuutpttikaarnnm| kiM kiM punarupalabdhikAraNamityata aah-ttprtykssmityaadi| anumAne tarkArthApattisambhavAbhAvAnAmantarbhAvaH kRtH| aitihA loke vede ca paarmpryopdeshH| aupamyam upmaa| pratisthApanAyAmupanaya-rUpAvayava-vizeSatvenopalabdhi-hetulAdiha vAdapakaraNe pRthguktm| nanu kimeSAmupalabdhikAraNakhamiti tadAhaebhihetubhiryadupalabhyate tat tttvmiti| yaditi upalabdhikriyAvizeSaNam / vaacym| 'pratiSThApanA' padagatasya prati'zabdasyArtha byAkaroti-viparItArthasthApaneti 'prati'zabdo'yaM viparItArtha ityarthaH / iyaJca pratiSThApanA AnvIkSikyA prakaraNasamArtha hetudUSaNam // 24-27 // cakrapANiH-- hetuzcAvinAmAvaliGgavacanaM yadyapi tathApIha liGgapragrAhakANi pratyakSAdipramANAnyeva yathoktahetumUlatvena 'hetu'zabdenAheti bodavyam, anyathA punaH pratyakSAghabhidhAnaM punarukaM For Private and Personal Use Only
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1580 crk-sNhitaa| / rogabhiSajitIyaM vimAnam ... atha dRSTAntaH / dRSTAnto nAma sa yatra mUrkhaviduSAM buddhisAmyaM tenaiva yo vaNyaM varNayatIti / yathAsiruSNo dravamudakaM sthirA upalabherathastu prmaabuddhaanukuulgunndossvicaaraadivyaapaarH| hAnopAdAnopekSA buddhiH pramA, phalaM tadupalabdhikAraNaM vyavasAyAtmikA nizcayabuddhiH pratyakSAdiH / tasyA nizcayAtmikAyA buddheApAro vastUnAM vyavasAtavyAnAM guNato doSato vicArastavyApAravattvAt pratyakSAdivyavasAyAtmakabuddhInAM karaNatvaM tadeva vyApAravattvaM prtykssaadiinaamuplbdhikaarnntvmiti| tadvicArAdijanakavyApAravattvAdAtmA krtaa| na tu pratyakSAdyanyatamatvamupalabdhikAraNavaM pramANavam / sarvapramANeSvasattvAt sAmAnyaM hi tanna bhavati, pramANavaM hi sarvapramANaniSTha sAmAnyaM na tu vizeSaH, pratyakSAdyanyatamatvantu vizeSa iti| yathA-vahnimAn parvato dhUmAditi pratyakSo hetudhuumH| ayamAturo mandAgnikhAditi jaraNazaktyAnumito mndaagnihetuH| nityaH puruSo'kRtakalAdityaitihyo heturakRtakatvam / asya mukhaM kAntatamaM candropamakhAdityaupamyena heturiti / etadupalabdhikAraNacatuSTayaM dRSTAntasAdharmyavaidhAbhyAM saadhysaadhnmiti| tacca gautmenaapyuktm| udAharaNasAdhAt sAdhyasAdhanaM hetustathA vaidhAt / vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena / udAharaNena sAmAnyAt sAdhyasya dharmasya sAdhanaM prajJApanaM hetuH| sAdhye pratisandhAya dhamma mudAharaNe ca pratisandhAya tasya sAdhanatAvacanaM hetuH| anityaH zabda utpttidhrmkkhaaditi| utpattidharmakamanityaM dRssttmiti| kimetAvaddhatulakSaNamiti netyucyte| kiM tahi tathA vaidhAt / udAharaNavaidhAcca sAdhyasAdhanaM hetuH| katham / anityaH zabda utpttidhrmkkhaat| anutpattidharmakaM nityaM yathAtmAdidravyamiti // 28 // .. gaGgAdharaH-atha kramikabAda dRSTAntaM lkssyti| atha dRSTAnta ityaadi| yatra mUrkha viduSAM dhuddhisAmyaM yo varNa varNayati sa dRSTAnto naamocyte| yatra syaat| upalabdhikAraNamiti vyApakasya saadhysyoplbdhikaarnnm| tattattvamiti taliGgamityarthaH // 28 // cakrapANiH-mUrkhaviduSAM buddhisAmyamityanena laukikAnAM paNDitAnAJca yo'rtho'vivAdasiddhaH, sa dRSTAnto bhavati, na pnndditmaatrsiddhH| yo'pi lokaprasido dRSTAnta ucyate, sa yAvanna pratipAdyapuruSaM pratiH sAdhyate, na tAvat dRSTAntatAmAsAdayatIti For Private and Personal Use Only
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1581 pRthivI AdityaH prakAzaka iti, yathA AdityaH prakAzakastathA sADya jJAna prakAzakamiti // 26 // varNanIye'rthe mUrkhA lokasAmyamanatItA naisargika vainayika buddhAtizayamaprAptA laukikA ucyante tadviparItAH parIkSakAH pramANairathaM parIkSitu prabhavanti / te tu vidvAMsaH samaM budhyante tathAvidhaM varNA yo varNayati sa dRSTAntaH sarvatra gRhyte| tatra yo dRSTAntaH sAdhyasAdhayaMvaidhAbhyAM taddhamprabhAvI sa iha sthaapnaaprtisstthaapnyograahyH| tatra ca yaH sAdhyasAdhAt taddharmabhAvI sa dRSTAnto, yastu sAdhyavaidhAt taddharmabhAvI sa vyatirekI dRSTAnta iti dvividha eva drshitH| sthApanApratiSThApanAbhyAmanyatra yathA dRSTAntastamudAharati / ythaagnirussnnH| dravamudakam / sthirA pRthivii| AdityaH prakAzaka iti mUrkhAzca budhyante vidvAMsazca budhynte| tatra yathAdityaH prakAzakastathA sAGkhA jnyaanmiti| Aditya iti mUrkha viduSAM buddhisAmyaviziSTaM varNana sAGkSaya jJAnaM prakAzakamiti varNayatIti dRSTAnta ucyte| gautamenApyuktam / lokikaparIkSakANAM yasminnarthe buddhisAmyaM sa dRssttaantH| iti| vyAkhyAtaca vAtsyAyanena / lokasAmyamanatItAlaukikAnaisargikaM vainayika buddhAtizayam aprAptAstadviparItAH parIkSakAstakaNa pramANairathaM parIkSitumarhantIti / yathAyamartha laukikA budhyante tathA taM parIkSakA api| so'ryo dRssttaantH| dRSTAntavirodhena hi pratipakSAH pratiSeddhavyA bhvntiiti| dRSTAntasamAdhinA ca svapakSAH sthApanIyA bhvntiiti| avayaveSu codAharaNAya kalpate iti| sa yathodAharaNAyAvayaveSu kalpate tathoktaM punsttraiv| sAdhyasAdhAt taddharmabhAvI dRSTAnta udAharaNam tadviparyayAdvA vipriitm| vyAkhyAtaJcaitadvAtsyAyanena / sAdhyena sAdharmya smaandhrmaataa| sAdhyasAdhAt kAraNAt taddharmabhAvI dRSTAnta iti / tasya dharmastaddhamaH tasya saadhysy| sAdhyazca dvividham / dharmiviziSTo vA dharmoM yathA shbdsyaanitytvm| dharma viziSTo vA dhammI, yathA anityaH zabda iti| ihottaraM tadgrahaNe na gRhyte| kasmAt ? pRthgdhrmvcnaat| tasya dharmastaddharmastasya bhAvastadbhAvaH, sa yasmin dRSTAnte varttate sa dRSTAntaH sAdhyasAdhAt taddharmabhAvI bhavati; sa codAharaNam bhaavH| atha buddhisAmyamAne na sAdhyasAdharmAvabhAvAdiSTatvAt dRSTAnto bhavatItyAha-yo vayaM varNayati yaH sAdhyaM sAdhayatItyarthaH / prasiddhasAdhyasAdhanasambandhazca dRSTAntaH sAdhyaM sAdhayatIti bhAvaH / For Private and Personal Use Only
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org . 1582 caraka saMhitA | [ rogabhiSagjitIyaM vimAnam upanayo nigamanaJcoktaM sthApanApratiSThApanAvyAkhyAyAm // 30 iSyate / tatra yadutpadyate tadutpattidharmakam / tacca bhUkhA na bhavati, AtmAnaM jahAti nirudhyate ityanityam / evamutpattidharmmakaM sAdhanam, anityatvaM sAdhyam / mekasmin dvayordharmmayoH sAdhyasAdhanabhAvaH sAdhamrmyAdivyavasthitam upalabhyate / taM dRSTAnte upalabhamAnaH zabda'pyanuminoti / zabdo'pyutpattidharmakatvAdanityaH sthAlyAdivadityudAhiyate / tena dharmmayoH sAdhyasAdhanabhAva iti / udAharaNaM tadviparyayAdvA viparItam / udAharaNamiti prakRtam / sAdhyavaidhamrmyAt taddharmmabhAvI dRSTAnto vA viparItamudAharaNamiti / anityaH zabdaH, utpattidharmakatvAt / yathA'nutpattidharmakaM nitymaatmaadi| so'yam AtmAdidRSTAntaH sAdhyavaidhamrmyAdanutpattidharmmakatvAt taddharmmabhAvI / yo'sau sAdhyasya dharmo'nityatvaM zabdasya sa tasmin bhavatIti / atrAtmAdau dRSTAnte utpattidharmma katvasyAbhAvAdanityatvaM na bhavatItyupalabhamAnaH zabde viparyyayam anuminoti / utpattidharmakatvasya bhAvAdanityaH zabda ityudAharaNasAdhammyatasya hetoH sAdhyasAdhamrmyAt taddharmmabhAvI dRSTAnta udAharaNam / udAharaNavaitasya hetoH sAdhyavaidhamrmyAcca taddharmmabhAvI dRSTAnta udAharaNam / pUrvvasmin dRSTAnte yo dhamya sAdhyasAdhanabhUtau pazyati, sAdhye'pi tayoH sAdhyasAdhanabhAvamanuminoti / uttarasmin dRSTAnte yayordharmmayorekasyAbhAvAditarasyAbhAvaM pazyati tayorekasyAbhAvAditarasyAbhAvaM sAdhye'pyanuminoti, tadetaddhekhAbhAseSu na sambhavatIti / ahetavo hetvAbhAsAstadidaM tUdAharaNayoH sAmarthyaM paramamRkSmaM duHkhabodhaM paNDitairupa vedanIyamiti / / 29 / / I gaGgAdharaH-kramikatvAdupanayanigamane Aha - upanaya ityAdi / sthApanAvyAkhyAyAmupanayo nigamanazcoktam / yathA nityaH puruSo'kRtakatvAt, yathA.kAzam / upanayo yathA cAkRtakamAkAzaM tacca nityaM tathA puruSa iti / nigamanaM tasmAnnitya iti / pratiSThApanAvyAkhyAyAJcopanayo nigamanaJcoktam / yathA anityaH puruSa aindriyakatvAt / dRSTAnto yathA ghaTaH / upanayo yathA ghaTa aindriyakaH, sa cAnityastathAcAyamiti / nigamanaM tasmAdanitya iti / ityevaM vyAkhyAnena jJApitamidaM sAdhyasAdhamrmyAt taddharmmabhAvidRSTAntApekSastathetyupasaMhAraH sAdhyasya agnAdayazca lokaprasiddhatvenodAhRtAH / tena eteSAmapi sAdhyasAdhanodAharaNamAdityAdivat kvacid dvandve 'yamayamiveti darzayati // 29/30 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1583 upanayaH / sAdhyavaidhAt taddharmabhAvidRSTAntApekSo na tathetyupasaMhArazca sAdhyasyopanaya iti| gautmenaapyuktm| udAharaNApekSastathetyupasaMhAro na tatheti vA sAdhyasyopanaya iti vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena / udAraNApekSa udAharaNatantra udAharaNavazaH / vazaH sAmarthyam / sAdhyasAdharmyayukta khalUdAharaNa sthAlyAdidravyam utpattidharmakasamanityatvaJca dRSTam / tathA zabda utpattidhammaka iti sAdhyasya shbdsyotpttidhmmklmupsNhiyte| sAdhyavaidhayeyukta punarudAharaNe aatmaadidrvye'nutpttidhrmkkhm| nityavaJca dRssttm| na ca tathA zabda iti anutpattidharmakavasya prtissedhenotpttidhrmksmupsNhiyte| tadidamupasaMhAradvaitamudAharaNadvataM bhvti| upasaMhiyate'nenetyupasaMhAro veditavya iti| dvividhasya hetodvi vidhasyodAharaNasyopasaMhAradvaitaJca samAnamiti / atha nigamanaJcoktaM yat tasmAnitya iti sthApanAyAM tasmAdanitya iti pratiSThApanAyAM tAbhyAmevaM jnyaapitm| yaddhekhapadezAt patizAyAH punarvacanaM tanigamana miti| gautmenaapyevmuktm| helapadezAt pratikSAyAH punavvecanaM nigmnmiti| vyAkhyAtazca vAtsyAyanena / sAdhammyokte vaidhayokte vA ythodaahrnnmupsNhiyte| tasmAdutpattidharmakalAdanityaH zabda iti nigmnm| nigamyante'neneti pratijJAhetUdAharaNopanayA ekatreti nigamanamiti / nigamyante samathyente sNbdhynte| tatra sAdhayokte tAvaddhatau vAkyam / anityaH zabdaH iti prtishaa| utpattidharmakalAditi hetuH| utpattidharmAkaM sthaalyaadidrvymityudaahrnnm| tathA cotpattidharmakaH zabda ityupnyH| tasmAdutpattidharmakakhAdanityaH zabda iti nigmnm| vaidhayokte'pi anityaH zabda utpattidharma kakhAt / anutpattidharmakamAtmAdidravyaM nityaM dRSTaM, na ca tathAnutpattidharmakaH zabda ityupanayaH tasmAdutpattidharmakavAdanityaH zabda iti| avayavasamudAye ca vAkye sambhUyetaretarAbhisambandhAt pramANAnyarthaM sAdhayantIti / sambhavastAvat zabdaviSayA prtijnyaa| Aptopadezasya pratyakSAnumAnAbhyAM pratisandhAnAt / anRSezca khAtantrAnupapatteH anumAnaM hetuH udAharaNe saadRshyprtiptteH| tatrodAharaNaM bhASye vyaakhyaatm| pratyakSaviSayamudAhaNam, dRssttenaadRssttsiddheH| upamAnamupanayastathetyupasaMhArAt, na ca tathetyupamAnadharmapratiSedhe vipriitdhmmopsNhaarsiddhH| sarveSAmekArthapratipattau sAmarthyapradarzanaM nigamanamiti / itaretarAbhisambandho'pi / asatyAM hi pratijJAyAmanAzrayA dekhAdayo na pravatteran / asati hetau kasya sAdhanabhAvaH pradarzyate / udAharaNe sAdhye ca kasyopasaMhAraH For Private and Personal Use Only
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1584 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam syaat| kasya cApadezAt pratijJAyAH punavvecanaM nigamanaM syAditi / asatyudAharaNe kena sAdhammyaM vaidhayaM vA sAdhyasAdhanamupAdIyeta / kasya vA sAdhamyavaidhaya'vazAdupasaMhAraH prvrttt| upanayazcAntareNa sAdhye'nupasaMhRtaH sAdhako dharmo nArtha sAdhayet / nigamanAbhAve cAnabhivyaktasandhAnAnAM pratikSAdInAmekArthena pravartanam / tatheti pratipAdanaM ksyeti| athAvayavArthaH sAdhyasya dharmasya dhammeiNA sambandhopAdAnaM prtishaathH| udAharaNena samAnasya viparItasya vA dhammasya sAdhakabhAvavacanaM heyrthH| dharmayoH sAdhyasAdhanabhAvapradarzanamekatra udaahrnnaarthH| sAdhanabhUtasya dharmasya sAdhyena dharmeNa saamaanaadhikrnnyoppaadnmupnyaarthH| udAharaNasthayodharmayoH sAdhyasAdhanabhAvopapatto sAdhye viparItaprasaGgapratiSedhArtha nigmnm| na caitasyAM hetUdAharaNavizuddhau satyAM sAdharmyavaidhAbhyAM pratyavasthAnasya viklpaacc| iti nigrahasthAnabahukha prkrmte| avyavasthApya khala sAdhyasAdhanabhAvamudAharaNe jAtivAdI prtyvtisstthte| vyavasthite tu khala dharmayoH sAdhyasAdhanabhAve dRSTAntasthe gRhyamANe sAdhanabhUtasya dharmasya hetukhenopamAnaM na sAdharmyamAtrasya na vaidhaya'mAtrasya veti| pratijJAsAdhyavacanamityuktvA atha sthApanA, sthApanA nAma tasyA eva pratijJAyA hetudRSTAntopanayanigamanaiH sthApaneti vacanena jJApitaM vAdinorvAdavAkyasya pratijJAdayaH paJcaivAvayavA na tvadhikA iti| tatraike khAhudinodivAkyasya te ca pratijJAdayaH paJca paJca cApare jijJAsAsaMzayazakyaprAptiprayojanasaMzayavyudAsA dazaite'vayavA bhvnti| jijJAsA hyapratIyamAne'rthe saMzayite ca prvrtikaa| yo'rthasvapratIyamAnaH saMzayito vA tamartha zAtumicchati tattvato hi zAkhA tamartha hAsyati vopAdAsyati vopekSiSyate veti| hAnopAdAnopekSAnyatamA buddhiH tttvjnyaanaadbhvti| tadartha jijnyaaste| saMzayazca jijnyaasaadhisstthaanm| yatrArtha saMzayaH syAt tamarthaM jijnyaaste| zakyaprAptizca pramAtuH prameyArthAdhigamArtha pramANAni / prayojanaM tattvAvadhAraNamadhAraNato hi heyaM jahAti vopAdeyamupAdatte vopekSyaM vopeksste| saMzayavyudAsaH pratipakSopavarNanaM tat pratiSedhArtha bhavati / iti| atra siddhAnta ukto vaatsyaaynen| pratijJAdayaH paJcaivArthasAdhakatvAd vAdinorvAde sAdhakavAkyasyAvayavA bhAgA ekadezA ityanantaram / na tu jijJAsAdayaH sAdhakavAkyasyAvayavAH arthasAdhakakhAbhAvAt / jijJAsA hyapratIya. mAnasyArthasya saMzayitasya ca padArthasya pratyayArtha pravartikA na tu saadhikaa| tasmAt sAdhakavAkyasya naavyvH| saMzayo'pi vyAhatadharmopaghAtArtha tattva For Private and Personal Use Only
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 4ma adhyAyaH ] vimaansthaanm| 1585 __ athottaram / uttaraM nAma sAdhammopadiSTe hetau vaidhamAvacanam, vadhammopadiSTe vA hetau sAdharmyavacanam / yathA hetusadharmANo vikArAH, zItakasya hi vyAdhehetubhiH sAdhammA himaziziravAtasaMsparzA iti bruvataH paro brUyAt-hetuvidhANo vikArAH; jJAne pratyAsanno na varthasya sAdhaka iti tasmAnAvayavaH / zakyaprApti pramANAni pramAtuH prameyAdhigamArthaM na tu vAdinorvAda sAdhakasya vAkyasya bhAgarUpeNa yujyate pratijJAdivaditi tasmAt zakyaprApti vyvH| prayojanazca tattvAvadhAraNamarthasAdhakasya vAkyasya phalaM naikadezastasmAt sAdhakavAkyasya nAvayava iti| saMzayavyudAsazca pratipakSopavarNanaM vAdinA tatpatiSedhena tattvajJAnAbhyanuzAkaraNArthaM na tu sAdhakavAkyArthasAdhanArtha tasmAnna sAdhakavAkyasyaikadeza ityataH paJcaiva pratijJAhetUdAharaNopanaya nigamanAnyavayavA iti gautmenoktmiti| iti sthApanA pratiSThApanA ca vyAkhyAtA bhavati // 30 // gaGgAdharaH-nanvevaM vAdiprativAdibhyAM helAdibhiH svasvapratijJAyAM sthApitAyAM satyAM kiM kAryamityata uktam uttaramiti yat tducyte--athottrmiti| vAdiprativAdibhyAM svasvapakSaM helAdibhiH sthApayikhA punaruttaraM kAryam / tat kIdRzamityata Aha-uttaraM naametyaadi| prativAdinA sAdhammyopadiSTe hetau kAryasya sAdhaNopadiSTe hetau sati vaidhaya'vacanaM kAryavaidhamryeNa hetorvacanamuttaraM nAma / tathA vaidhayopadiSTe vA heto kAryasya vaidharmeNopadiSTe hetau sati sAdharmyavacanaM kAryasya sAdharmeNa hetorvacanamuttaraM naamocyte| udaahrti-ythetyaadi| hetusadharmANo vikArA iti vAdinA sAdhammyokto hetuH prdshyte| shiitksyetyaadi| hi yasmAt / zItakasya zItanimittajasya vyAdheH zItalaihe tubhiH samAnadharmA himaziziravAtasaMsparzA vRddhihetava iti bruvatA vAdinaH paraH prativAdI brayAt cakrapANiH-- uttrmityaadi| 'uttara'zabdeneha jaatyuttrmuttraabhaasmiipsitm| yato'sAdhakasAdhammyamAtrapratyavasthAnamevottaravivaraNe darzayiSyati / uktaJca nyAye-"sAdharmyavaidhAbhyAM pratyavasthAnaM jAtiH" iti, etacca sAdharmyavaidhamryodAharaNArtham / tena nyAyoktA jAtyuttarA utkarSApakarSasamudayA apyanuktA ihaivAnubovyAH / hetusagharmANa iti hetusdRshaaH| zItakaH zItam. himaziziravAtagatAH sNsprshaaH| zItasya hetubhiH sAdhayamiti kRtvA yojnaa| tena himAdInAM 199 For Private and Personal Use Only
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .. . 1586 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIya vimAnam yathA zarIrAvayavAnAM dAhauSNyakothaprapacane hetubhidhammA hima. ziziravAtasaMsparzA ityetat saviparyayamuttaram // 31 // ___ atha siddhaantH| siddhAnto nAma sa yaH parIkSakairbahuvidhaM parIkSya hetubhiH sAdhayitvA sthApyate nirnnyH| sa tu caturvidhaH; hetuvidhANo vikArA iti| kathamityata aah-ythetyaadi| zarIrAvayavAnAM dAhANAdau ye hetavastaihetubhidharmyamuSNanimittasya vyAdhe ddheH prazamanahetavo himaziziravAtasaMsparzA iti| sAdhamryokte hetAvudAhRtyottaraM vaidhayokte hetaavuttrmudaahrti| etat svipryymuttrmiti| hetuvidharmANo vikArA ityukte hetusagharmANo vikArA ityuttaraM svipryymiti| tathA ca vAde / nityaH puruSo'kRtakakhAdityukta vAdinA paro brayAt yathA ghttH| yathA ghaTaH kRtakaH sa cAnityo na tathA puruSastasmAnitya iti // 31 // gaGgAdharaH--ityevamuttare prokta vAdibhyAM kiM kAryamityata uktam-siddhAnta iti yat tat procyate-atha 'siddhAnta iti| uttarAnantaraM siddhAntaH kArya iti| kaH punaH siddhAnta ityata Aha-siddhAnto naametyaadi| parIkSakairhetubhirbahuvidha vAdyamarthaM parIkSya sAdhayitu yo nirNayaH sthApyate sa siddhAnto naamocyte| nirNayazcokto gautmen| vimRzya pakSapratipakSAbhyAm arthAvadhAraNaM nirNayaH iti| sthApanApatiSedhau yau tau sAdhanopAlambhAvucyete to pakSapratipakSAzrayo vyatiSakto parasparasaMsakto khalvanubandhena pravartamAnau pkssprtipkssaavucyte| tAbhyAmarthAvadhAraNaM tayorekatarasya nivRttihetupradarzanenaikatarasyAvasthAnaM yasyAvazyambhAvi syAdavasthAnaM sa nirNaya iti / hetUnAM ye zItasparzAste zItake'pIti, saMsparzAH sAdharmya hetuvikArayoriti / paro bayAditi prativAdI vdet| dAhauSgyakothaprapacane vikAre iti zeSaH, hetupaisAdRzyaM hetuvaidharmyam / himAdisaMsparzAH himAdijanyazarIrAvayavadAhAdivikArasparze uSNe visarazA iti vaakyaarthH| evaM tAvat vaidhokte hetau viparyayAda yadA hetusAmyamuttaraM kriyate, tadA viparyayo bhavati / evamevodAharaNa. iyaM saviparyayaM sampUrNamuttaraM bhavatItyarthaM // 3 // cakrapANiH-sAdhyasAdhanodAharaNena bahuvidha parIkSitaM hetubhiH sAdhayitvA sthApyata ityasya vivaraNam-nirNaya iti| nirNIyata iti nirnnyH| etacca siddhAntalakSaNamabhyupagamasiddhAnte naasti| tena tatra buddhivyavasthitatvena coktaM siddhAntaM jJeyam / siddhAntaM vibhajate-sa cetyAdi / For Private and Personal Use Only
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1587 nanveSa tarhi kathaM nirNayaH syAt / eko hi svapratizAtArtha helAditaH sthApayati prptissiddhshcoddhrti| tathaiva prativAdI ca svapratizatamartha hekhAdibhiH sthApayati vaadiprtissiddhshcoddhrtaati| tatrAha-vimRzyeti vimarza kalA pakSapratipakSAbhyAmarthAvadhAraNaM yadbhavati dvayorekatarasya nivRttiranyatarasyAvasthAnamathavobhayasyAvasthAnamathavaubhayasya nivRttiH sa nirnnyH| tatreyaM yuktiH| ekasya sambhavo'parasyAsambhavaH pramANairya upapadyate tau sambhavAsambhavau vimarza nivttytH| sambhavapakSo'vatiSThate, asambhavapakSo nivarttate, iti bhavati sa ca siddhaantH| yatrobhayasya sambhavo'sambhavo vA tatra vimau na nivartate / tatra punarvimarzaH pakSapratipakSAbhyAM dyotyaM nyAyaM punaH pravartayatIti tathA vimarTena tharmisAmAnyagatau viruddhau dhau yathA puruSo nityazcAnityazca hetutaH smbhvti| yaH khalu puruSo jAyate devanarAdirUpeNa sa nityaH / yazca devanarAdirUpaH puruSaH so'nitya iti tatra smuccyH| nityazthAnityaca puruSa iti nirNayaH siddhaantH| yatraikadhammisthau viruddhau dhammau sambhavAsambhavau yathA kazcidAha ghaTo nityastAdUpyeNa siddhlaaditi| parazcAha anityo ghaTasta sadrUpeNa jaatvaat| tatra vimarzena pakSapatipakSAbhyAmavadhAyyate, yo'yaM ghaTo jAyate sa punarna janiSyate nazyati ca tasmAda nityo na nitya iti| evamekasya nivRttiraparasyAvasthitinirNayaH siddhaantH| evaM kriyAvad dravyamiti lakSaNavacane kaNAdokte kriyAguNavatsamavAyikAraNamiti dravyalakSaNamiti vcne| yasya dravyasya svabhAvasiddhasya pRthivyaptejovAyumanasaH kriyAyogo hetutaH sambhavati tat kriyaavdbhvti| yasyAtmakAladigAkAzasya na sambhavati kriyAyogastadakriyamiti dravyAkhyaikatharmisthayoviruddhayoH sakriyakhaniSkriyakhayoH ayugapadbhAvinoH kAlavikalpaH / svarUpaH prasiddhikAle navasu dravyeSu manaHpRthivyAdipazcakaM sakriyamAtmAdicatuSkamakriyam / kAryArambhakAle tu pazcAnAM sakriyANAM caturbhirakriyaiH saha saMyoge teSAM kriyAbhiH punaHpunaH saMyogavibhAgAbhyAM navAnAmeva paJcAnAM bhUtAnAmanyonyAnupravezAdanyonyAnugrahAdAkAzaH sakriyaH syAt / nityamano'nubandha AtmA manasaH kriyayopacarito ratho gacchatItivat sakriyaH syAt / dikkAlau ca bhUtAnumaviSTau teSAM kriyAbhirupacaritau sakriyo bhavata iti kriyAguNavatsamavAyikAraNaM navaiva dravyANi sambhavantIti kAlo viklpyte| athaika AhuH-vahnirmadhuraH pAzcabhautikalAt, ythekssuH| yakSuH pAJcabhautiko madhurazca tathA vahniH pAzcabhautikastasmAnmadhara iti / For Private and Personal Use Only
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1588 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam sarvvatantrasiddhAntaH pratitantrasiddhAnto'dhikaraNasiddhAnto'bhyupagamasiddhAnta iti| . tatra sarvatantra siddhAnto nAma tasmiMstasmin sarvasmiratantre prasiddham / santi nidAnAni, santi vyAdhayaH, santi siddhApAyAH aparasvAha-vahniramlastejo'mbubahulapazcabhUtAtmakakhAt, yathA tintidd'ii| yathA ca tintir3I tejo'mbubahulapaJcabhUtAtmikA sA cAmlA tathA vahnistejo'mbubahulapazcabhUtAtmakastasmAdamla iti| ityubhAbhyAM pakSAbhyAM pramANairvimRzyAvadhAyyate vahirna madhuro nAmlaH iti sa niNayaH siddhaantH| atredamavadhAtavyaM pratyakSe'rthAvadhAraNaM nirNayaH parIkSAviSaye tu vimRzya pakSapatipakSAbhyAmarthAvadhAraNaM nirnnyH| zAstravAda ca vimarzavaja pakSapatipakSAbhyAmarthAvadhAraNaM nirNaya iti| sidvAntaH katividha ityata Aha-sa tu caturvidha ityAdi / cAturvidhyaM siddhaantsyaah-srvetyaadi| savrvatatrasiddhAntaH pratitatrasiddhAnto'dhikaraNasiddhAnto'bhyupagamasiddhAnta itiiti| gautamenApyuktamtatrAdhikaraNAbhyupagamasaMsthitiH siddhAnta iti / vAtsyAyanena vyAkhyAtaJca / idamitthambhUtaJcetyabhyanujJAya mAnamarthajAtaM siddham siddhasya saMsthitiH siddhAntaH saMsthitiritthambhAvavyavasthA dharmaniyamaH, sa ca pakSapratipakSAbhyAmavadhAraNaM sa khalvayaM tatrAdhikaraNAbhyupagamasaMsthitiH siddhaantH| ttraarthsNsthitisttrsNsthitiH| tatramitaretarAbhisambaddhasyArthasamUhasyopadezaH shaastrm| adhikaraNAnuSaktArthasaMsthitiradhikaraNasaMsthitiH / abhyupgmsNsthitirnvdhaaritaarthprigrhstdvishesspriikssnnaayaabhyupgmsiddhaantH| tatrabhedAt tu. sa khalu cturvidhH| sarvatatrapratitatrAdhikaraNAbhyupagamasaMsthityarthAntarAbhAvAt iti / tatraitAzcatasraH saMsthitayo'narthAntarabhUtA iti / . atha krameNa tAnAha-tatra savvaMtatrasiddhAnto naametyaadi| tasmiMstasmin sarvasmiMstantre tat tat prasiddhaM yad yat sa sarvatatrasiddhAnto na tu ekaikasmin prasiddhaM yad yaditi / gautmenaapyuktm| sarvatatrAviruddhastantre'dhikRto'rthaH savvaMtatrasiddhAnta iti| vyAkhyAtaM vaatsyaaynen| yathA ghrANAdInIndriyANi gandhAdaya indriyArthAH pRthivyAdIni bhUtAni pramANairathasya grahaNamiti / svayamudAharati / sntiityaadi| santi nidAnAni / ityevamAdiH For Private and Personal Use Only
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1586 sAdhyAnAM vyaadhiinaamiti| pratitantrasiddhAnto nAma tasmin tasminnaikaikasmiMstantre tattat prsiddhm| yathA anyatrASTau rasAH SaDtra rasAH, paJcendriyANyatra anyatra par3indriyANi tantre / vAtAdikRtAH sarve vikArA yathAnAnyatra vAtAdikRtA bhUtakRtAzca prsiddhaaH| adhikaraNasiddhAnto nAma sa yasminnadhikaraNe prastUyamAne siddhAnyanyAnyapi adhikaraNAni bhvnti| yathA na sarvasminnAyurvedatantre prsiddhH| iti srvttrsiddhaantH| pratitatrasiddhAnto naametyaadi| tasmiMstasminnekaikasmiMstantre yad yat prasiddhaM tat tat pratitantrasiddhAntaH / tadudAharati / anyatrAyurvedatantre'STau rasA madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyAvyaktakSArA iti tatra siddhaaH| atra tantre Sar3a rasA madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyA iti siddhaaH| gautamenApyuktam-samAnatabrasiddhaH paratantrAsiddhaH pratitantrasiddhAnta iti| vyAkhyAtaJca vaatsyaaynen| yathA nAsata AtmalAbhaH / na sata AtmahAnam nirtishyaashcetnaaH| dehendriyamanAsu viSayeSu tattatkAraNeSu ca vizeSA iti sAGkhAnAm / puruSakamme nimitto bhUtasargaH, kammehetavo doSAH pravRttizca svaguNaviziSTAzcetanA asadutpadyate utpanna nirudhyate iti yoginAmiti / etaccarakatantrasamAnatantrasidvAH par3a rasAH paJcendriyANi vAtAdikRtAH saGgha rogAH prasiddhAH / paratatrAsiddhAstatra tatra paratantre'STau rasAH par3indriyANi vAtAdikRtA bhUtakRtAzca sarve rogA iti pratitatrasiddhAntaH / athAdhikaraNasiddhAnto naametyaadi| yasminnadhikaraNe prastUyamAne'nyAnyapyadhikaraNAni siddhAni bhavanti, so'dhikrnnsiddhaantH| gautamenoktazca-yatsiddhAvanyaprakaraNasiddhiH so'dhikaraNasiddhAnta iti / vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena / yasyArthasya siddhAvanya'rthA anuSajyante, na taivinA so'rthaH sidhyati, te'rthA yadadhiSThAnAH so'dhikrnnsiddhaantH| yathA dehendriyavyatirikto zAtA darzanasparzanAbhyAmekArthagrahaNAditi / atrAnuSaGgiNo'rthA indriyanAnAvaM niyataviSayANIndriyANi svaviSayagrahaNaliGgAni jnyaaturmaansaadhnaani| gandhAdiguNavyatiriktaM dravyaM guNAdhikaraNam niyataviSayAzcetanA iti pUrvAthasiddhAvetepratitantrasiddhAnte par3a rasA aSTau rasA iti parasparaviruddhe'pi vAde svayuktivyavasthApanabalAt tu siddhAntatvaM jJeyam / yasminnityAdau adhikaraNe itybhidheyprdhaantve| anyAnyapIti sAkSAdana For Private and Personal Use Only
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1560 | rogabhiSagajitIyaM vimAnam caraka saMhitA | muktaH kamrmAnubandhikaM kurute niHspRhatvAditi prastutai siddhAH karmmaphala mokSa puruSapra tyabhAvAH syuH / prabhyupagamasiddhAnto nAma sa yamarthamasiddhamaparIkSitamanupadiSTamahetukaM vA vAdakAle'bhyupagacchanti bhiSajaH / tad yathA - dravyaM pradhAnamiti kRtvA vakSyAmaH / guNaH pradhAnamiti kRtvA vakSyAmaH karmma pradhAnamiti kRtvA vakSyAmaH ityevamAdizvaturvvidhaH siddhAntaH // 32 // SthAH sidhyanti / na tairvinA so'rthaH sidhyatIti / svayaJzvodAharati / yathetyAdi / mukta AnuvandhikaM kampaM na kurute niHspRhatvAditi pUrvvaM prastute anuSaGgiNa ete karmmaphalamokSapuruSapretyabhAvAH siddhA bhavanti / na caitairvinA mukta AnubandhikaM kam na kurute ityeSo'rtho na sidhyatItyatyadhikaraNasiddhAntaH / athAbhyupagamasiddhAnto nAmetyAdi / yamarthamasiddhamaparIkSitamanupadiSTaM guruNA'thAhetukaM vA vAdakAle'bhyupagacchanti bhiSajaH so'rtho'bhyupagamasiddhAntaH / tadyathetyAdinodAharati / dravyaM pradhAnaM kRtvA vakSyAma ityAdi / gautamenApyuktam aparIkSitAbhyupagamAt tadvizeSaparIkSaNamabhyupagamasiddhAntaH / iti / vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena / yatra kiJcidarthajAtamabhyupagamyate, astu dravyaM zabdaH / sa tu nityo'thAnitya iti / dravyasya sato nityatAnityatA vA tadvizeSaH priikssyte| so'bhyupagamasiddhAntaH / svabuddhAtizayacikhyApapiyA parabuddhavazAnAcca vAdinA yadazrutAdikaM tadvaktu pravarttate iti / iti caturvvidhaH siddhAnta uktaH // 32 // , bhidhIyamAnAnyapi / anubabhrAtIti anubandhikaM janmAntare'pyanugAmItyarthaH / mukta iti pratyAsanamuktiH sarvvathA muktastvazarIratvAt karma na karoti / kiMvA anubandhikaM vizeSeNeti / siddhA ityAdi / yadIha karmmaphalaM na syAt, tadA mumukSuNApi kriyate karmmaphaloda vigno hyayaM na tat karma karoti / yadi ca mokSo na syAt tadA 'muktaH' iti vacanaM na syAt, tathA yadi ca puruSo na syAt, tadA kasya vA bandhaH kasya vA mokSaH syAt, tadA karmmaNo janmAntarAnubandhitvamanupapannaM syAditi na yuktamiti vadatA adhikaraNabalAdeva siddhAH siddhAntatvena karmaphalAdayaH svIkRtA bhavanti / asiddhamityasya vivaraNam - aparIkSitamityAdi // 32 // For Private and Personal Use Only
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1561 atha shbdH| zabdo nAma varNasamAnAyaH, sa caturvidhaH, gaGgAdharaH-nanu siddhAnte sati vAdinoH kiM kAryamityato vAdo hi zabdAtmakena vAkyena kriyate zabdastahi jJAtavya ityataH zabda iti. yadukta tadAha-atha zabda iti| atha vAkyajJAnArtha zabdo jJAtavyastatra kaH punaH zabdo dhvanyAtmako varNAtmako vetyata Aha-zabdo nAma vaNesamAmnAya iti / zabdastu knnaadenoktH| zrotragrahaNo yo'rthaH sa shbdH| anityazcAyaM kaarnntH| abhivyaktau dossaaditi| apare khaahuH| nityaH zabdo'nAdikhAt bhAvasvabhAvanityatvAt svabhAvasaMsiddhalakSaNavAt iti| tadyathA-prAksargAdidamasadevAsIdekamevAdvitIyam sa khalu saprabhAvaguNanigUDhA zaktireva mUlaM brhm| atiparamamUkSmAtisUkSmadhvaniprabhAvAdatiparamasUkSmAtisUkSmavyomarUpA zaktiH svaguNaprabhAvaM pariNamya tejo'bannAni lohitazuklakRSNavadAbhAsAni sRSTvA lohitazuklakRSNavadbhAsamAnA iti sUkSmadhvanyavarudvAtiparamasUkSmavyomarUpA vAk sambabhUva, sA gAyatrI bhagavatI durgaa| gAyati ca trAyate ceti gAyatrI, sA vidyAzAntinivRttipratiSTheti catasraH zaktayo bhUkhA milikhaikIbhUyAnantazaktimAn paravyomarUpaH paramAtmA paraH puruSaH zivo babhUva / sa tripAt puruSastasya jyotiHsvarUpA sA svayamajA sa savitA nAmAdiH puruSastasya prakAzanArthA sA sAvitrI tasyAtmA turIyaH pAda iti catuSpAdbrahmagAyatrIdAnauM srge| saiva gAyatrI tenAtmanA jIvena zivena tejo'vannAnyanubhavizya sarca ssjj| tatrAdau tejo'bannAni pariNamya kizcitsthUlamatisUkSmamatIndriyaM zabdaM sRjamAnA tadviziSTA satI paramA vidyA babhUva kaardhvniruupaa| tasmAccAkArAdayo mAtRkAvarNA atiparamasUkSmA atIndriyA babhUvuH sA paramA vidyA tadviziSTaH paravyomaiva sadAzivAkhyaH prathamo brhmpurussH| brahmavidyA shaastrmyH| tatastanmAtRkAvarNAnAm anantayogAt RgayajuHsAmAtharvAtmikA ' mAyA nAma kalAvidyA babhUva saivAvidyA vidyaavipryaayvidyaa| tadviziSTA RgvedayajurvedasAmavedAthabvevedAzcavAro brahmapuruSA avidyA zAstramayA bbhuuvuH| tatra sAmavidyA tAlarAgamayadhvanirUpA tAlarAgopAhitavAkyamayadhvanirUpA ca babhUva tadviziSTaH saamvedH| sa dvividhaH zabdo nityo'nAdikhAt svabhAvasaMsiddhalekSaNavAdbhAva cakrapANiH-'zabda'zabdeneha sngketblaadrthprtiikaarvrnnmaalocyte| Aptopadezazabdastu dvividhaH-paramAptapramAdipraNItastathA laukikAptapraNItazca / 'aitihya'zabdena paramAptapraNIto For Private and Personal Use Only
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1562 crk-sNhitaa| [rogabhiSajitIya vimAnam svabhAvanityatvAt / sa eva dvividhaH zabdaH krameNa sthUlo bhUlA khalvavyakte triguNasAmyalakSaNe'nabhivyaktarUpe sthitH| avyaktAnmahattattve vidyAtmaka eva dvividho vyvttet| tato'hakAre jAyamAne'vidyAtmako dvividha eva sthitH| tato'haGkArAjjAyamAne khAkAze sa eva dvividhaH zabdo'nabhivyakta eva sthitaH sahajarUpeNa sa evAkAzasyAtmA tadviyogAdAkAzo nazyati AkAzasya nityatvaM tatasthazabdasya tadAtmano nityakhAditi nityaH shbdH| tacchabdavadAkAzasyaikAdazAMzaikAMzasya sparzamAtra vAyAvanupravezAdAkAzavAyvAtmako yAtmako vAyuH zabdasparzayoyonirvAtakalAkalIye proktH| yastvAkAzasyAtmA zabdastasyAkAzato niHsaraNasvabhAvAbhAvAdvAyvanupraviSTasya vAyuto niHsaraNasvabhAvAt / tato vAyyAdInAM tejo'mbubhUmiSu krameNa pUrvapUrvasyAnupraveze sa dvividhaH zabdaH krameNa sthUlo'pyanabhivyaktarUpeNa sthitH| tataH paJcabhistaibhUtairArabdheSu dravyeSvabhighAtaprayuktAbhivyaktisvabhAvaH sthUlaH zabdo yttete| sa eva dvividhaH zabdastabIvINASThAGgalyAdyabhighAtakaNThatAlvAdhabhighAtAt kAraNato vAyvAdibhUtebhya eva jAyate na khAkAzAjAyata ityataskhanityaH zrotraNendriyeNa ca gRhyate ityevamabhighAtAt kAraNAdAkAzAdabhivyaktAvAkAzasyAnityavanazvarakhadoSAt / athavA zabdasyAbhivyaktimate vakSyamANadoSAta / iti kaNAdAdInAM srvessaambhipraayH| ata evAbhiprAyAda gautamenApi zabdaH priikssitH| vimarzahekhanuyoge ca vipratipatteH sNshyH| AdimattvAdaindriyakakhAt kRtakavadupacArAcca / na ghttaabhaavsaamaanynityvaannityessvpynityvdupcaaraacc| tattvabhAktayo nAkhavibhAgAdavyabhicAraH / santAnAnumAnavizeSaNAt / kAraNadravyasya pradezazabdenAbhidhAnAnnityeSvapyavyabhicAra iti / vyAkhyAtazca vAtsyAyanenaitat sarvaM tada ythaa| AptopadezaH zabda iti pramANabhAve vizeSaNamuktvA taM pramANazabdam / sa ca dvividho dRSTAtho'dRSTArthazcati vibhajya punaH zabdo nAnAprakAra iti jnyaapyte| tasmin nAnAprakAre satyAnRtadRSTArthAdRSTArthe sAmAnyena vicAraH kriyte| zabdaH kiM nityo'thAnitya iti| vimazehekhanuyoge ca vipratipatteH sNshyH| AkAzaguNaH zabdo'nabhivyakto'bhivyaktidhameka ityeke / gandhAdisahattivyeSu sanniviSTo gandhAdivadavasthito'bhivyaktidhammeka ityapare zabdasya nitytvvaadinH| AkAzaguNaH zabda utpattinirodhadhammeko 'varuddhaH, laukikAtapraNItazca zabdaikadezarUpaH satyaprakAravihito jnyeyH| vargasamAmnAya iti For Private and Personal Use Only
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1563 buddhivadityapare shbdsyaanitytvvaadinH| mahAbhUtasaMkSobhajaH zabdo'nAzrita utpattidhammaiko nirodhadhammaka ityanye cAnityavAdina aahuH| ato vimarzahetoviruddhasamAlocanahe toranuyoge ca vipratipattevibhinnapratipattitaH saMzayaH kiM nityaH zabdo'thAnitya iti| kimatra tttvmiti| tatrottaramanityaH zabda iti / kutaH ? AdimattvAdaindriyakalAt kRtakavadupacArAca / AdiyauniH kaarnnm| AdIyate yasmAditi kAraNavada nityaM dRssttm| saMyogavibhAgajazva zabdaH kaarnnvttvaadnityH| kA punariyamarthadezanA kaarnnvditi| utpattidhammakavAdanityaH zabda itythdeshnaa| bhUkhA na bhavati vinAzadharameka iti / sAMzayikametat / kimutpattikAraNaM saMyogavibhAgau zabdasya kimbhivyktikaarnnmiti| ata Aha aindriyklaaditi| indriyapratyAsattigrAhya aindriykH| kimayaM vyaJjakena samAnadezo'bhivyajyate rUpAdivat / atha saMyogajAcchabdAcchabdasantAne sati zrotrapratyAsanno gRhyate iti| saMyoganivRttau dUre'pi zabdagrahaNAnna vyaJjakena samAnadezasya grahaNaM zabdasyeti / dArutrazcane dAruparazusaMyoganivRttI dUrasthena zabdo gRhyte| na ca vyaJjakAbhAve vyajyasya grahaNaM bhvti| tasmAnna vyaJjakaH sNyogH| utpAdake tu saMyoge saMyogajAcchabdAcchabdasantAne sati zrotrapratyAsanasya zabdasya grahaNamiti yukta saMyoganivRttau zabdasya dUrasthena grhnnmiti| itazca zabda utpadyate naabhivyjyte| kRtkvdupcaaraat| tIvra mandamiti kRtkmupcryte| tIna sukhaM mandaM mukhaM tI duHkhaM mandaM duHkha miti tIvrakhAderupacAro yathA sukhAdau tathopacayete, tIvraH zabdo mandaH zabda iti zabda tiivrsaadurpcaarH| atha vyaJjakasya tathAbhAvAda grahaNasya tIvamandatArUpavaditi cenn| abhibhvopptteH| saMyogasya vyaJjakasya tIvramandatayA zabdagrahaNasya tIvamandatA bhavati / na tu zabdo bhidyte| yathA prakAzasya tIvramandatayA ruupgrhnnsyeti| tacca naivama bhibhvopptteH| tIvro bherIzabdo mandaM tatrIzabdamabhibhavati na mandastIvram / na ca zabdagrahaNamabhibhAvakaM zabdazca na bhidyte| zabda tu bhidyamAne yukto'bhibhvH| tasmAdutpadyate zabdo naabhivyjyte| aprApte'bhibhava iti cet shbdmaatraabhibhvprsnggH| atha manyate, asatyAM prAptAvabhibhavo bhvtiiti| evaM varNamelaka ityrthH| varNAnAM yadyapi atra sahasthAyinAM melako nAsti, tathApyekasmRtisamAna. ruupitven| kiMvA, pUrvapUrvAnubhavajanitasaMskArasahitAntyavarNAnubhavArohaNa melako jJeyaH / For Private and Personal Use Only
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1564 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam sati yathA bherIzabdaH kazcit tatrIzabdamabhibhavati / evamantikasthopAdAnamiva ki davIyaHsthopAdAnamapi tatrIsvanaM nAbhibhavet / aprAptaravizeSAt / tatra kaizcideva bheTyo praNAditAyAM sarvalokeSu samAnakAlAstatrIsvanA na shruuyernniti| nAnAbhUteSu zabdasantAneSu satsu zrotrapratyAsattibhAvena kasyacicchabdasya tIvrakhana mandasyAbhibhavo yukta iti| kaH punarayamabhibhavo nAma / graahysmaanjaatiiygrhnnkRtmgrhnnmbhibhvH| yatholkAprakAzasya grahaNAhesya aadityprkaasheneti| tatrAha vaadii| na ghaTAbhAvasAmAnya nityakhAnityeSvapyanityavadupacArAcca / na khalvAdimattvAdanityaH shbdH| kasmAt ? vybhicaaraat| AdimataH khala ghaTAbhAvasya dRSTaM nityavam / kathamAdimAn / kAraNavibhAgebhyo hi ghaTo na bhvti| kathamasya nityatvam ? yo'sau zabdakAraNavibhAgebhyo na bhavati tasyAbhAvo na kadAcidbhAvena nirvatAte iti / yadapyandriyakakhAt tadapi vybhicrti| aindriyakalaM sAmAnyaM nityaJceti / yadapi kRtakavadupacArAditi tadapi vybhicrti| nityeSvapyanityavadupacAro dRSTaH / yathA hi bhavati vRkSasya pradezaH kambalasya pradeza evamAkAzasya pradeza AtmanaH pradeza iti bhvtiiti| tatra nityavAdinaM prtyaah| tattvabhAktayo naakhvibhaagaadvybhicaarH| nityaH zabda iti tatra nityavamityatra kiM taavnitykhm| AtmAntarasyAnutpattidhammakasyAtmahAnAnupapattinityatvam / taccAbhAve noppdyte| bhAktantu bhvti| yat tatrAtmA na mahAnAsIt / yadabhUkhA na bhavati na jAtu tat punrbhvti| tatrAnitya iva nityo ghaTAbhAva ityayaM pdaarthH| tatra yathAjAtIyaH zabdo na tathAjAtIyaka kArya kizcit dRzyate iti vybhicaarH| yadapi sAmAnyanityavAditi indriyapratyAsattigrAhyamai ndriyakamiti sntaanaanumaanvishessnnaat| nitye vyabhicAra iti prakRtam / nendriyagrahaNasAmarthyAcchabdasyAnityatvaM kiM tarhi ? indriyapratyAsattigrAhyakhAt santAnAnumAnam, tenAnityavamiti / yadapi nityeSvapyanityakhavadupacArAditi, n| kAraNadravyasya pradezazabdenAbhidhAnAnnityeSvapyavyabhicAra iti / evamAkAzasya pradeza AtmanaH pradeza iti nAtrAkAzAtmanoH kAraNadravyamabhidhIyate yathA kRtksy| kathaM hyvidymaanmbhidhiiyte| avidyamAnatA ca prmaannto'nuplbdhH| kiM tahi ttraabhidhiiyte| saMyogasyAvyApyavRttilam / paricchinnena dravyeNAkAzasya saMyogo nAkAzaM vyaamoti| avyApya hi vattete iti| tadasya kutakena dravyeNa saamaanym| na hyAmalakayoH saMyogaH For Private and Personal Use Only
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1565 AzrayaM vyAmoti / sAmAnyakRtA ca bhaktirAkAzasya prakAza iti / anenAtmapradezo vyaakhyaatH| saMyogavaca shbdbuddhgraadiinaamvyaapyvRttivmiti| evamaindriyakazabdasyAnityatve siddha punarvAdI bhaasste| atha tahi nirupAdAnakA zabdaH / kasmAt ? praagutptternuplbdhH| zabdasyotpapatteH pUrvamupalabdhyabhAvAt nirupaadaankvaasnggH| naavrnnaadibhyH| AvaraNAdibhyaH kAraNebhyo na praagutptteruplbdhiH| naivam, tessaamnuplbdheH| aavrnnaadiinaamnuplbdhikaarnnaanaamuplbdhrnaavrnnaadibhyo'nuplbdhiH| AvaraNasannikarSavyavadhAnAdikaM zabdAnupalabdhikAraNaM nopalabhyate / tasmAt prAk zabdotpatteH zabdArambhakaH zabdo naasti| na hi vijAtIyaguNena vijAtIyaguNa Arabhyate / tasmAdayaM zabdo nirupAdAnaka iti| tatrottaram / tdnuplbdhernuplmbhaadaavrnnoppttiH| yadi zabdasyAnupalabdhikAraNAnAmAvaraNAdInAmanupalambhAnAstivam AvaraNAdyanupalabdhirapyanupalambhAt tahi naastiiti| AvaraNopalabdhyabhAvapratiSedhAdastyAvaraNAdikaM zabdAnupalabdhikAraNamiti / tatrAha punrvaadii| anupalambhAdapyanupalabdhisadbhAvavannAvaraNAnupapattiranupalambhAt / AvaraNAnupalabdhiranupalabhyamAnApi yathAsti tathAnupalabhyamAnamapyAvaraNamastIti yadyabhyanujAnAti bhavAn tdaanuplbhymaanaapyaavrnnaanuplbdhirsti| tsmaanaastyaavrnnmnuplmbhaaditi| tarhi c| anupalambhAtmakakhAdanupalabdherahetuH / yadupalabhyate tadasti yatnopalabhyate tnnaastiiti| anupalambhAtmakamasaditi vyavasthitam / upalabdhyabhAvazcAnupalabdhiH, sA punrbhaavkhaanoplbhyte| saca khalvAvaraNaM tasyopalabdhyA bhvitvym| na copalabhyate tadAvaraNamityato nAstIti tacca yaduktaM nAvaraNAnupapattiranupalambhAditi tadayuktam / tasmAd astyasya zabdasyopAdAnaM nityaH shbdH| kasmAt ? asprshvaat| yathA aakaashm| yathA cAkAzamasparza tacca nityaM tasmAnitya iti| na krmaanitykhaat| asparzakhAdAkAzavanna zabdo'sya zabdasyopAdAnaM nityaH (shbdH)| kasmAt ? kaanitytvaat| karma cAsparzamanityam / dRSTaM sparzavAMzvANunitya ityubhayataH savyabhicArI hetuzca dRSTAntazceti 'sAdhammyaNa dRSTAnto na saadhuH| sAdhyavaidhammyeNa dRssttaantshc| nANurnityakhAt / nityaH shbdo'sprshkhaat| yathA ghttH| yathA ca ghaTaH spRzyaH sa canityo na tathAspRzyaH / zabdastasmAnnitya iti sAdhyavaidhayeNa. dRSTAnto'pi na bhvti| kasmAt ? annunitytvaat| aNurhi spRzyaH sa ca nityaH sarvo hi spRzyo For Private and Personal Use Only
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1566 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam nAnityo na nitya iti vybhicaaraaditi| etenoktaM bhvti| yo'sAvasya zabdasyopAdAnabhUtaH zabdo'nabhivyakta AkAze'sminnaNuH nitya iti, sa eva vAyvAdiSvanupavizya krameNa sthUlaH sannapi nendriyagrAhyaH sa so'pi nityH| pAJcabhautike dravye khabhivyajyate sa ityata utpadyate ityucyate tato nAnupAdAno na nityaH parankhanitya iti sthirakhAditi nAsthiraH zabdo varNAtmako hi zabdaH sthirH| kasmAt ? sampradAnAt / adhyApako'dhyApyamAnAya ziSyAya yadadhyayanaM dadAti tasmAt varNAtmakaH zabdaH sthiro na khsthirH| ttrocyte| tdntraalaanuplbdherhetuH| sampradAnAdityayaM hetuna hetuH| adhyApanAdhyayanayorantarAle zabdopalabdhyabhAvAt / tatrAha sthirkhvaadii| adhyaapnaadprtissedhH| asati sampadAne'dhyApanaM na syAt tadadhyApanaliGgena tyordhyaapnaadhyynyorntraale'vsthaanmuplbhyte| sampadAtuH sampadIyamAno hyvsthitH| tasmAt sthiratasyApratiSedhaH / tatrAha prtivaadii| ubhayoH pkssyornytrsyaadhyaapnaadprtissedhH| adhyApakasthaH zabdaH ziSyaM prapadyate yat tadadhyApanam ? atha nRtysyopdeshvt| nRtyazikSako yathA nRtyati tathAnukaroti natteka ityevamadhyApakoccAritazabdAnukaraNamadhyApanamityetayorubhayoH pakSayoranyatarasyAdhyApanakhAdantarAle'nupalabdherasthiratvapratiSedhAbhAvaH shbdsyaasthirkhmev| athAha-sthiraH zabdo nAsthiraH / abhyAsAt / abhyasyamAno hi zabdaH sthiro dRshyte| paJcakRtaH paThati dazakRtaH paThatIti tadrUpa evAvasthito dRshyte| tasmAdavasthitasya zabdasya punaHpunaruccAraNamabhyAsa iti / tatrAha-nAnyatve'pyabhyAsasyopacArAt / avasthitAdanyatve'pi khalvanavasthite'bhyAsAbhidhAnAna sthiratvaM zabdasya / yathA dvinRtyatu bhavAn trinetyatu bhavAn 'triranRtyadviranRtyaditi bhvissydtiityonttenyornvsthityoraatybhidhaanmiti| ttraapyaah-anydnysmaadnnyvaadnnyditynythaabhaavH| yadidamekasmAdanyadityucyate tat punaH svasmAdananyavAdanyanna bhvti| evamanyatAyA abhaavH| tatra yaduktamanyatve'pyabhyAsasyopacArAditi tadayuktamiti / tatrAha prativAdI-tadabhAvenAstyananyatA tyoritretraapeksssiddheH| annyditi| na anyditynnyt| tatrAnanyaditi kasmAt ? anyazabdasya pratiSedhArthakanA saha samAsaH / yadi cAtrottarapadaM nAsti kasyAyaM pratiSedhena saha smaasH| yasmAdanyo yaH sa khalu tadabhAvastatrAnanyatA naasti| tayodvayoH parasparApekSAnyatAyAH siddheH| yo yasmAdanyastasmAdanyaH sa iti bhavatyananyaH / For Private and Personal Use Only
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org dama adhyAyaH ! vimAnasthAnam / 1567 na tu yA yasmAdanyaH so'nanya iti / atrAyamabhisandhiH, ekasmAdyasmAdanyoSparastasmAda parasmAdanyaH sa ekaH / yathA ghaTazabdAdanyaH paTazabdaH paTazabdAdanyo ghaTazabdaH khalvananya iti cet tadAbhyAso na syAt / ghaTo ghaTo ghaTa ityevaM hi bhavatyabhyAsastatra pUrvI yo ghaTazabdaH sa dvitIyAderanyoM dvitIyAdistasmAdanya ityananya ityatrAnyatvaM tAvat kimucyate / tat tadAnupUrvIkatvena tadananyatvaM na khanyatvaM tarhi kiM dvitIyakAlAduccaritatvam / tathAtve ca yenaikavidhagAyatratrAdimantreNa pUrvauccaritenAcAyyeNa dIkSitastasya gAyatrAdevasya tathaiva punaruccaritasyAnyatve zikSitatvadIkSitatvAbhAvaprasaGgaH syAt svaravarNavyatikrame tu na tat tanmantratvaM yathA syAt tathA tAdrSyeNApi tanmatratvaM na syAditi na mAtRkAvarNavyatiriktAnAM varNAnAmutpAdanena zabdAntaraM kathaM kuryyAt tasmAt sthiro varNAtmakaH zabdo'bhivyaktinirodhadharmmakaH / kAraNAdabhivyajyate kAraNAt tirodhatte / na ca kAraNAnnazyati / kasmAt ? vinAzakAraNAnupalabdheH / yadanityaM tasya vinAzaH kAraNAd bhavati taccopalabhyate / yathA loSTrasya kAraNadravyavibhAgAdvinAzaH sa ca vibhAga upalabhyate zabdazcedanityastadA tasya vinAzo yasmAt kAraNAdbhavati tadupalabhyeta na ca punarupalabhyate tasmAnnityaH zabda iti / tatrAha - azravaNakAraNAnupalabdheH satatazravaNaprasaGgaH / yathA vinAzakAraNAnupalabdheravinAzAnnityastathA khalvazravaNakAraNAnupalabdheH satatazravaNaprasaGgo na ca satataM zrUyate zabda iti / vyaJjakAbhAvAdazravaNamiti cet prasiddhaM vyaJjakam / atha vidyamAnasya zabdasya nirnimittamazravaNamiti vidyamAnasya nirnimitto vinAzazceti samAnazca dRSTavirodho nimittamantareNa vinAze cAzravaNe ceti / upalabhyamAne cAnupalabdherasattvAdapadezaH / anumAnAccopalabhyamAne zabdasya binAzakAraNe vinAzakAraNAnupalabdherasattvAdityanapadezaH / anena kAraNenaivamityapadezaH / atha yasmAdaviSANI tasmAdazva iti kimanumAnamiti cet santAnopapattiH / upapAditaH zabdasantAnaH / saMyoga vibhAgajAcchandAcchabdAntaraM jAyate tato'pyanyat tato'pyanyadityevaM hi zabdasantAnastenAnumAnamiti / tatra kAyryazabdaH kAraNazabdaM niruNaddhi / pratighAtidravyasaMyogastvantikasya zabdasya nirodhakaH / dRSTaM hi tiraHpratikuDyamantikasthenApyazravaNaM zabdasya zravaNaM dUrasthenApyasati vyavadhAne iti / ghaNTAyAmabhihanyamAnAyAM tArastArataro mando mandara iti zrutibhedAnnAnAzabdasantAno'vicchedena zrUyate tanna nitye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1568 caraka saMhitA | [ rogabhiSagajitIyaM vimAnam zabde / ghaNTAsthamanyagataM vA avasthitaM santAnanivRttau kAraNaM vAcyam / yena zratisantAno bhavatIti / zabdabhedazca sati zrutibhede upapAdayitavya iti / anitye tu zabde ghaNTAsthaM santAnanivRttisaMyogasahakArikAraNAntaraM saMskArabhUtaM pratighAtajavegAkhyaM paramandamanuvarttate / tasyAnuvRtyA zabdasantAnAnuvRttiH padumandabhAvAcca tIvramandatA zabdasya tatkRtazca zrutibheda iti / na vai nimittAntaraM saMskAra upalabhyate / anupalabdherhetornimittAntaraM nAstIti / tatrAha - pANinimittaprazleSA cchandAbhAvenAnupalabdhiH / pANikammaiNA pANiprazleSo bhavati / tasmiMzca sati zabdasantAno nopalabhyate / tataH zravaNAnupapattiH / tatpratighAtidravyasaMyogaH zabdasya nimittAntaraM saMskArabhUtaM pratighAtajavegAkhyaM niruNaddhItyato'numIyate / tasya ca nirodhAcchandasantAno notpadyate / anutpattau zrutivicchedaH / yathA pratighAtidravyasaMyogAdiSoH kriyAhetau saMskAre niruddhe gamanAbhAva iti / kampasantAnasya sparzanendriyagrAhyasya coparamaH / kAMsyapAtrAdiSu pANisaMzleSo liGgaM saMskArasantAnasyeti / tasmAnnimittAntarasya saMskArabhUtasya pratighAtajavegasya nAnupalabdhiriti / vinAzakAraNAnupalabdhezvAvasthAne tannityatvamasaGgaH / yadi yasya vinAzakAraNaM nopalabhyate tadavatiSThate, avasthAnAcca tasya nityatvaM prasajyate / evaM yAni khalvimAni zabdazravaNAni zabdAbhivyaktaya iti mataM na teSAM vinAzakAraNaM bhavatopalabhyate / anupapAdanAdavasthAnamavasthAnAnnityatvaM prasajyate / iti / atha naivaM tarhi vinAzakAraNAnupalabdheH zabdasyAvasthAnAnnityatvamiti / kampasamAnAzrayasya nAdasya pANimazleSAt kampavat kAraNoparamAdabhAvaH / vaiyadhikaraNye hi pratighAtidravyamazlepAdasamAnAdhikaraNasyaivoparamaH syAditi / asparzatvAdapratiSedhaH / AkAzaguNaH zabda itIdaM yat pratiSidhyate ayamanupapannaH pratiSedhaH / asparzatvAcchandAzrayasya / rUpAdisamAnadezasya grahaNe zabdasantAnopapatteH / sparzavyApidravyAzrayaH zabda iti jJAyate na ca kampamAnAzraya iti / pratidravyaM rUpAdibhiH saha sanniviSTaH zabdaH samAnadezo vyajyata iti nopapadyate iti / katham ? vibhaktyantaropapattezca samAse / santAnopapattezvati cArthaH / tajhAkhyAtam / yadi rUpAdayaH zabdazca pratidravyaM samastAH samuditAstasmin samAse samudAye yo yathAjAtIyakaH sanniviSTaH tasya tathAjAtIyasyaiva grahaNaM na bhavitavyaM zabde rUpAdivat / atra yo'yaM vibhAgaH ekadravye nAnArUpA bhinnazrutayo vidharmANaH zabdA abhivyajyamAnAH , For Private and Personal Use Only
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1564 dRSTArthazcAdRSTArthazca satyazcAnRtazceti / tatra dRSTArtho nAma tribhihetubhidoSAH prakopamApadyantai cha, SaDbhirupakramarupazAmyanti, shruuynte| yacca vibhAgAntaraM sarUpAH samAnazrutayaH sadharmANaH zabdAstItramandadharmatayA bhinnAH zrUyante tadubhayaM noppdyte| nAnAbhUtAnAmutpadyamAnAnAmayaM dhammau naikasya vyajyamAnasyeti / asti cAyaM vibhAgo vibhaagaantrshc| tena vibhAgopapattarmanyAmahe / na pratidravyaM rUpAdibhiH saha zabdaH sanniviSTo vyajyata iti| dvividhazcAyaM zabdo varNAtmako dhvnimaatrshc| tatra varNa eva zabdaH kiM vopAhitaH zabdo varNAtmakaH ? Adara vrnnsyaanityvprsnggH| vopAdhiko dhvanizcecchabdastahiM ca varNaH kiM nityo'nityo vA ? na tAvadadhvanivadanityaH akSarAbhidhAnAt ; yanna kSarati tadakSaraM varNamitya narthAntaram / na cAkSaramityayaM zabdaH paribhASito'kArAdiSu / mAtRkAvaNebhyo'tiriktA varNA na mAtRkAvaNebhyo jAyante zabdAcchabdAntaravat / kaNThatAlvAyabhighAtAdiprayatna vizeSeNa dhvanireva siddhavarNenopAhitaH pravyajyate'kArAdirUpeNa zrUyate / tadakAropAhitadhvanireva platarUpeNa zrUyate, sa khalvakAropAhitadhvanisantAnona khkaarsntaanH| DhakkAdidhvanivanna plutAdadhiko'kArAdidhvanisantAnazca shruuyte| na ca mAtRkAvarNAdadhikAzca zrUyante tasmAdvo nityH| tarhi kiM mAtRkAvarNasamasaGkhyaka eva varNAtmakaH zabdo nAdhika ityata Aha-zabdo nAma varNasamAmnAya iti / nA abhyaase| varNAnAM samAnAsamAnAnAm A samyaG nAya iti varNasamAmnAyaH iti / samyagabhyAso varNAnAM smaanaasmaanaanaamnntyogaadnntH| sa caikaH saMpUyyate vaakyruupenn| akArAdevakaikavarNastu na vAkyarUpeNa pUryate, tasmAdvAkyaghaTakAnAM padAnAM padaghaTakAnAM prakRtipratyayAgamAnAJca varNAnAM dhvanirUpeNAbhivyaktAnAM zabdatve'pi khalviha vAdamAgepadatayA vivakSApravattemAne hi vAda vAdinoruktipratyuktibhyAmarthabodhakavAbhAvAt / na hAkena padena tadghaTakadhAtupAtipadikAdimAtreNa vA vivakSito'tho vAdinA zakyate jJApayitum iti, tasmAdavAkyamevArthasphoTaH / iti jJApayitumAha-sa caturvidha iti / taM vibhjte| dRssttaarthshcetyaadi| yasyArtha iha dRzyate sa dRSTArthoM dRSTaphalaH zabdaH / sa dRSTAyo nAma ythaa| ___ tdaahrti-ttretyaadi| tribhihetubhirdoSAH prkopmaapdynte| ityeka * prakupyantIti bahugrantheSu paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| / rogabhiSajitIyaM vimAnam sati zrotrAdisadabhAve shbdaadigrhnnmiti| aSTArthaH punarasti pratyabhAvo'sti mokSa iti| satyo nAma ythaarthbhuutH| santyAyuvedopadezAH, santi siddhApAyAH sAdhyAnAM vyAdhInAm, santyArambhaphalAnIti / satyaviparyAyAcAnRtaH // 33 // vAkyaM dRssttphlm| asAtmendriyArthasaMyogAdibhistribhihetubhiH sarve vAtAdayo doSAH prakupyantIti dRshyte| / evamudAharaNAntaraM ziSyahitArtha drshyti| par3a bhirupkrmairupshaamynti| laGghana haNIyAdibhiH sarve kupitA doSAH prazAmyantIti dRshyte| aparamudAharaNamAha-zrautrAdisambhave shbdaadigrhnnmiti| epa hi pramANazabdaH / athAdRSTArthamAha-adRSTArthaH punarasti pretyabhAvo'sti mokSa iti / yasyAtha iha na dRzyate so'dRSTAH zabdaH, sa khalvadRSTaphalaM vaakym| asti pretyabhAva ityekamaparamasti mokSa iti / eSo'pi prmaannshbdH| yadyapi dRSTArthAdRSTArthI zabdau satyAthoM yathArthabhUtakhAt tathApi dRSTArthAdRSTArthavyatirikto'pi satyaH zabdo'stIti pRthagucyate satyo nAma yathArthabhUta iti| sa ca yathArtho dvividhaH-aloke satyo loke satyazcAnRta iti| avyaktAdRrddha pradhAnaM kSetrajJaH kAlo vidyA vidyAviziSTapaJca brahma puruSA RgvedAdayaH satyAH prmaarthtH| loke punaravyaktAtmAdayazcaturviMzatistattvAni tanmayadevanarAdayazca saGghAtAH satyAnRtAH paramArthe'nRtakhAt loke satyakhAca / tdudaahrti-sntyaayurvedopdNshaaH| iti paramArthasatyatvAt satyazabdaH ; santi . siddhApAyAH sAdhyAnAM vikArANAmiti loke satyaH paramArthe'nRta iti satyAnRtArthaH styshbdH| evaM santyArambhaphalAnIti styaanRtaarthshbdH| eSo'pi pramANazabdaH / athAnRtazabdamAha-satyaviparyayAccAnRta iti / yathA nAstIzvaraH nAstyAtmA nAsti kammaiphalaM nAsti punarbhavaH, evaM yAvanmithyAvAkyamiti / mithyArthazabdasyApi vAdaM prayogAdupadeza iti|| varNasamAmnAyo vAkyantu vaziSThAya agninoktamAgneyapurANe'laGkAre / saGkSa pAdvAkyamiSTArthavyavacchinnA pdaavlii| tatra ca varNandaM syAt padaM suptiGaprabhedavat / saGkSapAt samAsata iSTArthavyavacchinnA padAvalI vAkyaM dRSTAtha iti prmaannaantroplbdhiyogyaarthH| vibhihetubhiriti prjnyaapraadhaadibhiH| Sar3apakramA lakanAdayo lngghnvRhnniiyoktaaH| eteSAM vAkyAnAmihaiva dRzyate'rtha iti raSTArthasvam / savi. pamya'yaH-'na santyAyurvedopadezAH' ityAdijJeyaH // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hama adhyAyaH vimaansthaanm| 1601 bhvti| iSTArthena vyavacchinnA padAvalI sambhavati nAnArthakavAkyaM yatrArthe vivakSA prayokturvartate tatrArthe yAvatpadAbhidhAnena vivkssnniiyaarthsmaaptistaavdo'piissttH| sA padAvalI vAkyaM na khavivakSitena arthena / yathA harirdhAvati vegena jighAMsanarikuJjaramiti / yenArthana vyavacchidyate sa evArtha iha pdaavlybhidhiiyte| hariviSNurvA siMho vAnyo veti tadanyAtha tu na vAkyam / tatra padaM varNadvandaM yat subantaM tiGantaJca tat pdm| suvantaM devo devItyAdi, tiGantaM bhavati gcchtiityaadi| nanu tatra bhavatIti bhUdhAtuH tatastipa zapa bhuva ukArasya guNa okAraH saMhitAyAmokArasyAt tataH siyAti iti| gacchatIti gamegacchAdeze sidhAtIti varNoM vikArI kimAdezIti ? tatroktaM gautmen| vikArAdezopadezAt sNshyH| dathyoti kecidikAra - khaM hilA yakhamApadyate iti vargasya vikAraM manyante, kecit tatra punarikArasya prayoge viSaye yadikArasya sthAnamikArastatsthAnaM jahAti yakArastatsthAnamApadyate ityAdezaM bru vate ; ubhayamidamupadizyate, tatra na jJAyate kiM tattvamiti sNshyH| na tAvadvavikArAH santi, prakRtividdhau vikAravRddheH; na santi varNavikArAH prakRtividdhau hi vikAro vivddhte| dravyavikAreSu prakutyanuvidhAnaM dRSTam / dadhyatreti yakAre vRddhidIrghavidhAnaM nAsti prakRtau punarikAre ddhizca dIghezca vidhiiyte| vaikArika ityAdau vRddhiH, vIsarpa ityAdau dIrghaH / tadanuvidhAnAbhAvAnnAnumeyo varNavikAra iti| tatrAha vikaarvaadii| nyuunsmaadhikoplbdhevikaaraannaamhetuH| varNavikArapratiSedhe prakRtividdhau vikAraviddheriti heturhetuH| kasmAt ? vikArANAM nyUnasamAdhikopalabdheriti / dravyavikAraH prakRtenyU nAzca samAzcAdhikAzca dRzyante / dravyavikAradRSTAntazca / nAtulyaprakRtInAM vikaarviklpaat| atulyAnAM dravyANAM prakRtibhAvo hi vikalpyate vikArazca prkRtiirnuvidhiiyte| na vivarNamanuvidhIyate yakArastasmAda dravyavikAro na dRssttaantH| ttraah| drvyvikaarvaissmyvdvrnnvikaarH| yathA dravyakhena tulyAyAH prakRtevikAravaiSamyaM pRthivIvikAra eka vidho jalavikArasvanyavidhastathA varNakhena tulyAyAH prkRtervikaarviklpH| ikArasya yakAro yakArasya punarikAra iti| na vikaardhmmaanupptteH| naivaM sAmAnyena vikaarviklpH| vikaardhrmaanupptteH| ayaM hi vikAradhammo dravyasAmAnye'pi yadAtmakaM dravyaM mRdvA suvarNa vA tasyAtmano'nvaye pUrvavyUho nivartate vyUhAntaraJcopajAyate, taM vikAramAcakSmahe / For Private and Personal Use Only
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1602 caraka saMhitA | [ rogabhiSagjitIyaM vimAnam yathA suvarNa kuNDalaM bhavati mRttikA ghaTo bhavati, na tathA vikAro yakAro kAro vA ikAraH / tadAtmAnvayAbhAvAt / vikArAbhAve hetvantaraJcAha / vikAraprAptAnAmapunarAvRtteH / na varNavikArAH santi vikAraprAptAnAm apunarAvRtteH / yathA kASThasya bhasmale punarna kASTarUpeNAvRttirikArasya yatve punayekArasyetvaM dRzyate / dadhyatra vivyathe athaiSaH / suvarNAdInAM punarAvRtterahetuH / vikAramAptAnAm apunarAvRtteriti heturahetuH / suvarNAdInAM punarAvRtteH / kaTakaH suvarNAtmakaH kuNDalaM jAyate kuNDalatvaM vihAya punaH kaTakatvaM prApnoti / kathaM punarAvRttiH ? tadvikArANAM suvarNabhAvAvyatirekAt / suvarNAdInAM vikArANAM suvarNabhAvenaiva prakRtyanucchedeneva vikAramAptAnAM punaH AvRtteH / vikAraprAptAnAmapunarAvRtteriti heturahetuH / nanvavasthitaM suvarNa hIyamAnena kuNDalatvena copajAyamAnena ca dhammeNa dharmi bhavati / naivaM kazcidvarNa iti / tasmAt suvarNadRSTAnto nopapadyate / tatrAha vikAravAdI / varNa khAvyatirekAd varNavikArANAmapratiSedhaH / varNatvenAvasthita ikArAdiH hIyamAnena khalu ikAratvammeNopajAyamAnena ca yatvammeNa dhamrmI bhavati, tasmAdvarNa vikArAH santi na teSAM pratiSedhaH / tatrAha pratiSedhavAdI / sAmAnyavato dharmmayogo na sAmAnyasya / suvarNakha sAmAnyavato hi suvarNasya kuNDala kaTakavayogo na suvarNatvasya sAmAnyasya / na tathA varNakha sAmAnyavato varNasya nikhilasya ikAratvayakAratvadharmmayogaH / na vA varNatvasya sAmAnyasya taddharmmayoga iti na varNavikArAH santi / itazca varNavikArAnupapattiH / nityakhe vikArAt anityatve cAnavasthAnAt nityA varNA iti pakSe ikArayakArau vaNau tadubhayo-' nityatve vikArAnupapattiranityatve ca vinAzitvAt kaH kasya vikAra iti / anityA varNA iti pakSe'navasthAnaM varNAnAm / sa cotpattinirodhaH / utpadyaniruddhe vikAre yakAra utpadyate / yakAre cotpadyaniruddhe ikAra utpadyate / iti kaH kasya vikAraH ? tadetadavagRhya sandhAne sandhAya cAvagrahe kSayamiti / nAsti ca suvarNasya svarUpaM kimapi rUpaM yadrUpaM sadutpadyate tadeva vikArabhUtaM tadeva kaTakaH syAt kaTakaH punaH kuNDalaM kuNDalaM punaH kaTaka iti / evaM varNe'pi svarUpaM kimapi rUpaM nAsti yadikArAdirUpeNotpadyate sa ca vikArabhUtastasya vikAro kArastasya punarikAra iti samAdhiH / nityatvapakSe ca samAdhiH / nityAnAm atIndriyatvAt taddharmmavikalpAcca varNavikArANAmapratiSedhaH / nityA varNA na vikriyante iti pratiSedho yuktaH / kasmAt ? nityAnAmatIndriya For Private and Personal Use Only
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ! vimAnasthAnam / 1603 , vAt taddhammaivikalpAcca nityAnAM savvaSAmatIndriyatvAt / tatra savvaSAM nityAnAm atIndriyatve'pi dvau dhammau vikalpyete, pariNAmI caiko'zo'pariNAmI cAro'zastayoH apariNAmI yo'zaH sa mukhyaH, pariNAmI tu yo'zastadaMge kAraNataH pravyaktaH san kAryya rUpeNa jAyate sa tasya vikAraH / anyathA sannityamadravyavat kAryyaM kAraNa sAmAnya vizeSavaditi dravyaguNakarmaNAmavizeSaH kathamupapadyate, yannityaM tat kathaM kAraNa' syAt ? pariNAmyaMzo yadi na vatrttate pariNamya hi kAryamArabhate / dravyaguNayoH sajAtIyArambhakatvaJca kathaM syAt ? AkAzaH AkAzAntaramArabhate tathAtmAtmAnaM kAlaH kAlAntaraM didigantaraM mano mano'ntaramiti / tasmAdevaM pariNAmApariNAmau dvau dhamrmo vikalpyete / tadvikalpAnna doSaH / anyathAvikalpe tu doSaH syAt / tad yathA / nityaM kiJcidatIndriyaM kiJcidaindriyakam / kiJcidvikriyate kiJcinna vikriyate, ityevaM vikalpo viruddho vAbhAso bhavati / aindriyakaM cennityaM syAdvikAro na syAd vikArazcennityaM na syAditi / tasmAnnaivaM vikalpyate / anityatvapakSe tu samAdhIyate / anavasthAyitve varNopalabdhivadvikAropapattiH / perstasthAyinAM varNAnAM zravaNa bhavati, evameSAM vikAro bhavati / ityasambandhAdasamarthA / arthapratipAdikA varNopalabdhiH na vikAreNa sambandhAda samarthA, yA gRhyamANA varNa vikAramupapAdayediti / tatra yAdRgiyaM gandhaguNA pRthivI evaM zabdasparzAdiguNApi / tAhametadbhavatIti / na ca varNopalabdhirvarNanivRttau varNAntaraprayogasya nivarttikA yo'yamivarNa nivRttau yakArasya prayogaH yadyayaM varNopalA nivarttate tadA tatropalabhyamAna ivarNo yatvamApadyata iti gRhyate / tasmAdvarNopalabdhiheturvarNavikArasyeti / tatrAha - vikAradharmitve nityalAbhAvAt kAlAntare vikAropapattezca apratiSedhaH / taddhammai vikalpAditi na yuktaH pratiSedhaH / na khalu vikAradharmakaM kiJcinnityamupalabhyate / iti varNopalabdhivata iti na yuktaH pratiSedhaH / varNavighAte hi dadhi atreti prayujya ciraM sthitvA tataH saMhitAyAM prayuGkte dadhyatreti ciranivRtte cAyamivarNe yakAraH prayujyamAnaH kasya vikAra iti pratIyate / kAraNAbhAvAt kAryyAbhAva ityanuyogaH prasajyate iti / itazca varNavikArAnupapattiH / prakRtyaniyamAdvarNa vikArANAm / varNa vikArAbhAvapratiSedho na yuktaH / varNavikArANAM prakRtyaniyamAt / ikArasthAne yakAraH zrUyate yakArasthAne cekAro vidhiiyte| dRSTo hi vikAradharmitve prakRtiniyamaH / aniyame niyamAnnAniyamaH / yo'yaM prakRteraniyama uktaH sa niyato yathAviSayaM For Private and Personal Use Only
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1604 caraka saMhitA | | rogabhiSagjitIyaM vimAnam vyavasthitaH / niyatatvAnniyama iti bhavati / evaM satyaniyamo nAsti / tatra yaduktaM prakRtyaniyamAdityayuktamiti / niyamAniyamavirodhAdaniyame niyamAccApratiSedhaH / niyama ityatrAbhyanujJA / aniyama iti tasya pratiSedhaH / anujJAtaniSiddhayozca vyAghAtAdanarthAntaratvaM na bhavati / aniyamaca niyatakhAt niyamo na bhavatIti / yadevaM pariNAmAt kAyryakAraNabhAvAdvA varNavikAropapattirbhavati tarhi kiM sthAnyAdezAbhAvAt prayoge vikArazabdaprayoga iti saca bhidyate / guNAntarApatyupamaddehAsavRddhilezazleSebhyastu vikAropapattervarNavikAraH / guNAntarApattirudAttasyAnudAtta ityevamAdiH upamardoM nAma ekarUpanivRttau rUpAntarotpattiH, hAso dIrghasya hrasvaH, vRddhirhasvasya dIrghaH, guNavRddhiplatA vA tayoH, lezo lAghavam, asteH sta iti, zleSa AgamaH prakRteH pratyayasya vA / eta eva vizeSA vikArAH, eta evAdezA iti / ete cedvikArA upapadyante tarhi varNavikArA iti / te vibhaktyantAH padam / yathAdarzanaM vikRtA varNA vibhaktyantAH padasaMjJA bhavanti / vibhaktidveyI sup ca tiG ca / supnAmikI tiGAkhyAtikI / upanipAtAvyayAstani padasaMzAH syuH 1 naivam, avyayAllopa iti ziSyate / padasaMjJAprayojanaM padenArthasampratyayaH / nanu dhAtunAmnAM pratyayayogena padaM bhavati tena ekena padena kathamarthasampratyayo bhavati, dhAtunAmapratyayebhya evArthasampratyayo bhavati / yathA pacatIti padam / tatra DupacaS pAke laH katterIti / vattemAne lar3iti laTastip / nAmni prathamo yuSmadi madhyamo'mmaduttama iti, ekasmin ekavacanamiti nAmnyekasminnekavacanaM tip / tathA ca ekAzrayo varttamAnaH pAka iti pacatIti padArtho na bhavati, paceH pAkArthastip ekArtho nAma yogI dhAtuyogI tu varttamAno'rthaH iti / varNa evArthasphoTa iti cenna / na hyantareNa padAvayavabhAva prakRtipratyayau mitho'nvayamA pade te na cAnApannAnvayau svasvArtha sampratyAyayataH / sarvvAdezAzca vamasAdayo na prakRtipratyayavibhAganirdezAH santi / tasmAt padamevArthasphoTa iti / naivaM padamapi nAntareNa vAkyAvayavabhAvaM sampUrNArtha pratyAyayati nAntareNa ca padAntarArthasAnnidhyaM sampUrNArthapratyAyane mitho'nvayamApadyate / na ca pacate'yaM brUte'sAvityAdiSu yamiti sAviti ca padam / tatra idamadasorarthasampratyayenAntareNa vihitasaMhitApratisandhAnaM padazAnaM bhavati na ca vAkyajJAnamantareNa tathAvidhapadazAnaM bhavatIti vAkyamevArtha - sphoTaH / taddhi parasparamanvitAnAM svAvayavabhUtAnAM padAnAmarthasamudAyaM sphoTayati varNAnAmAnupUrvyA vAkyasya zravaNena tadavayavasmRtyA tattadavayavArthabodhAt tataH ; For Private and Personal Use Only
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1605 padAnAM sarveSAmathAnvayaM yogyatayAvadhAyya savvArthAnAmekapiNDena bodho vAkyAd bhvti| tatrAnvayo dvividhH| prayoktaranvitAthapadaprayoge kartavye'nvitArthAbhidhAnaM padAnAM vAkyArthaboddhaH padAbhihitArthAnvaya iti| vAkyazca uktam, saMkSepAda vAkyamiSTArtha-vyavacchinnA padAvalIti / iSTo hyathaiH sa bhavati nAnArthAnAM yo'thoM vivakSito yAvadbhiH padAnAmarthazca samApyate'bhISTArthazApanaM tadiSTArthena vyavacchidyate bhidyate yA padAnAmAvaliH sa iSTArthavyavacchinnA padAvalirvAkyaM saGgha pAt saamaanyaadbhvti| tasya vAkyasya tadvAkyAvayavAnAM padAnAM tattatpadAvayavAnAca dhAtuprAtipadikapratyayAnAmAbhidhAne sAmarthyamuktamagnipurANe'laGkAraprakaraNe'gninA vshisstthaay| tad yathA zabdArthobhayAlakAreSu prazastikAntyaucityasaMkSepayAvadarthatAbhivyaktibhedena Sar3a vidheSu madhye'bhivyakti ma yo'lngkaarstllkssnnmuktm| prakaTakhamabhivyaktiH zrutirAkSepa itypi| nasyA bhedau zrutistatra zAbdaM svaarthsmrpnnm| bhavennaimittikI pAri-bhASikI dvividhaiva saa| nimittaM trividhaM tatra syAt tu jAtiguNaH kriyaa| saGkataH paribhASeti tataH syAt paaribhaassikii| mukhyaupacArikI ceti sA ca sA ca dvidhA dvidhaa| svAbhidheyaskhalaDhattiramukhyArthasya vAcakaH / yayA zabdo nimittena kenacit saupcaarikii| sA ca lAkSaNikI gauNI lkssnnaagunnyogtH| abhidheyaavinaabhuut-prtiitilekssnnocyte| abhidheyena sambandhAt sAmIpyAt smvaaytH| vaiparItyAt kriyAyogAllakSaNA paJcadhA mtaa| gauNI guNAnAmAnantyAdanantA tdvivkssyaa| anyadharmastato'nyatra loksiimaanurodhinaa| samyagAdhIyate yatra sa samAdhiriha smRtH| zruteralabhyamAno'yo yasmAdbhAti scetnH| sa AkSepo dhvaniH syAca dhvaninA vyajyate ytH| zabdenArthena yatrArthaH kRlA svymupaarjnm| pratiSedha iveSTasya yo vishesso'bhidhitsyaa| tamAkSepaM bruvantyatra stutaM stotramidaM punaH / adhikArAdapetasya vastuno'nyasya yA stutiH| yatroktaM gamyate nArthastatsamAnavizeSaNam / sA samAsoktiruditA saGkha pArthatayA budhaiH / apahna tirapahna tya kishcidnyaarthsuucnm| paryAyoktaM yadanyena prkaarennaabhidhiiyte| eSAmekatra saMzA ca samAkhyA dhvniritytH| iti / vyAkhyAtaJcaitat sarca tisraSaNIye saGkSa peNa punariha vistareNa vyAkhyAyate / tada yathA-prakaTalamabhivyaktiH zrutirAkSapa ityaap| tasyA bhado zrutistatra zAndaM svAthasamarpaNamiti / prakaTatvaM sphuTakhamarthasya pravyaktIkaraNasAmathryamabhi For Private and Personal Use Only
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1606 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam vyktirucyte| tasyA abhivyaktaH dvau bhedau zrutirAkSepa itypi| tatra tayormadhye zrutirnAmAbhivyaktiH zAbdaM zabdakRtaM svasyArthasya samarpaNamucyate / zabdena yo'rthaH samarpyate tadarthasamarpaNaM zrutirnAmAbhivyaktirucyate / tat-zrutigrahastu vyAkaraNAdibhyaH syAt / taduktam / zaktigrahaM vyAkaraNopamAnakoSAptavAkyAd vyavahAratazca / vAkyasya zeSAd vivRtervadanti sAnidhyataH siddhapadasya vRddhAH / iti| tatra nAnAzrutInAmarthabhedagrahaNamaryAdibhyo bhavati / taduktam / arthAt prakaraNAlliGgAt aucityAda deshkaaltH| zabdArthAstu vibhidyante na rUpAdeva kevalamiti / zabdAnAM zaktirvyAkaraNAda gRhyte| Du paca e paake| paceH pAke shrutiH| laH karmaNi ca bhAve cAkarmakebhya ityAdinA tiGAM katteri karmANi bhAve ca zruviH tadvizeSagrahaNaM zapazyanAdi-yagAdibhyaH syAditi / / upamAnAt / gauriva gavaya iti gosAdRzyAt gavayajJAnam / / kossaat| astrI paGka pumAn pApmA pApaM kilviSakalmaSamityAdi / 0 / AptavAkyAdAptavacanAt / loke yathAyaM ghaTo'yaM paTa ityevamAdiH / / vyvhaartstu| yavazabdena yAzikA yAzikadeze zUkadhAnya vizeSa vyvhrnti| mlecchAH kaGgam / / vAkyazeSAt / vibhaktyantaM padamiti vAkye vibhaktizabdasya supativibhaktiriti zeSavacanAt / / vivRteyathA / ihaba zrutistatra zAbdaM svArthasamarpaNamiti, tasmAnneha zrutirvedaH / / siddhpdsaannidhyaat| rAmalakSmaNau pazyeti lakSmaNasAnidhyAda dAzarathau rAmazabdagrahaH / rAmakRSNau pazyeti kRSNapadasAnnidhyAda vAsudeve raamshbdgrhH| iti / tathA zabdArthasaMzaye vizeSo gRhyate'rthAt / / dravyANAM zaktirityatrArthAt sAmarthya na tu zaktirdevatA / / prkrnnaat| rAmAyaNe rAmazabdo dAzarathau / / liGgAt / mitraM nAsti mamAtra tu / iha klIvAda bAndhave, mitro bhAtIti puMliGgAt mUrye / / aucityAt / kRSNo namati devakImityatra vAsudeve kRSNazabdo na pArAzaye / / dezAd ythaa| garne rauti haririti bheke harizabdaH / / kaaltH| varSAsu rauti hariH iti bheke hrishbdgrhH| iti / tAM zrati vibhajate-bhavennaimittikI pAri-bhASikI dvividhaiva saa| iti / nimittena viziSTa zrutinaimittikI, paribhASayA zratiH pAribhASikI, iti dvidhA shrutiH| tatra nimittamAha-nimittaM trividhaM tatra syAt tu jAtiguNaH kriyeti / jAtiH guNazca kriyA ceti trividhaM zabdArthazrutau nimittam / prAksarge yasya vastuno yannAma paramezvareNa buddhizaktyAdhyavasya yadRcchayA zaktyA niyamitam, tatra tatra vastuni tasya tasya zabdaraya pravRtti nimittaM prsiddhmiti| tacca kasyacit For Private and Personal Use Only
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1607 . zabdasya jAtau kasyacid guNe kasyacit kriyAyAM prasiddhaprahatterjAtizabdo gaurityAdiH, guNazabdo nIla ityAdiH, kriyAzabdazcala ityaadiH| pAribhASikImAha-saGketaH paribhASeti tataH syAt paaribhaassikii| nAmakRdbhiH kRtaH saGketaH pribhaassaa| ityataH paribhASayA zabdasya pravRttiH pAribhASikI nAma shrutiH| yathA zivadurgAha riprabhRtiSu zivAdayaH zabdAH yadRcchAsaGketAda yAdRcchikA iti / pAtaJjalabhASye coktam / jAtizabdo guNazabdaH kriyAzabdo ydRcchaashbdshcturthH| gauH zuklazcalo Dittha iti zabdAnAM catuSTayI pravRttiriti / satastu dvividhaH-prAk prasiddha aadhunikshc| pitrAdibhirnAmakaraNaM zAstrakAreNa saMzAkaraNaM prasiddhaH shivaadiH| te dve vibhajate / mukhyaupacArikI ceti sA ca sA ca dvidhA dvidhaa| iti| mukhyA caupacArikI ceti sA zrutiH pundvidhaa| sA ca naimittikI sA ca pAribhASikI dvidhA dvidhA bhvti| mukhyA caupacArikI ceti| mukhyA naimittikI aupacArikI naimittikI, mukhyA pAribhASikI aupacArikI ca paaribhaassikiiti| mukhyA prasiddhA, yasya yo'rthaH tsyaivaabhiyocyte| iti| loke vede ca yasya yo'rthastasya tasminnarthe'bhidhAnAma zrutirmukhyA prsiddhaa| yathA gauH zuklazcala ityaadiH| naimittikii| zikdugodiH pAribhASikI ca iti mukhyaa| athaupacArikI lkssyti| svAbhidheyaskhaladattiramukhyArthasya vAcakaH / yayA zabdo nimittena kenacit saupcaarikiiti| zabdaH kenacinimittena svAbhidheyAdarthAt skhalantI vRttiryasya sa svAbhidheyaskhalavRttiH san amukhyArthasya vAcako yayA zrutyA syAt sA zrutiH aupacArikI naimittikI pAribhASikI c| naimittikI ythaa| nadISu vasatAM zreSTho gagAvAsI naraH smRtH| gaGgAvAsIti gaGgAsamIpe vAsI lakSaNAtra paaribhaassikii| gaumahipIti gauNI naimittikI, yamunA gaGgA gaGgeveti pAribhASikI gauNIti dvidhA aupcaarikii| aupacArikI vibhajate / sA ca lAkSaNikI gauNI lakSaNAguNayogataH / iti| sA naimittikI pAribhASikI caupacArikI dvidhA, lAkSaNikI ca gauNI c| tatra lAkSaNikI lakSaNAyogataH, gauNI guNayogataH syAt / tatra lakSaNAM lkssyti| abhidheyAvinAbhUta-pratItilekSaNocyate / abhidheyo'bhidhayA yo'rthaH zabdanAbhidhIyate tasyAbhidheyasyAthesyAvinAbhUtastadarthasyAparityAgenAmukhyo yo'rthastasya pratItiryayA syAt sA lakSaNocyate iti| tatrAbhidheyArthAvinAbhAvo yathA syAt tadvacanena For Private and Personal Use Only
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1608 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam lakSaNAM vibhjte| abhidheyena sambandhAt sAmIpyAt samavAyataH / vaiparItyAt kriyAyogAllakSaNA pazcadhA mtaa| iti / abhidheyena sambandhAdekA lakSaNA-kuntAH pravizanti, puNyatama aayurvedH| abhidheyena sAmIpyAd dvitIyA lakSaNA-nayAM grAmaH, gaGgAyAM ghossH| samavAyatastRtIyA-imAH kSatriyajAtayo dRSalatvaM gtaaH| iti| kSatriyajAtizabdasya tajjAtimAktiSu lkssnnaa| tacchtaH zaza iti vaiparItyAt / asamavAyataH yathA-madhuro guruH snigdhaH zItazca / madhure snigdhvaadiinaamsmvaayaat| madhuradravye lakSaNA cturthii| kriyAyogAt svAbhidheyAvinAbhUtArthapratItihetuH paJcamI lkssnnaa| amlo rucikRta, rucijananakriyAyogAdamlazabdasyAmladravye lkssnneti| samavAyasya sambandharUpatve'pi pRthagvacanaM tadva parItyAllakSaNAkaraNArtha sambandhasAmAnyavaiparItyAllakSaNApratiSedhArthaJceti / tenAbhidheyArthasambandhAdeva ye lakSaNAM vadanti tanirastam / .. lakSaNAM vibhajya gauNI vibhjte| goNI guNAnAmAnantyAdanantA tdvivkssyaa| gauNI nAmopacArikI naimittikapAribhASikAvinAbhUtArthapratItiheturanantA gunnaanaamaanntyaat| tattadguNavivakSayA . tattadgauNI naamaupcaarikii| yathAgnirmANavaka ityagnivajyotiSmattvAdagniH, puruSaH siMha iti siMhavAdvikramaguNavattvAt siMhaH, puruSo'yaM gaIbha iti gaddebhavadalpabuddhagrAdiguNayogAda gardabha ityevmaadiH| asya saMzAntaramAha-anyadharmastato'nyatra loke saamyaanurodhinaa| samyagAdhIyate yatra sa samAdhiriti smRtH| iti| anyasyaikasya dhammau yat tato'nyatra yatra loke sAmyAnurodhinA pusA samyagAdhIyate sa smaadhirucyte| agnirmANavaka ityagniguNasamAdhAnAnmANavakaH samAdhiriti / athAtra jijJAsyam |-jaatinimitten yayA dhRtyArtha zabdaH pravartata sA zrutirne mittikIti, yathA gauriti yaduktaM tatra kaH punagaupadAthaH ? kiM govaM gavAkRtirvA govyaktirveti saMzayAna Ahayata tad gautamenoktam / tadarthe vyaktayAkRtijAtisanidhAvupacArAt saMzaya iti / vyAkhyAtaM vaatsyaaynen|-avinaabhaavvRttiH snidhiH| avinAbhAvena vartamAnAsu vyaktyAkRtijAtiSu goriti pryujyte| tatra na jJAyate'nyasamaH padArthaH kim, usa sarca iti| zabdasya prayogasAmarthyAt padArthAvadhAraNam / tasmAt-yA-zabdasamUhatyAgaparigraha-sahyAddhApacayApacayavarNasamAsAnubandhAnAM vyaktAvupacArAd vyktiH| vyaktiH pdaarthH| kasmAt ? yAzabdaprabhRtInAM vyaktAvupacArAt upacArataH pryogH| yA gaustiSThati yA gauniSANeti / For Private and Personal Use Only
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1606 nedaM vAkyaM jAterabhidhAyakam abhedAda, bhedAt tu dravyAbhidhAyakam / gavAM samUha iti bhedAda drvyaabhidhaaykm| na jAterabhedAt / gokhanAtirhi nAnekA vaidyAya gAM dadAtIti dravyasya tyAgo na jAteramUrttavAt pratikramAnukramAnupapattezca / dAne grahIturyaH kramaH sa pratikramaH, dAturyo dAnetikartavyatAkramaH so'nukramaH / parigrahaH svtvenaabhismbndhH| kauNDinyasya gauAhmaNasya gauriti / dravyAbhidhAne dravyabhedAt sambandhabhedaH / kauNDinyasya yA gauAhmaNasyAnyasyAparA gauna sA gauriti parigrahe bhvtyuppnnH| jaatisvbhinnaa| yA kauNDinyasya gauH sAnyasya brAhmaNasya gauriti| saGkhyA daza gAvo viMzatirgAva iti bhinnaM dravyaM saGkhayAyate na jaatirbhedaaditi| vRddhiH kAraNato drvysyopcyH| avarddhata gauriti / niravayavA tu jAtina vrddhte| etenApacayo vyaakhyaatH| varNaH zuklA gauH kapilA gauriti, dravyasya guNayogo na sAmAnyasya jaateH| samAsaH gohitaM gosukhamiti dravyasya hitasukhAdiyogo na jaateriti| anuvandhaH sruupprjnnsntaanH| gaugoM janayatIti tadutpattidharmAbAda dravye yukta na jAto vipryyaaditi| dravyaM vyaktiriti hyanarthAntaram / asya pratiSedhaH / na tdnvsthaanaat| na vyaktiH pdaarthH| kasmAt ? anvsthaanaat| yAzabdaprabhRtibhiryo viziSyate sa gopdaarthH| yA gaustiSThati yA niSaNNeti na dravyamAtramaviziSTaM jAtyA vinaa'bhidhiiyte| kiM tahi ? jAtiviziSTaM, tasmAnna vyaktiH pdaarthH| evaM samUhAdiSu draSTavyam / / yadi na vyaktiH padArthaH, kathaM tahi vyaktAvupacAraH iti| nimittAdatadbhAve tadupacAro dRzyate khalu / sahacaraNasthAnatAdarthyatRttamAnadhAraNasAmIpyayogasAdhanAdhipatyebhyo brAhmaNapuruSavIraNarAjasaktacandanadezazATakAnapuruSeSvatadbhAve'pi tdupcaarH| atabhAve'pi tadupacAra iti, atacchabdasya tena shbdenaabhidhaanmiti| sahacaraNAt / yaSTikA bhojayeti yaSTikAsahacarito brAhmaNo'bhidhIyate / sthAnAt / mazvAH krozantIti mazvasthAH puruSA abhidhiiynte| tAdAt / kaTArtha vyUhyamAneSu vIraNeSu kaTaM krotiiti| vRttaat| yamo rAjA kuvero rAjeti tadvad varttate iti rAjazabde raajvdvtto'bhidhiiyte| maanaat| Ar3hakena mitAH saktava ityADhakasaktavaH / dhAraNAt / tulayA dhRtaM candanaM tulaacndnmiti| saamiipyaat| gaGgAyAM gAvazcarantIti dezo'bhidhIyate sannikRSTa iti| yogAt / kRSNena rAgeNa yuktaH zATakaH kRSNa iti / sAdhanAt / annaM prANA iti / AdhipatyAt / For Private and Personal Use Only
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1610 caraka saMhitA | rogabhiparAjitIyaM vimAnam ayaM puruSaH kulam, ayaM gotramiti / ityevaM vyaktau 'tUpacAradarzanAd vyaktiH padArthaH / tatrAha vAdI - tatrAyaM sahacaraNAd yogAd vA jAtizabdo vyaktAbupacArAt prayujyate iti / tatra cottaramAha - yadi gaurityasyArtho na vyaktirastu tahi AkRtistadapekSayAt sattvavyavasthAnasiddheH / yadi vyaktinastu padArthastarhi cAkRtiH padArthaH / kasmAt ? tadapekSatvAt sattvavyavasthAnasiddheH / sattvAvayavAnAM hastAdInAM tadavayavAnAzca niyato vyUha AkRtiH / tasyAM gRhyamANAyAM sattvasya dravyasya vyavasthAnaM sidhyati / iyaM gaurayamazva iti / nAgRhyamANAyAm / yasya grahaNAt sattvavyavasthAnaM sidhAti, taM zabdo'bhidhAtumarhati so'syArthaH / naitadupapadyate / yasya jAtyA yogastadatra jAtiviziSTamabhidhIyate gauriti / na cAvayavavyUhasya jAtyA yogaH / kasya tarhi jAtyA yogaH ? niyatAvayavasya vyUhasya dravyasya jAtyA yogaH tasmAnnAkRtiH padArthaH / astu tahiM jAtiH padArthaH / tatrAha - vyaktyAkRti - yukte mRdbhavake'pi jAtirasti sA kiM tarhi gopadArtha iti ? tatrAha / vyaktayAkRtiyukte'yamasaGgAt prokSaNAdInAM mRdbhavake'jAteH / jAtiH padArthaH / kasmAt ? vyaktyAkRtiyukte'pi mRdbhava ke prokSaNAdInAmaprasaGgAditi / gAM prokSaya gAmAnaya gAM dehItyetAni na mRdbhavake prayujyante / kasmAt ? ajAteriti jAteH abhAvAt / asti hi tatra vyaktirastyAkRtiryadabhAvAt tatrAsampratyayaH sa padArthastasmAjjAtiH padArtha iti / tatrAha - nAkRtivyaktyapekSatvAjjAtyabhivyaktaH / na jAtiH padArthaH / jAteAbhivyaktirAkRtivyaktI apekSate / nAgRhyamANAyAmAkRtau vyaktau ca zuddhaM jAtimAtraM gRhyate / AkRtigrahaNA hi jAtistasmAnna jAtiH padArtha iti / na vai cedAlu padArthena bhavituM zakyam sahanidAna padArtha ityata Aha- vyaktAkRtijAtayastu padArthaH / tuzabdat vizeSaNArthaH / kiM viziSyate ? pradhAnAGgabhAvasyAniyamena padArthalam iti / yadA hi bhedavivakSA vizeSagatizca tadA pradhAnaM vyaktiH, aGgantu jAtyAkRtI / yadA tu na bhedo vivakSitaH sAmAnyagatizca tadA jAtiH pradhAnamaGgantu vyaktyAkRtI svIkRte / tadetadbahulaM prayogeSu / AkRtestu pradhAnabhAva utprekSitavya iti / yathA sarUpANAmekazeSe gAvau gAva ityAdau dravyaM pradhAnama jAtyAkRtI | jAtivacanAt striyAM GIp brAhmaNI mahiSItyevamAdiH sAmAnyagarbhedAvivakSayA jAtiH pradhAnamaGgantu vyaktyAkRtI / jAtyAkhyAyAmekasmin For Private and Personal Use Only
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1611 bahuvacanamanyatarasyAmiti sampannA yavAH sampanno yava ityAkRtirjAtyAkhyA pradhAnaM jAtivyaktI tu anggmiti| atha kathaM vijJAyate nAnAvyaktyAkRtijAtaya iti ? lakSaNabhedAt / tatra tAvat / vyaktiguNavizeSAzrayo mUttiH / vyajyata iti vyaktiH indriyagrAhyA, iti na sarca dravyaM vyaktimUrtyabhAvAt / yo guNavizeSANAM gandharasarUpasparzazabdAnAM gurukhalaghulAdInAmavyApinazca parimANasyAzrayo yathAsambhavaM tad dravyam, mRttiH muucchitaavyvtvaat| etena dravyaguNakarmaNAM liGgasya ca saMgrahaH kRtH| tatra kacid dravyaM pradhAnam, yathA Dittho devadattaH zivo daMgetyAdiH / kacid guNaH pradhAnam / uto guNavacanAt striyAM GIp / paTTI paTuH, mRdrI mRduH, gurvI guruH, lavI laghuriti / kacit kamma pradhAnam ; kariSThaH pumaan| kacit liGgaM pradhAnam, korakaH pumaan| striyaampsrsH| astrI pngkmityevmaadiH| kacit parimANaM pradhAnam ; droNaH payasaH, Ar3hako viiherityaadi| kacit saGkhyA pradhAnam ; dvau brAhmaNau, brAhmaNAnAM pnyc| kacit kartAdikArakaM pradhAnam ; gAM nayati gopaH, gorgcchtiityevmaadiH| kacit zabdasya svarUpamapi padArthaH / sAntamahatordI? numi, mhaanityevmaadi| athAkRtilakSaNamAha-AkRti tilinggaakhyaa| jAtiliGge AkhyAyete yayA sA jaatilinggaakhyaa| yayA jAtizca jAtiliGgAni ca prakhyAyante tAmAkRti vidyAt / sA ca nAnAsattvAnAM tadavayavAnAJca niyatAd vyuuhaaditi| niyatAvayavavyUhAH khalu sattvAvayavA jaatilinggm| zirasA padena gAmanuminvanti, niyate ca sattvAvayavAnAM vyUhe sati govaM prakhyAyate iti / anAkRtivyaGgavAyAM jAtI mRt suvarNa rjtmityevmaadissvaakRtinivrtte| jahAti pdaarthsmiti| samAnaprasavAtmikA jaatiH| yA samAnAM buddhiM janayati bhinneSvadhikaraNeSu, yayA bahUnItaretarato na vyAvattante, yo'tho'nekArthapratyayAnuttinimittaM tat sAmAnyam ; yacca kepAzcid bhedaM karoti tat sAmAnyavizeSo jAtiriti / atha zrutimabhivyakti nirUpyAkSapo naamaabhivyktiniruupyte| zruteralabhyamAno'yo yasmAd bhAti sa cetaraH / ya AkSepo dhvaniH syAcca dhvaninA vyajyate ytH| iti / zrutiniruktA yA mukhyA naimittikI mukhyA pAribhASikI, aupacArikI naimittikI aupacArikI pAribhASikI, lAkSaNikI gauNI ca naimittikI lAkSaNikI gauNI ca pAribhASikI ; tataH zrutito'bhivyaktito na labhyate yo'rthaH sa zruteralabhyamAno'thau yasmAda bhAti prakAzate sa tadarthaprakAzahetuH zruteritara AkSepo naamaabhivyktirbhvti| sA vyaJjanA nAma vRttiH, sa For Private and Personal Use Only
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1612 crk-sNhitaa| (rogabhiSagjitIthaM vimAnam cAkSepo dhvanizca ucyte| kasmAt ? yato dhvaninA varNAtmakena zabdenAbhivyajyate dhvanivyaGgAkhAda dhvniH| tayA vyaJjanayA yo'rtho'bhivyajyate sa vyaGgayArthaH dyotyo'rtha eva bhvti| nanu zrUyate hi bhU sattAyAmityAdiroM mukhyayA zrutyA dhAtUnAm, kartari kammaNi bhAve ca laH zrUyate, vartamAnAdiSu lar3AdayaH zrUyante, tibAdIni trINi trINi caikAdiSu zrUyante, tatra prathamamadhyamottamAni trINi trINi naamyussmdsmdnvyiini| tathA ca pacati gacchatItyukte, ekaH kartA vartamAnaH pAkaH, ekaH karttA vartamAnaM gamanamiti zrutito lbhyte| kartA kriyAzrayaH / ekAzrayeNa saha vattemAnapAkasyAbhedaH kimAkSepeNa vyajyate ? naivaM ; sa hi padasyArthaH zrutito labhyate / devadattaH pacatIti devadatto nAma puruSaH zrutyA labhyate pAribhASikyA, su-vibhattyA tiGarthakasayAnvayo bodhyte| tatraikasaGkhAkadevadattapAkAzrayayorabhedaH kasyArthaH ? ekadevadattAbhinnAzraya iti bodhAt / so'bhedo'thaH kimAkSepeNa labhyate iti ? naivaM ; sa hi padasyArthaH / kathaM tadvijJAnam ? ucyte| arthavadadhAturapratyayaH prAtipadikamityanena jJApitam / dhAturarthavAn pratyayazcArthavAn praatipdikshcaarthvditi| tarhi vibhaktyantaM padaM nArthavat ? naivam, uktaM hi| prtyyH| para ityanena prakRtyuttaramantareNa prtyysyaasmbhvaat| pratyayAntAvayavabhUtaH pratyayo'rthavAniti khyApitam / tathApi nArthavat padaM jJApitaM bhavati ? naivaM, prakRteH paro yaH pratyayo vihitaH sa na niranvayena vihitaH prakRtyarthAnvayenaiva hi vihitastato yaH pratyayArthI yena sambandhenAnvayI bhavitumarhati tatsambandhenAnvayitayA sa pratyayastasyAH prakRteH paro vihita iti prakRtyarthapratyayAthoM parasparAnvito prakRtipratyayau brUtaH / tatra pratyayAnteSu suvantaM tiGantaJca pratyayAntaM padam apratyaya iti vizeSaNena vyAyattaprAtipadikasaMjJa' bhvtu| tat prakRtipratyayArthayoH sambandhazca padasyArthI bhvtu| kRttaddhitasamAsAnAM yaH prakRtipratyayArthayoH sambandhaH sa kasyArthaH padakhAbhAvAnna padasyArtho na vA prAtipadikArtho na dhAloM na pratyayArtha iti ; ucyate, sa praatipdikaarthH| kathaM vijJAyate ? kRttaddhitasamAsazceti prAtipadikasaMvidhAnena vijJAyate / prtyyaantaavyvprtyyvrjnaat| kRttaddhitasamAsAnAM prAtipadikakhapratiSedhe prApte punaH samudAyaikArthavattvAt samudAyasya praatipdiksNshaavidhaanaat| anyathA nIlotpalAdInAmasamAsAntapratyayAnAM prAtipadikasaMjJAyAM pRthaggrahaNAnarthakthAt samAsAvayavabhUtAnAM padAnAmarthavatvena samudAyasya dhAtupratyayavarjakhAdarthavavAbhAvAca prAtipadikasaMjJAprAptinaM syAt For Private and Personal Use Only
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1613 tasmAt samAsagrahaNaM kRtamAcAyyaNa sUtre / nanvevaM cet tahi kASThaiH sthAlyAM taNDulAn devadattaH pacatItyAdiSu kASThAbhinnakaraNaM sthAlyabhinnAdhikaraNaM taNDalAbhinnaM karma devadattAbhinnAzrayaH vartamAnAbhinnapAka ityevaM bodho bhavati na ca parasparamanvaya eSAM zratito labhyate, tatra tatra yo yaH sambandhaH sa sa kimAkSepeNa vyjyte| bhavatyAkSipyo'rtha iti cenn| sa hi vAkyAthaH / kathaM vijJAyate ? ucyte| kArake iti mUtreNa jnyaapitm| kathaM zApitam ? ucyate, mahAbhASye tat mUtraM vyAkhyAtam / karotIti kArakaM, tacca kriyAsAdhakaM kriyaiv| dvidhA hi dhAlaH, phalazca tatsAdhako vyaapaarshceti| dhAbarthavyApAraH kArakaM, sa ca vyApAraH Sar3a vidhH| Sar3a vidhavyApArAzrayAH SaT ca kArakANi bhavanti, etadabhiprAyeNa mahAbhASye proktam / athavA kAraka iti yAvadvakSyati tAvat kriyaayaamiti| tato dhruvamapAye'pAdAnamityAdiSu vakSyamANeSu kArake'pAye yadhruvaM tadapAdAnaM nAma kArakamityevaM vyAkhyAnaM, tena kriyAtmakeSu Sar3a vidheSu vyApAreSu yathAyathamanvaye paTa kArakANi vihitAni apaadaanaadiini| tasmAt svasvavyApAre kArakANAmanvayo yena yena sambandhena bhavati sa sa sambandho vAkyArthaH zrutyaiva mukhyayA'bhivyaktyA bhavatIti / nAkSepeNa sa so'rtho vyjyte| tarhi zruteralabhyamAnaH ko'rtha AkSepAt prakAzata iti| ucyate, sa cAkSepaH stutaM stotraM samAsoktirapada tiH| paryAyoktaM samAkhyA ca par3a vidho jnyaapito'gninaa| tad yathA-zabdenArthena yatrArtha kRtA svymupaajnm| pratiSedha iveSTasya yo vishessaabhidhitsyaa| tamAkSepa bruvantyatra stutaM stotramidaM punH| adhikArAdapetasya vastuno'nyasya yA stutiriti| yatrAkSepe zabdena svayaM mukhyayAbhidhayA zrutsArthena dvArA'rthamupAjenaM kRlA khalviSTasyAbhimatasyArthasya vizeSamabhidhAtu vaktumicchayA pratiSedha iva kriyate, tamAkSepamatra stutaM bruvnti| yathA-niHzeSacyutacandanaM stanataTa nimleiSTarAgo'dharo netre dUramanaJjane pulakitA tanvI taveyaM tanuH / mithyAvAdini dRti bAndhavajanasyAjJAtapIr3Agame vApI snAtumito gatAsi na punastasyAdhamasyAntikamiti iha tAvacchabde mukhyayA zrutyA pratyekazabdArthaH samudAyazlokArthamupAjanaM kRkhA svakAntasyAnayanAthaM preSitAM dUtI prati svAbhISTasya sambhogArtha kAntAnayanAtha kAntasannidhAne gamanasya vizeSaM tasya khakAntasya dRtyA saha sambhogamabhidhAtumicchayA sambhogacihnAni snAnacihnatayA darzayitA vApI snAtumito gatAsi na punastasyAdhamasyAntikamityanena sveSTasya For Private and Personal Use Only
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1614 caraka saMhitA | | rogabhiSagajitIyaM vimAnam 3 arrafone gamanasya kRtasyApi pratiSedha iva kriyate iti stutam / etenedaM vyaJjitam / 2 dUti kAntasambhogArthinyA mayA matkAntasamIpe AnayanArthaM prepitA tvameva tena sambhuktA bAndhavajanasya mama pIr3AM na jAnAsi khAM kiM ve sa hi puruSo'yama iti || atha stotraM lakSayati / stotramidaM punaH / adhikArAdapetasya vastuno'nyasya yA stutiH / iti / idantu stotraM nAmAkSepaH / yatrAkSe'dhikArAdapetasya vyapagatasyAnyasya vastuno yA stutiH varttate tatstutikaraNamAkSepaH stotramiti / yathA - dhanyAsi yA kathayasi priyasaGgameSu vicAkazatAni ratAntareSu / nIvIM prati praNihite tu kare priyeNa sakhyaH zapAmi yadi kiJcidapi smarAmi / / iti / iha suratavidyAdhikArAdapetAyA anyasyA nAyaH stutiriyaM dhanyAsItyAdi / etenAkSipyate; suratavidyAhInAsi na sukhAnubhavanipuNAsi yataH priyasaGgameSu ratAntareSu tatsukhAnubhavabhacAkazatAni kathayasi naivamahamasmi yataH kiJcidapi na smarAmi no nAnyatra nivezayAmi, tasmAt samadhanyAhaM dhanyeti vyajyate / / atha samAsoktiM lakSayati / yatrokte gamyate'nyo'rthastatsamAnavizeSaNaH / sA samAsoktiruditA sa pArthatA budhairiti / yatrArthe khalakte sati yadi tat samAnavizeSaNosrisr gamyate tadA sa pArthatayA sa AkSepo budhaiH samAsoktiruditA / yathA- kSipto hastAvalagnaH prasabhamabhihato'pyAdadAno'zukAntaM gRham keze 9 pAstazcaraNanipatito nekSitaH sambhrameNa / AliGgana yo'vadhatatripurayuvatibhiH sAzranetrotpalAbhiH kAmIvArdrAparAdhaH sa dahatu duritaM zAmbhavo vaH zarAgniriti / iha kAmIvArdrAparAdha iti zAmbhavazarAgnisamAnavizeSaNaH kSiptohastAvalagna ityAdirUpaH iti samAsoktirAkSepaH / / athApahna timAkSepaM lakSayati / apahu tirapahnutya kizcidanyArthasUcanam / yatrAkSepe kiJcit vastu apakSa tya corafyA anyArthasUcanaM kriyate sa AkSepo'pahna tirnAmocyate / tadyathAkasya na vA ropaH syAt satraNamadharaM priyAyAH samIkSya / sabhRGgapadmAghrAyiNi vAritavAme'dhunA sahasva / iti / atra nAyakAntareNAdharadaMzanamapahna tya sabhramarapadyAghrANe tadbhramarakRtadaMzo'dhare dRzyate iti sUcitaM kayAcit sakhyA / ityavahutiH || atha paryAyoktaM lakSayati / paryyAyoktaM yadanyena prakAreNAbhidhIyate / yatrAkSe ekavidhe'rthe prastute'nyena prakAreNAnyo'rtho'bhidhIyate sa AkSepaH paryAyoktAkhya ucyate / yathA - kAnte katyapi vAsarANi gamaya saM mIlafear dRzau svasti svasti nimIlayAmi nayane yAvanna zUnyA dizaH / 3 For Private and Personal Use Only
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1615 atha prtykssm| pratyakSaM nAma tad yadAtmanA cendriyazca AyAtA vayamAgamiSyatha suhRdvargasya bhAgyodaye, sandezo vada kastavAbhi- . lapitastIrtheSu toyaanyjliriti| bharcA pravAsaM gacchatA yadayaduktaM tasya tasyottaramanyena prakAreNoktaM priyyaa| iti viparyayoktaM pAyoktam ucyate / / atha samAkhyAmAkSepaM lkssyti| eSAmekatra saGge ca samAkhyA dhvniritytH| yatrAkSepe khalveSAM paJcAnAM stutastotrasamAsoktyapahna tiparyAyoktAnAmekatra saGgaH syAt tatra saGge sati sa dhvanirAkSepaH, ityataH sarvabanisaGgakhAt smaakhyaanaamocyte| yathA-hantAli santApanivRttaye'syAH kiM tAlavRntaM trliikrossi| santApa eSo'ntaradAhaheturnatabhra vo navyajanopanodya iti| iha vaidevana sveSTasya kAminyAH kAmajasantApakathanasya tadvizeSaM vijane vijJApanIya iti vivakSaNA kiM tAlavRntaM taralIkaroSIti pratiSedha ica kRta iti stutam / kAminyAH zAntyadhikArAdapetasya kAmotkaNThitacittasya stutiH santApa eSo'ntaradAhaheturiti vacanena kRtA, tat etat stotramAkSepaH, na vyajanopanodya iti samAsoktiH / vyajanopanodyo naiSa santApa iti tatsamAnavizeSaNo'nyo'rthI navyajanopanodyo yuvajanenopanodya iti gamyate, iti smaasoktiH| apana tizcAtra kAmajamanovyAkulatAM kAminyA apahRtya antaradAhaja eSa santApa iti muucitH| ityapahna tirAkSepaH / paryAyoktazcAtra ekavidho'tra prastutaH ko'yamasyA vyAdhistatrAnyaprakAreNa antaradAhajasantApAbhidhAnamiti viparyayeNoktiH pryaayoktiH| ityeSAM paJcAnAm ekatra saGgakhAt samAkhyA nAmAkSepa iti / ityeSa paDvidha AkSepaH khalu zabdasyAbhivyaktistayAkSipyo'rthaH zAbdo'pi tadbodhazcadupadezAdbhavati tathApi naiSa upadeza Aptopadezo nAma pramANaM vedalokayorupadezarUpAbhAvAt / yastu vede sa ca nAyaM yazca loke pAramparyopadeza aitihya tacca naiSa upadaMzastasmAdeSa AkSepeNopadezo'rthApattiranumAne'ntabhU to gautamAdibhiH kRtH| tadarthApattivyAkhyAne drshyissyte| iti zabdo vyAkhyAtaH // 33 // gaGgAdharaH--athoddezakramAt pratyakSa lkssyti| vAde zabdata uktipratyuktivAkyAnantaraM pratyakSeNopalabdhiH kAryetyata Aha, atha prtykssmiti| taca lakSayati-pratyakSaM nAma tdityaadi| Atmaneti sarvatraivAtmAnamantareNa cakrapANiH-Atmaneti manasA, tena, anena mAnasapratyakSasukhAdyamavarudhyate, indriyaizcetyanena For Private and Personal Use Only
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1616 crk-sNhitaa| rogabhipagajitIya vimAnam svymuplbhyte| tatrAtmapratyakSAH sukhaduHkhecchA SAdayaH, zabdAdayastvindriyapratyakSAH // 34 // ko'pi nendriyANAmanyatamo bhAvaH svasvArtha pravartane prabhavati, tenAtmanaH sAdhAraNahetukhena hetUpadeze pAyo nAcAryeNAtmA nirdizyate, tasmAdatrAtmazabdopAdAnenAtmabhavave'pi buddhaH sukhAdInAzcAtmanaiva pratyakSaM na mAnasapratyakSaM manasA jAtAyA buddhamenobuddhigrAhyavAbhAvAdAtmapratyakSamiti jnyaapitm| trividhaMrogavizeSavijJAnIye'pyAtmanA cendriyrityukteH| indriyairiti zrotrAdibhiH paJcabhirbuddhIndriyaibuddhApadeze teSAM hetulAt ; na tu karmendriyaiH paJcabhiH / paratantrasiddhamatIndriyaM manazcendriyamanumataM na pratiSiddham / tena manazcendriyaM svayaM jaagritsthaansvpnsthaanshvaatmaa| manasA ca yuktaH paJcabhiH zrotrAdibhiH indriyaMrAtmanA yadupalabhyate tat pratyakSaM par3avidha maansnycaindriyknyc| tantre'smin paJcendriyANItyAdi paJcapaJcakamuktaM prmaannbhuutprtykssaabhipraayenn| paramatasiddhazcAtIndriyaM sattvasaMjJakaM mano'pyapratiSedhAt anumataM maansprtykssm| AtmapratyakSaJceha pratyakSamAtrasyopadezArthamuktaM tato na pUNa virodhH| vistareNa pUrva vyAkhyAtam / tAnyudAharati-tatrAtmetyAdi / AtmapratyakSA iti pratyagAtmapratyakSajJAnaviSayAH sukhaadyH| zabdAdayaH paT zabdasparzarUparasagandhacintyAnIti punarindriyapratyakSajJAnaviSayA iti| svayam AtmA buddhagrA yuktena svena yadupalabhate tat svapratyakSamAtmapratyakSa manoyuktairindriyaiH yadupalabhatetadindriyapratyakSaM tatrAtmA kevalena manasA yatkiJcidupalabhate tnmaansprtykssmucyte| bhrAntA AtmapratyakSa ma vidanti / vaizeSike ca kaNAdenoktam / paratra samavAyAt pratyakSakhAca nAtmaguNA manaso gunnaaH| apratyakSakhAt iti / AtmaguNA buddhIcchA psukhduHkhprytnaaH| paratra samavAyAt / parasmin avyaktAtmani jJe samavAyAt pratyagAtmani jAgaritasthAnAdau tadAtmaguNAnAM teSAmabhivyaktaH pratyagAtmajAgaritasthAnAdeH pratyakSakhAca / na tu manaso guNAH / aprtyksslaat| manasaH pratyakSAbhAvAda buddhAdInAmiti / gautamenApyuktaM phalaparIkSAyAm pIterAmAzrayavAdapratiSedha iti / sUtramidaM vAtsyAyanena vyAkhyAtaM prItirAtmapratyakSavAdAtmAzrayeti // 34 // vAhya pratyakSaM gRhyte| svayamupalabhyata iti sAkSAdapalabhyate iti cendriyavyApAre satyapi yadanumAnavijJAnam, tadasAkSAtkAritvAnna pratyakSamiti darzayati // 34 // For Private and Personal Use Only
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAya: vimAnasthAnam / 1617 athAnumAnam / anumAnaM nAma to yuttypekssH| yathoktam agniM jaraNazaktyA, balaM vyAyAmazaktyA, zrotrAdIni zabdAdigrahaNeneti // 35 // athaitihyam / aitihya nAma Aptopadezo vedaadiH|| 36 // gaGgAdharaH--atrAtmapratyakSasya tAvanmAnasazAnatve yadi prAmANyaM tahi kimekameva pratyakSaM pramANaM, nAntareNa mano na kimapi jJAnamutpadyate tatrApi nirdezArthamindriyArthasannikarSajaM paJcavidhaM zAnamiti bhedakaraNArthamindriyArthasannikarSAdhInakhajJApanArthazca pRthak paJcavidhaM pratyakSamuktamityAzayena mAnaseSu jJAneSu yasya yasya prAmANyaM tadupadezArtha mAnasaM paJcendriyazAnaM pratyakSa pramANamuktvA zeSa yada yanmAnasaM jJAnaM pramANaM tattannAmAntareNAha-athAnumAnam / pratyakSAnantaram anumAnaM loke bhvti| tad ythaa| anumAnaM nAmetyAdi / yuktyapekSastoM nAma yuktirevAnumAnaM naamocyte| yuktiH puurvmuktaa| buddhiH pazyati yA bhAvAn bahukAraNayogajAn / yukti strikAlA sA ze yA trivarga sAdhyate yyeti| saiva yuktistake ukto gautmen| avijJAtatattve'rthe kAraNopapattitastattvazAnArthamUhastarka iti| tathA ca taapeksssto'numaanm| tarkasyAnumAnAvAntarIyakakhAdAptasyeva prAmANyaM na tu pramANAntarakhamiti / vyAkhyAtaM vistareNa tisrssnniiye| udaahrti-ythetyaadi| ihaiva sthAne pUrvamuktaM yathA agniM jaraNazaktyA balaM vyaayaamshktyetyevmaadi| ityevamanumAnamekaM mAnasaM pratyakSamAnaM pramANam // 35 // gaGgAdharaH-tatra kaH punaragniH kA jaraNazaktirityevamAdivijJAnaM nAntareNopadezaM bhavatItyuktamaitihya miti yat tadAha-athaitihya miti / anantaramai tihya vAdapravRttau jJeyam / kiM punaraitihyamityata Aha-aitihya nAmAptopadezo vedaadiH| ihAdipadena vedArthAviparItaH parIkSakaiH praNItaH parIkSakaizca parIkSito yaH kazcinchAstravAdaH so'pyaaptopdeshH| evaM loke'pi yaH kazcit pArampayopadezaH so'pyaaptopdeshH| bAlo yathA jAnAti-eSa te pitA mAtA caiSA cakrapANiH-tarko yuktApekSa ityanumAnalakSaNaM vividharogavijJAnIya eva vyaakRtm| anumAnodAharaNamAha-'agniM jaraNazaktayA' ityaadinaa| alaukikAptopadeza 'aitihya'padenocyata ityAha-vedAdiriti // 35 // 36 // For Private and Personal Use Only
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1618 crk-sNhitaa| (rogabhiSajitIyaM vimAnam . athaupamyam / aupabhyaM nAma tad yadanyenAnyasya sAdRzyamadhikRtya prkaashnm| yathA daNDena daNDakasya, dhanuSA dhanuHstambhasya, ivAsinArogyadasyeti // 37 // sametadgotra etatmavara etadvaMzaja ityevamAdinopadezena budhyate iti| etata avAntarIyakakhenApto'pi pramANamiti dvitIyaM mAnasaM jJAnaM pramANamAptopadezaH / yadAptenopadizyate vAkyena sa evamidamidaM naivamityetadrUpastadabhidhAyakavAkyaM zravaNapratyakSaM tadvAkyArthAdavagamyate yat tadavagamanaM jJAnameva mAnasaM na tu zrAvaNam iti pratyakSAdanya Aptopadeza iti // 36 // - gaGgAdharaH-athodiSTamaupamyamiti yat tdaah-athaupmymiti| vAde pratijJAsthApanAyAM dRSTAntakaraNArthamanantaramaupamyaM jJeyamityatastvanumAne'ntarbhUtamaSi kenacidvizeSeNa pRthagiha vAdamArgapadakSAne procyte| taccaupamyaM lakSayati aupamyaM naametyaadi| yadanyena vastunAnyasya vastunaH sAdRzyaM sAdharmya pratyakSAnumAnAptopadezaiH pramANaiH pUrvaM pramAya yat prakAzate tat prakAzanamaupamyaM naamocyte| yathA kazvidbhiSak kaJca puruSaM daNDasamastabdhagAtraM pazyan manasA tarkayati daNDatulyastabdhagAtrasAdasya daNDako nAma vAtavyAdhiH, dhanustulyastabdhagAtraM pazyan manasA tarkayati dhanuHstambho'sya vaatvyaadhiH| prANAbhisaraM vaidya pazyan manasA tarkayati yathA khalviSvAsI dhanurAdAyeSu saMyojya sthUle'nativiprakRSTe'natisanikRSTe lakSye kSipana kArya sAdhayati tathAyaM bhiSaka sAdhyarogArthamAtmavantaM sopacArakaM sadravyaM cikitsan tasyArogyado bhavatIti mAnasajJAnavizeSa auSamyamanumAnavizeSaH tato'nantaraM tadanuvyavasyati / daNDa miva gAtraM stambhayatItyayaM dnnddkH| dhanurvannamayed yad gAtraM sa dhanuHstambhasaMzita ityevmaadi| parIkSitamidaM gautamena lakSaNamuktvA, tadyathA-prasiddhasAdhAt sAdhyasAdhanamupamAnam / atyntpraayaikdeshsaadhaadupmaanaasiddhiH| prasiddhasAdhAdupamAnasiddheH ythoktdossaanuppttiH| prtykssennaaprtyksssiddheH| nApratyakSe gavaye pramANArtham upamAnasya pazyAma iti / tathetyupasaMhArAdupamAnasiddhe vizaSaH / iti / vyAkhyAtaJcaitat sarva vAtsyAyanena / prasiddhasAdhAt sAdhyasAdhanam cakrapANiH-yadanyenetyAdI anyeneti prsiddhen| anysyetyprsiddhsy| sAdRzyamadhi. kRtyeti sAdRzyaM pratipAdya saMjJAsaMjJisambandhaM prati kAraNatayA adhikRtya, yadA tu bhaTTanayena For Private and Personal Use Only
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] vimaansthaanm| 1616 upmaanmiti| prazAtena sAmAnyAt prajJApanIyasya prajJApanamupamAnamiti / yathA gorevaM gavaya iti| kiM punaratropamAnena kriyate ? yadA khalvayaM gavA samAnadhamma pratipadyate, tadA pratyakSatastamartha pratipadyata iti| samAkhyAsambandhapatipattirupamAnArtha ityAha, yathA gorevaM gavaya ityupamAne prayukta gavA samAnadharmam arthamindriyArthasannikarSAdupalabhamAno'sya gavayazabdaH saMjJe ni saMjJAsaMzisambandha pratipadyata iti| yathA mudgastathA mudgaparNI, yathA mApastathA mASaparNI ityupamAne prayukta upamAnAt saMjJAsaMzisambandha pratipadyamAnastAmopadhi bhaiSajyAya Aharati / evamanyo'pyupamAnasya loke viSayo bubhutsitavya iti / ___ tatrAha vaadii| atyantaprAyaikadezasAdhAdupamAnAsiddhiriti, atyantasAdhAdupamAnaM na sidhaati| na caivaM bhavati yathA gorevaM gauriti / prAyasAdhAdupamAnaM na sidhyti| na hi avati yathAnaDAnevaM mahipa iti| ekadezasAdhAdupamAnaM na sidhayati / na hi savveNa sarvamupamIyate iti sarvameva hi khalvekadezasAdharmyayuktaM bhavati sarvatra sarvamupamAnaM bhavatu na hi tathA bhavatIti, tasmAdupamAnAsiddhiriti / tatra siddhAntamAha / prasiddhasAdhammyodupamAnasiddhaH ythoktdossaanuppttiriti| na sAdhyasya kRtsnaprAyAlpabhAvamAzrityopamAnaM prvrttte| kiM tarhi ? prasiddhasAdhAt sAdhyasAdhanabhAvamAzritya pravartate / yatra caitadasti na tatropamAna pratiSeddha shkym| tasmAd yathoktadoSo nopapadyate iti| evamupamAnasiddhau punarAha vaadii| astu tahu apamAnaM parantu tadanumAnaM naatiriktmiti| kasmAt ? pratyakSeNApratyakSa siddheH| yathA dhUmena pratyakSeNApratyakSasya vahna grahaNamanumAnamevaM gavA pratyakSeNApratyakSasya gavayasya grahaNamiti nedmnumaanaadvishissyte| tatrAha siddhaantm| anumAnAdviziSyate upamAnaM yayA yuktyaa| nApratyakSe gavaye pramANArthamupamAnasya pazyAma iti / yadA hyayamupayuktopamAno godarzI gavayaM samAnamartha pazyati tadAyaM gavaya ityasya saMjJAzabdasya vyavasthA prtipdyte| na caivamanumAnamiti parArthazcopamAnam / yasya huApamAnamaprasiddhaM tadartha prasiddhobhayena kriyate iti| parArthamupamAnamiti cena svayamadhyavasAyAt ? bhavati ca bhoH svymdhyvsaayH| yathA gorevaM gavaya iti| nAdhyavasAyaH prtissidhyte| upamAne tu tanna bhavati prasiddhasAdharmyAt saadhysaadhnmupmaanmiti| na ca yasyobhayaM prasiddhaM taM prati sAdhyasAdhanabhAvo upamAnaM vyAkhyeyam, tadA sAdRzyaM pratipAdyatayA adhikRtyeti yojanIyam, teSAM 'sAdRzyapratipattiH' upamAnArthaH / nyAya ca 'saMjJAsaMjJisambandhapratItiH' upamAnaphalam, tacca prathamavyAkhyAnAd bhavati, For Private and Personal Use Only
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1620 crk-sNhitaa| / rogabhiSagajitIyaM vimAnam vidyte| yathA balivAsavayoyu ddhaM blivaasvyoriveti| evamanumAne'ntabhUtamapi vizeSAntaramasti tdaah| tathetyupasaMhArAdupamAnasiddha vizeSaH / iti / vAde pratizAsthApanAyAM dRSTAnte tathetyupasaMhArAt tatheti zabdena samAnadhammopasaMhArAdupamAnaM sidhyati nAnumAnam, ayaJcAnayovizeSa iti / gautamamatena kapilapataJjaliprabhRtInAmupamAnasyAnumAne'ntarbhAvamataM na viruddham abhiprAyabhedAta prAmANyantUpamAnastha sarveSAM sammatamiti / __ athaupamyamidaM na sAdRzyamAtramagnipurANe'gninArthAlaGkAre proktam-sAdRzyaM dhammasAmAnyamupamA rUpakaM tthaa| sahotyarthAntaranyAsAviti syAt tccturvidhmiti| tacca vidRtaM ttraiv| upamA nAma sA yA syaadupmaanopmeyyoH| sadbhAvAntarasAmAnya-yogitve'pi vivakSitam / sadbhAvAntarasAmAnyAbhAvAd yathA gaustathA gauriti na syaat| syAt tu tava gauriva mama gauriti, tAvakalamAmakalasadbhAvAntaravasvAt-kiJcidAdAya sArUpyaM lokayAtrA prvttte| samAsenAsamAsena sA dvidhA pratiyoginaH / patiyogina upameyasya samAsenAsamAsena sA dvidhaa| vigrahAdabhidhAnasya sa smaaso'nythottraa| upamAdyotakapadenopameyapadena c| tAbhyAzca vigrahAt adhA sA samAsAntimA tridhA iti / yathA candratulyamukhamiti / upamAdyotakana padena saha smaasH| candreNa samakAnti tavAnanamityupameyena saha samAsaH cndrsmaankaanti| ihobhAbhyAM saha samAsa iti tridhaa| candreNa tulyaM mukhamiti, candratulyaM mukhamiti, candreNa tulyamukhamiti dvayoH samAsakhamasamAsakhazca iti| atha dharmabhedenopamA caassttaadshdhaa| vizeSyamANA upamA bhavantyaSTAdaza sphuttaaH| yatra sAdhAraNo dharmaH kathyate gamyate'pi vaa| te dharmavastuprAdhAnyAdharmayostUpame ubhe| iti dharmapradhAnA vastupradhAnA ceti dve dhammopame bhvtH| satyaM vaco'mRtamiva / iti dhammopamA dhrmprdhaanaa| rAjIvamiva te vaktamiti vastupradhAnA dhammopamA / / atha parasparopamA / tulyamevopamIyete yathAnyonyena dhrminnau| parasparopamA sA syAt prasiddharanyathA tyoH|. viparItopamA ysmaadvaattniymopmaa| anyatrApyanuvRttestu bhavecca niymopmaa| tavAnanamivAmbhojamambhojamiva te mukhm| iti parasparopamA / tavAnanamivonidramaravindamabhUdidamiti vipriitopmaa| padma sarvatropauktaM hi tatra-"prasiddhasAdhAt sAdhyasAdhanamupamAnam" iti| daNDena daNDakasyeti daNDena prasiddhanAprasiddhasya daNDakasya sAdharmyamAptAt zrutavAn kumbhakArakadaNDavad vikAradarzane satyayam For Private and Personal Use Only
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Tama adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1621 mAnamiha tUpameyamiti viparItam / anyasmAdvAvRtte niyamopamA yathA / stanau faraneant sthUla sukaThinau tava / na tu tAlaphalasamau na padma korakopamAviti kAThinyAbhAvAt / anyatrApyanuvRttezca bhavecca niyamopamA / yathAkamalenaiva tulyaM te mukhaM tulyau stanau mama / iti niyamopamA dvidhA / 0 / asamuccayopamA / samuccayopamA'to'nya-dharmma bAhulyakIttanAt / stanAvambhojasadRzau mAlUraphalasannibhau iti / 0 / vyatirekopamA yathA / rahodhasya sAmye'pi vailakSaNyaM vivakSatA / yaducyate'tiriktalaM vyatirekopamA tu sA / Ahurmukha candrasamamanye nAhaM zazI kSayAt iti || atha bahUpamA / yatropamA syAd bahubhiH sahasA bahUpamA / dharmAH pratyupamAnaM cedanye mAlopamaiva sA / candanodakazItAMzu candrakAntAdibhiH samA / sparzena tvaM sarojAkSi vINAkokilabhASiNi / iti bahUpamA || pratyupamAnaM cedanye dharmmIstadA sA mAlopamA / kucau lakucasannibhAH ruciravilbatulyau zubhau sudAr3imaphalAkRtI jvalayato manaH kAminAm iti || atha vikriyopamA / upamAnavikAreNa tulanA vikriyopamA / yathA / pakkavimbaphalAbhAsAvoSThau tAmbUlavarjjitau / iti 101 athAdbhutopamA / traikAlyAsambhavi kimapyAropya pratiyogini / kavinopamIyate yA prathyate sAdbhutopamA / yathA - rAkAcandramaso vidhiH pratidinaM kAntAM kalAmuddharannaikaikAM tava vaktacAvayavAn saMghavya saMnimmamau / iti / / atha mohopamA / pratiyogina - mAropya tadabhedena kIrttanam / upameyasya sA mohopamA'sau bhrAntimadvacaH / yathA - pUrNacandrAnane pUrNa candraM buddhA tavAnanam / cakorAH paridhAvanti yuvAnaH kAmarUpiNa iti / 0 / atha saMzayopamA / ubhayordharmmiNostathyAnizcayAt saMzayopamA / yathA - karNikAlagnabhRGgaM kiM caJcalendIvaradvayam / kimIkSaNadvayaM lolaM tava vaktasarovare / iti | 0 | atha nizcayopamA / upameyasya saMzayya nizcayAnnizcayopamA / yathA- padmameva vidhamlAnaM phullaM kAntodaye dine / vitanoti tanorlakSmI lInabhRGgayugaM mukhamiti || atha vAkyArthopamA / vAkyArthenaiva vAkyArthopamA'nyasyopamA matA / vAkyArthenAnyasyopamA vAkyArthopamA / yathA - naikasmin kamale bhRGga-dvayaM pibati mAkSikam / khaJjarITadvayaM nUnaM nRtyatIha- smitAnane / iti / 0 / athAtmopamA / svAtmanopamAtmopamA sAdhA I Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir air daNDasaMjJo vikAra iti pratyeti / kiMvA bhaTTanayena, prasiddhaM daNDagataM sAdhamryamaprasiddhadaNDakAkhyavikArasambandhitayA pratyetItyevamanyatrApyudAharaNe jJeyam / iSvAsineti iSumokSakeNa yathA iSumokSakeNa lakSye 'nativiprakRSTe nAparAdhyate, tathA'rogyadena vaidya na vaidyaguNairAturaM sAdhayatA // 37 // For Private and Personal Use Only
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA / 1622 ( rogabhiSagjitIyaM vimAnam I raNAtizAyinI / yathA - rAmarAvaNayoryuddhaM rAmarAvaNayoriveti / / athAnyopamA / upameyaM yadanyasya tadanyasyopamA matA / yathA - divAkareNa saMphullamiva padma' mukhaM tava / iti || atha gamanopamA / yaduttarottaraM yAti tadAsau gamanopamA / yathA-nakhAni vizaGkayA virahiNI kareNAvRNot tataH kizalayabhramAt karamato'kSipad dUrataH / tato valayaziJjitaM bhramaraguJjitaM zaGkayA uhUriti kuhUkuhUdhvanibhiyApatanmUrcchitA / iti / 0 / ityaSTAdazadhA sphuTo pamA vyAkhyAtAH / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir atha sphuTAsphuTapaJcavidhopamAmAha- prazaMsA caMva nindA ca kalpitA sadRzI tathA / kiJcicca sadRzI jJeyA upamA paJcadhA punaH / anyasya prazaMsayA yadupamIyate sA zaMsopamA / mRNAlAGka ramattu yanna tyajanti saro mRgAH / tatrAbjakusumAyArthI gatvA na syAt pravaJcitaH / evamanyasya nindayA yadupamIyate sA nindopamA / padma' bahurajacandra-kSayavRddhI dine dine / tAbhyAM samaM tava mukhaM na tat tattvavido viduriti / / kavinA yA tUpamA kalpyate sA kalpitopamA / mukhAbjaM dantakiJjalkamoSTacchadamalIkSaNam / saurabheNAkarSati te yUnAM cittamaliM drutamiti || upamAnasya savvaidhamrmeNa yadupameye sAdRzyaM sA sadRzyupamA / yathApadmAtmake tavAmbhoja - samaM stanayugaM mukham / karadvayaM pAdayugaM netrayugmaM manoharam | iti / eSA pUrNopamA parairucyate / yA tUpamA punarupamAnagatAnAM dharmANAM kiJcidharmeNa sAdRzyaM syAt sA kiJcitsadRzI upamA paraistveSA luptopamAbhidhIyate / kAntyA candramasaMdhAnA sUrya dhairyeNa vAridhim / rAjannanukaroSi tvaM javena manasA dhruvamiti / kiJcidaMzena sAdRzyAt kiJcitsadRzIti / eSA trayoviMzatidhAgninopamA proktA / tenAnyopamA nAsti / yatra kacidanyA coktA sAnA vAdagrAhyA / Abhya upamAbhyo bhinnaM sAdRzyaM rUpakAditrayaM naupamyamiti / taduktaJca / upamAnena yat tattvamupameyasya rUpyate / guNAnAM samatAM dRSTvA rUpakaM nAma tad viduH / yathA - tAmrAGgulidalazreNi nakhadIdhItikezaram / dhiyate mUrddhi bhUpAle bhavaccaraNapaGkajamiti / upameva tirobhUtabhedA rUpakameva vA / upamAnopameyayorjAtimAtrabhede guNakriyAbhyAmabheda iti tirobhUtabhedA tUpamaiva rUpakamiti tulyaM lakSaNadvayam / sahoktistu sAdRzyam / sahoktiH sahabhAvena kathanaM tulyadharmmiNAmiti / yathA - ubhau madhvAsavakSIrAvubhau candanarUSitAviti, kRSNAjju nayoH samadharmmiNoH sahabhAvena kathanaM sahoktiH / atha arthAntaranyAsaH sAdRzyam / bhavedarthAntaranyAsaH sAdRzye - / For Private and Personal Use Only
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1623 atha sNshyH| saMzayo nAma sndigdhessvrthessvnishcyH| yathA nottareNa sH| iti| kiMrUpAda viziSTa kArya tatrAha-kAraNasadRzaM kaarymiti| iti vyAkhyAtamaupamyamiti // 37 // gaGgAdharaH-evaM vAde pravattite yaH saMzete iti saMzaya uddiSTastamAhaatha saMzaya iti| kaH punaH saMzayo nAmocyata ityata Aha-saMzayo naametyaadi| sandigdheSu samAnAnekadhammopapattevipratipatterupalabdhyanupalabthyavyavasthAtazca vimRSTeSvartheSu anizcayo vizeSApekSo vimarzaH saMzayo nAmAbhidhIyate / uktaJcaitada gautamena / samAnekadhammopapattevipratipatterupalabdhyanupalabdhyavyavasthAtazca vizeSApekSo vimarzaH saMzaya iti / vyAkhyAtaJcaitada vAtsyAyanena / samAnadhammopapattervizeSApekSo vimarzaH saMzaya iti sthANupuruSayoH samAnaM dharmamArohapariNAhI pazyan pUrvadRSTaJca tayovizeSa bubhutsamAnaH kiMsvidityanyatarannAvadhArayati / tadanavadhAraNaM jJAnaM sNshyH| samAnamanayodhammam upalabhe, vizeSamanyatarasya nopalabhe; ityeSA buddhirapekSyA saMzayasya pravartikA vrtte| tena vizepApekSo vimarzaH sNshyH| anekathopapatteriti samAnajAtIyamasamAnajAtIyazcAnekam, tasyAnekasya dharmAsyopapattevizeSasyobhayathA dRSTavAt / samAnajAtIyebhyo'samAnajAtIyebhyazcArthA viziSyante / gandhavattvAt pRthivI abAdibhyo viziSyate, guNakarmabhyazca / asti ca zabda vibhAgaje khala saMyogaje khavizeSastasmin dravyaM guNaH kamme veti sndehH| na hi zabdo vaizeSike navasu dravyeSu vibhaktaH kRto na rUpAdiSu saptadazasu guNeSu na paJcasu utkSepaNAdiSu krmsu| vizeSasya cobhayathA dRSTavAt / kiM dravyasya sato guNakarmabhyo vizeSaH ? Ahosvid guNasya sata iti, atha kamrmaNaH sataH ? iti vizeSApekSAnyatamasya vyavasthApakaM dharma nopalabhe iti buddhirapekSyA sNshysy| viprtiptteriti| vyAhatamekArthadarzanaM viprtipttiH| vyAghAto virodho'sahabhAva iti| astyAtmetyekaM darzanam nAstyAtmetyaparaM, na ca sadbhAvAbhAvau sahaikatra smbhvtH| na cAnyatarasAdhako heturuplbhyte| tatra tattvAnava cakrapANiH- sandehalakSaNAnusandigdhepvarthevityanena sandehayogyaM viSayaM darzayati, anena ca, nyAyoktAt "samAnAnekadharmopapatteH" iti vacanAt viSayaM saMzayasya ca drshyti| saMzaya * sandehalakSaNAnusandigdheSviti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1624 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam dhAraNaM sNshyH| iti| upalabdhyavyavasthAtaH khalvapi saccodakamupalabhyate tar3AgAdipu marIciSu vA avidyamAnamudakamiti / tataH kacidupalabhyamAne tattvavyavasthApakasya pramANasyAnupalabdheH kiM sadupalabhyate uta asaditi saMzayo bhvti| anupalabdhyavyavasthAtaH sacca nopalabhyate mUlakIlakodakAdi / asaccAnupapannaM viruddhaM vaa| tataH kacidanupalabhyamAne tattvavyavasthApakasya pramANasyAnupalabdheH kiM sannopalabhyate utAsaditi saMzayo bhvti| vizeSApekSA atra pUrvavat / pUrvaH samAno'nekazca dhammo jJa ysthH| upalabdhyanupalabdhI punrshaatsthe| etAvatA vizeSeNa punrvcnm| samAnadharmAdhigamAt samAnadhammopapattevizeSasmRtyapekSo vimaza iti| lakSaNamidaM parIkSitaM svayameva / tad yathA-samAnAnekathAdhyavasAyAdanyataradharmAdhyavasAyAda vA na saMzayaH / viprtipttyvyvsthaadhyvsaayaacc| vipratipattau ca smprtiptteH| avyavasthAtmani vyvsthitkhaaccaavyvsthaayaaH| tthaatyntsNshystdhrmsaattyopptteH| yathoktAdhyavasAyAdeva tadvizeSApekSAt saMzayenAsaMzayo nAtyantasaMzayo vaa| yatra saMzayastatraivottarottaraprasaGga iti / vyAkhyAtaJcaitat sarvaM vaatsyaaynen| tad yathA-samAnAnekapAdhyavasAyAdanyataradharmAdhyavasAyAda vA na saMzaya iti| samAnasya dharmasyAdhyavasAyAt saMzayaH syAt na dharmamAtrAt / athavA samAnamanayoryadadharmamupalabhate iti dhammedharmigrahaNe sNshyaabhaavH| iti / athavA samAnadharmAdhyavasAyAdarthAntarabhUte dharmiNi saMzayo'nupapanna iti / na jAtu rUpasyArthAntarabhUtasyAdhyavasAyAdarthAntarabhUte sparza saMzaya iti| athavA nAdhyavasAyAdavadhAraNAdanavadhAraNajJAnaM saMzaya upapadyate, kAryakAraNayoH saaruupyaabhaavaaditi| etenAnekadhammodhyavasAyAditi vyAkhyAtam / anyataradharmAdhyavasAyAcca saMzayo na bhvti| tato hynytraavdhaarnnmeveti| vipratipattyavyavasthAdhyavasAyAca na sNshyH| vipratipattimAtrAdavyavasthAmAvAda vA na saMzayo bhvti| kiM tarhi, vipratipattimupalabhamAnasya sNshyH| evmvyvsthaayaampiiti| athavA'styAtmetyeke nAstyAtmetyapare manyanta ityupalabdheH kathaM saMzayaH syaaditi| tathopalabdhiH avyavasthitA'nupalabdhicAvyavasthiteti vibhAgenAdhyavasite saMzayo'to. nopapadyata iti / vipratipattau ca smprtiptteH| yAJca vipratipattiM bhavAn saMzayahetu manyate, sA smprtipttiH| sA hi dvayoH pratyanIkadharmaviSayA, tatra yadi lakSaNam- 'anizcayaH' iti jJeyam / anizcayaH pAkSikaviruddhadharmAvamarSakaraM jJAnam, yathA For Private and Personal Use Only
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH ] vimaansthaanm| 1625 vipratipatteH saMzayaH, sampratipattereva saMzaya iti| avyavasthAtmani vyavasthitakhAccAvyavasthAyAH na sNshyH| yadi tAvadiyamavyavasthAtmanyeva vyavasthitA, vyavasthAnAdavyavasthA na bhavatItyanupapannaH saMzaya iti| atha avyavasthAtmani na vyavasthitA / evamatAdAtmyAdavyavasthA na bhavatIti saMzayAbhAva iti| tthaatyntsNshystddhrmsaattyopptteH| yena kalpena bhavAn samAnadhammopapatteH saMzaya iti manyate, tena khalvatyantasaMzayaH prasajyate / samAnadhopapatteranucchedAt sNshyaanucchedH| nAyamataddha idhI vimRzyamAno gRhyte| satatantu taddhA bhavatIti / / asya pratiSedhaprapaJcasya saGkha peNoddhAraH / yathoktAdhyavasAyAdeva tadvizeSApekSAt saMzaye nAsaMzayo nAtyantasaMzayo vaa| saMzayAnupapattiH saMzayAnucchedazca na prsjyte| katham ? yat tAvat samAnadhammAdhyavasAyaH saMzayahatune smaandhmmmaatrmiti| evametat / kasmAdevaM nocyate iti ? vizeSApekSa iti vacanAt siddhH| vizeSasyApekSAkAGkSA, sA cAnupalabhyamAne vizeSe smrthaa| na coktaM samAnadharmApekSa iti / samAne ca dharme kathamAkAGkSA na bhavet / yadyayaM pratyakSaH syaat| etena sAmarthyana jJAyate smaandhrmaadhyvsaayaaditi| upapattivacanAda vA samAnadhammopapatteH ityucyate / na cAnyA sadbhAvasaMvedanAdRte samAnadhammopapattirasti / anupalabhyamAnasadbhAvo hi vizeSo dhammo'vidyamAnavad bhvtiiti| viSayazabdena vA viSayiNaH prtyysyaabhidhaanm| yathA loke dhUmenAgniranumIyate ityukte dhUmadarzanenAgniranumIyate iti jnyaayte| katham ? dRSTvA hi dhUmamagnimanuminoti nAdRSTvA / na ca vAkye darzanazabdaH shruuyte| anujAnAti ca vaakyaarthprtyaayksm| tena manyAmahe viSayazabdena viSayiNaH pratyayAbhidhAnaM boddhaanujaanaati| evamihApi samAnadharmazabdena samAnadharmAdhyavasAyam aaheti| yaduktam samAnamanayodharmamupalabhata iti dharmAdhammeigrahaNe saMzayAbhAva iti| pUrvadRSTaviSayametat / yAvahamI pUrvamadrAkSaM tayoH samAnaM dharmamupalabhe, vizeSa nopalabhe iti| kathantu vizeSaM pazyeyaM yenaanytrmvdhaaryeymiti| na caitat samAnadhammopalabdhau dharmAdharmigrahaNamAtreNa nivartata iti| yaccoktaM nArthAntarAdhyavasAyAdanyatra saMzaya iti| yo hyAntarAdhyavasAyamAnaM saMzayahetumupAdadIta sa evaM vAcya iti| yat punaretat kAyyakAraNayoH saaruupyaabhaavaaditi| kAraNasya bhAvAbhAvayoH kAryasya bhAvAbhAvI kAyyekAraNayoH sArUpyam / yasyotpAdAda yadutpadyate yasya cAnutpAdAd yatnotpadyate 204 For Private and Personal Use Only
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka sNhitaa| (rogabhiSagajinIyaM vimAnam kimakAlamRtyurasti naastiiti| dRSTAzcAyuSmallakSaNerupetAzca tat kAraNaM, kAryamitarat ityetat sArUpyam / asti ca saMzayakAraNe saMzaye caitat iti| etenAnekadhAdhyavasAyAditi pratiSedhaH parihata iti| yat punaretat uktaM vipratipattyavyavasthAdhyavasAyAca na saMzaya iti| pRthaksavAdayoAhatam arthamupalabhe vizeSazca nopalabhe yenaanytrmvdhaaryeymiti| tat kotra vizeSaH syAd yenaiktrmvdhaaryeymiti| saMzayo vipratipattijanito'yaM na zakyo vipratipattisampatipattimAtreNa nivrtyitumiti| evamupalabdhyanupalabdhyavyavasthAkRte veditavyamiti / yat punaretat viprtipttaaviti| vipratipattizabdasya yo'rthastadadhyavasAyo vizeSApekSaHsaMzayahetustasya ca samAkhyAntareNa na nivRttiH| samAne'dhikaraNe vyAhatAthI pravAdI vipratipattizabdasyArthaH / tadadhyavasAyazca vizeSApekSaH saMzayaheturna cAsya sampratipattizabde samAkhyAntare yojyamAne saMzayahetukhaM nivrttte| tdidmkRtbuddhismmohnmiti| yat punaravyavasthAtmani vyavasthitakhAcAvyavasthAyA iti| saMzayahetorarthasya apratiSedhAdavyavasthAbhyanujJAnAca nimittAntareNa zabdAntarakalpanA vyarthA / avyavasthA khala vyavasthA na bhvti| avyavasthAtmani vyavasthitakhAditi n| anayorupalabdhyanupalabdhyoH sadasadviSayavaM vizeSApekSaM saMzayahetune bhavatIti prtissidhyte| yAvatA cAvyavasthAtmani vyavasthitA na tAvadAtmAnaM jhaati| tAvatA hyanujJAtA bhvtyvyvsthaa| evamiyaM kriyamANApi zabdAntarakalpanA nArthAntaraM sAdhayatIti / yat punaretat / tthaatyntsNshystddhmmsaattyopptteriti| nAyaM samAnadharmAdibhya eva saMzayaH / kiM tarhi ? tattadviSayAdhyavasAyAda vizeSasmRtisaMhitAdityato nAtyantasaMzaya iti| anyataradharmAdhyavasAyAdvA na saMzaya iti, yaduktaM vizeSApekSo vimazeH saMzaya iti vcnaat| vizeSazcAnyataradharmAH, na ca tasminnadhyavasIyamAne vizeSApekSA sambhavatIti / yatra sNshysttraivmuttrottrprsnggH| yatra yatra saMzayapUrvikA parIkSA zAstre kathAyAM vA, tatra tatraivaM saMzaye pareNa pratiSiddha samAdhirvAcyaH iti| iti savrvaparIkSAvyApikhAt saMzayaH parIkSita iti| svymudaahrtiythetyaadi| akAlamRtyurasti kiM nAstIti sNshyH| kathamityata Aha sthANurvA puruSo vA" iti| dRSTA hotyAdinA saMzayotpattisAmagrImAha, tatrAyuSyalakSaNopetAnAm For Private and Personal Use Only
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1627 anupetAzca tathAkriyAH sakriyAzca puruSAra shiighrbhnggaashcirjiivinshc| tadubhayadRSTatvAt saMzayaH kimasti khalvakAlamRtyurutaH nAstIti // 38 // ____ atha prayojanam / prayojanaM nAma yadarthamArabhyante ArambhAH / tad yathA yadyakAlamutyurasti tato'imAtmAnamAyuSyarupacariSyAmi, anAyuSyANi ca parihariSyAmi, kathaM mAmaH akAlamRtyuH prasaheteti prayojanam // 39 // atha svybhicaarm| savyabhicAraM nAma yad vyabhi dRssttaashcetyaadi| tadubhayadRSTavAda vipratipattito'yaM saMzayaH kimastItyAdi // 38 // gaGgAdharaH-atha saMzaye sati vAde pravarttate na cAsaMzayavAnityataH punarjayAdyartha cAsaMzayavAnapi vAde pravarttate tataH prayojanamityuktaM yat tadAha--atha pryojnm| vAde pravRttau saMzayavadaparamapi prayojanamastIti tat kimityata Aha-prayojanaM naametyaadi| yadartha yatphalAyArambhAH kriyA Arabhyante tat phalaM prayojanaM nAmocyate, tadudAharati-yadyakAlamRtyurityAdi / gautamenApyuktam / yamarthamadhikRtya pravartate tat prayonanamiti / vyAkhyAtaJca vaatsyaaynen| yamarthamAptavyaM hAtavyaM vAdhyavasAya tadAptihAnopAyamanutiSThati tat prayojanaM veditavyam, prvRttihetukhaat| imamarthamApsyAmi hAsyAmi veti vyavasAyo'rthasyAdhikAraH / evaM vyavasIyamAno'tho'dhikriyate iti // 39 // gaGgAdharaH-atha vAde pravarttamAne yad vAkyaM tasya doSavizeSAt savyabhicAraM zeyaM bhavatItyuddiSTaM savyabhicAramiti yat tadAha-atha svybhicaarmitiH| anantaraM savyabhicAraM yat kiM nu khalu taducyate ityata Aha-savyabhicAraM akriyANAM zIghrabhaGge tathA sakriyANAJca cirajIvane dRSTe akAlamRtyurastIti buddhiH, etadviparyaye cAkAle mRtyu stIti buddhiH // 38 // cakrapANiH- yadarthamiti yakSimittam / prasaheteti maasmedityrthH| sampabhicArammatyanaikAntikam.. For Private and Personal Use Only
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1628 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam crnnm| yathA bhavedidamauSadhaM tasmin vyAdhau yaugikamathavA neti // 40 // ___ atha jijnyaasaa| jijJAsA nAma parIkSA / yathA bheSajaparIkSottarakAlamupadecyate // 41 // naametyaadi| yaLyabhicaraNamanekAntavacanaM kacit tathA kacidanyatheti tat savyabhicAraM vyabhicAreNa sahitaM vttmaanm| gautmenoktshc| anaikAntikaH svybhicaarH| vyAkhyAtaJcaitat vyabhicAra ekatrAvyavasthA, saha vyabhicAreNa varttate iti svybhicaarH| nityaH zabdo'sparzavAt, sparzavAna kumbho'nityo dRSTaH / na ca tathA sparzavAn zabdastasmAdasparzavAnityaH zabda iti dRSTAnte sparzavattvamanityavazca dhammo na sAdhyasAdhanabhUtI dRzyete sprshvaaNshvaannunityshceti| svybhicaarsvsprshvnitykhe| AtmAdau ca dRSTAnte udAharaNasAdhAt sAdhyasAdhanaM heturiti / asparzavAditi heturvyabhicarati / asparzA buddhiranityA ceti| evaM dvividhe'pi dRSTAnte vyabhicArAt sAdhyasAdhanabhAvo nAstIti te tu lkssnnlkssyvaabhaavaadheturiti| nityatvamapyeko'nta ityekAntaH / anitytvmpyneko'ntH| ekasminnante vidyate ityaikaantikH| viparyayAdanakAntikaH ubhyaantvyaapklaaditi| hetordoSatayA gautamena hekhAbhAsepUktaH / iha tantre hetudoSave'pi hetumAtradoSavAbhAvAt hetudoSavavadanyasyApi doSa ityabhiprAyeNa pRthagukta iti khyApanAyodAharaNaM drshyti| yathetyAdi / tasmin vyAdhau jvarAdau khalvidamauSadhaM bhavedatha na vA bhavediti tvekAntavAbhAvAdanekAnta miti // 40 // gaGgAdharaH-savyabhicAramAnamuktvA vAda kartavye jijJAsA karttavyeti pUrvamuddiSTaM jijJAseti, tAmAha-atha jishaaseti| anantaraM jijJAsA vAde karttavyA kA punaH sA jijJAsA ityata Aha-jijJAsA nAmetyAdi / parIkSA tu jishaasaabhidhiiyte| na hi praznamAtre jijJAsA bhavati prazne kRte'kRte vA pramANaistaduttaraM sadasadrUpeNa jJAtumicchA parIkSeva jishaasaashbdsyaarthH| yathA bheSajaparIkSottarakAlamupadekSyate iti // 41 // ityrthH| athavA neti na bhvti| anaikAntikaJcAnauSadhaM yaugikatvAyaugikaravAbhyAM saMzaya. jnkmev| tena, saMzayena samamekatA na shngkniiyaa'naikaantiksy| uttarakAlamiti ihaiva parIkSA For Private and Personal Use Only
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8maadhyAyaH vimaansthaanm| 1626 atha vyvsaayH| vyavasAyo nAma nishcyH| yathA vAtika evAyaM vyAdhiridamevAtra bheSajaJca // 42 // athArthaprAptiH / arthaprApti ma yatraikenArthenoktanAparasya cArthasyAnuktasya siddhiH| yathA nAyaM santarpaNasAdhyo vyAdhirityukte bhvtyrthpraaptirptrpnnsaadhyo'ymiti| nAnena divA bhoktavyam ityukte bhavatyarthaprAptirnizi bhoktavyamiti // 43 // gaGgAdharaH-parIkSAnantaraM vyavasAyaH kArya ityata uddiSTaM vyavasAya iti / sa ucyate-atha vyavasAya iti| guNato doSato jJAtumicchatA'nantaraM vyavasAyaH krttvyH| kaH punarvyavasAya ityata Aha-vyavasAyo nAma nizcaya iti| guNato doSato'thoM nizcIyate yena zAnena tanizcayo jJAnam, tena hi jJAnena bodhapUrvakaM kattU vaktu vA pumAn vyavasyatIti sA vyavasAyAtmikA buddhiH / yathA-vAnika evAyaM vyAdhiriti nizcayaH, iha tu vyAdhAvidameva bheSajamiti nizcayo vyvsaayH||42|| ___ gaGgAdharaH-athaiSa nizcayaH pratyakSAnumAnai tihyaupamyaireva kiM syAdityata uktam -arthpraaptiriti| na khalu pratyakSAnumAnai tihyaupamyamAtreNa nizcayaH syAdarthaprAptitazca syAt tsmaadaah-athaarthpraaptiriti| athAnantaramarthaprAptiH / sA ca kIdRzItyata aah-arthpraaptirnaametyaadi| yatra vAkye khalvekenArthena uktanAparasyAnuktasya zrutibhiranabhihitasyArthasya siddhirbhavati yayA sA'rthaprApti ma / tdudaahrti--ythetyaadi| tisraSaNIye vistareNa vyAkhyAteyamarthaprAptirarthApattirityucyate'nyai riti // 43 // prkrnne| kiMvA rasAyane "bheSajaM dvividham" ityaadinaa| arthaprAptirityarthApattirityarthaH / iha 'uktana' iti vacanAt zrutArthApattireva vivakSitA, dRSTArthApattirapi tu etatsAmAnyatvenaiva jnyeyaa| iyaJcArthApattiranyathopapattyA na pramANamiti na pramANaprakaraNe paThitA, yA tu doSarahitA sA'numAnAntargataiveti bhaavH| yo hyapatarpaNasAdhyo'pi na syAt, taM prati 'nAyaM santarpaNasAdhyaH' iti vacanamevAsamarthavizeSaNatayA na syAdityarthApattirnetyabhiprAyaH, ubhayAsAdhyo hi 'asAdhyaH' ityetAvadeva vaktavyaM syaat| evamanyatrApyudAharaNe jJeyam // 39-43 // For Private and Personal Use Only
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1630 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam / atha smbhvH| sambhavo nAma yo yataH sambhavati, sa tasya smbhvH| yathA SaD dhAtavo hi garbhasya, vyAdhehitam, hitamArogyasya // 44 // athAnuyojyam / anuyojyaM nAma yad vAkyaM vAkyadoSayukta tdnuyojymityucyte| sAmAnyavyAhRteSvartheSu vA vizeSagrahaNArtha gaGgAdharaH-nanu tarhi pratyakSAnumAnai tihyaupamyArthaprAptibhireva kiM nizcayaH syAdityAkAGkSAyAmuddiSTaM sambhava iti| na khalu pratyakSAdibhireva kevalaiH nizcayaH syAt sambhavenApi nizcayo bhavatItyata Aha-atha sambhava iti / kaH punaH sambhava ityata Aha-sambhavo naametyaadi| yo yataH sambhavati sa tasya' sambhava utpattavAdiSu smbhaavnaaheturiti| avinAbhAvavRttavA saMbaddhayoH samudAyasamudAyinoH samudAyenetarasya grahaNaM smbhvstdpynumaanmev| yathA droNasya sambhAvanA prasthAdimantareNa na syAditi prasthAdimAnaM droNasya smbhvH| evamevAbhipretya svymudaahrti| yathA SaD. dhAtavo garbhasya, vyAdherahitaM hitamArogyasyeti / par3a dhAtuH puruSaH iha na kevalo garbhasya sambhAvanAhetuH aduSTazukrazoNitagarbhAzayapuSpakAlAzca hetava ityataH Sar3a, dhAtava iti bhuvcnaantmuktm| idaM garbhasyotpattisambhAvanAhetusambhavodAharaNam / ahitAcaraNaM vyAdhisambhAvanAhetuhitasevanamArogyasambhAvanAhetuH tisraSaNIye'sya prAmANyaM vyAkhyAtaM vistareNa // 44 // gaGgAdharaH-ityevaM pratyakSAdibhiH pramANaiH kRte nizcaye vAde yadvAkyaM duSTaM tadAha / anuyojyamityuddiSTaM yat tdaah-athaanuyojymiti| vAde yadvAkyamanuyojyaM tajjJa yamityata Aha-anuyojyaM naametyaadi| yadvAkyaM vAkyadoSayuktaM tadvAkyamanuyojyamanuyoktumarhati zakyate ca vaadinaa| anuyogo hi dRssnnvcnm| vAkyadoSA ihaiva vakSyante nyuunaadyH| udAhariSyante c| dvitiiymnuyojymaah-saamaanyetyaadi| sAmAnyenokteSu khalvartheSu cakrapANiH-sambhavati vidyate asminniti sambhavaH, kAraNaM hi avyaktasvajanmakAryamuktam / yathA- sambhavati khAya- droNa ityAdi, tatsamAnametadapyudAharaNaM bhavati // 44 // ckrpaanniH-anuyojyaantrmaah-saamaanyenetyaadi| ananuyojyamAha ato vipazyeyeNeti / For Private and Personal Use Only
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra * www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8. adhyAyaH / vimAnasthAnam / .1631 tadvAkyamanuyojyam / yathA saMzodhanasAdhyo'yaM vyAdhirityukte kiM vamanasAdhyo'yaM kiM virecanasAdhya ityanuyujyate // 45 // athAnanuyojyam | ananuyojyaM nAma to viparyyayeNa / yathA ayamasAdhyaH // 46 // athAnuyogaH / anuyogo nAma sa yat tadvidyAnAM tadvidaireva sArddhaM tantra tantraikadeze vA praznaH praznaikadezo vA jJAnavijJAnavacanaprativacanaparIcArthamAdizyate / athavA nityaH puruSa iti pratijJAne, paro yat ko heturityAha so'nuyogaH // 41 // aarti vizeSArthagrahaNArthaM tadvAkyamanuyojyamanuyogArthaM bhavati, tad yathA-saMzo dhanasAdhyo'yaM vyAdhiriti vAkyaM sAmAnyena saMzodhanenoktaM tadanuyojyaM bhavati / kimayaM vyAdhirvamanasAdhyo'thavA virecanasAdhya iti vizeSagrahaNArthamanuyujyate / iti // 45 // gaGgAdharaH- tarhi kIdRzavAkyamananuyojyamityata uddiSTamananuyojyaM darzayati, athAnanuyojyamiti / ananuyojyaM nAmetyAdi / ato'nuyojyAdvyAkyAd vipayyeyeNa nyUnAdidoSAbhAvena savizeSavacanena yuktaM yaha vAkyaM tadananuyojyaM nAma / anuyogArha na bhavati / yathA vamanasAdhyo'yaM vyAdhiriti / vAkyaprazaMsAyAm ananuyojyaM darzayiSyate // 46 // gaGgAdharaH- hi kaH punaranuyoga ityata uddiSTamanuyogamAha - athAnuyoga iti / anuyogaH kIdRza ityata Aha- anuyogo nAmetyAdi / tadvidyAnAM tattacchAstraM vidvAMso ye teSAM viduSAM tadvidaireva sArddhaM tasmiMstantre kRtsne praznaH / athavA tattantraikadeze kutracit sthAne praznaikadezo jJAnArthaM vidhAnArthaM vacanaprativacanArthaM parIkSArthaM vA yaH pUrvvamAdizyate sa praznAdezaH praznaikadezasyAdezo 'nuyogaH / tatrottaraM yadvAkyaM nyUnAdidoSayuktaM sAmAnyoktaM vA tatra ca yaH praznaH praznaikadezo vAdizyate so'pyanuyoga iti / athavA pareNokte yatpareNa tatra hetuH pRcchAte so'pyanuyogaH / yathA nityaH puruSa ityukte paraH pRcchati ko heturiti / / 47 / / yathoktAnuyojya prakaraNasyodAharaNaviparyayeNa jJeyam / anuyogamAha - prazna iti, 'prazna: 'itizabdena For Private and Personal Use Only
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1632 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam atha prtynuyogH| pratyanuyogo nAma anuyogsyaanuyogH| yathA asyAnuyogasya punaH ko heturiti // 48 // atha vaakydossH| vAkyadoSo nAma yathA khalvasminnarthe nAnamadhikamanarthakamapArthakaM viruddhazca / natAni vinA prakRto'rthaH praNazyet // 46 // tatra nyUnam / pratijJAhetUdAharaNopanayanigamanAnAm anyatamenApi nyUnaM nyUnaM bhavatIti / yadvA bahUpadiSTahetukamekena hetunA sAdhyate tacca nAnam // 50 // gaGgAdharaH-evamanuyoktA yadi duSTaM vAkyaM sAmAnyArthavAkyaM vA brUte tadA pUrvapakSavAdI kiM kuryAdityata uddiSTaM pratyanuyogamAha-atha pratyanuyoga iti| kaH pratyanuyoga ityata Aha-pratyanuyogo naametyaadi| anuyogasya anuyogaH pratyanuyoga ucyte| yathAsyAnuyogasya nityaH puruSa iti pratizAte'nayogaH ko heturiti prshnH| tatra punaH koM heturiti vacanaM prati viparItapraznaH prtynyogH| puruSanityasapratijJAyAM yo bhavAn pRcchati ko hetustatprazne kiM kAraNaM bhavata iti // 48 // gaGgAdharaH-nanu tatra ke vAkyadoSA ityata uddiSTo vAkyadoSa ucyate-atha vAkyadoSa iti| vAkyadoSo naametyaadi| sa vAkyadoSo nAma yathA yada vAkyamasminnartha nyUnamasminnarthe'dhikamasminnarthe'narthakamasminnarthe'pArthakamasminnatha biruddhabhityetannyUnakhAdayo dossaaH| kasmAdaMte doSA ityata aahnaitaaniityaadi| hi yasmAdetAni nyUnakhAdIni antareNa vAkyasya prakRto'thoM na praNazyedaMtaiH prakRtArthapraNAzAdate vAkyasya doSA ucyante // 49 // gaGgAdharaH-tatra kiM nyUnamityata Aha-pratize tyaadi| pratizAdInAM . paJcAnAM vAkyAvayavAnAmanyatamenApi nyUnaM vAkyaM nyUnaM bhvti| gautamena yathoktazAstreNa pUrNaprazno gRhyate, yathA atraiva "tatra ced bhiSak bhiSajaM pRcched" ityAdinA yAvaduktam, tat saMpUrNa jJeyam, atraiva caikadezo'pi praznasya jJeyaH // 45-48 // ckrpaanniH-vaakydossaanudaahrti-vaakyetyaadi| 'asminnartha' iti vacanena cchala hetvAbhAsAdipadagRhItAnapi vAkyadoSatvena darzayati / chalAdayo hi vAkyadoSA eva, paraM pRthagagRhIta For Private and Personal Use Only
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1633 athAdhikam / adhikaM nAma naanvipriitm| yadvAyudhe de bhASyamANe vArhaspatyamozanasamanyadvA yatkiJcidapratisambaddhArthamucyate / yadvA pratisambaddhArthamapi dvirabhidhIyate, tat punrukttvaaddhikm| tacca punaruktaM dvividham ; arthapunaruktaM zabdapunaruktaJca / tatrArthapunaruktaM yathA bheSajamauSadhaM saadhnniti| zabdapunaruktazca bheSajaM bheSajamiti // 51 // coktam / honamanyatamenApyavayavena nyuunmiti| pratijJAdInAmavayavAnAmanyatamena hInaM nyUnaM nigrahasthAnaM sAdhanAbhAve sAdhyAsiddheriti / aprnycaahydvetyaadi| bahUpadiSTahetukamathaM yadekena hetunA sAdhyate tadapi nyanamiti // 50 // gaGgAdharaH-athAdhikaM nAma nyUnaviparItamadhikam, samantu prakRtamadoSaM tatA na nyUnaparyAyeNa gRhyate sAmpamiti / gautamena coktm| herdaahrnnaadhikmdhikmiti| ekena kRtakalAdityanena hetunA siddhau punanityaH puruSaH kRtakalAdutpattidharmakakhAt ityAdiSu dvitIyahe khaadraanthekymiti| evaM yadvaktavyaM tatrApatisambaddhArthavacanaM pratisambaddhArthasya vA dvirabhidhAnaM tadapyadhikamiti trividhmdhikm| tadudAharati-yadvAyurveda bhASyamANe tadapatisambaddhArtha vArhaspatyamozanasaM vA zAstroktamucyate tadadhikam / yaccAyurvadaM bhASyamANe yat tatra pratisambaddhArtha dvirucyate tat / punaruktaM dvividhm| arthapunaruktaM shbdpunruktshc| tatrAthapunaruktaM bheSajamoSadhaM sAdhanamiti, zabdapunaruktazca bheSajaM bhessjmiti| etaccAnuvAdAdanyatra doSAkhyaM bhvti| gotamenoktamidam svAdiha nocyante tathA zAstrAntaroktAzvApasiddhAntAdayo'nayA bhASayA sUcyante vAkyadoSAH / yadvatyAdau yadA puruSasya nityatve'pi hetava uktA anAditvAdakRtakatvAnirvikAratvAditi ca, teSu yadi sakalahetvabhidhAnaM pratijJAya eka hetu vavate, tadA pratijJAtArthasya nyUnArthatvAt nyUnaM bhavatIti jJeyam, yadA heturvaktavyaH, tadA eka eva vaktavyo yujyate, ekasyApi hetoH sAdhyasAdhanasambandhAt / tena, tatra bahuhetukathanamevAdhikatvAddoSa eva bhvtiiti| prakRta iti sAdhyatvena pratijJAtaH / pArhaspatyamozanasaJca niitishaastrm| apratisambaddhArthamityanena, vArhaspatyamapi yadi dhanaiSaNAbhidhAnaprasaGgena prasaGgAgataM bhavati, tadA stokakrameNocyamAnamAyurvadopakArakatvena nAdhikamiti darzayati / punaruktadoSAditi doSavataH punaruktAdityarthaH / doSayatvaJca yathA punaruktasya, tathoktameSa / For Private and Personal Use Only
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1634 [ rogabhiSagajitIyaM vimAnam caraka saMhitA | athAnarthakam | anarthakaM nAma yadvacanamakSaragrAmamAtra meva syAt paJcavargavanna cArthato gRhyate // 52 // 1 thApArthakam / apArthakaM nAma yadarthavacca paraspare asaMyujyamAnArthakam / yathA takacakravaMzaraktanizAkarA iti // 53 adhikAt pRthak / zabdArthayoH punarvvacanaM punaruktamanyatrAnavAdAt / iti vyAkhyAtaJcaitat / anyatrAnuvAdAt zabdapunaruktamarthapunaruktaM vA nityaH zabdo nityaH zabda iti zabdapunaruktam / arthapunaruktantu anityaH zabdo niruddhadhammaiko dhvAna iti / anuvAdaM vapunaruktaM zabdAbhyAsAdathe vizeSopapatteH / yathA dekhapadezAt pratijJAyAH punarvvacanaM nigamanamiti / arthAdApannasya svazabdena punavrvacanam punaruktam / utpattidharmakatvAdanityamanutpattidhammekaM nityamiti / ihotpattidharmakatvAdanitya ityuktyArthAdApadyate'nutpattidharmakaM nityamiti tasyArthAdApannasyArthasyAbhidhAyako yo'nutpattidhammaka nityamiti zabdastena svena zabdena punastadarthasya vacanamanutpattidhammekaM nityamiti tacca punaruktam | arthasampratyayArthaM zabdaprayoge sa Artho'rthApattyA pratIta iti // 51 // gaGgAdharaH - anarthakantu vAkyadoSamAha - athAnarthakamiti / tadanarthakaM nAma vAkyaM yadvAkyaM paJcavargavadakSaragrAmamAtrameva syAt / kakhagaghaGA ityAdyakSaragrAmamAtrameva yathAnarthakaM nAtheto gRhyate tathA bhada kada sada lida nidetyevamAdivAkyamanarthakaM na cArthato gRhyate / iti / gautamenApyuktam / varNakramanirdeza Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nirarthakam / yathA nityaH zabdaH kacaTatapA jar3agavadazatvAt jhabhatra ghaDhapvaditi / evaMprakAraM nirarthakam / abhidhAnAbhidheyAnupapattAvarthAvagaterabhAvAd varNA eva krameNa niddizyanta iti // 52 // gaGgAdharaH- apArthakaJca vAkyadoSamAha - athApArthakamiti / apArthaka nAmetyAdi / tadvAkyamapArthakaM nAma yada vAkyamarthavacca paraspareNAsaMyujyamAnArthakam, paraspareNAnvayahInArthakapadam / yathA - takracakravaMza raktanizAkarA iti / gautamenApyuktam / paupayogAdamatisambaddhArthama pArthakam / yatrAnekasya padasya paJcavargavaditi ka kha ga gha GAdivargasamudayavat, atra tvabhidheyo'rtho na pratibhAti / arthavaditi pratyeka padarUpatayA prasiddhArtham / paraspareNAsaM yujyamAnamiti vAkyarUpatayA'rthApratyayikam / cakra For Private and Personal Use Only
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bama adhyAyaH vimaansthaanm| 1635 .atha viruddhm| viruddhaM nAma yad dRSTAntasiddhAntasamayaiviruddham / tatra pUrva dRssttaantsiddhaantaayuktau| samayaH punastridhA bhavati / yathAyurvaidikasamayo yAjJikasamayo mokSazAstrikasamaya vAkyasya vA pauLapayyaNAnvayayogo nAstItyasambaddhArthavaM gRhyate ttsmudaayo'rthsyaapaayaadpaarthkmiti| yathA dazadADimaM Sar3apUpAH kuNDamajinaM palalaM pinnddH| athavA urukametat kumAryAH pAyaM tasyAH pitA apratizIla iti // 53 // __ gaGgAdharaH-viruddhazca vAkyamAha-atha viruddhm| viruddhaM naametyaadi| taviruddhaM nAma vAkyaM yada vAkyaM dRSTAntasiddhAntasamayaviruddhaM bhavati / dRSTAntaviruddhaM siddhAntaviruddhaM samayaviruddhaJceti trividhaM viruddhavAkyam / ttretyaadi| tatra teSu madhye dRSTAntasiddhAntAyuktAviti ihaiva pUrvamuktau yathA mUrkha viduSAM buddhisAmyaM yo vayaM varNayati sa dRssttaantH| yathAgniruSNa ityaadi| taddRSTAntaviparItamucyamAnaM vAkyaM dRssttaantviruddhm| yathA vahniruSNaH salilavaditi dRssttaantviruddhm| siddhAntazcoktaH-yaH parIkSakaibahuvidha parIkSya hetubhiH sAdhayitvA sthApyate nirNayaH sa siddhaantshcturvidhH| sarcatantrasiddhAntaH pratitantrasiddhAnto'dhikaraNasiddhAnto'bhyupagamasiddhAntazceti / taccaturvidhasiddhAntaviparItavacanaM yada vAkyaM tat siddhAntaviruddhaM vAkyamiti / yathA nAsti nidAnaM vyAdhInAmiti savvaMtatraviruddhaM vAkyam / saptendriyANIti pratitatrasiddhAntaviruddhaM na kApi tantre sptendriyaannyuktaani| yadyapi sarvatatraviruddhaM tathApi kacit paJcendriyANi kacit paDindriyANi tatra tatra sve sve tantre siddhAni na viruddhAni, saptendriyANi na kApi pratitantra siddhAni tasmAt pratitatrasiddhAnta virUddhaveneSyate tadavAkyamevaM nAsti nidAnaM vyAdhInAmityapi vodhyam / AnubandhikaM kammai muktaH kurute iti adhikrnnsiddhaantviruddhm| kAryadravyaM pradhAnamiti vAkyamabhyupagamasiddhAntaviruddham / atha samaya viruddhamAha-samayaH punrityaadi| samayo niyamakaraNam / sa ca zAstrArthavAde tridhA bhvti| yathA AyurvedikAdibhedAt / tatrAyurvaidikasamayo ityAdayo hi zabdAH kriyA vinA vAkyarUpArthAnabhidhAyakA ityrthH| viruddhe dRSTAntaviruddhaM yathA For Private and Personal Use Only
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1636 caraka-sahitA / iti / tatrAyurvaidikasamayazcatuSpAdaM bheSajamiti / yAjJikasamayaH AlabhyA yajamAnaiH pazava iti / mojazAstrikasamayaH sarvvabhUneSvahiMseti / tatra svasamayaviparItamucyamAnaM viruddhaM bhavati / iti vAkyadoSAH // 54 // rogabhiSagAMjatIya vimAnam 1 yathA catuSpAdaM bheSajamiti / tatrAha daivayuktivyapAzrayameva bheSajamiti / Ayurvedika samayaviruddhaM yadyapyatrApi pUrvvamuktam- prazAmyatyauSadhaiH pRthva daivayuktivyapAzrayairiti tanna kRtsnabheSajavacanaM vAtAdizArIradoSamazamanauSadhavacanatvAt / yAjJikasamayaH - AlabhyAH pazava iti, tadviruddhantu na yajJa e pazava AlabhyA iti / mokSazAstrikasamayastu savvaMbhUteSvahiMseti tatra viruddhaM yajJeSu hiMsA kAyyaiti / svargAdisAdhanatvena bandhahetutvAt iti / tatra tatra svasamayaviparItamucyamAnaM samayaviruddhaM bhavatIti / sAdhAraNaviruddhamihoktaM gautamena viruddhavaM hetudoSa uktaH sa cAbhyupagamasiddhAntaviruddhaH / tad yathAsiddhAntamabhyupetya tadUvirodhI viruddhaH / iti yo hetuH siddhAntamabhyupetya taM siddhAntaM viruNaddhi sa tadvirodhI heturviruddha ucyate / abhyupetaM hi siddhAntaM vyAhantIti / yathA - so'yaM vikAro vyakterapaiti nityatvapratiSedhAt / apeto'pyasti vinAzapratiSedhAt na nityo vikAra ityupapadyate / ityevaM hetuvyakterapeto'pi vikAro'stItyanena svasiddhAntena virudhyate / katham ? vyaktirAtmalAbhaH / apAyaH pracyutiH / yadyAtmalAbhAt pracyuto vikAro'sti, nityatvapratiSedho nopapadyate / yadvyakterapetasyApi vikArasyAstitvaM tat khalu nityatvamiti / nityatvapratiSedho nAma vikArasyAtmalAbhAt pracyuterupapattiH / yadAtmalAbhAt pracyavate tadanityaM dRSTam / yadasti na tadAtmalAbhAt pracyavate / astitvaJcAtmalAbhAt pracyutiriti viruddhAvetau saha sambhavataH / iti / so'yaM heturya siddhAntamAzritya pravarttate tameva vyAhantIti viruddho heturiti / naitadviruddhalakSaNaM sAdhAraNaviSayaM kevalahetu viSayatayaiva hekhAbhAse gautamenoktamiti / iti vAkyadoSA vyAkhyAtAH // 54 // For Private and Personal Use Only yathA zItaM jalaM tApakaM tathA jvaro'pIti / siddhAntaviruddhaM yathA- - vaidyo brUtena ca bheSajaM rogaharamiti / tathA yadyapyAyurvede catuSpAdameva bheSajamiti siddhAnta eva, tathApi 'catuSpAda'
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1637 atha vaakyprshNsaa| vAkyaprazaMsA nAma yathA khalvasminnarthe tvanAnamanadhikamarthadanapArthakamaviruddhamadhigatapadArthaJceti yat tadvAkyamananuyojyamiti prazasyate // 55 // atha cchlm| chalaM nAma parizaThamarthAbhAsamanarthakaM * vAgvastumAtrameva / tad dvividhaM vAkachalaM saamaanycchlnyc| tatra gaGgAdharaH- atha vAkyaM kIdRzamaduSTamityata Aha-atha vAkyaprazaMseti / vAkyaprazaMsA naametyaadi| asminnartha khalvidaM vAkyamanyanaM niruktanyUnakhadoSarahitamasminnevArthe'nadhikamadhikaradoSahInam asminnevArthe'thaivadAnarthakya. hInam tathAsminnevArthe'napAthekamapArthakaladoSahInam / tathaivAsminnathe'viruddhaM dRssttaantviruddhaadiviruddhdossrhitm| na tvetAvanmAtraM vAkyaM prazaMsanti paNDitAH / tahi kIdRzaM vAkyamityata aah-adhigtpdaarthnyceti| adhigatAH samyagjJAtumarhAH padArthA yatra vAkye tat / vAkyamananuyojyamityasmAt prazasyate kuzalaina khanyUnAdikamapi gUDhArthakaM vAkyamananuyojyamapi prazasyate durbodhatAt // 55 // __ gaGgAdharaH-tathA sati prazastavAkye'pi vAdI cchalaM karotItyatazchalamuddiSTaM yat tadAha-atha cchlmiti| kiM punazchalamucyate ityata Aha-chalaM naametyaadi| chalaM nAma tad yat parizaThamarthAbhAsamanathekaM vAgvastumAtramevetyetaiH shbdo'rtho'bhidhiiyte| uktaJca gautmen| vacanavighAto'thevikalpopapattyA cchlmiti| vyAkhyAtaca vAtsyAyanena-na sAmAnyalakSaNe cchalaM zakyamudAhattam, vibhAge tUdAharaNAni bhavanti / vibhAgazca / tat trividhaM vAkacchalaM saamaanycchlmupcaarcchlnyceti| teSAM madhye--avizeSAbhihite'tha vaktarabhiprAyAdarthAntarakalpanA vAkchalam / tad yathehApi vibhajyodAharati / tada dvividhamiti / vAkchalaM sAmAnyacchalaJceti / vAkchale huupacAracchalasya avizeSAda dvividhaM chalaM vAkchalaM saamaanycchlnyceti| tatra gautamenoktaM saMjJA samayakRtA jnyeyaa| evaM yAjJikAnAm 'Alabhya'saMjJA samayakRtA, tatra yadi svasamayaviparItamabhidadhAti tadA samayaviruddho bhavati / ananuyojyamiti nAmuyogAham // 49-55 // ckrpaanniH-chlmityaadi| parizaThamiti vcnaaprvRttm| arthavadivAbhAso'rthAbhAsaH / etadeva vivRnnoti-apaarthkmityaadi| apagatasamIcInArthatvena vaagvstumaatrmityrthH| chalaM * anarthakamityatra apArthakamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1638 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam vAkchalaM nAma yathA kazcid bayAnavatantro'yaM bhiSagiti / atha bhiSak brUyAnnAhaM navatantra ektntro'hmiti| paro brUyAnnAhaM bravImi nava tantrANi taveti, api tu navAbhyastaM te tantramiti / vAkchalamevopacAracchalaM tadavizeSAt / iti| na vAkchalAdupacAracchalaM bhidyate, tasyA apyarthAntarakalpanAyA avishessaat| yataH, dhamme vikalpanirdeze'thesadbhAvapratiSedha upcaarcchlm| abhidhAnasya dhammau yathAthaprayogaH / dhamme vikalpo'nyatra dRSTasya dhammaisyAnyatra pryogH| tasya nirdeze dharmavikalpanirdeza'rthasadbhAvapratiSedha upacAracchalam / yathA mazcAH krozantIti maJcastheSu puruSeSUpacArastenArthasadbhAvena pratiSedhaH kriyte| maJcasthAH puruSAH krozanti na maJcA iti| kA punaratrArthavikalpopapattiH ? anyathAprayuktasyAnyathArthakalpanaM bhaktyA khalu lakSaNayA prayoge maJcAH krozantItyatra pradhAnena mukhyayA vRttyAbhidhayA zaktyA kalpanaM na maJcAH krozanti maJcasthAH puruSAstu kroshntiiti| upacAraviSayaM chlmupcaarcchlmupcaaraanniitaarthH| sahacaraNAdinimittenAtadbhAve tadvadabhidhAnamupacAra iti| ihApi khalvavizeSAbhihite'rthe vaktarabhiprAyAdarthAntarakalpanA bhavatIti vaakchlmev| maJcAH krozantItyukte vaktarabhipreto'rthI maJcasthAH puruSAH krozantItyupacArAt / tadavizeSeNa padena maJcA ityanenAbhihite'rthaM vakturabhiprAyaviSayamazvasthapuruSAt arthAntarakalpanA mukhyArthamaJcakalpanA vAkchalameva bhavatItyupacAracchalaM vAkachalameva naatiriktmiti| tatra vAkchalamudAharati-tatra vAk chalaM nAmetyAdi / kazcid brU yAnavatatro'yaM bhiSagiti / tatra navatantra iti padena navAbhyastaM tantraM yasyeti vaktarabhiprAyaviSayArthAdarthAntaraM kalpayikhA bhiSam brU yAt-nAhaM navatantraH, ektntro'hmiti| ekameva tantraM mameti / tatrApi paraH spaSTaM tadartha bra yaat| nAI bravImi nava tatrANi taveti, api tu navAbhyastaM te ttrmityvrvm| tatrApi bhiSak abhipretAdarthAdanyArtha kalpayitA brUyAt, na mayA navAbhyastaM yabhipretAdarthAdarthAntaraM parikalpya paravacanopaghAtAya prtiklpyte| yaduktaM nyAye-"vacanavighAto. 'rthavikalpa upacAracchalam" iti| atra vAkchalamevopacAraccharoM nyAyoktaM smbhvti| sAmAnyazabdokte hyarthe vakturabhiprAyAdarthAntarakalpanA vAkalaM, tena, maJcAH krozantIti anApi 'matra' For Private and Personal Use Only
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1636 bhiSag brUyAnna mayA navAbhyastaM tantram, anekadhAbhyastaM tantram / iti vAkchalam / sAmAnyacchalaM nAma yathA-vyAdhiprazamanAyauSadhamityukte paro brUyAt sat satprazamanAyeti kiM nu bhavAnAha ? sadrogaH sadauSadhaM yadi ca sat satprazamanAya bhavati tatra satkAsaH satyaH satsAmAnyAt kAsaH cayaprazamanAya bhaviSyatIti / etat sAmAnyacchalam // 56 // tatramanekadhAbhyastaM tatram / iti vAkchalam / atra samAsena nArthavizeSo vigrahe tu bhavati vizeSaH / navAbhyaste upacAro navazabdasya, tena navaM nUtanamabhyastaM tantraM yasyeti vigrahaH / tatropacarite'rthe'rthAntarakalpanA mukhyayA vRttyA navazabdena navasaGkhyA / tata Aha- ekatatro'ham / ityupacAracchalaM vAkchalamevodAharaNenAnena jJApitam / tatrApyupacaritArthe navAbhyaste navazabdasyArthAntaraM kalpayitvA bhiSagabravIt / na navAbhyastaM me tatramapi tvanekadhAbhyastamiti vAkchalama vizeSe zabde vAci cchalaM vAkchalamiti / evamiha vinopacArAdapi vAkchalaM vidyate / navatatro'yaM bhiSagati nUtanatatro'yamiti vakturabhiprAyArthaH / tatra bhagarthAntaraM kalpayilAha nAhaM navatantra ekatatro'hamekasaMhitAmadhItavAn / tatra paro brUyAt nAhaM nava te tatrANItyabravaM nUtanatatro bhavAniti tvatravam iti / tatrApi bhivagarthAntaraM kalpayivAha-na me tantraM nUtanaM paratvArthaM prAcInam / iti vAkchalam / atha sAmAnyacchalamAha - sAmAnyacchalaM nAmetyAdi / sambhavadarthasyAtisAmAnyayogAdasambhUtArtha kalpanA / tad yathA yathetyAdi / vyAdhiprazamanAyopadhamityukte paraH sambhavadarthasyAtisAmAnyayogAdasambhUtArthaM kalpayilA brUyAt satsatprazamanAyeti bhavAnAheti / sarvvaM khala sat sattAvattvAdityatisAmAnyaM sattA tatra satpadArthaH sambhavati vyAdhiSu cauSadheSu ca / tadAhasadrogaH sadauSadhamiti, tathAvidho'rthaH khalu satprazamanAya sadityeSa cediSTa - stadA satkAsaH satkSayaH satsAmAnyAt / tahi kiM kAsaste kSayaprazamAya zabdo mukhyaH san manace varttate, upacArAt tu maJcastheSu puruSeSu, 'maJca' zabdaprayoge sati kathamacetanA maJcAH krozantIti AkSepo vAkchala eva pravizatIti bhAvaH / atra vAchalamityAdi vAkyaM svAmAnyacchala lakSaNasaMyuktaM nyAyoktalakSaNameva jJeyam, yathAsambhavaM sAmAnyazabdokte 'rthe hyarthAntarasthApi For Private and Personal Use Only
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1640 crk-sNhitaa| (rogabhiSajitIyaM vimAnam atha ahetuH| aheturnAma prakaraNasamaH saMzayasamo varNAsamaH bhaviSyatItyasambhUtAthakalpanA saamaanycchlmiti| gautamenApyuktam / sambhavato. 'rthasyAti sAmAnyayogAdasambhUtArthakalpanA saamaanycchlmiti| vyAkhyAta caitada vaatsyaaynen| aho khalvasau brAhmaNo vidyAcaraNasampanna ityukte kazcidAha-sambhavati hi brAhmaNe sAdhAraNe vidyAcaraNasampata ityasya vacanasya vighAto'the vikalpApapattyA asambhUtArthakalpanayA kriyte| yadi brAhmaNe vidyAcaraNasampat sambhavati tadA brAtye'pi sambhavet ; brAtyo'pi brAhmaNo brAhmaNavasyAtisAmAnyasya yogaat| tato brAtyo'pyasta vidyAcaraNasampanna iti / yadvivakSitamathemAmoti cAtizayameti ca tadapi sAmAnyam / yathA brAhmaNatvaM vidyAcaraNasampadaM kacidAmAti kacidatizayaJcaiti, tasmAt sAmAnyanimittaM chalaM saamaanycchlmiti| eSAM parihAreNa prtyvsthaanmunnymiti| iti cchalaM vyAkhyAtam // 56 // gaGgAdharaH-evaM vAda cchalavacane heturapyaheturbhavati tato'heturvijJeya ityata uddiSTamahaturiti yat tadAha --athaaheturiti| ahturnaametyaadi| hetulakSaNAbhAvAta hetusAmAnyAt hetuvadAbhAsamAno heturhturucyte| sa ca bhidyte| aheturnaametyaadi| prakaraNasamaH saMzayasamo vayaMsama iti trividho'heturnaam| gautamena tu paJcavidho hakhAmAsa uktH| savyabhicAraviruddhaprakaraNasamasAdhyasamAtItakAlA helAbhAsAH iti / teSAM savyabhicArasya hatudoSatvavadanyatra ca doSakhAtumAtradoSavAbhAvAca tathA viruddhasya cAtItakAlasya ca sAdhAraNadoSakhAt pRthgihoktiH| vayaMsamastu sAdhyasama ev| ihoktaH saMzayasamastu na gautamenokta iti virodho nAzaGkAH pratiSedhahatuSu jAtisaMjJeSu catuviMzatau saMzayasamavaya'samayogo tmenaapyuktkhaat| vAtsyAyanastu prakaraNasamavyAkhyAne provaac| yatra samAno dhammaH saMzayakAraNaM hetulenopAdIyate sa saMzayasamaH savyabhicAra eveti tato na virodhH| savvaM tdvgraakhyaatmuttrvyaakhyaane|| sAmAnyayogAdarthAntarakalpanA saamaanycchlmiti| satsatprazamAyeti satA sataH prazamaH kriyate iti| ta iti tava mata iti kRtvA vAdI pUrvapakSaM karoti, tena, avivakSitena sattvasAmAnyena pratyavasthAnAt sAmAnyacchalaM bhavati // 56 // ckrpaanniH-ahetursaadhkheturityrthH| prakriyate sAdhyasvenAdhikriyata iti vyutpasyA prakaraNaM For Private and Personal Use Only
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1641 iti| tatra prakaraNasamo nAmAhetuH, yathAnyaH zarIrAdAtmA nitya iti / paro yAda yasmAdanyaH zarIrAdAtmA tsmaannityH| zarIraM hyanityamato vidharmiNA cAnena bhavitavyamityeSa cAhetuH, na hi ya eva pakSaH sa eva heturiti / saMzayatamo nAmAhetuH punarya eva saMzayahetuH sa eva sNshycchedhetuH| yathA'yamAyurvedakadezam atha prakaraNasamaM hetu darzayati / tatra prakaraNasamo nAmAheturiti / yasmAddhetutaH prakaraNaM cintyate nirNayArthamanena kAraNenaivamidamityupadizyate, hetuH sa prakaraNasamo heturaheturucyate saadhkkhaabhaavaat| uktazca gautmen| yasmAt prakaraNacintA sa nirNayArthamapadiSTaH prakaraNasamaH iti / vyAkhyAtazca vaatsyaaynen| vimarzAdhiSThAnau pakSapratipakSAvanavasito prkrnnm| tasya cintA vimarzAt prabhRti prA nirNayAt yat samIkSaNaM sA jijJAsA yatkRte sa niNeyArtha prayukta ubhayasAmyAt prakaraNamativartamAnaH prakaraNasamo nirNayAya na prakalpate / vizAnantu anityaH zabdo nitydhrmaanuplbdheriti| atrAnupalabhyamAnanityadharmakama nityaM dRSTaM sthaalyaadi| yA tu vimarzasya vishessaapekssitaa| ubhayAvizeSAnupalabdhizca sA na prakaraNaM prvrttyti| kathaM ? viparyaye hi prkrnnnivRtteH| yadi nityadharmaH zabda gRhyate na syAt prakaraNasamam / yadi cAnityadharmo gRhya ta evamapi nivarttata prkrnnsmm| so'yaM heturubho pakSau pravatteyananyatarasya niNeyAya na prklpte| iti / iha tuudaahrtiythetyaadi| anyaH zarIrAdAtmA nitya iti pakSe paro brUyAt / iha khalu asmAt prakaraNaM cintyte| ysmaadityaadi| zarIrAdanyasAnnitya aatmaa| tatra prakaraNamidaM zarIraM hyanityamataH zarIrAd vaidhayevAnanya iti zarIrAnyatvaM nityavameva tataH prakaraNasamo hetune heturbhavati / kasmAdityata Aha-na hiityaadi| hi yato ya eva pakSaH sa eva heturbhavati / AtmanityavaM pakSastadeva zarIrAnyavaM heturiti svastha sthApanAyAM svasya kAraNatvaM na bhavatIti / / atha saMzayasamamAha-saMzayasamo nAmAheturiti / ya eva saMzayahetuH sa eva saMzayaccheda.. pakSaH, tena samaH prkrnnsmH| anyaH zarIrAdAtmA nitya iti pratijJAyAM zarIrAdanyatvaM bodhyam, ato vidharmiNeti zarIrAdaniyAda vidharmigA nityenetyarthaH / ya evaM pakSa ityanenAnyatva zarIrAdAramana iti simiti darzayati, sati hi nityatve cetanAdhArasya zarIrAdanyatvamapi For Private and Personal Use Only
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1642 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam Aha, kiM vayaM cikitsakaH syAnna veti saMzaye paro yAt yasmAdayamAyuvedaikadezamAha tasmAJcikitsako'yamiti, na ca saMzayacchedahetuM vishessyti| eSa cAheturna hi ya eva saMzayahetuH sa eva sNshycchedheturbhvti|svaarysmonaamaaheturyoN heturvarNyAviziSTaH, yathA kazcidyAdasparzavAda buddhiranityA shbdvditi| heturiti samAnadhamma eva hetutvena yatra gRhyate sa saMzayasamo heturaheturbhavati / tdudaahrti-ythetyaadi| kazcidvadati ayamAyurvedaikadezamAha kiM svayaM cikitsakaH syAnna veti saMzayaH / kasmAt ? ko'pyacikitsaka AyuvvadaikadazaM kiyantamaMzamAyuvvaidasya jAnAti cikitsako'pi jAnAtItyataH saMzayaH / tatra paro brayAt ysmaadityaadi| AyuvadaikadezavaktakhAdayaM cikitsaka iti| evaM bravANaH parastu saMzayacchedahetu na vizeSayati vizeSAbhAvAt saMzayo naapaiti| tasmAdeSa heturahe tuH| kasmAdityata Ahana hiityaadi| gautamenApyuktaM jaatissu| sAmAnyadRSTAntayoraindriyakatve samAne nityAnityasAdhAt saMzayasamaH iti / vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena / anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakakhAt ghaTavadityukte hetau saMzaye na prtyvtisstthte| sati prayatnAnantarIyakatve astyevAsya nityena sAmAnyena sAdharmyam aindriyakatvamasti ca ghttenaanityen| ato nityAnityasAdhAdanivRttaH saMzaya iti saMzayasamasyodAharaNaM gautamena darzitaM na tu saMzayasamasya lakSaNamidam uktm| tasmAdihoktodAharaNena saha virodho naashngkaaH| evaM bahUnyudAharaNAni draSTavyAni samAnAnekadharmopapattyAdihetubhyaH sNshye| iti|| nanvanyaH zarIrAdAtmA nitya iti prakaraNasamo hetuH sAdhyasama eva kathaM pRthak ukta ityata Aha---sa varyasamo naamaaheturityaadi| yo heturvayA'viziSTaH sidhyati / cArvAkapale tu zarIrameva cetanamanityaJca ti, taM pratyubhayamapi sAdhyam, na sAdhyaM sAdhanaM bhavati, asiddhatvAditi bhaavH| ayamAyui~daikadezamAheti AyurvedaikadezAbhidhAnaM cikitsakAcikitsakagamakatvena saMzayahetuH, ekadezakathanaM hi zAstrAnabhyAse'pi kutazcit zravaNAdapi bhavatIti bhaavH| na vizeSayatIti na saMzayacchedahetu viziSTaM darzayatItyarthaH, eSa cAheturiti yathokto heturahetuH saMzayAcchedaka ityrthH| vayena sAdhyena dRSTAnto'pyasiddhatvena sama iti varNya * saMzayahetumiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH vimaansthaanm| 1643 tatra varNyaH zabdo buddhirapi vA, tadubhayavAviziSTatvAdvarNyasamo'pyahetuH // 57 // ____ athaatiitkaalm| atItakAlaM nAma yat pUrva vAcyaM tat pazcAt ucyate, tatkAlAtItatvAdagrAhya bhvtiiti| paraM vA nigrahaprAptamanihya parigRhya pakSAntaritaM pazcAnnigrahIte tat tasyAtItakAlatvAnnigravacanamasamarthaM bhavatIti // 8 // sa vaNyasamA naamaahetuH| vaya'stu sAdhyadhamrmeNa dharmI dRSTAntazca tayoravizeSo heturvarNyasamo heturahe turbhavati / tdudaahrti-ythetyaadi| asparzabAda yuddhiranityA shbdvditi| ihAnityavadharmeNa vaNryo dRSTAntaH zabdastathA nityatvenaiva dhammeNa varSyA buddhizca tadubhayavAM viziSTatvAt khalvasparzatvaM hetuH vnnysmH| asparza khamapyanityamiti / gautmenaapyuktm| sAdhyadRSTAntayoH sAdhAda varNyasama iti| saadhysmshvoktH| khAdyavayavasAmarthya yogI dharmaH saadhyH| taM dRSTAnte prasajataH sAdhyasamaH iti jAtiSu, hevAbhAseSa ca sAdhyAviziSTaH sAdhyakhAt saadhysmH| dravyaM chAyeti sAdhyam / gatimattvAditi hetuH| sAdhyenAviziSTaH sAdhanIyakhAt sAdhyasamaH / ayamapyasiddhasAt sAdhyavat prjnyaapyitvyH| sAdhyaM tAvadetat kiM puruSavacchAyApi gacchati AhosvidAvarakadravye saMsarpati ? AvaraNasantAnAdasanidhisantAno'yaM tejaso gRhyate iti sarpatA khala dravyeNa yo yastejobhAga Abriyate tasya tasya sannidhirevAvacchanno gRhyate iti| AvaraNantu prAptipratiSedha iti / eSa sAdhyasamo'pi varNyasama itya virodhaH / iti trayo'hetava eva hetumAtradoSavAda hekhAbhAsA iSyante ebhyaskhapare doSA na hetumAtrasyeti pRthagucyate // 57 // gaGgAdharaH-atItakAlamityuddiSTaM yat tadAha-athAtItakAlamiti / atItakAla nAma tat yat pUrva vAcyaM ttpshcaaducyte| taduktaM kAlAtItakhAdagrAhya bhavatIti saadhaarnndossH| evaM paraM vA prativAdinaM vAdinaM vA nigrahamAptaM samaH, vayaH zabda iti asparzatvayogAdanityatvena zabdo'pi sAdhyaH / na ca sAdhyo dRSTAnto bhvti| ubhayavAviziSTatvAdityubhayatra dRSTAnte vaya' ca vaya'sya sAdhyasya sAdhyatvenAviziSTatvAdityarthaH // 57 // cakrapANiH-yatU pUrva vAcyaM tat pazcAdacyate iti, yathA-nigamanamabhidhAya pazcAt pratijJA For Private and Personal Use Only
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1644 vrk-sNhitaa| (rogabhiSajitIyaM vimAnam ___ athopaalmbhH| upAlambho nAma hetordoSavacanam / yathA pUrvamahetavo hetvAbhAsA vyaakhyaataaH||56|| nigrahasthAnaprAptaM na nigRhya pakSAntaritaM parigRhya pazcAnnigRhIte tasmin pare tasya kAlAtItatvAt tat nigrahavacanaM na samartha bhavatIti / gautamenApyuktaM hekhAbhAseSu / kAlAtyayApadiSTaH kaalaatiitH| iti / vyAkhyAtaJcaitada vaatsyaaynen| kAlAtyayena yukto yasyArthasyaikadezo'padizyamAnasya sa kAlAtyayApadiSTaH kAlAtIta ucyte| nidrshnshc| nityaH zabdaH saMyogavyaGgAkhAt rUpavat / prAka arddhazca vyaktaravasthitaM rUpaM pradIpaghaTasaMyogena vyjyte| tathA ca zabdo'pyavasthito vINAdaNDasaMyogena vyajyate, dAruparazusaMyogena vaa| tasmAt saMyogavyaGgayakhAnnityaH zabda ityayamahetuH, kaalaatyyaapdeshaat| vyaJjakasya saMyogasya kAlaM na vyaGgayasya rUpasya vyktirtyeti| sati pradIpaghaTasaMyoge rUpasya grahaNaM bhvti| na nivRtte saMyoge rUpaM gRhyte| nivRtte dAruparazusaMyoge dUrasthena zabdaH shruuyte| vibhAgakAle seyaM zabdavyaktiH, sNyogkaalmtyeti| na ca saMyoganimittA bhvti| kasmAt ? kAraNAbhAvAddhi kA bhAva iti / evamudAharaNasAdharmyasyAbhAvAdasAdhanamayaM heturhekhAbhAsa iti| avayavaviparyAsavacanaM na suutraarthH| kasmAt ? viparyAsenokto heturudAharaNasAdhAt tathA vaidhAt sAdhanaM hetulakSaNaM na jhaati| ajahaddhatulakSaNaM na hevAbhAso bhvti| avayavaviparyAsavacanamaprAptakAlamiti nigrahasthAnamuktam / tadevedaM kiM punrucyte| ityatastanna suutraarthH| iti| hetumAtraviSayo yaH kAlAtItaH sa eveha hekhaabhaase'bhihitH| sAdhAraNaviSayastu tantre'smin pRthaguktaM kAlAtItamiti na virodhaH // 58 // gaGgAdharaH-evaM kAlAtItAnantaramupAlambho zeya iti taduddezaH kRtaH upaalmbhH| athopAlambha iti / upAlambho nAma sa yadyat khala detordoSavacanaM pratyakSAdiheturupalabdhikAraNamuktaM hetudRSTAntopanayanigamanAni sthApanAyAM yathAvarNyasamazva vikalpasamazca sAdhyasamazca sa copAlambho bahuvidhaH / tad yathAprakaraNasamazca saMzayasamazca varNaprasamazvAvarNaprasamazcotkarSasamazcApakarSasamazca ucyte| nigrahaprAptamiti nigrahaNIyaM jnyaatm| hetordoSavacanamityanena kAlAtyayApadiSTAsiddhayorapIhAnuktayorgrahaNaM krttvym| udAharaNArthantu ahetava uktaaH| hetuvadAbhAsanta iti For Private and Personal Use Only
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1645 ___ atha prihaarH| parihAro nAma tasyaiva doSavacanasya prihrnnm| yathA nityamAtmani zarIrasthe jIvaliGgAnyupalabhyante tasyApagamAnnopalabhyante tasmAdanyaH zarIrAdAtmA nityazca // 60 // vikalpasamazca sAdhyasamazca sAdhammAsamazca vaidhammAsamazca prAptisamazcAprAptisamazca prasaGgasamazca pratidRSTAntasamazcAnutpattisamazcAhetusamazcArthApattisamazcAvizeSasamazcopapattisamazcopalabdhisamazcAnupalabdhisamazca nityasamazcAnityasamazca kaarysmshceti| tatra yathA-pUrva hekhAbhAsA ahetavastrayo vyAkhyAtAsta ihodAharttavyA apare ca // 59 // gaGgAdharaH-teSAM doSANAJca parihAraH kattavya iti tadanantaraM parihAra uddiSTastamAha-atha parihAra iti| parihAro nAmeti / tasyaiva doSavacanasya pariharaNamuddhAraH prtyvsthaanmitynaantrmiti| ityupAlambhaparihArau jAtizabdena gautmenoktau| tatra prihaarshcottrvishessH| tad yathA-gautamoktA jaatiH| sAdhammyavaidhAbhyAM pratyavasthAnaM jaatiriti| prayukte hi heto yaH prasaGgo jAyate sA jaatiH| sa ca prsnggH|saadhmmyvaidhyaabhyaaN pratyavasthAnam upAlambhaH pratiSedhazceti dvayI jaatiH| udAharaNasAdhAt sAdhyasAdhanaM heturityasyodAharaNasAdhamryeNa prtyvsthaanm| yatrodAharaNavaidhAt sAdhyasAdhanaM hetustasyodAharaNavaidhammapraNa pratyavasthAnam / pratyanIkabhAvAjjAyamAno'rtha ityato jaatirityucyte| tadvikalpAjAtibahukham / tasya sAdhamryavaidhAbhyAM pratyavasthAnasya vikalpAjAtibahukham / tada vibhajyate / sAdhamryavaidhayotkarSApakarSavardhyAvarNya vikalpasAdhyaprAptAprAptiprasaGgapratidRSTAntAnutpatti sNshy-prkrnnhelrthaaptyvishessoppttaaplbdhynuplbdhinityaanitykaarysmaaH| tAH khalvimA jAtayaH sthApanAhetI prayukta caturviMzatiH pratiSedhahetava upaalmbhaaH| eSAM krameNa lakSaNAnyuktAni gautamena tAni prakaraNasamAdikrameNa dshynte| tad yathA-ubhayasAdhAt prakriyAsiddheH prakaraNasamo heturupaalbhyte| ubhayasya pakSadvayasya sAdhAt pakSapratipakSayoH pravRttI prakriyAsiddheH prakaraNasamo hetuH| yathA pUrvapakSavAdI bhaasste| anyaH zarIrAdAtmA nitya iti| tatra prakriyA yasmAdanyaH zarIrAdAtmA tsmaannityH| zarIraM hyanityam hetvaabhaasaaH| yathA-'nityamAtmani' ityAdinA prakaraNasamatvenoktahetau doSamuddharati / nityam iti srvdaa| jIvaliGgAni prtisndhaansmrnnaadiini| tasyApagamAnnopalabhyanta ityanena For Private and Personal Use Only
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1646 crk-sNhitaa| (rogabhipa jitIyaM vimAnam ato vidhammaNA cAnena bhavitavyamityeSa prakaraNasamaheturiti hetau dUSaNavacanamAha prtipkssvaadii| tatra taM doSaM pariharati puurvpkssvaadii| yathetyAdi / nityaM zarIrasthe satyAtmani jIvaliGgAni praannaapaanaadiinyuplbhynte| tasyAtmanaH zarIrAdapagamAnna jIvaliGgAnyupalabhyante tasmAccharIrAdanya AtmA nitya iti, na tu yasmAdanyaH zarIrAdAtmA tasmAnitya iti prakaraNasamakhadoSo hetoH prihtH| iti / vAtsyAyanenodAhRtam / ubhayasya pakSadvayasya sAdhammyot pakSapratipakSayoH pravRttI prkriyaa| anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakavAda ghaTavaditi pUrvapakSavAdI svapakSaM prvrttyti| dvitIyastu tatrAha anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakavAditi prayatnAnantarIyakatvaM kaNThAyabhighAtaprayatnAnantaramabhivyaktatvaM zabdasya yasya prayatnAnantarIyakhAbhAvaH sa nityH| nityavaiSamyAta anitya iti prakaraNAna tivRttyA pratyavasthAnam / samAnazcaitadvadhammyai'pi ubhayapakSe sAdhAdanityakhasAdhanaprakriyAsiddhaH prakaraNasama iti| tatra prarvapakSavAdI taM dopaM pariharati / pratipakSAta prakaraNasiddheH pratiSedhAnupapattiH prtipkssopptteH| ubhayasAdhAt prakriyAsiddhiM bruvatA pratipakSAt prakriyAsiddhiruktA bhvti| yAmayasAdhamyaM tatraikataraH pratipakSaH ityevaM satyupapannaH pratipakSo bhvti| pratipakSopapatteranupapannaH pratiSedho yataH pratipakSopapattiH pratiSedhopapattizceti viprtissiddhmiti| tattvAnavadhAraNAca prakriyAsiddhiviparyaye prkrnnaavsaanaat| tattvAvadhAraNe hyavasitaM prakaraNaM bhavatIti parihAra uktH| atha saMzayasamastu pUrva yo drshitH| ayamAyui~daikadezamAha kiM vayaM cikitsako na veti saMzaye paro vrayAt-yasmAt ayamAyui~daikadezamAha tasmAcikitsaka iti| atra hetau dRSaNavacanamukta na hi ya eva saMzayahetuH sa eva saMzayacchedaheturbhavatIti saMzayasama iti / tatrAyaM parihAraH ukto gautmen| sAdhAt saMzaye na saMzayo vaidhAdubhayathA vA saMzayo'tyantasaMzayaprasaGgo nityakhAnabhyupagamAcca sAmAnyasyApratiSedha iti / vizeSAdvaidhAdavadhAya'mANe'rtha puruSa iti na sthANapuruSasAdhAt saMzayo'vakAzaM lbhte| evaM vaidhAdvizeSAt anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakakhAt avadhAya'mANe zabdasyAnityatve nityAnityasAdhAt saMzayo'vakAzaM na lbhte| yadi vai labheta, tataH sthANapuruSasAdhAnucchedAdatyanta saMzayaH prsjyte| gRhyamANe ca vizeSe nityasAdhaya saMzayaheturiti nAbhyupagamyate / na hi gRhyamANe puruSasya vizeSe sthANupuruSasAdharmya saMzayaheturbhavatIti For Private and Personal Use Only
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1647 vAtsyAyanena vyaakhyaatmiti| tathaivAtra yasmAdAyui~daikadazamAha tasmAdayaM cikitsaka iti saMzayasamo heturna bhvti| nAcikitsako hyAyuvedaikadezamAha yazcAparaH kazcideka zlokAdikamAha sa cAyui~daikadezo'pi nAzeSavizeSeNa tena vyAkhyAta zakyate, tasmAt sa Ayui~daikadezamAheti nessyte| yasmAdayamAyurveda kadezamazeSavizeSaNa vyAkhyAyAha tasmAdayamAyui~daikadezamAhetISyate tasmAdayaM cicitAka iti nAstyatra saMzaya iti kathaM saMzayasamaH syA turiti prihaarH| atha vaya'samasnu yo drshitH| anityA buddhiH aspshkhaacchndvditi| varNyaH zabdo'sparzA buddhizca vA tayoH sama eva heturiti varNyasamo heturahetustatrAyamupAlambha ukto gautmen| sAdhyadRSTAntayoH dharma vikalpAdubhayasAdhyasAcotkarSApakarSavardhyAvaNya vikalpasAdhyasamA iti / tatra sthApanIyo vaoN viparyayAdavaNyaH / tAvetau sAdhyadRSTAntadhammau viparyayasya ca to vAvarNyasamau bhavata iti anityA buddhiriti buddhivardhyA tasyAstu dharmo'sparzatvaM dRSTAntazca zabdo varNyastasya dharmo'pyasparzatvaM tayorvarNyayoH samo heturasparzavadharmakamasparzakhamiti vAbhyAM samavAdvarNyasama iti| tatra parihArazcAyamukto gautmen| kizcit sAdhAdupasaMhArasiddhevadhAdapratiSedhaH / iti / anityA buddhirasparzavAda yathA zabda ityatra yathA zabdaH sparzAbhAvarUpeNa sparzanendriyagrAhyo'pyaspo na tathA sparzanendriyagrAhyA cAsparzA buddhirityatastvaspazekhamAtrasAdhAdhAdupasaMhArasiddharna vayasamatayA pratipedhaH syAt / kizcit sAdhAddhApamAnaM yathA zabda iti| athAvaSyasamazca asAdhyadRSTAntayodhammavikalpAdubhayasAdhyakhAca bhavati / yathA anityA buddhiH asparzavAda yathA zabda iti| atra buddhiranityatvena vA zabdazcAnityatvena vnnyH| tadubhayamasparzamasparzavazcAsparza miti vaasmH| gandhAdirihAvarNAzcAsparzazca tathAcAsparzavamapyasparza dRSTAntazcAspazo rasa iti| tadubhayasAdhyakhAdavarNyasamo hetursprshvaaditi| tasya parihArazca / kiJcitsAdhAdupamAnAdvaidhAdupasaMhArasiddherapratiSedha iti| avarNyasta gandhAdiguNastatra dRSTAnto rasaH kevalasparzaguNAbhAvena kizciddharmeNopamAnaM tatra vaidhaadupsNhaarH| raso rasanendriyagrAhyo'spazo na tathA gandha iti sidhAti mRtazarIre cetanAdyabhAvAdanyadeva tatkAraNamunnIyate, yadapagamAnna cetayate mRtazarIram / tasmAt anyatvamAtmanaH siddhm| tatazca zarIrAdanyatvAt zarIravidhammatvena pUrvavyutpAditena nityatvamapi sidhyatItyAha-nityazceti // 58 61 // For Private and Personal Use Only
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1648 crk-sNhitaa| . rogabhiSagajitIyaM vimAnam tasmAnAvarNAsama iti| athotkarSasamastu sAdhyadRSTAntayodharmavikalpAdubhayasAdhyakhAca bhavati / dRSTAntadharma sAdhyena samAsaktaM kurvan heturutkarSasamo bhavati / yathA kriyAvAnAtmA kriyaahetugunnyogaallossttrvditi| loSTravadaMva spazavAnapi bhvti| atha na sparzavAnAtmA loSTravat / kriyAvAnapi loSTravat sparza na prApnotIti vipavyaye vA vizeSo vktvyH| ityutkarSasame kriyAhetuguNayogantu dRSTAntasya loSTrasyApakaguNaguruvAdidharma kriyAvadAtmanA sAdhyena saha samAsaktaM kurvan dvayoH kriyAhetuguNeSvAtmaguNazcaitanyamutkarSastad yogasama iti| tasya parihArazca kizcitsAdhAdupamAne vaidhAdupasaMhArasiddherna pratiSedha iti kriyAhetuguNayoge dRSTAnto loSTravaditi kizcitsAdharmyAt / pAJcabhautikaM hi loSTra tatra vAyavAdIni sakriyANi tadvattvAt sakriyam / AtmA ca sakriyo manasA sakriyeNa saha yogAditi vaidhAda yathA loSTra kriyAhetuguNayuktaM na tathAtmeti upasaMhArasiddharutkarSasamatayA hetoH pratiSedho na yukta iti| athApakasamazca sAdhyadRSTAntayodharma vikalpAdubhayasAdhyatvAcca bhvti| sAdhye hi dharmAbhAvaM dRSTAntAt prasaktaM kurvan heturapakarSasamo bhavati / kriyAvAn AtmA kriyAhetaguNayogAlloSTravaditi loSTraH kriyAvAn na tu vibhussttaantH| AtmA tu kriyAvAn vibhushcaavibhurbhvtu| apako hyavibhukhaM lopTrasyeti sAdhye kriyAktyAtmani vibhukhadhAbhAvaM dRSTAntAlloSTrAt prasaktaM karoti kriyAhetaguNayoga ityeSa hetstsmaadpkrsssmH| tasya parihArazca kizcit sAdhAdupamAne vaidhAdupasaMhArasiddherapatiSedha iti| AtmanaH kriyAvatve kiJcitsAdharmyAlloSTra upamAnaM sidhAti gurukhAdibhiguNASTraH ilezmavarddhanAdikarmakRt / AtmA ca caitanyAdiguNayogAcetanakhAdikarmakRditi saadhaadupmaanaat| vaidhAdavibhukhavibhutvAd yathA loSTro na vibhuna tathAtmA bhavatyavibhurityapasaMhArasiddharapakarSasamatayA hetoH pratiSedho na yukta iti| atha vikalpasamo'pi sAdhyadRSTAntayodhemme vikalpAdubhayasAdhyakhAca bhvtiiti| yathA-sAdhanadharmayukte dRSTAnte dharmAntaravikalpAt sAdhyadharmavikalpaM prasaktaM kurvan heturvikalpasamo bhvti| yathA kriyAvAnAtmA kriyaahetugunnyogaallossttrvditi| kriyAhetuguNayuktaM kiJcid gurudravyaM yathA loSTraH / kiJcicca laghudravyaM yathA vaayuH| evaM kriyAhetuguNayuktaM kiJcit kriyAvat yathA lossttrH| kiJcida kriyaM ythaatmaa| iti vikalpasamavaparihAre vizeSo vaacyH| kiJcit sAdhAdupamAne vaidhAdupasaMhArasiddherapratiSedha iti / For Private and Personal Use Only
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1646 kiJcitsAmyadupamAne vaidhamrmyAdupasaMhArasiddhetiSadha iti / kriyAvAnAtmA kriyA tuguNayogAlloSTravaditi / loTro guruH kriyAhetu guNavAn vAyuleghuH kriyAdeta guNavAn bhavatu / AtmA manasA yuktatvena sakriyastadaMze loSTrasya gurutvAdiguNayogena sAdharmyAdupamAnatve siddhe yathA loSTro yadguNena kriyAvAn na tathA tadguNena kriyAvAnAtmeti vaidhamryAdupasaMhArasiddhevikalpasamatayA hetoH pratiSedho na yukta iti parihAraH / evaM sAdhyasamospi sAdhyadRSTAntayordhammaM vikalpAdubhayasAdhyatvAcca bhavati / hekhAdyavayava sAmarthyayogI dhammaH paiH sAdhyaH / taM sAdhyaM dRSTAnte prasajan hetuH sAdhyasamo bhavati / yathA kriyAvAnAtmA kriyAhetuguNayogAlloSTravadityatra yadi yathA loSTastathA prAptastarhi yathAtmA tathA loSTra iti / sAdhyazcAyaM kriyAvAniti loSTro'pi sAdhya iti / atha naivam / na tarhi yathA loSTrastathAtmeti sAdhyasamo hetuH / tatra parihAraH / kiJcitsAdhamryAdupamAne vaidhamrmyAdupasaMhAra siddheH apratiSedhaH / sAdhyAtidezAcca dRSTAntopapatteH / yathA loSTra iti kiJcitsAdharmyAdupamAnaM kriyA hetu gurutvAdiguNavattvena kriyAvattvAt / na tathA AtmA gurutvAdiguNayogAt kriyAvAn parantu manasA saMyuktatvAt kriyAvAniti vaidhamrmyAdupasaMhArasiddheH / evaM yathA loSTastathAtmeti sAdhyAtidezena yathAtmA tathA loSTra ityanena dRSTAnte'pyupapadyamAne sAdhyavamanupapannaM loSTrasya pratizAbhAvAdityato na sAdhyasamatvaM doSo hetoriti / sAdharmyavaidhamrmyAbhyAmupasaMhAre taddharmmaviparyyayopapatteH sAdhammyevaidhamrmyasamau / sAdharmeNopasaMhAre sAdhyadharmmavipayyayopapatteH sAdhamrmeNaiva pratyavasthAnamavizeSyamANaM sthApanAhetutaH sAmsamo hetuH pratiSedhaH / yathA- kriyAvAnAtmA kriyAhetuguNayogAlloSTravat / kriyAhetuguNayukto loSTro yathA kriyAvAn tathA cAtmA tasmAt kriyAvAn / evamupasaMhRte paraH sAdhamrmeNaiva pratyavatiSThate / niSkriya AtmA vibhuno dravyasya niSkriyatvAt / yathAkAzam / yathA vibhu cAkAzaM niSkriyazca tathA cAtmA vidhustasmA niSkriyaH / na cAsti vizeSahetuH / kriyAvat sAdharmyAt kriyAvatA bhavitavyam, na punarakriyasAdhamrmyAnniSkriyeNa bhavitavyamiti vizeSahetvabhAvAt sAdharmmasamo hetuH pratiSedhaH upAlambhaH / iti / evaM vaidhamrmeNopasaMhAre sAdhyadharmmaviparyyayopapattervadharmeNaiva pratyavasthAnamavizeSyamANaM pratiSThApanAhetato vaidhamrmyasamaH pratiSedha upAlambhaH / yathA- kriyAvAnAtmA kriyAhetuguNayogAloSTavaditi / iha kriyAdetu For Private and Personal Use Only
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lililin 1650 crk-sNhitaa| / rogabhiSagajitIyaM vimAnam guNayukto loSTraH paricchinno dRSTaH, na ca tathAtmA paricchinnaH kriyAhetaguNayuktastasmAnna loSTravat kriyaavaaniti| na cAsti vizeSo hetuH| kriyAvatsAdhAt kriyAvatA bhavitavyaM, na kriyAvadva dharyeNa niSkriyeNa bhavitavyaM vishesshettvbhaavaadvaidhy'smH| vaidhamryeNa copasaMhAre niSkriya AtmA vibhukhaat| yathA lossttrH| kriyAvad dravyamavibhu dRSTam na ca tathAtmA bhavatyavibhustasmAniSkriya iti vaidhaya'Na prtyvsthaanm| niSkriyaM dravyam AkAzaM kriyAhetuguNarahitaM dRSTaM tathAtmA tasmAniSkriya iti| na cAsti vishesshetuH| kriyAvadvadharmeNa niSkriyeNa bhavitavyam, na punarakriyavaidharmeNa kriyAvatA bhavitavyamAtmaneti vizeSahekhabhAvAdvadharmAprasamaH / anayoH prihaarH| gokhAda gosiddhivat ttsiddhiH| sAdhammetramAtreNa vaidhammAmAtreNa ca sAdhyasAdhane pratijJAyamAne syAdavyavasthA sA tu dhamma vishessennoppdyte| gosAdhAd govAjjAtivizeSAd gauH sidhAti na tu sAsnAdisambandhAt / tato na sAdharmasamo heturiti, na ca vaidharmaprasamo'pi / niSkriya AtmA vibhukhAt kriyAvad dravyamavibhu dRSTa yathA loSTra iti vaidhammapramAtreNa sAdhyasAdhane pratijJAyamAne syAdavyavasthA sA tu dharmavizeSeNopapadyate govAd gosiddhivat / azvAdivaidhAd gokhAdeva gosiddhiH, na tu guNAdibhedAt / iti / ___ atha prAptyaprAptisamau / prApya sAdhyamaprApya vA hetoH prAptyA aviziSTavAdaprAptyA asAdhakakhAca praaptypraaptismau| hetuH prApya vA sAdhya sAdhayedaprApya vA saadhyediti| na tAvat sAdhyaM prApya sAdhayet / hetoH prAptyAmaviziSTavAdasAdhakaH syAt / dvayovidyamAnayoH prAptau satyAM kiM kasya sAdhakaM sAdhyaM vA bhvti| athAprApya sAdhyaM sAdhako na bhavati nAprAptaH pradIpaH prkaashytiiti| prAptyAH pratyavasthAna prAptisamaH / amAptyAH prtyvsthaanmpraaptismH| yathAyaM jvaraH santApAditi / santApo hatuvaraM prApya na sAdhako bhavati dvyorvishisstttaat| dvAvapi hi vartamAnatvenAviziSTau kiM jvaraH sAdhyaH santApaH sAdhakaH kiM santApaH sAdhyo jvaraH saadhkH| ayaM santApo jvaravAdayaM jvaro vA santApAditi prAptisamaH / aprAptisamastu pUrvarUpeNa jvaro bhaviSyatIti saadhyte| tatra jvaramaprApya pUrvarUpANi kathaM bhAvijvaraM saadhynti| na hyaprApto dIpastamo hnti| tatoprAptisamo heturcaro bhaviSyati zramAratiprabhRtibhya iti / athAnayoH parihAraH / For Private and Personal Use Only
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1651 ghaTAdiniSpattidazanAt pIr3ane caabhicaaraadprtissedhH| hetudUSaNamubhayathA na yuktm| kattu karaNAdhikaraNAni prApya mRdaM ghaTAdikArya niSpAdayanti / tathA hetuH sAdhyaM prApya saadhyti| tasmAt prAptisamatayA hetodUSaNamasAdhu / evamaprApya sAdhakatve'pi dUSaNamasAdhu / AbhicArikakarmaNA pIr3ane sati dRSTamaprApya sAdhakasamiti tasmAdaprAptisamatayA hetodUSaNamasAdhu / atha prasaGgasamapratidRSTAntasamau tu| dRSTAntasya kAraNAnapadezAt pratyavasthAnAcca pratidRSTAntena prsnggprtidRssttaantsmau| sAdhanasyApi sAdhanaM vaktavyamiti prasaGge pratyavasthAnaM hetau dRSaNaM prsnggsmH| kriyAhetuguNayogI kriyAvAn loSTra iti hetu pdishyte| anena kAraNenaivamiti nopdishyte| iti dRSTAntasya kAraNAnapadezAt prasaktisamo hetuH / na ca hetumantareNa siddhirastIti / / pratidRSTAntena pratyavasthAnAca prtidRssttaantsmH| kriyAvAnAtmA kriyAhetaguNayogAt loSTravadityukte pratidRSTAnta upaadiiyte| kriyAhetaguNayuktamAkAzaM niSkriyam iti| kaH punarAkAzasya kriyaahetgunnH| vAyunA saMyogaH saMskArApekSaH / vAyuvanaspatisaMyogavaditi pratidRSTAntasamaH / / tatrAdyasya prihaarH| pradIpAdAnaprasaGganivRttivat tdvinivRttiH| tayoH prasaGgasama-pratidRSTAntasamayovinivRttiH pradIpAdAnaprasaGganittivat / atha ke pradIpamupAdadate kimarthaM veti pRSTaH khalvayaM vaktum arhati / didRkSamANAH pradIpamupAdadate dRshydrshnaarthmiti| kasmAt te pradIpAntaraM nopAdadate antareNApi pradIpAntaraM dRzyate prdiipH| tatra yathA pradIpadarzanArtha pradIpAntaragrahaNaM nirarthaka tathA kriyAhetuguNayogI kriyAvAn loSTra ityatra dRSTAntasya kAraNApadezo vyarthaH / iti / / atha dRSTAntaH kimrthmucyte| aprajJAtasya zApanArthamiti / atha dRSTAnte kAraNApadezaH kimarthaM dRshyte| yadi prajJApanArtha prajJAto dRSTAntaH sa khalu laukikaparIkSakANAM yasminnatheM buddhisAmyaM sa dRSTAnta iti / tasya prajJApanArthaH kAraNApadaMzo nirarthaka iti prasaGgasamatayA hetudUSaNamayuktamiti / / pratidRSTAntasamasya prihaaro'ym| pratidRSTAntahetutve ca naahetudRssttaantH| pratidRSTAntaM bruvatA na vishessheturupdishyte| anena prakAreNa pratidRSTAntaH sAdhako na dRSTAnta iti| evaM pratidRSTAntahetutve sati nAhetudRSTAnta ityuppdyte| sa ca kathamahetuna syAt ? yadyapratiSiddhaH sAdhakaH syaaditi| iti pratidRSTAntasamatayA hetudUSaNamayuktam / / athAnutpattisamaH / prAgutpatteH kAraNAbhAvAdanutpattisama iti / utpatteH pUrva kAraNAbhAvAdanutpattisamaH / anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakavAda ghaTavadityukte'para Aha-prAgutpatteH For Private and Personal Use Only
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1652 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam anutpanne zabda prayatnAnantarIyakalamanityave kAraNaM naasti| tadabhAvAnnityatvaM prAptaM nityasya cotpatti sti| ityanutpattyA pratyavasthAnaM hetodoSavacanam upAlambho'nutpattisama iti / / asya prihaarstu| tathAbhAvAdutpannasya kAraNopapattene kAraNapratiSedha iti| tthaabhaavaadutpnnsyeti| utpannaH khalvayaM zabda iti bhavati / prAgutpatteH zabda eva nAsti / utpannasya zabdabhAvAt, zabdasya sataH prayatnAnantarIyakalamanityasakAraNamupapadyate kAraNopapattezcAyukto'yaM doSaH, mAgutpatteH kAraNAbhAvAditi / / athaahtusmH| kAlyAsiddhehetorahetusamaH / iti| hetuH sAdhanaM, tat sAdhyAt pUrva pazcAt saha vA bhavet ; yadi pUrva sAdhanam asati sAdhye kasya sAdhanaM syAt, atha pazcAt tadA cAsati sAdhane kasyedaM sAdhyamiti, atha yugapat sAdhyasAdhane dvayovidyamAnayoH kiM kasya sAdhanaM kiM kasya sAdhyamiti hetunA na vishissyte| ahetunA sAdharmyAt pratyavasthAnamupAlambhaH khalu hetodoSavacanamidamahetusamAkhyaM bhavati / asya prihaarH| na hetutaH sAdhyasiddhestrakAlyAsiddhiH / iti / na traikAlyAsiddhiH, kasmAt ? hetutaH saadhysiddhriti| nirvattenIyasya ni- ttiH| vijJa yasya vijJAnam / ubhayaM kAraNato dRshyte| so'yaM mahAn pratyakSaviSaya iti / hetuto hi sAdhyasiddhine hi hetamantareNa kimapi sidhaati| yasiddhau yasya sAdhanayogyatA yasya sAdhyayogyatA tattasya sAdhanena tatsAdhyaM sAdhyate / yadA yena yat sAdhyate tadA tat tasya sAdhyamucyate tat tasya sAdhanaJca / dvayantu vidyamAnamapi svarUpeNaiva vrttte| na tu prAk sAdhanArambhAt sAdhyasAdhanarUpeNa dvayaM gRhyte| yadA sAdhayitumArabhate tadA yat sAdhyate tat sAdhyatvena gRhyate yena sAdhyate tat sAdhanatvena gRhyate, iti hetataH sAdhyasiddhistatastraikAlyAsiddheH prtissedhaanuppttiriti| yat tu khalUktamasati sAdhye kiM kasya sAdhana miti / yat ta nivartate yacca vijJAyate tasyeti / pratiSedhAnupapattezca prtisseddhvyaaptissedhH| pUrva pazcAd yugapadA pratiSedha iti noppdyte| pratiSedhAnupapatteH sthApanAhatuH siddha iti / / athaarthaapttismH| arthApattitaH pratipakSasiddheH arthApattisama iti| anityaH zabdaH prayatnAnantarIyakavAda ghaTavaditi sthApite pakSe arthApattyA pratipakSaM sAdhayato'rthApattisamaH syAt / yadi prayatnAnantarIyakakhAdanityasAdhAdanityaH zabda iti, atrArthAdApadyate nityasAdharmyAt nitya iti| asti hyasya nityena saadhrmymsprshkhmiti| athAsya prihaarH| anuktasyArthApatteH pakSahAnerupapattiranuktavAdana kAntikakhAcArthA For Private and Personal Use Only
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1653 ptteH| iti| anupapAdyasAmarthyamanuktamadApadyate iti bruvataH pakSahAneH uppttirnuktvaat| anityapakSasiddhAvAdApannasya nityapakSasya hAniriti / anaikAntikakhAcArthApatteH, ubhayapakSasamA ceymaapttiH| yadi nityasAdhAt asparzakhAdAkAzavacca nityaH zabdaH arthAdApannamanityasAdhAt prayatnAnantarIyakavAdanitya iti| na ceyaM vipryymaatraadekaantenaapttiH| na khalu vai ghanasya grAvNaH patanamityarthAdApadyate dravANAmapAM patanAbhAva iti / / athaavishesssmH| ekadharmopapatteravizeSe sarvAvizeSaprasaGgAt sadbhAvopapatteravizeSasama iti| eko dharmaH prayatnAntarIyakatvaM shbdghttyoruppdyte| ityavizeSe ubhayoranityatve sarvasyAvizeSaH prsjyte| katham ? sdbhaavopptteH| eko dharmaH sadbhAvaH sarvasyopapadyate, sadbhAvopapatteH savvaisyAvizeSaprasaGgAt prtyvsthaanmvishesssmH| ityupaalmbhH| tasya prihaarH| kacit dharmAnupapatteH kaciccopapatteH prtissedhaabhaavH| iti / yathA sAdhyadRSTAntayoH ekadhammasya prayatnAnantarIyakakhasyopapatteranityavadharmAntaramavizeSaH, evaM savabhAvANAM sadbhAvopapattinimittadharmAntaramasti yenAvizeSaH syaat| tathA anityatvameva dharmAntaraM sadbhAvopapattinimittaM bhAvAnAM sarvatra syAdityevaM khalveva kalpyamAne anityAH sarve bhAvAH sadbhAvopapatteriti pakSaH prAmoti / tatra pratijJArthavyatiriktamanyadudAharaNaM nAsti, anudAharaNazca heturnAsti iti pratijJa kdeshsyodaahrnnvmuppnnm| na hi sAdhyamudAharaNaM bhvti| tatazca nityaanitybhaavaadnitykhaanuppttiH| tasmAt sadbhAvopapatteH sarvAvizeSaprasaGga iti nirbhidheymetdvaakymiti| sarvabhAvANAM sadbhAvopapatteranityatvamiti bruvatA'nujJAtaM zabdasyAnityatvaM tatrAnupapannapratiSedha upAlambha iti / athoppttismH| ubhykaarnnopptteruppttismH| yadyanityasakAraNavaM prayatnAnantarIyakasamupapadyate zabdasyetyanityaH zabda iti, nityakhakAraNamapyupapadyate'syAspazakhamiti nityaH zabda ityuppdyte| ubhayasya anityatkhanityatvasya kAraNopapattyA pratyavasthAnaM dUpaNavacanamupapattisama iti / tasya prihaarH| upapattikAraNAbhyanuzAnAdapratiSedhaH / iti / ubhayakAraNopapatteriti bravatA nAnityasakAraNopapatteranityavaM prtissidhyte| yadi patividhyate, nobhayakAraNopapattiH syaat| ubhykaarnnoppttivcnaadnitykhkaarnnoppttirbhynujnyaayte| tadabhyanujJAnAdanupapannaH prtissedhH| vyAghAtAt pratiSedha iti cet ? samAno vyaaghaatH| ekasya nityakhAnityatvaprasaGgaM vyAhataM For Private and Personal Use Only
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1654 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam bravatoktaH pratiSedha iti cet svapakSaparapakSayoH samAno vyaaghaatH| sa ca naikatarasya sAdhaka iti / / athoplbdhismH| niddissttkaarnnaabhaave'pyuplmbhaaduplbdhismH| iti| nirdiSTasya prayatnAnantarIyakavasyAnityakhakAraNasyAbhAve'pi vAyunodanAda vRkSazAkhAbhaGgajasya zabdasyAnityavamupalabhyate / nirdiSTasya sAdhanasyAbhAve'pi sAdhyadhammopalabdhyA pratyavasthAnamupAlambha upalabdhisamaH iti| tasya prihaarH| kAraNAntarAdapi taddhopapatterapratiSedha iti| prayatnAnantarIyakavAditi avatA kAraNata uppttirbhidhiiyte| na kAryasya kaarnnniymH| yadi ca kAraNAntarAdapyupapadyamAnasya zabdasya tdnitytvmuppdyte| kimatra pratiSidhyate ? na prAguccAraNAda vidyamAnasya shbdsyaanuplbdhiH| kasmAt ? aavrnnaadynuplbdhH| yathA vidymaansyodkaaderrthsyaavrnnaadernuplbdhiH| naivaM zabdasyAgrahaNa kAraNenAvaraNAdinAnupalabdhiH / gRhyate caitadasyAgrahaNakAraNamudakAdivanna gRhyate / tasmAdudakAdiviparItaH zabdo'nupalabhyamAna iti / / athaanuplbdhismH| tadanupalabdheranupalambhAda abhAvasiddhau taviparItopapatteranupalabdhisamaH iti| teSAmAvaraNAdInAmanupalabdhi!palabhyate / anupalambhAnnAstItyabhAvo'syAH sidhAti / abhAvasiddhau hekhabhAvAt tvipriitmstikhmaavrnnaadiinaamvdhaayyte| tadviparItopapatteryat pratijJAtaM na prAguccAraNAd vidyamAnasya zabdasyAnupalabdhirityetanna sidhAti / so'yaM heturAvaraNAnupalabdherityAvaraNAdiSu cAvaraNAdyanupalabdhau ca samayAnupalathyA pratyavasthito'nupalabdhisamo bhvti| tasya prihaarH| anuplmbhaatmktvaadnuplbdherhetuH| AvaraNAdyanupalabdherupalabdhi sti, anuplmbhaadityhetuH| kasmAt ? anuplmbhaatmkkhaadnuplbdheH| uplmbhaabhaavmaatrkhaadnuplbdhH| yadasti tduplbdhevissyH| anupalabhyamAnaM nAstIti prtishaayte| so'yamAvaraNAdyanupalabdherupalambhAbhAvo'nupalabdhau svaviSaye pravarttamAno na svaviSayaM pratiSedhati / apratiSiddhA cAvaraNAdurapalabdhihatukhAya klpyte| AvaraNAdIni tu vidyamAnakhAdupalabdheviSayAsteSAmupalabdhyA bhvitvymiti| yat tAni nopalabhyante tadupalabdheH svaviSayapratipAdikAyA abhAvAdanupalambhAdanupalabdheviSayo gmyte| na santyAvaraNAdIni zabdasya agrahaNakAraNAni / iti anupalambhAdanupalabdhiH sidhapati, viSayaH sa tasyeti / kathaM tarhapravastu syAdviSaya iti ? zAnavikalpAnAca bhaavaabhaavsNvednaaddhyaatmm| aheturitynuvrtte| zArIre zarIriNAM zAnavikalpAnAM bhAvAbhAvI sNvedniiyo| For Private and Personal Use Only
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] . vimAnasthAnam / 1655 asti me saMzayajJAnaM nAsti me sNshyjnyaanmiti| evaM pratyakSAnumAnAgamasmRtizAneSu seyamAvaraNAdyanupalabdhirupalabdhyabhAvaH svasaMvedyaH, nAsti me zabdasya AvaraNAprapalabdhiriti nopalabhyante shbdsyaagrhnnkaarnnaanyaavrnnaadiiniiti| tatra yaduktaM tadupalabdheranupalambhAdabhAvasiddhiriti, etnnoppdyte| iti / / atha nityasamaH / nityamanityabhAvAdanitye nityakhopapattenityasamaH / anityaH zabda iti pratijJAyate / tadanityavaM kiM zabde nityam athAnityam ? yadi tAvat sadA bhavati dharmasya sadAbhAvAddharmiNo'pi sadAbhAva iti nityaH syAcchabda iti / atha na savvedA bhavati, anityavasyAbhAvAnnityaH zabdaH / evaM nityavena pratyavasthAnAnnityasama iti| tasya prihaarH| pratiSedhye nityamanityabhAvAdanitye'nityalopapatteH prtissedhaabhaavH| iti| pratiSedhye zabda nityam anityabhAvAdityucyamAne'nujJAtaM zabdasyAnityatvam / anitye cAnityavopa. pattezca nAnityaH zabda iti pratiSedho noppdyte| atha naabhyupgmyte| nityamanityabhAvAditi hetuna bhavati / iti hetvabhAvAt pratiSedhAnupapattiriti / utpannasya nirodhAdabhAvaH zabdasyAnityavaM tatra priprshnaanuppttiH| so'yaM prazna:-tadA nityatvaM kiM zabde savvadA bhavati atha na ? ityanupapannaH / kasmAt ? utpannasya yo nirodhAdabhAvaH zabdasya tadanityavam / evaM satyadhikaraNAdheyavibhAgo vyAghAtAnnAstItyabhAvo vstubhuutH| nityamiti virodhAcAnityavam anityatAlaJcaikasya dharmiNo dhammo virudhyete| na smbhvtH| tatra yaduktaM nityamanityabhAvAnitya eva, tadavartamAnArthamuktamiti || athAnityasamaH / sAdhAt tulyadhammopapatteH sa nityavaprasaGgAdanityasama iti| anityena ghaTena sAdhAdanityaH zabda iti bruvato'sti ghaTenAnityena sarvabhAvANAM sAdharmyamiti sarvasyAnityavamaniSTaM smpdyte| so'yamanityena pratyavasthAnAdupalambhAdanityasama iti| tasya prihaarH| sAdhAdasiddhaH pratiSedhAsiddhiH pratiSedhyasAdhammaitrAt / iti| pratijJAdyavayavayuktaM vAkyaM pkssnivrttkm| pratipakSalakSaNaH prtissedhH| tasya pakSaNa pratiSedhyena sAdharmagra prtikssaayogH| tad yadyanityasAdharmavAdanityavasyAsiddhiH, sAdharmAdasiddheH / pratiSedhasyApyasiddhiH pratiSedhyena saadhrmvaaditi| dRSTAnte ca sAdhyasAdhanabhAvena prajJAtasya dharmasya hetukhAt tasya cobhayathAbhAvAnnAvizeSaH iti / dRSTAnte yaH khalu dharmaH sAdhyasAdhanabhAvena prajJAyate, sa hetutvenAbhidhIyate ; sa cobhayathA bhvti| kenacit samAnaH kutshcidvishissttH| sAmAnyAt sAdhamA vizeSAca For Private and Personal Use Only
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1656 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam vaidhammAm / evaM sAdhammAvizeSo hetu vizeSaNa sAdharmAmAtra vaidharmAtramAtraM vA, sAdharmyamAtraM vaidhammAmAtrazcAzritya bhavAnAha-sAdharmaprAt tulyadhammopapatteH sAvityatra prasaGgAdanityasamaH iti / etadayuktamiti / avizeSasamapratiSedhe ca yaduktaM tadapi veditavyamiti / / atha kaarysmH| prayatnakAryAnekakhAt kAryasamaH iti| prayatnAnantarIyakavAdanityaH zabda iti, yasya prayatnAnantaram AtmalAbhastat khalvabhUkhA bhavati / yathA-ghaTAdikAryama, anityamiti na bhUkhA bhavatItyetad vijJAyate / evaM vyavasthite prayatnakAryAnekalAditi pratiSedha ucyate / prayatnAnantaramAtmalAbhazca dRSTo ghaTAdInAm / vyavadhAnApohAcAbhivyaktiH vyavahitAnAm / tat kiM prayatnAnantaramAtmalAbhaH zabdasyAho abhivyaktiH ? iti vizeSo naasti| kAryAvizeSeNa pratyavasthAnamupAlambhaH kAryasama iti / tasya prihaarH| kAryAnyatve prytnaahetusmnuplbdhikaarnnoplbdhH| sati kAryAnyatve anupalabdhikAraNopapatteH prayatnasyAhetulaM zabdasyAbhivyaktau / yatra prayatnAnantaramabhivyaktistatrAnupalabdheH kAraNaM vyavadhAnamupapadyate, vyavadhAnApohAcca prytnaanntrbhaavinno'rthsyoplbdhilkssnnaabhivyktirbhvtiiti| na tu zabdasyAnupalabdhikAraNaM kinyciduppdyte| yasya prayatnAnantaraM vyavadhAnApohAcchabdasyopalabdhilakSaNAbhivyaktirbhavatIti, tasmAdutpadyate zabdo naabhivyjyte| hetozcedana kAntikasamupapadyate anaikAntikabAdasAdhakaH syAditi / yadi cAnaikAntikabAdasAdhakam, pratiSedhe'pi samAno dossH| pratiSedho'pyanaikAntikaH, kiJcit pratiSedhati kiJcinna prtissedhti| tadanaikAntikakhAnna sAdhakaH prtissedhH| athavA zabdasyAnityavapakSe prayatnAnantaramutpAdaH, nAbhivyaktiriti vishesshekhbhaavH| nityatvapakSe'pi prayatnAnantaramabhivyaktiH, notpAda iti vizeSahekhabhAvaH / so'yamubhayapakSasamo vizeSahe khabhAva ityubhympynaikaantikmiti| srvtraivm| sarvatra prakaraNasamAdiSu pratiSedhahetuSu yatrAvizeSo dRzyate tatrobhayoH pakSayoH samaH prasajyate iti / pratiSedhavipratiSedhe pratiSedhadoSavad dossH| yo'yaM pratiSedhe'pi samAno doSo 'nakAntikalamApadyate, so'yaM vipratiSedhe pratiSedhasya pratiSedhe pratiSedhavat samAno doSo'nakAntikasamApadyate / tatrAnityaH zabdaH prayatnAntarIyakakhAditi sAdhanavAdinaH sthApanA prathamaH pkssH| prayatnakAryAnekakAryakhAt kAryasama iti dUSaNavAdinaH pratiSedhahetunA dvitIyaH pakSaH, sa ca pratiSedha ityucyte| tasmin pratiSedhe punastasya pratiSedhe'pi samAno doSo'naikAntikalaM For Private and Personal Use Only
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1657 atha pratijJAhAniH / pratijJAhAnirnAma sA prAk parigRhItAM pratijJAM paryanuyukto yat prityjti| yathA prAk pratijJAM kRtvA nityaH puruSa iti, paryyanuyuktastvAha anitya iti // 61 // tRtIyaH pakSa iti| epA matAnuzA vkssyte| iti caturvizatidhA saparihArA upAlambhA vyaakhyaataaH||60|| ___ gaGgAdharaH-nanvevaM vAde vartamAne kasya jayaH kasya parAjayo vA kathaM bhavatItyata Aha-atha prtijnyaahaanirityaadi| yasya pratijJAhAnyAdayo bhavanti sa parAjito bhavana nigrahaM prApnotIti pratijJAhAnyAdIni nigrahasthAnAni bhavanti / tAni bahUnyapi katicit pratijJAhAnyAdIni nirdizya zeSANi nigrahasthAnapadenocyante / tatra kA punaH pratijJAhAnirityata ucyate--pratijJAhAniH naametyaadi| yat pUrva parigRhItAM pratijJAM sAdhyavacanaM paryanuyuktaH khalu pratyanuyuktaH svAnuyuktena vAdinA punaranuyuktaH san parityajati sa pUrvapratijJAtArthaparityAgaH pratijJAhAnirgama bhvti| tAmudAharati--yathetyAdi / prAk pratijJA kRtA nityaH puruSa iti / tasyAH sthApanAyAM vAdinA paryanuyogenAnuttarasamarthaH saMstAM pratijJAM parityajannAhAnityaH puruSa iti| iti pUvvepratijJAtyAgAt virodhipratijJAntarapradarzanena shaapitm| pratijJAhAnireva caturddhati-pratijJAhAniH pratijJAntaraM pratikSAvirodhaH pratijJAsaMnyAsazceti / uktazca gautmen| pratidRSTAntadharmAbhyanujJA svadRSTAnte pratijJAhAniriti / sAdhyadharmapratyanIkena dhammaNa pratyavasthite khalUpAlambhe sati pratidRSTAntadhamma svadRSTAnte'bhyanujAnan pratijJAM jahAtIti prtijnyaahaaniH| yathA-aindriyakakhAdanityaH zabdo ghaTavaditi pratijJAte'thApara Aha---dRSTamendriyakavaM nitye sAmAnye khAkRtI, kasmAcchando na nityaH syAditi pratyavasthite pUvvevAdI punarAha, yadi nityaM sAmAnyamaindriyakaM tayastu ghaTo nitya iti pratidRSTAntadhammaM nityasAmAnyasya nityatvaM svadRSTAnte ghaTe'bhyanujJAM kRkhA sAdhakasya dRSTAntasya nityatvaM prasaktaM kurvannanityaH zabda aindriyakakhAd yathA ghttH| yathA ghaTa aindriyaMkastathA zabdastasmAdanitya ityantaM pakSaM jahat pratizAM jahAtIti pratizAhAnimAtramucyate pakSasya pratijJAzrayakhAt / / sa evaM pratijJAM hilA yadyaparAM pratijJAM karoti tadA prtikssaantrmucyte| taduktaM gautamena / 208 For Private and Personal Use Only
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1658 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam athaabhynujnyaa| abhyanujJA nAma sA ya issttaanissttaabhyupgmH|| 62 // pratijJAtArthapratiSadhe dharma vikalpAt tadarthanirdezaH pratijJAntaramiti / pratijJAtArtho'nityaH zabda aindriyakavAda ghttvditi| tatra yaH pratiSedhaH pratidRSTAntana hetuvyabhicAro yathA-sAmAnyaM nityamaindriyakamiti tasmiMzca pratizAtArthe pratiSiddhe dharmavikalpAditi dRSTAntapratidRSTAntayoH sAdhammyayoge dhamma bhedAt sAmAnyamai ndriyakaM sarvagatam, aindriyakasvasavaMgato ghaTa iti dhmmeviklpaat| tadartha nirdeza iti sAdhyasiddhAtham / yathA ghaTo'savaMgata evaM zabdo'pyasarvagato ghaTavadevA nitya iti ; tatrAnityaH zabda iti puurvprtijnyaa| asarvagata iti dvitIyA pratijJA pratijJAntarametadapi prtijnyaahaanivishessH| anityaH zabda itimAtrapratijJAtyAgo hi zabdo'savvaMgato'nitya ityukte bhvti| tahiM kathaM nigrahasthAnamidaM pratijJAntaramiti ? pratijJAyAH sAdhanaM na pratijJAntaraM, kintu hetudRSTAntau pratijJAyAH sAdhanam / tdetdsaadhnopaadaanmnrthkmityaanrthkyaannigrhsthaanmiti| atha hetupratizayovirodhe sati pratikSAyAH sthApanA na bhavatIti tAM pratijJAM jahAtIti pratijJA. virodho'pi prtijnyaahaanivishessH| uktazca gautmen| pratijJAhekhorvirodhaH pratijJAvirodha iti| guNavyatiriktaM dravyamiti prtijnyaa| rUpAdito'rthAntarasya anupalabdheriti hetuH| dvayoH paraspara virodhH| guNavyatiriktaM dravyaM tacopalabhyate kathaM rUpAdivyatiriktasyAnupalabdhiriti rUpAdiguNavyatiriktasyAnupalabdhizcet tahiM kathaM guNavyatiriktaM dravyaM bhavatIti virodhAda guNavyatiriktaM dravyamiti pratijJAM jahAtIti pratijJAhAnivizeSa ev| tatra yadi pratijJAtA) nihna te tadA pratizAnihnavAt pratikSAtyAgo bhavatIti pratijJAsannagrAsa ucyate / uktazca gautmen| pakSapratiSedhe pratijJAtArthApanayanaM pratijJAsaMnyAsa iti| anityaH zabda aindriyakavAdityukte paro brUyAt sAmAnyamai ndriyakaM na cAnityam, evaM zabdo'pyandriyako na cAnitya ityevaM pratiSiddhe'nityatvapakSe yadi brUyAt kaH khalvAhAnityaH zabda iti| so'yaM prtijnyaataarthnirvH| pratijJAsaMnyAsa iti pratikSAtyAgavizeSaH pratijJAhAnireveti na virodhaH // 61 // gaGgAdharaH-nanvevaM vAdaH ka ucyate ityata uddiSTamabhyanuze ti| athaabhynutyaadi| kA punarabhyanujJe tyata Aha-abhyanujJA nAma setyaadi| ya For Private and Personal Use Only
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1656 8ma adhyAyaH ] vimAnasthAnam / atha hetvntrm| hetvantaraM nAma prakRtihetau vaktavye yadvikRtihetumAha // 63 // iSTAniSTAbhyupagamaH sAbhyanujJA naamocyte| ya iSTaM svapakSaM pareNa pradarzitadoSakhAdaniSTaM kRtvA paramatamabhyupagacchati sAbhyanujJA mtaanujnyaa| taduktaM gautmen| svapakSadopAbhyupagamAt parapakSadopaprasaGgo mtaanujnyaa| pratiSedhaM sadoSamabhyupetya pratiSedhapratiSedhe samAno doSaprasaGgo mtaanushaa| yaH pareNa coditaM doSaM svapakSe'bhyupagamya noddhatya vadati bhavatpakSe samAno doSa iti, sa svapakSadoSAbhyupagamAt parapakSadoSaM prasaktaM kurvan paramatamanujAnAtIti matAnujJA nAma nigrahasthAnamApadyate iti // 62 // gaGgAdharaH-tato hevantaramAzrayedityuktam / hevantaramiti tat kIdRzamityata Aha--atha hevntrmiti| hevantaraM naametyaadi| prakRtihetau vAcye yadvikRtihetumAha ta khantaraM naamocyte| uktazca gautmen| avizeSokta hetau pratipiddhe vizeSamicchato he khntrmiti| ekaprakRtIdaM vyaktamiti prtijnyaa| kasmAt ? ekaprakRtInAM vikArANAM parimANAt, mRtpUrvakANAM zarAvAdInAM dRSTaM parimANaM yAvAn prakRtavya ho bhavati tAvAn vikAra iti / dRSTazca prativikAraM parimANam / asti cedaM parimANaM pravyaktam / tadekaprakRtInAM vikArANAM parimANAt pazyAmo vyktmidmekprkRtiiti| asya vyabhicAreNa prihaarH| nAnAprakRtInAmekaprakRtInAzca vikArANAM dRSTaM parimANamiti ; evaM pratyavasthite sa Aha-ekaprakRtisamanvaye sati zarAvAdivikArANAM primaanndrshnaat| sukhaduHkhamohasamanvitaM hIdaM vyaktaM parimitaM gRhyte| tatra prakRtyantarasamanvayAbhAve styekprkRtilmiti| tadidamavizeSokte hetau pratipiddhe vizeSaM bruvato hekhantaraM bhvtiiti| sati ca hevantarAbhAve pUrvasya hetorsaadhklaannigrhsthaanm| hevantaravacane sati yadi hevarthanidarzano dRSTAnta upAdIyate, nedaM vyaktamekaprakRtikaM bhavati prakRtyantaropAdAnAt / atha nopAdIyate he kharthasyAnidazitasya sAdhakabhAvAnupapatterAnarthakyAkhetoranivRttaM nigrahasthAnamiti // 63 // cakrapANiH-iSTAniSTAbhyupagamaH, yathA--bhavAn caura ityuktyA doSaM na parihRtya; bhavAnapi For Private and Personal Use Only
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1660 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam athaarthaantrm| arthAntaraM nAma ekasmin vaktavye'paraM ydaah| yathA jvaralakSaNe vAcye pramehalakSaNamAha // 64 // __ atha nigrhsthaanm| nigrahasthAnaM nAma parAjayaprAptiH, tacca triruktasya vAkyasyAvijJAna pariSadi vijJAna gaGgAdharaH-arthAntaramuddiSTaM tdaah-athaarthaantrmiti| arthAntaraM nAma ityAdi / ekasmin vaktavye'paraM yadAha tdrthaantrm| yathA jvaralakSaNe vAcye prmehlkssnnmaaheti| gautamenApyuktam / prakRtAdAdapratisambaddhArthamarthAntaram iti| yathoktalakSaNe pakSapratipakSaparigrahe hetutaH sAdhyasiddhau prakRtAyAM brU yaat| nityaH zabdo'sparzakhAditi hetuH| heturnAma hinotardhAtostunipratyaye kRdntpdm| padazca naamaakhyaatopsrgnipaataaH| abhidheyasya kriyAntarayogAdviziSyamANarUpaH zabdo nAma kriyAkArakasamudAyaH, kArakasaGkhyA viziSTa kriyAkAlayogAbhidhAyi aakhyaatm| dhAkhathemAtraJca kaalaabhidhaanvishissttm| yogeSvarthAdabhidyamAnarUpA nipaataaH| upasRjyamAnAH kriyAvadyotakA upasargA ityevamAdi yat, tadarthAntaraM veditavyamiti // 64 // ___ gaGgAdharaH-yaduddiSTaM nigrahasthAnaM tadAha-atha nigrhsthaanmiti| kiM punanigrahasthAnamucyate tat Aha-nigrahasthAnaM naametyaadi| parAjayaH pApyate yena sA parAjayaprAptinigrahasthAnaM naamocyte| tasya vibhAgo'vijJAtArthAdikam / tadanvAha triruktsyetyaadi| uktaJca gautamena sAmAnyalakSaNam / vipratipattirapratipattizca nigrahasthAnamiti / viparItA vA kutsitA vA prtipttirviprtipttiH| vipratipadyamAnaH parAjayamAmoti, nigrahasthAnaM khalu praajypraaptiH| apratipattisvArambhaviSaye na praarmbhH| pareNa sthApitaM vA na pratiSedhati, pratiSedhaM vA noddhrti| asamAsAcca netA eva nigrahasthAne iti / / tadvikalpAnnigrahasthAnabahukhamiti / tayo vipratipattyapratipattyoH vikalpAnnigrahasthAnabahusamiti / nAnAkalpo vikalpo vividho vA kalpo caura iti| etaddhi vacanaM svIyamaniSTacauratvaM parasya cessttcaurtvmpybhynujaanaati| tadevaM vacanaM nyAye 'matAnujJA'zabdenocyate // 61-64 // cakrapANiH-nigrahasyAbhibhavasya sthAnamiva sthAnaM kAraNamiti nigrahasthAnam, pariSadi vijJAna For Private and Personal Use Only
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ! vimAnasthAnam / 1661 3 vatyAm / yadvA ananuyojyasyAnuyogo'nuyojyasya cAnanuyogaH / pratijJAhAnirabhyanujJA kAlAtItavacanamahetu nyU namadhikaM vyartham anarthakaM punaruktaM viruddhaM hetvantaramarthAntaraM nigrahasthAnam / vikalpa iti / tatrAvijJAnamananubhASaNamapratibhAvikSepo matAnujJA paryyanuyojyopekSaNamityetadapratipattinigrahasthAnam / zeSastu vipratipattiriti / tad vimatipacivikalpAnnigrahasthAnamavibhAgo'yaM triruktasyetyAdikamarthAntarAntam / tatra triruktasyeti / vijJAnavatyAM pariSadi na tu mUDhAyAM vAde pravattamAnayoI yorekeNa vAdinA pAriSadaina vA zliSTazabdagUDhArthazabdApratItaprayogadubbadhArthAtidratocAritAdizabdai striruktasya vAkyasyArthato'parasya vAdino yanna vijJAnaM bhavati tat khalvavijJAtArthamucyate nigrahasthAnam / gautamena coktam / pariSatprativAdibhyAM trirabhihitamapyavijJAtamavijJAtArthamiti / yadvAkyaM pariSadA prativAdinA ca trirabhihitamapi na vijJAyate zliSTazabdamapratItaprayogamatitoccAritamityevamAdinA kAraNena, tadavijJAtamavijJAtArthamasAmarthyasaMvaraNAya prayuktamiti nigrahasthAnamiti / anyaccAha - yadvetyAdi / ananuyojyAnuyogaH / prAguktaM yadvAkyaM vAkyadoSayuktaM tadanuyojyamananuyojyaM nAmAto viparyayeNa tasyAnuyogasta dvidevaH saha doSavattayA bhASaNamityananuyojyAnuyogaH / gautamena coktam / niranuyojyAnuyoga iti / anigrahasthAne nigrahasthAnAbhiyogo niranuyojyAnuyoga iti / nigrahasthAnalakSaNasya mithyA adhyavasAyAdanigrahasthAne nigRhIto'sIti paro bruvan niranuyojyAnuyogAt nigRhIto veditavya iti / anuyojyasyAnanuyogaH / sadoSavAkyaM bruvannanuyojyo yo bhavati tasyAnanuyogo dopavadvAkyavAditayAnuyogopekSAkaraNaM tatkattoM nigrAhyo bhavati / gautamena coktam / gautamena coktam / nigrahasthAnamAptasyAnigrahaH paryanuyojyopekSaNamiti / paryyanuyojyo nAma nigrahopapattyA codanIyaH, tasya upekSaNaM nigrahasthAnaM prApto'sIti ananuyogaH / etacca kasya parAjayaH ? ityanuyuktayA pariSadA vacanIyamiti || pratijJAhAnizcaturvvidhA vyAkhyAtA | kAlAtItavacanaM vyAkhyAtam / ahetavo hetvAbhAsA vyAkhyAtAH / nyUnAdayaH vatyAmityanena, yadi pariSat tasya trirabhihitasyArthaM vijAnAti, prativAdI ca na jAnAti, tadA tasya nigrahasthAnaM bhavati / anyAnayuktAneva nigrahasthAnatvenAha - ananuyojya syAnuyoga ityAdi / ete ca vyAkRtA eva / atra cApratibhAdayo nyAyoktA antarbhAvanIyA buddhimadbhiH, Ayurvede For Private and Personal Use Only
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1662 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIya vimAnam SaDdoSA vAkyasya vyaakhyaataaH| hevantaraM vyaakhyaatmrthaantrshc| nigrhsthaanmiti| zeSazca nigrahasthAnaM veditvym| tad ythaa| aprAptakAlamapasiddhAnto'nanubhASaNamajJAnamapratibhAvikSepo matAnuzA ceti| tatrAprAptakAlAdikamuktaM gautmen| avayava vipryaasvcnmpraaptkaalmiti| pratizAdInAm avayavAnAM yathAlakSaNamarthavazAt krmH| tatrAvayava viparyAsena vyatikramaNa vacanamaprAptakAlam / asambaddhArthakAlaM nigrhsthaanmiti| siddhAntamabhyupetyAniyamAt kthaaprsnggo'psiddhaantH| kasyacidarthasya tathAbhAvaM pratijJAya pratijJAtArthaviparyayAdaniyamAt kathAM prasaJjayato'pasiddhAnto veditavyaH / yathA na sadAtmAnaM jahAti na sato vinAzo nAsadAtmAnaM labhate nAsat utpadyata iti siddhAntamabhyupetya svapakSaM vyavasthApayati / iti| athAnanubhApaNamiti / vizAtasya paripadA trirabhihitasyApyanuccAraNamananubhASaNamiti / vijJAtasya vAkyArthasya pariSadA prativAdinA ca trirabhihitasya yadapratyuccAraNaM tadananubhASaNaM nAma nigrahasthAnam / apratyuccArayan kimAzrayaM parapakSapratiSedhaM brU yaat| iti| avijnyaatshcaashaanm| vijJAtArthasya pariSadA prativAdinA ca trirabhihitasya yadavijJAnaM tadajJAnaM nigrahasthAna miti, yanna vijJAtaM tasya pratiSedhaM kathaM kuryaaditi| ityanubhASaNazcAjJAnazcAvijJAtArthaJceti trayaM triruktasyetyAdinA prathamoktaM nigrahasthAne na saMgRhItaM bodhyam / / uttarasyApratipattiH apratibhA iti / pratipakSapratiSedha uttaram / tada yadA na pratipadyate tadA na gRhIto bhvti| matAnujJA coktAbhyanujJA naam| iti nigrhsthaanm| vikSepazca / kAyyavyAsaGgAt kathAvicchedo vikSepa iti / yatra karttavyaM vyAsajya kathA vyavacchinatti-idaM me karaNIyaM vidyAt tasminnavasite kariSyAmIti vikSepo nAma nigrhsthaanm| ekanigrahAvasAnAyAM kathAyAM svayameva kathAntaraM pratipadyata iti / 0 / ayaM vAdastadvidyasambhASA nAma gautamena coktaa| jJAnagrahaNAbhyAsastadvidezaH saha saMvAdaH iti| tdrthmiti| prakRtaM jJAyate'nena iti jJAnamAtmavidyAzAstraM, tasya grahaNamadhyayanadhAraNe, abhyAsaH satatakriyA adhyynshrvnncintnaani| tadvidauzva saha saMvAda iti prjnyaapripaakaathm| paripAkastu sNshycchednmvijnyaataarthaavbodho'dhyvsitaabhynujnyaanmiti| sandhAya vAdaH sNvaadH| tadvidAH saha yaiH saMlApaH kaaryystducyte| taM ziSyagurusabrahmacAriviziSTazreyo'rthibhiranamUyibhirabhyupeyAt / etannigadenaiva nItArtham iti| eSa saMvAdaH sandhAyasambhASA prAgihai vAdhyAye vyaakhyaataa| yadidaM | HARIHITHHTHHHEL For Private and Personal Use Only
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ) vimAnasthAnam / 1663 iti vAda mArgapadAni yathoddezamabhi nirdiSTAni bhavanti // 65 // vAdastu khalu bhiSajAM varttamAno varttatAyurveda eva na tvanyatra / tatra hi vAkyaprativAkyavistarAH kevalAzvopapattayaH sarvAdhikaraNeSu ca / tAH sarvvAH samyagavecyAvekSya savvaM vAkyaM brUyAt / nAprakRtakamazAstramaparIcitamasAdhakamAkulamajJApakaM vA / sarvvaJca hetumad brUyAt, hetumanto hyakaluSAH sarvva eva manyeta | pakSapratipakSa parigrahaH pratikUlaH parasyeti / tatrAha / pratipakSahInamapi vA prayojanArthamarthikhe iti / tamabhyupeyAdityanuvarttate / parataH praNAmupAditsamAnastattvabubhutsA prakAzanena svapakSamanavasthApayan svadarzanaM parizodhayediti / anyonyapratyanIkAni ca prAvAdukAnAM darzanAni, svapakSarAgeNa caike nyAyyamati varttante / tatra / tattvAdhyavasAyasaMrakSaNArthaM jalpavitaNDe vIjaprarohasaMrakSaNArthaM kaNTakazAkhAvaraNavat iti / anutpannatattvajJAnAnAmaprahINadoSANAM tadarthaM ghaTamAnAnAmetaditi / vidyAnirvedAdibhizca pareNAvijJAyamAnasya tAbhyAM vigRhya kathanam / vigRheprati vijigISayA na tavabubhutsayeti / tadetat vidyApAlanArthaM, na lAbhapUjAkhyAtyarthamiti / uddiSTAnAM vyAkhyAnaM samApayati / iti vAdamArgapadAni yathoddiSTamabhi lakSIkRtya nirdiSTAni bhavantIti / / 65 / / gaGgAdharaH- nanu ya eva vAda uktaH sa khalu bhiSajAM kiM savrvvasminneva zAstre varttate na veti, tatrAha - vAdastvityAdi / bhiSanAmAyurvedazAstra eva vattaMmAno vartteta nAnyatra varttateti / kasmAt ? tatra hItyAdi / tatrAyurvede bhiSajAM cikitsA kriyAsiddhiprayojanAya vAkyaprativAkyavistarA vAdamArgapadArtha: kRtsnA copapattayo bhavanti na cAnyatra zAstre / kutaH 1 sarvAdhikaraNeSvAyurvedo bhiSak / tAH sarvvAH pratipattI: samIkSya vAkyaM brUyAt / na cAprakRtam azAstramaparIkSitamasAdhaka mAkulamApakaM vA brUyAditi / savrvvazca hetumad brUyAt / tathAvidhopakArakatvAbhAvAt tatprapaJcaviSayamapi na prapaJcitam nyAyavidAntu etadanuktamapi sugamameva, tattvavedinAJca manAk prapaJcoktamapi nAlaM jJAnAyetyalaM prapaJceneti // 65 // cakrapANiH - idAnIM yathoktavAda evAyurveda AyurvedAdhyAyibhiH karttavyaH, evambhUtasyaiva vAdasya vivakSitatvaM samyagjJAnajanakatvAdityAha - vAda ityAdi / atha kimatra vAdaviSayAH santItyAha* adhyApakamiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1664 crk-sNhitaa| rogabhipagajitIyaM vimAnam vAdavigrahAzcikitsite kAraNabhUtAH, prazastabuddhivarddhakatvAt sArambhasiddhiM hyAvahatyanupahatA buddhiH|| 66667 // imAni khalu tAvadiha kAnicit prakaraNAni bhiSajAM jJAnArthamupadekSyAmaH / jJAnapUrvakaM karmaNAM samArambhaM prazaMsanti kushlaaH| jJAtvA hi kAraNakaraNakAryayonikAyaMkAryaphalAnubandhadezakAlapravRttyupAyAn samyagabhinivartamAnaH kAryAbhinirvRttAviSTaphalAnubandhaM kAryamabhinivartayatyanatimahatA yatnena kartA // 6866 // hetumanto hyakalapA vishdaaH| cikitsite sarva eva vAdavigrahAH kaarnnbhuutaaH| saarmbhsiddhimityaadi| hi yasmAdanupahatA prazastA buddhiH sarvArambhasiddhimAvahati tasmAt prazastabuddhivarddhakakhAda hetumanto'kalaSA vAdavigrahAzcikitsite kAraNabhUtA bhvntiityrthH| iti tadavidyasambhASA pradazitA // 66 / 67 // gaGgAdharaH-athAnupahatabuddheH sArambhasiddhihetuvaprasaGgAt jJAnapUrvakakArambhAthaM prkrnnmaah-imaaniityaadi| khala punarimAni tAvadiha kAnicit kAraNAdInAM jJAnaprakaraNAni kamrmaNAM cikitsAdInAM sarveSAmeva jJAnapUrvaka samArambhaM kuzalAH prazaMsanti / kuta ityata Aha-zAlA hiityaadi| hi yasmAt kartA kAraNAdIna zAkhA sabhyagabhinivattemAnaH kAryAbhinittau samyakriyamANakAniSpatto iSTaphalAnuvandhaM kAryamanatimahatA madhyamAatra hiityaadi| sarvAdhikaraNeSu santIti shessH| avyApakaM bra yAditi pUrveNa sambandhaH / vAdo vigrahaH zarIrameva yeSAM te vAdavigrahAH - jalpabhedA vitaNDAbhedAzca / prazastabuddhikartatvena kathaM vAdazcikitsAyAM bhavatItyAha-sarvetyAdinA / na kevalaM cikitsAsiddhiM karotyanupahatA buddhiH, kintu sarvArambhasiddhiM karotItyarthaH // 6667 // cakrapANiH-samprati buddharbarddhanakAraNatadvidyasambhASAvidhyabhidhAnaprasaGgenAyurvedopayuktakAraNakaraNAdyabhidhAyakAnyapi prakaraNAni buddhivarddhanAnyabhidhAtu prtijaaniite-imaaniityaadi| jJAnapUrvakamiti krtRkaaryaanugunnpdaarthjnyaanpuurvkmityrthH| yAni jJAtvA kriyamANaM kArya sAdhu bhavati, taanyaah-jnyaatveti| abhinivartamAna ityAbhimukhyena vrtmaanH| iSTamatAdAtvikaM phalamanubandhazca yasya tadiSTaphalAnubandham / / 68 / 69 // For Private and Personal Use Only
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1665 I tatra kAraNaM nAma tad yaH karoti sa eva hetuH sa karttA 'lpAnyatareNa prayatnenAbhinirvvatrttayati sampAdayati, tasmAt jJAnapUvvakaM karmmaNAM samArambhaM prazaMsanti kuzalAH / / 68 / 69 / / gaGgAdharaH - nanu kAraNAdikaM kiM tAvadityata Aha tatretyAdi / tatra kAraNAdiSu madhye kAraNaM nAma tat yaH karoti sa eva hetuH sa kattati paryAyaH / kArakaM prayojaka ityapi paryAyAntaraM vAcyam / bhagavAn pANinirapyuvAca - kArake svataMtraH karttA prayojako hetuzceti / karotIti tatkriyAM phalarUpAM niSpAdayati yA kriyA tat kArakaM, tadAzrayo mukhyaM yat tat kAraNaM, sa eva hetuH sa karttA / kriyA punaH prayojanahetavaH phalaM vyApArazca prayojanaM mukhyaM caramaphalaM tacca na dhAtunocyate gamyamAnatvAt / phalantu prayojana survyApAraniSpAdaM dhAtunocyate / vyApArastu prayatnajanitA ceSTA, sA ca dhAtunocyate paJcavidhA sambhavatyato na hi savrveNa dhAtunA paJcadhA vyApAro'bhidhAtu sambhAvyate / paJcadhAtiriktastu vyApAro nAsti / cetane tu prayatno'pi vyApAreNopalakSyate / ukta hi - AtmajanyA bhavedicchA icchAjanyA bhavet kRtiH / kRtijanyA bhavecceSTA ceSTAjanyaM bhavet phalamiti / tadA prayatnacchApyupalakSyate vyApArapadena tasmAt sAdhAraNatvAdicchAprayatnau na dhAtunA abhidhAtumite parantu kAraNatvAt gamyete / tathA ca epitA yadicchan kriyAyAM pravarttate tadIpsitatamaM karmma, taca vyApAraniSpAdana, pacanAdau viklityAdi, phalaM tadAzrayaH / epitA prayatamAnastat kriyAyAM pravattemAnastatphalamavyavadhAnena ye vyApAreNa sAdhayati tat sAdhakatamaM karaNaM, pAkAdau kASThAnnaprAdivyApAraH / yastu tatkriyepitRprayatamAnapravattemAnakattu karmAdika yena vyApAreNa AdhArayati vyApAravAn sa AdhAro'dhikaraNam, pAkAdau sthAlyAdistaNDulAdeH dhAraNANyApAreNAdhAraH / eSitA prayatamAnastat kriyA kammeNA yadavyApAreNa yamabhipraiti tadanumatiprakAzasvIkArAdivyApAravat sampradAnam, dAnAdI viprAderanumatiprakAza svIkArAdivyApAraH / yadyavyApAreNa bhravamapAyeM tadavyApAravat tadapAdAnam, patanAda / parNAde kSAdivadhikhavyApAravAnapAdAnam / cakrapANiH - uktAni kAraNAdIni vyAkaroti tatratyAdinA / 'yad' iti 'kAraNa' pratyavamarSAt puMsakaM bhavatIti karoti / tena iha 'kAraNa' zabdena svatantrakAraNaM 'karttR' lakSaNaM bruvate / * 'yat' iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1666 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam karaNaM punastad yadupakaraNAyopakalpate kartaH kAryAbhinivRttau prytmaansy| kAryayonistu sA yA vikriyamANA kaaryytvmevaapdyte| kAryantu tad yasyAbhinivRttiM karttAbhisandhAya prvrtte| ityevamuktakalAdipaJcavidhadhAvAvaziSTavyApAravAn kartR saMjJa eva nAnyasaMzaH / etena niSpattimAtre karttavaM sarvatraivAsti kArake- vyApArabhedApekSAyAM karaNavAdisambhavaH-iti khyaapitm| iti kAraNaSaTakamapi karaNAdeH pRthaggrahaNAdatra kAraNaM karttava na karaNAdikam / kramikaM karaNaM lakSayati--karaNaM punstdityaadi| kAryAbhinitto prayatamAnasya kartuM statkAryAbhinittau yadupakaraNAya upakArAya kalpate tat karaNaM sAdhakatamam / vAtAdAvupayuktasya madhurAyacetanadravyasya vAtAdiharaNe tadravyasampattirupakaraNAyopakalpate tasyAH karaNakhavAraNAya prayatamAnasyeti / prayatnastu cetanAdhAtuliGga nAcetane vartate, tena bhiSagAdeH kartu cikitsAbhinittau prayatamAnasya bheSajazastrAdikamupakaraNAyopakalpate, iti bheSajazastrAdikaM karaNam / __kramikalAt kAyyayoniM lkssyti-kaaryyonisvityaadi| yA vikriyamANA vikRtimApadyamAnA kAryakhamApadyate sA kaaryyoniH| yathAmadhurAdirasadravyANi bhuktAni pakAni rasaraktAdirUpamApadyante, iti rasaraktAdikAryANAM yonimdhuraadiH| evaM vAtAdijvarAdikAryANAM yoniH ityevmaadi| ___ kramika kAryamAha-kAryantu tdityaadi| yasyAbhini- ttimutpattiM budrAdisamaviSamayogairabhisandhAya kartA pravartate, vAcA manasA vA ___ karaNaM vivRNoti-karaNaM punarityAdi / upakaraNAyeti kattu : sampAyakAyeM sannihitaM sahakAritayA vyaapriyte| kAryAbhinirvRttAviti kaarynirvRttimuddishy| yatamAnasyeti yatnaM kurvataH / etena yaH kArya kAraNAntaraprerakaH, sa cAtra kartA kAraNa'zabdenocyate, yat tu kartadhInavyApAra sAdhakatamam, tat karaNam / kartRtvaJca vai tasyaiva mukhyam, yo hi buddhiprayatnayuktatvAditarakAraNaprerako bhavati, acetane tu kartRtvavyapadezaH svAtantryavivakSayA bhAktaH / kAryasya yoniH samavAyikAraNaM kaaryyoniH| yetyaadi| yA yoniH kAraNatve'pi vikriyA For Private and Personal Use Only
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH) vimAnasthAnam / 1667 zarIreNa vA ceSTate tat kAryam, krturiipsittmm| yathA taNDalAn odanaM pacati devadatta ityaadi| atra taNDalAH kAyyeyonaya odanastu kArya tasya hya bhinittimavayavazaithilyarUpAmabhisandhAya devadattaH kASThAgnisthAlyAropaNAdiSu prvttete| nanu grAmaM gacchati devadatta ityAdau na grAmo vikriyamANaH kizcit kAyetvamApadyate tena na kAryayoniH na vA grAmasyAbhini- timabhisandhAya devadattaH pAdaspandanAdau pravartate tena grAmaH kArya nAstu, kAya hi karmakArakam, tatra dvitIyA syAt ; tat kathaM grAmasya karmatvamiti cena devadatto hi pUvvadezasaMyogadhvaMsapUvvekottaradezasaMyogasyAbhini- ttimabhisandhAya pAdaspandanAdau pravarttate, iti sa grAmasaMyogaH kArya tadAzrayakhAt tu grAmasya karmatvamiti / pathi tu yaH saMyogastasyAbhiniSTa ttAvapi siddhAyAM tadAzrayatvAnna pathaH karmatvaM na hyabhisandhidevadattasya pathisaMyoge parantu grAmasaMyoge eva ; abhisandhirhi prayojanasiddhau caramahetutayA tavastajJAnam / taNDulAnodanaM pacati devadatta ityAdau tu taNDulAnAM zithilAvayavarUpasyaudanasyAbhini tim avayavazaithilyasya cAbhininche timabhisandhAya kartA pacane pravattete ityodanaH kAryamavayavazaithilyaJca kAyya miti kAryadvayaM tena zithilAvayavattvAt tu taNDulAnAM kammatvamavayavazaithilyavattvAdodanasya ca karmatvamiti kAyyadvayaM bodhyam / vikAryasthale vikRtidvidhA / prakRtyucchedasambhavarUpAntaraM gunnaantrotpttinimittruupaantrshc| yathA-kASThaM bhasma kroti| suvarNa kuNDalaM karoti / nirvI caikameva kArya yathA putraM prasUte / tena rUpAntaravaM vikAryatvaM dhAtuvaiSamya vikAra iti ca svymuktm| nivvatantu tad yannittate pUrvamasajjanmanA ca prakAzate yat tdityrthH| AbhyAM paraM prApya grAma gacchati candraM pshytiityaadi| na ca nivvatApApyayoH kAryayo?nirasti vikaayekhaabhaavaat| parantu vikAryasyaiva kAryasya yonirastIti nisskrssH| nanu payasAnnaM bhuGkte ityAdau payaso'pi galAdhaHkaraNarUpAmabhini timabhisandhAya kartA jihvAdispandanAdhaHkaraNajanakAkarSaNAdivyApAre pravartate kathaM payaso na kAyyesamiti cenna kartta hi tadannAdhaHkaraNasyAbhini-ttAvabhisandhirna payo'dhaHkaraNAbhinittau paranvannAdhaHkaraNAbhinittyupakaraNAyopakalpate payaHsAhityamiti payaH karaNamiti / mANA rUpAntaramApadyamAnA kAryAtvamApadyate kAryarUpA bhvtiityrthH| tatra ghaTasya mRttikA kAryayoniH mRdeva hyavasthAntaraprApsyA ghaTo bhavati / For Private and Personal Use Only
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1668 [ rogabhiSagajitIyaM vimAnam - , caraka saMhitA | kAryyaphalaM punastad yatprayojanakAryyAbhinivvRR ttiriSyate / kramikakhAt kAyrya phalamAha - kAyyaphalamityAdi / yatprayojana kAyryAbhi niSTa tiH / yat prayojanaM yasya tat yatprayojanam / yat prayojanaJca tat kAyryaJceti, yatprayojanakAryaM tasyAbhinivRttiH yatprayojana kAyabhi niSTa tiriSyate kartrA tatprayojanantu tat kAyye phalam / prayojanantu svayamuktamagre / yathA kAya dhAtusAmyaM tasya phalaM sukhAvAptiH prayojanam / etadudAharaNapradarzanamAtra na tu kRtsnaphalanirdezaH / tena zubhakArya buddhayAdisamayoganimittasamapravRttijanitaM dhAtusAmyaM dhammeJca zubham evamazubhakA buddhAdiviSamayoganimittaviSamapravRttijanitaM dhAtuvaiSamyamadharmmaJcAzubhamiti / prayojanantu tayoH phalaM sukhaduHkhAvAptiH / uktaJca gautamena / pravRttidoSajanito'rthaH phalamiti / sukhaduHkhasaMvedanaM phalaM sukhavipArka kamme duHkhavipAkaJca karmma / tat punadehe ndriyaviSayabuddhiSu satISu bhavati tato dehAdibhiH sahAnubaddhaM phalaM bhavati / tathA hi pravRttidoSajanito'rthaH phalametat sarvva bhavati / tadetat phalamupAttaM deya' tyaktamupAdeyamiti / nAsyAhAnopAdAnayoniSThApayryavasAnaM vAsti / na khalvayaM phalasya hAnopAdAnasrotaso hyante loko'sti / tadAtve'pavargaprApteriti / tadetat sukhaduHkhaM duHkhasaMzayaiva manyamAna Aha-bAdhanAlakSaNaM duHkhamiti / bAdhanA pIr3A tApa iti / tayAnuviddhamanuSaktamavinirbhAgeNa varttamAnaM duHkhayogAd duHkhaM janma / so'yaM janmavAn savvaM lokaM duHkhenAnuviddhaM dRhantamiti pazyan duHkhaM jihAsuH janmani duHkhadarzI nirvvidyate, nirvviNNo virajyate, virakto vimucyate / iti / pravRttirvAgbuddhizarIrArambhaH / mano'tra buddhirityabhipretaM budhyate'neneti buddhiH / so'yamArambhaH zarIreNa vAcA manasA ca puNyaH pApazca dazavidhaH / seyaM pravRttiH kamrmocyate / taduktaM tisraM SaNIye / karmma vAGmanaH zarIramavRttiriti / tasyA hetavastu pravarttanAlakSaNA doSAH / pravarttanA pravRttihetutvam / jJAtAraM hi rAgAdayaH varttayanti puNye pApe vA yatra mithyA / tat trairAzyaM rAgadve SamohArthAntarabhAvAt / teSAM doSANAM trayo rAzayaH, trayaH pakSAH rAgo rajoguNAtmakastasya pakSAH kAmo matsaraH spRhA lobha iti / dveSazca rajoguNAtmakastasya pakSAH krodha IrSyAsUyA droho'marSa iti / mohastamoguNAtmakastasya pakSA mithyAjJAnaM abhinavRttimabhisandhAyeti karttavyatAbuddhiM sthirIkRtya / . 'kAphala 'zabdeneha tAdAtvikaM For Private and Personal Use Only
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1666 vicikitsA mAnaH pramAda iti trairAzyAnopasaGkhyAyante / lakSaNasya tatrabhedAt trikhamanupapannaM nAnupapannaM rAgadra pamohArthAntarabhAvAt / AsaktilakSaNo rAgaH, amarSalakSaNo dveSaH, mithyApravRttilakSaNo moha ityarthAntaratvAt / yatra rAga mohAstatra kAmAdaya upanipatanti tasmAnnopasaMyAyante / tatrAha vAdI / naikapratyanIkabhAvAt / na khalvarthAntaraM rAgAdikam / kasmAt 1 ekapratyanIkabhAvAt / tattvajJAnaM samyaGmatirAyyamajJA sambodha ityekamidaM trayANAM pratyanIkaM syAt / tatrottaram / vyabhicArAdahetuH / sati hyarthAntarabhAve pRthivyAM zyAmalohitAdaya ekapratyanIkA ekenaivAgnisaMyogena rUpakayonayaH pAkajA iti vyabhicAradarzanAdekapratyanIkabhAvAdityahetuH / teSAM mohaH pApIyAn nAnUDhasyetarotpatteriti / mohaH pApaH pApataro veti dvAvabhipretya pApIyAnityuktam / kasmAt ? nAmUDhasyetarotpatteH / amUDhasya rAgadveSau notpade / mUDhasya yathAsaGkarUpaM tayostpattiH / viSayeSu raJjanIyAH saGkalpA rAgahetavaH / kopanIyAH saGkalpA ho pahetavaH / ubhaye ca saGkalpA na mithyApratipattilakSaNavAnmohAdanye / tAvimau mohayonI rAgadve pAviti / tatvazanAcca mohanivRttau rAgadve pAdutpattirityekamatyanIkabhAvAnupapattiH / evaM kRtvA tattvajJAnAd duHkhajanmapravRttidoSamithyAjJAnAnAmuttarottarApAye tadantarApAyAdapavarga iti gautamenoktaM vyAkhyAtamiti / prAptastahi nimittanaimittikabhAvAdarthAntarabhAvo doSebhya iti / anyacca nimittam anyacca naimittikamiti doSanimittatvAdadoSo moha iti prApyate / na dopalakSaNAvarodhAnmohasya | pravarttanAlakSaNA doSA ityanena dopalakSaNenAvarudhyate doSeSu mohaH / mRnnimitto ghaTo mArttike mRdevetivat tasmAnnAdoSo moha iti / nimittanaimittikopapattezca tulyajAtIyAnAmapratiSedhaH / dravyANAM guNAnAM vA anekavidhavikalpo nimittanaimittikabhAve tulyajAtIyAnAM dRSTa iti / tatra tattvajJAnaM tasmiMstajjJAnam / tacca dvividhaM satyaM satyAnRtaJca / tatra satyaM savvaM sadanupraviSTatvAt satyamapi tadekaM sadeva sat savvaimidamasaditi jJAnaM satyaM tattvajJAnam / avyaktAkhyAtmAdetadantaM prameyaM sarvvaM satyaJcAnRtaJceti satyAnRtaM tattvajJAnam api mithyAjJAnaM caramaphale mithyaatvaat| AtmanyAtmabuddhirghaTe ghaTabuddhirityevamAdibuddhistattvabuddhiloke na tu paramArthataH / etallokaviSaye tattvajJAnasya kAraNaM rajo'nubandhaM sattvam / tathAvidhA buddhirviSaye samayogena pravarttayati manaH zarIraM vAcaJca / tayA laukikatattvabuddhayA pravarttamAnaM manaH samayogAt I For Private and Personal Use Only
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1670 crk-sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam zraddhAM dayAmaspRhAJcAzubhe kuvvat sadavRtte puruSaM prvrttyti| vAk ca pravarttamAnA samayogAt satyaM hitaM priyaM svAdhyAyazca kuvaitI tathAvidhaM vAkyaM pravattayati vktupurussmiti| zarIraJca tayA samayogayuktayA pravattaimAnaM dAnaM paritrANaM tIthAdiparicaraNAdikaM karoti / ityevaM vAGmanaHzarIrapravRttibhiryajanayAjanAdibhiH sadavRttakammabhirdhAtusAmyamutpadyate dhrmshc| sattvAnubandhamantareNa yA buddhistAmasI rAjasI vA bhavati sA mithyAbuddhiratattvajJAnaM atsmiNstdbuddhiH| sthANau puruSaH zuktau rajataM rajjvAM sarpa ityevamAdistayA buddhayA mithyAyogAyogAtiyogayuktayA vAGmanaHzarIrANi mithyAyogAyogAtiyogaiH pravartante kaayyssu| tatastu manaH paradroha paradravyAbhilASaM nAstikyaJca ekmAdIni kAryANi karoti / vAk ca parupAnRtasUcanAsambandhavacanAdIni karoti / zarIraM hiMsAsteyapratipiddhamaithunAdIni karoti ityevmsttkrmbhirdhaatuvaissmymdhrmshcotpdyte| tadidaM zubhazca dhAtusAmyaM puNyazca azubhaM punardhAtavaipamyaM pApaJceti dvividhaM dvayamabhisandhAya kattAM tadabhinittaye vAGmanaHzarIraiH pravartata ityasmAt kAyaM tadubhayaM dvividhmucyte| etadvayaM dvividhaM pravRttirUpakriyAniSpannayajJAdi kAvyajAtadharmAdharmajanitaM phalamuvAca gautmH| prattidoSajanito'theH phala miti / iha tu tat kaarymucyte| tat tu vAGmanaHzarIrapratinimittaM zubhaJcAzubhaJca kammai dvividhaM-sadyaHphalaM kAlAntaraphalaJca / tatra sadyaHphalaM zubhaM pAnAzanaM kSutpipAsAharaM svasthasya dhAtusAmyakaraM pariNAmena, na tat kAlAntaramucyate / azubhantu zastrAstrAdyabhighAtAdikaM kamme sadyaHphalaM dhAtvaipamyakaraM sadya eva dhAtuvaiSamyaM bhvtiiti| tathA yAgAdikaM pratinimittaM karma zubha kAlAntareNa dharma phalati / duSpravRttinimittaM nityane mittikakAmyakriyAtyAgAdavaidhakamme kAlAntareNa pApaM phalatIti vyavasthitau / gautama uvaac| sadyaH kAlAntare ca phalaniSpatteH sNshyH| pacati dogdhIti sAphale odnpysii| karSati vapatIti kAlAntaraphalaM zarayAdhigama iti| asti ceyaM kriyA agnihotraM juhuyAt svargakAma iti / etasyAH phale sNshyH| kiM sadyaH phalati kAlAntare veti ? tatrottaram / na sadyaH, kAlAntaropabhogyatvAt / agnihotrAdikArya na sadyaH phalati, kAlAntaropabhogyatvAt / svargaH phalaM zrUyate, taccAlin dehe bhinne dehabhedAdutpadyate iti, na sadyaH phalati / graamaadikaamaanaamaarmbhphlmiveti| tatrAha vaadii| kAlAntareNAniSpattihetunAzAt / dhvastAyAM pravRttau pratteH phalaM na kAraNam For Private and Personal Use Only
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1671 antareNotpattumarha ti| na khalu vai vinaSTAt kAraNAt kiJcidutpayata iti / tatrottaram / pAniSpatteTa kSaphalavat tat syaat| yathA phalArthinA vRkSamUle sevAdiparikarma kriyate, tasmiMzca pradhvaste pRthivIdhAturabdhAtunA saMgRhIta AbhyantareNa tejasA pacyamAno rasadravya nivtyti| sa dravyabhUto raso zakSAnugataH pAkaviziSTo vyUha vizeSaNa sannivizamAnaH parNAdikale nivarttayati / evaM paripekAdikarma caarthvt| na ca vinaSTAt phlnisspttiH| tathA pravRttyA saMskAro dharmAdharmalakSaNo jnyte| sa jAto nimittAntarAnusaMgRhItaH kAlAntare phalaM mukhaduHkhaM niSpAdayatIti / uktaJcaitat pUrvakRtaphalAnubandhAt tdutpttiriti| tathA ca pacatotyAdau vyApArarUpapAkeza viklittimAnodanaH phalaM niSpAdyate tatraudanasthavikta daH phalarUpaH pAkaH paakkaayyH| tathA yAgAdau tataditikatrtavyatArUpavyApAreNa janyate paramapuruSArAdhanaM sveSTa phalasAdhinI siddhiH purupadeha saMskAravizeSo dhammo vaidhakriyAkalaM kAryAkhya dhAvarthaH phalamavaidhakriyAphalamapi paramapuruSAnArAdhanamaniSTasAdhinI siddhiH puruSadeha saMskAravizeSa evAdharmaH kAryAkhyaM dhAlarthaH phalamiti tadvarttata eva viklittivadodane yjmaandehe| tatkalarUpaM kAyaM kAlAntare sukhaduHkhaM prakRtaM phalaM paraloke jnyti| yathA khalbodanasthA viklitirodanabhoktustRptiM janayati sukharUpAm / evamuktaM puSpadantena-ka karma pravastaM phalati puruSArAdhanamRte iti puruSArAdhanameva svargAdisukhAsukhaM phalati na tu pravastaM krmti| atra jijJAsyam / tadidaM dhammAdharmAkhyaM phalaM prAniSpatte niSpadyamAnaM kimasadeva niSpadyate'tha prAk sat ? tadeva niSpayate'thavA prAk sadasat / tadeva niSpadyate pravRttita ityata uktaM gautmen| nAsanna sanna sadasat sadasatovaidhAditi / prAGaniSpattaniSpattidharmakaM dharmAdharmarUpeNa yattannAsata ; upAdAnaniyamAt / kasyacidapyutpattaye kiJcidevopAdeyaM nAnupAdAya kishcit| na vA sarca sarvasyeti / prAgasadbhAve niyamo noppdyte| na huApAdAnamanupamRdya prAdurbhAvaH ksycidbhvti| tahiM kiM sat ? na sat, prAgutpattevidyamAnasyotpattiH anuppnnaa| taddhAstyeveti / tahi prAgutpatteH sadasat ? na sadasat, sdstovaidhaat| sdityrthaabhynujnyaa| asdityrthprtissedhH| etayoAghAto vaidhamyaM yadasti tannAstIti vibhinnadharma tasmAdvayAghAtAdavyatirekAnupapattirekabhAvAsambhava iti| tahi kimityata Aha-utpAdavyayadarzanAdabuddhisiddhantu tdst| iti / yat khalUktaM prAgutpatteH kArya nAsadupAdAnaniyamAt For Private and Personal Use Only
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1672 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam iti tasyAdupAdAnabhUtaM kimapyasti prAgutpatteH kAryyasyotpAdavyayadarzanAt / tahi tat kiM sadityata uktaM-buddhisiddhantu tdsditi| idamasyotpattaye samartha na sApati prAzutpatteniyatakAraNaM kAyyaM buddhayA siddhamutpattiniyamadarzanAt / tsmaadupaadaanniymsyoppttiH| tasmAdupAdAnaM yad yasya tat prAk kAyotpatteH svena rUpeNa sadapi kAryarUpeNAsaditi bhASyate ttttkaaryoykriyaagunnvypdeshaabhaavaat| yathA mRdeva ghaTo bhavati prAg ghttotptteghNttiiykriyaagunnvypdeshaabhaavaanmRdH| satI ca mRnmudrUpeNa ghaTarUpeNAsaditi / tacca dharmAdharmarUpeNa vedA eva niytibNdhaavdhkmmbhinisspdyte| bhAgyaM hi tsmaaniytirucyte| iti| tatrAha vaadii| AzrayavyatirekA vRkSaphalotpattivadityahetuH iti| vRkSasya mUlasekAdiparikarma tajjAtazca rasarUpadravyaM tatkAyyaphalaM patrAdikamityubhayameva vRkSAzrayam / kammai ceha zarIre phalazca svargAdikamamutretyAzrayasya vyatirekAda bhedAdahetu dRSTAnta iti / tatrAha siddhaantm| prIterAtmAzrayatvAdapratiSedha iti| prItirAtmapratyakSavAda AtmAzrayA tadAzrayameva karmA dharmAdharmasaMjJakaM dhamAdhama'syAtmaguNavAt tsmaadaashryvytirekaanuppttiriti| atredaM pratisandheyaM yadihAtmAzrayA prItiruktA tadAtmAzrayameva karma dharmAdharmasaMzitamuktaM sa khalvAtmA na khalu kevalaH kSetraH kSetrazAdhiSThitamavyaktaM vA mahadupAhitaM prajJAkhyaM suSuptisthAnaM vA svamasthAnaM vA suukssmpnycmhaabhuutopaahitstaijsaakhyH| sthUlapaJcabhUtopAhito vA vaishvaanraakhyH| dRhadAraNyake cchAndogyopaniSadi ca khalviSTApUrtAdikamme kRta. vato mRtasya zarIrAdiSTapuruSasya bhAsvararUpeNotthAya dhUmAdikrameNa somaloke somabhAvApannakhazruteH zarIrAzrayakhAddharmAdharmasya / tasmAdAtmAnamayaH sthUlapurupa issyte| prItizca sthUlapuruSa dharmAdharmarUpaM karma ca sthUlapuruSa / mukSmazarIrI hi puruSo mriyamANo dehAntaramAtivAhikamAdAya zarIramidaM tyaktvA paralokaM gcchti| taduktaM shaariire| mUkSmazcatabhiH sahitaH sa AtmA manojavo dehamupati dehaaditi| tataH pUrvadehavadehaM prApya tathaiva sthUladehI bhUkhA paraloke sukhaM vA duHkhaM vA bhungkt| tatrAsti somalokasthasya diSTasya sambandhapravAhaH jyotivat / putrAdiSu sambandhavat / sthUle hi puruSe sarva prtisstthitmuktmgre| zaktibrahma gAyatrIrUpeNa tathA paramapuruSaH paramAtmA paJca brahmapuruSA vidyA vidyArUpeNa dharmAdharmarUpeNa pariNAminiyatirUpeNa kAlazca pariNAmarUpeNa kSetrajJAvyaktyAdipaJcaviMzatistattvAni ca sarvamato vaidhAvadhakarmaNA saiva zarIrasthAna For Private and Personal Use Only
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1673 bhivyaktA niyatidevasaMkSakadiSTarUpeNAbhinivarttate zarIra iti nAnupAdAno dhrmaadhaaviti| nanu tarhi kAryyasya dhAtusAmyasya phalaM sukhAvAptirArogyam, dhAtuvaiSamyasya phalaM duHkhAvAptiranArogyaM vikaarH| taduktaM prAk / vikAro dhAtuvaiSamyaM sAmyaM prkRtirucyte| sukhasaMzakamArogyaM vikAro duHkhameva tu / iti| evaM vaidhakarmajakAryasya dharmasya phalaM svrgaadisukhaavaaptiH| avaidhakamme nakAryyasyAdhammasya phalaM duHkhaavaaptiH| kathaM tarhi dharmAdharmakRtaputrAdidhanavAndhavAdaizvaryAnaizvarya zokAdilAbhaH syaaditi| ttraahaanubndhsvityaadi| yo bhAvaH kAryAnimitta eva kAryavazAt kAryAduttarakAlam avazyambhAvitayA tatkAryasya katAramanuvanAti zubho vApyazubho vA so'nuvandhaH / udAharipyate / anuvandhastu khalvAyuriti / dhAtusAmyasya kAryasya phalaM mukhAvAptistakalAnubandhastadhAtusAmyanimittameva dhAtusAmyAduttarakAlam avazyambhAvitayA taM puruSa diirghaayurnuvnaati| tathA dhAtuvaiSamyasya kAryasya phalaM duHkhAvAptistatphalAnubandhastu taddhAtuvaiSamyanimittameva dhAtuvaiSamyAt uttarakAlamavazyambhAvitayA taM puruSamayathAvadAyuranuvannAtItyanuvandha AyuH zubhaM dIrgha sukhnyc| azubhamayathAvatpramANamAyurdu khaJceti / tatheha kRtakarmAjanitadharmAdhammasya kAryasya phalaM paraloke sukhaduHkhAvAptistaduttarakAlamavazyambhAvitayA tadvadhimmenimittAni zubhaputradArAdaizvaryAdyazubhaputradArAdhanaizvaryAdIni bhavantyanubandhA iti| etaduktaM gautmen| Azraya vyatirekA vRkSAlayaditi dRSTAnto'heturiti pratiSadho na bhavati prIterAtmAzrayalAditi yaduktaM tt| na putrazAstrIparicchadahiraNyAnAdikalanirdezAditi / svargAdiprInivat putrAdikAmanayA yAgAdikaraNe svargAdivat phalanirdezAna AzrayavAbhAvAt phalasya tanna yuktmiti| tatrAha siddhAntam / tatsambandhAt phalaniSpattesteSu phalavadupacAra iti / putrAdisambandhAt phalaM prItyamItilakSaNamutpadyate tataH putrAdiSu phlvdupcaarH| yathAnne prANazabdo'nnaM vai prANA iti| taddharmAdharmanimittameva pravarAvaramadhyajAtikulAdiSu punarjanma sadasatputrazabudArAdozvaryAnazvaryAdikalAbhAdikazca phalavadupacAraH phalAnuvandha uktH| pUvvekRtaphalAnubandhAt tadutpattiriti-pUrvakRtadharmAdharma nimittAt tatphalasukhaduHkhayoranubandhAna tadutpattirityanuvandha eva putrAdiphalamucyate iti| 21. For Private and Personal Use Only
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1674 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam anubandhaH khalu saH, yaH karimavazyamanubadhnAti kAryAduttarakAlaM kAryanimittaH zubho vApyazubho vA bhAvaH / dezastvadhiSThAnam / kAlaH punaH prinnaamH| pravRttistu khalu ceSTA kAryArthA, saiva kriyA karma yatnaH kaarysmaarmbhshc| tathA ca kaH punaranuvandha ityata Aha-anubandhaH khlvityaadi| dRSTAthakammeNaH kAryasya phalamiha loke bhogyamanubandhazceha loke bhogyaH, adRSTArthakarmaNastu kAryasya phalaM paraloke bhogAvasAnamanubandhastu janmAntarabhogyaH / atha vaidyAnAM vyArattyarthamRtigAdInAzca vyAyattyartha kartAramiti padam / vyabhicAramatiSedhArthamavazyamiti pdm| kAryAduttarakAlamityanenAvaiguNyena samAptasya kaayysyetyrthaat| vyabhicArikAraNaM vyavacchinnam / avalIyAMso nidAnAdayo yadi parasparamaprakarSAdanuvananti na tadA vikArAbhini- ttiH bhvtotyukteH| kAyyenimitta ityanena kAryajanyo phalAnubandhAviti zApitam, na tu phalajanyo'nubandha iti| .. dezaM niruupyti-deshsvityaadi| adhiSThAnamiti / adhitiSThatyasmin ityarthe'dhiSThIyate yat tada dhiSThAnaM sa dezaH karmaNi lyutt| sa cAtura AturazarIrapradezamanorUpaH / bhUmizca / sA cAnU pajAGgalasAdhAraNabhedAt tridhaa| .. ___ kramika kAlamAha-kAlaH punaH prinnaamH| pariNAmo vyaakhyaatstisrpnniiye| kramikalAt prattiM lakSayati -prvRttirityaadi| ceSTeti vAGmanaHzarIrANAM prvrtnm| kAryArthati kAryamarthaH phalaM yasyAH sA kAryArthA / kAryaphalaM jJeyam, yathA--kumbhakArasya ghaTakaraNe tnmuulypraaptiH| anubandhastvAyatIyaM phalam , yathA-ghaTamUlyena viniyogaH kuttumbpopnnaadau| anubanAtItyuttarakAlaM kartAramupatiSThate zubho vApyazubho veti, zubhasya kAryasya zubhaH, azubhasya kaaryysyaashubhH| dezastvadhiSTAnamiti kAryAnuguNo'nanuguNo vA AdhArarUpo deshH| pariNAma iti pariNAmI RtvAdirUpaH kaalH| tenaM nityagaM kAlaM nirasyati, asya pUrvamasAdhAraNaM kArya prtynpekssnniiysvaan| pravRttezceSTAdizabdAH paryAyA eva lakSaNam / For Private and Personal Use Only
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1675 upAyaH punastrayANAM kAraNAdInAM sauSThavamabhisandhAnazca OM samyaka kAryakAryaphalAnubandhopAyarjAnAM tessaaN| taddhi kAryamuktam / saiva kriyeti bhAvakRdantakhAt karaNam, kamme ti ca bhaavkRdntkhaat| uktazca pUrvAdhyAye saMyoge ca vibhAge cetyaadinaa| yana iti yatanaM na prynH| sa icchAsamayogAnmanasyAtmaprattirUpaH, tasya samayogAt tu vAGmanaHzarIrapattirUpo'yaM ytnH| ataevoktaM puurvaadhyaaye| prayatnAdi karma ceSTitamucyate iti| kAryasamArambhazceti kAryANAM samArambhaH / gautmenaapyuktm| pravRttirvAgabuddhizarIrArambhaH iti / vyAkhyAtaJcedam / __ kramikavAdupAgaM lakSayati--upAyaH punrityaadi| kAraNAdInAM kAraNakaraNakAryayonInAM saupuvaM suSTuvaM saadhukhmityrthH| teSAmabhisandhAnazca / nanu kuna etadvayamupAya ucyate ityata aah---kaayyetyaadi| kAraNAdInAM kAryakArayephalAnuvandhopAyavarjAnAM sauSThavaM samyagabhisandhAnazca / kAryANAM dhAtusAmyAnAM samyagabhinivartaka ityto'pi| kAryasya samyagabhinivarttakakhAdupAya ucyte| kAraNaM hi bhiSaga dhAtusAmyaM kAyyemabhinivvatyati na svyeN| yasya tu sauSThavaM svaguNasampattirnAsti sa kathaM vyAdhi samyak prshmyet| iti bhipajaH sausstthvmupaayH| evaMsampadupeto bhiSam yadyabhisandhAnaM na kurute vyAdhiprazamanAya, tat kathaM suSTha vaidyo'pi dhAtusAmyaM kuryAditi bhipjsttttkrmkrnne'bhisndhaanmupaayH| karaNantu bheSanaM zastrAdikam / tacca kArya kAryaphala mnubndhshc| dhAtusAmyaM sukhAvApti jIvitazca nivrtyti| yadi tu tat sauSThavaM svaguNasampattine vartate tadA kathamAturasyAlezapUrvakaM dhAtusAmyAdikaM kuryaat| yathA zastrasya sudhArakhAbhAve cchedanamukhAbhAvaH sudhArakhe cchednmukhmityevmaadi| evaM bheSajAnAmabhisandhAnaM bodhym| vAtAdivaiSampANAM kAryANAM yonizcAyogAtiyogamithyAyogayuktakadAdiH, jvarAdInAM kAryANAM yonirdhAtuvaiSamyam, dhAtusAmyAdi upAyamAha-upAyaH punrityaadi| sauSThavamiti suSThutvaM kartAdInAM kAryAnuguNayogitvamityarthaH / abhividhAnaJca samyagiti kAraNAdInAM kAryAnuguNyenAvasthAnam, yathA--bheSajasya zirovirecanakArakasya, tasya punarnasi ca dAnaM kasyacit, kasyacit punaH zirasi ca dAnamityAdi, yathA ca-paTakAraNAnAM tantvAdInAM paTavApanayogyatayAvasthAnam / etaccopAyarUpaM sauSThavamabhividhAnaJca kAryAditrikarahitA. * abhividhAna ceti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1676 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIya vimAnam kaaryaannaambhinivrtkmitytstRpaayH| kRte nopAyArtho'sti, na ca vidyate tadAtve, kRtAccottarakAlaM phalam, phalAcAnubandha iti / kAryAdikaM naabhinivvttyti| dhAtuvaiSamyasya sauSThavamadAruNavAdikaM tdbhisndhaannyc| sukhasAdhyakhena vyAdheH prazamane kartavye tathAvenAbhisandhAnamupAyaH, nacca bhiSagAdInAmabhisandhAnaM bhiSajA kArya na kaaryyoneH| cikitsAyAntu bhiSajAM kAryasya dhAtusAmyasya yonihatusAmyaM tasya sauSThavaM tadabhisandhAnazca / tadavyAdhehetu viparItasevanam, svasthavRttasevanazca dhaatusaamyaadikmbhinivttyti| iti kAya'sya dhAtusAmyasya sauSThavaM vikaarprshaantyaadi| kAryaphalasya sukhAvApteH sauSThavaM mnobuddhyaaditussttiH| anubandhasyAyupaH sauSThavaM prANasaMyoga ityato'pyupAyaH / anubandhasyAyuSaH sausstthvmbhisndhaanshc| ciravyAdhezviracikitsayA zAntiM ni tyatItyAyuSaH sausstthvmbhisndhaanshcopaayH| evaM dezakAlakriyANAM sauSThavaM tadabhisandhAnazca sukhenArogyamabhinirvatyatItyupAyaH / upAyAnAmapi sausstthvmbhisndhaancaarogysukhmbhinivvttyti| na copAyasauSTavasyopAyakhena tatsauSThavarUpasyopAyasyApi sauSThavamupAyaH syaat| tathA tatsauSThavamapyupAyaH syAdityevamanavasthAnaM vAcyam / sarvatra saupaaysausstthvsyaanupaaykhaat| yathAsambhavaM hi kAraNAdInAM sauSThavAbhisandhAnayorupAyakhamiti ne yam / nanu upAyaviSayaH ka ityata Aha-kRta ityAdi / kRte niSpAdite sati nopAyArtha upAyasya prayojanaM naasti| nanu tadAkhe ka upAyo'stItyata Aha-na ca vidyate tadAle iti| tadAkhe takriyAniSpattyatyayakAle tu nopAyAthoM vidyte| niSpadyate hi kriyA tadupAyapUcakameva / nanu kRte sati kuto nopAyArthI'sti ? kRtAduttarakAlaM phalamabhinittaM bhavati, vartate cAnubandhadvayamupAyArthI hi dRzyate siddha ityata aah-kRtaaccottrkaalmityaadi| kRtAccottarakAlaM phalaJcAnubandhazcopAyArthI vidyte| kAryakAryaphalAnuvandhavarjAnAM kAraNAdInAM trayANAM kAryAbhinivvartakabhAvo hApAyaH, kAryaphalAnubandhAbhinivartakAni kAraNAdIni na tUpAya iti| nanu kAryaphalAnuvandhayoH sauSThavamabhisandhAnazca nAca kAraNAdInAM jnyeymityaah-kaarytyaadi| upAyasya svarUpAntaramAha-kAryANAmabhinivartaka ityatastUpAya iti / asatyupAye kAraNAdIni kArya na kuntItyarthaH / atha kathaM kAryAdiSu upAyasvaM na sambhavatItyAha-kRta ityaadi| upAyo hi kAyaMkArakaH, tatra kRte kArya utpanne nopAyArthI For Private and Personal Use Only
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1677 etaddavidhamagraM parIkSyaM parIkSya, tato'nantaraM kAryArthA prvRttirissttaa| tasmAdbhiSak kAya cikIrSaH prAk kAryasamArambhAt parIkSayA kevalaM parIcyA parIkSya karma samArabheta kattam // 7 // upAya uktastat kathaM kRta sati nopAyArtho'stIti canna kAvyaphalAnuvandhayoH sauSThavAbhisandhAne hi punarbhavAbhAvarUpaM kAryamabhiniyataste ca kRte sati kAyeM na vattene, vartate ca kartavyAta pUrvameva, prayogakAle hi yadi prattisauSThavaM bhavati tadaiva kAryaphalAnubandhayoH sauSThavaM bhavatIti kriyAyAH pUrvamevopAyAtha iti khyaapitm| zAkhA hotyAdi sUtrArtha kAraNAdikamupadizya teSAM jJAnapUrvaka kriyAkartavyatAyAM samyagabhinivartamAnakAryAbhinitto ceSTaphalAnuvandha kAryamabhiniLanayatyanatimahatA prayatnena kattatyuktam / / ___ yat phalamuktaM tathA karttavyatAM vyAkaroti--etaddazavidhetyAdi iSTatyantaM yAvat-zAstrIyakammakaraNaviSayamidaM vcnm| tathAvidhA pravRttisviSTA / samyagabhinirvaya'mAnakAAbhinittau kataranatimahatA prytnenessttphlaanuvndhkaaryaabhinittkkhaat| tatrAyurvedIyakarmakaraNe vidhimaah--tsmaadityaadi| tasmAduktabhakAreNa prvRtterissttvaat| kAyaM cikitsAtha vamanAdikArya cikIrSuH kartumicchabhiSak kAryasamArambhAt tadvamanAdikAyyasamArambhAt pUrva parIkSayA Aptopadezena pratyakSAnumAnAbhyAM kevalaM kRtsnaM parIkSya parIkSaNIya bhAvaM parIkSyAthAnantaraM karma vamanAdikAryaniSpAdana vyApAra katta samArabheteti // 70 // 'sti, na hi kRtaM punaH kriyate, tena kAryagatamapyupAyatvaM na punaH kAryotpAde sviikurmH| tathA anutpanne kArya nopAyarUpatA bhaviSyatItyAhana ca vidyate tadAtve iti, tadAtve kAryamiti zeSaH, tadAtve kAryotpatteH pUrva kAryameva nAsti. tena na tadAtve'pyupAyatvaM kAryyasyAsti iti / yadA ca kArya evopAyatvam upAye'pi uttarakAlInatvena nAsti, tadA kAryottarakAlajayoH phalAnubandhayorapi upAyArthI naastiityaah--kRtaaccottrkaalmityaadi| upasaMharati-etadityAdi // 70 // For Private and Personal Use Only
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1678 crk-sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam ___ tatra caMdbhiSaga abhiSag vA niSajaM kazcidevaM khalu pRcchet / vamanavirecanAsthApanAnuvAsanazirovirecanAni prayoktukAmena bhiSajA katividhayA parIcayA katividhameva parIkSyam ; kazcAtra parIcyavizeSaH, kathaJca parInitavyaM, kiMprayojanA ca parIkSA, ka ca vamanAdInAM pravRttiH, kva ca nivRttiH, pravRttinivRttisaMyogena 8 ca kiM naiSThikaM, kAni ca vamanAdInAM bheSajadravyANyupayogaM gcchntiiti| sa evaM pRSTo yadi mohayitumicchet, bayAdenaM bahuvidhA hi parIkSA tathA priikssyvidhibhedH| katamena vidhi gaGgAdharaH-parIkSayA kevalaM parIkSya parIkSyeti yaduktaM tatra prssttvyaanyaahttretyaadi| tatretyuktavidhau, ceda ydi| vamanAdIni kaaycikitsaadisaadhaarnntvaaduktaani| zalyAdipu prAniyatakANi khanayA dizaiva unneyaani| parIkSyavizeSaH parIkSaNIyAnAM prbhedH| kathaJca kena prakAreNa parIkSyaM parIkSitavyaM priikssyet| kiMprayojanA kiM prayojanamasyAH sA, parIkSAyAH kiM pryojnmityrthH| ka ca kasmina vastu ni vamanAdInAM pravRttiH kartavyatA / ka ca vamanAdInAM nittirkrttvytaa| vamanAdInAM pratinittisaMyogena vamanAdInAM ka ca kartavyatA cAkartavyatA ceti| tatra ki naiSThika kiM karttavyaM vyavasthitaM syAt / kAni ca vamanAdInAM bheSajadravyANi upayogazca gacchantIti cedbhiSaka abhipaga vA bhipajaM pRcchet tdaa| ___ sa evamityAdi-evamuktaprakAreNa pRSTaH sa bhiSak yadi praSTAra mohayitu mugdhaM kattu miccheta, tadainaM praSTAraM brU yaat| kiM vayAdityata Aha-bahuvidhetyAdi / tathaMti bahuvidhaH parIkSyabhedaH / bhavAnAkhyAyamAnaM mAM katamena vidhibheda-. cakrapANiH-sampratyuktaM kAraNAdidazakaM vaidyopayuktaM bhipagAdidRSTAntena darzayitu tatra ced' ityAdi prakaraNamArabhate / abhipagveti kinycidbhipgityrthH| katividhaM parIkSyamiti katiprakAraM priikssnniiym| pravRttinivRttilakSaNasaMyoga iti pravRtyanuguNanivRtyanuguNayorlakSaNayorekara melke| naiSTikamiti niSTA nizcayastadbhavaM naiSTikaM nizcayena karttavyamityarthaH / * pravRttinivRttilakSaNasaMyoge iti cakrabhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1676 bhedaprakRtyantareNa bhinnayA parIkSya kena vA vidhibhedaprakRtyantareNa parIkSyasya bhinnasya bhedAya vA pRcchati bhavAn, aakhyaaymaanm| vedAnI bhavato'nyena vidhibhedapratyantareNa bhinnayA parIkSayA anyena vA vidhibhedaprakutyantareNa parIkSyasya bhinnasyAbhilaSitamartha zroturahamanyena parInAvidhibhedenAnyena vA vidhibhedapratyantareNa parIkSyaM nittvArthamAcanANa icchAzca prpuuryeymiti| sa yaduttaraM prakRtyantareNa prakAravizeSANAM prakRtivizepeNa bhinnasya khalu parIkSyasya bhedA pRcchati, kena vA prakArabhedAnAM prakRtyantareNa bhedakadharmAntareNa bhinnasya parIkSyasya bhedAra bhedasaGkhyAparicchedaM pRcchti| idAnI vA anyena ekaprakAreNa vidhibhedaprakRtyantaraNa prakAravizepANAM yonivizeSaNa bhinnayA parIkSayA parIkSyasyAbhilapinamartha zroturbhavato'hamicchAM pUrayeyamiti / anyena vA apareNa vA vidhibhedaprakRtyantareNa prakAravizeSANAM yonivizeSeNa bhinnasya parIkSyasya vastuno'bhilapitamartha zroturbhavata icchAmahaM pUrayeyamiti / athavAnyena tadbhinnena ekena parIkSAvidhibhedena parIkSAprakAravizeSANAM yonivizapeNa anyena vA bhavadIyAM aparaprakAreNa viparItenApareNa vA vidhibhedaprakRtyantareNa prakAravizapANAM yonivizepeNa parIkSyaM vastu bhittvA bhedaM kRtArtha parIkSyasyArtham AcakSANo va vana bhavata icchAJca pUrayeyamiti ba yAdenamiti pUrveNa sambandhaH / yadi mohayitumicchedini yadi vigRhya pambhApApravRttatvena maahyitumicchdityrthH| tatheti bahuvidha ityrthH| vidhirUpo bhedo vidhibhedaH, tasya prakRtyantaramiti kAraNAntaram / bhedAgramiti bhedaparimANam / bhedaparimAgaceti bhedasaMkhyApariccheda eva jnyeyH| AkhyAyamAnam iti cchedH| kina punaH pRcchtotyaakaaddaayaamaai-nedaanomityaadi| bhavato'nyathA zrotum abhilapitamarthamahamanyathAcakSAgo na bhavata icchA puuryeym| tena tvameva tAvat vizeSayitvA pRccheti vaakyaarthH| yadA tu vedAnIM na pUrayeyam' iti ca pAThaH, tadA vedAnImityagre AcakSANa icchAM na pUrayeyamiti yojnaa| kiMvA veti pUrveNa yujyte| tena katamena vidhibhedaprakRpyantareNAkhyAyamAnaM bhavAnicchati, kena vA vidhibhedanakRtyantareNAkhyAyamAnamicchatIti yojyam / idAnImityAdi tu pUrvavadAzaGkAyAM vacanam, etadvizeSapracchako'dhikavyAkulo bhavatIti ... *. nedAnImiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1680 rogabhiSagjitIyaM vimAnam - caraka saMhitA | brUyAt tat parIcyottaraM vAcyaM syAda yathoktaJca prativacana vidhimavecya samyak / yadi tu na cainaM mohayitumicchet prAptantu vacanakAlaM manyeta kAmamasmai va yAdAptameva nikhilena // 71 // dvividhA tu khalu parIkSA jJAnavatAM pratyacamanumAnaJca / etat tu khalu dvayamupadezazca parIkSA syAt evameSA dvividhA parIkSA, trividhA vA sahopadezena / dazavidhantu parIcyaM, kAraNAdi yaduktamaya, evaM mohavacaneneoktaH sa maSTA yaduttaraM brUyAt taduttaraM vAkyaM parIkSya yathoktazca prativacanavidhiM pratyuttaraprakAraM samyagavekSya vivicya uttaraM vAcyaM syAda bhiSajA | yadItyAdi - yadi tu bhipak tathApUrvaM pRSTa enaM praSTAraM mohayituM na cecchet / vacanakAlamuttaravacanakAlantu prAptaM yadi ca manyeta tadA kAma yathAbhilapitaM pRSTArthamAptamevAptavacanamevAkhilena kRtsnenAsmai praSTra bhiSaje vApya bhiSaje brUyAt spaSTam // 71 // gaGgAdharaH- tatrokta praznasyottaramAptameva nikhilena darzayitumAha-dvividhe tyAdi / katividhayA parIkSayA katividhaM parIkSyamityantargatatayA bhASitaM katividhA parIkSetyetaM praznamuttarayati -- dvividhAtu khalu parIkSA / nanu kiM daivivyamityata Aha- jJAnavanAmityAdi / jJAnatratAmAptopadezena vastuSu jJAnavatAM pratyakSamanumAnaM vA / kasyacit pratyakSaM kasyacidanumAnamupamAnAdInAmanayorantarbhAvAt / tadarzitaM tisrapaNIye / nanu ajJAnavatAM katidhA parIkSetyata Aha-- etat khityAdi / etat tu dvayamiti pratyakSamanumAnamupadezaJca iti parIkSAtrayam / evamanena prakAreNa epA dvividhA parIkSA sahopadezena trividhA bhAvaH / parIkSyasyArthe bhavataH zrotumabhilapitamanyathA AcakSANa iti yojanA / tat samIkSyeti tada vacanaM samIkSya daupAdhikaM bhavati, tad yathoktaM prativacanamityatraivAdhyAye vigRhyasambhApAvidhAyuktam / avekSyottaraM vAkyaM pakSAntaravAkyam | pakSAntaramAha - samyagityAdi / samyag yadi tu yAditi yadi sandhAya sambhASAM yAta / prAptamityucitam, anucite tu vacanakAle sandhyAdI na vaktavyameva / Aptameveti yathArthamevetyarthaH // 75 // / cakrapANi: - tadeva yathArthamuttaraM pUrvazleSeNa yathAkrameNAha - dvividhetyAdi / jJAnacatAmityAptopadezarUpazAstrajanitajJAnavatAm / pakSAntaraM parIkSA traividhyamAha - etadvItyAdi / sataha parIkSAyA haividhyaM traividhyanna trividharoga vizeSavijJAnIya eSa vyAkhyAtam / For Private and Personal Use Only
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1681 tadiha bhiSagAdiSu saMsAyaM sndrshyissyaamH| iha kAryaprAptI kAraNaM bhiSaka, karaNaM punarbheSajaM, kAryayonirdhAtuvaiSamyam, kArya dhAtusAmyam, kAryaphalaM sukhAvAptiH,anubandhastu khalvAyuH, dezo vA priikssaa| iti katividhA parIkSetyasya praznasyottaram / 0 / katividhaM parIkSyamiti praznasyottaramAha-dazavidhantu parIkSyamiti / vamanAdikaM prayoktakAmasya dazavidha parIkSyaM na tu jagati dshvidhmeveti| nanu cikitsAyAM kiM kiM taddazavidhaM parIkSyamityatastattad drshyitumaah-kaarnnaadiityaadi| kAraNakaraNakAryayonikAryakAryaphalAnuvandhadezakAlapravRttyupAyA iti dazakaM yadane uktaM jagati sAvaMzAstrikakAryArambhe'bhihitaM tad davidhaM parIkSyam / nanu tad dazavidhamAyurveda cikitsAyAM kiMvA kiM bhvtiityaakaangkssaayaamaahtdihetyaadi| tat kAraNAdidazakaM ihAyuvvedazAstre cikitsAsamArambhe bhiSagAdiSu saMsAyaM saMsaraNaM kRtA sndrshyissyaamH| ihetyaadi| ihAyuveMdazAstra kAryaprAptau cikitsyaprAptI kAraNaM cikitsAkartA bhiSaka, karaNaM punarbheSajamiti yuktiyuktaM guNavaccatuSpAdaM bheSajaM yadyapyuktaM tathApyatra bhiSajaH kAraNatvena pRthaguktyA bhiSagitarada dravyAturopasthAtAra iti guNavat tripAdam / kAryayoniriha dhAtuvaiSamyam, jvarAdInAM kAryANAM yonikhaat| vAtAdidhAtuvaiSamyaM hi kAryatvaM jvraaditvmaapdyte| savvatraiva hetuvaiSamyaM kaaryyoniH| kAlabuddhIndriyArthAnAM vaiSamyamayogAtiyogamithyAyogAstairvAtAdivaiSamyaM kAryaM bhvti| dhAtusAmyakaraNantu jvarAdiSu cikitsAyAH kAyryam / mukhAvAptiH phalaM kAryasya dhAtusAmyasya niSpAdaM phalaM sukhaavaaptiH| svasthasya dhAtusAmyameva kAryasya rakSaNasya yoniH kAyaM dhAtusAmyarakSaNaM phalaM sukhaanuvRttiH| kAryasya dhAtusAmyarakSaNasya phalaM niSpAdaM sukhasyAnuvarttanam iti| anubandhastu khalvAyurnI vitmityrthH| bhUmirAnUpAdirUpA AturaH bhipagAdiSu saMsAyeti bhiSagAdIni copayuktAnyudAharaNAni kRtvaa| dhAtuvaiSamyamiti, viSamatAM gatA dhAtava eva hi viSamAmavasthAM parityajya samAvasthAmApadyamAnA ArogyAkhyasya dhAtusAmyasya samavAyikAraNatayA kaaryyonitaamaapdynte| sukhAvAptirityArogyAvAptiH / uktaJca"sukhasaMjJakamArogyam" iti| AyuzcAnubandharUpam / yadyapyetad rogigatam na vaidyagatam, tathApi vaidepana kAzitatvAd vaidyagatameva tdvijnyeym| tenAnubandhalakSaNaM kartAramabhipretIti le silli 211 For Private and Personal Use Only
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1682 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam bhUmirAturazca, kAlaH punaH saMvatsarazcAturAvasthA ca, pravRttiH pratikarmasamArambhaH, upAyastu bhiSagAdInAM sausstthvmbhisndhaannycsmyk|ihaapysyopaaysy viSayaH pUrveNaivopAyaviSayeNa vyaakhyaatH| iti kAraNAdIni dazasu bhiSagAdiSu saMsAyaM sandarzitAni, tathaivAnupU / etaddazavidha parIkSyamuktaJca // 72 ceti vyAdhitaH svasthazca purussH| saMvatsara ityanena tadantargatakSaNamuhUrttadinapakSamAsAnAM grahaNaM vodhym| AturAvasthA ceti| AturasyAvasthA nAnAvidhA, svAbhAvikI vaikArikI c| tatra svAbhAvikI shaishvvaalypognnddkaishoryauvnmdhymsthaaviyaa'tisthaaviryyruupaa| tatrApi svAbhAvikI daurbalyAdaurbalyasattvabahularajobahulatamobahulabrAhmasattvAdivAtalAdisamavAtAdivarUpA ca, vaikArikI tu sAdhyAsAdhyakRccha sAdhyadAruNAturyabalamAMsAdikSayAdirUpA prvRttiH| pratikarmasamArambha iti tattavyAdhipratikArArambho bhissjH| upAyaM darzayati-upAya ityaadi| bhiSagAdInAM sauSThavaM suSTuvaM smygbhisndhaannyc| nanapAyasya bhiSagAdInAM sauSTavasya samyagabhisandhAnasya ca vamanAdikAryaprAptau viSayaH ka ityata aah-ihaapysyetyaadi| iha vamanAdikAryaprAptI asya bhiSagAdInAM sauSThavasyAbhisandhAnasya copAyasya viSayaH pUrvaNaivopAyaviSayaNa kAryakAryaphalAnubandhetyAdinA vyaakhyaatH| tathA ca dhAtusAmye kAye kRtavamanAdau karmaNi nopAyArtho'sti vamanAdikarmakaraNakAle'pi nopAyArtho'sti / kRtAca vamanAdita uttarakAlaM sukhAvAptiH Ayuzca nopAyAtho'sti parantu kartavye sati vamanAdikarmaNi bhipagAdInAM sauSThavaM samyagabhisandhizcAsti iti karmaNaH prAkkAlo viSaya ityarthaH / upsNhrti| iti kaarnnaadiiniityaadi| tathaivAnupUrvoti kaarnnaadyaanupuuaa| parIkSyaM samApayati-etadityAdi / iti katividha parIkSyamiti praznasyottaram // 72 // yaduktam, tduppnnm| kartA hyatra bhiSak / tenAturagatamapyAyurbhiSagapekSitatvena bhiSaja evaM phalamiti jJeyam / pratikarma cikitsaa| ihApyasya ityAdi, atrApi kAryyaphalAnubandhavyatiriktAnAM sauSThavamabhividhAnaJca yathoktanyAyenopAya iti darzayati // 72 // For Private and Personal Use Only
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1683 tasya yo yaH parokSyavizeSo yathA yathA ca parIkSitavyaH, sa tathA tathA ca vyaakhyaasyte| kAraNaM bhiSagityuktamane, tasya parIkSA, bhiSA nAma sa yo bheSati yaH sUtrArthaprayogakuzalo yasya cAyuH sarvathA viditaM ythaavt| sa ca sarvadhAtusAmyaM cikIrSan gaGgAdharaH-atha kazcAtra parIkSAvizeSaH kathaJca parIkSitavya iti praznadvayasyottaraM drshyitumaah-tsyetyaadi| tasya dazavidhasya parIkSyasya yo yaH kAraNAdiH pratyeka parIkSyavizeSaH sa vyAkhyAsyate'ta UddhaM tasya ca yo yaH kAraNAdiryathA yathA parIkSitavyaH sa tathA tathA ca vyAkhyAsyate / yAgAdo cedaM dazavidhaM yathA-yajamAnaH kartA kaarnnm| karaNamRtiga yAjJikadravyAdikam / kAryayoniryajamAnazarIrasthaniyatirUpaH paramAtmA purussH| kArya dharmaH / niyatirUpaH puruSa eva yAgAdikriyAbhirvikriyamANo dharmarUpeNa nisspdyte| dharmasya kAryyasya phalaM svrgpraaptiH| anubandhaH punrjnmputrdaardhnvaandhvaadipraaptiH| dezo yaajnyikdeshH| kAlaH sa sa tattad yaagaadikriyaarmbhH| upAyastu yajamAnAdInAM sauSThavaM tadabhisandhAnaJceti / evaM vaidhetarakarmaNi cAdharmakArya kAmyakarmaphalatyAgo mokSaH iti / ___ kAraNamityAdinA bhiSagAdInAM priikssaa| bhissngnaametyaadi|yo bheSatIti bhiSa rugjaye sautradhAturoNAdikapatyayena vyutpannArthaH yaH sUtrArthaprayogakuzalaH prakaraNAta AyurvedIyasUtrArthaprayogayordakSaH yasya cAyuryathAvat sarvathA viditaM, pUrvatrA siddhIyavidheranityakhAt ktAntaprayoge'pi kartari paSThI, sa bhiSak nAma bhvti| sa ca bhiSak cikitsAkAryaprAptI kAraNaM sati dhAtuvaiSamye sarvadhAtusAmyaM - cakrapANiH--kazca parIkSyavizeSaH kathaJca parIkSitavya iti praznadvayottaraM dAtumAha-tasyetyAdi / yo yo vizeSa iti kAraNAdInAM yo yaH kartRtvAdiH sajAtIyAdretvAdeH tathA vijAtIyAcca bheSajAdevizeSa ityrthH| yathA parIkSitavya ityasyodAharaNam, "kaccidahamasya" ityevaMgranthavakSyamANaM jJeyam / bhiSajyati cikitsti| sarvatheti hitaahitsukhduHkhtyaa| yathAvat sarvadhAtusAmyamityAdinA, dhAtusAmyasya cAtra kAraNaM bhiSaka na kevalaM pareNa parIkSaNIyaH, kintvAtmanA For Private and Personal Use Only
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1684 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam AtmAnamevAditaH priiksset| tad yathA--guNiSu guNataH kAryAbhinirvRttiM pazyan kaccidahamasya kAryasyAbhinivarttane samartho'smi na veti| tatrata bhiSagaguNAH, yairupapanno bhiSag dhAtusAmyAbhinivarttane samartho bhvti| tad yathA-paryavadAtazrutatA paridRSTakarmatA dAkSyaM zaucaM jitahastatA upakaraNavattA sarvendriyopapannatA prakRtijJatA pratipattAbhijJatA ceti // 73 // ___ karaNaM punrbhessjm|bhssjN nAma tad yadupakaraNAyopakalpyate, cikIpana kattu micchan AditaH prathamata AtmAnaM svaM priiksset| nanu kathaM bhiSagAtmAnaM parIkSatetyatastadyathetyuktvAha-guNiSviti / guNiSu puruSeSu dhAtuvaiSamyavyAdhiSu sAmyarakSaNeSu vA vaidyaH svasya guNataH kAryAbhiniSTa ttAvasya kAyyasya vyAdhinittirUpasyAbhinivarttane kaccidahaM samartho bhaviSyAmi na vetyevaM pazyannAtmAnamAdau priiksset| etadAturIyaitadvyAdhirUpadhAtuvaiSamyanivRttirUpasya kAryyasyAbhinivvarttane'haM samartho bhavAmi vA na veti rUpeNa svaM parIkSeta / nanu ke vaidyaguNA ityata aah-ttretyaadi| yairiti gunnaiH| etena vakSyamANaguNavattAyAM bhiSajo'vazyaM sAdhyavyAdhinivRttikaraNe sAmarthya miti khyApitam / guNAnAha-tad ythetyaadi| paryavadAtazrutatAdayo guNA dazaprANAyatanike vyaakhyaataaH||73|| gaGgAdharaH-cikitsAyAM karaNasya bheSajasya parIkSyavizeSasya yathA parIkSitavyavaM tadvakta karaNaM bheSajaM lkssyti-krnnmityaadi| karaNaM punabheSajamityatra ityuktamagre tasya parIkSeti pUrvavacanasyAnvayaH / evaM paratrApi sarvatra bodhyam / bheSajaM nAma tdityaadi| yat viSamadhAtUnAM dhAtusAmyAbhinirvRttau prayatamAnasya bhiSaja upakaraNAyopakalpyate tad bheSajaM naam| na cAtra yuktipyAtmAnaM sa ca parInayediti darzayati / atha kathamAtmAnaM parIkSayedityAha-guNeSviti, AtmAnaM guNayogatayA parIkSayedityarthaH / guNata iti hetau pnycmii| kcciditiicchaaprkaashne| pratipattirUpannAyAmApadi jhaTiti karttavyakaraNam // 73 // cakrapANiH-vizeSatazcopAyAntebhya ityanena, kAryayonipravRttidezakAlopAyebhyo'nyada yada yat * guNeviti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hama adhyAyaH vimaansthaanm| 1685 bhiSajo dhAtusAmyAbhinivRttau prayatamAnasya vizeSatazcoSAyAntebhyaH / tad dvividhaM vyapAzrayabhedAt, daivavyapAzrayaM yuktivypaashrynyceti| tatra devavyapAzrayaM mantrauSadhimaNimaGgalabalyupahArahomaniyamaprAyazcittopavAsadAnasvastyayanapraNipAtagamanAdi / yuktivyapAzrayaM saMzodhanopazamane ceSTAzca dRssttphlaaH| etaccaiva bheSajamaGgabhedAdapi dvividhameva bhavati, adravyabhUtaM dravyabhUtaM yuktaM poDazaguNaM catuSpAdaM bheSajamiti yaduktaM tat / bhiSajaH katR bena pRthaguktAvapi svasya sAmarthyAsAmarthyAbhyAmanupakaraNakhAt / nanu yonyAdibhyo bhedAca yabhiSajaH kAryAbhinittau prayatamAnasyopakaraNAyopakalpyate tad bheSajaM nAmeti kAraNAdInAM sauSThavaM samyagabhisandhAnaJceti bhiSaja upakaraNAyopakalpyate tenopAyAntA api karaNaM bhavakhiti manasi kRkhaah-vishesstshcetyaadi| upAyAntebhyo vizeSatazca / upAyAntebhyo'STabhyaH kAryakattu yadupakaraNAyopapadyate tat punabheSajaM krnnmbhidhiiyte| kAryayonihi kAyyatvenAbhinittate, tena kAryAbhinittAviti kAryapadena vyvcchidyte| kAryaphalamapi ca kAryameva kAryAnuvandhazva kAryajanyaH zubhAzubharUpaH kAryAntara eveti| tadabheSajaM vibhajate--tadityAdi sphuTam ceSTAzca dRSTaphalA ityanenAdRSTaphalaM ceSTA daivvypaashryruupaa| etccaivetyaadi| etacchandaina saMzodhanopazamanaceSTAnAM parAmarzavAraNAyAha-bheSajamiti / tena etadaivayuktivyapAzrayaM dvividhaM bheSajamaGgabhedAdapi dvividhmev| tdvittnnoti-adrvybhuutmityaadi| sUcIkaTAhanyAyenAlpalAt kattuMrupakaraNaM bhavatIti tat karaNam iti darzayati / kAryayonirhi loke vicArya karmatayA sAdhakatamAt karaNAt pRthgucyte| pravRttyupAyayozca kartR karaNAdidharmatvena na krnnsNjnyaa| dezakAlau tu na saadhktmau| tena upAyAntebhyo yathoktavizeSeNa yat kartuM rupakaraNaM bhavati, tat karaNam / atra vyapAzraya vidhye ca satvAvajayo'pi bheSajamavaruddhaM jJeyam - satvAvajayo hi iSTadvAropakArI yuktivyapAzraye, tathA adRSTadvAropakArI tu daivavyapAzraye pravizati / ata evoktaM yuktivyapAzrayavyAkaraNe-"ceSTAzca dRSTaphalAH" iti| ceSTAzabdena manazceSTApi sattvAvajayalakSaNA gRhyte| punarauSadhasya prkaaraantrdvvidhymaah-anggbhedaadityaadi| ajhaM zarIrarUpaM svarUpamiti yAvat / tena svarUpabhedAdityarthaH / dravyabhUtaM dravyarUpam, evamadravyarUpam / upAyAbhi For Private and Personal Use Only
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1686 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam ceti| tatra adravyabhUtaM tad yadupAyAbhiplutam / upAyo nAma bhayadarzanavismApanakSobhaNaharSaNabhasana-bandhanasvapnasaMvAhanAdiH amatyo bhAvavizaSo yathoktAH siddhaapaayaashceti| yat tu dravyabhUtaM vamanAdiSu yogamupaiti tasyApyeSA priikssaa| idamevaMprakRti evaMguNamevaMprabhAvamasmin deze jAtamasmin RtAvevaM. pratilomatantrayuktyA khadravyabhUtaM lakSayati / ttretyaadi| yadupAyAbhiplutam upAyopetaM yat tddrvybhuutm| yathA laGghanAdikaM bhyprdrshnaadyrthm| daNDotolanAdikaraNAdikaM krs| prasaGgasaGgatyAtraivopAyaM nirdishti| lakSaNantu pUrvamuktam upAyo nAmetyAdi / amo'mAnupiko vyaapaarH| yathoktA yasmin vyAdhau ye siddhApAyAste ca iti etadupAyAbhiplutaM bhayapradarzanAdinimittaM daNDottolanAdikaM karma adravyabhUtaM bheSajaM bhavati, tasya ca parIkSA nopapadyate ityataH prAgadravyabhUtAdidaM nirdiSTamalpakhAt / 0 / parIkSyavAda dravyabhUtamAha-yat khityaadi| tasya saMzamanasya dravyabhUtasyApizabdAt vamanAdipu yaugikasya dravyabhUtasya ca epAtaH paraM vakSyamANA priikssaa| kA parIkSetyata aah-idmevmityaadi| evaMprakRti iidRshyonikm| evaMprabhAvamIdRzAcintyakriyam / plutamiti upAyavyAptam upAyagrahaNagRhItamiti yaavt| evamanye bhayAdayo'mUrtabhAvA na sAkSAdArogyakAraNAni bhavanti, kiM tarhi zarIrasthitAneva vAtAdIn tathA kurvanti samatvenotpAdyamAnAn / na hyamUrttAni mUrttAnAM zarIradhAtUnAmutpattau samavAyikAraNAni bhavanti, bheSajantu dravyamRtaM samazarIrotpAde samavAyikAraNaM bhavatyeva / tena dravyasyArogyaM prati sAdhakatamatvaM sAdhu, amUrttAnAm upAyAdInAM na bheSajavat sAdhakatamatvamiti kRtvA dravyajanya eva dhAtusAmye teSAmupAyatvaM yuktam / evaM sUkSmayA buyA bhayAdInAmupAyatvam, sthUlayA tu buddhyA bhepajavyavahArazca AcA-bhimato dvividhbhessje'rthe'drvybhuutbhyaadigrhnnaadunniiyte| na kevalamadravyabhUtaM bheSajamupAyavyAptam, kintu anye'pi paricArakagrahaNagRhItA evetyAha --yathoktAH siddhapapAyAzceti / yathoktAH siddhApAyAzca paricArakAdayo'tra dazavidhaparIkSye tu sAkSAdanuktA upAyAbhiplutA evetyarthaH / kiMvA upAyAbhiplutamiti upAyamizritam / tatra bhayAdyamUrtabheSaja eva yathoktAzvopAyAH kAraNAdisauSThavasamyagabhividhAnarUpA adravyabhUtabheSajapakSagRhItA ityrthH| tena bhayAdiSu ca tathA upAyazabdAbhidheyeSu ca avyabhUtabheSajazabdaprayogo bhavatIti drshyti| ye tu, upAyAntAbhiplutam iti paTanti, te dezakAlAveva adravyabhUtabheSajam iti vdnti| vadanti ca-dravya amUrta iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1687 hama adhyAyaH vimAnasthAnam / gRhItamevaMnihitamevamupaskRtamanayA ca mAtrayA yuktamasmin vyAdhAvevaMvidhasya ca puruSasyaitAvantaM doSamapakarSatyupazamayati vaa| yadanyadapi caivaMvidhaM bheSajaM bhavet taccAnenAnyena vA vizeSeNa yuktamiti // 74 // kAryayonirdhAtuvaiSamyam , tasya lakSaNaM vikArAgamaH, parIkSA tvasya vikAraprakRtezconAtiriktaliGgAvekSaNaM vikArasya ca sAdhyAsAdhyamRdudAruNaliGgavizeSAvenaNamiti // 75 // evaM nihitam IdRzarUpeNa IdRzasthAne sthApitam / evamupaskRtamIdRzaprayatne na bhuussitm| vamanAdurapayogagatasaMzamanopagatabheSajebhyo'nyeSAM priikssaarthmaahydnydpiityaadi| zastrakSArAdikaM yadanyadapi bheSajaM tadanenoktenAnyena sudhAradurdhAravAdirUpeNa vA epA bheSajaparIkSA // 74 // ___ gaGgAdharaH-kramikalAt kAryayoniparIkSArthamAha-kAryayonirdhAtuvaidhamyam, atrApi ityuktamagra itysyaanvyH| tasya dhAtuvaiSamyasya vikArAgama iti vikAro dhAtuvaiSamyamiti yaduktaM tadatra na vivakSitaM, parantu tasya kArya jvarAdirUpaM tasyAgama utpttiH| priikssetyaadi| asya dhAtuvaiSamyato vikArAgamasya parIkSA tu vikArasya jvarAdeH prakRteyonervAtAdizArIramalasya rasAdidhAtUpadhAtozca rajastamasormAnasamalayoH sattvasya ca dRSyasya uunaatiriktlinggaavekssnnm| UnalakSaNAvekSaNena dhAtUnAM hAsato vyAdhijanma, atiriktalakSaNAvekSaNena dhAtUnAM ddhito vyaadhyaagmo'numiiyte| vikArasya ca dhAtuvaipamyajanitasya jvarAdeH sAdhyavAdiliGgavizeSAvekSaNaJceti prakAreNa kAryayoniparIkSA kAryo / 75 // zabdena kvAthakalkAdurapayojanIyaM dravyaM 'dravyam' ucyate iti / etacca mnohaari| anena cAnyeneti sAdhanamUtena ca evaMprakRtyA ityAdinoktena tathA sAdhyena ca evaMvidhasya puruSasya ityAdinoktena vizeSeNa yuktamamUdityarthaH // 74 // cakrapANiH- tasya lakSaNaM dhAtuvaiSamyaM prtyuppnnmityrthH| vikAraprakRteriti vikArasya prakRterdoSasyetyarthaH // 75 // For Private and Personal Use Only
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1688 crk-sNhitaa| (rogabhiSAjitoyaM vimAnam kAyaM dhAtusAmyaM, tasya lakSaNaM vikAropazamaH, parIkSA tvasya rugupazamanaM svaravarNayogaH zarIropacayo balavRddhirabhyavahAryAbhilASo rucirAhArakAle kAle'bhyavahRtasya cAhArasya samyagajaraNaM, nidrAlAbho yathAkAlaM vaikArikANAM svapnAnAm adarzanaM sukhena ca prabodhanaM vAtamUtrapurISaretasAM muktiH sarvAkArairmanobuddhIndriyANAzcAvyApattiriti // 76 // ___ kAryaphalaM sukhAvAptiH, tasya lakSaNaM mnobuddhiindriyshriirtussttiH||77|| anubandhastu khalvAyuH, tasya lakSaNaM prANaH saha saMyogaH // 78 // gnggaadhrH-kaaymityaadi| kartuH kAryyamatra dhAtusAmyamiti yaduktamagre tasya lakSaNaM vikAropazamaH jvraadurpshmH| tasya jvarAdivikAropazamasya parIkSA tu rugupazamanamityAdi rugupazamanaM yAtanopazamanaM, yAtanopazamanAdinA jvarAdurapazamo'numIyate, jvarAdurapazamanena dhAtusAmyaM dhAtuvaiSamyAbhAvo'numIyate / sukhena prabodhanaM zeyeSvartheSu sukhena jJAnaM bhavati sukhena ca vAtAdInAm adhovAtAdInAM muktistyaagH| avyApattiH sampat / ityevaM prakAreNa kAryaparIkSA kaaryaa|| 76 // gaGgAdharaH-parIkSyavizeSazca kAryaphalaM kathaM parIkSitavyamityata aah-kaayyphlmityaadi| ityuktamagre ityapyatra yojyam / tasyAH sukhAyApnelakSaNam anumAnakaraNaM manasazca buddhIndriyANAzca zarIrasya ca tuSTiH pritossH| zarIrAntargatatvena karmendriyANAmanupAdAnAnna nyuuntaa| itthaM kAyryaphalaM parIkSitavyam // 77 // gaGgAdharaH-nanvanubandhaH kathaM parIkSitavya ityata Aha-anubandha ityAdi / atrApi ityuktamagra iti yojym| tasyAyuSo lakSaNaM prANaiH sNyogH| prANAH cakrapANiH-sAkArairiti srvshubhlkssnnaiH| sukhaavaaptirityaatmgunnsukhpraaptiH| prANaiH saha saMyoga iti prANalakSaNavAyunA yoga ityarthaH / tena prANazabdasyAyuSo bhinnArthatvAlakSyalakSaNayobhaidaH // 76-78 // For Private and Personal Use Only
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1686 . dezo bhuumiraaturshc| tatra bhUmiparIkSA AturaparijJAnahetorvA syAt auSadhaparijJAnahetorvA / tatra tAvadiyaM khalu aaturprijnyaanhetoH| tad yathA-ayaM kasmin bhUmideze jAtaH saMvRddho vyAdhito vA, tasmiMzca bhUmideze manuSyANAmidamAhArajAtamidaM vihArajAtamidamAcArajAtametAvacca balamevaMvidhaM sattvamevaMvidhaM sAtmyam evaMvidho doSaH bhaktiriyamime vyAdhayo hitamidamahitamidamiti / / auSadhaparijJAnahetostu kalpeSu bhUmiparIkSA vakSyate // 79 // paJca prANAkhyAdayo vAyavastaiH saha saMyogastasya liGgaM zvAsocchAsaspandanavacanAdikaM zvAsAdinA prANaiH saMyogo'numIyate tena caayurnumiiyte| AyuSobhAvamAtraM hi mriyate mRtyuzca prANaviyogenAnumIyate prANaviyogazca zvAsAdyabhAvenAnumIyate itthamAyuH parIkSitavyam // 78 // gaGgAdharaH-nanu parIkSyavizeSazca dezaH kaH kathazca parIkSitavya ityata Ahadeza ityaadi| nanu bhUmistu dezaH kimarthaM parIkSyate ityata Aha-tatretyAdi / satra bhUmyAturayomadhye bhUmiparIkSA AturaparijJAnahetoH syAt / auSadhaparijJAnahetozca syAt / vA-dvayaM pratyekaprAdhAnyArtham / nanvAturaparizAnaheto miparIkSA kathaM kAryyA ityata aah-ttretyaadi| aaturprijnyaanhetobhuumipriikssetyrthaallbhyte| parIkSA priikssnncihnm| tad ythetyaadi| ayamAturo yo'yaM dRzyate kasminnityasya saMdRddha ityanena vyAdhita ityanena ca sambandhaH / AhArAdikSAnena rogANAM kAraNAnaM vyAdhitAnAM kriyAsahavAsahakhAdiparijJAnazca bhavati / vihAraH parispandanavyApAraH / AcAro vaidhAvaidhakriyAhetUpa cakrapANi:-kramaprAptaM dezamAha--deza ityAdi |--aaturshbdeneh zaGkapamAnAturyyatayA svasthavRsopadarzanIyaH svastho'pi graahyH| so'pi hi parIkSyata eva svsthvRttpryogaarthm| pari. zabdo vishessaarthH| tena Aturasya sakaladezakRtavizeSeNa jnyaanmaaturprijnyaanm| evaM bheSajaparijJAne'pi dezakRtavizeSajJAnaM parijJAnaM boddhvym| samRddha iti vrddhitH| evaMvidhaM sAtmyamityokasAtmyamityarthaH / idaM hitamityanena ca dezApekSayA viparItaguNasAtmyaM bruute| prAyo. * samRddha iti ckrH| / itaH paraM "prAyograhaNena" iti cakreNAdhikaM paThyate / 212 For Private and Personal Use Only
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1660 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM bimAnam Aturastu khalu kAryAdezaH, tasya parIkSA AyuSaH pramANajJAnahetorvA bhavati bldossprmaannjnyaanheto;| tatra tAdiya baladoSapramANajJAnahetoH, doSapramANAnurUpo hi bhaiSajyapramANavizeSo balapramANavizeSApekSo bhvti| sahasA hyati vaasaadivyaapaarH| bhaktiriyaM bhjnshiiltaa| ityaaturprikssaanhetobhuumipriikssaa| shesssyaah-aussdhetyaadi| kalpeSu kalpasthAneSu // 79 // gaGgAdharaH-iti bhUmidezaparIkSAmuktvAturadezaparIkSAmAha-AturasvityAdi / nanvAturaH kathaM dezobhavati, kasya dezavAdityata Aha-kAyaMdeza iti / kAyyasya dhAtusAmyasya dezaH sthAnaM tasmAdAturo deza ucyate / Aturasya parIkSApi dvidhA, tadAha-tasyetyAdi / tasyAturasya parIkSA ekA AyuSaH pramANazAnahetoH syAt, dvitIyA Aturasya baladoSapramANazAnahetoH syaat| vA-dvayaM prtyekpaadhaanyaarthm| pratilomatantrayuktyAturasya baladoSapramANazAnahetoH parIkSAmAha-tatra tAvat ityAdi / valadoSapramANazAnahetorAturasya parIkSetyarthAt labhyate / nanu kuto hatorAturasya baladoSapramANaM zAyate ityata Aha-dopetyAdi / hi yasmAt kartabhiSajaH kAryAbhinittau bhaiSajye prayoktavye bhaiSajyasya pramANavizeSo doSapramANAnurUpa AturabalapramANApekSa eva yuktaH kAryAbhiniche ttikaro bhavati na tu doSAnanurUpo vyAdhitasya balAnapekSo vaa| kuta ityata Aha-sahasetyAdi / hi grahaNeneti cchedaH, prAyograhaNena na ekAntataH parIkSeta iti yojanA, prAyaHzabdena ca, dezenAhArAdyanumAnaM nizcitaM kintu prAyo bhavatIti darzayati / kalpeSviti madanAdikalpeSu, tatra yadyapi prathama eva tu kalpe bhUmiparIkSA vaktavyA, tathApyatra kalpeSviti yadapyatidezena kathanADha bahuvacanaM kRtam, tattarakalpavaktavyAnyapi hi dravyANyapi yathokta eva deze grAhyANIti darzanArtham // 79 // cakrapANiH-bhUmirUpaM dezamabhidhAyAturamAha-Aturastu khlvityaadi| kAryAdeza iti kartavyadhAtusAmyAdhAra ityarthaH, balasya doSasya ca pramANaM baladoSapramANam / iyamityapre "tasmAdAturaM parIkSeta," ityaadigrnthvkssymaannaa| atha kimartha baladoSaparIkSA zarIrasya kartavyeti prkrnnaarthH| balapramANavizeSApekSa iti ;-yadi balavaccharIraM bhavati, tadaiva doSapramANApekSayA For Private and Personal Use Only
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org dama adhyAyaH 1661 vimAnasthAnam / balamauSadhamaparIkSakaprayuktamalpabalamA turamatipAtayet / na hi atibalAnyAgneyasaumyavAyavIyAnyauSadhAnyagnicArazastrakamrmANi vA zakyante'lpabalaiH soma, asAtitIkSNavegitvAddhi sadyaH prANaharANi syuH / etaccaiva kAraNamavekSamANA hInabalamAturamaviSAdakaraiH mRdusukumAraprAyairuttarottara gurubhira vibhramaira nAtyayikaizcopacaranti Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yasmAt ativalamAturasya balamatikrAntamatizayabalavadIpadhamaparIkSakaprayuktam Aturasya balaM na parIkSya bhiSajA mUDhena prayuktamalpavalamAturamatipAtayet mArayeda vAmRtakalpaM vA kArayet / alpabalamauSadhanva tibalamAturaM na pAtayet na vA vyAdhisAdhakaM bhavati ityato'nAtyayikakhAt tannAdAvudAhRtyAcArya Adau AtyayikatvAt tu atibalabheSajasyAlpavalAture prayogadoSaM pradarzitavAn / nanvAgneyaH puruSo'lpavalospi saumyamauSadhamatibalamapi sor3ha zaknotIti kuto'lpavalamAturam atibalamauSadhamatipAtayedityata ativalopadhasyAlpavalAture prayogodAharaNamAha-na hyatItyAdi / hi yasmAt AgneyAni vA saumyAni vA vAyavIyAni artisarfararaarna bhavanti tadA tAni kAnicidapyatibalAnyodhAni nApavalaH puruSaH sohU zakyante, na cAmikSArazastrakarmANi vAlpabalaiH soDhuM zakyante / alpabalAnAm agnyAdya sahatvapradarzanantu prasaGgAt ziSTajJAnArthaM boddhavyaM na tenAsaGgatam / nanu tAni kAnicidapi kuto na sor3ha zakyante alpavalairityata Aha- asahyAtItyAdi / asahyatvAdatibalAnyopadhAni alpabaleSUpayojitAni teSAM sadyaHprANaharANi syuratitIkSNave gitvAda nikSArazastrakarmANi cAlpavalepayuktAni teSAM sadyaHprANaharANi syurityarthaH / tasmAdAturasya valadoSapramANaM jJAtavyam / Aturasya baladoSapramANajJAnaphalamAha - etaccaivetyAdi / etaccaiva uktaM tAvat kAraNamavekSamANA bhiSajaH hInabalamAturaM tadAturANAm aviSAdaka reMmR dusukumAramAyaim duvIryyasevana saukhyavAhulyaizca pUrva vIyyetaH sa ku bhavati / viparyayeNa vyAkaroti- alpabale rogiNi aparIkSakaprayuktamevAtimAtraM bhavatItyuktam, na tu parIkSakaprayuktam / prANaharANi syuriti alpabala ityarthaH / aviSAdakaraM zarIramanasoraglAnikaram uttarottaraM pramANalakSaNagurutvaM yeSAM taiH / 1 tena dubale yadi mahAdoSaH, sa ca bhUmamAtrabheSajasAdhyastathApi tadAtvavyApattibhayAnna sahasA bheSajabhUyastvaM karttavyam, kintUttarottaramabhyAsavATa balamapekSya bheSajabhUyastvaM karttavyamiti darzayati / avibhramairiti For Private and Personal Use Only
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1662 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam auSadheH, vizeSatazca nArIH; tA hyanavasthitamRduvivRtakaviklavahRdayAHprAyaHsukumArA abalAH paramasaMstabhyAzca / tathA balavati balavadvayAdhiparigate svalpabalamauSadhamaparIkSakaprayuktamasAdhakameva bhvti| tasmAdAturaM parIkSeta prakRtitazca vikRtitazca sAratazca mAyyatazca laghubhirArabhyottarottaraM gurubhirvIryataH saukumAyyatazca gurubhiravibhramaiH dehamanasoviziSTabhramakarakhAbhAvairanAtyayikairatyayakarakhAbhAvaizvauSadhaiH upacaranti, na khativalairAgneyAdibhirauSadhairagnikSArazastrakarma bhishc| alpabaleSu aviSAdakarAdyaupadhopacaraNaprasaGgAt jAtimAtreNAlpavalakhAdvA strINAM tdaussdhopcrnnmaah-vishesstshcetyaadi| vizeSato nArIzcAviSAdakaraima dusukumArapAyairuttarottaraM gurubhiravibhramairanAtyayikazcauSadhairupacarantyetaccaiva kAraNamavekSamANA bhissjH| kuta ityata Aha-tA ityaadi| hi yasmAt tA nAyauM'navasthitamRduvitrtavilavahRdayAH anavasthitaM na kSaNamapyekarUpeNAvasthitaM mRdu ca vikRtaM na saMvRtaM gopanabuddhayA nATataM viklavaM viziSTabhayazIlaM hRdayaM Sar3anAGgavijJAnendriyatadarthasaguNAtmamanasAM sthAnaM yAsAM taastthaa| klava Sa bhaye iti klavdhAto rUpaM viklavam / prAyaH bAhulyena sukumArAH prAyo'balAzca alpabalAH paramasaMstabhyAH paramastambhanIyAH na tu saMzodhanIyAstasmAdabalAstu nArIH vizeSato'viSAdakarAdyaupadhairupacaranti etat kAraNamavekSamANA bhiSaja iti / nanu hInavalaM balavadauSadhaM prayuktamevaM vyApattiM karotu balavantaJcAlpabalamauSadha kiM yuktaM na vetyata aah-tthetyaadi| balavati puruSe'lpavalavyAdhimati balavadvavAdhiparigate cAlpabale vA asAdhakaM vyAdhinivRtterasAdhakam / tasmAt uktakAraNAt AturaM baladoSapramANazAnahetoH prakRtitazcetyAdito paakkaale'pyvikaarikaiH| anAtyayiya riti na mhaavipttikraiH| yathoktaguNabheSajaM vizeSeNa strINAM karttavyamityAha-vizeSata ityaadi| hRdayazabdena hRdayasthaM mana iti jnyeym| mRvRttam agmbhiirm| viklavaM stokakla shaabhibhvniiym| anena ca durbalacetastvamuktam / parasaMstambhyAH na svayamAtmAnaM savacanAt stmbhynti| tathetyAdinA'lpapramANabheSajadoSamAha- balavavyAdhiparigate iti vacanena:ya eva balavAn vyAdhirbalavataH, sa ravAlpabheSajAsAdhyaH, yastu balavato'pyabalaH, so'lpabheSajasAdhya eva parIkSAhetumabhidhAya yathA zarIraM parIkSaNIyaM tadAha* vRtteti cakraH / - 1 parasaMstabhyAzva iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1663 saMhananatazca pramANatazca sAtmyatazca sattvatazcAhArazaktitazca vyAyAmazaktitazca vayastazceti blprmaannvishessgrhnnhetoH||8|| ___ tatremAn prakRtyAdIn bhaavaannuvyaakhyaasyaamH| tad yathA-zukrazoNitaprakRti kAlagarbhAzayaprakRti mAturAhAravihAraprakRti mahAbhUtavikAraprakRtizca grbhshriirmpeksste| etA dazakataH priiksset| prakRtyAdijJAnenAturasya balapramANazAnaM bhavati, baladoSapramANazAnenAturakhalapramANApekSo doSapramANAnurUpo bheSajapramANavizeSaH kalpayituM zakyate bhiSajeti bodhyam // 8 // gaGgAdharaH-nanu prakRtyAdayaH kIdRzA ityata Aha-tatremAnityAdi / tatrAdau puruSANAM prakRti vitRNoti-tad yathetyAdi / zukretyAdi / manuSyANAmityarthAt bodhyam / tena manuSyANAM garbhazarIraM zukrazoNitaprakRti yAdRzapuruSasya yAdRzazukraM yAdRzanAryA yAdRzazoNitaM tayoryA prkRtiH| mAtuH kAlagarbhAzayaprakRtiM mAtuH kaizorayauvanatAruNyaprauDhyAdyAvasthikakAle garbhAzayasya yA prkRtiH| mAturAhAravihAraprakRtiM garbhAdhAne sati mAturyadyadAhAro'bhyavaharaNaM yathA yathA ca vihArastayoryA prkRtiH| mahAbhUtavikArAH zokrA AttavA AhAradravyarasajA AtmajAzca vAtAdayazcavArazcaturvidhAsteSAmAkAzasya ca yA yA prakRtiH, tAM tAM prkRtimpeksste| yathAzukraM yathAtavaM yathAkAlagarbhAzayAnurUpaM mAturAhAravihArAnurUpazca mahAbhUtavikArAnurUpaJca garbhazarIram tsmaadityaadi| balapramANavizeSagrahaNahetorityatra dehabalaM doSabalaJca sAmAnyena gRhyte| yena vikRtitaH zarIrajJAnaM dopabalajJAnahetorbhavati, tadeva "prakRtyAdInAM vikRtivarjAnAm" ityAdinA vkssyti| kiMvA balaM zArIraM balamevocyate, tatra ca vikRtibalenApi zarIrabalaM budhyata iti kRtvA iha sAmAnyenoktam, uttaratra tu vikRtyA doSapramANaM prAyo vijJAyata iti kRtvA "vikRtibalatraividhyena doSabalatraividhyamanumIyate" ityuktam / prakRtimiti svabhAvam / etAni tu zukrAdIni zukrazoNite vaa| yAdRgavastho doSastAdRgagarbha prakRtirbhavati, yathA zukrazoNitamelakakAle yo doSa utkaTo bhavati sa prakRtimArabhate, evaM garbhAzayasthazca dossH| mAturAhAravihArau tatkAlInau yaddoSakaraNamvabhAvau, sA ca prakRtirgarbhazarIre bhvti| eSu ca prakRtyArambhakeSu kAraNeSu yadbalavadbhavati kAraNAntaravRhitaJca, tadeva prakRtyArambhakaM bhavati / kAlAdayazca zukrazoNitameva kurvantaH prakRtijanakA For Private and Personal Use Only
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1664 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam hi yena yena doSeNa ekena adhikena samena vA anubadhyante tena tena doSeNa grbho'nubdhyte| sA sA doSaprakRtirucyate sarvamanuSyANAM grbhaadiprvRttaa| tasmAt zleSmalAH prakatyA ke.cat pittalAH kecidvAtalAH kecit samadhAtavaH kecid bhvnti| teSAM lakSaNAni vyaakhyaasyaamH||81|| zleSmA hi snigdhshldnnmRdumdhursaarsaandrmndstimitgurushiitvijlaacchH| tasya snehAt zleSmalAH sni-dhAgAH, zlathae tvAt zladaNAGgAH, mRdutvAd dRSTisukhasukumArAvadAtAGgAH, apeksste| hi yasmAt garbhazarIrApekSaNIyAstu etAH zukrazoNitaprakRtikAlagarbhAzayaprakRtimAtrAhAravihAraprakRtimahAbhUtavikAraprakRtayo bhavanti / yena yena ekenAdhikena samena vA doSeNa vAtapittakapharUpeNAnuvadhyante, tena tenaikenAdhikena samena vA doSeNa gau'nubadhyate tadArabdhatvAt tdaakrkhaac| tasmAt svaprakRtizukrazoNitAdhanubandhakadoSAnubandhakhAt sA sA svaprakRtizukrazoNitAunubandhakadoSaprakRtimanuSyANAM garbhAdipravRttA ucyate, tasmAt tena tena doSaNa prakRtivyapadezAt kecit prakRtyA zleSmalAH kecit prakRtyA pittalAH kecit prakRtyA vAtalAH kecit samadhAtavaH prakRtyA bhvnti| eSAM svasthavam Aturatazca svAsthyacatuSke vyAkhyAtaM tathA rogAnIkavimAne vyAkhyAtam // 81 gaGgAdharaH-zleSmA hiityaadi| sAraM prasAdarUpaM, vijjalaH picchilaH, acchaH vaimlyvaan| zleSmaNaH pratiguNataH zleSmalAnAM lakSaNAnyAha-tasya snehAdityAdi / tasya shlessmnnH| tasyetyasya svetrvaanvyH| zlakSNAGgA akarkazAGgAH, dRSTisukhasukumArAvadAtAGgAH dazane mukhajanaka sukumAra mRdubhUtamavadAtaM bhvntiiti| tantrAntare zukrazoNitagatadoSeNaiva prakRtyutpAdo drshitH| garbhAdipravRtteti garbhasyAdi. melake prvRttaa| samairdoSa'bairgarbhajanmaiva na bhavati iti vikRtadoSatrayaM prakRterArambhakamiti jnyeym| prakRtivikArazca sUtrasthAna eva vyAkRtaH // 8085 // cakrapANiH-mRdutvaM jalakRtam, jalazcAvadAtamiti mRdutvaadevaavdaastvm| azIghrazabdaH For Private and Personal Use Only
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1665 mAdhuryyAt prabhUtazukravyavAyApatyAH, sAratvAt sArasaMhatasthirazarIrAH, sAndratvAduraciAparipUrNasarlAGgAH, mandatvAnmanda ceSTAhAravyAhArAH, stamityAdazIghrArambhakSobhavikArAH, gurutvAt sArAdhiSThitagatayaH, zaityAdalapakSuttRSNAsantApasvedadoSAH, vijjalatvAt suzliSTasArasandhibandhanAH, tathAcchatvAt prasannadarzanAnanAH prasannani-dhavarNasvarAzca bhavanti / ta evaMguNayogAt zleSmalA balavanto vasumanto vidyAvanta ojasvinaH zAntA AyuSmantazca bhavanti // 2 // nirmalamaoN yeSAM te tthaa| prabhUtAni bahUni zukravyavAyApatyAni yeSAM te tthaa| sArasaMhatasthirazarIrAH sAraM bahusArAtmakaM saMhataM nivir3a sthiram acalaM zarIraM yeSAM te tthaa| upacitaparipUrNasarvAGgAH upacitAni samRddhAni paripUrNAni ahInAni sarvANi aGgAni yeSAM te tthaa| mandaceSTAhAravyAhArAH mandA alpAzceSTA kriyAzcAhArAzca vyAhArAH vAcazca yeSAM te tathA |ashiighraarmbhkssobhvikaaraaH azIghra cireNa kAlena ArambhaH zarIravAkmanaHpravRttiH kSobho manaso'kasmAt kSubdhatA vikAro manaso vA zarIrasya vA vaiSamyaM yeSAM te tthaa| sArAdhiSThitagatayaH sAreNAdhiSThitAH pramattagajendrANAmiva gatayo yeSAM te tthaa| alpakSuttRSNAsantApasvedadoSA iti doSapadena dopajavyAdhAvapi tRSNAdInAmalpattvamiti khyaapitm| vijalakhAt paicchilyAt / suzliSTasArasandhibandhanAH suSTha zliSTAni saMyuktAni sArarUpeNa sandhInAM bandhanAni yeSAM te tthaa| prasannadarzanAnanAH prasAdarUpeNa darzanaM vastUnAM dRSTirAnanaJca yeSAM te tthaa| prasannasnigdhavarNasvarAH prasannau ca snigdhau varNasvarau yeSAM te tthaa| varNaprasAdaH snigdhavarNatvaM prasannasvaratA zrutamadhurasvaratA cetyrthH| ta evaMguNayogAditi te zleSmalAH puruSA evmuktgunnyogaat| balavanta iti balaM vipulatayA vattete yeSAM te balavantaH / ArambhAdibhiH prtyekmbhismbdhyte| sAragatayo na skhalanti, adhiSThitagatayaH sarveNa pAdena mhiimaakrmnti| avasthitagatayaH avasthitatvena paadgtirbhvti| prasanne darzanAnane yasya sa tthaa| vasumatvAdi prakRtirUpaM yada bhavati, tat prakRtibhAvAja jJeyam // 82 // For Private and Personal Use Only
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1666 caraka saMhitA / | rogabhiSagjitIyaM vimAnam pittamuSNaM tIkSNaM drutaM vibhramamlaM kaTukaJca / tasyoSyAt pittalA bhavantyuSNA sahAH, zuSkasukumArAvadAtagAtrAH, prabhUtapipluvyaGgatilakapiDakAH, kSutpipAsAvantaH ciprabalipalitakhAlityadoSAH, prAyo mRdukapilAlpazmazrulomakezAH ; taicNyAt tIkSNaparAkramAstIkSNAgnayaH prabhUtAzanapAnAH klezA sahiSNavaH dandazUkAH ; dravatvAcchithilamRdusandhibandhamAMsAH prabhUtasRSTasvedamUtrapurISAH ; visratvAt prabhUtapUti- kakSAsyaziraH zarIragandhAH ; kaTumlatvAdalpazukra vyavAyApatyAH / ta evaMguNayogAt pittalA madhyabalA madhyAyuSo madhyajJAnavijJAnavittopakaraNavantazca bhavanti // 83 // ojasvina iti ojo balahetudhAtuvizeSastadvantaH | AyuSmanta iti dIrghAyuSmantaH, etenAyuH pramANajJAnahetorAturaparIkSAyAmAturasya baladoSapramANajJAneSu prakRtitaH parIkSApekSatvAt pUrva baladoSamamANajJAnahetorAturaparIkSA ucyate iti jJApitam / / 82 / / gaGgAdharaH - pittaprakRtikAnAM lakSaNArthamAha- pittamityAdi / taM dravam, visramAmagandhi / tasyeti pittasya, uSNAsahAH uSNaM soDhumazaktAH, zuSkasukumArAvadAtagAtrAH zuSkaM niHsnehamathaca sukumAramavadAtaJca nirmalaM gAtraM yeSAM te tathA / prabhUtapipluvyaGgatilakapiDakAH prabhUtA bahulAH mukhavyaGgAH piplavaH zarIradeze vyaGgAstilakAstilakAlakA pir3akAzca yeSAM te tathA / kSutpipAsAvantaH adhikakSuttRSNAvantaH / taikSNyAdityAdi spaSTam / drabakhAd ityAdi ca spaSTam / visratvAdityAdi / prabhUtapUtayo duSTAH kakSAdInAM gandhA yeSAM te tathA / kalavAdityAdi spaSTam / ta evamityAdi madhyAni jJAnaM zAstrajJAnaM vijJAnaM tadarthenizcayaH vittaM dhanam upakaraNaM dolAzvagajAdi, tAni santi yeSAM teSAm // 83 // cakrapANiH - daMdazUkAH punaH punarbhakSaNazIlAH ; prabhUtAzanastu bahubhakSaNatvena / pUtirvakSa:* prabhUtapUtivakSaHkakSetyAdi pAThaH cakrasammataH / For Private and Personal Use Only
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1667 vAtastu khalu ruksslghuclbhushiighrshiitprussvishdH| tasya raukSyAdvAtalA rutApacitAlpazarIrAH pratatarukSakSAmabhinna saktajarjarakharA jAgarUkAzca bhavanti / laghutvAllaghucapalagaticeSTAhAravihArAH, calatvAdanavasthitasandhyakSighra handhoSThajihvAziraHrakandhapANipAdAH, bahutvAd bahupralApakaNDarAzirApratAnAH, zIghratvAt zIghrasamArambhadobhavikArAH zIghravAsarAgavirAgAH zrutagrAhiNaH alpasmRtayazca, zItatvAcchItAsahiSNavaH pratatazItakodvapakastambhAH, pAruSyAt paruSakezazmazrulomanakhadantavadanapANipAdAH, vaizadyAt sphuTatAGgAvayavAH satatasandhizabda gAminazca bhvnti| ta evaMguNayogAdvAtalAH prAyo'lpabalAzcAlpAyuSazvAlpApatyAzcAlpasAdhanAzcAlpadhanAzca bhavanti // 84 // gnggaadhrH-vaatprkRtilkssnnaarthmaah-vaatsvityaadi| rukSAdivizadAnto dvandvastataH paraM mtvrthiiyo'cprtyyH| tasyeti vAtasya / rukSamapacitaM kRzamalpaM isvaM zarIraM yeSAM te tthaa| prttetyaadi| pratataM nirantaraM vistareNa vA rukSaH karkazaH kSAmaH kSINaH bhinno bhaGgarUpaH sakto'vyaktaH jarjaraH asaMhataH svaro yeSAM te tathA, jAgarUkAzca bhavanti / laghukhAt lAghavAt laghu zIghra capalA caJcalarUpA gatizca ceSTA cAhArazca vihArazca yeSAM te tathA, laghucapalayoH srvtraanvyH| anavasthitAH asthirAH sandhyAdayo yeSAM te tathA, bahulAditi vicchedasvabhAvAt, zIghrakhAt zIghrakarakhAt zIghrasamArambhAdayaH acirAt samArambhAdayastrAsAdayazca, zrutagrAhiNaH zrutamAnaM grahItu dhArayitu zIlaM yeSAM te tathA, alpasmRtayazcetyacirasthAyismRtayaH, zItAsahiSNavaH zItaM soDhamazIlAH, pratataM zItakaM zaityam udvepaka utkampatA stambhazca yeSAM te tathA, paruSAH niHsnehatvena kharAH kezAdayo yeSAM te tathA, sphuTitAH pATitA aGgAvayavA yeSAM te tathA, satataM gamane prabhRtiSu gamdho yeSAM te tthaa| pratataH prsRtH| bhinno bhgnpaatrdhvnismH| mando hInaH / sakto paddhaH / satatasandhizabdagAmina iti sandhisphuTanazabdavantaH // 83184 // * itaH paraM manda ityadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rogabhipagajitIya vimAnam 1668 crk-sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam saMsargAt saMskRSTalanaNAH, sarvaguNasamuditAstu smdhaatvH| ityevaM prakRtitaH parIkSata // 85 // ___ vikRtitazceti / vikRtirucyate vikaarH| tatra vikAraM hetudoSadRSyaprakRtidezakAlavalavizeSairliGgatazca priiksset| na hyantareNa hetvAdInAM balavizeSaM vyaadhivlvishessoplbdhiH| yasya hi vyAdhedoSadRSyaprakRtidezakAlasAmyaM bhavati mahacca hetuliGgabalam, sa vyaadhirblvaan| tadviparyayazcAlpabalaH, madhyabalastu doSadRSyAdInAmanyatamasAmAnyAddhetuliGgamadhyabalatvAccopalabhyate // 86 // sandhayaH zabdAyante yeSAM tathAvidhaM gantu zIlaM yeSAM te satatasandhizabdagAminaH, prAyeNAlpabalAH kacinmadhyamabalA api bhvnti| zeSamevaM spaSTam // 84 // __ gaGgAdharaH-saMsRSTakhAt kaphAdInAM dvikAH saMsargAt saMsRSTalakSaNA uktakaphAdInAM lakSaNAnAM tttdosspraakRtlkssnnaaH| sarvaguNasamuditAstu sarveSAM vAtapittakaphAnAM prakRtisthAnAM sarvaM guNAH samuditA yeSAM te tthaa||85|| gaGgAdharaH-kramikakhAt vikRtitazcAturasya parIkSAM drshyti--vikRtit3cetyaadi| vikRtirucyate vikAra iti| vikAro'tra dhAtuvaiSamyanimitto jvraadiH| na tu dhAtuvaiSamyaM jvarAdito'numeyatvenApratyakSavAt / hetunA doSeNa dRSyeNa prakutyA dezena kAlena balena liGgatazca parIkSeta / kuto hekhAdivizeSaiH liGgatazca parIkSeta vikRtimiti ? ata Aha-na hiityaadi| hekhAdInAM balavizeSamantareNa yasmAyAdhivalavizeSopalabdhirna bhavati / kuta ityata aahysyetyaadi| tadviparyayaH doSadRSyAdInAmasAmyam / dossdRssyaadiinaamnytmsaamaanyaaddhetulinggmdhyblkhaac| hetursaatmyendriyaarthsNyogaadiH||86|| . cakrapANiH-sarvaguNasamuditA iti sarvaprakRtiyuktAH prazastaguNayuktAH,- yaduktaM vAgabhaTe"samadhAtuH samastAsu zreSThaH" iti| yadi ca prazastaguNatA na syAta, na tadA zreSThatvaM syAt / sAmyasthitAzca doSAH sAmyaprabhAvAdeva guNAn parAn kurvate, na doSAn iti jnyeym| sAmyaM bhavatIti parasparatulyaguNatA bhvti| mahaJca hetuliGgabalamiti hetavo liGgAni ca balavanti * bala ityadhikaH pAThaH kvaciTa dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8 adhyAyaH vimAnasthAnam / 1666 sAratazceti / sArANyaSTau puruSANAM valamAnavizeSajJAnArtham upadizyante tvgrktmaaNsmedo'sthimjjshukrsttvaaniiti| tatra snigdhazlakSNamRduprasannasUkSmAlpagambhIrasukumAralomA saprabheva ca tvaka tvakasArANAm / sA sAratA sukhasaubhAgyazvaryopabhogabuddhividyAro-yapraharSaNAnyAyuzcAnitvaramAcaSTe // 7 // ___karNAnimukha-jihvAnAsauSThapANipAdatala-nakha-lalATa-mehanaM snigdharaktavarNaM zrImad bhrAjiSNu rktsaaraannaam| sA sAratA sukhamuddhatAM medhAM manasvitvaM saukumAryamanatibalamuSNAsahiSNutAM cAcaSTe // 8 // zaGkhalalATakRkATikAnigaNDahanugrIvAskandhodara-kakSa-vakSaHpANipAdasandhayastu sthiraguszubhamAMsopacitA mAMsasArANAm / sA sAratA namAM dhRtimalaulyaM vittaM vidyAM sukhamAjavaM balamArogyamAyuzca dIrghamAcaSTe // 8 // gaGgAdharaH-sArataH priikssaamaah-saartshcetyaadi| sattvaM manaH, na tu sattvaguNaH tdaashrykhaat| tatretyAdi spssttm| sA sAratetyAdi spaSTAtham / AyuvAnivaram agavaramAyuzcAcaSTe vyanakti // 87 // gaGgAdharaH-raktasArANAM pusAM snigdharaktaM zrImad bhrAjiSNu ca krnnaadikm| uddhatAM vipulAM medhaam| anativalaM madhyabalam // 88 // - gaGgAdharaH--zaGkho lalATaikadezaH, lalATo lalATasya mdhymdeshH| kRkATikA ghaattaa| ete zaGkhAdayaH sthirA guravazva zubhAzca mAMsopacitAzca bhavanti / balaM dIrgham atulam, Ayuzca dIrgham / / 89 // mUyAMsi c| anyatamasAmAnyAditi doSAdInAM sAmAnya kenacit kenacidasAmAnye sati ityarthaH // 8586 // cakrapANiH ---sAratazcetyAdau sArazabdena vizuddhanaro dhaaturucyte| saprabheti prabhAyuktA / tvakasArANAmiti cchedH| tatheyaM sAratA kiM karotItyAha--sA sAratetyAdi / evamanyatrApi sArateti vyAkhyAtavyam // 87 // For Private and Personal Use Only
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| . rogabhiparAjitIya vimAnam varNasvaranetrakezalomanakhadantoSThamUtrapurISeSu vizeSeNa snehaH medaHsArANAm sA sAratA vittaizvaryasukhopabhogadainyAjavaM sukumAropacAratAzcAcaSTe // 10 // pANigulphajAnvaranijatrucivukazirampavasthUlAH sthuulaasthinkhdntaashcaasthisaaraaH| te mahotsAhAH kriyAvantaH klezasahAH sArasthirazarIrA bhavantyAyuSmantazca // 1 // mRdaGgA balavantazca snigdhavarNakharAH sthUla dIrghavRttasandhayazca mjsaaraaH| te dIrghAyuSo balavantaH zrutavijJAnavittApatyasammAnabhAjazca bhavanti // 12 // saumyAH saumyapreniNaH kSIrapUrNalocanA iva praharSabahalAH snigdhavRttasArasamasaMhatazikharadazanAH prasannasnigdhavarNasvarAH bhrAjiSNavo mahAsphicazca shukrsaaraaH|testriipriyaaHpriyopbhogaaH balavantaH sukhArogyavittaizvaryasammAnApatyabhAjazca bhavanti // 3 // gaGgAdharaH-medaHsArANAM varNAdiSu snehaH, vittaM dhanAdi, aizvarya prabhutA // 9 // gaGgAdharaH-asthisArAH sthUlapAAdayaH sthUlAsthidantAzca / te'sthisArA mahotsAhAdimadAdayaH sArasthirazarIrAH sArarUpeNa sthiramacalaM zarIraM yeSAM te tathA // 91 // gaGgAdharaH-majjasArAstu mRnggaadyH| sthUlAzca dIrghAzca vRttAzca sandhayo yeSAM te tthaa| te majjasArAH zrutamadhItaM vijJAnAdikaJca bhajante // 92 // - gaGgAdharaH-zukrasArAstu saumyA ityAdayaH / praharSabahulA maithunbhulaaH| snigdhAzca vRttAzca sArabhUtAzca samAzca saMhatAzca zikharadazanA yeSAM te tthaa| strIpriyAH strINAM priyAH // 93 // cakrapANiH-zrImaditi zobhAyuktam / araniH kphonnikaa| zikharadazanA zobhanadazanAH / * strIpriyopabhogA iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1701 smRtimanto bhaktimantaH kRtajJAH prAjJAH zucayo mahotsAhA dakSA dhIrAH samaravikrAntayodhinastyaktaviSAdAHsuvyavasthitagatigambhIrabuddhiceSTAH kalpanAbhinivezinazca OM sattvasArAH, teSAM skhalakSaNergaNA vyaakhyaataaH||14|| tatra savaiH sArairupetAH puruSA bhavantyatibalAH paramasukhayuktAH klezasahAH sArambheSvAtmani jAtapratyayAH kalyANAbhinivezinaH sthirasamAhitazarIrAH susamAhitagatayaH sAnunAdasnigdhagambhIramahAnisvanAH sukhaizvayyavittopabhogasammAnabhAjo mandajaraso mandavikArAH prAyastulyaguNavistIrNApatyAzcirajIvinazca // 5 // gaGgAdharaH-smRtimanta ityaadi| samaravikrAntayodhinaH samare mallayuddhe vA zastrAstrayuddhe vA vAgyuddhe vA vyavahArayuddhe vA vikrAntAH santo yoddha' zIlaM yeSAM te tthaa| suvyavasthitA gatirgambhIrA buddhizceSTA ca yeSAM te suvyvsthitgtigmbhiirbuddhicessttaaH| kalpanAbhinivezinaH kalpanAyAM klRptiikrnne'bhiniveshshiilaaH| teSAM svalakSaNaiH smRtimattAdibhiguNAH karmANi vyaakhyaataaH| smRtimattAdikAryANi smRtyAdIni bhavantItyarthaH // 94 // gaGgAdharaH-etaiH sArairbalabhedAn drshyti-ttretyaadi| sArambheSa sAsu kriyAsu samarthavenAtmani prtyyshaalinH| kalyANe zubhe'bhinivezinaH / sthiraM samAhitaM saMhataM zarIraM yeSAM te tthaa| susamAhitagatayaH suSTha samAhitA gatiryeSAM te tthaa| sAnunAdasnigdhagambhIramahAnisvanAH anunAdena saha vartamAnaH snigdho gambhIrazca mahAn niskhano yeSAM te tathA, pratidhvanijanakasnigdhagambhIramahAnAdA ityrthH| mandA alpA jarA yeSAM te tthaa| mandavikArA alprogvntH| prAyastulyaguNA vistIrNA yeSAM tAnyapatyAni yeSAM te tthaa||95|| strIpriya upabhogaH saMbhogo yeSAM te tthaa| samare vikramya yodhayantIti samaravikrAntayodhinaH / avasthitA iti pristhitaaH| tulyaguNavistIrNApatyA iti jnitaatmsdRshaaptyaaH| prAyaH. * kalyANAbhinivezinazca iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1702 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam __ ato vipriitaastvsaaraaH| madhyAnAM madhyaH sAravizeSargaNavizeSA vyaakhyaataaH| iti sArANyaSTau puruSANAM balapramANavizeSajJAnArthamupadiSTAni bhavanti // 66 // ___ kathaM nu zarIramAtradarzanAdeva bhiSagatra muhya dayamupacitatvAd balavAnayamalpabalaH kRzatvAdayaM mahAbalavAn mahAzarIratvAdayamalpazarIratvAd durbala iti| dRzyanne hyalpazarIrAH kRzAzcaike balavantaH, tatra pipIlikAbhAravahanavat siddhiH| atazca sArataH parInA ityuktameva // 17 // saMhananatazceti / saMhananaM saMhatiH saMyojanamityeko'rthaH / tatra samasuvibhaktAsthi subaddhasandhisuniviSTamAMsazoNitaM susaMhataM gaGgAdharaH-ato'TasArebhyo viparItA bhinnalakSaNayuktA asaaraaH| madhyaiH sAravizeSairekadvisAralakSaNetarasAralakSaNemadhyAnAM madhyasArANAM guNavizeSAH tadekadvisAraguNetaraguNavizeSA vyaakhyaataaH| etena asArA alpabalA alpAyuSazca bhvnti| madhyasArA madhyavalA madhyAyuSazca bhavanti iti bodhyam // 96 // gaGgAdharaH- etadaSTasArAdInAmatibalAdivacane sNshymaah--kthmityaadi| balavAniti upacitabalavAn, mahAvalo'tizayabalavAn, durbalaH kSINabalaH, alpavalastu svAbhAvikAlpakhAt bhedH| mohaM darzayitumuttaramAha-dRzyante hylpetyaadi| atazca zarIramAtradarzanAdevAtivalAdInAM jJAnAbhAvAt siddhibhavati sArataH parIkSA ityuktm| sArataH parIkSAM vinA pipIlikAmAravahanaM na hi zarIramAtradarzanAt mahAvalajJAnena bhavati // 97 // __ gaGgAdharaH-atha sNhnntshcaaturpriikssaamaah-sNhnntshcetyaadi| saMhananaM vivarItu tatparyAyamAha-saMhananamiti / smsuvibhktetyaadi| samaM yathAyogya suSTha vibhaktamasthi yatra tat, suSTra baddhAH sandhayo yatra tat, suSTha niviSTe zabdena niyamanaM niSedhayati / madhyAnAmiti stokasArANAm / madhyaiH sAravizeSairiti ye yatra sambhavanti sArAstathA saarbhuutairityrthH| upacitatvAditi sthuultvaat| mahAzarIratvAditi * saGghAta iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1703 shriirmityucyte| tatra susaMhatazarIrAH puruSA balavanto viparyayeNAlpabalAH pravarAvaramadhyatvAt saMhananasya madhyabalA bhavanti // 8 // __ prmaanntshcti| zarIrapramANaM punaryathAsvenAGgulipramANena upadizyate, utsedhavistArAyAmaryathAkramam / tatra pAdau catuIzAGgulau, jaGgha tvaSTAdazAGgale Sor3azAGguliparikSipe ca, jAnunI caturaGgule Sor3azAGguliparicipe ca, triMdazaguliparikSipAvaSTA mAMsazoNite yatra tat susaMhataM shriirm| susaMhatazarIraguNamAha-tatretyAdi / balavanta iti alpmdhyvlbhinnvlaaH| viparyayaNa asusaMhatazarIrA asusaMhananantu susaMhananabhinnarUpaM kishcitsNhtshriirvaat| pravarAvaramadhyakhAt saMhananasya pravaraH susaMhananalakSaNavattA, avarastadvipayyeyalakSaNavattA na susaMhananalakSaNavattA nAsusaMhananalakSaNavattA tAbhyAzca madhyakhAt madhyamabalA bhavanti iti yuktiH // 98 // gaGgAdharaH-atha pramANataH parIkSAmAha-pramANatazcetyAdi / yathAsvena svsvaaliprmaannen| utsedha ityuccataH, vistAra iti vistIrNalAt, AyAma iti dairdhyaat| svena svenAGgulImAnena pAdau cturdshaanggulau| suzrute tu strairaGgAlamAnaiH pAdAGgaSTapradezinyau dvaangglaayte| pradezinyAstu madhyamAnAmikAkaniSThAH yathottaraM pnycmbhaaghiinaaH| caturaGgalAyate paJcAGgula vistRte prapadapAdatale / paJcacaturaGga lAyatavistRtA pArNizcatuddezAGgulAyataH pAda iti sushrutH| jaGgha khaSTAdazAGgule, por3azAGgaliparikSipe ssodd'shaangguliprinnaahe| aSTAdazAGgulA jaGghA iti sushrutH| kintu catuddezAGkalapariNAhAni pAdagulphajaGghAjAnumadhyAnIti vacanena virodhe'pi dIrghAyuSTravyAghAtAbhAvo bodhyH| jAnunI caturaGgale atipramANazarIratvAt / pipIlikAbhAraharaNavaditi svalpA pipIlikA yathA sArazarIratvena mahAntaM bhAraM nayanti, tathAnye kRshshriiraashcetyrthH| saGghAta iti nivir3asandhAna ityarthaH // 88-98 // cakrapANiH-pramANatazcetyAdinA prazastaM prmaannmnggaavgrvaanaamityaah| pAdau utsedhena catvAri, vistAreNa paTa, daiyaNa caturdazAGgulAnIti yathAkramaM bhvtH| jaGghA jAnvadha ucyate / For Private and Personal Use Only
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1704 caraka sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam dazAGgulAvUrU, Sar3aGgulidIghoM vRSaNAvaSTAGgulipariNAhau, zephaH SaDaGgulidIrgha paJcAGgulipariNAham, dvAdazAGgulipariNAho bhagaH, Sor3azAGgulivistArA kaTI, dazAGgulaM vastiziraH, dvAdazAGgulamudaraM dazAGgulivistIrNa ca, dazAGgulivistIrNe dvAdazAGgulAyAme pAzrve, dvAdazAGgalaM stanAntaram, dvagulaM stanaparyyantam, catuvizatyaGga lavizAlaM dvAdazAGgalotsedhamuraH, trAGgalaM (r) hRdayam, aSTAGgulo skandhau, Sar3aGga lAvaMsau, Sor3azAGga lo bAhU, paJcadazASor3azAGgalapariNAhe / triMzadaGgaliparikSipo triMzadaGgalipariNAhI UrU, aSTAdazAGgulo dairye UrU bhavataH / dvAtriMzadaGga lapariNAhAvUrU iti suzruto militorudvayAbhiprAyeNa jaGghAyAmasamAvUrU iti sushrutH| Sar3aGgulidIghau vRSaNo aSTAGga lprinnaaho| dvAGgalAni vRssnncivukdshnnaasaaputtbhgkrnnmuulnynaantraanni| zephaH SaDaGgulidIrgha paJcAGgulipariNAham / zephaH shishnH| caturaGgulAAna mehanavadanAntaranAsAkarNalalATagrIvocchAyadRSTAntarANi iti sushrutH| dvAdazAGgulipariNAho bhgH| bhaga iti strIliGgam / dvAdazAGgalAni bhagavistAramehananAbhihRdayagrIvAstanAntaramukhAyAmamaNibandhakoSThasthaulyAnIti sushrutH| Sor3azAGgulivistArA kaTI, (aSTAdazAGgulamAnA) tatpramANA strIzroNiriti / dazAGgulaM vstishirH| vastizira indrvstiH| indravastipariNAhAMsapIThakUrparAntarAyAmaH Sor3azAGgula iti sushrutH| dvAdazAGgulamudaraM dazAGgulivistAram / dazAGgalivistIrNe dvAdazAGgulAyAme paashveN| pAzrva iti dve pAveM pratipArzvam uktamAnaM bodhyam / dvAdazAGgulaM stanAntaram / stanAntaraM stntttm| dvAGgulaM stanaparyantam stnaantdeshH| catuviMzatyaGgulavizAlaM dvAdazAGgulotsedhamura iti vkssH| tatra trAGgulaM hRdayam, hRdayaM jiivaatmdhaarnnsthaanm| suzrutazca aSTAdazAGgulavistIrNamura ityAha / aSTAGgulau skndhau| pratiskandhamaSTAGgulam / parikSepaH prinnaahH| jAnujaGghorusandhipariNAhaparimANaJca yaducyate, tanmadhyasthAnasya, tena saha pariNAhamAneSu javAdiSu madhyasthAnametat jnyeym| kanyA utsedhaparimANaM noktam, tasyA utsedhasya arvAdisandhitvena tasyAH pRthagutsedhapramANasya avidymaantvaat| prabAhuraMsAdAk kaphoNi. * dvaraGgulamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1705 Gga lau pANI, hastau dvAdazAGga lau 4, kanAvaSTAGga lau, trika dvAdazAGga lotsedham, aSTAdazAGga lotsedhaM pRSTham, caturaGga lotsedhA dvAviMzatyaGga lipariNAhA zirodharA, catuviMzatyaGga lipariNAhamAnanam, paJcAGga lamAsyam, civakoSThakAnimadhyanAsikAlalATaM caturaGga lam, SaDaGga lotsedhaM + dvAtriMzadaGga lapariNAhaM zira iti pRthakvenAGgAvayavamAnamuktam / phngglaavNsau| aMso bhujasyoparibhAgaH, sa ca pratyekaM ssdd'gulH| por3azAGgalo vaahuu| pratibAhu Sor3azAGgulamAnam, tena dvAtriMzadaGgalimAnau bhunAviti suzruto dvibAhumAna militaM likhitvaan| paJcadazAGga lau paannii| pANyoH pratyeka paJcadazAGgulimAnam / haptA dvaadshaanggulau| pANiM vajjayikhA hastaH dvAdazAGgula iti sapANiH saptaviMzatyaGgalaH, sa ca sabAhustrayazcavAriMzadaGgulaH / suzrutastu sapANihastAbhiprAyeNa catuviMzatyaGgalo hasta ityuktvA tatra maNibandhakUparAntaraM Sor3azAGgalam / talaM paGguladIrgha caturaGgula vistAram / arddhapazcAGgule prdeshinynaamike| iti. madhyamAvadhitaladezato'dhastAt aGguilAvadhi pradezinIti pradezinIdeze talamaddheSaDaGgula aGguSThAnmUlAdezinyantarAlaM dvipaJcAGgalamaGguSThamUlazca maNibandhAdUddha ma Ggulamiti pradezinyagrapayantaM kUparAvadhihastazcaturvizatyaGgula iti suzrutAbhiprAyaH / tatra sArddhanAGgalau kaniSThAGguSThau / madhyamAGgulI paJcAGguleti coktam / kkssaavssttaangglau| prtikkssmssttaanggulmaanm| kakSo'sAdhobhAgaH / trikaM dvAdazAGgulotseyam / trikaM kayAstrAsthikasthAnam / aSTAdazAGgulotsedhaM pRsstthm| caturaGgalotsedhA dvAviMzatyaGgalipariNAhA zirodharA / atra zirodharA griivaa| catuviMzatyaGgulivistArapariNAhaM mukhagrIvamiti sushrutH| ataeva caturviMzatyalivistArapariNAhamAnanamiti bodhyam / tatra paJcAGgulamAsyam / cicuketyAdi / cibukaM caturaGgulam, oSThau catuzcaturaGga lau, kaNau catuzcaturaGgalau, akSimadhyadezau catuzcaturaGgulau, nAsikA caturaGgulA, lalATaM cturnggulmityrthH| tatra pryntH| prapANiH kaphogyadhastAt / trikamiti gudasphikkaTIkapAlAIparyantam / civukaJca oSTazca kI ca akSimadhyaJca nAsikA ca lalATaJca prati prati caturaGgulam / SaDaGgulotsedhaM zira * dazAGgulAvityanyaH pAThaH / .. / por3azAGgulotsedhamiti cakraH / 20" For Private and Personal Use Only
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1706 caraka saMhitA 1 rogabhiSagjitIyaM vimAnam kevalaM punaH zarIramaGga, liparvvANi caturazItistadAyAmavistArasamaM samamucyate / tatrAyurvala mojaH sukhamaizvayyaM vittAnISTAzcApare bhAvA bhavantyAyattAH pramANavati zarIre, viparyayastvato hIne'dhike vA // 66 // zravaNApAGgAntaraM paJcAGgulam / tribhAgAGgulivistArA nAsApuTamayryAdA / nayanatribhAgapariNAhA tArakA | navamastArakAMzo dRSTiH / paGgulotsedhaM dvAtriMzadaGgulapariNAdaM ziraH / tatra suzruta uvAca / kezAntamastakAntaramekAdazAGgulam / mastakAdavaDukezAnto dazAGgalaH / karNAvadvantaraM caturddazAGgulamiti / aGgapramANamupasaMharati -- kevalaM punariti / ekIkRtya kRtsnaM zarIraM punaraGgaliparvvANi caturazItiH / suzrute tu saviMzamaGga lizataM puruSAyAma itIti / tatrAGgalito'tra parvvaNo vaiyavibhedo'stIti na virodhaH / tadAyAmavistArasamamiti tacaturazItiparvvamitaM zarIramAyAmavistArAbhyAM samaM tulyaM samamucyate, daidhye ca caturazItiparvvamitaM prasAre ca caturazItipavvaMmitamiti bhAvaH / tatra pramANavati samasaMjJa zarIre AyudIrghAyuH iSTAzcApare'zokAdayo bhAvA AyattA adhInA bhavantItyarthaH / viparyyayastu hIne uktapratyaGgapramANato hInapramANe adhikapramANe ca zarIre'lpAyurAdayo bhavanti / pratyaGgapramANaM yasya noktarUpaM kintu keSAJcidaGgAnAmuktamAnaM keSAJcidaGgAnAM noktamAnaM hInamadhikaM bA tAdRzazarIre madhyAyurAdayaH syuH / suzrute'pyuktaM - paJcatriMze tato varSaM pumAn nArI tu Sor3aze / samakhAgatavIyyo" to jAnIyAt kuzalo bhiSak / dehaH svairaGgalaireva yathAvadanukIrttitaH / yuktaH pramANenAnena pumAn vA yadi vAGganA / dIrghamAyuravAproti vittaJca mahadRcchati / madhyamaM madhyamairAyurvvittaM hInastathAvaram / iti / atra hInairiti uktamamANatyAgainya nairadhikairvotyartho labhyate / evam iti pRSTamanu zrIvAyA upari jJeyam / kevalamiti pAdatalAt prabhRti ziraHparyyantaM caturazItyaGgulaM bhavati, evaM sArddhatrihastapramANazarIratvaM svahastena zarIrasya bhavati / atra ca pratyavayavotsedhena caturazItyaGgulAdadhikaM yat zarIraM bhavati, tadavayavAnAmavayavAntaradai yanupraviSTAnAM grahaNAt / tena pratyavayavadairghyamAnena na caturazItyaGgulaM gaNanIyaM kintu samuditameva zarIram / tatra pAdasyAGgulAni catvAri, jaGghAyA aSTAdaza, jAnunazcatvAri, zirasaH SaT, evaM caturazItyaGgulAni ghaTante / suzrutena samaM yo'tra mAnavirodhaH, so'trAGgulimAnabhedAt zamayitavyaH / tatra hi saviMzamaGgulizataM puruSamAnamuktam / tena tatrAGgulimAnamevAlpaM jJeyam / AyAmavistArasamamiti yathoktapratyavaya ghAyAma For Private and Personal Use Only
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH / vimAnasthAnam / 1707 sAmyatazceti / sAtmyaM nAma tad yat saattyenopyujymaanmupshete| tatra ye ghRtakSIratailamAMsarasasAmyAH sarvarasasAtmyAzca, te balavantaH klezasahAzcirajIvinazca bhavanti / anyadapyAyuSmanAM lakSaNamuktaM sushruten| tada ythaa| mahApANipAdapAzvapRSThastanAgradazanavadanaskandhalalATaM dIrghAGgalipAcchAsaprekSaNabAhu vistIrNabhra stanAntaroraska isvajaGghAmeDhagrIvaM gambhIrasattvasvaranAbhimanuccairbaddhastanamupacitamahAromazakaNaM pazcAnmastiSka snAtAnuliptaM mUrdhAnupUrvyA vizuSyamANazarIraM pazcAcca vizuSyamANahRdayaM puruSaM jAnIyAd dIrghAyuH khalvayamiti / tmekaantenopkrmen| ebhilakSaNaiviparItairalpAyurmitrairmadhyamAyuriti / bhavanti caatr| gRr3hasandhisirAmnAyuH saMhatAGgaH sthirendriyH| uttarottarasukSetro yaH sa diirghaayurucyte|| garbhAt prabhRtyarogo yaH zanaiH smupciiyte| zarIrazAnavijJAnaH sa dIrghAyuH smaastH|| madhyamasyAyuSo jJAnamata Uddha nibodha me| adhastAdakSayoryasya lekhAH syurvyktmaaytaaH| dve vA tisro'dhikA vApi pAdau kau ca maaNslau| nAsAgramUrddhazca bhavedUrddha lekhAzca pRsstthtH| yasya syustasya paramamAyurbhavati spttiH|| jaghanyasyAyuSo jJAnamata Uddha nibodha me| hUsvAni yasya parvANi sumahaccApi mehnm| tathorasyavalIDhAni na ca syAt pRSThamAyatam / uddhazca zravaNe sthAnAnnAsA cocA shriirinnH| hasato jalpato vApi dantamAMsaM prdRshyte| prekSate yazca vibhrAntaM sa jIvet paJcaviMzatim / / iti| etAni ca lakSaNAni na cAnenAcAyaNoktAni aGgapramANataH parIkSAprakaraNavAt // 9 // gaGgAdharaH-kramikalAt parIkSAmAha-sAtmyatazcetyAdi / sAtmyaM naamtyaadi| sAtatyena satatopayogena yadupazete uttarakAlAnubandhena sukhAvahati tat sAtmyam / dravyavizeSasAtmyAt balavizeSa darzayati-tatretyAdi / ghRtAdisAtmyAH puruSAH sAtmyanimittata iti vakSyamANenAnvayAt balavanta ityAdayo vistaaryuktm| kiMvA, yAvadAyAmena caturazItyaGgulam, tAvad yadi vistRtabAhudvayapramANena vistAreNa ca zarIraM bhavati, tadA AyAmavistArasama bhavati / tatreti yathoktapramANavati zarIra iti yojanIyam / hIna iti hiinprmaanne| evamadhika iti adhikapramANe // 99 // cakrapANiH--sAtmyatazcetyatra 'sAtmya'zabdena aukikasAtmyamucyate, prakRtisAtmyAdInAM For Private and Personal Use Only
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1708 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam rukSasAtmyAH punarekarasasAtmyAzca te prAyeNAlpabalAzcAklazasahAzcAlpAyuSo'lpasAdhanAzca bhavanti / vyAmizrasAramyAzca ye, te madhyabalAH sAsyanimittato bhavanti // 100 // sttvtshceti| sattvamucyate mnH| taccharIrasya tantrakamAtmasaMyogAt / tat trividhaMbalabhedena pravaraM madhyamamavaramiti / atazca pravaramadhyAvarasattvAzca puruSA bhvnti| tatra pravarasattvAH sattvasArAH sAreSUpadiSTAH; svalpazarIrA hyapi te nijAgantunimittAsu bhavanti ityarthaH / sAtmyanimittata ityanena saMhananAdinimittato balaM vyvcchidyte| rukSasAtmyAH punarityanena ye itynuvrtte| ye rukSasAtmyA ye caikarasasAtmyAste prAyeNAlpabalAdayaH syuH, sAtmyanimittata ityapyatra yojyam / prAyeNetyanena kadAcidapi madhyavalAdayo'pi bhavanti, alpasAznA alpakriyAnirvAhakAH sutarAmalpavalAdisAt / vyAmizrasAtmyAzceti ca-zabdaH punararthe / vyAmizrasAtmyAH mizritaghRtAdyanyatamasAtmyA rukSasAtmyAzcaikarasasAtmyA vA te madhyabalA madhyaklezasahA madhyAyuSo madhyasAdhanA ityarthAdeva zeyam // 10 // gaGgAdharaH-kramikakhAt sattvatazcAturaparIkSAM darzayati-sattvatazcetyAdi / sattvamucyate mana ityaadi| taditi manaH zarIrasya tantrakaM niyAmakaM, kuta ityata Aha-AtmasaMyogAt, AtmanA saha manaso nitysNyogaat| tanmanastrividhaM blbhedeneti| blbhedmaah-prvrmityaadi| pravarabalaM manaH, madhyamabalaM manaH, avarabalaM mana iti trividham / ataH pravarAdimanastaH pravarasattvA madhyasattvA abarasattvAzca puruSA bhavanti / pravarasattvAdIna krameNa lkssyti-ttretyaadi| pravarasattvAH pravaraM pravarabalaM sattvaM yeSAM te tathA, te sattvasArAH sAreSvaSTasu madhye smRtimantaH ityAdinopadiSTAH / nanu te jJAyante ca kaiH karmabhirityata aah-svlpetyaadi| hi yasmAt svalpazarIrA api te pravarasattvAH puruSA mahatISvapi pIr3Asu bhepajAdiparIkSayaiva parIkSitatvAditi jJeyam / alpasAdhanA ityalpabheSajAH; ekarasasAnmyAnAM paJca rasA asAtmyatvenApathyA iti bhAvaH // 10 // cakrapANiH-tantrakamiti prerakaM dhaarknyc| te sAreSUpadiSTA iti- ya eva satvasArAsta eva For Private and Personal Use Only
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1706 mahatISvapi pIDAsvavyathA dRzyante satvaguNavaizeSyAt / madhyasattvAstu aparAnAtmanyupanidhAya uSTambhayantyAtmanAtmAnaM paraivApi sNstbhynte| hInasattvAstu nAtmanA na ca paraiH sattvabalaM pratigRhyante upaSTambhayitum / mahAzarIrA hyapi te svalyAnAmapi vedanAnAmasahA dRzyante, sannihitabhayazokalobhamohamAnA raudrabhairavadviSTabIbhatsavikRtasaMkathAsvapi ca pazamAnuSamAMsazoNitAni cAvekSya viSAdavaivarNyamUcryonmAdabhramaprapatanAnAmanyatamamavApnuvantyathavA maraNamiti // 101 // avyathA nAtipIDAvanto dRzyante / nijAgantunimittAsthitipadena mAnasapIr3Asu savyathA dRzyante iti khyaapitm| nanu kutastathA dRzyante ityata aah-sttvgunnvaishessyaaditi| sattvasya manasaH sArakhe guNavizeSavattvAt / anyathA tatsArakhaM na syAt / madhyasattvAnAM lkssnnaanyaah-mdhysttvaasvityaadi| aparAn svetarAn puruSAn Atmani svasmin upanidhAya AtmIkRtyAtmanA manasAtmAnaM svamupaSTambhayanti avarodhayanti madhyasattvAH puruSA athavA paraiH svetaraiH puruSaistadAtmani upanidhAyAtmIbhUya vA saMstabhyante avrudhynte| hInasattvAstu puruSA AtmanA na svenApi na vA parairthAt svamana kalpitaprabodhanavyApAraiH prabodhanavyApAravadbhiH parairvA saha valaM manovalam upaSTambhayitumAtmanyavaroddhaM na pratigRhyante prabodhadAnena na sviikaarynte| nanu kaiste jJAyante ityata Aha-mahAzarIrA hypiityaadi| hi yasmAt mahAzarIrA api hInasattvAH puruSAstAsvapi nijAgantunimittAsvalpAsu pIr3Asu ca madhye alpAnAmapi vedanAnAmasahA asahanazIlA dRzyante, tathA hInasattvAH puruSAH sannihitabhayAdayaH syuH| tathA raudrabhairavAdiSu viSAdAdyanyatamamavApnuvanti / tathA pazumAnuSANAM mAMsazoNitAni cAvekSya viSAdAdyanyatamamavApnuvanti ; athavA raudrAdiSu maraNaM pazumAnuSamAMsAdyavekSya ca maraNaM prApnuvanti / nanu sattvasArataH pravarA iti jJeyA ityrthH| sattvaguNavaizeSyAditi sattvaguNena saMstambhitavedanAvikAratvAdavyathA iva dRzyanta ityrthH| parAtmanyupanidhAyeti paraM vedanAsahaM dRSTvA, 'cedayaM vedanAsahastadAhamapi * parAtmani upanidhAya iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1710 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam . aahaarshktitshceti|aahaarshktirbhyvhrnnshttyaa jaraNazattayA ca parIkSyA, balAyuSI hyAhArAyatte // 102 // ___vyaayaamshktitshceti| vyAyAmazaktirapi karmazattyA parIkSyA, karmazattyA hyanumIyate balaM trividham // 103 // - vayastazceti / kAlapramANApekSiNI hi zarIrAvasthA kyo'bhidhiiyte| tadvayo yathAvasthAnabhedena trividham -bAlaM madhyaM evAturaparIkSayA sattvasArAbhAve sattvasAralakSaNAlpakhena madhyamasakharave sattvataH parIkSA sidhyati kathaM punaH sattvataH parIkSA vihitA iti cenna sattvasya sahajapravarAvaramadhyakhAnAM sAravacanenaiva lAbhe'pi jAtottarakAla pravarAvaramadhyamabalavajJAnasyApi baladoSapramANajJAnahetukhalAbhAyoktazca / iti sattvataH parIkSA vyAdhitasya // 101 // gaGgAdharaH--atha kramikakhAdAhArazaktita AturaparIkSAmAha-AhArazaktitazceti / AhArazaktirabhyavaharaNazakti janazaktistayA, jaraNazaktyA ca parIkSyA parIkSitavyAnumeyA tathA cAdhikAbhyavaharaNazaktyAdhikavalAyuSI anumeye, madhyamAbhyavahArazaktyA madhyamavalAyupI anumeye, alpAhArazaktyA alpabalAyuSI cAnumeye bhavataH ; ityabhiprAyeNAha-balAyuSI ityaadi| balaM trividhaM pravaraM madhyamamavaraca, Ayuzca trividhaM dIrgha madhyamamalpazca bodhyam // 102 // ___ gaGgAdharaH--kramikakhAda vyaayaamshktitshcaaturpriikssaamaah-vyaayaamshktitceti| karmazaktyA kriyAniSpAdanavyApAreNa vyAyAmazaktirapi parIkSyA, kammazaktyA hi yasmAt trividhaM pravaramadhyamAvarabhedena trividhaM balamanumIyate na khAyurAdikamiti mantavyam // 103 // gnggaadhrH---krmikkhaadvystshcaaturpriikssaamaah--vystshcetyaadi| zarIrAvasthA vayo'bhidhIyate cet tadAtuvisthApi vayo bhavatIti tadavAraNAyAha vedanAsaho bhavAmi' iti kRtvA vedanAM sahata ityrthH| jaraNazaktayA ca itivacanAt yo bahu bhuGakta pariNamati ca, asAvAhArazaktimAnihocyate, na tu guNaparimANo'tra gRhiitH| karma bhAravahanAdi, tatra zaktiH karmazaktiH // 105---103 // cakrapANiH- vyHsvruupmaah-kaaletyaadi| kAlapramANavizeSApekSiNIti kAlapramANavizeSaNa * kAlapramANApekSiNI ityatra kAlapramANavizeSApekSiNI iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1711 jiirnnmiti| tatra bAlamaparipakvadhAtumajAtavyaJjanaM sukumAram akla zasahamasampUrNavalaM zleSmadhAtuprAyamASoDazavarSa, vivarddhamAnadhAtuguNaM punaH prAyeNAnavasthitasattvamAtriMzadvarSamupadiSTam / madhyaM punaH samatvAgatabalavIryapaurupaparAkramagrahaNadhAraNasmaraNavacanavijJAnasabaMdhAtuguNaM balasthitamavasthitasattvamavizIya'mANadhAtuguNaM pittadhAtuprAyamASaSTivarSamupadiSTam / ataH paraM hIyamAnadhAtvindriyabalavIrya-pauruSaparAkramagrahaNadhAraNa-smaraNavacanavijJAnaM bhrazyamAnadhAtuguNaM vAtadhAtuprAyaM krameNa jIrNamucyate AvarSakAlapramANApekSiNIti vizeSaNam / trividhaM vyaakroti--baalmityaadi| tatra bAlaM vayo dvividhmitybhipraayennaah-ttretyaadi| aparipakvadhAtu savvatobhAvena apakarasaraktamAMsAdidhAtu tathA anAtavyaJjanaM jAtottarakAlajavyaJjanAni zmazruprabhRtIni na jAtAni yatra tdjaatvynyjnm| sukumAraM sussttukaumaaryshaali| zleSmadhAtupAyaM shlessmprdhaanshriirm| IdRzamASoDazavarSa bAlaM vaya ekaM, tataH Sor3azAbdamArabhya triMzadvarSapazyantaM vivarddhamAnadhAtuguNaM prAyeNAnavasthitasattvaM bAlaM vayastaruNaM yauvanamupadiSTam / taca na zleSmaprAyaM na vA pittaprAyam / madhyavaya aah-mdhymityaadi| samakhAgataM vivarddhamAnabalAdidhAtuguNaparityAgena samalaM sthirakhamAgatA valAdayo yatra tat tthaa| grahaNamarthato grahaNaM, dhAraNaM zabdataH, balasthitaM valena sthitaM na hIyamAnavalam / avasthitasattvaM na banavasthitaM mnH| avizIryamANadhAtuguNam akSIyamANadhAtuguNaM pittadhAtuprAyaM pittabahulam evaMbhUtaM triMzadvarSAddha paSTivatsaraparyantaM madhyaM vaya upadiSTam / ataH paraM SaSTivarpata Uddha hIyamAnA dhAkhAdayo yatra tat tthaa| bhrazyamAnadhAtuguNaM dhAtUnAM krameNa varddhamAnabalAdikhAdayo guNA bhrazyamAnA bhavadbhazA yatra tat tthaa| dhAtavaH kSIyante vivarddhamAnaguNIMnAzca bhavantIti hIya. yA gtirbhvtiityrthH| yathAsthUlabhedenetivacanAt bAlabAlatarAdyavasthAbhedAdadhikamapi kyo bhavatIti drshyti| bAlo dvividhaH-- aparipakvadhAtuH A poDazavarSAt , tathA varddhamAnadhAtuH A triMzattamAt / tadetayorbAlayorupayuktatvena bhedmaah-ttretyaadi| SoDazavarSIyabAlo'lpabheSajamRdbheSajatvAdinA zAstre vaktavyaH, tadRddha bAlo'pi nAlpabheSajatvAdinA tthopcryte| krameNeti For Private and Personal Use Only
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1712 caraka sNhitaa| rogabhipagjitIyaM vimAnam shtm| varSazataM khalvAyuSaH pramANametasmin kAle santi cAdhikonavarSazatajIvino mnussyaaH| teSAM vikRtivajjaiH prakRtyAdibalavizeSairAyuSo lakSaNatazca pramANamupalabhya vayastritvaM mAnadhAlityanena na paunaruktAm / vAyupAyaM vAyubahulaM krameNa jIrNa vaya ucyate aavrssshtm| nanu varSazatAdUrddha kiM na vaya ityata aah-vrssshtmityaadi| AyuSaH pramANaM khalu varSazatamevAsmin kAle kaliyuge ityanye tanna zatAyurve puruSaH, zatAyuSaH putrapautrAn vRNISvetyAdizrutInAM sarvayugAyurviSayakhAt / asmin kAle ityasmin kalpe, kAlo'lparUpaH itypre| vastutastu AyuSaH pramANaM khalu varSazatam / tasya pratyakSataH pramANamAha-asmin kAle sntiityaadi| asmin kAle carakAdhiSThitakAlo yastasmin kAle'dhikA varSazatajIvino manuSyAH santIti carakasya pratyakSadRSTaM pramANaM bodhyam / vistareNa sattaphalavyAkhyAnenaitada vyAkhyAtam / nanu yeSAM na varSazatamAyusteSAM vayasastraividhyaM kathaM vibhaktavyamityata Aha -tessaamityaadi| teSAM parIkSyANAM manuSyANAM vikRtivarjaH prakRtyAdibalavizeSaiH prakRtisArasaMhananapramANasAtmyasattvAhArazaktivyAyAmazaktivayobhiH pUrvoktabalavizeSerAyuSaH pramANamupalabhya lakSaNatazca jAtisUtrIyoktalakSaNatazcAyuSaH pramANaM yasya yat tadupalabhya vayastrikhaM vayasaH maikadaiva SaSThivarSAdUddha dhAtvAdihAniriti darzayati / asmin kAla iti klau| athAdhikavarSajIvinAM kathaM vayastritvaM vibhktvymityaah-tessaamityaadi| prakRtyAdyA daza parIkSyA atraiva "prakRtisAra" ityaadinoktaaH| tatra "vikRtivajjaiH" ityanena vikRteH parityAgaH kRtH| tena prakRtisArAdInAM balavizeSaiH pravarAvaramadhyabhedabhinnaprakRtyAdibhedena kRtaiH pravarAvaramadhyarupairAyuSaH pramANaM pravarAvarAyapalabhya vayastritvaM vibhajanIyam / etena yasya prakRtibalamuttamaM zleSmaprakRteH samaprakRtervA, tasyAyurdIrgha bhavati, hIne tu prakRtibale hInam / evaM sArAdAvapi jJeyam / evajJa yaH prakRtyAdInAM sarveSAmevottamena balena yuktaH, sa zatAdhikaM jiivti| tena tasya viMzativarSAdhikaM zataM yadyAyurupalabhyate, tadA pUrvoktavayovibhAgAnumAnAdApatriMzadvarSANi sa bAlo bhavati, dvisaptativarSazca sa madhyaH, zeSe tu vRddhH| yastu prakRtyAdInAM madhyamatvenAlpAyurazItivarSo'vadhAryate, sa paJcaviMzativarSANi bAlaH, paJcAzataM madhyaH, ato vRddha ityAdi vibhajanIyam / na kevalaM prakRtyAdinA AyuravadhAryam, kintu AyurlakSaNairapi zarIrapratibaddhaiH zArIre vaktavyarityAhaAyuSo lkssnntshceti| AyurlakSaNenApi vayo'vadhArya bAlyAdivibhAgaH kartavyaH ityarthaH, For Private and Personal Use Only
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAya ma adhyAyaH / vimaansthaanm| 1713 vibhjet| evaM prakRtyAdInAM vikRtivarjAnAM bhAvAnAM pravarAvaramadhyavibhAgena balavizeSaM vibhjet| vikRtibalatraividhyena doSavalaM trividhmnumimiite| tato bhaiSajyasya tIkSNamRdumadhyavibhAgena traividhyameva vibhajya yathAdoSaM bhaiSajyamavacArayet / AyuSaH pramANajJAnahetoH punarindriyasthAne jAtisUtrIye ca lakSaNAnyupadekSyante // 104 // vaividhyaM vibhajet / vikRtyA tu nAyuSaH pramANamupalabhyate svAbhAvikaM, parankhariSTalakSaNenAsAdhyasamupalabhyate / evaMprakAreNa vayastazcAturaM parIkSyAturasya balapramANavijJAnaM drshyti-evmityaadi| evamuktapakAreNa vikRtivarjAnAM prakRtyAdInAM prakRtisArasaMhananapramANasAmye sattvAhArazaktivyAyAmazaktivayasAM bhAvAnAM pravarAvaramadhyavibhAgenAturasya balavizeSa pravarAvaramadhyarUpaM balaM vibhjet| ityAturasya balapramANavijJAnahetoH parIkSA darzitA / / doSapramANavijJAnahetorAturaparIkSA drshyti-vikRtiityaadi| vikRtervikArasya dhAtuvaiSamyanimittasya jvarAderbalatraividhyena trividhavalena tatra vikAraM hetudoSadRSyetyAdau pUvoktena yasya hItyAdinoktena trividhaM pravarAvaramadhyabhedena tridhA doSabalaM vAtapittakaphAnAM pravarAvaramadhyabalamanumimIte bhiSagiti shessH| tato doSANAM pravarAvaramadhyabalAnumAnAt bheSajasya tIkSNamRdumadhyavibhAgena traividhyaM vibhajya yathAdoSaM prabarabaladoSe tIkSNabhaiSajyam avaravaladoSe mRdubhaiSajyaM madhyabaladoSe madhyabhaiSajyamavacArayet / ityAturasya baladopapramANavijJAnahetoH parIkSA darzitA / / athAturasyAyuHpramANavizAnahetoH parIkSAM dazayati-AyuSa ityaadi| atrAturasya priikssetynuvrtte| tenAyuSaH pramANavijJAnahetorAturasya ayaJca stokanyUnAdhikazatAyuSAM bAlyAdivibhAgaH kartavyaH / yepAntu viMzativarSAdi paramAyuSo mAnam, na teSAM tadanumAnena vayobhedaH, te hyaprAptamadhyAvasthA eva niynte| prakRtyAdivibhAgena shriirblpriikssaamuktaamupsNhrti-evmityaadi| doSabalantu yathA zarIrarUpadezaparIkSayA parIkSyam, tdaah-vikRtibletyaadi| zarIrabaladoSavalaparIkSArtha zarIraparIkSAM prati jJAnamabhidhAya punarAyuHpramANazAnAtha zarIraparIkSAmatidizati-AyuSa ityaadi| indriyeSdhiti indriysthaanaadhyaayessu| tandriye varNAdivikRtyA riSTarUpahasitamAyurjJAtavyam, jAtisUtrIye zArIre ca janma. pratibaddhaH lakSaNairdIrghAyuSya jJAtavyam // 104 // 215 For Private and Personal Use Only
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1714 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam kAlaH punaH saMvatsarazcAturAvasthA ca dvidhaa| tatra saMvatsaro dvidhA tridhA Sor3hA dvaadshdhaa| bhUyazcAtaH pravibhavyate tattatkAryamabhiptamIkSya / tatra khalu tAvat Sor3hA pravibhajya kaarymupdekssyte| hemanto grISmo varSAzceti zItoSNavarSalakSaNAstraya tako bhvnti| teSAmantareSvitare sAdhAraNalakSaNAstrayaH RtavaH prAvRTazadvasantA iti| prAvRDiti prathamaH pravRSTaH kAlaparIkSA punarindriyeSu indriyasthAne'riSTeSu jAtisUtrIye cAdhyAye lakSaNAnyupadakSyante / ityAturasya parIkSyavizeSasya yathA parIkSitavyakhaM taduktaM bhavati // 104 gaGgAdharaH-atha kAraNAdiSu parIkSyeSu madhye dezAnantaryAt parIkSyavizeSakAlo yathA parIkSitavyastadAha-kAlaH punrityaadi| cazabdaH smuccye| dvidheti aynbhedaat| tayoH prayojanAbhAvAt tasyAzitIye coktakhAt pratiniyataphaloktakhAcAtra dvividhatvaM na vikRtya tridhAkhAdikaM vivRNoti-bhUyazcAta ityaadi| bhUya iti tasyAzitIye savvamuktaM bhUyo bahulaJcAra prvibhjyte| tridhAdipratiniyatakAyaM vakSyamANaM Sor3hAlapavibhAge / tridhA dharmasyAvAntarakhAt sAdhAraNavAda vA tridhAvaM darzayati-hemanta ityaadi| hemantAdayastrayo yogarUDhAH, yaugikatvaM drshyti-shiitossnnetyaadi| atra kramAnvayo bodhyH| zItalakSaNo hemantaH uSNalakSaNo grISmaH vaSalakSaNA varSA iti trayaH RtvH| nepAM hemantagropmavANAmantareSvabhyantareSu-itare saMjJAntarAH sAdhAraNalakSaNA mandazItalakSaNA zarat, mandoSNalakSaNo vasantaH, mandavarSa lakSaNA prAT iti traya Rtaba iti| triSu ca mandazItoSNavarSalakSaNakham / nanu te ke ityataH pratilomatatrayuktyAha-prATzaradvasantA iti| etena kArttikAdayazcakhAro mAsA hemantaH shiitlkssnnH| phAlgunAdayazcakhAro mAsA grISma ussnnlkssnnH| ApAr3hAdayazcakhAro mAsA varSA vrsslkssnnaaH| teSAmantargatA sAdhAraNalakSaNA nAtizItanAtyuSaNarUpA hemantAntargatA zarat kArtikA cakrapANiH-dezaparIkSAM samApya kAla-parIkSAmAha-kAla ityaadi| saMvatsaro'yanabhedena dvividhaH, zItoSNavarSabhedena vividhaH, Rtubhedena Sor3A, mAsabhedena dvAdazadhA, pakSabhedAccaturviMza. tibhA, praharAdinA'nekadheti sheym| tattat kAryamityayanAdinA sampAdya kAryamityarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH | 1715 ; vimAnasthAnam / stasyAnubandho hi varSAH / evamete saMzodhanamadhikRtya par3a grahAyaNau dvau mAsau mandazItoSNau / evaM sAdhAraNalakSaNo nAtizItanAtyuSNarUpI groSmAntargato vasantaH phAlgunacaitramAsau mandoSNazItalakSaNau / evaM nAtizItanAtyuSNarUpA varSAntargatA mAhRd ASAr3ha zrAvaNau dvau mAsau mandavarSalakSaNau / taditare ca dvizo mAsA hemantagrISmavaSasaMjJA eva na tvanyasaMjJAH / teSAmantareSviti vacanena kArttikAgrahAyaNayordemantasaMjJAvat zaratusaMzA, phAlguna caitrayo grISmasaMjJAvad vasantasaMjJA, ASADha zrAvaNayorvaSasaMjJAvat prAvRTsaMjJA, na tu zaradAdisaMbhava na hemantAdisaMjJati zaradAdisaMkhyA hemantAdisaMAnAM bAdhitatvavacanAbhAvAt / nanu kathaM prAvRDhacyate ityata Aha- prADitItyAdi / mAka hRT hRSTeH kAla iti pRSodarAditvAt prAT ityabhiprAyeNAha prathama iti athavA praH prakRSTo dRSTeH kAla iti pRSodarAditvAd AkArAgame'pi prAvRT; ityabhiprAyeNAha mavRSTeH kAla iti / nanvatra prAvRSi sAdhAraNatvaM kimityata Aha-- tasyetyAdi / tasya pravRSTeH kAlasyAnubandho'nurUpeNa bandho varSA iti / nAtizItanAtyuSNavAt sAdhAraNataM khyApitam / na tasyAzitIye pUrvvamuktaM hemanta ziziravasanta grISmavarSAzarada iti SaDutava uktA atra khanyathA kathamucyate ityata Aha- evamete ityAdi / evamanayoktarItyA ete zaraddhemantavasantagrISNaprAvarSAkhyA ye patavo vibhajyante te saMzodhanamadhikRtyaiva natu caryyAmadhikRtya caryyAmadhikRtya punaruktAstasyAzitIye himazizirAdayaH Sar3iti bhAvaH / nanu saMzodhanaM yadevamukteSu SaTsveva pu vidhIyate tadA tadAtmakatvAdeva himazizirAdirUpeNa vibhakteSvapi tat saMzodhanaM sampadyate na hyevaM vibhaktAH SaDutavastathAvibhaktapayatiriktaH kAlo hi na sAdhAraNa iti anatizItoSNavarpaH / prAvRSaM vibhajate-- prAvRDityAdi / 'prathamapravRSTaH zabdena ASAdazrAvaNAducyete / etacca dvimAsatvamRtubhedakamAdi kRtvA zeSamAsadvikena varSAdayo yathAkramaM jJeyAH / ayaJca Rtukramo na rasotpattyAdau, kintu zarIrazodhane pravRttAveveti darzayatA 'saMzodhanamadhikRtya' ityuktam, evameva ca kramaM siddhau vakSyati - "prAvRT zukranabhau jJeyau zaraTUrjasahau punaH / tapasyazca madhuzcaiva vasantaH zodhanaM prati" / asminnRtukrame ziziro nAsti / ye tu -- gaGgAyA dakSiNe kUle varSA bahu bhavati, tena tatra prAvRDrAdikramaH / gaGgottara kUle zItaM bahu bhavati, tena, tatra hemanta zizirau bhavataH / uktaM hi kAzmapena yat- "bhUyo varSati parjanyo gaGgAyA dakSiNe jalam / tena prAvRr3a-varSAkhyau Rtu teSAM prakalpitau / gaGgAyA uttara kUle himacadambusaGgame / bhUyaH zItamatasteSAM vasantazizirAvRt" iti / etacca na, atra 'saMzodhanamadhikRtya' iti vacanAt / 1 ; For Private and Personal Use Only
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1716 caraka saMhitA | | roga bhiSagajitIyaM vimAnam vibhajyantai RtavaH / tatra sAdhAraNalakSaNeSvRtuSu vamanAdInAM pravRttirvidhIyate nivRttiritareSu ca / sAdhAraNalacaNA hi mandazItoSNavarSatvAt sukhatamAzca bhavanti avikalpakAzca zarIrauSadhAnAm / itare punaratyarthazItoSNavarSatvAda duHkhatamAzca bhavanti vikalpakAzca zarIrauSadhAnAm // 105 // saMvatsarAtirikto'stIti canna teSu SaTsu RtuSu na saMzodhanavidhireva caryyAvidhiniSedho sambhavataH / nanu kiM hemanta zizirAditayA vibhakteSu saMzodhanavidhiniSedhau na sambhavata ityata Aha-tatretyAdi / sAdhAraNalakSaNeSvRtuSu arthAt triSu zarad santamAnusaMzakeSu itareSu hemantamAtrasaMgrISma mAtra saMzavarSAmAtrasaMjJakeSu nirRttirniSedho vidhIyate ityanvayaH / etau tu na hemanta zizirAdivayA vibhakteSu triSu triSu smpdete| tathA vibhAgo hi sahaHsahasyau hemantaH, tapastapasyau ziziraH, madhumAdhavau vasantaH syAt; zukrazucI tu grISmaH, nabhonabhasyau varSAH, azvayukakArttikau zaraditi tvayanAdinAvadhi bodhyam / tathA vibhaktAnAmantyAntyAnAmRtUnAmAdimAdimamAsa - sahitAdimAdimattva ntimAntima- mAsarUpadvimAsAtmako hyevaM vibhakta Rturiti / nanu kathaM sAdhAraNalakSaNeSu vamanAdInAM pravRttirvidhIyate nivRttisthitareSvityata Aha- sAdhAraNetyAdi / mandatyAdi / mandazabdo'lpavacanaH, zItAdiSu pratyekamancIyate / sukhatamAH sukhaanakatamAH prANinAM sambandhe bhavanti / zarIrauSadhAnAM prANinAM zarIrANAm avikalpakA bhAvAntarAkalpakAH auSadhAnAJcAvikalpakAH saMzodhanArtha kRtauSadhAnAM guNAntarAkalpakAH / hi yasmAt tasmAt sAdhAraNalakSaNeSu vamanAdInAM pravRttirvidhIyate / itare punariti hemantamAtrAdisaMjJakAstu traya Rtavo'tyarthazItoSNa varSa khAt / pauSamAghAtmaka hemanto 'tyartha zItakhAd duHkhatamaH, vaizAkha jeSTharUpo grISmastvatyarthauSNakhAd duHkhatamaH, bhAdrAzvinarUpAstu varSA ativarSakhAd duHkhatamA bhavantIti / tathAvAcca zarIrauSadhAnAM vikalpakAr te bhavanti / prANinAM zarIrANAM bhAvAntarakalpakAH auSadhAnAM saMzodhanArtha / yadi dezakRto'yaM bhedaH syAt, tadA tameva bhedakaM brUyAt na saMzodhanam / sena, kAzyapokavesabhedena prAvRr3Adikramo na tAvadihAbhimataH / avikalpakAzca zarIrauSadhAnAmiti, na zarIrasma kRtrimatA ApatitaguNena bhedakAstathaiauSadhasya va na pramANotkarSApakarSabhedakArakA ityarthaH, vikalpakA For Private and Personal Use Only
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimaansthaanm| 1717 tatra hemante hyatimAtrazItopahatatvAccharIramasukhopapannaM bhavatyatizItavAtAdhmAtamatidAruNIbhUtamavaruddhadoSaJca cha / bheSajaM punaH saMzodhanArthamuSNasvabhAvamatizItopahatatvAnmandavIryyatvam aapdyte| tasmAt tayoH yoge saMzodhanamayogAyopapadyate zarIramapi ca vAtopadravAya // 106 // ___ grISme punarbhRzoSNopahatatvAccharIramasukhopapannaM bhavatyuSaNakRtauSadhAnAM guNAntarakalpaphAzca bhavantIti yasmAt tasmAdvamanAdInAM nivRttiritareSu vidhIyate iti // 105 // - gaGgAdharaH-nanu kathaM hemantAdayo duHkhatamA vikalpakAzca zarIrauSadhAnAM bhavantItyata aah-ttretyaadi| teSu hemantagrISmavarSAkhyeSu tripu RtuSu madhye hemante pauSamAdharUpe hi yasmAt zarIramatimAtrazItopahatakhAt asukhopapannam atizItavAtAdhmAtamatimAtrazItavAtAbhyAM yutam atidAruNIbhUtamatiraukSyakakezAdimatsayA kaThinIbhUtam varuddhadoSam avaruddhavAtakaphAdikaM bhavati ityatimAtrazItopahatasAdikaM zarIravikalpakakhopadarzanaM taizcAsukhopapannatvaM duHkhatamalopadarzanam / auSadhAnAM vikalpakatvaM darzayati-bheSajaM punrityaadi| saMzodhanArthamityanena saMzamanArthamapi bheSajam atizItopahataM mandavIrya syAditi sUcyate / na tu tat prtissidhyte| nanu mandavIyatve khauSadhAnAM kA hAnirityata aahtsmaadityaadi| tasmAt zarIrasya zItavAtAdhmAtakhAtidAruNIbhUtalAvaruddhadoSakhAdauSadhasya zItopahatatvena mandavIryakhApannavAcca tayoH prANinAM zarIroSadhayoH saMyoge upasevanena saMyoge saMzodhanaM vamanAdikriyA ayogAya apravRttaye uppdyte| nanvayoge kA hAnirityata Aha-zarIramapi cetyaadi| vAtopadravo vAtajanita upadravaH // 106 // gaGgAdharaH-haimantikasaMzodhane doSaM darzayitA praiSmikasaMzodhane doSa darzayati-grISme punrityaadi| bhRshossnnkhophtkhaat| zarIraM grISmAtmakA* zarIrauSadhAnAmiti yadAtyayikaravenAvazyakarttavyA bhavanti vamanAdayaH, tadoSadhasya kRtrimaguNopadhAnena yathAvakSyamANena, tathA zarIrasya ca vikarupakA bhavanti // 105 // cakrapANiH-yathA hemantAdiSu duHkhamattvaM bhavati, tadAha-tatra hemanta ityaadi| Avaddha* bhAvadoSamiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1718 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam vaataatpaadhmaatmtishithilmtyrthprviliindossm| bheSajaM punaH saMzodhanArthamuSe svabhAvamevAtyuSNAnugamanAt tIkSNataratvam Apadyate / tasmAt tayoH saMyoge saMzodhanamatiyogAyopapadyate zarIramapi pipAsopadravAya // 107 // __ varSAsu tu meghajAlAvatate gUDhArkacandratAre dhArAkule viyati bhUmau paGkajalapaTalasaMvRtAyAmatyarthopaklinnazarIreSu bhUteSu vihatasvabhAveSu ca kevaleSvauSadhagrAmeSu toyAnugatamArutopahateSu 'sukhopapannam uSNavAtAtapAdhmAtam uSNAbhyAM vAtA bhya yuktam atizithilam atyartha pravilInadoSaM prakarSeNa vilayanavanto dravAbhAvamApannA doSA yatra tat tathA bhvti| iti grISmasthAsukhatamakhapradarzanaM zarIra viklpklopdrshnshc| bheSajavikalpakavaM darzayati-bheSajaM punrityaadi| saMzodhanArthamityanena saMzamanAtheJcoktamauSadhaM tIkSNaM bhavatIti bodhyam / nanu kutaH ityata aah-ussnnsvbhaavmiti| saMzodhanArtha bheSajamuSNasvabhAvaM na hi tatsvabhAvaM vinA saMzodhanasamartha bhavati tasmAt tIkSNatarakhamuSNAnugamanAdApadyate uSNaM tabhepanamiti bhaavH| tIkSNatarakhApannatve bheSajAt kA hAnirityata aahtsmaadityaadi| tasmAt grISme uSNAdhikasvabhAve zarIrasyoSNavAtAtapAdhmAtakhAtizaithilyAtyathevilInadoSakhAt uSNasvabhAvena saMzodhanAthebhaSajasya taduSNAnugamanena tIkSNa tara khaapnnvaac| tayoH zarIrasaMzodhanAthauSadhayoH saMyoge upasevanena saMyoge saMzodhanaM vamanAdikriyA atiyogAyAtipravRttaye upapadyate / nanvatiyogAt kA hAnirityata Aha- shriirmpiityaadi| pipAsayA sahopadravo vakSyamANastasyai upapadyate ityanvayaH // 107 // gaGgAdharaH- pArizeSyAt varSAsu saMzodhanadoSamAha-varSAsu khityaadi| meghAnAM jAlaiH samUharavatate vyA'ta eva gUr3hA avyaktA divArko nizi candrastArAzca yatra tasmin dhAra! kule meghavarSaNa jalAnAM dhArAbhirAkule vyApta ca viyati nabhomaNDale sati satyAzca bhUmau paGkajalAnAM paTaleH saMvRtAyAM sutarAM tata eva satsu ca bhUteSu prANiSu atra thopAlana zarIreSu vihatasvabhAveSu ca / doSamiti pratibaddha dossm| (yoriti yathota krmshriirmessjyoH| torasya toyadAnugatamAratasya For Private and Personal Use Only
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 8ma adhyAyaH / saMsargAd gurupravRttAni tama. ni ca zarIrANi / vana dAna karmma // 108 // vimAnasthAnam / * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1716 vamanAdIni bhavanti gurusamutthAnatasmAdvamanAdInAM nivRttirvidhIyate Atyayike punaH karmaNi kAmamRtuM vikalpya kRtrima - gugopadhAnena yatharttagu viparItena bheSajaM saMyogasaMskAra pramANakevaleSu kRtsneSu auSadhagrAmeSa auSadhasamUheSu toyAnugatamArutopahateSu megheSTaM toyamanugatena mArutena upahateSu satsu saMsargAdupasevanaMna tathAbhUtaprANizarIre tathAbhUtopa saMyogAt gurupravRttAni vamanAdyauSadhAni bhavanti teSAM zarIralAghavakarI pravRttina bhavati vamanAdInAmiti bhAvaH / tena tu kA hAnirityata Aha-- gurusamutthAnatamAni cetyAdi / gurogau svaguNasya samutthAnaM yatra tad gurusamutthAnam atizayena tatheti gurusamutthAnatamAni zarIrANi / tasmAduktAt Rtuye doSAt varSAbhAgAnteSu varSAsu pUrvvabhAgaM prAkAlaM vihAyottarabhAgarUpavarSAnteSu triSTaSu tena hemantamAtragrISmamAtravarSAmAtreSu RtuSu triSu vamanAdInAM nivRttirvidhIyate / nanveteSu varSAbhAgAnteSTatuSu triSu yadyAtyayiko vyAdhirutpadyate saMzodhanasAdhyazca bhavati tatra tadApi kiM vamanAdipravRtti vidhIyate ityata Aha-na cedAtyayike kamrmeti / Atyayike haThAdatyaya kare alasakAdike cedyadi vamanAdikarma na syAt tadA teSu triSu varSAnteSu RtuSu manAdInAM nivRttirvidhIyate // 108 // gaGgAdharaH- nanu tarhi yadyAtyayike vyAdhau vamanAdikamma vidhIyate teSu tripRtuSu tadA tatadRtuSu pravRttamanAdInAmayogAdayo dopA bhavantu taizva vAtopadravAdiyuktaM zarIraM bhavatu ityAzaGkAyAmAha - - Atyayike punarityAdi / Atyayike tu karmmaNyapi varSAbhAgAnteSu triSTatuSu na sAdhAraNalakSaNeSu triSTatufore saMzodhanArthaM bheSajaM prayojayet / parantu varSAbhAgAntaM taM tamAtyayikakampanam Rtu kAmaM yathAbhilASaM yata saMzodhanamabhimataM yuktatvena bhavati tathAvidharUpeNa vikalpya vizeSeNa tadAturavyAdhivaladehavalAdyanusAreNa vivicya saMzodhanArthaM prayoktavyaM bheSajaM tadghaTakadravyANAM saMyogasya saMskArasya ca zca saMsargaH / tasnAd gurupravRttInIti guroryathA na sukhakAriNI pravRttirbhavati, tathAtrApItyarthaH toya toyadAnugatamArutasaMsargAda gurupravRttInIti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| rogabhiSajitIyaM vimAnam vikalpenopapAdya pramANavIryasamaM kRtvA tataH prayojayeduttamena yatne nAvahitaH // 106 // AturAvasthAsvapi ca kAryAkArya prati kAlAkAlasaMjJA, tad yathA-asyAmavasthAyAmasya bheSajasyAkAlaH kAlaH punarasya iti / etadapi hi bhavatyavasthAvizeSeNa, tasmAdAturAvasthAsvapi kaalaakaalsNjnyaa| tasya parIkSA muhammuhurAturasya sarvAvasthApramANasya ca vizeSato yathattu guNaviparItena hemante uSNaguNena grISme zItaguNena varSAsu lAghavaguNena kRtrimaguNopAdhAnena kalpanena upapAdya nirmAya pramANavIryasama tadauSadhaM tattadRtunA saha pramANavIryAbhyAM samaM kRtvA'vahito'vadhAnavAn bhiSak uttamena yatnena na khavahelayA prayojayet / ityevaMprakAreNAturasya parIkSA saMvatsarakAlataH kaaryaa|| 109 // gaGgAdharaH-athAturANAmavasthA ca kAla iti yaduktaM tatazcAturaparIkSAM drshyti-aaturaavsthaasvpiityaadi| AturasyAvasthAsu jvarAdau sAmakhanirAmakhajIrNasavaiSamyAdyAkhyAsu kArya prati bheSajavizeSasya kAlAkAlasaMjJA akArya prati ca kaalaakaalsNshaa| tAM tAM vivRNoti-tad yathetyAdi / asyAmavasthAyA yathA jvarAdau vyAdhau sAmavAvasthAyAm asya bheSajasya mukhyabheSajasyAkAlaH, kAlaH punarasya toyapeyAdisaMskArakatayA gauNabheSajasya / ityevaM cikitsitAdiSu yasyAM yasyAmavasthAyAM yad yad bhaiSajyaM vidhAtavyaM tasyAM tasyAmavasthAyAM tasya tasya bheSajasya kAlo'kAlastu taditareSAm ityunneyam / nigamayati pratijJAM-tasmAdityAdi / tasya kAlAkAlasya parIkSA / kiMvA bahupratividheyapravRttIni guruprvRttiini| gurusamutthAnAnIti saMzodhanakliSTAni zarIrANi / tadA mahatA prayatnena cireNa kAlena prakRti praapnuvntiityrthH| varSAbhAgAnteSviti hemntgriissmvrssaasu| hemantAdidhvanyAtyayikavyAdhau saMzodhanaM darzayannAha-na cedityaadi| vikalpyeti alpaguNayuktaM kRtvaa| kRtrimaguNopadhAnaM yathA-zIte zItapratIkArArthamuSNakaraNam / uktaJca anyatra-"zIte zItapratIkAramuSNe cossnnnivaarnnm| kRtvA kuryyAt kriyAM prAptAM kriyAkAlaM mhaapyet"| Rtau pratIkAraM darzayitvA bhepjprtiikaarmaah-bhessjmityaadi| saMyogavikalpaH yathA-zIte trivRtAyA uSNena gomUtreNAlor3anam / pramANavikalpaH yathA-ayogapratIkArArtham atimaatrtrivRhaanmityaadikH| atra ca pramANavikalpastathA kartavyaH yathA viruddhapramANabheSaja For Private and Personal Use Only
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1721 vizeSAvekSaNaM ythaavbhessjpryogaarthm| na hyatipatitakAlamaprAptakAlaM vauSadhamupayujyamAnaM yaugikaM bhvti| kAlo hi bhaiSajyaprayogaparyAptimabhinivarttayatyeva // 110 // pravRttistu prtikrmsmaarmbhH| tasya lakSaNaM bhiSagauSadhAturaparicArakANAM kriyAsamAyogaH // 111 // muhurmuhurityAdi spaSTam / kuta Aturasya sarvAvasthAvekSaNaM yathAvadabheSajaprayogArtham / muhurmuhuH kArya tadavekSaNaM vinApi kiM bheSajaprayogo yathAvanna yujyate ityata Aha-na hytiityaadi| atipatitakAlamatItakAlamaprAptakAlaM vA bheSajamupayujyamAnaM na yasmAda yaugika samyag yogAya bhavati parantu kAlAtyaye'prAptakAle vA upayogAbheSajamayogAtiyogamithyAyogebhyo bhavatIti bhAvaH / nanu kasmAt kAlAtyaye'prAptakAle vApyupayujyamAnaM bheSajaM na yogikaM bhavatItyata Aha-kAlo hiityaadi| bhaiSajyetyupalakSaNamAyurvedazAstrakhAt tena sarveSAmapi prayogasya paryAptiM sarvatobhAvenAptiM yogamabhinivvatteyati janayati yuktyA bhUtAnAM pariNAmakAraNavAdityunneyam / iti kAlaparIkSA darzitA // 11 // __gaGgAdharaH-atha kAraNAdiSu dazasu parIkSyavizeSeSu kAlAvantaryAt parIkSyavizeSaH prdshyte| pravRttiyethA parIkSitavyA tathA darzayati-pravRttisvityAdi / pratikarmaNo vyAdhipratikArasya laGghanAdurapakramAdeH samArambhaH samyak vAGmanaHzarIrANAM prvRttibhirupkrmH| tasya vijJAnArthamAha-tasya lkssnnmityaadi| bhiSagAdInAM catuNAM pAdAnAM kriyANAM samAyogaH samavAyaH / bhiSagAdyanyatamakriyAyogAbhAve pravRttihAniH ityavagamyate ctusspaadopaadaanen| ityuktaM yathA parIkSyavizeSaH prattiH parIkSitavyA tat // 111 // melakaH kAlaH syAt, tathA, saMyogavikalpazca kartavyaH, yathA viruddha vIryabheSajamelakaH kAlaH syAditi darzayannAha-pramANavIryasamaM kRtveti| AturAvasthAlakSaNakAlamAha- AturetyAdi / tamrodAharaNam - navajvare na kapAyakAlaH, atikAntaSar3ahe ca kapAyakAla ityaadi| bhaiSajyaprayogaparyAptimiti bheSajaprayogasAdhyasiddhimityarthaH // 106-110 // cakrapANiH-kAlamabhidhAya krameNa prAptAM prvRttimaah-prvRttistvityaadi| pratikamma cikitsA // 111 // For Private and Personal Use Only
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1722 crk-sNhitaa| rogabhiSajitIya vimAnam upAyastu bhiSagAdInAM sauSThavamabhisandhAnaJca samyaka / tasya lakSaNaM bhiSagAdInAM yathoktaguNasampadbhirdezakAlapramANasAtmyakriyAdibhizca siddhikAraNaiH samyagupapAditasyauSadhasyAvacAraNamiti // 112 // evamete daza parIkSyavizeSAH pRthaka pRthaka parIkSitavyA bhvnti| parIkSAyAstu khalu prayojanaM prtipttijnyaanm| pratipattirnAma yastu vikAro yathA pratipattavyastasya tathAnuSThAnajJAnam / gaGgAdharaH-atha parIkSyavizeSazcoSAyo yathA parIkSitavyastathA darzayati--- upAyasvityAdi / bhiSagAdInAM kAraNAdInAM caturNAm / tasyetyAdi / bhiSagAdInAM bhiSagauSadhAturaparicArakANAM yathoktaguNasampadbhiH khuDDAkacatuSpAdoktAnAM guNAnAM smpdbhiH| Adipadena prakRtyAdiparIkSaNAnAM grahaNam / samyagupapAditasya samyagupakalpitasyopayujyamAnasya caussdhsyaavcaarnnmupsevnm| tena cAnumIyate bhiSagAdInAM sauSThavama bhisandhAnaJceti // 112 // gaGgAdharaH-atha kazcAtra parIkSyavizeSaH kathaJca parIkSitavya iti praznadvayasya uttarArtha kRtAM, tasya yo yaH parIkSyavizeSo yathA yathA parIkSitavyaH sa tathA tathA vyAkhyAsyate iti pratijJAM, samAptumupasaMharati- evmityaadi| ete daza kAraNAdirUpA bhipagAdayo daza parIkSyavizeSAH, iti kazcAtra parIkSyavizeSa iti praznasyottarasamAptivacanam / pRthaka pRthak parIkSitavyA iti kathaJca parIkSitavyA iti praznasyottaravacanasamAptivacanamiti / 0 / atha kiMprayojanA ca parIkSeti prazasyottaramAha- priikssaayaarikhtyaadi| pratipattijJAnamiti / nanukA pratipattirityata Aha ---pratipattirnAmetyAdi / pratipadyate'neneti pratipattiH zAstra, tadiha vivakSyate-- ya ityaadi| yo vikAro yathA pratipattavyaH zAstrato vA pratyakSAnumAnAbhyAM vijJAtavyastasya vikArasya tathAnuSThAnaM tadupayogibhirupakramAdibhirupAcaraNaM jJAyate'neneti tathAnuSThAnajJAnaM zAstraM, tacchAstrasya jJAna prayojanaM saMzodhanaM kAmayamAnA bhiSajaH parIkSya parIkSAyAmiti yAkhyAnaM cakrapANiH-pariziSTamupAyamAha-upAya ityaadi| yathoktaguNasampadbhirityanena sauSThavamuktam // 112 // cakrapANiH-dazetyAdinA tu samyagabhividhAnaM aate| kimprayojanA parIbhetyasyottaram For Private and Personal Use Only
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1723 yatra khalu vamanAdInAM pravRttiryatra ca nivRttistadvagrAsataH siddhiSu uttarakAlamupadecyate sarvam / pravRttinivRttilakSaNasaMyoge khalu gurulAghavaM saMpradhA- samyagadhyavasyedanyataraniSThAyAm / santi hi vyAdhayaH zAstreSatsargApavAdairupakramaM prati nirdiSTAH / tasmAd gurulAghavaM sampradhArya samyagadhyavasyedityuktam // 113 tanna yauktikaM tacchAstrajJAnena hi saMzodhanakAle yadi kAraNAdInAM jJAnaM na phalati tadA kathaM sNshodhyediti| tasmAt karmANi kRtA pratipAdyapratipattiH pratipattavyo'rthastasya jJAnaM tadiha prasaGgAt Ayurvedai yo vikAro yathA pratipattavyastasya vyAdhestathAnuSThAnasya jJAna pratipattijJAnamiti kiMprayojanA parIkSeti prshnsyottrm| atha ka ca vamanAdInAM pravRttiH ka ca nivRttiriti praznadvayasyottaramAha-yatra khlvityaadi| siddhiSu siddhisthaane| iti ka ca vamanAdInAM pravRttiH ka ca nittiriti praznadvayasyottaram / / atha pravRttinivRttisaMyogena kiM naiSThikamiti praznasya uttrmaah--prvRttiityaadi| ekasmin puruSa vamanAdInAM pravRttilakSaNaM vamanAdisAdhyarogo nivarttate vartate cAparo vamanAnaharogo'tastu vamanAdInAM tatra pravRttinivRttyorlakSaNayoH saMyogo mizrastadA tatra gurulAghavaM pravRttilakSaNasya kiM gauravaM nivRttilakSaNasya lAghavam, kiM nivRttilakSaNasya gauravaM pravRttilakSaNasya . lAghava miti sampradhAr2yA pravRttilakSaNasya gauravaM nittilakSaNasya lAghavaM yadi sampradhAyyate tadA, yadi vA nivRttilakSaNasya gauravaM pravRttilakSaNasya lAghavaM sampradhAyyate tadA, tadanyataraniSThAyAM gurulakSaNasyaikasya nizcaye samyag laghulakSaNAhI pravRttimutsRjya gurulakSaNAhI prattimavadhAyya vyavasyet / nanu laghulakSaNAhI pravRttiM yadutsRjet tat kathaM vijJa yaM tata Aha-santi hiityaadi| hi yasmAt zAstreSu vyAdhaya upakramaM prati utsargApavAdaistyAgopAdAnai nirdiSTAH / sampadhAyetyAdivAkyAtha drar3hayati tasmAdityAdi // 113 // parIkSAyAstvityAdi / pratipattizabdArtha vibhajate- ythetyaadi| pratipattavya ityanuSTAnena yojyitvyH| 'kva ca vamanAdInAM pravRttiH, kva ca nivRttiH' ityasyottaramatidezenAha-yatra svityAdi / 'pravRttinivRttilakSaNasaMyoge kiM naiSTikam' ityasyottaram-pravRttItyAdi / adhyavasyedityadhyavasAyaM kuryAdi. tyrthH| anyataraniSThAyAm ityanyatararUpAvasthAyAm / atra gurulAghave jJAte gurupratikriyAnizcayo. For Private and Personal Use Only
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1724 crk-sNhitaa| (rogabhiSajitIyaM vimAnam - yAni tu khalu vamanAdiSu bheSajadravyANyupayogaM gacchanti taanynuvyaakhyaasyaamH| tad yathA--phalajImUtakekSvAkudhAmArgavakuTajakRtavedhanaphalAni, phalajImUtakekSvAkudhAmAgavapuSpapatrANi, Aragvadha-vRkSaka-madana-svAdukaNTakapAThA pATalA-zArGgaSTA:mUrkhAsaptaparNa-naktamAlapicumaIpaTola-suSavIguDUcI- citrakasomavalkazatAvarIdvIpizigra mUlakaSAyaizca, mdhukmdhuukkovidaarkrbudaar-niip-niculvimbiishnnpusspiiprtykpusspii-sdaapusspiikssaayaishc| gaGgAdharaH- kAni ca vamanAdInAM bhejadravyANi upayogaM gacchantIti praznasyottaramAha--yAni vityaadi| phaletyAdi / phalaM madanaphalam / jImUtaka ghosskbhedH| ikssvaakustiktaalaabuH| dhAmAgavaH pItaghoSakabhedo vaamkkhaannehaapaamaargH| kuTajaH svnaamprsiddhH| kRtavedhanaM josnikA.zvetaghoSakasteSAM phlaani| phalaM madanaM / jImUtakaH kSudraghoSakaH / ikSvAkustiktAlAbuH / dhAmArgavo ghoSaka: pIta eSAM puSpapatrANi / etena phalajImUtakekSvAkudhAmArgavANAM phalapuSpapatrANi, kuTajakRtavedhanayoH phlaani| AragavadhaH zonAluH / vRkSakaH kuTajaH / madanaM mdnkssH| khAdukaNTakaH vaikngktH| pAThA aaknaadiH| pATalA pATalimUlam / zAGgaSTA rktgunyjaa| mUrvA muucimukhii| saptaparNaH sptcchdH| naktamAlo naattaakrnyjH| picumo nimbH| paTolam / suSavI parNAsabhedaH / guDUcI cchinnruuhaa| citrakaM svanAmakhyAtam / somavalkaH shvetkhdirH| zatAvarI shtmuulii| dvIpi vyaaghrii| zigruH zobhAJjanastasya mUlam / eSAM kaSAyaiH taani| madhukaM yaSTImadhu / madhUkaM gur3apuSpam / kovidAraH shvetkaanycnH| kavvu dAro rktkaanycnH| nIpaH kdmbH| nicula ijjlH| vimbI vimbaphalam oSThopamAphalamiti yAvat / zaNapuppI ghnnttaarvaa| pratyaka puSpI apaamaargH| 'nukto'pi jJAyate / tena zAstrAntare gurupyAdhipratIkAraniSTAyAmadhyavasAyaM kuryAditi sAkSAnna kRtaH / etameva guruvyAdhipratIkAraM laghuvyAdhivyutpAdakavacanabhaGga yantareNAha-santi hItyAdi / samyagaTa.va. syediti, utsargalaghu prityjyaapvaadgurumupkrmytyaadhyvryet| "balavantamupadravam" ityAdinA hi durbalaM parityajya balavaJcikitsAmabhidhAsyati // 113 // cakrapANiH-samprati kAni ca vamanAdiSu bheSajavyANi saMyogaM gacchantItyasyottara-- yaaniityaadi| zASTiA gujaa| somavalkaH khdirH| dvIpI kaNTakArI, dvIpizarariti pAThe For Private and Personal Use Only
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH 1725 vimAnasthAnam / elAhareNupriyaGga -pRthvIkAkustumburutagaranaladahIberatAlIzozIrakaSAyaizca, ikSukANDekSvikSubAlikAdarbhapoTagalatagarakAlakRta - kaSAyaizca, sumanAsaumanasyAyanIharidrAdAruharidrAvRzcIrapunarnavAmahAsahAnudrasahAkaSAyaizca, zAlmalIzAlmalakabhadrapaNyairAparyapodikodAla-dhanvana-rAjAdanopacitrAgopI-zRGgATikA-kaSAyaizca, pippalI-pippalImUlacavyacitrakazRGgaverasarSapa-phANita-kSIra-kSAralavaNodakaizca, yathAlAbhaM yatheSTaM vApyupasaMskRtyavartikriyAcUrNAvalehasnehakaSAyamAMsarasayavAgUyUSakAmbalikakSIropadheyAn modakAn sadApuSpI rktaarkH| elA sthuulailaa| hareNaH rennkaa| priyaGguH svanAmA / pRthvIkA sUkSmailA / kustumburuH svanAmakhyAtastadabhAve dhanIyakam / tagaraM tagarapAdikam / naladaM jttaamaaNsii| hIberaM vAlakam / tAlIzaM tAlIzapatram / uzIraM viirnnmuulm| eSAM kapAyaizca / ikSukANDaM kANDekSurnaTA iti loke / ikSuvAlikA khaagdd'ikaa| darbha ulayAmUlam / poTagalo hogalaH / tagaraM tgrpaadukaa| kAlaH kRssnnaaguru| etaiH kRtkssaayaiH| eSAM yathAlAbhaM kaSAyaizca / sumanA mAlatIpuSpam / haridrA / dAruharidrA / dRzcIraH shvetpunrnvaa| punarnavA rktpunrnvaa| mahAsahA mASaparNI / kSadrasahA mudgprnnii| eSAM yathAlAbhaM kpaayaishc| zAlmalI shaalmlvRkssH| bhadraparNI gaambhaarii| airAparNI hastiparNI hastikarNapalAza iti loke / upodikA klmbii| uddAlaH kAJcanaH / dhanvanaH dhAunIkSaH / rAjAdanaM piyaalbhedH| upacitrA bhANDI dantI vaa| gopI shyaamaaltaa| zRGgATikA shinggdd'aa| eSAM kaSAyaizca / pippalyAdInAmudakaizca yathAlAbhaM yatheSTaM yathAbhilaSitaM vA etaiH kaSAyaiH phalajImUtakAdInAM phalapuSpapatrANi kuTajakRtavedhanayoH phalAni ca upasaMskRtya bhAvayilA paktA vA vartikriyAMcUrNa vA avalehaM vA snehaM vA ghRtAdikaM kaSAyaM vA mAMsarasaM vA yavAgU vA yUSaM vA kAmbalikaM vA kSIropadheyaM vA zatAvarI deyaa| vidulo vetasaH, zaNapuSpI ghanTAravA, sadApuppI rktaarkH| kAlaGkRto kAsamaIH / poTagalo hoglH| suSavI kaarvellkH| sumanA jaatii| saumanasyAyanI jAtikalikA jAtikoSo vaa| zAlmaliko rohar3akaH, svlpshaalmlirvaa| bhadraparNI bhaadaalii| elAparNI raasnaa| - kAlaGkata iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1726 caraka saMhitA | [ rogabhiSagjitIyaM vimAnama anyAMzca bhakSyaprakArAnanuvidhAya yathAhaM vamanArhAya dadyAdvidhimanam / iti kalpasaMgraho vamanadravyANAm / kalpastyeSAM vistareNottarakAlamupadecyate // 114 // virecanadravyANi tu zyAmAtrivRccaturaGga, latilvakamahAvRnasaptalAzaGkhinIdantIdravantInAM nIramUlatvakpatrapuSpa phalAni yathAyogaM taistaiH cIramUlatvakapatrapuSpaphalairviklipsAviliptaiH, aja - gandhAzva- gandhAjazRGgI- nIriNI-nIlinI-nItaka - kaSAyaizca, prakIrthodakI masUra vidalAkampilva kaviDaGga- gavAkSIkaSAyaizca, pIlupiyAlamRdvIkA - kAzmaryyaparuSabadara dADimAmalaka - harItakImodakAn vA anyAMzca bhakSyavizeSapUpAdiprakArAn anuvidhAya / kalpasaMgrahaH varttakriyAdirUpANAM kalpAnAM saMgrahaH saMkSepaH / uttarakAlaM kalpasthAne / / 114 // gaGgAdharaH vamanAnantaryAdvirecanadravyANi yAni upayogaM yAnti tAnyAha -- virecanetyAdi / zyAmA zyAmamUlA trivRt / trivRt raktamUlA trivRt / caturaGgulaH zonAluH / tilvako lodhraH / mahAvRkSaH snuhI / saptalA zaGkhinIbhedaH / zaGkhinI zaGkhapuSpI / dantI nAgadantI / dravantI kSudradantI / eSAM kSIramUlAdIni yathAyogaM taistairajagandhAdikapAyaikhidAdInAM kSIramUlAdiSu viliptAviktiryasya yat kiptaM yaccAklitaM kalpanenAyuktaM tairupasaMskRtya vatikriyAdIn vividhAn yogAn yathAha manuvidhAya virecanArhAya virecanaM dadyAditi piNDArthaH / tatra vikliptAnAha ajagandhetyAdi / ajagandhA yamAnI / azvagandhA svanAmakhyAtA / ajazRGgI meSazRGgI / kSIriNI svanAma - khyAtavRkSaH / nIlinI nIlavuhA / klItakaM yaSTImadhu / eSAM yathAlAbhaM kaSAyaiH / prakIryA nATAkaraJjaH / udakIya karaJjaH / mamUravidalA zyAmamUlA trit / kampilkaH kamalAgur3Iti loke / viDaGgaM krimizatraH / gavAkSI gorakSakarkaTI / eSAM kaSAyairyathAlAbham | pIlupiyAletyAdi / vRvIraH zvetapunarnavA | punarnavA ulo bahuvAraH / gopI zArivA / varttikriyA varttirUpadIrghabhakSyakaraNam / tatra 'AragvadhAdi' 'vAda' pRthagvargakaraNaM prAyaH samAnaguNatAM vicchedapAThena darzayituM kRtam / kalpanaM kalpaH prayoga ityarthaH / uttarakAlamiti kalpasthAne // 114 // cakrapANi: - vikliptirdravyAntarasaMyogaH / bhavikliptiH kevalaprayogaH / tena viliptASikkitaiH For Private and Personal Use Only
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ] vimAnasthAnam / 1727 sIdhusurA vibhItakavRzcIra punarnavAvidArigandhAdikaSAyaizca, sauvIraka- tuSodaka- maireya medakamadirAmadhumadhUlakadhAnyAmla kubalabadarakhajjU ra karkandhubhizca dadhidadhimaNDodazvidbhizca, gomahiSyajAvInAJca nIramUtrairyathAlAbhaM yatheSTaM vApyusaMskRtya varttikriyAcUrNAvalehasneha kaSAya-mAMsarasayUSakAmbalikayavAgUnIropadheyAn modakAnanyAMzca bhacayavikArAn vividhAMzca yogAnanuvidhAya yathAhaM virecanAya dadyAd virecanam / iti kalpasaMgraho virecanadravyANAm / kalpastyeSAM vistareNottarakAlamupadedayate // 115 // AsthApaneSu tu bhUyiSThakalpAni dravyANi yAni yogamupayAnti teSu teSvavasthAntareSvAturANAM tAni dravyANi nAmato vistareNopadizyamAnAnyaparisaGkhyaM yAni bhavantyatibahutvAt, iSTazcAnatisaMkSepavistaropadezastantre, tatraivaiSTaJca kevalaM jJAnam, tasmAdrasata eva tAnyanuvyAkhyAsyAmaH // 116 // raktA / vidArigandhAdirdazakaH / eSAM kapAyairyathAlAbham / sIdhusuretyAdi / kuvalaM daram / iti virecanadravyANAM kalpasaMgrahaH / uttarakAlaM kalpasthAne / / 115 / / gaGgAdharaH - - atha kramikatvAdAsthApanasya yAni dravyANyupayogamRcchanti tAnyAha - AsthApaneSvityAdi spaSTam / nanu nAmato vistareNopadeze'parisaMkhyeyAni bhavanttAsthApanadravyANi tena kimityata Aha - iSTazcetyAdi / anatisaMkSepavistaropadezo hi sarvvAbhISTaH / nAmato vistareNAsthApanadravyANAM yaugikAnAmupadeze'tivistaropadezaH syAditi bhAvaH / nanvativistareNa kiM bhayam, zAnArthI hupadezaH sa cAnatisaMkSepavistaratazcettadA kathaM kRtsnaM jJAnaM syAdityata iti saMyuktAyuktairityarthaH / kSIriNI dugdhikA / klItakaM yaSTImadhu / masUravidalA zyAmalatA / prathamantu zyAmA zyAmamUlA trivRdevoktA // 115 // cakrapANiH -- bhUyiSTha kalpAnIti bahuprayogAnyabhiprAyaprayojyAni ca / iSTazvAnatisaMkSepavistaropadeza ityanatisaGgha pavistarataH zAstre kathanamiSTam, iSTaJca kevalaM jJAnamanatisaMkSepa vistArAbhidhAme'pi yaTuktam- "tasyApi yathA sAmAnyenAvasthAjJAnaM bhavati, tadapISTam " granthakarttuH zrotuzca For Private and Personal Use Only
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1728 crk-sNhitaa| (rogabhiSagajitIyaM vimAnam rasasaMsargasamavAyavikalpavistaro hyaSAmaparisaGghA yaH, samavetAnAM rasAnAmaMzAMzabalavikalpAtibahatvAt / tasmAd dravyANAJcaikadezasamudAharaNArthaM raseSvanuvibhajya rasaikaikatvena ca nAmalakSaNArthaSar3AsthApanaskandhA rasato'nuvibhajya vyaakhyaasynte|ytH aah-ttraivetyaadi| tatra nAmato vistaropadeze iSTaM kevalaM kRtsnaM jJAnamAsthApanIyayogikadravyajJAnam, tadevAnatisaMkSepavistaropadezenApi yathA bhavati tathopadeze kA hAniH ityabhipretyAha- tmmaadityaadi| nAmato vistaropadeze'tibahutvenAsthApana-dravyANAmaparisaMkhyeyatayAtivistaropadezasyAnabhISTalAdrasata eva tadativistaropadezaphalakRtasnAsthApanadravyajJAnajanakarasopadezAdeva tAni AsthApane yaugikAni kRtsnAni dravyANyanuvyAkhyAsyAmaH // 116 // ___ gnggaadhrH-rssNsrgsmvaayetyaadi| tatrApi hi yasmAt teSAM dravyANAM rasasaMsargasamavAyavikalpavistaro'parisaMvaya yaH samavetAnAM saMsRSTAnAM rasAnAm aMzAMzAnAM hInahInatarahInatamamadhyamadhyataramadhyatamAdhikAdhikatarAdhikatamAdatrazato blviklpenaatibhukhaat| tasmAt rasasaMsargasamavAyavikalpavistarasyApyaparisaMjhe prayavAd dravyANAJcaikadezasamudAharaNArtha yaugikAsthApanIyakRtsnadravyANAM jJAnajanakakaticidravyodAharaNArthaM raseSu madhurAdiSu SaTsvanuvibhajya anurasaM vibhajya rasaikaikatvena pradhAnatamaikena rasena nAmalakSaNArtha nAmArtha lakSaNArthazca par3AsthApanaskandhA rasata AsthApanasya vRkSasyeva skandhA vRhacchAkhAH paDasAstatastebhyo'nuvibhajya vyAkhyAsyante'rthAt AsthApanopayogIni ityrthH| tasmAdasata eveti rasaM prAdhAnyenoddizya rasAzrayadravyasyAnatisaMkSepavistArApadezena ityarthaH / tAnItyAsthApanopayogIni drvyaanni| atra ca rasadvArA nirdeze'pi rasasaMsargasyAtibahutvena ca kRtsnadravyanirdezavada rasasaMkSepatA syAditi kRtvA SaDabhI rasainirdezaH kartavyaH // 116 // cakrapANiH-AsthApanopayogIni cyANi darzayannAha--rasetyAdi / udAharaNArthamiti madhurAdirasasyAdhArabhUtasya dravyasyodAharaNArtham, rasepvanuvibhajyeti rasepu madhurAdiSu drvyaannaamekdeshmaadhaartyopdishyetyrthH| rasakaivalyeneti rssNsrgtven| nAmalakSaNArtha Sar3AsthApanaskandhA iti sAkSAduktAnAM jIvakAdInAM nAmArtham, tathA anUktAnAM madhurAdidvyANAM tajjAtIyatvena lakSaNe. nAsthApanayogidravyasamUhA vyAkhyAsyanta iti / kiMvA nAmalakSaNArthamiti nAmajJAnArtham / samUharasato'nuvibhajyeti anuktaJca madhurAdirasatayA nihizyetyarthaH / * rasa kaivalyena iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1726 Sar3a vidhamAsthApanamekarasamityAcakSate bhiSajastad durlabhatamaM saMskRSTarasabhUyiSThatvAd drvyaannaam| tasmAnmadhurANi madhuraprAyANi mayuraprabhAvaprAyANyapi ca madhuraskandhe madhurANyeva kRtvopdekssynte| tathetarANi drvyaannypi| tad yathA--jIvakarSabhako jIvantI vIrA tAmalakI .kAkolI kSIrakAkolI 8 mudgaparNI mASaparNI drvyaanni| nanu kutastathA vyAkhyAsyante ityata Aha ---yata ityaadi| eko raso yatra tdekrsm| tattviti ekarasamAsthApanaM durlabhatamaM kuta ityata Aha-saMsRSTetyAdi / tasmAdityAdi / tasmAt dravyANAM saMsRSTarasabhUyiSThatvena ekarasadravyANAM durlabhatamatvena ekarasAsthApanasya durlabhatamasAt / madhurANi yAni dravyANi madharaprAyANi ca yAni dravyANi madhuramabhAvaprAyANyapi ca yAni dravyANi tAni sarvANi madhurANi kRtvA madharaskandhe AsthApane upadekSyante / tathetarANi amlAdIni dravyANi upadezyante, amlAni ca yAni dravyANi amlavahulAni ca yAni dravyANi amlaprabhAvaprAyANyapi ca yAni dravyANi tAni savANi dravyANi amlAni kRtvA amlaskandhe AsthApane updekssynte| evaM lavaNAni lavaNabahulAni lavaNaprabhAvaprAyANi lavaNaskandhe lavaNAni kRtvA, kaTukAni kaTukabahulAni kaTukaprabhAvabahulAni ca kaTukaskandhe kaTukAni kRtvA, tiktAni tiktabahulAni tiktaprabhAvabahulAni tiktaskandhe tiktAni kRtvA, kaSAyANi kaSAyavahulAni kapAyaprabhAvabahulAni kapAyaskandhe kapAyANi kRkhopadezyante iti pratizA / / tathopadizati-tad ythetyaadi| jIvakarSabhakAvityAdi / vIrA kssiirkaakolii| ayaJca madhurAdirasena dravyagaNanirdezaH-madhurAdirasena madhurAdirasadvyagaNanirdezo madhurAdevakarasasyaiva dravyasya saMgraho yathA parairAkhyAyate, tathAsmAbhirapISyate, kintu yadapi rasAntare satyapi madhurAdipradhAnam, yadvA dravyaM madhurAdikAryakAri vipAkaprabhAvAt, tadapi madhurAdigaNa evAsmAbhiH paThanIyamiti darzayannAha-yat vityaadi| AsthApyate'neneti AsthApanaM jIvakAdi dravyam / ekarasamiti shuddhaikrsm| mdhurpraayaanniityutkRssttmdhurrsaaniiti| evamamlaskandhAdiSvamlAdInyapi bodhyAnIti tathetarANi' itipadena darzayati / bhIru jAlAndharaM * itaH paraM bhIru ityadhikaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1730 crk-sNhitaa| rogabhiSagajitIyaM vimAnam zAlaparNI pRzniI zaNaparNI (r) medA mahAmedA karkaTazRGgI zRGgATikA cchinnaruhA cchanAticchatrAzrAvaNI mahAzrAvaNI sahadevA vizvadevA zukkA kSIrazuklA balAtivalA vidArI kSIravidArI mahAsahA kSudrasaharNyagandhA azvagandhA payasyA vRzcIrapunarnavAvRhatIkaNTakArikaraNDamoraTazvadaMSTrAsaMharSAzatAvarIzatapuSpAmadhUkapuSpI - yaSTImadhumadhUlikAH, mRdvIkA-khajUraparUSakAtmaguptA-puSkaravIjakazerukarAjakazerukarAjAdana-katakakAzmaryazItapAkyodanapAkItAlakhajaramastakevinubAlikAdarbhakuzakAzazAligundra kaTakazaramUla-rAjakSavakarNyaproktAH, dvAradA bhAradvAjI vanatrapuSyabhIrupatrI karkaTIzRGgI kaakdd'aashRnggii| zRGgATikA shRnggaattkH| chatrAticchatre prasiddha, zatAhA-madhurike iti pre| zrAvaNI shvetmunndderii| mahAzrAvaNI raktamuNDerI / sahadevA piitpusspdnnddotplaa| vishvdevaa'runnpusspdnnddotplaa| zuklA zuklavarNA niHkSIrA vidArI / kSIrazuklA svalpakSIrA vidaarii| valA zvetavalA / ativalA gorksstnnddulaa| vidArI niHkssiirbhuumikussmaannddH| kSIravidArI bahukSIrabhUmikuSmANDaH / mahAsahA zvetakuruvakaH / kSudrasahA rktkuruvkH| RSyagandhA vRddhadArakaH RSijAGgalikI vA / azvagandhA svnaamkhyaataa| payasyA apusspii| vRzvIraH shvetpunrnvaa| punarnavA rktpunnevaa| mosTaH krnnmorttH| saMharSA vandAkaH / madhUkapuSpI madhukabhedaH / madhUlikA markaTahastatRNa iti khyaatH| kazerukazcizcAikaH / rAjakazeruH kazerureva ! rAjAdanaM piyAlaH / katako nimmelaH / zItapAkI kaakoliiprbhedH| odanapAkI niiljhinnttii| tAlamastakaM khajUM ramastakaJca itynvyH| darbha ulumUlam / zAliH haimntikdhaanymuulm| gundrA gudduucii| rAjakSavakaH kssvkssH| RSyamoktA piitvlaa| dvAradA paalngkshaakH| bhAradvAjI zAkam / asanaparNI apraajitaa| madhuparNA vikkRtm| chatrA kokilAkSaH / aticchatrA arunnkokilaakssH| mhaashraavnnylmbupaa| zuklA shrkraa| kSIrazuklA trivRt| kSudrasahA kumaarii| RSyagandhA RSyajAGgalakI, valAbhedo vaa| moraTaM mULa / saMharSA vandAkaH / madhUkapuSpI madhUkabhedaH / madhUlikA markaTahastatRNam / rAjAdanaM ghenculikati khyaatm| kazeruH cinycodd'kH| rAjakazeruH ksherubhedH| zItapAkI shiitlaa| odanapAkI niiljhinnttii| RSya .zaNaparNItyatra asanaparNIti, tataH paraM madhuparNIti, dAru ca, ityadhikaM kvaciDha dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH . vimAnasthAnam / 1731 haMsapAdI kAkanAsikA kuliGgAnI coravallI kapotavallI gopavallI madhuvallI somavallI ceti / eSAmevaMvidhAnAJcAnyeSAM madhuravargaparisaMkhyAtAnAmauSadhadravyANAM chedyAni khaNDazazchedayitvA bhedyAni cANuzo bhedayitvA prakSAlya pAnIyena suprakSAlitAyAM sthAlyAM samAvApya payasAjhedakenAbhyAsacya sAdhayeda dA sttmvghttttyet| tadupayuktaM bhUyiS'mbhasi gataraseSvauSadheSu payasi cAnupadagdhe sthAlImapahRtya paricutaM pUtaM payaH sukhoSNaM ghRtatailavasAmajalavaNaphANitopahitaM vastiM vAtavikAriNe vidhijJo vidhivad ddyaat| suzItantu madhusarpiAmupasaMskRtya pittavikAriNe dadyAt / iti madhuraskandhaH // 117 // vnkaarpaasii| vanatrapuSI vnysvlptrpussH| abhIrupatrI svalpazatAvarI / haMsapAdI thulkudd'ii| kAkanAsA ke utthuttii| kuliGgAkSI pettikaa| kSIravallI kssiirltaa| kapotavallI suuksslaa| gopavalla anntmuulm| madhuvallI yssttiimdhbhedH| somavallI somltaa| epAmevaM vidhAnAmanyeSAJca madhuravageparisaMkhyAtAnAm AsthApanasyaupadhasya draNyANAM madhye yAni cchadyAni cchettamahA'Ni tAni khnnddshshchedyitvaa| bhedyAni yAni ca bhettumarhANi tAni aNuzo bhedayikhA pAnIyena prakSAlyAddhodakena payasASTaguNena kAthavAdAsicya sAdhayet pacet / gataraseSu auSadheSu-caturbhAgAvaziSTe tu dravyaM gatarasaM bhavet iti caturthAvazeSa payasi gatajaladugdhe cAnupadagdhe tadupayukta sthAlImapahRtya suparisra taM vastreNa pUtaM tat mukhoSNaM payo dugdhaM ghRtAdibhiranurUpairupahitaM vastiM vastimadhye pUrayikhA vAtavikAriNe dadyAt / suzItantu tad dugdhaM ghRtAdurapahitaM na kRtA madhusapibhyA'mupasaMskRtya pittavikAriNe vastiM dadyAt / iti madhuraskandha aasthaapnvstiH||117 proktA blaabhedH| dvAradA shaaktruH| bhAradvAjI vnkaarpaasii| vanatrapuSI vRhatphalA goDumbA / abhIrupatrI shtaavriibhedH| kuliGgAkSI peTikA, kuliGgApAThapakSe uccttaa| kSIravallI kssiirltaa| kapolavallI kavar3ajheju iti khyaataa| kapotavallI suukssmailaa| somavallI somltaa| gopavallI anntmuulm| madhuvallI yaSTImadhubhedaH // 117 // 4. kapolavallItyadhikaH pAThaH kvcitt| For Private and Personal Use Only
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| rogabhiparAjitIyaM vimAnam AmrAmrAtakalakucakaramaIvRnAglAmlavetasakuvalabadaradADimamAtuluGgakarIrakA-8-malaka + tintiDIkazItakadantazaTharAvatakakozAmradhanvanAnAM phalAna, patrANi cAzmantakacAGgarINAM catuvidhAnAJca amlikAnAM dvayozca kolayozcAmazuSkayo yozca shusskaamlikyomyaarnnyyoH| pAsavadravyANi ca surAsauvIrakatuSodakamaireya-medakamadirAmadhuzakta-sIdhudadhimaNDodazviddhAnyAglAdIni ca / eSAmevaMvidhAnAJcAnyeSAmamlavargaparisaGkhyAtAnAm aSadhadravyANAM chedyAni khaNDazazchedayitvA bhedyAni cANuzo bhedayitvA dravaH sthitAni + avasicya sAdhayitvopasaMskRtya yathAvat tailavasA-8-majjalavaNaphANitopahitaM sukhoSNaM vastiM vAtavikAriNe vidhijJo vidhivaTu dadyAt / ityamlaskandhaH // 118 gaGgAdharaH-atha krmikbaadmlskndhaasthaapndrvyaannyaah-aamrtyaadi| vRkSAmlaM kiJcinmagharamAMsalaphalaM tintir3Ikam / karIro marujadrumaH / tintir3IkamamlAdhikaM tintir3Ikam / zItakaM cAlitraphalam / dantazaTho jmbiirH| airAvatakaH amlanAgaraGgaH / kozAmraH udd'iaamrH| dhanvanaH dhanvanakSaH / eSAM phlaani| azmAntakAnAM cAGgerINAM patrANi caturvidhAnAmamlikAnAzca patrANi dvayozca kolayoH zuSkayo yozca zuSkAmlikayomyAraNyayoH ptraanni| AsavadravyANi ca murAdIni yaanyuktaani| eSAmevaM vidhAnAmanyeSAJcAmlavargaparisaMkhyAtAnAmauSadhadravyANAM madhye cchedyAni khaNDazazchedayitA bhedyAnyaNuzo bhedayilA surAdiSu draveSu sthitAni taiH surAdibhiH sAdhayikhA paktvA cakrapANiH- amlaskandhe nandItakaH krprnndii| shiitko'mbulotthkH| airAvato nAgaraGgam / amlikA kandapradhAnA kAmarUpe prasiddhA, amlikAbheda evetyaahuH| dvyoshcetyaadi| davaiH sthirANIti dvavamajanAt sthiramUtAnItyarthaH // 118 // * karIraka ityatra gaNDIra ityanyaH pAThaH / / itaH paraM nandItaka ityadhikaH pAThaH keSucid grantheSu dRshyte| ra sthirANIti cakraH / ___ itaH paraM mastu ityadhikaH pAThaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 1733 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / saindhavasauvarcalakAlavirupAkyakupyavAlakailamaulakasAmudraromakaudbhidauSarapATeyakapAMzujAnyevaMprakArANi cAnyAni lavaNavargaparisaMkhyAtAni / etAnyamlopahitAnyuSNodakopahitAni vA snehavanti sukhoSNaM vastiM vAtavikAriNe vidhijJo vidhivad dadyAt / iti lavaNarakandhaH // 116 // pipa lIpippalImUlahastipippalIcavyacitrakazRGgaveramaricAjamodAI kaviDaGgakustumburupIlutejakhinyelAkuSThabhallAtakAsthihiGgudru kilimamUlakasapaNANAm, lasunakaraJjazigru zigra kakharapuSpabhUstRNa -sumukhsursaarjkkaannddiirkaalmaalkprnnaasnvkphnnijjhknaarmuutrpittaanaashc| evaMvidhAnAJcAnyeSAM kaTukacaturbhAgaziSTamupasaMskRtya yathAvad yathAyogyaM tailAdurapahitaM sukhoSNaM vastiM vAtavikAriNe dadyAt / ityamlaskandha AsthApanavastiH // 118 / / gaGgAdharaH----atha krmikkhaallvnnskndhaasthaapndrvyaannyaah-saindhvetyaadi| saindhavAdIni lavaNAni dezavizeSe prasiddhAni etAni evaM vidhAnyanyAni lavaNavargaparisaMkhyAtAni amlopahitAni uSNodakopahitAni vA snehavanti ghRtatailAdiyuktAni sukhoSNaM tadravarUpaM vastiM vAtavikAriNe ddyaat| iti lavaNaskandha AsthApanavastiH // 119 // - gaGgAdharaH-atha kramikakhAt kttukskndhaasthaapndrvyaannyaah-pippliityaadi| zRGgaveraM zuSkaM zuNThIti yAvat, AIkasya punaH paatthaat| tejasvinI tejinii| drakilimo devadAruH / mUlakaM sarpapaM sarpapadvayaM zigrutrayam / kharapuSpaM kharAzinI apAmArgo vaa| bhUstRNaM gandhatRNam / sumukhaH parNAsabhadaH / sursstulsiibhedH| arjakaH shvettulsii| kANDIraH maJjiSThA / kAlamAlaH kRssnntulsii| parNAsaH kssudrprnnaasH| zavako raajkssvkH| phaNijjhako gndhprnnaasH| kSAro dagdhabhasmakRtaH kssaarH| mUtraM gavAdimUtram / pittaM matsyAdipittam / eSAmevaMcakrapANiH-kUpyAdayo lavaNabhedA deshaantrprsiddhaaH| tena dezAntarIyAt tadarthA jnyaatvyaaH| * pAkyetyanantaram AnUpa ityadhikaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1734 crk-sNhitaa| rogabhijitIyaM vimAnam vargaparisaGkhyAtAnAmauSadhadravyANAM chedyAni khaNDazazchedayitvA bhaMdyAni cANazI bhedayitvA gomUtreNa sAdhayitvopasaMskRtya yathAvanmadhutailalavaNopahitaM sukhoSNaM vastiM zleSmavikAriNe vidhijJo vidhivada dadyAt / iti kaTukaskandhaH // 120 // candananalada-kRtamAlanaktamAla-nimbatumburu-kuTajaharidrAdAruharidrAmusta-mU kirAtatiktaka-kaTurohiNI-trAyamANAkarIrANAm, karavIrakevukakaThillakavRSamadhuparNIkarkoTakavArtAkukarkazakAkamAcIkAravallakAkoDumbarikAsuSavyativiSA-paTola-kUNakapAThAguDUcI-vetrAyavetasavikaGkata-vakula- somvlksptprnnsumno'rkaavlgujvraa-8-tgraaguruhiivriishiiraannaam| evaMvidhAnAJcAnyeSAM vidhAnAzcAnyeSAM kaTukavargaparisaGkhyAtAnAm aSTaguNena kvAthatvAt gomUtreNa sAdhayikhA caturbhAgaziSTaM kAthaM madhutailasaindhavopahitaM sukhoSNaM vastiM zleSmavikAriNe ddyaat| iti kaTukaskandha AsthApanavastiH / / 120 / / gaGgAdharaH kramikakhAt tiktkskndhaasthaapndrvyaannyaah-cndnetyaadi| candanaM raktacandanam / naladamuzIraM jaTAmAMsItyanye / kRtamAlaH shonaaluH| naktamAlo naattaakrnycH| tumburu svanAmakhyAtaM tadabhAve dhanyAkam / karIro mrujdrmH| kevakaH ke u iti loke| kaThillakaH kAravelvaH / madhuparNI latApuTakI guDUcI vaa| karkoTakaH kAkarola iti loke| vArtAkuH svnaamkhyaatH| karkazaH kmpillH| kAkamAcI svnaamkhyaataa| kAravella iti vRhatkAravelaH / kAkoDambarikA koThoDambaraH / suSavI vanyakAravelvaH / ativiSA AtaiSa iti loke| paTolaM diirghpttolm| kUNakaM pttolm| pAThA ambaSThA / vetasaH svnaamaa| vikataH vaica iti loke / vakulaM svnaam| somavalkaH shvetkhdirH| sumano maaltii| arkH| avalgujaH somarAjI / varA triphlaa| eSAmevaMvidhAnAca romakA rumaandiibhvaa| (kaTukavaga) tejasvinI tejovtii| kilimaM devdaaru| tiktavarge karvazaH * vacati pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH vimAnasthAnam / 1735 tiktavargaparisaGkhyAtAnAmauSadhadravyANAM chedyAni ca khaNDazaH chedayitvA bheyAni cANazo bhedayitvA pranAlya pAnIyenAbhyAsicya sAdhayitvosaMskRtya yathAvanmadhurtelalavaNopahitaM sukhoSNaM vastiM zleSmavikAriNe vidhijJo vidhivad dadyAt / zItantu madhusarpiAmuyasaMsRjya pittavikAriNe vidhijJo vidhivada dadyAt / iti tiktaskandhaH // 121 // priyaGganantAmrAsthyambaSThakIkaTuGgalodhamocarasasamaGgAdhAtakI. puSpapadmAdhyamakezarajambbAmraplakSavaTakapItanoDumbarAzvatthabhallAtakAsthyazmantakazirISa ziMzayAsomavalkatindukAnAm, piyAlabadarakhadira-saptaparNAzvakarNasyandanArjanAsanAridailavAlukaparapelavakadamba-zallakIjiGginIkAzakazerukArAjakazerukAkaTphalavaMzapadmakAzokAnAm, zAladhavasarjabhUrjAsanakharapuSpAzamaanyeSAM tiktvrgprisyaataanaam| pAnIyeneti aSTaguNena sAdhayikhA catubhAMgAvaziSTaM madhutailasaindhavopahitaM sukhoSNaM kaphavikAriNe, zItantu madhusarpibhyAM yuktaM pittavikAriNe vastiM ddyaat| iti tiktaskandha AsthApanavastiH // 121 // ___ gaGgAdharaH- atha kramikalAt pArizeSyAca kpaayskndhaasthaapndrvyaannyaahpriynityaadi| piyaGga ranantamUlam / AmraphalAsthi / ambaSThakI paatthaa| kaTaGga shyonaakH| dhAtakIpuSpam / padmA padmacAriNI braahmnnyssttii| padmakezaraM padmakiJjalkaH / azvako latAzAlaH / syandano nemistiniza iti khyAtaH / asanaH piitshaalH| arimedo vikhadiraH / elabAlukaH tejabalaH / paripelavaH kaivarttamustakaH / zallakI shllkiivRkssH| jiGginI mnyjisstthaa| kAzaH / korushvinycyaa| rAjakazeruH ksherurev| kttphlm| vaMzo vennuH| padmakaM pnkaasstth| azokaH paTolabhedaH / kapAyavarge saptaparNaH piyAlasAlaH / paripelavaM kaivarttamustakam / jiGginI svanAmakhyAtA / 4. padmA ityatra padmati cakraH / + zirISapuSNeti cakaH / For Private and Personal Use Only
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| rogabhiSAjitoyaM vimAnam mAThIkavarakatuGgAjakarNAzvakarNasphUrjakavibhItakakumbhIka-puSkaravIjavisamRNAlatAlakhajUrataruNI-8-nAm / evaMvidhAnAccAnyeSAM kaSAyavargaparisaGkhyAtAnAmauSadhadravyANAM chedyAni ca khaNDazazchedayitvA bhedyAni cANuzo bhedayitvA pranAlya pAnIyenAbhyAsicya sAdhayitvopasaMskRtya yathAvanmadhutailalavaNopahitaM sukhoSNaM vastiM zleSmavikAriNe vidhijJo vidhivada ddyaat| zItantu madhusapiAmupasaMsRjya vittavikAriNe vidhivat ddyaat| iAta kaSAyaskandhaH // 122 // tatra shlokaaH| Sar3a vargAH parisaGkhyAtA ya ete rasabhedataH / AsthApanamabhipretya tAn vidyAt sArbayogakAn // svnaamkhyaatH| zAlaH zAlakASTham / dhavaH / so dhuunkH| bhU| bhUjagranthiH / asanaH kRSNAsanaH / kharapuSpA kharamaJjarI apAmArga iti khyAtaH / zamI gaaikaattaa| mAThIko devdaaruH| varako voradhAnyam / tuGgaH punnAgaTakSaH / ajkrnno'snbhedH| azvako gRhshchaalkaasstthm| sphUrjakastindukaH / kumbhIkaH kaTaphalaH / taruNI ghRtkumaarii| eSAmevaM vidhAnAmanyeSAJca kaSAyavargaparisaGkhyAtAnAm / iti kapAyaskandha AsthApanavastiH // 122 // gaGgAdharaH-upasaMharati-tatra zlokA ityaadi| par3a vargA iti| sArca mAThIko devdaaruH| ajakarNaH shaalbhedH| kumbhI kumbhIka iti khyaataa| visaM karahATaH / mRNAlaM mRnnaalnaaddikaa| tAlakhajjU ratarUNAmiti tAlakhajUM ravRkSANAmityarthaH / tatra ca skandheSu yad dravyaM skandhadvaye paThyate, taDubhayayuktatvena ubhayatrApi yogIti jJeyam // 119-122 // cakrapANiH-sAmyaugikAniti sapvAsthApanasAdhyeSu rogeSu vAtavyAdhijvaragulmAdiSu * taruNItyatra taruH iti paThyate cakreNa / For Private and Personal Use Only
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1737 sarvazo hi praNihitAH sarvarogeSu jaantaa| sarvAn rogAn niyachanti yebhya AsthApanaM hitam // . yeSAM yeSAM prazAntyarthaM ye ye na prikiirtitaaH| dravyavargA vikArANAM teSAM te prikopkaaH|| ityete Sar3AsthApanaskandhA rasenAnuvibhajya vyAkhyAtA bhavanti // 122 // ebhyo bhiSag buddhimAn parisaGkhyAtamapi yad dravyam ayogikaM manyeta, tttdpkrssyecc| yad yaccAnuktamapi ca yaugika yaugikAn sarvarogaharAsthApanayogopagAn / nanu kunaH sAnvayaugikAMstAn vidyAdityata Aha-savva zo hiityaadi| yebhyo rogebhya AsthApanaM hitaM hi yasmAt tAn sarvAn rogAn jAnatA vaidena sarvarogeSa savvazaH sarve sarve ete Sar3avargAH praNihitA niyacchanti, tasmAt tAn SaDvargAnAsthApanam abhipretya sArcayaugikAna vidyAt / madharAdiskandhAdonAM vAtAdivikAreSu yadvidhAnamuktaM taditareSvavidhimAha-yeSAM yessaamityaadi| ityete par3ityupasaMhAraH // 122 // gaGgAdharaH-atha parisaGkhyAtamadhurAdivargANAM madhye yad dravyaM yadrogavizeSe yathoktadoSasambandhe sati yaugikaanityrthH| etadeva vivRNoti-sarvazo hiityaadi| sarvaza iti samastavargaNArddhavargeNa yathAlAbhena vaa| idAnIM sarvavargANAM sarvAsthApanasAdhyarogeSu yaugikatvaM yaduktam, tatra jvare kaTukavargeNAsthApanaM pittakaratvAt jvaraM varddhayati, kaphameva harati / tena doSavizeSeNAsthApanavizeSArtha sarcagaNAnAM yaugikatvametaduktam, kintu sAmAnyena sarvAsthApanarogahitatvam , dopavizeSeSu tu tatrAnanuguNavargasya prayogasya niSedha eveti drshynnaah-yepaamityaadi| yepAmiti vAtAdivikArANAmuktAnAmiha / tatra vAta haraskandhaH na kaphaprazAntyarthamuktaH, tena kphvrdhkH| evamamlAdivargaSvapi jnyeym| kiMvA sArvayaugikAnityanenoktAnAM vargANAM samAsavyAsayogena sakalAsthApanasAdhyarogaharatvamucyate, na pratyekam / pratyekantu vargANAM sAdhyatvena anuktarogakarmatvamucyate 'teSAm' ityAdinA // 122 // cakrapANiH-sampratyuktavargeSu vyAdhyAdipAlocanayA yaugikatvamapekSya yaugikaprakSepamayaugikodaraNaca darzayamAhe-tebhya ityaadi| 'buddhimAn' iti padena, budrimataiva prakSepodArI gaNe kartavyo, For Private and Personal Use Only
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1738 crk-sNhitaa| rogabhijitIya vimAnam manyeta, tat tad ddyaad| vargamapi vargaNopasaMsRjedekamekenAnekena vA yuktiM prmaanniikRty| pracaraNamiva bhikSukasya vIjamiva ca karSakasya sUtraM buddhimatAmalpamapi cAnalpajJAnAya bhvti| tasmAda buddhimatAmUhApohavitarkAH, mandabuddhastu yathoktAnugamanameva shreyH| yathoktaM hi mArgamanugacchan bhiSaka saMsAdhayati kAryyamanatimahattvAt + anatihasvatvAdudAharaNasyeti // 123 // yaugikaM na bhavati, tadavajanamaparisaGkhyAnAmanyeSAzca yaugikAnAmupAdAnaM vargAntarasya tattadrogayaugikatve vargAntarasaMsarjanazca vidhAtumAha-ebhya ityaadi| buddhimatAM sUtrAnusAreNohastarkaH apohastakaNaikaM nizcityAnyasya vajanamAbhyAM vitarka idaM yuktamidamayuktamiti tttvaatttvbuddhiH| ete zreya ityasya vacanavipariNAmena zreyAMsa ityarthaH / mandabuddhastu yathoktAnugamanameva zreya ityanvayaH / kutaste zreyAMsastacca zreya ityata Aha-yathoktaM hiityaadi| hi yasmAt yathoktaM mAgaM bhiSaganugacchan udAharaNasyAnatimahattvAdanatihasvakhAt kArya saMsAdhayati / / 123 // mAlpabuddhInAM tadUhApohakaraNe sAmarthyamiti darzayati / yuktiM pramANIkRtyeti uhaM pramANIkRtyetyarthaH / pracaraNaM bhikSAmUlaM taNDulAdi paatrsthm| nanu mandabuddhaH kathaM yathoktAnugamanam ? yathoktam bhayaugikAhena buddhimantaH prapadyante, tatraiva tanmandadhIH prayuJjAno na kathamanarthamAvahedityAhayathoktaM hotyaadi| anatimahattvAd vA nipAtayatItyanena, mandabudbhiryathoktamAcarati ahaM vinA meM cAtivyApad bhavatIti darzayati / yataH zAstre hi yo vidhiyaMtroktaH, sa prAyo yaugika eva bhavati, tatra tatrApi zarIrAdibhedena yaugikaH, tatrApi stokamAtreNa yaugika ityarthaH / anatihasva svAdadAharaNasyeti zAstre udAharaNasya vidheranatisaGkha pAdityarthaH / etena stokaM rogasAdhanodAharaNaM sthAt, uhAmeva vA bhavatu, tadA mandabuddhiH sAkSAdudAharaNaviSayAjJAnAt svayam UhAkSamatvAcca na rogazAntilakSaNaM kArya kattu kSamaH syAt / yato hupadAharaNAni bahUni / tena tairevodAharaNAtmakaprayogaistatsAdhyatvenoktavyAdhIna sAdhayatIti yunm| imau cAvApoddhArau gaNeSu madhye gaNoktadravye prAyo jnyeyau| yaduktaM suzrute-"gaNoktamapi yad dravyaM bhaveda vyaadhaavyaugikm| taddharet prakSipet tu yanmanyed yaugikantu tada" iti| ye tu saMyogamahimnA kAryakArakAH prayogA agassyaharItakyAdayaH, teghAvApoddhArau na krttvyo| evameva cArthamabhipretyoktaM suzrute-"eSa cAgamasiddhatvAt tathaMdha phaladarzanAt / mantravat saMprayoktavyo na mImAMsyaH kathaJcana" // 123 // * bhagatimahatvAdvA nipAtayatIti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH vimAnasthAnam / 1736 ataH prmnuvaasndrvyaannynuvyaakhyaasynt| taccAnuvAsanantu sneha ev| snehastu dvividhaH, sthAvarAtmako jaGgamAtmakazca / tatra sthaavrsnehstailmtailnyc| tadadvayaM tailameva kRtvopadekSyate savvaM tailpraadhaanyaat| jaGgamAtmakastu vasA majA sapiriti / teSAM tailavasAmajasarSiSAzca yathApUrva shresstthm| vAtazleSma. vikAreSvanuvAsanIyeSu, yathottaraM pittavikAreSu, sarva eva vA sarveSvapi ca yogamAyAnti saMskAravidhivizeSAditi // 124 // zirovirecanadravyANi punarapAmArgapippalImaricaviDaGgazigru-zirISakustumburu-vilvAjamodAvArtAkIpRthvIkailAhareNukAphalAni ca, surasasumukhakuTherakagaNDIrakakAlamAlakaparNAsatvakaphaNijjhakaharidrAzRGgaveramUlakalasunatArIsarSapapatrANi ca, arkAlarkakuSTha-nAgadantIvacApAmArga-zvetA-jyotiSmatI-gavAdI / gaGgAdharaH-atha kramikabAdanuvAsanasya yAni dravyANi yogamRcchanti tAnyAha-ataH prmityaadi| tailaM tilprbhvrnehH| atailaM sarSapAdiprabhavaH snehH| tatra tailAtaile snehadvaye upadeSTavye sarva tailamatailaJca tailaprAdhAnyAta tailameva kRkhopdeshyte| sarva spaSTam // 124 // gaGgAdharaH-pArizeSyAt zirovirecanasya yAni dravyANi yogamRcchanti taanyaah-shirovirecnetyaadi| gaNDIraH smtthH| tarkArI jyntii| alarphaH cakrapANiH-kramaprAptamanuvAsanadravyamAha-ataH prmityaadi| tatra tailamiti tailabhUtaM sarSapasnehAdi / tailaprAdhAnyAditi sthAvarasneheSu tilatailasyaiva praadhaanyaat| etena taile yo vidhiH, sa sArSapAdau boddhavyaH, 'taila zabdena tu sArSapAdInAmiha grhnnm| tilabhavasnehasya prAdhAnya. prakhyApanArtha 'taila'zabDena sArpapAdInAM grahaNaM bhvtyev| yaduktaM suzrute-"niSpattestadguNatvAcA tailasvamitarepvapi" iti // 124 // ckrpaanniH-paarishessyaacchirovirecnaanyaah-shirovirecnetyaadi| phalAni ceti 'ca'kAraNa - tamukta dravyamaGgopayogaJca darzayati / tena zigrovakSyamANe tvagupayogazca bhvti| eSamanyatrApi For Private and Personal Use Only
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / rogabhiSagajitIyaM vimAnama 1740 crk-sNhitaa| rogabhiparAjitIyaM vimAnam gaNDIrAvAkapuSpIvRzcikAlIvayaHsthAtiviSAmUlAni ca, haridrAzRGgaveramUlakalazanakandAH, lodhramadanasaptaparNanimbArkapuSpANi ca, devadAvaguru-sarala-zallakI-jiGginyasana-hiGga- niryAsAzca, tejasvinIvarAGgaGgadIzobhAJjanavRhatIkaNTakArikAvagiti / zirovirecanaM saptavidhaM phalapatramUlakandapuSpani-satvagAzrayabhedAt / lavaNakaTutiktakaSAyANi cendriyopazayAni tathAparANyanuktAnyapi dradhyANi yathAyogavihitAni zirovirecanArthamupadizanti iti // 125 // tatra shlokaaH| lakSaNAcAryaziSyANAM parIkSAkAraNaJca yat / adhyeyAdhyApanavidhiH sambhASAvidhireva ca // shvetaarkH| zvetA svetaapraajitaa| jyotiSmatI ghosskH| gaNDIrapuSpI vRhtsmttH| dRzcikAlI vichaatiH| haridrAzRGgaveramUlakalasunAnAM mUlavat kandAzceti punruktm| lodhrAdInAM puSpANi devadAvAdInAM niryAsazca, tejasvinI latApuTakI ityAdInAM vk| iti phalapatramUlakandapuSpaniyyAsakhagAzrayabhedataH saptavidhaM zirovirecanaM lavaNAdIni cakhAri na madhurAmlAni indriyopazayAni // 125 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA ityaadi| lakSaNaM tantraM, buddhimAnityAdinA tantraparIkSAkAraNaM cihnm| tato'nantaramAcArya udAhAryam / sumukhAdayaH prnnaasbhedaaH| gaNDIrapuSpI shmtthH| vayaHsthA braahmii| varAGgaM gur3atvak / indriyopazayAnItyanena yAni lavaNAdIni nendriyopaghAtakAni, tAnyeva ziroviracane yojyaani| tathAparANIti madhurAmlakaSAyANi zirovirecane yaugikAni // 125 // . cakrapANiH-saMgrahe lakSaNAcAryaziSyANAmiti zAstrAcAryaziSyANAM priikssaa| lakSaNaM hi shaastrmucyte| kAraNaJca yaditi zAstrAdiparIkSAkAraNaJca yadityarthaH, --"etadevambhUtaM zAstram For Private and Personal Use Only
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8mabhadhyAyaH / vimAnasthAnam / 1741 par3a nAni ca paJcAzada vAdamArgapadAni c| padAni daza cAnyAni kAraNAdIni tattvataH // sampraznazca parIkSAdevako vmnaadissu| bhiSagajitIye rogANAmadhyAye samprakIrtitaH // 126 // bahuvidhamidamuktamarthajAtaM bahuvidhavAkyavicitramarthakAntam / bahuvidhazubhazabdasandhiyuktaM bahuvidhavAdaniSadanaM pareSAm // imamiti bahuvidhahetusaMzrayAM vijajJivAn prmtvaadsuudniim| nilIyate paravacanAvamaIne na zakyate paravacanaizca marditum // parIkSetetyAdinAcAryaparIkSAkAraNam / adhyApane kRtabuddhirityAdinAdhyApanavidhyantargataM ziSyANAM priikssaakaarnnm| tatrAyamadhyayanavidhirityAdinA adhyeyasyAdhyayanasya vidhiH / bhAve kRt / athAdhyApanavidhirityAdinAdau ziSyaparIkSAvacanAnantaramevaM vidhamadhyayAthinamityAdinAdhyApana vidhiH| sambhASAvidhimata Uddha mityAdinA smbhaassaavidhiH| imAni tu khalvityAdinA SaDu.. nAni paJcAzat, ctushctvaariNshdvaadmaagepdaani| kAraNAdIni dazapadAni tttvnH| vamanAdiSa parIkSyAdevakaH saMpraznazca // 126 // gaGgAdharaH-adhyAyaM prshNsti| bhuvidhmityaadi| idametadadhyAyAtayA yabahuvidhamarthajAtamuktaM tadabahuvidhavAkyavicitram / arthakAntamarthato manoramam / bahuvidhazubhazabdasandhiyuktaM pareSAM bahuvidhavAdanisadanaM kiM phalamityata aahimaamityaadi| imAmetadadhyAyArthasyAdhyayanato jAtAM matiM bahuvidhahetusaMzrayAM paramatavAdasUdanoM vijazivAn bhiSak paravacanAvamaddene niliiyte| paravacanaizca amala ivAdityaH" ityAdi shaastrpriikssaakaarnnm| AcArthaparIkSAkAraNam "evaMvidho hyAcArya" ityAdi ; ziSyaparIkSAkAraNantu "adhyApyamadhyApayan hyAcAryaH" ityaadi| adhyeyamadhyetanyam, tasya vidhiradhyayanavidhireva // 126 // cakrapANiH- idamuktamarthajAtamiti lakSaNAcAryAziSyaparIkSArUpamarthajAtamuktam / arthakAntamiti yathAsambaddhArthatAdinA guNena kamanIyArthaM bhavati tthoktmityrthH| zabdasya vAkyayojanaM For Private and Personal Use Only
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1742 crk-sNhitaa| rogabhipagajitIyaM vimAnam doSAdInAntu bhAvAnAM savveSAmeva hetunA / mAnAt samastamAnAni niruktAni vibhAgazaH // 127 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte rogabhiSaga jitIyaM vimAnaM naamaassttmo'dhyaayH||8|| maditu na zakyate iti / adhyAyaM prazasya sthaanaarthmaah| doSArthamAha-doSAdInAmityAdi // 127 // adhyAyaM smaapyti-agniveshetyaadi| vimAnasthAnagranthasayA trayoviMzatyadhikaM zlokAnAM sahasram / / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau tRtIyaskandhe vimAnasthAnajalpe rogabhiSagajitIya vimAnajalpAkhyASTamI zAkhA // 8 // shbdsndhiH| dopAdInAmityAdinA vimAnasthAnArthasaMgrahaM karoti / hetumadityupapattimat yathA bhavati, tathA doSAdimAnAdityarthaH, niruktAnIti nirhyoktaani| niruktizva-doSAdayo vizeSeNa mIyatta ebhiriti vimaanaaniH|| 127 // hati carakacaturAnanazrImaccakrapANidattapraNItAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM rogabhiSagajitIyavimAnavyAkhyA nAma aSTamo'dhyAyaH // 8 // samAptamidaM vimAnasthAnam / // zrIH // ityatra hetumata tathA samastamAnAnItyatra samyagavimAnAnI cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasaMhitA zArIrasthAnam | prthmo'dhyaayH| athAtaH katidhApuruSIyaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| gAdharaH-atha khalu hetuliGgoSadhajJAnaM svasthAturaparAyaNamAyurvedaM dhaatuvssmynittidhaatusaamyrkssnnaarthmuktvaan| tatra dhAtuvaiSamyajJAnArtha nidAnasthAnaM dhAtuvaiSamyanittidhAtusAmyarakSaNArtha vimAnasthAnaM rasAdivimAnazAnArthamuktvA cikitsAdhikaraNazarIrIyatAvadbhAvajJAnasya tatra hetukhAt tAvata zarIrIyabhAvajJAnArthamadhunA shaariirsthaanmaarbhte| tatra vedAdhikaraNatayA pUrvAdhyAye puruSa uktaH sttvmaatmetyaadinaa| tasya puruSasya sarvabhAvapratiSThAnasya zArIramAnasobhayavyAdhicikitsAviSayalena zArIreSa bhAveSa mAdhAnyAt prathamatastadbhadAdizAnahetu katidhApuruSIyaM zArIramadhyAyamAra cakrapANiH-nidAnasthAne jJAtahetyAdinA tathA vimAne pratItarasadoSamAnena karttavyacikitsAdhita karaNaM zarIraM jJAtavyaM bhavati / yato'pratipanne'zeSavizeSataH zarIre na zarIravijJAnAdhInA cikitsA sAdhvI bhavati, ataH zarIraM kAraNotpattisthitivRddhayAdivizeSaiH pratipAdayitu zArIraM sthAnam ucyte| atrApi cAtyantadaHkhoparamamokSakAraNacikitsopayuktapuruSabhedAdipratipAdakatayA pradhAnAdhene For Private and Personal Use Only
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 1744 crk-sNhitaa| / katidhApuruSIyaM zArIram katidhA puruSo dhIman dhAtubhedena bhidyte| puruSaH kAraNaM kasmAt prabhavaH puruSasya kH|| kimajJo jJaH sa nityaH kiM kimanityo nidrshitH| prakRtiH kA vikArAH ke kiM liGga puruSasya ca // niSkriyazca svatantrazca vazinaM sarvagaM vibhum / vadantyAtmAnamAtmajJAH kSetrajJa sAkSiNaM tathA // niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate katham / svatantrazcedaniSTAsu kathaM yoniSu jAyate // vazI yadyasukhaiH karamAd bhAvairAkramyate balAt / sarvAH sarvagatatvAcca vedanAH kiM na vetti sH|| na pazyati vibhuH kasmAcchaila kuDyatiraskRtam / kSetrajJaH kSetramathavA kiM pUrvamiti sNshyH|| athAta ityaadi| athAta ityetayoH pUrvoktaM vyAkhyAnaM zeyam / ktidhaapurussiiymiti| etadadhyAyAdau katidhA puruSo dhImanityAdivAkyasthakatidhA puruSa ityarthamadhikRtya kRto'dhyAya iti, taM katidhApuruSIyamadhyAyam / shaariirmiti| zarIraM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmaka cetanAdhiSThAnabhUtamuktaM tasya idamiti zArIraM, zarIravRttaM yAvadvastu tadevAdhIyate yatretyadhyAyakhena vypdishyte| atra SaSThI AdhArAdheyatAsambandhe samavAyasambandhe vaa| AtmAdisavvaMtattvasamavAyo'pi puruSa iti savvaSAM parasparaM tattvAnAM samavAyAt // 1 // ktidhaapurussiiyo'dhyaayo'bhidhiiyte| katidheti ktiprkaarH| puruSa ityanena cAvizeSaNa purussshbdaabhidheyo'rtho'bhidhiiyte| yataH khAdayazcetanApaSTAH ityAdinA, tathA caturvizatikabhedabhinnazca karmapuruSa eva zarIrI vAcyaH / cetanAdhAturapyekaH smRtaH puruSasaMjJakaH ityanenAtmaiva zarIrarahitaH puruSazabdArthavena vaacyH| purussdhaarnnaadvaatuH| tena, dhAtubhedeneti puruSadhAraNArthabhedena / dhImanniti vizeSeNa ya eva dhImAn sa eva puruSabhedAdikamimaM vakSyabhANaM susUkSmaM vaktu samartha iti darzayati / puruSaH kAraNaM kasmAditi kasmAdvatoH puruSaH saMsAre pradhAnaM sthAyikAraNam ityrthH| prabhavatyAditi prabhavaH kaarnnm| yonizciti jAtiSu / sa; iti parapuruSa For Private and Personal Use Only
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1745 jJayAt kSetrATu vinA pUrva kSetrajJo hi na yujyate / kSetrazca yadi pUrva syAt kSetrajJaH syaadshaashvtH|| sAnibhUtazca kasyAyaM kartA hyanyo na vidyate / syAt kathaM vA vikArasya vizeSo vedanAkRtaH // atha cArtasya bhagavastimRNAM kAM cikitsati / atItAM vedanAM vedyo vartamAnAM bhaviSyatIm // bhaviSyanyA asamprAptiratItAyA anAgamaH / sAmpratikyA api sthAnaM nAstyatteH saMzayo hyataH // kAraNaM vedanAnAM kiM kimadhiSThAnamucyate / ka caitA vedanAH sarvA nivRttiM yaantyshesstH|| sarvavit sarvasannyAsI sarvasaMyoganiHsmRtaH / ekaH prazAnto bhUtAtmA kaliGgarUpalabhyate // 2 // ityagnivezasya vacaH zrutvA matimatAM varaH / savvaM yathAvat provAca prazAntAtmA punvvsuH||3|| gaGgAdharaH-tatra prshnaaH| katidhA puruSa ityAdayastrayoviMzatiH praznA yathAsvam uttaravacanavyAkhyAnAt prAk vyAkhyAsyante // 2 // gnggaadhrH-itiityaadi| iti trayoviMzatipraznabodhakamagnivezasya ziSyavarasya vacaH zravA matimatAM varaH prazAntAtmA zAntamanA jIvanmuktaH punarvasurnAma munirguruH sarva trayoviMzatikaM prazna yathAvat yathAvidhi yAthArthyena provAca uttaravacanena vyAkhyAtavAn // 3 // gatA api / kSetrajJa aatmaa| kSetramadhyaktavajjitaM sarca vakSyamANam / jJeyamityAdi-asati kSetre kSetrajJAnAbhAvAnna kSetrajJatvamupapadyate iti bhaavH| sAkSibhUta iti saakssisrshH| vizeSo vedanAkRta iti putrAdijJAnarUpavedanAjanito harSAdivizeSa ityrthH| tisRNAmiti atItAnAgatavartamAnAnAM duHkharUpANAM madhye kAM cikitsati / atItAmityAdau kizabdo'dhyAhAryaH / tena kimatItAM cikitsati, kiM vartamAnAm, kiMvA bhaviSyantImiti yaajym| sthAnaM nAstIti * jJeyaM kSetramiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1746 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram khAdayazcetanAdhAtu-SaSThAstu puruSaH smRtH| cetanAdhAturapyekaH smRtaH purusssNjnykH|| gaGgAdharaH-nanu kasya praznasyottaratayA kiM vyAkhyAtavAnityataH prathamapraznasyottasmAha-khAdaya ityaadi| atrAgnivezaH prathamAdhyAye sarvAdhiSThAnatayA savva kriyAdhikaraNatayA ca puruSa uktaH sa khalu dhAtubhedena katidhA bhavatItyabhipretya prathamamidaM pRSTavAn / katidhA puruSo dhIman dhAtubhedena bhidyata iti asyArthaH ;-he dhIman guro maharSe ! puruSaH katidhA bhidyate etAvanmAtraprazne puri zarIre vAsikhAdAtmA puruSaH katidhA dhAtubhedena bhidyate ityevaM gmyte| tathA pUrvAdhyAyoktaH--sattvamAtmA zarIrazca trayametat tridaNDavat / lokastiSThati saMyogAt tatra sarca pratiSThitam // sa pumAMzcetanaM tacca taccAdhikaraNaM smRtam / vedasyAsyetyanena-yaH puruSaH sa dhAtubhedena katidhA bhidyate ityapi gmyte| tatra katidhA puruSa etAvanmAtraprazne narasurAsurapazupakSikITapataGgakSatRNAdyazItilakSayoniprANinAM pratyekazo vidhA praznaH syAt tadvAraNAyoktaM dhAtubhedeneti / etAdRzaprazne hokaikapuruSasya dhAtubhedena katidhAvamiti shaapitm| athAtra dhAturdhAraNapoSaNopAdAnaheturArambhako'rthaH / purISamUtravAtAdayo dhAraNahetavo dhaatvH| rasAdayaH poSaNahetavo dhaatvH| ojaHprabhRtayo dhAraNapoSaNayorhe tavodhAtavaH, sarvaM te cobhayArthakarAH parasparAnvayAditi dhAtavaH sarveSAmiti na ttprshnH| mithaH saMyuktasattvAtmazarIrasamudAyAtmakaH puruSo dhAtubhedena katidheti praznamabhipretyottarayati-khAdaya ityaadi| par3adhAtuka ekadhAtukazcatuviMzatidhAtukazceti dhAtubhedena trividhaH puruSo bhavatIti jJApayituM prathamaM par3a dhAtukaM vivRNoti / khAdayazcetanAdhAtu-paSThAstu puruSaH smRta iti, par3a dhAtuka ekavidhaH purussH| khamAkAzaM zabdatanmAtrarUpaM tadAdiyeSAM vAyvAdInAM sparzatanmAtrAdirUpANAM na pUrvapUrvabhUtAnupaviSTarUpANAJca te bhaNikatvena cikitsAyAH pravRttiyogyakAlAvasthAnaM naasti| vedanAnAM kAraNamadhiSTAnazca yadyapi dIghaJjIvitIye'pyuktam, tathApIha prakaraNavazAdvizeSapratItyAkAGkSa yA dha viziSTAH punaH praznAH / praznArthAzcAmI uttaratantreNAcAryeNa prapaJcanIyA iti tava vyAkaraNIyAH // 1-- 3 / / cakrapANiH-khAdaya ityaadi| khAdayaH khaM vAyuragnirApaH kSitistathA iti vakSyamANAH / cetanASaSThA ityatraiva cetanAzabdena cetanAdhAraH samanaska AtmA gRhyte| khAdigrahaNena ___ * cetanASaSThA dhAtavaH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1747 khAdayaH kiM paJca khaM vAyujyotirApo bhUriti kiM vA khAdIni nava dravyANItyata uktaM cetanAdhAtuSaSThA iti tadvizeSaNaM psstthetipdm| cetanAdhAtuH paSTho yatra te tathA cetanAdhAtuSaSThAH khAdayaH samastarUpeNa smRto na tu vyastarUpeNeti par3a dhAtuka ekavidhaH purussH| cetanA khalu sA mahAnirvANAkhyapalaye yadavaziSyate shktibrhm| sA cetanAzaktimUlaprakRtiH sarvAtmA caitanyakAriNI tacetanAdhAturavyaktAkhya AtmA, khAdayaH paJca mahAbhUtAni, zabdamAtrAkAzaH sparzamAtravAyU rUpamAtrajyotI rasamAtrA Apo gandhamAtrA pRthivIti par3a dhAtukaH puruSo loke vizvarUpaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH prANinAmantarAtmA svaamsthaanH| uktaM munnddkopnissdi| agnimUrddhA cakSupI candramUyo dizaH zrotre vAgavitatAzca vedaaH| vAyuH prANo hRdayaM vizvamasya payAM pRthivI heoSa srvbhuutaantraatmaa| iti / eSa mUkSmarUpaH savrvabhUtAnAM svamasthAno bhUtAtmA loke| vRhanmANDakyopanipadi coktH| tad yathA-svamasthAno'ntaHprajJaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH praviviktabhuk taijaso dvitIyaH paadH| iti / asya saptAGgAni paJcamahAbhUtAni tejo dvidhAbhUtamekaM mUrdhAparaM cakSuH zrotramAkAzaM vAyuH prANa Apo vastiH pRthivI deha AtmA cAvyaktaM svapne praviviktabhoge cAsya khlvekonviNshtimukhaani| tad yathA-paJca prANAH paJca buddhIndriyANi mUkSmANi zrotrAdIni paJca karmendriyANi ca mUkSmANi paayvaadiini| sUkSmaJca mano'hakAro mhaaNshcittnyceti| etatsamudAyAtmakaH par3adhAtukaH puruSaH prANinAM svamasthAnastaijaso nAma bhuutaatmaa| nanvete Sar3a dhAtavaH kiM prasiddhA evAnupAdAnA etatpar3a dhAtuka evaikavidhaH kiM puruSo nAnyo'stItyata AhacetanAdhAturapyekaH smRtaH purusssNshkH| iti| yasya dhAraNapoSaNopAdAnaheturyaH sa tasya dhaatuH| cetanA sarvacaitanyaheturacintyAnantaprabhAvavatI mUlaprakRtiH zaktiH brahma, yA mhaanirvaanne'vshissyte| taccetanAzaktyupAdAnaH cetanAdhAturya ekaH khalvadvitIyaH so'pi puruSasaMjJakaH smRtaH / puri vyAkRtAvyAkRtazarIre vasatIti vaseroNAdikaH kacpratyayaH purussH| kathamenaM cetanAzaktirupAdadAviti cet taduktaM taittiriiyopnissdi| asada vA idamagra AsIt tato vai sadajAyata / tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt tat sukRtamucyate // iti / cendriyANi khaadimyaanyvruddhaani| ayaJca vaizeSikadarzanaparigRhItaH cikitsAzAstraviSayaH purussH| ayameva paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH puruSaH ityanena sushrutenaapyuktH| smRta iti paribhASayA pUrvAcAryANAmapyayaM puruSazabdavAcyo'bhipreto nAsmatkalpita iti darzayati / puri For Private and Personal Use Only
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1748 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram asya mantrasyAnuvAkaH / yada vai tatsukRtaM raso vai sH| rasaM hevAyaM labdhvAnandI bhavati // u so'kAmayata bahu syAM prajAyeyeti, sa tapo'tapyata / sa tapastaptvedaM sanvemasa.jata yadidaM kinyc| nat sRSTvA tadevAnumAvizat tadanupravizya saJca tyaccAbhavat // ( yadidaM kiJca ) niruktazcAniruktaJca nilayanaJcAnilayanaJca vijJAnazcAvijJAnazca satyaJca anRtshc| satyamabhavat / yadidaM kiJca tat savvaM satyamityAcakSate // iti| asya braahmnnshchaandogyopnissdi| tad yathAasadaMvedamagra AsIt tat sadAsIt tat sadabhavadityuktvA caabrviit| sadaMva saumyedamagra AsIdakamevAdvitIyaM tadvaika AhuH // asadeva saumyedamagra AsIdekamevAdvitIyaM tasmAdasataH sajjAyateti kutastu khalu saumyaivaM syAt // iti hovAca kathamasataH sadajAyateti sat tveva saumyedamagra AsIdekamevAdvitIyam iti| tadaikSata bahu syAM prajAyeyeti tat tejo'sjata tat teja aikSata bahu syAM prajAyeyeti tdpo'sRjyt|| tasmAda yatra ka ca zocati svidyati ca puruSastejasa eva tadadhyApo jAyante // tA Apa aikSanta bahu syAma prajAyemahIti tA annamasRjanta // tasmAda yatra ka ca varSati tadeva bhUyiSThamannaM bhavatyadbhA eva tadadhyannAdya jaayte|| seyaM devataikSata hantAha mimAstisro devatA anena jIvena AtmanAnupravizya nAmarUpe vyAkaravANIti // tAsAM trisRtaM trivRtamekaikAM karavANIti seyaM devatemAstisro devatA anena jIvenAtmanAnupavizya // nAmarUpe vyAkarot tAsAM trivRtaM trivRtamekaikAmapyakarot // iti| atrAsadvA idamagra AsIt tato vai sadajAyateti yaduktaM tatrAsatpadena sadevoktaM chaandogyopnissdi| tatra prAvAdukA viprtipdynte| asadvA idamityasatpadenAsadeva zUnyameva tasmAdasataH sajjAyateti kathamasatpadena saducyate iti| tatra siddhAnta uktshchaandogyopnissdi| kutastu khalu saumyaivaM syaat| kathamasataH zUnyataH khalvavastutaH sadvastu jaayeteti| na hi khapuSpAt phalaM jAyate iti / etacca kapilena sAGkho parIkSitam / tad ythaa| zunyaM tatvaM bhAvo vinazyati / vinAzasya vastudharmakhAditi, tdpvaadmaatrmbuddhaanaam| asada vai zUnyaM tattvaM yathArtha na tu sat / sa hi bhAvo vinazyati vinAzasya vastudharmasAt / tasmAt avastu khalvasat tanna vinazyati na hi brahma vinAzIti yaducyate tadabuddhAnAmapavAdamAtramiti / tatrAhuH praavaadukaaH| ubhayapakSasamAnakSemavAdayamapIti / sat zarIre zete iti vyutpattyA ya AtmA puruSazabDhe nocyate, tmaah-cetnetyaadi| atra puruSaH iti karttavye yat puruSasaMjJakaH iti karoti, tena cetanAdhAturUpaH puruSazcikitsAyAmanabhitaH, For Private and Personal Use Only
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1746 evAgra AsIditi pakSe tat sad brahmajJAne prayojanaM nirvANaM muktiH pradIpanirvANavadasadbhAvaH kssemH| asadevAgra AsIditi pakSe'pi tatheti samAnakSemakhAdayama apyasatpakSo'smAkaM kthmbuddhaanaampvaadmaatrmiti| tatrAha sdvaadii| apuruSArthavamubhayathA / satpakSe yadi nirvANaM muktirdIpanirvANamiSyate tadA na puruSArtho bhavati / artho hi vstu| tathaivAsatpakSe'pi / tathA nirvANaM muktiH apuruSArtho bhavatItyubhayathA na nirvANaM puruSArtho bhvti| puruSasya mukhyaH prayojanIbhUto'rtho vastu puruSArtho na khavastu puruSArtho bhvtiiti| prkRtvsturuupennaabhinisspttinirvaannm| tasmAda yadi zUnyamasadeva tattvaM bhavati tasmAt avastuto na vastusiddhiH syAt, asataH khalvavastutaH sadajAyateti na sidhaati|| bhAve tadayogena tasiddhirabhAve tadabhAvAt kutastarAM ttsiddhiH| bhAve khalu sahamaNi vastu ni tadayogena vastusiddhiyathA mRdayogena ghttaadinisspttiH| abhAva khalvasa ti brahmaNyavastuni tadayogAbhAvAt kutastarAM vastu niSpattiH syAt upAdAnaniyamAditi kapilaH / __ akSapAdanApyuktam / abhAvAda bhAvotpattirnA'nupamRdya prAdurbhAvAt / asataH sadutpattine bhavati anupamRdya kAraNaM praadurbhaavprsnggaat| upamRdaiva vIjamakara utpdyte| nanu naSTAdvIjAda ro jAyate tasmAnna sataH sdutpttiriti| tatra siddhAntaH-kramanirdezAdapratiSedha iti| naSTAda vIjAdaGkuro jAyata iti hetoH sataH sadutpatteH pratiSedho n| kasmAt ? kramanirdezAt / upamaIprAdurbhAvayoH paupiya'niyamaH krmH| tanirdezAd abhAvAd bhAvAnAmutpattireva tatpratiSedho na bhavati / kramazcAyam / vyAhatavyUhAnAm avayavAnAM pUrva nivRttI vyUhAntarAda dravyaniSpatti bhaavaat| vIjAvayavAH kutazcinimittAt prAdurbhUtakriyAH pUrvavyUha jahati vyUhAntarazcApadyante / iti vyUhAntarAdaGgu ra utpdyte|, iti / tatrAhuH paavaadukaaH| asaditi astIti sat na sadasaditi vastUnAmabhAva eva prtipdyte| nAsadabhAvaH sdbhvtiiti| tatrAha gautamaH-samabhAvo bhaavessvitretraabhaavsiddheriti| gorabhAvo'zvo bhAvaH tathAzvAbhAvo gobhAva iti bhAveSa madhye'nyonyAbhAvasiddheH sarca vastu hybhaavH| na cAvasturUpo'bhAva uppdyte| bhAvAdanya ityabhAva iti cet tatrApi anyazabdena bhAvAdanyakhAzrayaH khalu bhAvamantareNa na sambhavati na hyavastu bhAvAdanyavaM nAma pRthaktvaM guNamAzrayitumahati / kintu zAstrAntaravyavahArAnurodhAdihApyayaM puruSazabdena saMjJita iti darzayati, cikitsAviSayastu Sar3adhAtuka eva purussH| ata eva tatra 'saMjita grahaNaM na kRtm| ayaJca purupazabdo For Private and Personal Use Only
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1750 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram evaJca bhAvAnAmasattA yadhabhAva ucyate tadapi bhAvAvattanamavastu cAbhAva ityabhiprAyeNoktamabhAvAbhAvotpattirneti gautamena / tatra vastunyabhAvazabdaprayogaH kRta iti / tathA ca dvividho bhavati abhAvo vastubhUtazcAvastubhUtazca / tatrAsatpadasthanA nAvastubhUtAbhAva ucyate upAdAnopama(nAsambhavena sdutpttynupptteH| tasmAda vastubhUta eva abhAva iha natrA prtipdyte| tatroktaM kaNAdaina vaizeSike zAstre asatA idamagra AsIditi smRkhaa| kriyAguNavyapadezAbhAvAt praagst| sdst| sataH kriyaagunnvypdeshaabhaavaadrthaantrbhaavaat| sccaast| yaccAnyadasadataH tadasaditi pUrvAdhyAye darzitaM vyaakhyaatshc| tasmAt tejo'vannAdibhyaH sayo'nyadasaditi / vastu vishessH| tad yathoktaM shvetaashvtropnissdi| kAlaH svabhAvo niyatiryadRcchA bhUtAni yoniH puruSeti cintaa| saMyoga eSAM na tu AtmabhAvAdAtmApyanIzaH sukhduHkhhetoriti| kAlAdInAmekaikasmAdeSAM janmAdyabhAvAnna kAlAdanyatamaM brahmeti cintA, tathaipAM saMyogaH saMghAto na brhm| aatmbhaavaat| AtmA hi nezaH sukhduHkhhetoriti| tahiM kiM kAraNaM brahmetyata uktam / te dhyAnayogAnugatA apazyan devAtmazaktiM svgunnairniguuddhaam| yaH kAraNAni nikhilAni tAni kAlAtmayuktAnyadhitiSThatyeka iti| te brahmavAdino dhyAnayogAnugatA devasyAtmA yA zaktiH prAk sargAt svaguNaH prabhAvaiH nigUr3hA kriyAguNavyapadezarahitA AsIt tAM brahma apazyan / tasyA hokasyA eva sarveSAM janmajIvanapratiSThAnAdhiSThAnasukhAsukhavartanAni bhavanti nAnyasmAt ekasmAt ksmaacidpiiti| devastu sa yaH ekaH kAlAdIni kAraNAnyadhitiSThati tasya devasyAtmA shktibrhm| nAnyadevasya na vA tasya devasyAtmanaH svasya zaktibrahma / zAnabalakriyAzaktyAdivyavacchedArthamAtmeti / tasmAda devasya zaktiriti noktm| vAyuriva prabhAvAkhyA zaktistadviziSTA'tisUkSmaparamavyomarUpA zaktizceti dvayamapi zaktirUpeNaikamevAsIt na tu vijAtIyadvaitaM vahyAdeH AlokakRta prabhAvastadviziSTarUpaJceti dvayaM yathA rUpakhenaikameva vastu na tu vijAtIyadvaitaM na hi rUpAdanya AlokakRta prabhAvastathA zaktene prathaka prabhAvAkhyA zaktirityata uktmekmevaadvitiiymiti| tadadvitIyamekamasat kSIravat / kSIraM yathA snehAMze bhavatyapariNAmi cAvikAri snehAtiriktadravAMze gavAdAvapi padadhAtusamudAye yadyapi varttate, tathApi sarvapradhAne nara eva vizeSeNa vrtte| tena nAtiprasiddho gavAdau puruSazabdaH / For Private and Personal Use Only
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1751 tu pariNAmi tat vikriyamANa dadhitakrAdi bhavati snehastu dhRtanavanItarUpa eva vartate na tu vivarttate, tadvadatisUkSmaparamavyomarUpA mukhyAMzazaktine pariNAminI na ca vikriyte| prabhAvAkhyA tu guNAMzabhUtA zaktiH pariNAminI tato vikriyte| ityevamekA zaktireva sat khlvsdbrhm| tato vai sadajAyateti / yathA tadasata eva sataH sadajAyata taduktaM chAndogyopaniSadi / tadaikSata bahu syAM prajAyeyeti tat tejo'sRjtetyaadi| tat sadevAsadbrahma khalu zaktiH savekAlanayA prabhAvAkhyayA zaktayA mahAnirvANAkhyaM pralayaM kRvaikavAdvitIyA svaprabhAvaguNanigUr3hA satI kriyAguNavyapadezarahitaiva prsptevaasiit| tanmahAnirvANe sarvakAlanAzaktezcakravada bhramaNasvarUpakhAt krameNa tadatyaye savvasajjanAzaktATeke prathamato raJjanAzaktirudriktA bhavati yadA tadA nizAvasAne prasuptotthitapuruSa iva sA zaktibrahma prasuptotthiteva satI ahaM bahu syAm / kathamiti prajAyeyAhaM prajAH prasUyeyeti aiksstaalocyt| tathAlocya raJjanAzaktipariNAmarUpaM tejo'sRjt| lohitamivAbhAsamAnaM lohitavarNasyAkararUpaM na tu lohitaM tejaH sarveSAM jyotiSAmAkararUpaM jyotizcakSuriva cakSurasjata / atha tat teja aikSata bahu syAM prajAyeyeti / tadapo'mRjateti / tat tejo'haM bahu syAM prajAyeyetyAlocya svasyaikAdazAMzaikAMzaM vikuvedapo'sRjata / tA ApaH zuklA ivAbhAsAH zuklavaNasya AkararUpA na tu shuklaaH| tathA rasarUpAH savarasAnAmAkararUpA amRtarUpA Apa ivApaH sAsAmapAmAkararUpA na khaapH| tatreyaM yuktiH| tasmAt ityaadi| yasmAt tejasa evAdau jAtA ApastasmAdidAnI yatrakucita puruSaH zocati zokAt teja udriktaM bhvti| taduDekAt puruSaH vidyati ghammevAn bhavatIti tejasa evApo'dhijAyante iti| atha tA Apa aikSanta bahu syAma prjaayemhiiti| tadannamasRjanteti tA Apo vayaM bahu syAma prajAyemahItyAlocya svaikAdazAMzaikAMzaM vikuvvetyo'nnamasRjanta / tadannaM kRSNamivAbhAsaM kRSNavarNasyAkarabhUtaM na tu kRSNavarNa gandhavadAbhAsaM sarvagandhAkarabhUtaM na tu gandhavatI pRthivii| taccAdyamAdyamivAdyAnAM savveSAmAkararUpaM na khaadymiti| teSAmeSAM tejo'vannAnAM melane sati lohitazuklakRSNavadAbhAsamAnA hiraNyavarNavadAbhAsA sevAjA zaktibrahmAtiparamasUkSmadhvanimatI paramamUkSmavyomarUpA gAyatrI vAgeva devtaavirbhuut| sA zaktiprabhAvatejo'bannAnIti pshcaatmikaa'nntaacintyprbhaavvtii| evamuktaM vaayviiye| zaktiH prathamasambhUtA gAyatrI sA pdottmeti| ityetat tejo'vannatanmaya For Private and Personal Use Only
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1752 crk-sNhitaa| / katidhApuruSAyaM zArAram gAyatrIti catuSkaM sadajAyata tasmAdasata eva sataH shktibrhmtH| ityetat tu yat sat gAyatrayAkhyaM tadAtmAnaM svayamakurutetyataH svayambhUrnAmeSaH ; suSTha ayaH zubhAvaho vidhiyasmAt sa svayaH, tat svayaM tasmAt svayatvAt sukRtaM punnymucyte| ata eva ziva ityaakhyaayte| yathainaM paramAtmAnamakuruta tat sat chaandogye'pyuktm| gAyatrI vA idaM sarva bhUtaM yadidaM kizca / vAgvai gAyatrI / vAgvai savaM bhUtaM gAyati ca trAyate ceti| tad vyAkhyAtaM kUmmarUpiNA bhagavatA viSNunA nAradAdibhiH pRsstten| tad yathA-yA sA mAhezvarI muurtiiinruupaatilaalsaa| ananyA niSkale tattve saMsthitA tu svtejsaa| vyomasaMjJA parAkASThA seyaM hemavatI stii| zivA savvaMgatA'nantA guNAtItA sunissklaa| ekAnaka vibhAgasthA jJAnarUpAtilAlasA / svAbhAvikI ca tanmUlA prabhA bhaanorivaamlaa| seyaM karoti sakalaM tasyAH kAyyamidaM jgt| catasraH zaktayo devyA svarUpatvena nimmitaaH| zAntividyA pratiSThA ca nivRttiriti tAH smRtaaH| catu! hastato devaH procyate paramezvaraH // iti / evaM paramavyomarUpaM catuvyUha paramAtmAnaM zivaM kRkhA yathA vabhUva tduktmupmnyunaa| tacchivasya zivAyAzca sAmyaJcaitat svbhaavtH| yathA zivastathA devI yathA devI tathA shivH| nAnayorantaraM vidyaacndrcndrikyoythaa| candro na khalu bhAtyeSa yathA candrikayA vinaa| na bhAti vidyamAno'pi tathA zaktyA vinA shivH| zakto yayA zivo nityaM zakto muktau ca dehinaam| AdhA saikA parA zaktizcinmayI shivsNshryaa| yAmAhurakhilastasya taistairnugunngunnaiH| samAnadhammeiNImeva zivasya prmaatmnH| zivecchayA parA zaktiH zivatattvaikatAM gtaa| tataH parisphuratyAdau sarga tailatilAdivat // iti / ityevaM hiraNyavadAbhAsamAnayA gAyatrayA sahakIbhAvAdeSa paramavyomaparamAtmA svayaH sukRtaM zivo hiraNmayakoSaH purussH| gAyatrI hyasya jyotIrUpeNa bhAti tathAsya hRdaye paravyomarUpe pazca devamRSayaH santi / pUrvadakSiNapazcimottaroddha deze tadabhyantare hRdaye cAtmA bhUkhA vattate // taduktaM muNDakopanipadi / hiraNmaye pare koSe virajaM brahma niSkalam / tacchabhra jyotiSAM jyotistad yadAtmavido viduriti| Apo hi rasastadvattvAda gAyatrI ca rasastadekIbhAvAca zivo'pi rasastadAha-yadvaitat sukRtaM raso vai sa ityaadi| yadeva sukRtAkhya eSa AtmA svayaH puruSaH sa gAyatrayAkhyarasavattvAdrasa ucyte| rasatvena kiM karoti, tadAha-rasaM havAyamityAdi / loke yogI suSuptazcAyaM puruSaH samAdho suSapto ca sarveSAM pRthivyAdInAM For Private and Personal Use Only
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1me adhyAyaH zArIrasthAnam / 1753 manasi laye manasazca vijJAna Atmani laye zuddhasattvarUpeNa mahattattvena cetasA viziSTa AtmA khalvenaM rasaM turIyaM paramAtmAnaM zivaM labdhvA nandI bhavati / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir atra jijJAsA | ko vAnyAta kaH prANyAdAnando na syAd yadeSa AkAza iti / rasa eka AnandIbhavatyavara iti dvayormadhye ka evAnyAt prItaH syAt kaH prINanaH syAditi yaha yasmAdeSa rasa AkAzaH paramavyoma tatra prItyasambhavAdAnando na syAditi / tatrottaram / epa hovAnandayatIti Anandahetutvasya prayojakatvasya vyapadezAdAnando rasa eva paramAtmA paravyoma brahmeti vyajAnAdityuktamiti / ityeSa paramAtmA hiraNmayakoSa AtmaSaTka AdipuruSo brahmayonitvAd brahma cetanAdhAturekaH puruSastripAt / tatra zirogrIvaM dazAGgulaM svaH pAdaH, tajjAtAnAM paJcabrahmapuruSa mahAviSNukSetra pradhAnAnAM cetanAdhAnAJcAnekeSAM puruSANAM nilayanaM kaSTAdadhastAccatu viMzatyaGgalaM paravyoma ko dvitIyaH pAdaH / tato'dhastAt paJcAzadaGga laparavyomni teSAM melanenakIbhUtaH saMhatarUpazcetanAdhAtuvyaktanAmApi puruSasaMjJakaH smRtaH iti / sarvvabhUtamayastRtIyaH pAdo bhUlakaH / nanu ke te'neke cetanAdhAtukAH puruSAH kathamudapadyanteti ? ucyate / ukta chAnda (gyopaniSadi / yagdarzita seyaM devanaikSata hantAhamimAstisro devatA anena jIvenAtmanAnupravizya nAmarUpe vyAkaravANIti / tAsAM trivRtaM tritamekaikAM karavANIti / iti sA tadasadeva sabrahmazaktiriyaM tejo'vanopAhitA gAyatrIdevatA hanta khalvimAstejosanAkhyAstisro devatA anena paravyomnA paramAtmanA jIvena puruSeNAham anupravizya savvaSAM nAmarUpe vyAkaravANItaikSata / kathamiti cet ? tadocyate / tAsAM tejo'vannAkhyAnAM tisRNAM devatAnAmekaikAM devatAM tAbhistisRbhirdevatAbhiH militAbhinya nAdaM zatAM tAM yAtmikAM nAtmikAJca karavANIti caikSata Alocayat / tatastathA cakAra / yathA cakAra taduktaM taittirIyopaniSadi / u so'kAmayata bahu syAM prajAyeyeti / sa tapo'tapyata / sa tapastaptvA idaM sarvvasRjata yadidaM kiJca / tatsRSTrA tdevaanupraavisht| tadanupravizya sacca tyaccAbhavat / niruktazcAniruktaJca nilayanaJcAnilayanaJca vijJAnacAvijJAnaJca satyaJcAnRtaJca / satyamabhavat / yadidaM kiJca tat satyam ityAcakSata iti / ubho ya AtmA svayaH sukRtaM rasa AkAza Ananda ityetairnAmabhirya uktaH paramavyomapuruSaH zivaH zivayA paramayA zaktyaikIbhUtaH / For Private and Personal Use Only
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1754 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram so'haM bahu syAM prjaayeyetykaamyt| tathA kAmayitvA tapo'tapyata / jJAnamayaM tpo'kurut| sa tapastapkhA sarvamidamasa nt| katham ? yadidaM kizca bhUrbhuvaukasthaM tatsRSTvA parAvaraM mRjyamAnasvanuprAvizat / tacca sRjyamAnaM sarvamanupavizya saca tycaabhvt| sat kalyANaM vastu, tyat kalyANaviparItaM, kalyANameva taditi dvividhamabhavat / tat saJca tyacca niruktA'niruktAdidvandvarUpam / etaduktaM munnddkopnissdi| yaH sabaijJaH sarvavid yasya jJAnamayaM tpH| tasmAdetad brahma nAmarUpamannazca jAyata iti / yaH sa paramadhyoma paramAtmA sa sarvajJa, savvaM ha vai jAnAti, sa sarva vit savvavidyAvAn / tasya jJAnaM sA parA gAyatrI tanmayameva tpH| tat tapaH kuvvatastasmAt paramAtmata etat pazcabrahma sarveSAM nAma ca rUpaJcAnnaJcAdA jAyate / tad yathA niruktAdikamabhavat tad vyAkhyAtamupamanyunA vAyavIye ; zvetAzvataropaniSAktam / na tasya kArya karaNaJca vidyate na tatsamazcApyadhikazca dRshyte| parAsya zakti vividhaiva zrUyate svAbhAvikI jJAnavala kriyA ceti mantraM smRkhA, tad yathA-jJAnakriyAcikirSAbhistimRbhiH svIyazaktibhiH / zaktimAnIzvaraH zazvavizvaM vyaapyaavtisstthte| jJAnazaktistu kArya tatkAraNaM karaNaM tthaa| prayojanaJca tattvena buddhiruupaadhyvsyti| idamitthamidaM netthaM bhveditybhimaanikaa| icchAzaktimahezasya nityA kArya niyaamikaa| athecchayA kriyAzaktiyathAdhyavasitaM dhiyaa| kalpayatyakhilaM kAya kSaNAt sngklpruupinnii| yayA zaktisamutthAnA zaktiH prsvdhrminnii| zaktayA paramayA nityA pramUte sakalaM jgt| evaM zaktisamAyogAcchaktimAnucyate shivH| zaktizaktimadutthantu zAktaM zaivamidaM jagata / yathA na jAyate putraH pitaraM mAtaraM vinaa| tathA bhavaM bhavAnIzca vinA naiva carAcaram / paramAtmA zivaH proktaH zivA caiva prkiirtitaa| pitA mahezvaro zeyaH zivA mAteti kiityte| tasmAcchaktimayaM savvaM jagat sthAvarajaGgamam / zivAyavanipathyentaM yayA tatamidaM jgt| tataH zivAkhyA yA zaktiH zaktayA shktismutthyaa| tasyAM vai kSobhyamANAyAmAdau nAdaH smudgtH| nAdAda viniHmRto vinduvindoromityabhUd dhvniH| sA tu mAhezvarI jAtA zuddhavidyA mhodyaa| sA vAcAmIzvarI zaktirvAgIzAkhyA tu shuulinH| yA sA varNasvarUpeNa mAtRketi vijRmbhte| tattadvarNamayo devo babhUvAdau sadAzivaH / athAnantasamAyogAta kalAM mAyAmavAsRjat / niyatiJca kalAvidyAkAlaJca For Private and Personal Use Only
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1755 guNapUruSau / mAyAtaH punarevAbhUdavyaktaM triguNAtmakam / triguNAtato'vyaktAd viviktAH syustrayo gunnaaH| satvaM rajastamazceti yaiAptamakhilaM jagat / guNebhyaH kSobhyamANebhyo guNezAt tu trishuulinH| abhavan mahadAdIni tattvAni ca yathAkramam / tebhyaH syuraNDa piNDAni hyasaGkhyAni zivAzayeti // vyAkhyAnam idshcaanuvyaakhyaatm| yo'sau svayaH sukRtamAnandaH paramavyoma paramAtmA zivaH svayambhUbrahmayoniH sa IzvarastimRbhirjJAnazaktizcikIrSAzaktirnAma yadRcchAzaktiH kriyAzaktirityetAbhiH zaktibhirviziSTaH zazvacchaktimAn tAbhiH vizva vyaapyaavtisstthte| kathamityata aah-jnyaanshktisvityaadi| tasya jJAnazaktiH sA yA yatkAryamidaM nikhilaM kattavyaM yAvanirmANAkhyaM pralayamasmin sarge bhaviSyat tat sarvaM tathA tatprayojanaM yat tathA tasya yat kAraNaM tathA tasya yat karaNaM tat srvmekdvaadhyvsthtiitydhyvsaayaatmkbuddhiruupaa| na ca sA punaHpunaridaM savvemadhyavasyati ; tasmAt sA nityaa| neyaM guNarUpA sattvAdiguNayogAbhAvAt / 1 / adhAsya mahezasya sA cikIrSAzaktiryA khalvidabhitthaM bhavedidaM netthaM bhavedityevamabhimAnikA kAryaniyAmikaivecchAzaktirekadaivaivaM niyamayati na punaHpunarityato nityA naiSA guNavizeSaH sattvAdiguNayogAbhAvAditi / athAsya mahezasya sA kriyAzaktiryA khalu dhiyA tayA jJAnazaktayA yad yathA'bhyavasitaM tadevecchayA zaktayA yathA niyamitaM tat kAryamakhilaM kSaNAt kalpayati niSpAdayatIti saGkalparUpiNIti / kSaNAt kalpayati na tu punaHpunastasmAt nityaa| neyaM kriyAkhyaH padArtho rajoyogAbhAvAt prvRtteH| rajo hi loke pravattayati / yayA paramayA zaktayA gAyatrayA khalu tadgAyatrIzaktisamutthAnA nityA kriyAzaktiH prasavadharmiNI sakalaM jagat prasUte sA paramAzaktiH nityaivocyate / evaMprakAreNa zaktisamAyogAcchivaH paramAtmA zaktimAnucyate na tu kriyaavaan| tasmAt tacchaktizaktimadIzvarasamutthamidaM jagat zAktaJca shaivnycocyte| mAtApitaro vinA yathA putro na jAyate tathA bhavaM bhavAnIca vinA carAcaraM na bhvtiiti| zivazca savvapAmAtmanAmAtmeti paramAtmAbhidhIyate zivA caiva sarveSAmAtmanAmAtmA paramAtmanazcAtmeti paramAtmA prkiirtitaa| nikhilasya pitA mahezvaro jJayaH, zivA tu mAteti kIryate / tasmAt sthAvarajaGgamaM saba jagacchaktimayam, yataH zivAyavaniparyantamidaM jagat yayA zaktayA tataM vyAptam, nAsti hi jagati kishcicchktihiinmiti| evaM tisRbhiH zaktibhiryathA mUyate jagat tadAha-tataH shivaakhyetyaadi| yA zivAkhyA For Private and Personal Use Only
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir HTH 1756 crk-sNhitaa| / katidhApuruSIyaM zArIram gAyatrI nAma paramAzaktistejo'vanopAhitA tasyAM gAyatrayAM tadagAyatrIsamutthayA kriyAzaktayA nejo'vannAMzena kSobhyamANAyAM saJcAlyamAnAyAM satyAM nadgAyatrIsthAni najo'yannAni parasparaM pravezyamAnAni trinti trinti bhUkhA gAyatrayAH paramavyomarUpAyAH kiyadaMze sthitAni paramamUkSmadhvanirUpANyabhivyaktAni bhUkhA kiJcit sthUlo nAdo dhvanirAdo smudgto'bhuut| tatastayA zaktisamutthayaiva kriyAzaktayA kSobhyamANAnnAdAta pariNamatastu bindurekabindurUpo nAdo viniHsRto'bhUt / iti nAdaH sddhindustyt| tacca dvayamaniruktaM nirvcnrhitm| tatastayaiva kriyAzaktayA kSobhyamANAdvindoH pariNamata miti dhvnirbhuut| tata st| niruktaJcAkArokAramakAraiyogAdvindunAdAbhyAM yuktm| sA khalviyaM nAdavinduyuktAkArAdivaNatrayadhvanirUpA mAhezvarI zivasambandhinI mahodayA zuddhavidyA paramA vidyA brahmavidyA nAma jaataa| sA ca linaH zivasya paramAtmano vAgIzAkhyA zaktiyeto vaacaamiishvrii| sA yA punarakArAdivarNasvarUpeNa mAtRketi viz2ambhate abhivyajyata iti| tanmAtRkAvarNa sarva tyadevAniruktazca nivvecanAbhAvAt / ityevameSA zuddhavidyA vAgIzvarI devI loke nArAyaNasya dakSiNapArthAccatummukhena brahmaNA saha mUrtimatI sarasvatI naamnaavibbhuuv| tathA cAbhidhIyate / paJcAzallipibhirvibhaktamukhado panmadhyavakSaHsthalAm, bhaasvnmaulinivddhcndrshklaamaapiinvkssoruhaam| mudrAmakSaguNaM sudhATyakalasaM vidyAJca hastAmbujaivibhrANAM vizadaprabhAM trinayanAM vAgdevatAmAzraye // iti / ityetat paramavidyAdyavaniparyantAnAM niruktAnAmaniruktAnAJca nilayanazcAnilayanazca tasyaiva paramavyomnaH paramAtmanazcaturazItibhAgakalpanayA tridhA bhAgaH kalpitaH kriyaashktyaa| tatroddha dazabhAgA madhyaM caturvizatirbhAgA adhastAt paJcAzadbhAgA iti / tatroddha dazabhAgaM zirogrIvamanuttamatamaH skhalauko nirupAdhiprasiddhaH kevalajyotiH svarUpasya paramAmRtasya gAyatrayA nilayanamitareSAmanilayanaM kluptaM prasiddhaM taddazabhAgato'dhastAdetat paramavidyAdyavaniparyantAnAM nilayanaM kriyAzaktayA kalpitamanilayanazca yasya yaditi / tatra paramavyomni dazabhAgAdadhastAda hRdayarUpe paJcadevasuSayo ye santi teSAmUddha suSidvArAdvahistatparamavidyA viziSTaM paramavyoma sadAzivo nAma prasiddhaH prathamo brhmpurussH| tadvizAnaM nAma sat / tataH sA zuddhavidyA kriyAzaktayA kSobhyamANA tejo'bannavikArapariNAmena tat paramavidyAviparItA lavidyA nAma kalA mAyA vidyA tadakArAdivarNasaMyogAda For Private and Personal Use Only
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir adhyAyaH zArIrasthAnam / 1757 RvidyA dhAtuprAtipadikapratyayAgamAdirUpadhvanirUpA babhUveti, sA paramA vidyA kalAM maayaamvidyaamvaasRjdityucyte| tadAzrayazca paramavyoma pUrvasuSidvArAdvahira gavedo nAmAbhUditi dvitIyo brhmpurussH| tataH suptiGantapadarUpadhvaniye juvidyA vbhuuv| tadvidyAzrayaH paramavyomaiva yajuveMdo nAma dakSiNasuSidvArAdvahirbabhUva, sa tRtIyo brhmpurussH| tataH saGgItabhUtavAkyarUpadhvaniH sAmavidyA babhUva, tadAzrayazca paramavyoma pazcimasuSidvArAdvahiH sAmavedo nAma caturthoM brahmapuruSo babhUva / tato vAkyabhUtadhvanirUpA'tha vidyA setihAsapurANA bbhuuv| tadAzrayazca paramavyomaivottarasuSidvArAdvahiH setihAsapurANo'tharvavedo babhUva, sa paJcamo brahmapuruSa iti| ityete cakhAra RgavedAdayasva vidyA brahmapuruSA avidaiva vidhibhiniyamakaraNAniyatinAmAnaH saha Sar3a bhirnggrucynte| etat sAGgacaturvedavidyA khavidyA tadAzrayAzcakhAro vedAzca vijJAnaviparItavizAnarUpA avijJAnamucyante / tacca tydevaabhidhiiyte| iti kalAvidyA mAyA niyatiJcAvAsRjadityuktam / ityevaM paramAmRtarUpaM tejo'bannamelanena madhurarasavadAbhAsamAnaM rasamAzritA gAyatrI vidyAvidyAvAco bbhuuv| tadvidyAvidyAvAgAzrayAH paJca brahmapuruSA ye, teSAM ya Urta suSidvArapAlaH sadAzivaH so'sya zivasya paramAtmana udAno nAma praannH| sa eva loke triguNavizeSayogAdeSa AkAzo'bhUdayazca vaayurbhuut| puruSe'pi yaddhadayaM tasyorddha suSidvAre udAno nAma prANo'bhUditi / pUcvaMsuSidvArapAlo'sya praannH| loke sa eSa aadityH| puruSe ca sa prANazca cakSazca / dakSiNasuSidvArapAlo yajurvedaH zivasya vyAno nAma prANaH, sa loke candramAH puruSe vyAnazca shrotrnyceti| atha pazcimasuSidvArapAlaH sAmavedaH zivasyApAno nAma praannH| sa loke'gniH puruSe'pAnazca vAkceti / athottarasuSidvArapAlo'tharvavedaH zivasya samAno nAma praannH| loke parjanyaH puruSe samAnazca mnshceti| athaiSAmevaM vIryAdIni yathAbhavaMstadyathAchAndogyopaniSadi mdhubraahmnne| asau vA Adityo devamadhu ityAdinoktaM tat pratisaMskRtya likhyte| asau paramAtmA ziva AdibhUtakhAdAdityaH khalu devAnAM sAdhyavasurudrAdityamarudgaNAnAmupajIvanapazcAmRtamayArkamaNDalAkarAmRtarUparasAzraya ityato devamadhu / tasya paramavyonnaH paramAtmanaH zivasya UoGga zirogrIvaM dazAGgu laM dyauranuttamatamaH svIka eva madhukoSAlambanatithyagbhUto vNshH| tasmAdadhastAccaturviMzatyaGga limitaM paramavyomaivAntarIkSaM For Private and Personal Use Only
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1758 crk-sNhitaa| katidhApurupIyaM zArIram bhuvokaratvapUpAkAro madhukopaH paJcacchidravattvAt / tasya marIcayastu putrAH paJca brahmapuruSAstatra paJcadizyA razmayo madhukSaraNArtha naaddyH| teSAM paJcAnAM brahmapuruSANAM yazasteja indriyavIryAnnAni khalvevaM bbhuuvuH| ttr| ye te Uo razmayastA evAsyordA mdhunaaddyH| guhyA evAdezA vidyAdyAH zaktayo mdhukyyH| brahma va sadAzivaH puSpam / tA gAyatrIsthA Apo'mRtA rasaH / tA vAtra te guhyA AdezabhUtA etadbrahma sadAzivamabhilakSyIkRtyAtapana / abhitaptasya tasya sadAzivasya yazastena indriyaM vIryamabhavat / adbhAzca rasaH pariNamannamla iva rso'nnmaadymjaayt| tada ya? madhunAr3Ibhiva hirakSarat tat tadAdityaM zivamabhito'zrayat maNDalarUpeNANot tadvAtra tat / yadetad Adityasya maNDalamadhye samatriguNayogAt kSobhata iva lakSyate iti / 1 / evaM ye'sya pAzco razmayastA evAsya prAcyo mdhukssrnnnaaddyH| Rco madhukaye Rgveda eva puSpam, tA gAyatrIsthAstejo'banAntargatA Apo'mRtA rasa eva puSpasya rsH| tA evaitA Rco madhukayye enamRgvedamabhi lakSyIkRtyAtapan / abhitaptasya tasya Rgvedasya yazasteja indriyaM vIryamabhavat / rasazca pariNaman lavaNa ivAnamAdyamajAyata / tad yat prAcIbhirnADIbhirakSarat tattadAdityaM zivamabhito mnnddlruupennaashryt| tadetadAdityasya maNDale rajoguNayogAllohitaM rUpaM sada varttate / 2 / evaM ye'sya dakSiNA razmayastA evAsya dakSiNA mdhkssrnnnaaddyH| yaSyeva madhukazyoM yajarveda eva puSpam, tA amRtA ApaH / tAnyeva yaSyeta yajurvedamabhi lkssyiikRtyaatpn| abhitaptasya tasya yajurvedasya yazasteja indriyaM vIyyamabhavat / rasazcApAM pariNaman kaTuka ivAnnamAdyam ajaayt| tad yadakSiNamadhunAr3IbhirakSarat tattadAdityaM zivamabhito maNDalarUpeNAzrayat / tadeva satvaguNayogAcchaklaM rUpaM sat etadAdityasya maNDale vattate iti / 3 / atha ye'sya pratyaJco razmayastA evAsya pratIcyo madhukSaraNanADyaH / sAmAnyeva madhukayyaH sAmavedaH puSpam / tA amRtA aapH| tAnyevaitAni sAmAni, etaM sAmavedamabhi lakSyIkRtyAtapan / abhitaptasya tasya sAmavedasya yazasteja indriyaM vIryamabhavadapAzca rasaH pariNaman tikta rasa ivAnamAdyam ajAyata / tad yat pratIcIbhirnADIbhirakSarat tattadAdityaM zivamabhito'zrayat / tadevaitadAdityasya maNDale tamoguNabahularajoguNayogAcchayAmarUpaM sadvartate / 4 / atha ye'syodazco razmayastA evAsyodIcyo mdhukssrnnnaaddyH| atharvAGgirasA madhukarya itihAsapurANaM puSpam / tA amRtA aapH| te vA ete For Private and Personal Use Only
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1756 'thAGgirasA etaditihAsapurANamabhi lakSyIkRtyAtapan / - abhitaptasya tasyetihAsapurANasya yazasteja indriyaM vIryamabhavadapAzca rasaH pariNaman kaSAya ivaannmaadymjaayt| tad yadudIcIbhirnADIbhirakSarat tattadAdityaM zivamabhito maNDalarUpeNAzrayat / tadetadAdityasya maNDale tamoguNayogAt paramakRSNarUpaM sad vartata iti / 5 / paJcAmRtajyotirma yamaNDalaM tasya svayambhuvaH paramAtmana aadysyaaditysy| ___ evaM sadAzivAkhyamahAbhUtAdIn paJca brahmapuruSAna mRSTvAsau svayambhUH paramAtmA vRttaujAH san mahAnirvANapralaye yattamastattamonudo'bhUt / taduktaM mnunaa| tataH svayambhUbhagavAn avyakto vynyjynidm| mahAbhUtAdivRttaujAH prAdurAsIt tamonuda iti| paramavyomnaH zivasya dazabhAgAdadharatAcaturviMzatibhAgamadhye kheprakAreNa maNDalavAnasAvAdirAdityo'nuttamatamo bhuvauka ucyte| tatastadadhastAt paJcAzadbhAge satyaJcAnRtaJca satyam abhavaditi / tadAkhyAtaM vaayviiye| kalAvidyA kAlaJca guNapuruSAviti / kalAvidyA mAyA na tu mhaamaayaa| kAlaM mhaavissnnum| guNaM pradhAnAkhyaM brahmANaM puruSaM kSatrajJa viSNu kalAvidyA'vAsajat / tad ythaa| tatparamabyono'dhastAt paramavyomni vidyAvidyAmayapaJcabrahmapuruSAhate sA kriyAzaktireSAM paJcabrahmapuruSANAM paramavidyA puruSa tridhA kRkhA RgayajuHsAmavedeSu pravezayAzcakre tathAthavvavedasya zAntipauSTikAbhicArikAnaMzAn krameNa / ' tatastrayI babhUva / tatastrayI caikIbhUya sadekaM bbhuuv| saccArddhana mahAviSNuH nAma kAlo babhUvAparArddhana cirbhuuv| sa khalu cetatIti cetanAvAn sa ca prasAdAMzena kSetra AtmA viSNurbabhUva sa cAnandatItyAnanda ityAdau sat tataH cit tata Ananda iti saccidAnando viSNuH kSetrajJaH paramavyAnno'dho'le jAtakhAta adhokssnH| citprasAdo guNAMzastu pradhAnaM nAma brhmaa| evametat satyaM nAma st| iti paJcabrahmapuruSAdisatyAntaM na cetanAdhAtuparamapurupAdatiricyate tAsthyAdeSa bhuvalauko dvitIyaH pAdaH / ityasmAdadhastAt paJcAzadaGga laparavyomAsmakazcetanAdhAtustat pradhAnaM kSatrazAdhiSThitaM kAlena saMkSobhya saJcAlya saGkocya pariNamayan sattvarajastamoguNAna pRthak kRkhAnupavizya samasattvarajastama iti lakSaNamavyaktaM nAma babhUva / tacca cetnaadhaatupurussaanuprvissttlaacetnaadhaaturucyte| kSetravAdhiSThitakhAca kSetrajJa ucyte| etasmAca saptAGga ekonaviMzatimukhaH Sar3a dhAtukaH puruSo vizvarUpo babhUva / yajaHpuruSIye prAg darzitam / For Private and Personal Use Only
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1760 crk-sNhitaa| / katidhApuruSIyaM zArIrama guNebhyaH kSobhyamANebhyo guNezAt tu trilinH| abhavana mahadAdIni tattvAni ca yathAkramam / / iti / tad yathA-triguNalakSaNAdavyaktAnmahAn mahato'haGkAro'haGkArAd bhUtAdestAmasAt krameNa zabdatanmAtraM sparzatanmAtraM rUpatanmAtraM rasatanmAtraM gandhatanmAtraJca mahAbhUtaM bbhuuv| ete zabdamAtrakhAdayaH paJca dhAtavazcetanA SaSThadhAturiti Sar3a dhAtuH puruSastasya mukhAni rAjasAdahaGkArAt taijasAkhyAd dshendriyaannyutpdynte| sAttvikAdahakArAvakArikAkhyAnmano'jAyatAdhidevatAzcaiSAmityevazcAkAzaH kiyadaMzo dikAlayuktaH sthUlo babhUva / tasya sparzamAtre vAyAvanupravezAd dviguNo vAyurvabhUva / zabdazca shiitsprshshc| tasya dviguNasya vAyo rUpamAtra tejasyanupravezAt tejastriguNaM babhUva / tasya rUpazca lohitam / sprshshcossnno'bhuut| atha tat tejo rasatanmAtramanuprAvizat, tenApaH zabdazItasparzazuklavarNadravarasaguNA jaataaH| tA Apo gandhatanmAtraM praavishn| tena zabdakharasparzakRSNavarNasAdhAraNarasagandhaguNA pRthivI bbhuuv| iti paJcabhUtAni sthUlAni dazendriyANi mano'haGkAro mhaaNshcittnycetyekonviNshtirmukhaani| uktaJca mnunaa| yo'sAvatIndriyagrAhyaH sUkSmo'vyaktaH snaatnH| sarvabhUtamayo'cintyaH sa eva svayamudbhabhau // iti / eSa catuviMzatitattvamayalokAtmakaH par3a dhAtuH puruSaH punalauke dvividhaH zarIrI puruSo babhUva samastazca vystshc| tatra samasto nArAyaNo mahAbrahmA vyastAH sUkSmazarIriNo'parisaGkha pryaaH| taduktaM mnunaa| so'bhidhyAya zarIrAt khAt simukSuvividhAH prjaaH| apa eva sasarjAdau tAsu vIjamavAsRjat / tadaNDamabhavaDhemaM shsraaNshusmprbhm| tasmin jo svayaM brahmA sarvalokapitAmahaH / Apo nArA iti proktA Apo vai naramUnavaH / tA yadasyAyanaM pUrva tena nArAyaNaH smRtH| yat tat kAraNamavyaktaM nityaM sadasadAtmakam / tadvisRSTaH sa puruSo loke brahmeti kiirtte| tasminnaNDe sa bhagavAnuSikhA privtsrm| svayamevAtmano dhyAnAt tadaNDamakaroda dvidhA / tAbhyAM sa zakalAbhyAJca divaM bhUmiJca nirmme| madhye vyoma dizazcASTAvapAM sthAnaJca zAzvatam / udvavatminazcaiva manaH sdsdaatmkm| manasazcApyahaGkAramabhimantAramIzvaram / mahAntamapi cAtmAnaM sarvANi triguNAni ca / viSayANAM grahItRNi zanaiH paJcendriyANi c| teSAnvavayavAn sUkSmAna paNNAmapyamitaujasAm / sanivezyAtmamAtrAsu sarvabhUtAni nirmme| yanmUrtyavayavAH mUkSmAstasyemAnyAzrayanti sstt| tasmAccharIramityAhustasya mUrti For Private and Personal Use Only
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir H 1maadhyAyaH IIHTA zArIrasthAnam / 1761 mniissinnH| tadA vizanti bhUtAni mahAnti saha krmbhiH| manacAvayavaiH mubhiH sarvabhUtakRta vyayam / teSAmidantu saptAnAM puruSANAM mahojasAm / mUkSmAbhyo mUrttimAtrAbhyaH sambhavatyavyayAd vyym| AdyAyasya guNantveSAmavApnoti paraH prH| yo yo yAvatiyazcaiSAM sa sa tAbadguNaH smRtH| savvaSAntu sa nAmAni karmANi ca pRthaka pRthak / vedazabdabhya evAdo pRthak saMsthAzca nirmme| katminAJca devAnAM so'mRjat prANinAM prabhuH / sAdhyAnAzca gaNaM sUkSmaM yajJaJcaiva sanAtanam / agnivAyuravibhyastu trayaM brama snaatnm| dudoha yshsiddhaarthmRgyjHsaaylkssnnm| kAlaM kAlavibhaktIzca nakSatrANi grhaaNstthaa| saritaH sAgarAn zailAn samAni viSamANi c| tapo vAcaM ratiJcaiva kAmAMzca krodhameva c| sRSTiM cakAra caivanAM sraSTumicchannimAH prjaaH| karmaNAJca vivekArtha dhAdhanoM vyvNcyt| dvandvarayo nayaccamAH sukhaduHkhAdibhiH prjaaH| avyo mAtrA vinAzinyo dazA nAntu yAH smRtaaH| tAbhiH sAddhamidaM savvaM smbhvtynupuurvshH| yantu karmaNa yasmin sa nyayukta prathamaM prbhuH| sa tadeva svayaM bheje sRjyamAnaH punHpunH| hiMsAhiMsra mRdukrare dhrmaadhrmaatttaanRte| yad yasya yo'dadhAt saga tat tasya svayamAvizat / yathaSu liGgAnAtavaH svayamevatta pryye| svAni svAnyabhipadyante tathA karmANi dehinH| lokAnAntu viddhArtha mukhbaahrupaadtH| brAhmaNaM kSatriyaM vaizyaM zUdrazca niravatayat / / ityavaM mUkSmasagaM kRkhA sthUlasarga yathA kRtavAMstathA darzayiSyate / iti gAyatrayAdAtatpazcAtmakapRthivyantaM catuSpAda brhm| tatra paramavyomaparamAtmAdapratatpazcAtmakapRthivyantaH purusstripaat| tatraitatpazcAtmakapRthivyAdimahAviSNulokAnto'STalokI anuttamatamA bhUH prathamaH paadH| tatra bhUrbhuvaHsvamahajananapaHsatyA iti sapta lokaaH| tatra dvividhaH satyalokaH-anRtasatyaH Rtstyshc| tatratattapolokAdaddha brahmalokavaikuNThakailAsAdyavyaktAtmalokaparyantaH satyaloko'nRtasatyalokaH prAkRtapralaya nAzAt / tata Urddha pradhAnakSetrazakAlAnAM loka RtasatyaH prAkRtamalaye sthAyitvAt ityevamabhiprAyeNa liGgapurANe'STalokI bhUpAda uktH| bhUlokaH prathame pAda bhuvalaukastataH param / skhalaukazca maharjanataHsatyAstataH prm| viSNulokastatazcor3a punraavRttidulbhH| Urddha komAralokazca svvRddhismnvitH| rudralokastatazvoddha kaivlysthaanmuttmm| iti viSNulokAddha paJcabrahmapuruSasthAnaM komAraloko'nuttamatamo bhunalauko 221 For Private and Personal Use Only
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1762 crk-sNhitaa| / katidhApuruSIyaM zArIram tatazca dhAtubhedena caturviMzatikaH smRtH| mano dazendriyANyAH prakRtizcASTadhAtukI // 4 // dvitIyaH paadH| tato rudraloko'nuttamatamaH svauka iti mahAvyAhRtivAcyaH tripAt purussH| sahasrazIrSaH sahasrAkSaH sahasrapAt / tasya svAGga lImAnena caturazItyaGgalaM paramavyomarUpamavyAkRtaM vapuradhastAt paJcAzadaGga limitabhUmilokasahitaM tata Uddha catuviMzatyaGga limitabhuvalokaM sarvato'dha Urddha pUrvato dakSiNataH pazcimata uttarato'bhyantarato vAhyatazcAtya tata Uddha dazAGgalaM skhalaukaH zirogrIvamatya tiSThadatizayenAvaraNAbhAvena kevalarUpatayA zreSThatvena atiSThaditi / etAvAMzcaturazItyaGga limAtraM mahimA mahattvaM tato jyAyAn sadAzivAdAtadantebhyaH sarvebhyo vRhattayA vRddhatamaH / yato'sya tripAdasya puruSasya dvau pAdau vizvA bhUtAni bhUbhu voko svayaM syokarUpe tRtIyapAda amRtamayI gAyatrI jyotiHsvarUpA caturthaH pAda iti| zvetAzvataropaniSadi puruSasUkte coktam / sahasrazIrSA puruSaH sahasrAkSaH shsrpaat| sa bhUmi sarvato khA atyatiSThada dazAGga lam / etAvAnasya mahimA tato jyAyAMzca puurussH| pAdo'sya vizvA bhUtAni tripAdasyAmRtaM divIti / athAsya nArAyaNasya dakSiNapAyada rajoguNamAzritya pradhAnaM catummukho brahmA bhUkhA sarasvatyA shaabirbhuut| vAmapAzcAt tu kSetrajJaH puruSaH sattvaguNamAzritya caturbhujo viSNubhUkhA lakSmyA sahAvirabhUt / nanvime yAvantaH sthUla zarIriNo dRzyanta kimate na puruSA ityata Aha - tatazcetyAdi / yo yo'so par3a dhAtukaH mUkSmazarIrI purupastataH par3a dhAtukAta mUkSmazarIripuruSAccatuviMzatitattvamayAt taccaviMzatidhAtubhedena catuvizatikaH catuviMzatyA tattvainiTa taH puruSaH smRtaH / sa catuvidho jarAyujo'NDajaH svedana udbhijjazceti, te punastrividhA devanaratiyyagayonijabhedAt / teSAM sage ukto mnunaa| dvidhA kRkhAtmano dahamaddhena purusso'bhvt| addhana nArI tasyAM sa virAjamasajat prbhuH| tapastatvA'sjada yantu sa svayaM puruSo virAT / taM mAM vittAsya savvasya sraSTAraM dvijsttmaaH| ityAdinA devanaratiyyaMgayonijasthUla par3a dhAturUpameva purupaM punaH sAMkhyadarzanabhedAccaturviMzatikabhedenAha---punazcetyAdi / catumcizatikameva vibhajate ---mana ityaadi| yadyapi paJcaviMzatitattvamayo'yaM puruSaH sAMkhyerucyate, yadAha----- "mUlaprakRAtaravikRtirmahadAdyAH prakRtivikRtayaH spt| poDazakastu vikAro na prakRtirna vikRtiH puruSaH" iti / tathApIha prakRtivyatiriktaJcodAsInaM puruSamavyaktatvasAdhAt avyaktAyAM prakRtAveva For Private and Personal Use Only
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 adhyAyaH zArIrasthAnam / lanaNaM manaso jJAnasyAbhAvo bhAva eva c| ti hyAtmendriyArthAnAM sannikarSe na varttate // zarIripanAsarga uktaH / iti trividhaH puruSaH smRtH| kAni tAni catuviMzatistatvAnItyata Aha mano dazendriyANyAH prakRtizcASTAtukIti / tatsUkSmadehe yadAhaGgArika mano yAnyAhaGkArikANi dazendriyANi ye ca khAdiguNAH paJca zabdAdayaH pazcabhUtAhakAramahadavyaktAnItyaSTo ceti cataviMzatiniSpannasthUladahI puruSaH / tatra krameNa manaHprabhRtInAM lakSaNAni-lakSaNaM manasa ityAdibhivakSyanta / aSTadhAtukIti aSTabhirdhAtabhiH niSpannA prkRtirssttdhaatukii| vakSyate caatraiv| khAdIni buddhiravyaktamahaGkArastathASTamaH / bhUtaprakRtiruddiSTA vikArAucaiva SoDazeti // 4 // ___ gaGgAdharaH- tatra krameNa manaHprabhRtIni lakSayati---lakSaNaM manasa ityaadi| pUrvamindriyopakramaNIya ydunnm| tatrAtIndriyaM punarmanaH sattvasaMjJaka ceta ityAhurake tadarthAtmasampadAyattaceSTaM cessttaaptyybhuutmindriyaannaamiti| tat punaradRzyamato'numAnArtha liGgamAha --lkssnnmiti| lakSaNamanumitikaraNam / ca-zabdo yogpdyaarthm| yugapajajJAnasyAbhAvo bhAva evaM manaso lakSaNam / tena hyAtmanA svAbhimatArtha grahItu pravartitaM manastadarthagrahaNArtha tadarthagrAhakam indriyaM yadAnudhAvati tadA tadindriya manoyuktaM tadartha gRhNAti na cetarArtha grahItumindriyAntaraM prvttete| iti taditarendriyArthajajJAnasyAmAvastadaiva bhavatIti manaso yugapajJAnasyAbhAvo bhAvazca liGgam / yadi jJAnasyAbhAvo manaso lakSaNaM nocyate tadA cAkSuSazAnasadbhAvakAle yathA mano'stItyanumIyate tathA tadaiva mano nAratItyanumitiprasaGgaH zrAvaNAdijJAnAnAM tadaivAbhAvAt / iti / yadi jJAnasya bhAvo manaso lakSaNaM nocyate tadA mano nAstItyeva sadAnumitiH syAt / jJAnasya bhAvAbhAvayoyugapadAve mano'stIti sadaivAnumitiH sidhyni| nanvAtmendriyArthasannikarSa vinA na tathA jJAnamutpadyate manoprakSipya avyaktazabdenaiva gRhNAti / tena caturvizatikapuruSa ityaviruddham / udAsInasya hi sUkSmasya bhedapratipAdanamihAnatiprayojanamiti na kRtm| dazendriyANIti paJca buddhIndriyANi paJca karmendri* yaanni| aSTadhAtukIti khaadipnyckbuddhyvyktaahngkaarruupaa| vakSyati hi-vAdIni buddhiravyaktamahaGkArastathA'STamaH / iti // 4 // cakrapANiH- atra caturvizatike prathamoddiSTaM mano lkssyitumaah-lkssnnmityaadi| yathA For Private and Personal Use Only
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1764 crk-sNhitaa| kIpApurIyaM zArIram vaiztyAt cha manaso jJAnaM sAnnidhyAta tu pravartate / aNatvamatha caikatvaM dvau guNau manataH smRtii|| mAtrAt, kathaM jJAnasyAbhAvo bhAva eva ca manaso lakSaNaM bhavatItyata AhasatItyAdi / hi yasmAdAtmendriyArthasanika sati manamo vaidhRtyAd vyAsaktIbhAvAna jJAnaM pravarttane manasaH sAnnidhyAt tu jJAnaM pravartate tasmAja jJAnasyAbhAvo bhAva eva ca manaso lkssnnmiti| nanvasti manaH santi cendriyANi pazca santi ca paJcArthA eSAM sAnnidhye'pi tAna paJcaivArthAna yadyAtmA lipsani na kathaM paJcaivendriyANi yugapat tAna gRhNantItyata aah---annukhmityaadi| manaso'Nutve'pyanekalaM cet tadA yugapanmanaHpuraHsarANIndriyANyarthAn paJca grahItu prabhavanti, yathA sumanaHparamANavo bahuSu panto yugapat saurabhaM kurvanti tahadityata Aha- atha caikatvamiti / aNuvaM sUkSmavaM parimANamekavaM saGke prati dvau guNo manasaH prasiddhau smRtau| dvAbhyAmAbhyAM guNAbhyAM manaso'nakendriyeSu yugapat pravRttina smbhvti| mahadaMkantu yugapadanekeSu sUrya iva pravartita prabhavati na cANu caikmiti| sarvamidamuktamindriyopakramaNIye pUrvam-na cAnakatvaM, nA va dhakakAlamanakeSu pravartate, tasmAnnakakAlA sarvendriyaprattiriti / nanUktaM risaraNIye-tatrai sparzanendriyaM savvandriyANAmindriyavyApaka cetaHsamavAya, sparzanavyAnavyApakamapi cata iti| tata kathaM na paJcasvindriya Su yugapat pravattate mana iti cenna, taddhi vyApakatvaM manaso'Natvaika khAmyAM krameNa savvegAmitvaM na yogpdaan| tasmAt na zAnAni jJAnasyAbhAvo jJAnasya bhAvazca manogAma ko bhavati, tdaah-stiityaadi| vaivRttyAnmanasa iti indriyeNa saMyogAt, sAnidhyAditi indriyeNa manasaH smbndhaat| evaM manyate-yadA yugapadindriyArthA indriH saMyujyante tadA kvacidindriyArtha jJAnaM bhavati, kacinna bhavatIti dRSTam / tena, imo jJAnabhAvAbhAvo jJAnakAraNAntaraM darzayataH, yacca tatkAraNAnsaram, tnmnH| tatkAraNaM manorUpaM yadyAmavat yugapat sarvendriyadhyApakaM svImiyate. kiMvA, bhanekasaMkhyamindriyavat svIkriyate, tadA dunarapi yugapadidriyA sambandha paJcabhiH nivitAeM dinumA yA manasA, banekI manobhiyugapadadhiTita.svAdidriyANAm / na ca bhavanti yugapajjAkAni / sammAna yugapaja. jJAnAnudayAlimAno'NurUpamaMkaca sidhyatItyAha-aNusvamityAdi / * vaivRttyAditi ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1madhyAyaH zArIrasthAnam / 1765 cintyaM vicAryamUhyaJca dhyeyaM saGkalpyameva ca / yatkiJcinmanaso jJayaM tat savvaM hyarthasaMjJakam // indriyAbhigrahaH karma manasastvasya cha nigrahaH / Uho vicArazca tataH paraM buddhiH pravarttate // yugapad bhavanti / nanvAtmA zabdAdIn paJcaivArthAn na cellipsati, tarhi manasa indriyeSu pravRttyabhAvAja jJAnaM kiM na pravartata ityata Aha-cintyamityAdi / cintayA yaj jJAyate taccintyam / vicAyyaM vicAreNa vividhatarkaNa yaj jJAyate tadvicArya vitaryam / ahena tarkeNa yaj jJAyate tdRhytrym| dhyeyamarthebhyo vahirindriyANi nivattye mano yaccintayati tat dhyeyaM dhyaaniiyN| cintyantu sendriyeNa manasA dhyeym| saGkalpyaM mano yat samyak kalpayati vicAreNa tat saGkalpyam / evamanyat yatkiJcidindriyAnapekSaM manaso zayaM sukhaduHkhecchAdvaSaprayatnazAnacetanAdhRtismRtyahaGkArabhinnaM tat sarca manaso'rthasaMkSaka na tu kevalamarthasaMkSakamiti zabdAdInAM ttsNjnyvaat| nanu ca kathaM manasotpadyate zAnamityata Aha-indriyAbhigraha ityaadi| indriyAbhigraha indriyamabhimukhIbhUya tadindriyagrahaNam AtmanA buddhaprAdhyavasitamabhIpsitamartha grAhayitu preritasya manasastadarthagrAhakamindriyamabhisukhIbhUya yada grahaNaM tadindriyasya tadekaM manasaH karma / manoguNamabhidhAya manAMviSayamAha - cintymityaadi| cintyaM karttavyatayA akarttavyasayA yanmanasA cintyte| vicAryamupapattyanupapattibhyAM yad vimRshyte| jahyaJca yat sambhAvanayA Uhmate 'evametad bhavati' iti / dhyeyaM bhAvanAjJAnaviSayam / saGkaruSyaM guNavattayA doSavattayA vaavdhaarnnvissym| yatkiJcidityanena sukhaaynuktvissyaavrodhH| manaso jJeyamiti indriyanirapekSamanogrAhyam / ete ca mano'rthAH zabdAdirUpA eva / tena SaSTArthakalpa. nayA na caturvizatisaMkhyAtirekaH, sukhAdayastu zabdAdivyatiriktA mano'rthA buddhibhedagrahaNenaiva graahyaaH| manoviSayamabhidhAga mnHkrmaah-indriyetyaadi| indriyAbhigraha indriyAdhiSThAnaM manasaH karma, tathA svasya nigraho manasaH krm| mano hyaniSTaviSayaprasRtaM manasaiva miyAmyate / manazca guNAntarayuktaM sad vissyaantraanniymytiityaahureke| yadutam- "viSayapravaNaM cittaM eti. bhraMzAna zakyate / nigantumahitAdAda tihi niyamAtmikA // " iti / tena pRtyA kAraNamUtayA mana AtmAnaM niyamayatIti na svAtmani kriyaavirodhH| manaHkarmAntaramAha-aho vidhArazceti / agroha AlocanajJAnaM nirvikalpam, vicAraH saGkalpanaM heyopAdeyatayA vikalpanam / caturvidhaM hi vikalpakAraNaM sAMkhyA mnynte| tatra vAhyamindriyarUpam, Abhyantarantu mano'hakkAro buddhizceti - manasaH svasyeti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakAtA 1766 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram indriyeNendriyArtho hi samanaskena gRhyate / kalpyate manasApyUI guNato doSato yathA // jAyane viSaye tatra yA buddhirliyAtmikA / vyavasyate tayA vaktu kattuM vA buddhipUrvakam // 5 // tato'tha gRhIkhA khasya tadarthagrahaNAnnittirnigrahaH krm| tato'nantaramAtmanA kRto manasaivoha idamidaM vA'tha nedaM vA bhavatItyevaM vitrkH| tato'nantaraM tadarthasya vicaarH| yadAvaM syAt tadedaM syAnnedamevam, yata idamevaM tata idanvidamityevaM vicArAt paraM buddhiH pravattate'yaM khalu ghaTa iti| kathamindriyAbhigrahaH syAdityata aah-indriyennetyaadi| hi yasmAt samanaskenAtmapreritamanasA sahaivendriyeNa tadindriyArthI gRhyate'taH sa indriyAbhigrahaH na tu mno'npekssenn| addha tadarthagrahAdRddha tato nitya sa evArtho guNato doSato vA yat kalpyate uhapUrvaka vicAraH kriyte| idamevamidaM grAhyamidaM naivamato heyamidaJcaiva mityata upekSyamityevaM kalpayitsA vicAryAnantaraM yo nizcayaH syAdidaM grAhyamidaM heyamidamupekSyamityevaM nizcayalakSaNA yA buddhirjAyate sA nizcayAtmikA buddhirucyte| yeyaM tatra viSaye nizcayAtmikA buddhirjAyate, tayA buddhayA vaktu vA kattuM vA yad vyavasyate gRhyate vA tyajyate vApyupekSyate vA tada buddhipUrvakaM vyavasyate iti nizcayAtmakabuddhipUrvakavyavasAyakaraNabuddhiH nizcayabuddheH phalaM pramAbuddhistadavyavasAyakaraNabuddhilakSaNaM yasyAH sA buddhiH tritayam / tandriyANyAlocayanti nirvikalpena gRhNantItyarthaH, manastu saGkalpayati heyopAdeyatayA saGkalpayatItyarthaH, ahaGkAro'bhimanyate 'mamedamahamatrAdhikRtaH' iti manyata ityarthaH, buddhiH adhyavasyati tyajAmyenaM dopavantamupAdadAmyenaM guNavantamityadhyavasAyaM krotiityrthH| uhastu yadyapi vAhyacakSurAdikarma, tathApi mano'dhiSThAnamastIti mnHkrmtyoktH| vacanaM hi "sAntaHkaraNA buddhiH sarva viSayamavagAhate yasmAt / tasmAt trividhaM karaNaM dvAri dvArANi zeSANi" // iti| tataH paraM buddhiH pravartata iti UhavicArAnantaraM buddhiradhyavasAyaM krotiityrthH| ahaGkAravyApArazca abhimananamihAnukto'pi budvivyApAreNaiva sUcito jnyeyH| buddhihi tyajAmyenamupAdadAmIti vAdhyavasAyaM kurvatI ahaGkArAbhimata eya viSaye bhavati / tena buddhivyApAreNaiva ahaGkAravyApArI gRhyte| buddhau hi sarvakaraNavyApArArpaNaM bhvti| yaduktam -- "ete pradIpakalpAH parasparavilakSaNA gunnvishessaaH| kRtsnaM puruSArtha prakAzya buddhau prayacchanti // " etadevohavicArapUrvakatvaM budrevivRNoti- indriyennetyaadi| gRhyate iti UhamAtraNa nivina gRha te| nata i.su.816.8.2.yA, dopata iti her.tyaa| duiyAyasAyaM For Private and Personal Use Only
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1767 vyavasAyAtmikA prmaannmucyte| ityeva jJAnasya bhAva etadvipathya yeNa jJAnasya abhAva eva ca manaso lakSaNaM tenAnumeyaM mana ekam / nanu yeyaM budvirAtmendriyArtha. manaHsanikaSAdutpadyate sA kimupAdAnA manazcedaM kimupAdAnamiti cet satyam / yo'sau par3a dhAtuH puruSa uktaH sa khlvevmuktH| yadavyaktaM nAmAtmA mahAn nAma jIvazcAhaGkArazca tat sAttvikAibArAdvaikArikAbhidhAnAjAtaM manastaijasAkhyarAjasAhaGkArasahAyAt sAttvikAcyAhaGkArAjAtAni dazendriyANi bhUtAdinAmatAmasAhakArajAni zabdatanmAtrAkAza-sparzatanmAtravAyu-rUpatanmAtratejo-rasatanmAtrajala-gandhatanmAtrabhUmaya ityetAni mahAbhUtAni paJcetyetadahaGkArAdisaptadazaka mahAMzcetyaSTAdazatattvaviziSTo'vyaktAkhya AtmA cetanAdhAtustatra ca dikkAlAbhyAM viziSTa AkAzastadAkAzAnupraviSTavAyurvAyvanumaviSTatejastattejo'nupraviSTajalaM tajalAnupaviSTabhUmiriti khAdayaH paJca ceti par3a dhAtavaH, ekIbhUtaH par3a yAtuH puruSaH pratyagAtmA bhUtAtmA cocyate / mUkSmadehI vIjadharmA sa eva paralokAdavakramya gabhAzayagataM zukrazoNitasaMyogaM prApyAvyaktAt AtmanaH sattvAdiguNAn vikuNi AtmAntaraM sjtiityvyktmaatmaatmaantrmaarbhte| tathA mahAna svagatasattvAdIna vikurvANo nizcayAtmikAM buddhimArabhate / ahaGkArazca svagatasattvAdIna vikurvaanno'vidyaadhuddhiyaarbhte| AkAzAdayazca pazca pnycaakaashaadiinaarbhnte| ityaSTaprakRtidhAtubhyo'STo jaaynte| tathA manaH svArambhakasattvAdIna guNAn vikuANaM viziSTamaparaM sattvaguNabahulatriguNaM sattvasaMjJakaM mana aarbhte| AhaGkArikANi paJca buddhIndriyANi tAnyAtmakunA kaikAdhikapaJcabhUtAnyanupravizya paJca zrotrAdIni buddhIndriyANyArabhante / tAni paJca kamme ndriyANi cAtmakRtAni paJcAkAzAdInyanupravizya paJca karmendriyANi hastAdInyArabhante / paJcArthAzca zabdAdayaH zabdAdInArabhante / ityevaM catuviMzatyA dhAtubhiniSpannaH puruSo'nnamayo devanarAdiyoniSu jAyata iti| tadidaM manaHprakRtikaM mano hyabhautika cintyAdyaniyataviSayaM bhautikAnIndriyANi zabdAdiniyataviSayANi / hastapAdAdizarIraJca bhautikamiti dazendriyANi zarIraJca khAdiSu paJcamu dravyeSu saMgRhItAni tat sendriya zarIraM zarIramuktaM manastu pRthak dravyamuktaM sUkSmadehI khAtmA dravyamuktamiti sattvamAtmA zarIraJceti trayaM saMyuktaM puruSazcatuviMzatika uktaH kriyAdhikaraNazca iti| vivRNoti--jAyata ityAdi / viSaye toti manasA kalpite vissye| nizcayAtmiketi sthira. For Private and Personal Use Only
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram nanu dravyaguNakammasamavAyasAmAnyavizeSA iti par3eva padArthA uktAH, ke punaH padArthA mahadahaGkArAhakArikadazendriyANIti can ? satyam / dravyAdayastu ye para padArthA uktAH, na te Sar3eva padArthAH na banye padArthAH santItyevaM niyamenoktAH, tajjJAsA tantroktavidhimAzritA ityetanmAtramuktaM zAstroktalokikavidhyAzrayaNaM tatpadapadArthazAnana bhavatIti ca khyApitam / vaizeSike kaNAdana ca tatSaTpadArthatattvajJAnAnniHzreyasamuktamanya padArthA na santIti noktm| niHzreyasavacananAprameyapadArthAH santIti shaapitm| gotamenAkSapAdanApi pramANAdiSor3azapadArthatattvajJAnAt niHzreyasAdhigamavacanana aprameyapadArthAzca santAtyatajzApitaM, na tu pramANAdibhyo'bhya padArthA na santItyuktamata evaM kapilena sAya coktaM na SaTpadArthaniyamastabodhAcca muktiH| Sor3azAdiSvapyevam / na vayaM vaizeSikAdivat SaTpadArthavAdina ityavamuktamiti prameyAtiriktA aprameyapadArthA api santAti tattvam / nanu tahi kiM mahadAdikamaprameyamiti cnn| SaTsu yannavadravyamuktaM tatkAraNabhUtam, kAraNabhUtadravyagrahaNena kAyyabhUtasyApi dehendriya viSayAtmakAdagrahaNam. tatrAgA kAraNabhUtaH kaayybhuutshc| kAraNabhUtamavyaktamAtmA, kAyyabhUtaH muukssmdho| tatrAvyaktaM sUkSmadahanaH parama iti parAtmA tataH pratyagAtmA sUkSmadaho tadgrahaNena mahadAdInAM grahaNAt prameyatvaM na khaprameyatvamuktam / avyaktAt paramasvAtmapaTakaH paramavyoma puruSaH svprmaatmaa| tathA cAktaM ktthopnissdi| indriyabhyaH parA hyA athabhyazca paraM manaH / manasazca parA buddhibuddharAtmA mahAn prH| mahataH paramavyaktamavyaktAt puruSaH prH| puruSAnna para kiJcit sA kASThA sA parA gtirini| manastu gaatmenaapyuktm| yugapan jJAnAnatapattiH manaso linggmiti| vyAkhyAnaJca vaatsyaaynn| manasaH smRtyAdiSu liGgaH satsu khalvidaM yugapajJAnAnutpattiliGgaM bhvti| atIndriyanimittAH smRtyAdayaH karaNAntarAMnamittA bhvitumrhntaati| yugapacca khala ghrANAdInAmindriyANAM gandhAdInAJcArthAnAmAtmanazca sanikarSeSu satsu yugapaja jJAnAni notpdynte| tenAnumIyate, asti tdindriysNyogishkaarinimittaantrmvyaapi| yasyAsannidhe!tpadyate jJAnaM, sanidhazcotpadyata iti / manaHsaMyogAnapekSasya hondriyArthasannikarSasya zAnahetutve yugapadutpadevaran svarUpA adhyavasAyarUpetyarthaH / vyavasthatItyanuSTAnaM karoti udyukto bhavatItyarthaH, buddhapadhyavasitamartha vaktu kattuM vA'nutiSTatIti yAvat / buddhipUrvakamityanena, yadeva buddhipUrvakamanuSThAnam, tavaivaMvidhaM bhavati, nonmattArAnuSTAnamiti darzayati // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1766 shaanaaniiti| idazca bhASyaM vyaackssmhe| atIndriyANi manobuddhavAdIni / tannimittAH smRtyAdayaH smRtidhRtiprabhRtaya utpdynte| tasmAt manovyatiriktakaraNAntarabuddhinimittA api sambhavanti tasmAt tatrAtiprasaGgavAraNAya yugapaditi lkssnnmiti| na hi yugapajajJAnotpattyanutpatti karaNAntaranimittaM sambhavati, sambhavati ca manasa eveti| kathamiti cet tad darzayati-yugapat cetyAdi / cakAraH punararthe / tena ghrANAdInAM pazcAnAmindriyANAM gandhAdInAzca pazcAnAM teSAM grAhyANAmarthAnAJca yugapat tu sannikarSeSu sAnnidhyeSu satsu api yugapadekakAlaM ghrANajarAsana cAkSuSakhAcazrAvaNAni jJAnAni nAtpadyante, tena yugptpnycvitrjnyaanaanutpaadnaanumoyte| tataghrANAdIndriyasaMyogi tattadindriyANAM svasvAthegrahaNe svasvAyaM pratidhAvane ca sahakAri kimapi niyantR vastu khalvekamaNa ca sarbendriyavyApakasparzanandriyasamavetatvena vyApakamapi yugapat pazcasvavyApakaM nimittAntaramastIti khanumIyata itynvyH| kathamanunIyata ityata Aha-yasyetyAdi / yasya nimittAntarasyAsannidhAnAt tattadindriyArthasannikarSa'pi sati tattadindriyajaM tattadarthajJAnaM notpdyte| yasyaiva nimittAntarasya sannidhAnAt tu tattadindriyArthasannikarSe ca sati tattadindriya tdrthshaanmutpdyte| tadevakamaNaparimANaJca tadindriyasaMyogi sahakAri niyantu cAvyApi ca nimittAntaraM mana evocyate / kasmAdevamityato he dazati - mnHsNyogetyaadi| yadi tu tathAvidhaM tadindriyasaMyogi mano nAvattiyata manaHsaMyogAnapekSamevendriyamagrahISyadartha grahItuJcAviSyaditi tadindriyArthasannikarSoM manaHsaMyogAnapekSa eva tattadarthazAnamajanayiSyaditi jJAnasya hetuH tattadindriyasanniko na manaHsaMyogApekSa iti cet tadA yugapadutpadAran jJAnAni pnyceti| tasmAt tadindriyasaMyogisahakArinimittAntaraM tattadindriyANAM tattadarthe dhAvanagrahaNayoniyantaprerakamaNaparimANamekamevAsavrvavyApi savvatragAmi mano'stItyanumIyate / tasya khalu manasa ekakhANakhAbhyAM yugapadanakepa gantumasAmAdavyApikhAt indriyANAM yugapadarthaSa dhAvanagrahaNe ca sahakAritayA saMyogiprayojakAbhAvAnna yugapadindriyANAM sannidhAne satsvapyathaSa dhAvanAtha grahaNAtheJca prvRttibhvti| tasmAnna yugapajjJAnotpattirbhavatIti jJAnayogapadyAnutpattimanaso liGgaM bhavati / naivaM buddhamA sambhavati niSkriyakhAt tadindriyasaMyogAya gntumsaamrthyaat| na cAtmatazcaivaM bhavati manaHkriyayopacAratakriyayA sparzane. ndriyaM gantumAtmano'sambhavAt / yatra hyAtmA vartate tatra tu nAsti sparzanendriya For Private and Personal Use Only
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1770 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram sthAnaM vak khalu mnHpryntmevaasti| khagiti manomayakoSe hi mano mano'bhyantare vijJAnamayaH koSastatra vijJAnaM tanmadhye khAnandamaya AtmA kssetraadhisstthitaa'vyktaakhyH| iti vaatsyaaynvyaakhyaa| . carakavacanaikavAkyakhenAparo vyaacsstte| jJAnaM jJAnotpattiranutpattiAnAnutpattidvayametad yugapaditi yugapajjJAnasyAbhAvabhAvau manaso liGgamiti / asmina mUtre svayamakSapAdo manasaH parIkSArtha suutraannyuvaac| jJAnAyogapayAdekaM mnH| na yugpdnekkriyoplbdheH| alAtacakradarzanavat tadupalabdhirAzusaJcArAt / ythokthetukhaaccaannu| iti / vyAkhyAtAni ca vaatsyaaynen| asti khalu jJAnAyogapadyamekekasyendriyasya yathAviSayaM karaNasyaikapratyayanito sAmarthyAnna tadekatve manaso liGgam / yat tu khalvidamindriyAntarANAM viSayAntareSu zAnAyaugapadyamiti talliGgam / kasmAt ? sambhavati khalu vai bahuSu manaHsu indriyamanaHsaMyogayogapadyamiti jJAnayogapadyaM syAt. na tadbhavati / tasmAdviSayapratyayaparyAyAdekaM mana iti / tatrAha vAdI - na yugpdnekkriyoplbdheriti| ayaM khalbadhyApako'dhIte prajati kamaNDalu dhArayati panthAnaM pazyati zRNotyaraNyajAna zabdAna vibhyaddhyAlaliGgAni bubhutsate smarati ca gantavyaM sthAnIyamiti kramasyAjJAnAda yugapadatAH kriyA iti prAptaM mnovhuvmiti| ttrottrm| alAtacakradarzanavat tadupalabdhigazusaJcArAditi / AzusaJcArAdalAtacakrasya sambhramato vidyamAnakramo na gRhyane / kramasyAgrahaNAdavicchedabuddhayA cakravadabuddhirbhavati / tathA buddhInAM kriyANAJcAzattikhAd vidyamAnakramo na gRhyate, kramasyAgrahaNAda yugapat kriyA bhavantItyabhimAno bhvti| kiM nu kramasyAgrahaNAd yugapat - kriyAbhimAnaH ? kimatha yugapadabhAvAdava yugapadanekakriyopalabdhiriti ? nAtra vizeSapratipatteH kaarnnmucyte| ityuktamindriyAntagaNAM viSayAntarepa paryAyeNa buddhayo bhavantIti, tccaaprtyaakhyeymaatmprtyksskhaat| athApi dRSTazrutArthAna cintayatAM krameNa buddhayo vatante na yugapan, anenaanumaatvymiti| varNapadavAkyabuddhInAM tadarthabuddhInAJcAzuttivAn kramasyAgrahaNam / katham ? vAkyastheSu varNeSu khaluccAryamANeSu prativarNa tAvaccha varNa bhvti| zrutaM varNamekamanaka vA padabhAvena sa pratisandhatte, pratisandhAya padaM vyavasyati, padavyavasAyena smRkhA padArtha pratipadyate, padasamUhapratisandhAnAcca vAkyaM vyavasthati, sambandhAMzca padArthAna gRhIkhA pAkyArtha pratipadyate, na cAsAM krameNa vartamAnAnAM For Private and Personal Use Only
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1771 buddhInAmAzuttivAn kramo gRhyte| tadetadanumAnamatantraM buddhikriyAyogapadyAbhimAnasyeti / na cAsti muktasaMzayA yugapadutpattiyuddhInAm, yayA manaso bhulmekshriire'numiiyeteni| . ekaJca mahadekadA bahuna vyAptumarhani muuryvditi| tatrAha --ythokhetuvaacaannu| iti| aNa mana ekaJceti dharmasamuccayo jJAnAyaugapadyAt / mahattve manasaH sarvandriyasaMyogAda yugapadviSayagrahaNaM syAt tasmAdakamaNa ca mana iti tattvam / kaNAdenApi vaizeSikanyAye proktam / AtmendriyArthasanika jJAnasya bhAvo'bhAvazca manaso liGgam / satyapyAtmendriyArthAnAM sannikarSe yasya saMyogAda indriyeNa jJAnasya bhAva utpattiH syAd yasya viyogAdindriyeNa jJAnasyAbhAvo'nutpattiH syAt, tanmana iti, AtmendriyArthasannikarSasadbhAvasamakAla. jJAnotpattyanutpattI manaso lkssnnmityrthH| . nanvevaM liGgaM manaH kathaM dravyaM bhavati, tanityamanityaM vayata Aha-tasya dravyakhanityave vAyunA vyaakhyaate| vAyuryathA vyAkhyAtaH khalyAhaGkArikalAda dravyavatvena dravyaM kriyAvattvAd guNavattvAca mUkSmastathAhakArikakhAnmano'pyadravyavattvena kriyAguNavattvAcca dravyaM mUkSmaJca vyAkhyAtam / evaM vAyoryathA cAdravyavattvena nityavaM vyAkhyAtaM tathA manaso'pyadravyavattvAnnityavaM vyAkhyAtamiti / guNakriyAvatsamavAyikAraNaM dravyamiti huktaM tadrvyavadanityaM tatkAyamidaM manaH / tad dravyarahinavaM nitytvm| kriyAguNavatsamapAyikAraNAbhAvAnityaM mana ityrthH| aNutvaM prsiddhmaashusnycaaraat| nanu mano dravyaM nityamaNu ca bhavatu pratikSaNaM sAttvikAdivibhinnarUpadarzanAt kimekaikasmina purupe'nekamityata Aha-prayatnAyogapadyAj jJAnAyogapadyAccaikam / mana ekaikaismin puruSa khalvekameva bhvti| kasmAt ? prayatnAyaugapadyAja jJAnAyaugapadyAca / nanu eka cenmanaH syAt tathApi yugapadeva tasya bahavaH prayatnAH smbhvnti| yathAke eka eva sarvaM yadA prakAzayati tadaiva tApayati tadaiva jagataH snehAn zoSayati / tathA kiJcidvastu smaratu kiJcijAnAtu kacinmuhyatu ceti| ityata Aha-tadabhAvAdaNu manaH, tasya manaso vibhutve'pi aNatvaM mUkSmatvaM, kasmAt ? tadabhAvAt / prayatnazAnayoH yogapadyAbhAvAt / yadi prayatnayogapadya jJAnayogapadya vA pratyakSamajJAyiSyata tadA mahanmano'bhaviSyat iti / 0 / kapilenApyuktaM sArasaMhitAyAm / ubhayAtmakaJca mnH| buddhikobhayAtmakamekaM manaH syAda buddhIndriyazca karmendriyaJceti / tatrAyaM sNshyH| kiM nu khalu mana ekamanekaM veti ? tatrAha-guNapariNAma For Private and Personal Use Only
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1772 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram bhedAnnAnAsamavasthAvat / asminnekaikasmin khalu puruSe prayatnazAnayorayogapadyAnmanasa ekatve'pi guNapariNAmabhedAt satyAdiguNAnAM pariNAmavizeSeNekaikasya nAnAtvena nAnAsamavasthAvat / pratikSaNaM hyasminnasmin puruSe. 'vasthA yathA pariNamati tadavasthAdana sa sa ekaikaH puruSastattadAvasthiko nAnA bhavati / yathA vaalpognnddyuvkishormdhysthvirruupH| tathA pratikSaNaM manaH sattvAdipariNAme sAtvikaM brAhmasattvaM devasattvamASasattvamityavamAdikaM, rAjasazca tAmasaJcaivaM bodhyam / / __ nanu jJAnakriyayorayogapadyAnmanasa ekatvaM nAnumIyate vyabhicArAt / ekaM hyapi mahad bahUni vastUni vyAnoti yathAH / evamevaikamapi mano'nakevindriyeSu vyApya pravattitu prasajyata ityata Aha-na vyApakatvaM manasaH karaNakhAdindri ra vaa| manaso na vyApakatvaM samvandriyavyApakasparzanendriyasamavAyena cetastu vyApakamapi krameNa spazenendriyavarmanA sarvadaMhagAmyapi na yugapat savvaMTehagAmi vyApaka m| kasmAt ? krnnkhaat| karaNaM hi kazInaM nAnakakamme yugapat kattu mekaM prabhavati, kattu rekakhAt / nanveko'pi kartA dIrghadA DenAnakAn yugapat kartuM prabhavatyavetyata aah-indriykhaadvaa| indra liGgamityarthe nipAtanAdindriyam / indrasyAtmano liGgamityato mano na vyaapkm| tena sarvandriyavyApakatve'pi sparzanendriyasya tatsamavAyana manaso na srvvyaapkmiti| etenaivaM zApitam-aNakhAdakatvAcca mano na vyApakaM, na hyaNa caikamekakAlamanekeSu pravartitu prabhavatIti bhAvaH / nanu mano'bhyantarendriyaM kathamasya vahirindriyeSu yogaH syAdityata aahskriykhaadgtishruteH| avyApakamapi manaH sambandriyavyApakasparzanendriyasamavAyena saceSvindriyeSu svAbhimatArthagrahaNAyAtmanA preritaM gantu prabhavati skriytvaat| manasaH sakriyatvaJca gtishrtH| chAndogyopaniSAda huktam / uddAlako hAruNiH shvetketuputrmuvaac| svamAntaM me saumya vijAnIhi / yatratatpuruSaH svapiti nAma sa saumya tadA sampanno bhavati svamapIto bhavati tasmAdanaM svpitiityaacksste| svaM hyapIto bhavati / sa yathA zakuniH sUtreNa prabaddho dizaM dizaM patikhAnyatra nAyatanaM labdhvA bandhanamevopazrayate / evameva khalu saumya tanmano dizaM dizaM patikhAnyatrAyatanamalabdhvA prANamevopazrayate pANavandhanaM hi saumya mana iti / patitvetyuktyA gatimenasaH shruuyte| nanu manaso'Natvena sakriyatvaM kathamupapadyate ? kriyA hyavayavinAM dRzyate manasvaNu For Private and Personal Use Only
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1773 niravayavamityata Aha --na nirbhAgatvaM tadayogAd ghaTavat / manaso nirmAgatvaM niravayavatvaM nAsti / kasmAt ? ghaTavat tdyogaat| yathA khalvekasyA eva mRttikAyAH kapAlamAlAdvayayogAnna nibhogatvaM tathA manaso'pyekasyAhaGkArasya taijasasahitasAttvikAhakArasyANadvayasya yogAt tadubhayAtmakatvena na nirbhAgavam, aNuvazca sakriyatvaJca vatteta ev| nanvevamahaGkArabhedadvayayogAda yadi sAvayavANuvaM tadA nityatvaM nAstItyata Aha-- nANanityatA tatkAya'vazruteH / aNuparimANasya paramANuyogAnna nityatA ttkaayevshruteH| paramANudvayakAyyaM hyaNa zAstre shruuyte| tatra vAdI-na nirbhAgavaM kaayyevaat| paramANakAyyavAdaNaparimitasya na nibhAgavamapi sabhAgavameva / aNaparimitasya anityatAyAmupapattyantaramAha - tadrUpanivandhanAt prtykssniymH| teSAmaNUnAM paramANughaTitAnAM rUpanivandhanaM hi pratyakSaM bhavati na hi paramANa(TatANaparimitarUpaM vinA pratyakSaM bhavati, paramANarUpasya pratyakSayogyakhAbhAvAt / nanu na bhavatu paramANaparimANaM catuvidhaparimANamadhye tadabhAvAdityata Ahana parimANacAtuvidhyaM dvAbhyAM tddyogaat| aNa dIrgha mahat imiti caturvidhaM parimANaM n| dvAbhyAM paramANabhyAM yogAt tadaNa bhvti| tacca paramANaparimANamadhikaM parimaNDalam / nadyayogAdaNa ca doghaJca mahacca hasvaJcati paJcavidha maanm| nanvaNapAramitasya caMdanityatA syAt nadA sthirakhAbhAvAt kathaM pratyabhijJAnaM bhavatItyata Aha-anityatve'pi sthiratAyogAt pratyabhijJAnaM saamaanysy| pArthivAdyaNUnAmanityatve'pi katikAlaM sthirakhayogAta sAmAnyasya ghaTAghArambhakasya pArthivAdyaNoH pratyabhijJAnaM bhavati / yo yo'sau tava mAttikaghaTArambhakaH paramANadvayarUpo'NaH sa sa evAyaM mAttikaghaTArambhakaH pArthivaH paramANuriti sAmAnyasya pratyabhijJAnaM bhvti| nanvevaM katikAlasthiratAyAmaNUnAM paramANudvayapratyabhijJAnaM zabdapratyabhijJAnavadapalapitaM bhavati vastuto'sthirakhAta ityata Aha-na tadapalApastasmAt / tasmAta ityanityatve'pyaNUnAM katikAlAvasthAnAda vastuto'sthiratvapi cirasthiratayogAt tatpratyabhijJAnasyApalApo na bhvti| nanu pratyabhizA khalu tAdAtmyarUpaNa bhavAta kathaM sAmAnyasya pratyabhijJA syAt ? yo hi pUrvAnubhUtaH sa evAnyAsman kAle tadrapeNa pratyabhijJAyata iti ? tatrAha --nAnyanittirUpatvaM bhaavprtoteH| sAmAnyantu tattadbhinnasya tadgatabarmarUpaM na tatrAnyanivRttirUpakhaM tadabhinnarUpavaM na saamaanym| kasmAt ? bhaavprniiteH| tasya bhAvena dhammeNAnyasya For Private and Personal Use Only
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1774 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram prtyyaat| yaiH pArthivaparamANabhirArabdhANubhirArabdhastava ghaTastaiH pArthivaparamANubhirArabdhAbhirArabdho'yaM ghaTa iti dviparamANurUpasya sAmAnyasya dhammasyA bhinnasyaiva pratyayAdanyanittirUpatvaM sAmAnyaM neti bodhyam / nanu yadi sAmAnyaM samAnakhaM tadA bhedAbhAvAdekasya tadghaTAdeH pratyabhijJAnaM nAstu, yathA so'yaM ghaTa iti sAdRzyazca na sAmAnyaM bhavatu ; yo'sau candrastadidaM mukhama iti pratyabhijJAnApatterityAkAlAyAmAha--na tattvAntaraM sAdRzyaM pratyakSopalabdheH / tattvAntaraM sAdRzyaM na sAmAnyam / tadbhAvastattvaM tattvAntaraM taddharmAntaraM yat sAdRzyaM tanna saamaanym| kasmAt ? prtykssoplbdheH| dRzyate hi pratyakSa na goganayoH sAdRzya, sAdRzyaM punogavayayoriti / taddhantiraM golagavayanabhinnaM tadAkArarUpaM dharmAntara miha sAdRzyaM na sAmAnyam / tacca na pratyabhijJAyata iti| yo'sau candrastadidaM mukhamityevaM pratyabhijJAnaM na bhavati, so'yaM ghaTa ityevaM pratyabhijJAnantu bhvtyeveti| atha nijazatyabhivyaktirvA vaiziSTayAna tduplbdhH| na saamaanymitynuvrtte| nijazatyabhivyaktirvA sAmAnyaM nAbhidhIyate kintu tadbhinnasya tadagatadharmavattvamiti / nijasya svasya svasya guNakarmaprabhAvarUpAyAH phalasAdhanahetubhUtAyAH zaktarabhivyaktine saamaanym| zaktyA hi kaaryvmaapdyte| yathA ghaTAdyArambhakadvANukaiH svasvazaktyA ghaTAditvena prinnmyte| na tu zaktiM vineti zatyabhivyaktina saamaanym| kasmAta ? tadvaziSTayAt tadupalambhAt / svasvazakteviziSTarUpatayaiva kAryeSva bhivyaktarupalambhAt kAryeSu ghaTAdiSu na svarUpeNa shktiruplbhyte| nanu tahi pratyabhijJAnaM kiM saMjJAsaMzisambandharUpasya sAmAnyasya bhavatItyAzaGkAyAmAha-na sNjnyaasNjhismbndho'pi| yat sAmAnyasya pratyabhijJAnamuktaM tat sAmAnyaM saMjJAsaMzisambandho'pi n| kasmAt ? apizabdAt pUrcahetoH / vaiziSTyAt tadupalabdheriti / ghaTAdiH saMjJA tadvAcyaghaTAdivastusaMzitayoH sambandho vAcyavAcakabhAvaH / sa ca na pratyabhijJAyAM sAmAnyam / ghaTAyArambhakANAM paramANusamAdhANukAnAM vizeSarUpeNa ghaTAdisaMzAyA uplmbhaat| nanu ghaTAdisaMjJAnAM ghaTAdivastuvAcivasambandho nitya eva tataH so'yaM ghaTa iti pratyabhijJAnaM bhavati kathaM na saMjJAsaMzisambandhasya sAmAnyasya pratyabhijJAnaM syAdityata Aha-na smbndhnitytobhyaanitytvaat| saMzayA saha saMzinaH sambandhasya vAcyavAcakabhAvasya na nityatAsti kasmAdityata Aha---ubhayAnityakhAt / ubhayaM hi saMjJA ca saMzi ca na nityaM kathaM tayoH For Private and Personal Use Only
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1775 sambandho nityaH syAt ? kintu yatpadana yadvAcyaM tadvAcyavAcakavaM prasiddha yAvat sagaM sthitiH punaH sarge'pi tathaiva vAcyavAcakatvaM bhaviSyatItyevaM nityatve'pi mahApralaye vAcyAsadbhAvAda vAcakasya cAsadbhAvAta tayoH sambandhasyApi nAzAt / evaM sambandhAnityave sambandhasya sAmAnyasya na pratyabhijJAnaM syAditikhAha-nAtaH sambandho dhambhigrAhakamAnAbhAvAt / ataH saMzAsaMjhyubhayAnityakhena saMzAsaMzinoH sambandhasyAnityakhAt saMjJAsaMzisambandho na pratyabhijJAyAM saamaanym| kasmAt ? dharmigrAhakamAnAbhAvAt / sambandhasya dhammivAcakakhe tdgraahkmaanaabhaavaat| na hi ghaTAdipadavAcyaghaTAdivastuno ghaTavAdidharmavAcakaH sambandhaH pramANasiddha iti / nanu yadayatparamANusamArabdhapraNayadayaghaTAdikaM vastu samArabhyate tatsamavAyikAraNasaMyogAt samavAya eva sa Arambha ucyate / saiva samAnaprasavAtmikA jAtiH sAmAnyam, asamAnaprasavAtmikA jAtizcocyate vizeSa iti dhammiNo ghaTAdedharmAvAcaka eva sambandho'stItyata Aha-na samavAyo'sti pramANAbhAvAt / vastUnAM samavAyikAraNasaMyogAt kAryavamApadyamAnakhe yo'vayavAvayavibhAvaH samavAyaH sA jAtiH samAnaprasavAtmikA cAsamAnaprasavAtmikA ceti dvidhA, janma sAmAnya vizeSazcAsti na ca sa samavAyaH, saMjJAsaMzinorvAcyavAcakabhAvaH samavAyaH smbndho'sti| kasmAt ? prmaannaabhaavaat| nanvasti pratyakSam anumAnaJca pramANamityata Aha -ubhayatrApyanyathAsiddhena pratyakSamanamAnaM vaa| vahniriti zanda tadvAcyavastu na dRshyte| navA vahnizabde dahanAdi liGgena vahignumIyate, ityubhayathApyanyathAsiddheH prakArAntareNa saMjJAsaMjJinoH samavAyAsiddhene pratyakSaM nAnumAnazca naaptopdeshshc| bodhastu tatra sAmayikaH / ityuktam / nanu bho devadatta ityukte sa evAbhimukhIbhUya pratyuttaraM datte ityato'numIyate samavAyena sa zabdastatrAstItyata Aha-nAnumeyatvameva kriyayA nadiSThasya tttdvtorevaaprokssprtiitH| bho devadatta ityukte pratyuttaradAtRpuruSe devadattazabdo'stIti tasya nAnumeyatvameva / kasmAt ? nadiSThasyAntikasthasya tajjanyasya kriyayA tattadvatoghaMTAdipadatatpadavadvastunoraparokSapatIteH prtykssprtiitH| ghaTAdivastuni ca ghaTAdipadadarzanAbhAvAt / pratyekamapi nAsti / ityato manaso nirbhAgavaM nAsti / vaikArikAhaGkArArabdhANakamAnAt tu sabhAgasve'pi na tadbhAgadvayavizleSo'sti yAvat prAkRtapralayaM tayovizleSe paramANabhAve dvANakanAzaH syAdityatastadAhaGkArikaM mano nityamiti kaNAdakapilAbhyAm AhaGkArikaM kAraNabhUtaM manaH parIkSitaM nityamekamaNu ca mana iti / For Private and Personal Use Only
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1776 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram dravyeSu yanmanaH kaNAdenoktaM tatkAraNadravyANAmuddaze na tu kAryadravyeSu / tadravyANAM sajAtIyArambhakakhaJcoktaM tena tadAhaGkArikamanasaH kAryamidaM mana iha tantra punavvesunAtreyeNopadiSTaM catuviMzatike puruss| tadutpatyupadeze khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIre vkssyte| AtmajAni yAni tAni yathA-tAsu tAsu yoniSatsattirAyurAlazAnaM mana indriyANi praannaapaanaavityaadi| tatrAtmA padhAtuH puruSastasmAjjAtaM mana idaM tatsthamAhaGkArikaM manaH zukrazoNitasaMyogaM .. garbhAzayagatamavakramya tena SaDdhAtukenAtmanA prathamaM yAni paJca mahAbhUtAni sRjyante tatra yA pRthivI gandhamAtrA tasyA aNiSThabhAganaikIbhUya mana idmaarbhte| tato bhautikaM kintu bhUtAMzata AhaGkArikamano'zavAhulyAca manaHsaMjJa dravyam / taduktaM chAndogyopaniSadi / tritkrnnshrutau| annamazitaM tredhA vidhiiyte| tasya yaH sthaviSTho dhAtustat purISaM bhavati yo madhyamastanmAMsaM yo'NiSThastanmana iti annabhayaM hi saumyaM mana iti| (tanna bhUtAt pRthag dravyavacanAt / trikaraNazrutau huktam yenAnnamazitaM tasya mano jAtottarakAlamannana puSyati na tu gabhasya jAyamAnasya mana Arabhyate iti / garbhArambhe hyAlA garbhAzayamavakramya zukrazoNitasaMyogamanupavizya sattvakaraNo mano vikuANo yathA pazca mahAbhUtAni sRjati tathA sattvarajastamAMsi tAMstrIn sattvabahulAn guNAMsvAhaGkArikamano'nupravizyedaM sthUlaM manaH sRjati ityAtmajaM mnH| ) sattvaM tadidaM mano'pi manasArabdhavAnmanomayakhAnmanaHsaMzamuktaM kAyyadravyaM dehendriyvissyruuppRthivyaadikaayydrvyvt| ( vakSyate hytulygotriiye| rUpAdvirUpaprabhavaH prasiddhaH katmikAnAM manaso manasta iti / ) tathaikamaNa cAnityaM jJAnAyogapadyaliI na tu nityaM mRtasya buddhimanaindriyAdInAM nAzAt pazcAnAmAttasthAnAM bhUtAnAmavazeSatAt / tadvakSyati caatulygotriiye| bhUtAni catvAri ca karmajAni yAnyAtmalInAni vizanti grbhm| sa vIjayAM hyaparAparANi dehAntarANyAtmani yAti yaati| iti| tathAtrApi vakSyate / zarIraM hi gate tasmin shuunyaagaarmcetnm| paJcabhUtAvazeSatvAt paJcavaM gtmucyte| iti| ye tu mano nityamAhuste sUkSmadehisthamAhaGkArikamano'bhipretya ye cAnityamAhuste tanmanojAtaM catuvviMzatikapuruSasthaM mano'bhipretyaivetyevaM na vidikhA pramattA vivdnte| iti / ubhayamevedaM mana ekamaNu ca shaanaayogpdylinggmbhoniknyc| gautamenAkSapAdenoktaM prathamamatrasya bhASye vAtsyAyanena vyAkhyAtam / indriyasya vai sato manasa indriyebhyaH pRthagupadaMzo MAHARMATHA For Private and Personal Use Only
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / ekaikAdhikayuktAni khAdInAmindriyANi tu| paJca kAnumeyAni yebhyo buddhiH pravartate // dhrmbhedaat| bhautikAnIndriyANi niyataviSayANi saguNAnAJcaiSAmindriyabhAva iti manasvabhautika sarva viSayaJca nAsya saguNasyendriyabhAva iti / sati cendriyArthasanikarSe sannidhimasanidhiJcAsya yugpjnyaanaanutpttikaarnnmiti| parIkSitaJca pUrvamupadarzitam // 5 // ___ gaGgAdharaH-nanu mano dazendriyANIti yaduktaM tatra mana idamuktaM, dazendriyANi punaH kAnItyata aah-ekaikaadhikyuktaaniityaadi| yebhya indriyebhyaH paJcabhyo buddhiH pravartate tAnyAhaGkArikANi cetanAdhAtupuruSasthAni paJca buddherindriyANi khAdInAmAtmajAnAmAkAzAdInAmekaika bhUtAdhikapaJcabhUtayuktAni bhUtaprAdhAnyAdbhautikAni catuviMzatike puruSe bhavanti / tAnyapratyakSANi karmAnumeyAni svastha kammaNA zabdagrahaNAdinA'numeyAni bhvnti| yataH zabda zRNomi zrotraNa zabdaM gRhannityato'numIyate'sti me shrvnnendriymityevmaadiruupennaanumeyaani| ekaikAdhikayuktAnIti vacanena par3adhAta puruSasthAnAmAhArikANAM paJcAnAM buddhIndriyANAM caturvizatike puruSe khAtmajAkAzAdezakaikAdhikapaJcabhUtayogena viziSTApUrvapAJcabhautikakhamuktaM tena paJcAnAM sakriyatamupapannamAtmajAkAzAdAkaikabhUtayuktakhe hi zrotrasya niSkriyatvaM prasajyate / khAdInAmityAtmajAnAmiti manaindriyAdInAmAtmajavavacanAt / na tu pitRjamAtRjarasajAnAmiti / tathAtve hi zarIrAvayavAnAM pitRjAdInAmiva zrotrendriyAdInAM svasvakarmAbuddhAnupapattiprasaGgaH syaat| yacca saGkhA kapilenoktam-na bhautikAnIndriyANyAhaGkArikakhazruteriti, tatpar3adhAtupuruSasthAnAmindriyANAM bhautikavasaMzayamabhipretyoktaM na tu cturvishtikraashipurusssthendriyaannybhiprety| caturviMzatikapuruSasyendriyAbhiprAyeNa tu punruktm| na bhuutprkRtismindriyaannaamaahngkaariktvshruteH| zrutirhi-etasmAjAyate prANo manaH sarbendriyANi c| khaM vAyujyotirApaH pRthivI vizvasya dhaarinniiti| tadrUpanibandhanAt prtykssniymH| tadAhakArikendriyANAM cakrapANiH- mano'bhidhAyendriyANyabhidhatte, atrApi jyAyastvAd buddhIndriyANi praagaahekaiketyaadi| khAdInAM madhye ekaikena bhUtena yuktAnIndriyANi paJca ckssuraadiini| ekaikAdhika For Private and Personal Use Only
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1778 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram zrotrAdInAM rUpanivandhanAda AkAzAdAkaikAdhikapazcabhUtamayarUpanibandhanAt pratyakSaniyamaH, zravaNena zabdapratyakSaM bacA sparzapratyakSaM cakSaSA rUpapratyakSaM rasanena rasapratyakSaM ghrANena gandhapratyakSa navanyenAnyasyeti niymH| iti| na tejo'pasarpaNAtaijasaM ckssuttitstsiddhriti| prAptArthaprakAzaliGgAda vRttisiddhiH| bhAgaguNAbhyAM tattAntaravRttiH kintu tattA tadakazobhUtA sambaddhArtha srptiiti| naktazvarANAM rAtrau cakSuSastejo'pasarpaNAt taijasaM cakSurna bhavati vRttito rUpagrahaNAta tatsiddhestai jslsiddhH| dRttisiddhistu prAptArthaprakAzaliGgAt na khAtArthasya / cakSurhi rUpaM prApta prakAzayati na rasaM gandhaM vaanymiti| kathamevaM vRttiH ? bhAgaguNAbhyAM tttaantrttiH| ArambhakANAM bhUtAnAM bhAgenaikaikAdhikena tadguNenApareSAM guNAbhibhavAcca tadabhUtaguNena tattAntarattiH pRthak pRthagartho gRttiH| kintu tatA tasya bhAvastadekazobhUtA tattadakaikabhUtAdhikapazcabhUtArabdhatAsambandhArtha yo guNo yasminnindriye sambandhastaM guNamartha grahItu srptiiti| iti sAyamatena tulym| suzrute'pi / bhautikAni cendriyANyAyui~de varNyante tthendriyaarthaaH| bhavati caatr| indriyeNendriyArthantu svaM svaM gRhNAti maanvH| niyamAt tulyayonikhAnnAnye nAnyamiti sthitiH // iti| gautamenApyuktam / ghrANarasanacakSustakazrotrANIndriyANi bhUtebhyaH / pRthivyApasteno vAyurAkAmiti bhuunaaniiti| vyAkhyAtaca vAtsyAyanena / jighratyaneneti ghrANaM gandhaM gRhaatiiti| rasa yatyaneneti rasanaM rasaM gRhAtIti / caSTa'neneti cakSuH rUpaM gRhaatiiti| spRzatyaneneti spazenaM khaka tadupacAraH sthaanaaditi| zRNotyaneneti zrotraM zabdaM gRhaatiiti| evaM samAkhyAnivvecanasAmarthyAda bodhyaM svvissygrhnnlkssnnaaniindriyaanniiti| bhUtebhya iti / nAnAprakRtInAmeSAM satAM viSayaniyamo naikaprakRtInAm / sati ca viSayaniyame svaviSayagrahaNalakSaNatvaM bhvti| kAni punarindriyakAraNAni bhUtAnIti ? pRthivyApastejo vAyurAkAzamiti bhUnAnIni saMjJAzandaH pRthagupadezo bhUtAnAM muvacaM kArya bhaviSyati / iti / tatra / kRSNasAra satyupalambhAd vyatigcyi copalammAna saMzayaH / kimAvyaktikAnIndriyANi AhokhidbhautikAnIni ? kRSNasAraM hi bhaunika tasminnanupahate rUpopalabdhivyatiricya copa padena, paJcApi pAJcabhautikAni, parantu cakSupi tejo'dhikamityAdya taM sUcayati / karmAnumeyAnIti kAryAnume yAni ! kArya ca bhuv'yaadi| yebhyo vuddhiH pravartata iti, yAni budrondriyANi, For Private and Personal Use Only
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH zArIrasthAnam / 1776 lbdhiriti| vyatiricya kRSNasAramavasthitasya viSayasyopAlambho na kRssnnsaarpraaptsy| na caapaapykaarikhmindriyaannaamiti| tadidamabhautikatve vibhukhAt smbhvti| evamubhayadharmopalabdheH sNshyH| ttraabhautikaaniindriyaanniityaah| kasmAta ? mhdnngrhnnaat| mahaditi mahattaraM mahattamaJcopalabhyate ; yathA nyagrodhaparvatAdi / aNvityaNataramaNatamaJca gRhyate : yathA-- mRcyagradhAnAdi / tadubhayamupalabhyamAnaM cakSupo bhautikatvaM vaadhte| bhautika hi yAvat tAvada vyaamoti| abhautikantu vibhukhAt savvavyApakamini / na mahadaNagrahaNamAtrAda abhautikatvaM vibhutvaJcendriyANAM zakyaM prtipttm| idaM khalu-rasamyarthasannikarSAt tdgrhnnm| tayoma hadaNvohaNam cakSarazmerarthasya ca sannikarSavizeSAda bhavati ; yathA--pradIparazmerarthasya ceti / rmyrthsnnikrssshvaanaavrnnlinggH| cAkSuSo hi razmiH kuDyAdibhirAtamartha na prakAzayati : yathA-pradIparazmiriti / anAvaraNAnumeyatve stiidmaah| tadanupalabdherahetuH / rUpasparzazabdavaddhi tejo mahattvAdanekadravyavattvAda rUpavattvAcca tadupalabdhiriti / pradIpavat pratyakSata upalabhyeta ; cakSuSo razmiyadi syaaditi| nAnumIyamAnasya prtykssto'nuplbdhirbhaavhetuH| sannikarSapratiSedhArthanAvaraNena liGgenAnumIyamAnasya razmeryA pratyakSato'nupalabdhiH nAsAvabhAvaM pratipAdayati ; yathA candramasaH parabhAgasya, pRthivyaashcaadhobhaagsyeti| dravyaguNadharmabhedAt coplbdhiniymH| bhinnaH khalvayaM dravyadhammo gunndhrmshc| mahadanekadravyavacca vibhaktAvayavamApyaM dravyaM pratyakSato nopalabhyate, sparzastu zIto gRhyate / tasya dravyasyAnubandhAt hemantazizirau klpyete| tathAvidhameva ca taijasaM dravyamanubhUtarUpaM saha rUpeNa nopalabhyata, sparzasvasyoSmA copalabhyate, tasya dravyasyAnubandhAt grISmavasantau klpyete| yatra tveSA bhvti| anekadravyasamavAyAda rUpavizeSAcca ruupoplbdhiH| yatra rUpazca dravyaJca tadAzrayaH pratyakSata upalabhyate rUpavizeSastu yadbhAvAt kacidrapopalabdhiH yadabhAvAcca dravyasya kacidanupalabdhiH, sa rUpadhammo'yamudbhavAnudbhavaH samAkhyAta iti| anudabhUtarUpazcAyaM nAyano razmiH, tasmAt pratyakSato nopalabhyata iti / dRSTazca tejaso dhrmbhedH| udbhUtarUpaspazavat pratyakSaM tejaH, yathA AdityarazmayaH / tAnImAni paJceti darzayati / yadyapi ca sAMkhye AhaGkArikANIndriyANi, yaduktam- "sAttvika ekAdazakaH pravartate vaikRtAdahakArAt" iti, tathApi matabhedADha bhautikatvamindriyANAM jJeyam / For Private and Personal Use Only
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1780 crk-sNhitaa| katidhApurupIyaM zArIram udbhUtarUpamanubhUtaspazaJca prtykssm| yathA pradIparamaya iti / udabhUtaspazemanubhUtarUpamapratyakSaM yathA abAdisaMyuktaM tejH| anubhUtarUpaspazo'pratyakSazcAkSuSo razmi riti| karmakAritazcendriyANAM vyUhaH puruSArthatantraH / yathA cetanasyArthI viSayopalabdhibhUtaH sukha duHkhopalabdhibhUtazca kalpyate, tathendriyANi vyar3hAni / viSayaprAptAthezca razmezcAkSuSasya vyuuhH| rUpasparzAnAbhivyaktizca vyvhaarprklptaarthaa| dravyavizeSe ca prtighaataadaavrnnoppttivryvhaaraarthaa| savveMdrayANAM vizvarUpo vyhH| indriyavat karmakAritaH purussaarthtntrH| karma tu dhamAdhamma bhUtaM cetnsyopbhogaarthmiti| avyabhicArAcca pratIghAto bhautikdhrmH| yazcAvaraNopalambhAdindriyasya dravyavizeSe pratIghAtaH, sa bhautikadharmo na bhUtAni vyabhicarati / nAbhautika pratighAtadhammaka dRSTamiti / apratighAtastu vybhicaarii| bhautikAbhautikayoH smaankhaaditi| yadapi manyate pratighAtAjhautikAnIndriyANyapratighAtAdabhautikAnIti praaptm| dRSTazcApratighAtaH kAcAbhrapaTalasphaTikAntaritopalabdheH / tanna yuktam, ka smAt ? yasmAd bhautikamapi na prtihnyte| kAcAbbhrapaTalasphaTikAntaritaprakAzAt prdiiprdmiinaam| sthAlyAdiSu pAcakasya tejso'prtighaatH| upapadyate cAnupalabdhiH kAraNabhedAditi / / madhyandinolkAprakAzAnupalabdhivat tadanupalabdhiH / iti| yathAnekadravyeNa samavAyAda rUpavizeSAJca rUpopalabdhiriti, satyapyupalabdhikAraNe madhyandinolkAprakAzo noplbhyteaadityprkaashenaabhibhuutH| evaM mahadanekadravyavattvAd rUpavizeSAccopalabdhiriti, satyapyupalabdhikAraNe cAkSuSo razminopalabhyate nimittaantrtH| tacca vyAkhyAtam anubhUtarUpaspazedravyasya pratyakSato'nupalabdhiriti / atyantAnupalabdhizcAbhAvakAraNAt / ___ yo hi bravIti-loSTraprakAzo madhyandina AdityaprakAzAbhibhavAnnopalabhyeteti tasyaitat syAt / na raatraavpynuplbdhH| apyanumAnato'nupalabdhi. riti / evamatyantAnupalabdhelauSTraprakAzo nAsti, na tvevaM cakSuSo radimariti / upapannarUpA ceyam vAhyaprakAzAnugrahAdviSayopalabdheH anbhivyktito'nuplbdhiH| vAhya na prakAzanAnugRhItaM cakSuviSayagrAhakam, tadabhAve'nupa kiMvA aupacArikametada bhautikatvamindriyANAM jnyeym| upacAravIjaJca yadguNabhUyiSTaM yadindira gRhNAti, tptttissttmucyte| cakSuratejo gRhNAti, tena taijasamucyate ityAdi jJeyam / For Private and Personal Use Only
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1781 hastapAdaM gudopasthaM jihvandriyamathApi c| kammendriyANi paJcaiva pAdau gamanakarmaNi // lbdhiH| sati ca vAhyaprakAzAnugrahe zItasparzIpalabdhau ca satyAM tadAzrayasya dravyasya cakSaSA na grahaNaM rUpasyAnubhUtatvAt / seyaM rUpAnabhivyaktito rUpAzrayasya dravyasyAnupalabdhirTa ttaa| tatra yaduktaM tadanupalabdheraheturiti, tadayuktam, kasmAta ? punarabhibhavo'nupalabdhikAraNaM cAkSaSasya razmenaucyate iti / anabhivyaktau caabhibhvaat| vAdyaprakAzAnugraha nirapekSAyAJceti cArthaH / yadrUpamabhivyaktamudbhUtaM vAhyaprakAzAnugrahazca nApekSate tadviSayo. 'bhibhavaH, viparyaye'bhibhavAbhAvAt anubhUtarUpakhAcAnupalabhyamAnaM vAhyapakAzAnugrahAccopalabhyamAnaM nAbhibhUyata iti| evamupapannazvAsti cAkSaSo razmiriti / naktaM naktaJcaranayanarazmidarzanAt / dRzyante hi naktaM nayanarazmayo naktaJcarANAM dRSadaMzaprabhRtInAm, tena zepasyAnumAnamiti / jAtibhedavadindriyabheda iti cet ? dharSamAtraJcAnupapannam, AvaraNasyArthaprAptipratiSedhArthasya drshnaaditi| prAptArthagrahaNamaprApyagrahaNanirAsazca pUrvamindriyopakramaNIye darzitamiti / bhautikavamindriyANAM sthUlazarIre sarvasammataM darzitamiti / nanvevaM bhavantu paJca buddhIndriyANi kAni punaraparANi pazca yata uktaM dazendriyANIti ; tata aah-hstpaadmityaadi| hastapAdagudopasthajihvamiti pazca krmendriyaanni| evazabdena vAhyato dRSTAnAM hastapadAdInAm anekatvaM vyAhattam / hastAdIni hi paJcaivAhakArikANIndriyANi teSAmekaikameva sthalazarIrArambhe prathamata AtmakRtAni paJcabhUtAMzavizeSamanupravizyakaikahastapAdAdikaM bhavadeva zukrazoNitAdikAraNAntarasahayogena yonivizeSadharmaniyamAd vipANipAdAdirUpeNaivAGgavizeSo jAyate tasmAt paJcaiva karmendriyANi na khtiriktaani| vakSyante cAtrAtmakAryANi tAsu tAsu yoniSu utpattirAyurAtmazAnaM mana indriyANi prANApAnAvityAdIni / tatrApi dharmAdharmanimittaM hastAdInAM vAhyato'bhivyaktayanabhivyaktI devanarAdidehe bhavata iti| prApyaGgalAdekavacanaM hastapAdaM gudopasthamiti / upasthasvaniyataliGgaM sAmAnyarUpaH, na tu puMliGgaM strIliGgaM klIvaliGgaM vA rUpAdivat / zukrAdi atha kmrmendriyaannyaah-hstaavityaadi| hamtAvekaM pAdau caikmindriymekruupkrmkrtRtyaa| * hastau pAdau gudopasthe iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1782 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram pAyUpasthau visargArtho hastau grahaNadhAraNe / jihvA vAgindriyaM vAka ca satyA jyotistamo'nRtA // 6 // mahAbhUtAni khaM vAyuragnirApaH kssitistthaa| zabdaH sparzazca rUpaJca raso gandhazca tdgunnaaH|| vIjAdhikyAdinimittano vahiHzarIre shishnaadiruupennaabhivyjyte| anyathA prAga vyaktIbhAvAt puMsavanena putrajananAnupapattiH; mUkSmadehI tu na strI na pumAna na napuMsakamiti / karmANi caissaamaah-paadaavityaadi| gamanakammaNi pAdau varttate iti praadhaanyaanmnussyaabhipraayenn| visargArtha purISasya visargakarmaNi paayuH| mUtraretasorvisargakarmapyupastho vrttte| hastau grahaNadhAraNe karmaNi / jihvA tAtsthA jihvAsthamindriyaM vAci karmaNi vartate / vAk ca dvidhA satyA anRtA ca, tatra satyA jyotiH prakAzakakhAt / anRtA tamo mohajanakakhAt / yadyapi tejomayI vAk tathApi sattvatamoyogA satyAnRtA bhvti| itIndriyANi dazopadiSTAni bhavanti // 6 // gaGgAdharaH--athaiSAmarthAnAJca prkRtiiraah-mhaabhuutaaniityaadi| yAni bhUtAditastAmasAdahaGkArAdAdau bhUtAni teSAmitarebhyaH kAryebhyo bhUtebhyo vRhttvaanmhaabhuutetisNjnyaa| tAni kIdRzAnItyata Aha-- zabda ityAdi / tadguNAH krameNa teSAM khAdInAM guNAH zabdAdaya eva paJca / zabdamAtraguNa AkAzaH spazamAtraguNo vAya rUpamAtraguNo'gnistejaH rasamAtraguNA Apo gandhamAtraguNA kSitiriti / tayAnabhivyaktaH zabda ihopadiSTaH, saguNameva dravyamutpadyate na tu nirguNamiti khyApitaM, tenAkAzAdutpattikAle'nabhivyaktA AkAzAdInAM mRdulaghasUkSma-zlakSNa-zIta-rukSa-kharavizadatIkSNoSNa-dravasnigdha-mandasarasAndrapicchilagurukaThinasthirasthUlA viMzatiguNAH zabdasparzarUparasagandhasahacaritA nopadiSTAH zabdAdisAhityenAnabhivyaktAH santIti khyApanArtha pUrvAdhyAye'bhihitam / sArthA gudiya iti na barthA gudiya ityuktam / khAdInyetAni paJca prANA ucynte| ityAhakArikANi mano dazendriyANi catyekAdaza sAttvikAt gudopasthe caikaikam / vAca upAdAnahAnArtha bhedamAha- - vAk cetyaadi| jyotiriva jyotidharmakattatvena ubhylokprkaashkaaritvaat| etadviparyayeNa tamaH, anRtA satyaviparyayeNeti // 6 // cakrapANiH-samprati uddezakramAnurodhAdabhidhAtavyArthAnAM prakRtigrahaNagRhItapaJcabhUtapaJcaguNa. tayA parAdhInatvAdaSTadhAtuprakRtigRhItAdibhUtAnyeva tAvadAha- mahAbhUtAnItyAdi / zabdAdayo yathA. For Private and Personal Use Only
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1783 teSAmekaguNaH pUrvo guNavRddhiH pare pre|| pUrvaH pUrvaguNazcaiva kramazo guNiSu smRtaH // 7 // vaikArikAt ahaGkArAnmano'bhUt, taijasAdvAjasAda vaikArikasahAyAt tu dazendriyANi babhUvuH, tataH khAdibhyaH pazcArthAH zabdAdayaH pUrvapUrvabhUtAnupravezAcca pazca bhUtAni babhUvuH iti / taduktaM muNDakopaniSadi / divyo hyamUrtaH puruSaH sa vAhyAbhyantaro hyjH| aprANo hyamanAH zubhro hyakSaraH parataH prH| etasmAjjAyate prANo manaH sarvendriyANi c| vaM vAyujyotirApaH pRthivI vizvasya dhAriNIti / etadevAbhipretyAha-tapAmityAdi / teSAM khAdInAM madhye pUrvaH khanAmA dhAtuH dikkAlasaMyogAt kiJcit sthalo bhUkhA kiJcidabhivyaktazabda eko guNo yasya ekgunnH| kiJcidabhivyaktazabdaikaguNa AkAzopAdAnAkAzaH zuddha eva na mishrH| pare pare dhAtau vAyabAdau guNaddhiH / khApekSayA vAyau guNa dvirvAyvapekSayA tejasi guNaddhistejo'pekSayApsu guNaddhilApekSayA kSitI gunnddhiH| nanu pare pare dhAto khAdyapekSayA kathaM guNaddhiH syAt kiyada guNaddhirvA syAdityata Aha-pUrva ityaadi| guNiSu khApekSayA paraparaguNiSu sparzAdimatsu vAyvAdiSu pUrvaH pUrvapUbaiH khAdiH dhAtuH kramazaH smRtaH anupraviSTatvena smRtH| nanu kiM pUrvapUrvadhAtuH svasvaguNaM vihAya mUtyaMzamAtreNAnu praviSTaH kimatha saguNa evetyata aah-puuccgunnshcaiveti| niruktaH zabdAdiyo yo yasya yasya pUrvasya pUrvasya guNaH sa sa caiva kramazo guNiSu tatra tatra pare pare sparzAdiguNamAtravAtAdau dhAtau anupaviSTatvena smRtH| evakAreNa khAdInAM puurvpuurvdhaatuunaamnbhivyktgunnaabhivyktivyvcchedH| khaM hi pUrva na paraM vAyvAdizca pUrvapUrvApekSayA paraH paraparApekSayA tu pUrva iti / tathA ca khaM zabdaikaguNaM zuddhaM bhuutmsti| vAyuH zabdasparzaguNastena dviguNo saMkhya gzadAnAM naisargikA guNAH jnyeyaaH| yastu guNoko'bhidhAtavyaH, sa hi anupraviSTamUta sambandhAdava / tena pRthivyAM caturmUtapravezAt paJcaguNatvam / enaM jalAdAvapi caturguNatvAdi jJeyam / naisargika guNamabhidhAya bhUtAntaranavezakRtaM guNamAha teSAmityAdi / ekaguNaH pUrva iti yUvA dhAtusvarUpaH shnaikgunnH| puliGgatA ca khAdInAM dhAturUpatAbuddhisthIkRtatvAt, uktaM hi-khAdayazcetanASaSTA dhAtavaH iti| yathA yathA ca paratvam tathA tAra ca guNavRddhiH yathAsaMkhyam / nanu etAvatApyekaguNatvadviguNatvAdi na niyamena jJAyate, ko gugaH kva bhUta For Private and Personal Use Only
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1784 crk-sNhitaa| katidhApurupIyaM zArIram mizro bhavati / jyotiH zabdasparzarUpaguNaM tena triguNaM mizraM bhUtaM bhavati / ApaH zabdasparzarUparasaguNAstena caturguNAH mizrAzca bhvnti| kSitiH zabdAdipaJcaguNA mizrA ca bhavati / ityevaM paJcabhUtAnyavyaktAjjAta AtmA mahAMstadvizeSazcittamahaGkArazceti trayastathAhaGkArikANi manodazendriyANItyekonaviMzatimukhaH zabdamAtrAdyAtmakAni paJca bhUtAni saptadhA cAGgAnIti saptAGgo'ntaHprajJaH praviviktabhuk svamasthAno'ntarAtmA taijaso nAma par3adhAtuH purussH| tatrAvyaktAkhyazcetanAdhAtuH zeSANi paJca mahAbhUtAnIti Sar3adhAtava iti / manunApi anupravezena pUrvapUrvasya paraparadhAtau mishrvmuktm| tad yathA-manaH sRSTiM kurute codyamAnaM simrakSayA / AkAzaM jAyate tasmAt tasya zabdaguNaM viduH / AkAzAt tu viku NAt savvagandhavahaH shuciH| balavAn jAyate vAyuH sa vai sparzaguNo mtH| vAyorapi vikurvANAda virocipNa tmonudm| jyotirutpadyate bhAsvat tdruupgunnmucyte| jyotiSazca vikurvANAdApo rasaguNAH smRtaaH| tAbhyo gandhaguNA bhUmirityeSA sRSTirAditaH / ityasmAt pUrvamuktam / AdyAdyasya guNAMstveSAmavAmoti paraH paraH / yo yo yAvatiyazcaiSAM sa sa tAvadaguNaH smRtaH // ityuktam / evaM muNDakakAThakopaniSadi ca-etasmAjjAyate prANo manobuddhIndriyANi ca / khaM vAyujyotirApaH pRthivI vizvasya dhaarinnii| ityuktm| epAM zabdaguNasyAnabhivyaktakhAt tad NasyAkAzasyAnupraveze'pi zabdasyAbhivyaktyabhAvAda yAtmakAdivAyvAdiSa dvitricatuHpaJcaguNA uktAH, kaNAdana vaizepike tu noktaaH| sparzavAna vAyuzcalaH, tejo rUpaspazevata, rUparasasparzavatya Apo dravAH, rUparasagandhasparzavatI pRthiviiti| tathA sparzazca vAyoliGgam, tejaso rUpam, apAM rasaH, pRthivyA gandha iti / prAtmakAdiSu zabdAnabhivyaktakhAna knnaadenoktm| manvAdibhistu nAguNaM dravyamutpadyate iti jJApanArtha zabdaguNa AkAza upadiSTa iti na virodha iti // 7 // ityAha--- pUrva ityAdi / guNiSu gvAdiSu dhAtuSu pU guNaH krameNa yathAsaMkhyaM vartate, na kevalaM pUrvaH, kintu pUrvasyApi yo guNaH, sa ca pUrvaguNa uttare bhUte vrttte| tena khe pUrva pUrvaH zabdaguNo vartate, vAyau tu sparzaH kramaprAptaH pUrvo bhavati, pUrvaguNazca zabda iti dviguNatvam / evamagnyAdau ca jJeyam / gandhastUttaraguNAntarAbhAvAt na pUrvo bhavati, tathApi "gandhazca tadguNAH' iti granthe tadguNAH itipadApekSayA gandhasya pUrvatvaM klpniiym| kiMvA pUrva iti cchatriNo gacchantItinyAyenoktam, tena, apUrvo'pi gandhaH kramAgataH pRthivyAM jJeyaH // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH / zArIrasthAnam / 1785 kharadravacaloSNatvaM bhUjalAnilatejasAm / AkAzasyApratIghAto dRSTaM liGga yathAkramam // lakSaNaM sarvamevaitat sparzanendriyagocaraH / sparzanendriyavijJa yaH spoM hi saviparyAyaH // 8 // gaGgAdharaH-evaM pUrvapUrvAnupraveze dviguNAdive'pi yo yo'paraguNa'bhivyajyate tjjnyaapnaarthmaah-khretyaadi| pUrvapUrvAnupaviSTAnAM bhUjalAnila tejasAM kharakhAdikaM krameNa linggmnumaankrnnmsaadhaarnnm| AkAzasya sarvayaivAmizrasyApratIghAto'pratihananamasparzana miti yAvat liGgaM dRssttm| na guNAntaramabhivyaktamAkAzasyeti pRthagatra vacanamidaM srvdaapymishrbhuuttvkhyaapnaarthm| amizrANAntu bhUjalAnilatejasAM kharadravacaloSNakhAni guNA anativyaktakhena santo'pyanabhivyaktakhAnna liGgAni, mizrale khabhivyaktavAt linggaani| apratIghAtastvAkAzasya mUkSmakhAcchabdasyAnendriyakatve'pi aindriyakatvena linggm| amizrANAM khAdInAM zabdAdayo guNA anandriyakA Aptopadeza gamyatvena liGgAni bhavantyapi aindriyakaliGgenAnumAnaM ziSyANAM sarveSAJca sugamamityataH zabdAdInAM liGgakhAbhidhAnaM na kRtvA kharakhAdInAM mizrabhUmyAdInAm amizrAkAzAdyanumAnArtha linggsmupdissttmiti| sthUlabhUtaiH sUkSmabhUtAnAM kAryeranumAnaM bhavati / sAGkho'pyuktam / acAkSuSANAmanumAnena bodhaH, sthUlAt paJcatanmAtrasyeti / nanu kharakhAdInAM kasyendriyasya grAhyavamityata Aha-lakSaNamityAdi / etat kharadravacaloSNakhApatIghAtaM sarvaM bhUjalAnilatejoguNAnAM lakSaNaM sprshnendriygocrH| nanUktaM yada-yadAtmakamindriyaM tattadAtmakamevArya vishessaadnudhaavtiiti| tena kharadravacaloSNavAni sparzavizeSAn sparzanendriya gRhNAtu AkAzasyApratIghAtastu na sparzabhedaH sa ca kathaM gRhNIyAt ? na ca sparza vizeSo'pratIghAto vaktuM zakyate zuddhe gagane tadasattvAt na vAmizram __cakrapANiH-bhUtAnAmasAdhAraNaM lkssnnmaah-khretyaadi| apratIdhAto'pratihananaM asparzatva. miti yAvat, sparzavaddhi gativighAtakaM bhavati, nAkAzaH, asprshvttvaat| sarvametaditi khrtvaadi| sparzanendriyagocaramiti sparzanendriyajJeyam / kathametat sarva sparzanendriya jnyeymityaah-sprshnetyaadi| saviparyaya iti saMsparzAbhAva ityarthaH / yadindriyaM yada * sparzanendriyagocaram iti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1786 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram AkAzaM vAyvAdivadasti ityAzaGkA Aha-sparzanendriyavijJa ya iti / viparyayaH sparzaviparyayaH sa cAspazo'pratIghAta eva so'pi spRzyAnAM sparzAnupalabdhyA sparzanendriyeNa vijnyaayte| yathA gRhe yadasti tat dRzyate, yantra dRzyate tannAstIti ucyate iti / nanvevamasvAkAzIyaH zabdo'pi sparzanendriyavijJa yo'sviti cenna, AkAzIyo hi zabdo na kharadravAdisparzaviparyayaH / svArthaviparyayo hi indriyeNa gRhyate na savrva iti, sutarAM sparzanendriyeNApi na gRhyte| vAyavyastu zabdoanupaviSTAkAzasyAvyaktazabdatvenAvyakta eva tasmAnna zrotreNa na vA sparzanena * gRhyte| taijasApyapArthivAstu zabdA dvANukavadanupaviSTavAyostejasi pravezena trasareNuvat taijasaH zabdo'tha tattejo'nupravezAdapAM zabdastajalAnupravezAcca bhaumazabdazca na tejo'mvubhUmiSvabhivyajyate tena na zrotreNa gRhyante na vA spshnendriyenn| zrotraM hi gaganAdhikapaJcabhUtamayaM sthUlaM sthUle'bhivyakta zabda gRhNAti na khanabhivyaktaM yadyadUpaM tattArUpyeNAtha gRhNAtIti niyamAt / sparzanendriyastu sparza gRhNAti na zabda miti| evaM cakSurAdikaM pUrvapUrvabhUtaguNaM na gRhNAtIti / atha anabhivyaktazabdamAtraguNamAkAzamapratihananIyAmUrtimannirgamanapravezalakSaNam / sparzamAtraguNaH pratihananalakSaNo vAyuH, rUpamAtraguNaM pratihananIyamUrtimat tejaH, rasamAtraguNAH pratighAtayogyamUrtimatya ApaH, gandhamAtraguNA pratighAtayogyamUttimatI kSitiriti / tatra dikkAlayogAda vizeSarUpa eSo'pratighAtalakSaNa AkAzo niSkramaNapravezalakSaNo bhvti| tasya vAyAvanupravezAdAkAzavAyuyogAda dadyAlako vAyuryadA bhavati, tadA tatra zabdaH pUrvatastu viziSTo'nabhivyakta eva vartate sparzazca zItazcalazca bhavati / tasya ca prAtmakasya pAyostejasyanupravezAd vAyujyotiHsaMyogAd yadA yAtmakaM tejo bhavati, tadA tatrAkAzavAyuzabdAbhyAM vizeSazcAnabhivyaktazcaiva zabdo bhavati, sparzazcoSNo bhavati rUpaJca lohitmiti| tasya ca trAtmakasya tejaso'psu anupravezAt khavAyujyotirjalAnAM saMyogAcaturAtmakaM jalaM yadA bhavati, tadA tatra khavAyujyotiSAM zabdato viziSTazcAnabhivyakta eva zabdo bhavati, sparzazca gRhNAti, tat tasyAbhAvapi gRhnnaati| tena AkAzasyAsparzatvaM sparzendriyagrAhyamiti yuktm| dravatvaM calatvaJca sAMkhyamate sparzanagrAhyatvAt sthUlabhUtavAtadharmaH sparza eva / yaddhi sparzanena gRhyate tat sarva sparzI mahAmUtavAtapariNAma ev| etAni khAdIni ca sUkSmANi tanmAtrarUpANi jJeyAni / sthUlamUtAni tu khAdIni tatra vizeSatayA sUkSmarUpANi ca tanmAtrANi bhavizeSatayoktAni / vacanaM hi-"tanmAtrANyavizepAstebhyo bhUtAni paJca paJcabhyaH / ete smRtAH For Private and Personal Use Only
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1787 guNAH zarIre guNinAM nirdiSTAzcihnameva c| arthAH zabdAdayo jJayA gocarA viSayA guNAH // 6 // zIto drava khaJcAbhivyajyate, rUpaJca zuklaM bhvti| rasazca sAdhAraNarUpacAvyakta ev| tasya ca caturAtmakasya jalasya bhUmAvanupravezAt paJcAnAM khAdInAM saMyogena paJcAtmikA bhUmiryadA bhavati, tadA tatra khavAyujyotijailAnAM zabdato viziSTazcAvyaktazcaiva zabdo bhavati, sparzazca kharaH, kRSNaJca rUpaM, rasazca jalarasAdviziSTazcAvyaktazca bhavati, gandhazca sAdhAraNa eva kiJcitsthUlo bhavati // 8 // ___ gaGgAdharaH-gurutvAdayastu guNAH keSAM kuto vA jAyante ityata Aha-- guNAH zarIra ityaadi| zarIre paJcabhUtavikArasamudAye taccharIrArambhakANAM guNinAm AkAzAdInAM guNA eva gurvAdayazcihna nirdiSTA AtreyabhadrakApyIye pArthivAdikrameNa pRthaguktAH, zarIravicayazArIre ca vkssynte| tatreme zarIradhAtuguNAH sNkhyaasaamrthykraaH| tad ythaa| gurulaghuzItoSNasnigdharukSamandatIkSNa-sthirasara-mRdukaThina-vizadapicchilazlakSNakharamakSmasthUlasAndradravA iti / AtreyabhadrakApyIye coktaaH| tad ythaa| sarva dravyaM pAJcabhautikamiti kRtA tatra dravyANi gurukharakaThinamandasthiravizadasAndrasthUlagandhaguNabahulAni pArthivAnIti / 1 / tena pArthivadravyArambhakabhUmeH paJcAtmikAyA gurukaThinamandasthiravizadasAndrasthUlA iti sapta guNAH zeSacatubhUtasaMsargataH kAryaguNA abhivyajyante ye prAganabhivyaktA Asan / zabdakhararaparzakRSNarUpAsphuTarasAH pUrvabhUtasaMsargajAH, gandhazcAvyakto yo naisargikaH sa pUrvato viziSTazcAvyakta eva sAdhAraNaH pArthive pAJcabhautike te zabdAdaya udAttAdidazavidhazabdavividhasparzarUparasagandhA vyajyante / tataste guNA bhUmezcihnam / dravasnigdhazItamandasarasAndramRdupicchilarasaguNabahulAnyApyAnItyanenoktAH apAM snigdhamandasarasAndramRdupicchilAH par3a guNAH zeSabhUtasaMsargAt paanycbhautike'bhivyjynte| ye prAganabhivyaktA apsvaasn| zabdasparzarUpaguNAstu pUvrvabhUtasaMsargajA vizeSeNa vizeSAH zAntA ghorAzca mUDhAzca" iti| tena ihApi khAdIni 'tanmAtra'zabdenoktAni sUkSmatvena boddhavyAni // 8 // ___ cakrapANiH-bhUtAnAM sUkSmANAM zarIrasthAnAM liGgAntarANyAha-guNA ityaadi| guNAH shbdaadyH| guNinAmiti sUkSmarUpabhUtAnAmeva / guNagrahaNAt zabdAdayazca vyaktAH sUkSmANA For Private and Personal Use Only
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1788 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram udAttAdizabdavividhasparzarUparasavizeSAH kAryaguNA jaaynte| tataste guNA apAM cihnameva / 2 / evamuSNatIkSNasUkSmalaghurukSavizadarUpaguNabahulAnyAgneyAni ityanenoktAstaijasadravyArambhe tejasastIkSNasUkSmalaghurukSavizadaguNAH zeSabhUtasaMsargAdabhivyajyante, pAJcabhautike taijase dravye ye prAganabhivyaktAstejasyAsan / zabdoSNaspazau tu pUrvabhUtasaMsargajau, tatra zabdo nAnAvidho'bhivyajyate tthossnnshc| rUpaJca naisargikaM lohitaM pUrvabhUtasaMsargajaM zvetAdinAnAvidhaM jaayte| tataste tejaso liGgam / 3 / tathA laghuzItarukSakharavizadasUkSmasparzaguNabahulAni vAyavyAnItyanenoktAH pAJcabhautikavAyavyadravyArambhe vAyolaghuzItarukSakharavizadasUkSmAH Sar3a guNAH zeSabhUta saMsargAdabhivyajyante ye prAg anabhivyaktA vaayaavaasn| sparzastu naisargikaH pUcabhUtasaMsargAcchItazcalazca jAyate punavividha eva jaayte| zabdazcAvyaktaH pUvrvabhUtasaMsargajaH punavividha eva jaayte| tataste guNA vAyozcihna miti / 4 / evaM mRdulaghumukSmazlakSNazabdaguNabahulAnyAntarIkSyANItyanenoktAH pAJcabhautikAntarIkSyadravyArambhe'ntarIkSAdeva mRdula ghumakSmazlakSNAH zeSabhUtasaMsargAdabhivyajyante ye prAganabhivyaktA antarIkSa Asan / zabdo naisargikaH kAryabhUto dazavidha eva jAyate iti, tataste guNA AkAzasya cihnamini / 5 / naite guNA indriyArambhakeSu AtmajakhAdiSu vrtnte| na caikaikAdhikapaJcakhAdyArambhe'pIndriyeSu nAnye guNAH saMsargato'bhivyajyante yathA prAtmakAdiSu parasparAnupravezAbhAvAt / parasparasaMyogAt tu parasparAnugrahAd bhUyasAlpaguNAvajayAcca khAdakaikaguNazabdAdireva zrotrAdiSu sthUlarUpeNa jaayte| tasmAnnAnye guNA indriyANAmA bhavanti / ke punararthA ityata Aha-arthA ityaadi| yathA paJcamahAbhUtArabdheSvindriyeSu pAJcabhautikazabdAdayaH santi tathA pAJcabhautikeSu dravyeSvAntarIkSyavAyavyataijasApyapArthiveSu ye zabdAdayaH kAryabhUtA vizeSAste'rthA indriyANAM viSayA gocarAzca ucyate na tu mahAbhUtasthA ekagrAdyAtmakabhUtasthA vA, indriyANAM tthaabhaavaabhaavaat| tasmAnna te zabdAdaya indriyairgrahItu shkynte| ata eva kAyyabhUtazabdAdInAmindriyArthatvaM na kAraNabhUtazabdAdInAM, tasmAdatIndriyatvaM teSAm / ata evoktam rasanAtho rasa iti pUrvAdhyAye, tathAtreyabhadrakApyIye cayaM punaH paJcAnAmindriyArthAnAM jihvAvaiSayikaM bhAvamAcakSate iti / kaNAdenApi zarIrasthAnAM bhUtAnAM lakSaNaM bhavantIti vaakyaarthH| arthAnAha-arthA ityaadi| arthazabdena tu ye zavAdayo vizeSAste sthUlakhAdirUpA eva jnyeyaaH| tena AkAzapariNAma eva zabdaH, vAtapariNAmaH For Private and Personal Use Only
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH shaariirsthaanm| vazeSike kAraNaguNanidaze rUparasagandhasparzA ityAdisUtre zabdo na nidizya kAryasya zabdasya parIkSAyAm zravaNendriyagrAhyo yo'rthaH sa zabda iti / evaM sparzanArthaH sparzazcakSurathoM rUpaM ghrANArtho gandha iti| gautamenAkSapAdanApyuktam / ghrANarasanacakSustvakcchotrANIndriyANIti bhuutebhyH| pRthivyApastejo vAyurAkAzamiti bhUtAni / gandharasarUpasparzazabdAH pRthivyAdiguNAstadAH / iti / tatra bhUtaguNavizeSopalabdhestAdAtmyamiti vyAkhyAtaM vaatsyaaynen| dRSTo hi vAyvAdInAM bhUtAnAM gunnvishesso'bhivyktiniymH| vAyuH sparzavyaJjakaH, tejo rUpavyaJjakam, Apo rasavyaJjikAH, pArthivaM kiJcidvyaM kasyacida dravyasya gndhvynyjkm| asti cAyamindriyANAM bhUtaguNavizeSopalabdhi. niymH| tena bhUtaguNavizeSopalabdhermanyAmahe bhUtaprakRtikAnIndriyANi, naavyktprkRtiiniiti| gandhAdayaH pRthivyAdiguNAstadarthA ityupdissttm| uddezazca pRthivyAdInAM sarvaguNatve samAna ityata Aha-gandharasarUpasparzazabdAnAM sparzaparyantAH pRthivyaptejovAyUnAM pUrva pUrvamapohya caakaashsyottr| vAtsyAyanena vyAkhyAtam / na sparzapathyentAnAmiti vibhktiviprinnaamH| gandhAdInAM spazepathyentAH pRthivyatejovAyUnAM yathAkramaM guNAH-pRthivyA gandho'pAM rasastejaso rUpaM vAyoH sparzaH AkAzasyottarazabdaH, ityevaM paJcamahAbhUtAnAM pazca gunnaaH| teSAM gandharasarUpasparzazabdAnAM pUrva pUrvamapohya ca pRthivyaplejovAyanAM guNAH, pRthivyA rasarUpasparzazabdAzva, apAM rUpasparzazabdAzca guNAstejasaH spazazabdau, vAyoH shbdshceti| paJcaguNA pRthivI, caturguNA ApaH, triguNaM tejaH, dviguNo vAyurekaguNa aakaashH| iti / na srvgunnaanuplbdhH| nAyaM paJcacatustridve prakaguNaniyogaH sAdhuH pRthivyaadiinaam| kasmAt ? sarvaguNA. 'nuplbdheH| yasya bhUtasya ye guNA na te tadAtmakenendriyeNa sarva uplbhynte| pArthivena hi ghrANena na zabdaparyantA gRhynte| gandha evaiko gRhyate / evaM shessessvpiiti| kathaM tahIM me guNA niyoktavyA iti| ekaikazyenottarottaraguNasadbhAvAduttarottarANAM tdnuplbdhiH| gandhAdInAmekaiko yathAkraya pRthivyAdInAmekaikasya gunnH| atstdnuplbdhiH| teSAM tayostasya cAnupa sparza ityAdi jJeyam / zabdAdigrahaNe AkAzAdigrahaNaM yat, tat AkAzAdipariNAma eva zabdAdaya ityuktameva / etena yacchrotragrAhyam, tat sarvamAkAzaM zabdazca / yat sparzana gRhyate, tat sarva vAyuH sparzazcatyAdi jJeyam // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1760 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram labdhiriti, ghrANena pArthivena na rasarUpasparzazabdAnAM, rasanena rUpasparzazabdAnAM, cakSuSA sparzazabdayoH, khacA shbdsyeti| ekaikabhUtAdhikapAzcabhUtAtmakakhAt indriyaannaam| kathaM tahi aneka guNAni bhUtAni gRhyanta iti-saMsargAccAnekaguNagrahaNam / avAdisaMsargAcca pRthivyAdiSu rasAdayo gRhynte| evaM sati niyamastahi na prApnoti, saMsargasyAniyamAt / caturguNA pRthivI triguNA Apo dviguNaM teja ekaguNo vAyurevaM niymshcoppdyte| katham ? anupaviSTaM hyaparaM pareNa / pRthivyAdInAM pUrva pUrvamuttarottareNAnupraviSTam, ataH saMsarganiyama iti| taccaitadbhUtasRSTau veditavyam / tathA coktamAkAzAnupravezAdvAyurnasagikasparzaguNaH punaH zabdaikaguNa iti dviguNaH, evaM naisargikarUpaguNaM tejo dviguNavAyoH anupravezAt sAMsargikadviguNamiti 'triguNaM, tathA naisargikarasaguNA ApaH triguNatejo'nupravezAt sAMsargikatriguNA iti caturguNA ApaH, evaM naisargikagandhaguNA pRthivI caturguNA'vanupravezAt naisargikacatuguNA iti paJcaguNA pRthiviiti| idaM trisUtrI pratipAditaM prtyaacsstte| na pArthivApyayoH pratyakSakhAt / uktarUpeNa bhUtAnAM guNaniyamo na, kasmAta ? pArthivasya dravyasya Apyasya ca prtykssvaat| mahattvAnekadravyavAda rUpAcopalabdhiriti / taijasameva dravyaM pratyakSaM syAt na pArthivamApyaM vA rUpAbhAvAt / taijasavat ta pArthivApyayoH pratyakSavAnna saMsargAdanekaguNagrahaNaM bhuutaanaam| iti| bhUtAntararUpakRtaJca pAthivApyayoH pratyakSatvaM bruvataH pratyakSo vAyuH prsjyet| niyame vA kAraNamucyatAmiti / rasayorvA pArthivApyayoH prtykssvaat| pArthive rasaH SaDvidhaH, Apye madhura eveti| na caitat saMsargAdbhavitumarhati / rUpayorvA pArthivApyayoH pratyakSakhAt taijasarUpAnugRhItayoH, saMsarga hi vyaJjakameva rUpam / na vyaGgapramasti / iti| ekAneka vidhatve ca pArthivApyayoH pratyakSavAdrUpayoH, pArthivaM haritalohitapItAdyanekavidha rUpam, Apyantu zuklamaprakAzakam, na caitadakaguNAnAM saMsarge satyupalabhyata iti| udAharaNamAtraJcaitat, ataH paraM prapaJcaH / sparzayorvA pArthivataijasayoH pratyakSavAt pArthivo'nuSNAzItaH raparzaH, uSNastejasaH pratyakSaH; na caitadaikaguNAnAmanuSNAzItasparzena vA vAyunA sNsrgennoppdyte| iti / athavA pArthivApyayordravyayorvyavasthitaguNayoH pratyakSakhAt caturguNaM pArthivaM dravyaM triguNamApyaM pratyakSam ; tena ttkaarnnmnumiiyte| tathAbhUtaM bhuutmiti| tasya kArya liGgaM kAraNabhAvAddhi kAryabhAva iti| evaM taijasavAyavyayovyayoH pratyakSavAt guNavyavasthAyAstatkAraNe dravye vyvsthaanumaanmiti| [dRSTazca For Private and Personal Use Only
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "ma adhyAyaH]. zArIrasthAnam / 1761 vivekH| pArthivApyayoH pratyakSavAt pArthivaM dravyamabAdibhiyuktaM pratyakSato gRhyte| ApyaJca tribhiH| parAbhyAM taijsm| vaayvymaakaashen| na caikaikaguNaM gRhyate iti / niranumAnanvanupaviSTaM hyaparaM prennetyetditi| nAtra liGgamanumApakaM gRhyata iti| yenaitadevaM prtipdevmhi| yaccoktam anupaviSTaM hyaparaM prenneti| bhUtasRSTau veditavyaM na sAmpratamiti niyamakAraNAbhAvAda ayuktm| dRSTantu sAmpratamapyaparaM pareNAnupraviSTamiti, vAyunAnupaviSTaM teja iti| anupaviSTatvaM yogH| sa ca dvayoH samAno vAyunAnupaviSTalAt sparza vat tejaH, na ca tejasAnupraviSTavAda rUpavAn vAyuriti niyamakAraNaM nAstIti / dRSTaJca taijasena spazena vAyavyasparzasyAbhibhavAda grhnnmiti| na ca tenaiva tasyAbhibhava iti| tadevaM nyAyaviruddhaM pravAdaM pratividhya sarvaguNAnupalabdheriti coditaM smaadhiiyte| pUrvapUrvaguNotkarSAt tu tat tatpradhAnam / asmAnna svvNgunnoplbdhiH| ghrANAdInAM pUrvapUcvaMguNotkarSAt tattatpradhAnam / kA pradhAnatA ? vissygraahkkhm| ko guNotkarSaH ? abhivyaktI samarthavam / yathA vAhyAnAM pArthivApyataijasAnAM dravyANAM paJcaguNacaturguNatriguNAnAM na sarvaguNavyaJjakasam, gandharasarUpotkarSAt tu yathAkrama gandharasarUpavyaJjakatvam, evaM ghrANarasanacakSuSAM na savvaMguNagrAhakalam / gandharasarUpotkarSAt tu yathAkrama gndhrsruupgraahktvm| tasmAd ghrANAdibhine sabaipAM guNAnAmupalabdhiriti / yastu pratijAnIte gandhaguNakhAda ghrANaM gandhaM gRhNAti evaM rasanAdiSvapIti / tasya yathAguNayogaM ghrANAdibhiguNagrahaNaM na prasajyate iti kiM kRtaM punavyavasthAnam ? kizcit pArthivamindriyaM na svaanni| kAnicidApya. saijasavAyavyAntarIkSyANIndriyANi, na sarvANi / tavyavasthAnantu bhUyastvAt / atha ni-ttisamarthasya pravibhaktasya dravyasya saMsagai puruSasaMskArite bhUyasvam / dRSTo hi prakarSa bhuuyskhshbdH| prakRSTo yathA viSayo bhuuyaanityucyte| yathA pRthagarthakriyAsamarthAni puruSasaMskAravazAdvipauSadhimaNiprabhRtIni dravyANi nirvaH rtante, na sarva sArtham / evaM pRthaviSayagrahaNasamarthAni ghrANAdIni nirvartante na sarva vissygrhnnsmrthaaniiti| bhUyaskhaM hi zarIrArambhAya bhUtaiH paJcabhiH indriyANyArabhyante teSAM bhUtAnAmekaikasya bhUtasya bhUyastvAt tavyavasthAna niyataviSayagrahaNavyavasthAnaM bhUmyadhikapaJcabhUtArabdhaM ghrANaM bhUmiguNena zeSaguNAbhibhavAda gandhameva gRhNAti, evamevAdhikapaJcabhUtArabdharasanamavaguNenAdhikena zeSaguNaparibhavAd rasameva gRhNAti naanymrthm| tathA tejo'dhikapaJcabhUtArabdhaM For Private and Personal Use Only
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1762 crk-sNhitaa| [ katidhApuruSIyaM zArIram yA yadindriyamAzritya jantoddhiH pravartate / yAti sA tena nirdezaM manasA ca manobhavA // cadhustejoguNenAdhikena zeSabhUtaguNAbhibhavAda rUpameva gRhNAti netaramatham / bAvadhikapaJcabhUtArabdhaM sparzanaM vAyuguNenAdhikena zeSabhUtaguNAvajayAt sparmameva gRhNAti netaramartham / tathAkAzAdhikapaJcabhUtArabdhaM zrotramAkAzaguNena bhUyasA azeSabhUtaguNAvajayAt zabdameva gRhNAti nAnyamarthamiti tadArambhakadravyANAM bhUyastvAt tadviSayagrahaNaniyamavyavasthAna viruddhaguNasamavAye bhUyasAlpamavajIyate iti| tahi kathaM tattadabhUtArabdhadravyagrahaNe niymH| astu tadArambhakabhUtAnAmekaikasya bhUtasya bhUyastvAt tu| teSAM guNAnAM grahaNe tu kathaM niyamaH syaaditi| saguNAnAmindriyabhAvAt / yeSAM bhUtAnAmekaika. bhUtAdhikAnAmindriyarUpeNAbhini ttiH syAt teSAM saguNAnAmeva bhUtAnAmindriyabhAvaH syAt na tu nirguNAnAM, te hi guNAH kAryanirvAhe shktiruupaaH| tena ghrANaM svena gandhena zaktibhUtena samAnArthakAriNA saha vAhA gandhaM gRhNAtIti / evaM zeSANAmapi / tena ca svasvaguNAn ghrANAdIni gandhAdIn na gRhnnnti| svaguNena svaguNasahayogAbhAvAt tu tenaiva tasyAgrahaNAcca / svaguNena svaguNasya grhnnaabhaavaacc| saguNAnAmindriyabhAvaH / tabAha vAdI-na zabdaguNopalabdheH / svaguNAnopalabhanta indriyANIti na / shbdgunnoplbdheH| upalabhyate hi zabdaH svaguNaH shrotrenneti| tatrottaram / sduplbdhiritretrdrvygunnvaidhaat| yena zabdena guNena sahitamAkAzaM zrotramindriyaM bhavati na sa zabda upalabhyate shrotrenn| karNAvapidhAya yajjvAlAzabda zRNoti tatpANipidhAnena brahmasthazabdazrotrayoritaretaravaidhAta sduplbdhiriti| yaccakSunipIr3ane jyotidR zyate taccakSujyotirna cakSuSo ruupmiti| na svaguNagrahaNamindriyANAmastIti // 9 // gaGgAdharaH-atha zarIre ye guNAste yadi guNinAM cihna nirdiSTA apare buddhadyAdayastu guNA na zarIre kasya guNAste cihnAni vA bhavanti ? ucyate / prkRtishcaassttdhaatukiityuktm| tatra SaDdhAtpuruSasthA ye khAdayaH pazca guNAH paJca dhAtavastatprakRtikA AtmajAH paJca ye khAdayaH zarIre teSAM vikArA dazendriyANi cakrarANiH-samprati prakRtigaNasaMviSTAyAH buddharupadarzanArtha tasyA buddhervRttibhedAt jJAnavizeSarUpANyAha-yetyAdi / yadindriyamAzritya iti yadindriyapraNAlikAmAzritya mahacchabdAkhyasya For Private and Personal Use Only
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1763 bhedAt kAryendriyArthAnAM bayo vai buddhayaH smRtaaH| aatmendriymno'rthaanaamekaiksnnikrssjaaH||. arthAzca paJca drshitaaH| zarIrasya prakRtayaH paJca pitRjAdIni tridhA bhUtAni vakSyante catuvizatikapuruSe prakRtaya ihopadeSTavyAstatra SaSThadhAturyazcetanAdhAtuH avyaktAkhyastasya mahadAdigandhamAtrapRthivyantaikonaviMzatimukhAni, tatra yadAhadvArikaM manastasmAnmano'ntaraM yajAyate tad darzitaM mano dazendriyANItyanena / yaH punastatrAvyaktamAtmA sa punarAtmakRtAni paJca bhUtAnyAdAya saptAGgamAtmA ntrmaarbhte| jAgaritasthAnaM vahiHprajJa vaizvAnarAkhyaM bhUtAtmAnam / tathA tatpar3a dhAtusthaSaSThacetanAdhAtustho yo mahAn sa tridhAbuddhimArabhate, dhItismRti bhedena / yazcAhaGkAraH sa punarabhimAnalakSaNamahaGkAraM gokhyamazAnamArabhate / iti par3adhAtupuruSasthASTadhAtuniSpannA prakRtirapyaSTayA paJca khAdaya AtmakRtAstadbhUtopAdhika AtmA tridhaabuddhirhngkaarshceti| tatra buddhizcAhaGkArazca buddhirucyate / sA punarvAhyAbhyantare Sar3a vidharUpeNa pravartate taduktaM prAk paJcendriyabuddhayazcakSurbuddhagrAdikAstAH punarindriyendriyArthasattvAtmasannikarSajAH kSaNikA nizcayAtmikAzceti, iha coktA mano'rthasannikarSajA SaSThI buddhistAsAM yathA nirdezo loke siddhastadAha-yA ydindriymityaadi| jantoryA pratyagAtmasthA buddhiH sA buddhiyadindriyamAzritya vyaktA satI pravattete, sA buddhistenendriyeNa nirdezaM yaati| yathA ca dhuddhiH zravaNabuddhiH sparzanabuddhI rsnbuddhirghaannbuddhiriti| iha paJcendriyANItyukterindriyapadena mano'nabhidhAnAdAha-manasA ceti| manobhavA Atmamano'rthasannikarSajA yA buddhiH sA manasA nirdezaM yAti; maansbuddhirityucyte| mUlabhUtA tu buddhiH pratyagAtmastheti sapta buddhyH| AsAM papNAM buddhInAM kAryendriyArthAnAM kAryANAmindriyArthAnAM ghaTapaTAdisthAnAM zabdasparzAdInAM bhedAdAtmendriyamano'rthAnAmekaikasannikarSajAH zravaNabuddhagrAdikAstA buddhayo bahA eva smRtaaH| buddhitattvasya vRttivizeSarUpANi jJAnAnIndriyapraNAlikayA bhavanti, tadindriyajanyatvenaiva tAni dhyapadizyante-cakSurbuddhiH shrotrbuddhirityaadiini| manobhavA ca buddhizcintyAdiviSayA manasA nirdizyate manobuddhiriti vyapadizyata iti / ___ indriyamanobhedena paTatvaM buddhInAM pratipAdya buddhibahutvaM prAha-bhedAdityAdi / kAryasya indriyArthasya ca bhedAt tatsambandhena bhidyamAnA bayo buddhayo bhavanti, kArya sukhaduHkhabhedAH / ... For Private and Personal Use Only
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1764 crk-sNhitaa| [ katidhApuruSIyaM zArIram anggaalynggusstthtljstntriiviinnaankhodbhvH| . dRSTaH zabdo yathA buddhiSTA saMyogajA tathA // buddhIndriyamano'rthAnAM vidyAda yogadharaM param / . catuviMzatiko heoSa mataH puruSasaMjJakaH // 10 // ghaTIyazabdazravaNabuddhiH ghaTIyasparzasparzanabuddhirityevamAdayo'parisaGgho yAH smRtaaH| tatrAtmendriyamano'rthAnAM sanniko dvividhaH samaviSamayogabhedAt / yadAhaGkArabuddhayAbhibhUyate dhIdhRtismRtibuddhistadA buddharayogAtiyogamithyAyogAt arthasannikoM bhvti| yadA nAbhibhUyate tadA samayogAdarthasannikarSoM bhavati / tato vAGmanaHzarIrapravRtterayomAtiyogamithyAyogasamayogA bhvntiiti| AsAM bahutve dRssttaantmaah-angglyRsstthetyaadi| aSTagrahaNaM prAdhAnyAt sadgrahaNena zeSA anggulishbdnocynte| tatrIvINAnakhodbhavaH zabda eko yathAGgalyaGgaSThatalajo bahuvidho dRSTaH zrutastathA saMyogajA AtmendriyamanorthAnAmekaikasannikarSajA buddhiH kAryendriyArthAnAM bhedAda bahuvidhA dRSTA bhavati / kuta evaM syAdityata aah-buddhiityaadi| buddherindriyANAM manaso'rthAnAJca yogadharaM svabhAvaM vidyAt / buddheryathAvidhenendriyeNa manasAthena ca yogo bhavati tathAvidharUpeNa prattibhavati / ityepA catudhviMzatika puruSasthA dvividhA buddhiranityA utpttidhrmkkhaat| Sar3a dhAtupuruSasthA mahadAkhyAhaGkArAkhyA ca nityA yAvanniANaM sthAyitvAt / evaM caturviMzatikaH puruSo'pyanitya utpattidhammakakhAt / utpattidharmakatvaM punaHpunariha janmazIlakham / na cAsti tatpar3adhAtupuruSasya punaHpunarutpattidharmakatvaM nArAyaNAdeva prAk skRdevotpttH| tasmAt par3a dhAtuH puruSo nityaH nirmANaparyantasthAyitvAt / punasukhaduHkhaprapancena hi tatkAryeNa kAraNaM jJAnamapi bahu bhavati / idArnI srvvaahyjnyaansaadhnmaahaatmetyaadi| AtmA adhyaktam / ekaiketi pratyekam / buddharanekAtmAdimelakajanyatve dRssttaantmaahanggliityaadi| tena dRSTAntena zabdadvayamAha-aGgalyaGguSTatalajazabda ekH| ayaJcAGguSTayanditamadhyamAGgalyAH kareNa saMyogAda jAyamAnazabda ucyate, tanvI vINAzabda ekaH / anye tvekamevAGgalyA. dijaM vINAzabdaM vayanti / etena yathA zabdo aGgulAdyanyatamavaikalye'pi na bhavati, tathA buddhi raNyAtmAdInAmanyatamavaikalye'pi na bhavatIti drshyti| atra ca buddhivRttInAM jJAnAnAM kathanairahakAro'pi sUcita eva / yataH, ahaGkAropajIvitaivAramAdisambaliteyaM buddhiH 'ahaM pazyAmi' ityAdi. rUpA bhavati / tena budraH ahaGkAssa conatvAta paramavyaktaM kAryadvArA svIkriyate / buddhIpyAdi For Private and Personal Use Only
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1765 bhavasthApanAyAM tadarzitam / ye tvevaM na vidanti te kecid buddhinityeti vadantaH kecid buddhiranityeti vadanto vivdnte| tathA kecit puruSo nitya iti vadantaH kecidanityaH puruSa iti vadanto vivadante iti| tadvayamasamyak / parIkSitA hi buddhigautmen| tada yathA-buddhirupalabdhinimityanarthAntaram / kAkAzasAdhAt sNshyH| viSayapratyabhijJAnAt / sAdhyasamakhAdahetuH / na yugpdgrhnnaat| pratyabhijJAne ca vinaashprsnggH| kramavRttibAda yugpdgrhnnm| anabhijJAnaJca viSayAntaravyAsaGgAt / na gtybhaavaat| iti / vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena sarvam / tad yathA-kAkAzasAdharmyAt-buddhiHkimanityA nityA veti sNshyH| asparzavattvaM tAbhyAM tAbhyAM samAno dharma upalabhyate buddhau vizeSazcopajanApAyadharmavattvaM viparyayazca yathAsvamanityanityayostasyAM buddhau noplbhyte| tena sNshyH| iti / anupapannarUpaH khalvayaM sNshyH| sarvazarIriNAM hi pratyAtmavedanIyA'nityA buddhiH sukhAdivat / bhavati ca saMvittisyAmi jAnAmi ajnyaasipmiti| na copajanApAyAvantareNa trkaalyvyktiH| tatazca traikAlyavyaktaranityA buddhirityetat siddhm| pramANasiddhaJcedam / zAstre'pyuktam-indriyArthasannikapotpannaM jnyaanm| yugapajzAnAnutpattirmanaso linggmityevmaadi| tasmAt saMzayaprakriyAnupapattiriti / dRSTipravAdopAlambhArthannu prkrnnm| evaM hi pazyantaH pravadanti sAyAH puruSasyAntaHkaraNabhUtA buddhinityeti / sAdhanaM prcksste| viSayapratyabhijJAnAt / puruSasyAntaHkaraNabhUtA buddhinityaa| viSayapratyabhijJAnAt / kiM punaridaM pratyabhijJAnam ? yaM pUrvamazAsiSamartha tamimaM jAnAmIti jJAnayoH samAne'rthe * pratisandhizAnaM pratyabhijJAnam / etaccAvasthitAyA buddharupapannam / nAnAtve tu buddhibhedeSatpannApavargiSu prtybhijnyaanaanuppttiH| nAnyajJAtamanyaH pratyabhijAnAtIti / sAdhyasamavAdahetuH / iti / yathA khalu nityavaM buddheH sAdhyam evaM pratyabhijJAnasyApIti / kiM kAraNam ? cetanadharmasya karaNe'nupapattiH / puruSadharmaH khalvayaM jJAnaM darzanamupalabdhirvodhaH pratyayo'dhyavasAya iti / cetano hi pUrvajJAtamartha prtybhijaanaatiiti| tasyaitasmAt tonityavaM yuktamiti / karaNacaitanyAbhyupagame tu cetanasvarUpaM vcniiym| nAnirdiSTasvarUpamAtmAntaraM paramityavyaktam, zuddhavAdInAM yoga melakaM dharatIti yogadharam / avyaktaM hi prakRtirUpapuruSArthapravRttam, buddhagadimelakaM bhogasampAdakaM sRjati / evaM vyutpAditaM caturviMzatikamupasaMharaticaturviMzaka ityaadi| yadi vA karmendriyANyabhidhAya, mahAbhUtAni ityAdinA artha evAzrayabhUta For Private and Personal Use Only
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1766 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram zakyamastIti prtipttum| jJAnaJced buddharantaHkaraNasyAbhyupagamyate, cetanasthedAnI kiM svarUpaM ko dharmaH kiM tattvam / zAnena buddhau vartamAnenAyaM cetanaH kiM karotIti / cetayata iti cenna jhaanaaddhaarthaantrvcnm| puruSazcetayate buddhirjAnAtIti nedaM shaanaadrthaantrmucyte| cetayate jAnIte budhyate upalabhate pazyatItyeko'yamartha iti / buddhirzApayatIti cet, addhA jAnIte puruSo buddhirzApayatIti stymett| evaJcAbhyupagame zAnaM puruSasyeti siddhaM bhavati, na buddherntHkrnnsyeti| pratipuruSaJca zabdAntaravyavasthApratikSAne prtissedhhenuvcnm| yacca pratijAnIte, kazcit puruSazcetayate kazcid budhyate kazcidupalabhate kazcit pazyatIti puruSAntarANi khalvimAni cetano boddhopalA draSTeti, naikasyaite dharmA iti| atra kaH pratiSedhaheturvAcya iti| arthasyAbheda iti cet samAnamabhinnArthA ete zabdA iti| tatra vyavasthAnupapattirityevaM cet manyate, samAnaM bhavati ; puruSazcetayate buddhirjAnIte ityatrApyoM na vibhidyte| tatrobhayozcetanakhAdanyataralopa iti / yadi punarbudhyate'neneti bodhanaM buddhirmana evocyate, tacca nityam / astu etadevaM, na tu manaso vissyprtybhijnyaanaanitykhm| dRSTaM hi karaNabhede zAturekakhAt prtybhijnyaanm| savyadRSTasyetareNa pratyabhijJAnamiti cakSurcat / pradIpavacca pradIpAntaradRSTasya pradIpAntaraNa pratyabhivAnamiti, tasmAja zAturayaM nityatve hetu riti / yazca manyate buddhavasthitAyA yathAviSayaM vRttayo jJAnAni nizcaranti, vRttizca vRttimato naanyeti| na yugapadagrahaNAt / vRttivRttimatoranatyatve vRttimato'vasthAnAda vRttInAmavasthAnamiti / yAnImAni viSayagrahaNAni, tAnyavatiSThante iti buddhinityA viSayamatyabhisAnAditi hetuH sAdhyasamakhAdaheturna bhavati yugapadagrahaNAt / vRttimavRttyoyuga- . padagrahaNAbhAvAt / iti / tatrAha-vRttivRttimatorananyatve vRttimatojasthAnAt vRttInAmavasthAnamiti yAnImAni viSayagrahaNAni tAnyapyavatiSThanta iti yugapadviSayagrahaNaM prasajyata iti| pratyabhijJAne ca vinAzaprasaGga iti / atIte pratyabhijJAne vRttimAnapyatIta ityantaHkaraNasya vinAzaH prasajyate, viparyaye ca nAnAsamiti / avibhu caikaM manaH paryAyeNendriyaiH saMyujyate iti| kramavRttikhAda yugpdgrhnnm| indriyArthAnAM vRttittimato nAsamiti manasa kathanenocyate / "yA yadindriyamAzritya" ityAdinA tu sphuTopalabhyamAnA buddhivRttibhedA ubhyante / buddha yahaGkAratanmAtrAjyavyaktAni tu sUkSmANi noktAni, tAni sarvANyeva "buddhIndriyamano'rthAnAm" ityAdi granthe 'pr'shbdenocynte| tena yogadharaM paramityanena mUlaprakRtistathA prakRtivikRtayA For Private and Personal Use Only
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir d ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1767 rajastamobhyAM yuktasya saMyogo'yamanantavAn / tAbhyAM nirAkRtAbhyAntu sattvabuddhyA (r) nivarttate // . ekakhAvibhutvAbhyAM krameNa tattadindriye vRttivaadyugpdgrhnnmiti| ekatve prAdurbhAvatirobhAvayorabhAva iti| anabhijJAnaJca viSayAntaravyAsaGgAt / anbhijnyaanmnuplbdhiH| anupalabdhizca kasyacidarthasya viSayAntaravyAsakte. manasyupapadyate dRttivRttimato naavaat| ekatve hyanarthako vyAsaGgaH iti / vibhutve cAntaHkaraNasya paryAyeNendriyaiH saMyogaH, na gtybhaavaat| vibhutvena indriyANi sarvANi prAptAnyantaHkaraNeneti prAptasyArthasya gmnaabhaavH| tatra kramavRttilAbhAvAdayugapadagrahaNAnupapattiriti / gatyabhAvAccaikalapratiSedhastasmAda : buddhirna nityA yeyaM cAkSuSAdibuddhirUpeNa pravartate, parantu sthiraa| suvarNakuNDalavat / suvarNa kuNDalarUpeNa pravartate, kuNDalavinAze suvrnnmvtisstthte| tathA buddhirAtmamanaindriyArthasannikarSAt pravartate sannikarSAbhAve buddhiravatiSThate iti / / evaJca caturviMzatiM bhAvAnuktvA caturvizatikamupasaMharati-caturviMzatika ityaadi| hi yasmAdepa Sar3a dhAtupuruSajanitamanodazendriyapaJcArthabhUtAtmA buddhAhaGkArapaJcabhUtAnIti caturvizattyA niSpannaH puruSasaMjJako mataH, puri hyannamaye'smiJcharIre vaasaat| eSa vahiHprajJo jAgaritasthAnaH saptA ekonaviMzatimukhaH sthUlabhum vaizvAnaraH prathamaH pAda AtmA mANDUkyopaniSAktastasya paJca bhUtAnyAtmasthitAni sptaanggaani| chAndogyopaniSadi coktAni tejodvidhaamirnaamaadityshc| tatrAgnimUrddhA sutejo naam| AdityacakSurvizvarUpo naam| vAyuH prANaH pRthagavAM nAma / AkAzaH sandoho bahulo naam| Apo vastI ryirnaam| pRthivI pAdau pratiSThA nAma / uro vediriti / mano dazendriyANi pazca prANAzcittaM buddhirahaGkAra ityekonaviMzatimukhAni, ebhirvahiH sthUlAn viSayAna bhungkte| mRtasyaiSa nshyti| paraloke caivamevotpadyate punazceha khalvevamevarUpeNa jAyate, iti| tasmAt kecinityamAhurapare caanitymaahuH||10|| gaGgAdharaH-tatrAgnivezaH prapaccha, puruSaH kAraNaM kasmAditi / tatrottaramAhamahadAdayaH sptocynte| evaM caturvizatiko rAzirbhavati / paratvaJca vikArApekSayA prakRtInAmupapAmeva // 10 // cakrapANiH-sampratyevaMpuruSasya sakAraNaM saMsaraNaM mokSahetuJcAha-raja ityaadi| saMyogo'yam * satvavRddhayA iti pAThAntaram / - For Private and Personal Use Only
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1768 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram rjstmobhyaamityaadi| rajastamobhyAM saMyuktasyAsya caturviMzatikasya puruSasyAyametadarUpeNa saMyogo'nantavAn na santavAn / tahi kimasya saMyogo'yaM nitya ityata aah-taabhyaamityaadi| tAbhyAM rajastamobhyAM nirAkRtAbhyAM niHzeSeNa nirastAbhyAM sattvodreke sati sattvabuddhayA tattvajJAnenAyaM saMyogo'smAt purussaanivrtte| nanu sati ca kAraNe par3a dhAta puruSe kathaM nivartate iti cet, tdocyte| na khalu kAraNe sati kAryanAzaH syAt tasmAt kAyanAzAdanumIyate kAraNamapi Sar3azAta puruSasya Sar3a dhAtusaMyogo'pi sattvabuddhayA nivrttte| so'pi sati kAraNa na nazyati tasmAdanumIyate, Sar3adhAtusaMyogasya kAraNaM cetanAdhAtusaMyAMgo nazyati sttvbairv| cetanAdhAtUnAM saMyoganAze niHzeSeNa nivarttate na punraavrttte| rajastamonirAkaraNena dharmAdhamme vinAzAt / iti / asya bhUtAtmanazca kAraNaM par3a dhAtuH puruSo bhUtAtmaiva svamasthAno'ntaHprajJaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH praviviktabhuk taijaso dvitIyaH pAda ukto maanndduukyopnissdi| tasyApi saptAGgAni-yAni zabdatanmAtrAdIni pazcamahAbhUtAni tAni hi tejodvidhaagnishcndrsuuryruupshcaikH| taduktaM muNDakopaniSadi / agnimUrddhA cakSupI candramUryo dizaH zrotre vAgavitatAzca vedaaH| vAyuH prANo hRdayaM vizvamasya padbhyAM pRthivI heoSa srvbhuutaantraatmaa| iti loke| puruSa tu mukhAnyekonaviMzatizca-paJcatanmAtrANAmekaikAdyadhikAni paJcamahAbhUtAtmakAni prANAH paJca mano dazendriyANi khAhakArakANi ceto'hakAramahAntazceti / svapne pravivikta viSayAn bhuGkte iti| asya kAraNaM cetanAdhAturavyaktaM nAma jIvopAdhiH suSuptisthAnaH praajnyH| yatra supto na kaJcana kAmaM kAmayate na ca kaJcana svapnaM pazyati tatsuSuptisthAnamekIbhUtaH prazAnadhana Anandamayazcetomukha Anandabhuk prAzastRtIyaH pAda AtmA ityukto maanndduukyopnissdi| suSupto savANi manasi lIyante manaH prajJAna Atmani tAmase mahattattve tAmasastu rAjase mahattattve rAjasastu sAttvike mhti| sAttvikastu mahAzveta ucyate, sA prajJA prajJAvAn prAzo hyayamAtmA pare'kSare paramAtmani zive turIyapAde sNprtitisstthte| raso vai sa rasaM havAyaM labdhvAnandI bhavatIti / catuSpAda ayamAtmA brhmtyuktm| mANDUkyopaniSadi / nAntaHprajJa na vahipa iti caturvizatirAzirUpo melkH| tAbhyAmiti rajastamobhyAm / sattvavRddhA kAraNabhUtathA rajastamonivRttyA puruSarUpaH saMdhogo nivartate mokSo bhvtiityrthH| satvaM vRddhaM vizuddhajJAnajananAt rajastamasI saMsArakAraNe vijitya prakRtipuruSavivekajJAnAt mokSamAvahati / For Private and Personal Use Only
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 176 atra karma phala cAtra jJAnaJcAra pratiSThitam / atra mohaH sukhaM duHkhaM jIvitaM maraNaM svatA // evaM yo veda tattvena sa veda prlyodyau| pArampayyaM cikitsA ca jJAtavyaM yacca kiJcana // nobhayataHprajJana prajJa nAprajJa na prazAnaghanamavyapadezyam avyavahAyyamekAtmapratyayasAraM zAntaM zivamadvaitaM caturtha manyanta iti| manunApmuktam / yo'syAtmanaH kArayitA taM kSetrajJa prcaate| yaH karoti tu karmANi sa bhUtAtmocyate budhaiH| jIvasaMjJo'ntarAtmAnyaH sahajaH srvdehinaam| yena vedayate savvaM sukhaM duHkhaJca jnmsu| tAvupo bhUtasampRktau mahAn kSatrajJa eva ca / uccAvaceSu bhUteSu sthitaM taM vyApya tisstthtH| prazAsitAraM srvessaamnniiyaaNsmnnorpi| rukmAbhaM svamadhIgamyaM vidyAt taM puruSaM param / etameke vadatyagniM manumanye prajApatim / indrameke pare prANamapare brahma shaashvtm| eSa sarvANi bhUtAni paJcabhirvyApya muurtibhiH| janmaddhikSayairnityaM saMsArayati cakravat / iti / atra bhUtAtmA jAgaritasthAnaH svamasthAnazceti dvividha eva vivakSitaH iti / __ athaivaM trividhe puruSe kaH puruSo mriyate, mRkhA ca kaH paralokaM yAti, tatra ca sukhaM vA duHkhaM vA ko bhuGkte, kazca punariha jAyate, ityaashngkyaahatretyaadi| yaduktaM puurvaadhyaaye| sattvamAtmA zarIraJca trayametat tridaNDavat / lokastiSThati saMyogAt tatra sarva pratiSThitam / sa pumAMzcenanaM taca taccAdhikaraNaM smRtm| vedasyAsya - ityanenoktaM tatra savvaM pratiSThitamiti yaduktaM tadevam / atra cataviMzatike puruSa kamma karmaphalAdikaM pratiSThitamityevaM yo jano veda sa lokAnAM pralayodayau jIvanamaraNe veda ko jIvati ko mriyate tada vetti / eSa hi mriyamANe narAdau par3a dhAtuke lIyate punazca paraloke bhuktvA bhogapiha punazcaturviMzatikarUpe puruSe karmaphalAni darzayan doSahIne puruSe karmaphalAdyabhAvamarthATa drshyti-atretyaadi| ati ythoktsmudaaypurusse| krmetydRssttm| phalamityadRSTaphalam / svatA mmtaajnyaanm| yadyapi caturviMzatikatattvAtiriktasyodAsInasyaiva cetanA, tathApi taccetanayA prakRtirapi cetanAmApadya cetanaiva bhavatIti yuktamatra jJAnam iti| vacanaM hi-"tasmAt tatsaMyogAdacetanaM cetanAvadiva liGgam / " pralayodayAviti jIvitamaraNe / pAramparyamiti shriirprmpraam| cikitsA ceti naiSTikI AtyantikaduHkheSu cikitsA mona. sAdhanA jnyaatvyaa| kiJcanetyanenAnuktamapi kRtsnaM jJeyamavaraNaddhi / For Private and Personal Use Only
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1600 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram bhAstamaH satyamanRtaM vedaH karma zubhAzubham / na syAt kartA veditA ca puruSo na bhaved yadi / nAzrayo na sukhaM nArttina gati gatirna vAk / na vijJAnaM na zAstrANi na janma maraNaM na ca // jAyamAne'pyeSa evodetiiti| tatrApi-zarIraM sattvasaMzazca vyAdhInAmAzrayo mtH| tathA sukhAnAmiti yat sukhaduHkhAzrayo manaH zarIrazcoktaM kathaM tarhi cAtra mohaH sukhaM duHkha miti saMgacchata iti cet tdocyte| sattvamAtmA zarIraJcetyatrAtmA cetanAdhAtuH puruSo'vyaktaM nAma manaH sthUlapuruSa yat tat sattvaM mahadAdikaM zeSaM sarva zarIraM, taduktaM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakaM cetanAdhiSThAnabhUtaM shriirmiti| tadavyaktAkhyasyAtmano bhogAyatanamidaM sarca yaccharIraM tadeva caturvizatikaH puruSastasmAdatra sarva sukhaduHkhAdikaM pratiSThitam iti nAsaGgatamuktam / tatrApi pRcchati-yadyavyaktAkhya evAtmA sabaikAraNam, tarhi sattvAtmazarIrasamudAya eSa puruSaH kasmAt kAraNaM bhavatIti ; ttrosrmaah-paarmpryymityaadi| pAramparya paramparAbhAvo bhAvAnAM loke'tihati yaJca kizcana jJAtavyaM bhAH prakAzo dinAdirUpastamo rAdhAdirUpaM satyAnRtAdikaJcetyetAni na syuryadi sa AtmA cetanAdhAturevaMbhUtacaturvizatikaH puruSo na bhavet / savvaM hyasmin puruSe pratiSThitaM yacca kiJca loke'sti / sasmAdetat puruSatattvavijJAnena laukikaM savvaM jJAtaM bhvti| vRhadAraNyakopaniSadi caivamuktaM yAjJavalkyena maitreyauM bhAyyoM prti| AtmA vA are draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyo maitreyi| Atmano hi darzanana zravaNena matyA vizAnena sarva viditaM bhvtiiti| na vA are patyuH kAmAya patiH priyo bhavati Atmanastu kAmAya patiH priyo bhvtiiti| AtmA vA are draSTavya ityAduraktastatrAyamAtmazabdenokto na khavyaktamAtmA nApi prmaatmaa| patyAdibhistapriyavAbhAvAt / yasmAdatraiva mohasukhaduHkhajIvitamaraNasvatAdikaM pratiSThitaM na bavyakta tasmAdayaM caturviMzatikaH puruSo yadi na bhavet, tadA nAzrayo na zarIraM syAt na sukhaM syAnnAttiduHkhaM syAt nAsmAt paraloke gatiH syAnna ___ "puruSaH kAraNaM kasmAda" iti praznasyottaraM- bhAstama inyaadi| bhAH prtibhaa| tamaM mohH| puruSa iha prakaraNe aatmaabhipretH| AzrayaH zarIram / gatizca prayojanAnusandhAnAd bhavati / evmaagterpi| kAraNaM puruSastasmAditi bhAstamaAdI kAraNaM puruSa ityarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1801 na bandho na ca mokSaH syAt puruSo na bhaved ydi| kAraNaM puruSastasmAt kAraNajJa rudAhRtaH // 11 // na ca kAraNamAmA syAt khAdayaH OM syurhetukaaH| na caiSu sambhavejjJAnaM na ca taiH syAt prayojanam // tata AgatiH syAt / na ca vAg yadidaM vakti vijJApanArthamucyate yayA / vAgabhAve vijJAnaM na syaadupdeshaasaamrthyaat| na ca zAstrANi vedAdIni syuH| na janma syAta kaH punarjAyeta, na ca tato maraNazca syAdajAtasya mrnnaabhaavaat| na ca saMsAre pradhAnAdibhiH pAzaibandho vA bhavet tattvajJAnAnmokSo vA syAda yatra mokSe svatA paramAtmarUpatA syAt / tasmAdeSa catuvizatikaH puruSaH kAraNaM kAraNI mahapibhirudAhRtaH // 11 // __gaGgAdharaH-athedaM tarhi bhavatu tadAha-na cetyaadi| yaH khalvavyaktAkhya. zcetanAdhAturAtmA sa tu tarhi kAraNaM na syAd yadASa caturviMzatikaH puruSaH kAraNaM syAt / kairbhAvastadAyaM syAt paJcabhibhUtairevAyaM rAziH puruSaH syAt / khAdayaH paJca mano dazendriyANyAH paJca buddhAhaGkArAviti trayoviMzatika evaM puruSo bhavati / nAstyAtmeti cet tarhi cAkAzAdayaH kasmAjjAyante iti ceducyate, tatrAha-khAdayaH syurahetukA iti / te khAdayastrayoviMzatirbhAvA ahetukA nityA eva santi iti, tatrottaram-na caiSu smbhvedityaadi| eSutrayoviMzatau bhAveSvacetaetadeva bhA-AdikAraNatvamAtmana ityAha-na cedityAdi / evaM manyate-- bhAstamasI dharmAdharmajanye, dharmAdhammo cAsatyAtmani nirAzrayo na bhvitumhNtH| tathA satyaM dharmajanakatayA upAdeyam, anRtaJcAdharmajanakatayAnupAdeyam / etaccAtmani sthire'sati dharmAdharmajanakatvaM nAsti / tatazca styaastybhedo'pykinycitkrtvaannaasti| evaM zubhAzubhakarmaNyapi vAcyam, tathA kartA ca kAraNapratisandhAtA na bhavati, pratisandhAturAtmano'bhAvAdityarthaH, tathA boddhA ca pUrvAparAvasthApratisandhAtaiva bhavati / zarIraJcAnmano bhogAyatanaM nAmAnaM vinA bhavati / evaM sukhAdAvapyAtmanaH kAraNatvamunneyam / vijJAnaM zAstrArthajJAnam, zAstrANi pratisandhAtrA Atmanaiva kRtaani| na caipu sambhavejjJAnamiti-AtmAnaM jJAtAraM vinA na bhA-AdipvajJAneSu jJAnaM bhavet , jnyaaturaatmno'bhaavaadityrthH| na ca taiH syAt prayojanamiti, bhA-AdInAmAtmArthatvenAsatyAtmani bhA-AyatpatteH prayojanaM na syAt, prayojanAbhAvAccotpAdo na syAt, sarveSAmeva hi bhAvAnAmAtmasthau . . na cet kAraNamAtmA syAt bhAdayaH iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1802 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram mRdaNDacakra zca kRtaM kumbhakArAhate ghaTam / kRtaM mRttaNakASThazca gRhakArAd vinA gRham // yo vadet sa vadeda dehaM sambhUyakaraNaiH kRtam / vinA karimajJAnAda yuktyAgamavahiSkRtaH // kAraNaM puruSaH savvaiH pramANarupalabhyate / yebhyaH prameyaM savebhya AgamebhyaH pratIyate // 12 // neSu madhye kasmAdapi bhAvAdasya devanarAdipuruSasya caitanyAdijJAnaM na sambhavet / sattvabhUtaguNendriyairyuktasvAtmA khalvavyaktAkhyazcaitanye kAraNaM cetanakhAt, tat sarca vistareNa pUrvAdhyAye-nirvikAraH parastvAtmeti vacanavyAkhyAne darzitam / zAnAbhAve sati na ca puruSasya dharmArthakAmamokSAtmaka prayojanaM syAt / trayoviMzatisaMghAte caitanyAdizAnaM bhavedityAdivAdavacanaJca pUrvAdhyAye vistareNa dshitm| tatrApi yuktivaadhaadaah-mRddddetyaadi| yastu kattaH kumbhakArAhate mRddaNDacakraH sambhUya kRtaM ghaTaM vadet, evaM gRhakattu gRhakArAd vinA mRttRNakASThaiH sambhUya kRtaM gRhaM yo vA vadet, sa khala yuktyAgamavahipkRta evAjJAnAdapramANAt devanarAdisagasya kartAramAtmAnaM vinA karaNestrayoviMzatyA bhAvaiH sambhUya kRtaM dehaM puruSa vadenna tu caturvizatikaM par3a dhAtukaJca puruSa vadet / puruSastu khalvavyaktAkhya AtmA cetanAdhAtuH kAraNaM par3a. dhAtucaturvizatikayoH kartAraM sarvaH prmaannaistairuplbhyte| yebhya AgamAdibhya AptopadezAdibhyaH pramANebhyaH prameyaM dravyaguNakarmasamavAyAH sAmAnyavizeSabhUtA iti sarca pratIyate nvprmeymito'dhikm| Agamezya ityatrAdizabdalopaH / tisraSaNIye pUrvAdhyAye ca vistareNa darzitam // 12 // dharmAdhammo purupabhogotpAdakau, asati bhoktari bho'yenApi na bhavitavyaM kAraNAbhAvAt / AtmAnaM vinA zarIrAnupAde dRSTAntadvayaM prameyagauravAdAha-kRtaM mRddnnddetyaadi| sagmUyakaraNaiH kRtamityAtmanirapekSa mUtaiH kRtmityrthH| yuktyA anumAnarUpayA Agamena ca rahito yuktyaagmvhipkRtH| pratyakSaJcAtra noktam, tasyAtmAnaM prati prAyo'yogyatvAt / sarvaH pramANeriti prtykssaadibhiH| yebhya iti karaNa evApAdAnavivakSayA pnycmii| Agamayanti bodhayantIti AgamAH prmaannaanyess| anye svAgama pramANAbhyAM zAstrApyeva bruvate // 11 // 12 // * kvacit pramIyate iti pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1803 na te tatsadRzAstvanye paarmpryysmutthitaaH| sArUpyAda ye ta eveti nirdizyante nraannraaH|| bhAvAsteSAM samudayo nirIzaH sattvasaMjJakaH / kartA bhoktA na sa pumAniti kecid vyvsthitaaH|| teSAmanyaiH kRtasyAnye bhAvairbhAvA narAH phlm| bhuJjate sadRzAH prAptaM yarAtmA nopadizyate // gaGgAdharaH-tatrAha punaH--na te tdityaadi| AdipuruSaH siddha eva cetanastasmAt tu ye sArUpyAt samAnarUpakhena cetanAmacetanA ityevaM samadharmANo jAyante te tasmAdanye tatsadRzAH pArampayaMsamutthitA na te ta eveti niddizyante / niddizyante yathA narAnnarA jAyante gogo ravAdazva ityevamAdayo bhAvAH sArUpyAt pArampayaMsamutthitAstatsadRzA anye| na tu ta eveti / teSAM nirIzo'vyaktAkhyAtmahInasamudAyastrayoviMzatikaH sattvasaMjJakaH puruSa ucyte| so'vyaktAkhyaH pumAn na kartA na ca bhoktA bhavatIti kecidRSayo vyavasthitA iti / tena caitanyAdijJAnAdikamavyaktasyeva tatpArampayryasamutthitAnAJca siddhmiti| ttrottrmaah-tessaamityaadi| yairevaM sadRzarUpeNa pArampayyesamutthAnAdbhAvAnAM cetanajAtavAccetanatvaM siddhaM nityazcAtmA cetano nAsti samudAyastu puruSaH kartA bhoktA bhavati, teSAM mate anyairbhAvaH kRtasya cakrapANiH-nirAtmavAdimatamutthApayati-na te ityaadi| asmin zarIre te ka eva pRthivIjalAdayo bhAvAH, ye ta eveti vypdishynte| te na bhavanti pUrvAnubhUtA nAnu bhavantItyarthaH / yadi te na bhavanti, kathaM tarhi 'te' ityabhidhAnamityAha-tatsadRzAstvanye pUrvasadRzA ityarthaH / pAramparyasamutthitA iti sdRshsntaanvyvsthitaaH| sArUpyAditi sdRshruuptvaat| teSAM samudaya iti kSaNabhaGginAM melaka ityrthH| nirIza iti sthAra paatmrhitH| sattvasaMjJaka iti prANisaMjJakaH / keciditi bauddhaaH| bauddhA hi nirAtmakaM kSaNikajJAnAdisamudAyamAnaM shriirmicchnti| abhisandhAnaJca kSaNikAnAmapi jJAnAnAM kAryakAraNAbhAvAccaiva santatAvicchanti / etad duussyti-tessaamityaadi| teSAM jJAnasantAnavAdinAm, anyena kRtasyaudana. pAkAdeH phalamannAdi anye bhuJjata iti praapnoti| etaccAsaGgatam / yataH phalaM bhokSyAmIti kRtvA bhAviphalapratyAzayA pravRttiyuktA, na tvanyasya bhogyatAM phalasya pazyan kazcit pravartate, yo'pi sUpakArAdiH parArtha pravarttate, so'pi parArthena svArtha sAdhayitukAma eveti bhAvaH / For Private and Personal Use Only
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1804 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zAroram kAraNAnyAnyatA dRSTA kartA bhoktA sa eva tu| kartA hi karaNayuktaH kAraNaM sarvakarmaNAm // nimeSakAlAda bhAvAnAM kAlaH zIghrataro'tyaye / bhagnAnAJca purnabhAve + kRtaM nAnyamupaiti ca // karmaNaH phalaM prAptamanye sadRzA bhAvA narA bhunyjte| yadi manobuddhAhaGkAra dazendriyapaJcabhUtAnAM svasvakRtasya karmaNaH phalaM prAptaM tatsamudAyaH puruSo / bhuGkte na tu manaHprabhRtiH svasvakRtakammaphalaM bhuGkte, tahiM davadattAdinarAjjAtAH putrapautrAdayaH pAramparyyasamutthA anityA yAvajjIvanti tAvantaM kAlaM prAptaM tattatkAlapariNatasvasvakRtakarmaphalaM bhuJjate svasvAyupo'dhikakAlapariNamyakarmaphalantu na prAptaM na ca tada bhuJjate na ca tat samudAyo'sti ko'pyeko nityo bhAvo yo hyaprApya phalaM bhujhyte| tarhi tatkRtakarmaNaH pariNamyamAnasya phalamanye narA bhuJjate iti| astu caivamiti cat tdaah-kaarnnetyaadi| kataH kriyAniSpattau kAraNAnAmanyAnyatA bhinna bhinnatA dRSTA yathA kartA manasA manute buddhamA budhyate cakSuSA pazyati zrotreNa zRNotItyevaM kAraNAnAM bhinna bhinnatA dRSTA, bhoktA tu sa eva kartA / kasmAt ? kartA hiityaadi| hi yasmAt kartA karaNairyuktaH san sarvakarmaNAM kAraNaM nitytvaat| nanu tarhi yatkaraNena yat karoti tatphalamanyena kiM na prAmotItyata aah-nimisstyaadi| bhAvAnAm atyaye kAlastu nimeSakAlAdapi shiighrtrH| nimeSakAlo yathA zIghra gacchati tato'pi zIghra bhAvAnAmatyayaM kAlaH karoti tathAtizIghra bhanAnAM teSAM punarbhAve kAlo . paramataM dUpayitvA svamatamAha- krnnetyaadi| karaNasya zarIrasya pariNAmino'nyAnyatA dRSTA / kartA cAtmA, sa eva na vinaashiityrthH| atraiva dRSTAntamAha-kartA hiityaadi| yathAnekazilpavit kartA karaNesI AyasIsaMjJakayantrAdibhiH kASThapATana-lauhaghaTanAdi karoti, tathAtmApi iha ityrthH| athAyamAtmasadbhAvaH sthiro'stu, zarIrArambhakANAM kA gtirityaah-nimessetyaadi| bhAvAnAmiti shriiraadibhaavaanaam| atyaya iti vinAze, zarIrasya svAgnipacyamAnasya nimeSakAlAdapi zIghraM vinAzo bhvtiityrthH| amISAJca bhAvAnAM bhagnAnAM na punarbhAvaH punarAgamanaM naastiiti| tena, yena zarIreNa yat kRtam, taccharIraM tatphalaM na prApnotItyuktaM bhvti| bhaya * karaNAnyAnyatA iti cakraH / + bhagnAnAM na punarbhAvaH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1805 mataM tattvavidAmetad yasmAt tasmAt sa kAraNam / kriyopabhoge bhUtAnAM nityaH puruSasaMjJakaH // ahaGkAraH phalaM karma dehAntaragatiH smRtiH| vidyate sati bhUtAnAM kAraNe dehamantarA // 13 // prabhavo na dhanAditvAd vidyate prmaatmnH| puruSo rAzisaMjJastu mohecchAva SakarmajaH // 14 // nimeSakAlAcchIghrataraH san kRtameva bhagnaM tamevopaiti na khanyam, tathA puruSo yena karaNena yat karma kurute tatphalaM tenaiva kartA prAmoti na khnymupaiti| iti tattvavidAM mataM, yasmAt sa kartA tasmAt bhUtAnAM kriyopabhoge nityaH puruSasaMjJakaH kaarnnm| bhUtAnAM prANinAM dehamantarA dehamadhye tasmin puruSasaMjJake kAraNe sati vattaimAne'haGkAraH kammeNaH phalaM dhamAdhammarUpaM tajjanakaM kamme ca dehAntaragatimaraNaM smRtizca jAtismaraNaM vidyate na vasati puruSe sarvametad vrtte| iti dvitIyapraznasyottaramiti // 13 // gaGgAdharaH-atrAgnivezaH papraccha, prabhavaH puruSasya ka iti| eSa trividhaH puruSaH kasmAt prabhavati utpadyate utpattikAraNaM ka ityasya praznasyottaramAhaprabhavo netyaadi| paramAtmana iti mahataH paramavyaktamiti kaThopaniSadi zravaNAdiha jAgaritasthAnAt svamasthAnAcAtmanaH paramaH zreSTha AtmA paramAtmA neha turIya AtmA paramAtmA / trividha puruSaprabhavapraznasyottaraprastAvAditi cennA- . nAdikhAditi hetorasambhavAt / zvetAzvataropaniSadi cAvyaktasya triguNalakSaNasya prabhavazravaNAcca / tada yathA / sa vizvakRd vizvavidAtmayonijJaH kAlakAro guNI mA bhvtvevm| tataH kimityAha-kRtaM karma yAgAdi na phalarUpatayA'nyamupaiti / evaM sati devadattena kRtena zubhakarmaNA na yajJadattAdayo'pi sukhabhAjaH syuH, tasmAt kSaNabhaGgizarIrAdatiriktaH karmakartA tatphalabhoktA cAmtIti bhaavH| kriyopabhoga iti kriyAyAM tatphalabhoge'pi / bhUtAnAmiti prANinAm / AtmasadbhAve hetvantaramAha- ahaGkAra ityaadi| ete'haGkArAdayaH sthira eva paramAtmani santi pUrvAparakAlAvasthAyivastudharmatvAditi bhaavH| dehamantareti dehaM vinA dehAtiriktakAle pyahaGkAro bhavatItyarthaH // 13 // cakrapANiH- "prabhavaH puruSasya kaH" ityasyottaram / anaadiityaadi| prabhavaH kAraNam / rAzisaMjJaka iti par3a dhAturUpasamudAyazcaturviMzatirAzirUpaH / mohecchAva pajanitakarmajaH mohecchAdveSa For Private and Personal Use Only
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1806 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram AtmA jJaH karaNairyogAja jJAnaM tasya pravarttate / karaNAnAmavaimalyAdayogAda vA na vartate // sarvavid yH| pradhAnakSetrApatirguNezaH saMsAramokSasthitibandhaheturiti / na ca puruSaprabhavaprazne'pyaprastutaH prmaatmprbhvprshnH| cetanAdhAturapyekaH smRtaH puruSasaMjJaka ityatra cetanAdhAtukhena paramAtmano'varodhAt / tasmAt paramAtmana AtmayoneH svayambhuvaH prabhava utpattikAraNaM na vidyate / kasmAt ? anaadikhaadkaarnnkhaat| na hi paramAtmanaH paramavyomnaH prabhavakAraNam asti / zaktihi mUlaM brahma sagekAle tejo'vannAni sRSTvA tadupAhitA satI gAyatrI bhUlA svayameva zAntirvidyA pratiSThA nivRttizceti catasraH zaktayo bhUvA catuhaH paramavyomarUpaH paramAtmA zivo babhUveti tasyAnAdikhAt prabhavakAraNaM kimapi naastiiti| sa eva paramAtmA punarevaM kSetrAprAjJataijasavaizvAnararUpazca svayaM babhUveti saMhatarUpacetanAdhAtpuruSasya par3a dhAtupuruSasya prabhavaM kecit paramAtmAnamAhurapare prabhavaM naahuH| rAzisaMzastu puruSo mRtasya par3a dhAtupuruSa lIyate paralokaJca yAti tataH punarmohecchAdveSakRtakarmaphaladharmAdharmAjjAyate tAsu tAsu yoniSu taistai:ja riti mohecchAdveSakarmaja ucyte| iti tRtIyapraznottaram // 14 // gaGgAdharaH-tatrAgnivezaH papraccha, kimajJo jJaH sa iti| sa puruSaH kimazo'tha jJa iti| tatrottaramAha-AtmA jJa ityaadi| ihAtmA jAgaritasthAnaH catuviMzatikaH puruSaH / sa tu jnyH|n prmaatmaa| kasmAt ? mUlabhUtajJo hi paramAtmA jJAnazaktimattvAja jJAnAkhyaguNavattvAt / tasya triguNajAtaguNAbhAvena niguNavavacanAt / zaH kAlakAro guNIti huktam / krameNa tadanupravezAt paJcabrahmapuruSakAlakSetrakSapradhAnAkhyAH tatsamudAyarUpamavyaktazca cetanAdhAtuH puruSo jJaH / tadavyaktAnupravezAcca prajJayA viziSTakhAt prAjJaH suSuptisthAno'pi zastriguNajAtajJAnarUpamahattattvaviziSTakhAt / tatprajJArabdhazca par3adhAtuH puruSaH svamasthAno mahadahaGkArajJAnavatvenAntaHprazavAja jnyH| tatpar3adhAta puruSArabdhastu catuviMzatikaH puruSa AtmA jAgaritasthAno'pi shH| mhdhkaarsmbhvkrmjH| mohAddha bhAveSu icchA dveSazca bhavati, tataH pravRttiH, pravRtterdhAdhA, tau ca zarIraM janayato bhogArtham // 14 // krapANiH-"kimajJo jJaH" itysyottrm-aatmetyaadi| karaNAnIha manobuddhIndriyANi / For Private and Personal Use Only
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1807 pazyato'pi yathAdarza saMkliSTa nAsti darzanam / tadvajjale cha vA kaluSe cetasyupahate tathA // karaNAni mano buddhirbaddhikA ndriyANi c| kartuH saMyogajaM karma vedanA buddhireva ca // dhIdhRtismRtirUpajJAnavatvena vahiHprazakhA shH| tasya jJAnaM cetanAdhIdhRtismRtyahaGkArarUpaM karaNeogAt pravartate vahirnAnArUpeNAbhivyajyate zatve'pi karaNAnAmavaimalyAdanairmalyAdayogAda vA na tajjJAnaM vahiH prvrtte| kasmAt ? ttraah-pshyto'piityaadi| hi yasmAdAda>> saMkliSTe maline svaM pazyato janasya darzanaM pratimUne bhavati, yathA yadvat kaluSe cAvile jale svaM pazyato janasya pratimUrttardazanaM nAsti, tathA cetasi manasyupahate jJasya jJAnasya pravRtti sti| mano hi sarvakaraNAnAM prayojakakhAt pradhAnaM tasminnupahate hi zeSANi karaNAni na svAtantrANArtheSu pravattitu prabhavanti / indriyArthabhUtamanasAM na jJAnaM tat pUrvAdhyAye nirvikAraH parasvAtmeti zlokavyAkhyAne drshitm| kAni punaH karaNAni jJAnasAdhane bhavantItyata aah-krnnaaniityaadi| iha caturvizatikAditrividhapuruSasya jAgaritasthAnAdeH pratyagAtmanaH prakaraNAt taccaturviMzatibhAvAntargatamanobuddhibhautikadazendriyANi karaNAni, tatra buddhipadena suSuptisthAnasya prAjJasya prajJA tajjAtAhakArakhyA buddhiH svamasthAnasya taijasasyAtmanaH iti dvidhA buddhirvruddhaa| tatra jAgaritasthAnasya vaizvAnarasyAtmano vidyAbuddhimahattattvajAtabuddhistridhA dhIH dhRtiH smRtizcAhaGkArajAtA buddhirbhimaanlkssnnaa| garvabuddhiryAhakArabuddhiH ayogAdijAtabuddhiH / mahato jAto yo'hakArastasya paryAyaH-- ajJAnamavidyAhammatirabhimantA c| tajjAto yo'hakArastasya paryAyaH-- gavvo'bhimAno'hakAra iti| etaccaturvidhabuddhirAtmendriyamano'rthasanikarSAd bahuvidhA prvrtte| taduktaM praak| bhedAt na varttate jJAnamiti yojnaa| nanu yadyayamAtmA jJaH, tat kimityasya sarvajJAnaM na bhavatItyAhapazyato'pIti cakSuSmato'pItyarthaH / tattvamiti darzana vishessnnm| tena, mlAne dapaNe jale vA darzanaM bhavadapyayathArthagrAhitayA na tattvarUpaM bhvtiityrthH| cetasItyupalakSaNam / tena cakSu. rAdAvapyupahata iti jnyeym| prakaraNaprastAvAt jJAne karmaNi vedanAyAJca yaavtkrnnmaatmnstdaah-krnnaaniityaadi| * tattvaM jale iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1808 caraka sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram naikaH pravartate kartu bhUtAtmA nAznute phalam / saMyogAda varttate sarva tamRte nAsti kiJcana // na ko varttate bhAvo varttate nApyahetukaH / zIghragatvAt svabhAvAt tu bhAvo na vyativarttate // 15 // kAryendriyArthAnAM bayo vai buddhayaH smRtaaH| Atmendriyamano'rthAnAmekaikasanikarSajAH iti| kuta eSAM karaNasaMjJa tyata Aha-kattu rityaadi| katta: karaNairebhiH saha saMyogajaM karma bhavati hastapAdAdInAM paJcAnAM karmAyuktAni grahaNAdIni, zrotrAdInAM karmANi shbdaadigrhnnaani| manasaH kamma dazendriyAbhigamanacintAtaka vicaaraadiini| buddhikarma tu hAnopAdAnopekSAnyatamAvadhAraNAdikaM smyogaaditH| vedanA sukhaduHkhasaMvedanam / buddhiH vahuvidhA-zrAvaNI khAcI cAkSuSI cetyevmaadiH| kartuzcaturviMzatikapuruSasya karaNamanobuddhagrAdibhiH saha saMyogaje ti liGgavipariNAmAda yojnaa|| nanu kattu reva karma kiM na syAdityata Aha-naika ityAdi / eko bhUtAtmA khalvAtmakRtapaJcabhUtopAdhiravyaktAkhyAtmArabdhapratyagAtmapuruSo na kartta kriyAM na niSpAdayitu pravarttate phalazca nAznute nAmoti vinA karaNaH tathA khabhAvAt / karaNaiH saha saMyogAt tu bhatAtmanaH sarva karmavedanAbuddhizcetyetat sarva vrtte| kasmAnnaikaH pravartata ityata Aha-na heoka ityaadi| hi yasmAdiha sargAvasthAyAmekaH kevala eko bhAvo na vartate vinAnyasaMyoga, nApya hetuko'pi bhAvo vrtte| sarbo hi bhAvo hyanekabhAvamelanenaikarUpo hetujazca vrttte| na ca zIghragalAt svabhAvAna vytivrttte| zIghragatvasvabhAvaM saMyogajamiti karmaNA vedanayA buddhayA ca yojyam / nAinute phala.meka iti yojyam / eka iti nisskrnnH| saMyogAd vartata iti krnnsmudaayaadurpdyte| tamRta iti saMyoga binaa| atraiva sAmagrIjanyatve sarvakAryANAmupapattimAha-na hyaka ityaadi| eko bhAvaH kAraNarUpaH sahakArikAraNAntararahito na kArya karaNe vartata ityrthH| evaM tAvadekakAraNaM kArya na vrttte| kAryaJca hetu vinA na bhavatItyAha-vartate nApyahetuka iti| hetu vinA utpattidharmo na varttate na bhvtiityrthH| tena, karaNayuktAtmajanyaM kArya na kevalAdAtmano heturUpAda bhavatItyuktaM bhavati / atha hetu vinA cedbhAvo na bhavatIti, tat kimabhAve'pi zArIrANAM bhAvAnAM hetvapekSA, na vetyAha-- zIghragetyAdi / zIghragatvAt svabhAvAt lakSito'bhAvo na svabhAvaM * tvabhAva iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1806 anAdiH puruSo nityo viparItastu hetujH| sadakAraNavannityaM dRSTaM hetumadanyathA // vyatikramya na vrtte| zIghragatvasvabhAvo hi naikasya bhavati vinAnyasaMyogam / tasmAt kartuH karaNasaMyogAta sarva karmAdikaM varttate tat tu saMyogamRte kimapi karmAdikaM naastiiti| iti caturthapraznottaram // 15 // gaGgAdharaH-atha tatrAgnivezaH papraccha / sa nityaH kiM kimanityo nidazita iti / yadidAnIM sargAvasthAyAM na hoko vattete bhAvo vartate naapyhetukH| zIghragakhAt svabhAvAt tu bhAvo na vyativartate, tarhi sa puruSaH kiM nityo'tha kimanityo nidazita iti / evaM pRSTo gururaah-anaadirityaadi| yaH puruSo'nAdirahetuka AdihetubhUta AdiH puruSa evaM nAsti yasya so'nAdiH puruSo nityH| viparItastu hetuja iti hetuhatubhUtapuruSajaH puruSo viparIto'nitya iti / tada yathA sadakAraNavannityamiti-asadvA idamagra AsIt tato vai sadajAyata / tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt tat sukRtamucyate, iti ya AtmaSaTaka AdiH paramaH puruSa uktastadabrahma tat sadakAraNavadanAdiH puruSastatsannityaM dRSTam / viparItastu hetu jo ythaa-hetumdnythaa| tadAdipuruSahetukaM yadyattadanyathA na nityam iti| athavA anAdirAdihetuH puruSo yasya nAsti sa AtmapaTakaH paramapuruSaH paramAtmA nityH| yataH sadakAraNavannityaM yad yat sadvastu akAraNa tat sarca nitym| asadevAsat prAk sargAda yadAsIt tnnitym| sarge saiva zaktirnAma sat tejo'bhavadApo'bhavadannaJcAbhavat tat sadapi cAkAraNaM, tattrayopAdhirgAyatrI ca sadakAraNaM, tasmAnnityaM saiva svayaM paramAtmAtmaSaTakaH puruSo. 'bhavat anAdireva tasmAnnityaH / viparItastu hetujaH / yo yo hetujaH paJcabrahmapuruSAdiH sa sa viparIto'nityaH / yato dRSTaM hetumadanyathA / yat sat hetumat tat vyativartate 'zIghragatva'svabhAvaM na tyjtiityrthH| tena, ahetuka evAbhAvo bhavati, bhAvastu shetukH| uktaM hi-"utpattiheturbhAvAnAM na nirodhe'sti kAraNam" iti| kiMvA, zIghragatvAdasthiratvAdabhAvo nAvasthAntaramAtmanAzaM prati gacchatIti granthArthaH // 15 // cakrapANiH-"sa nityaH kimanityaH" ityasyottaram-anAdirityAdi / anAdiH purusso'dhyktruuptvaadaatmshbdaabhidheyH| viparIta ityAdimAna rAzirUpaH puruSa ityrthH| atraivAnAdenityarave zAstrAntarasammatimapyAha - sadityAdi / saditi trividhasamaye prmaanngmybhaavruupm| etena, prAgabhAvasyAkAraNavato'pyabhAvarUpatayA'nityatvaM na vyabhicArakam / hetujamanyadapi bhAvarUpa. miti yojanIyam / tena, hetujasyApi pradhvaMsasya vinAzivaM parihRtaM bhavati / 227 For Private and Personal Use Only
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ katidhApurupIyaM zArIram tadeva bhAvAdagrAhA nityatvAnna (r) kutazcana / bhAvAja jJayaM tadavyaktamacintyaM vyaktamanyathA // avyaktamAtmA kSetrajJaH zAzvato vibhurvyyH| tasmAd yadanyat tadvAktaM vakSyo cAparaM dvayam // vyaktamandriyakaJcava gRhyate tad yadindriyaH / ato' yat punaravyaktaM liGgaM grAhyamatIndriyam // 16 // anyathA nityato'nyathA'nityaM dRSTam / tat sat kimanumAnagrAhyamityata Ahatadeva bhAvAdagrAhya miti / tat sat khalu bhaavaadgraahym| kimidapagrAhyamityata aah-nityvaadityaadi| tat sadakAraNavana kutazca bhAvAnna jJeyaM nityatvAt inyucyate bhaavaadgraahymiti| tadavyaktamacintyaM manasA cintitumazakyam / anyathA vyaktaM yadbhAvAja jJa yaM cintitu zakyaM tad vyktmiti| tathAcAtma. paTakaH paramAtmA sadAzivagvedAdayaH paJca brahmapuruSAH kAlo nAma mahAviSNuH kSatrako nAma viSNaH pradhAnaM nAma brahmA cetyete puruSAzcetanAdhAtukAH kutazcana bhAvAnna za yA acintyAzca, tasmAdavyaktAkhyAH saangkhyyogaadhigmyaaH| tato'nyathA tu savvaM vyaktam / / tat kiM tAvadityata aah-avyktmityaadi| paramAtmAdi-pradhAnAntasamudAyo'vyaktaM nAmAtmA ca kSetravAdhiSThitakhAt kSetrajJazca zazvadvarttate iti zAzvato vibhavAt savvagatakhAt vibhuH avyyvaadvyyshctyeko'rthH| nanu kutazca bhAvAn zayaM cintyaM yat tadvAktaM kathamavyaktaM bhavati ? anumAnagamyavAt tu vyaktameve yata aah-tsmaadityaadi| tasmAt kSetrAdhiSThitAt kSetrajJAdanyad yadvaktamityasmAt tadbhAvAja jJeyatvena vyaktamapyavyaktam ucyte| tadapyavyaktaM vyaktamaparaM dvayaM vakSyate-- vyaktamityAdi / aindriyakaJcaiva vyaktaM, kiM nu khalvaindriyakam ? gRhyate tad yadindriyai riti / indriyaiyeda gRhyate ____ atha kiM tnnitytvmityaah--tdevetyaadi| bhaavaanutpttidhrmkaat| tannityatvaM na kuto'pi bhAvAda bhvti| nityatvaM hi na kuto'pi bhvti| tatazvAtmano bhAvaM prati nirapekSatvAt sarvebhyo bhAvebhyo'pyagre nityatvaM sdev| tadevambhUtaM nityamadhyaktaM jnyeym| acintyam inyvyktvishessnnm| avyaktaJca mUla prkRtiH| vyaktamanyatheti prakRteranyatamakArya mahadAdikama anityam / AkAzamapi vikArarUpatayA'nityameva / udAsInapuruSastu nitya evAvyaktaHzabdenaiva lakSita ityuktameva / punaH prakArAntareNa vyaktAvyaktArthamAha-vakSyata ityaadi| aparaM dvayamiti * nityatvaM na iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1811 tadaindriyakamucyate, tadvAktam / ato'nyat punaranandriyakamavyaktam / anaindriyakantu liGgagrAhyamatIndriyaM kSetrako nAmAtmA hi liGgagrAhyo'tIndriyazca / pRthak pradhAnAdi-paramAtmAntaM sarvamatIndriyaM na liGgagrAhyamityata evaMvidham avyaktaM na tat sarva suSuptisthAnazvAtmA prAjJo liGgagrAhyo'tIndriyazcAvyaktam ucyte| uktantu praznopaniSadi-yathA saumya sauAyaNa vayAMsi vAsovRkSaM sNprtitisstthnte| evaM ha vai sarca paramAtmani smptitisstthte| pRthivI ca pRthivImAtrA cApazcAmmAtrA ca tejazca tejomAtrA ca vAyuzca vAyumAtrA cAkAzazcAkAzamAtrA ca cakSuzca draSTavyazca zrotrazca zrotavyazca ghrANazca ghrAtavyazca rasazca rasayitavyazca vak ca sparzayitavyaJca hastau cAdAtavyaJcopasthazvAnandayitavyazca pAyuzca visajjayitavyazca pAdau ca gantavyaJca buddhizca boddhavyazcAhaGkArathAhakAryazca cittazca cetayitavyaJca tejazca vidyotayitavyazca prANazca vidhArayitavyazca ti| epa hi draSTA zrotA ghrAtA rapayitA mantA vor3hA kartA vijJAnAtmA purussH| sa pare'kSara Atmani sampatitiSThate paramezavaraM prtipdyte| sa yo ha vai tadazrotramazaroramalohitaM zubhrAtAraM vedapate saumya sa sarvajJaH soM bhavati tadeSa shlokH| vijJAnAtmA saha devaizca sarvaiH prANA bhUtAni sampatitiSThanti yatra / tadakSaraM vedayate yastu saumya sa savvajJaH savvamevAviveza / iti / evaJca svamasthAno'pyAtmA par3adhAtuH puruSo bhUtAtmA khalu zabdatanmAtrAdipaJcabhUtopAdhiravyaktAtmanArabdhastaijaso nAmAtmA liGgagrAhyo'tIndriyazceti avyktaatmocyte| taduktazca praznopaniSadi-atha hainaM pippalAdaM sauryAyaNo gAgyaH papraccha, bhagavannetasmin puruSa kAni svapanti kAnyasmin jAgrati katara eSa devaH svamAn pazyati kasyaitat sukhaM bhavati kasmin nu sarva sammati. SThitA bhvntiiti| tasmai sa hovaac| yathA gAgye marIcayo'syAstaM gacchataH sarvA etasmiMstejomaNDale ekIbhavanti tAH punaH punarudayataH pracarantyevaM ha vai tat sarca pare deve mnsyekiibhvti| tena tapa puruSo na zRNoti na pazyati na jighrati na rasayate na spRzate nAbhivadate nAdatte nAnandayate na visRjate neyte| svpitiityaacksste| prANAnaya evaitasmin pure jAgrati / gAhepatyo ha vA eSo'pAno vyAno'nvAhAyyepacano yad gAhe patyAt praNIyate praNayanAdAhavanIyaH praannH| yaducchAsanizvAsAvetAvAhunI samaM nayatIti prakArAntaraM vyaktAvyaktadvayam / liGgagrAhyamityanumAnagrAhyam / atIndriyamityanena cendriyagrahaNAyogyaM yat kenApi zabdAdiliGgena gRhyate, tadavyaktam / kintu yannityAnumeyaM mano'haGkArAdi tadevAnyaktam // 16 // For Private and Personal Use Only
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1812 crk-sNhitaa| ( katidhApuruSIyaM zArIram khAdIni buddhirvyktmhngkaarstthaassttmH| bhUtapratirudiSTA vikArAzcaiva Sor3aza // smaanH| mano'haravayajamAna iSTaphalamevodAnaH sa enaM yajamAnamaharaharbrahma gmyti| atraiSa devaH svapne mhimaanmnubhvti| yadRSTaM dRSTamanupazyati / yat zrutaM zrutamevArthamanuzRNoti / dezadigantaraizca pratyanubhUtaM punaHpunaH prtynubhvti| dRSTazcAdRSTazca zrutazcAzrutaJcAnubhUtaJcAnanubhUtaJca savvaM pazyati san pshyti| iti svmsthaanH| atra samAnocchAsanizvAsAbhyAmanumIyate'yaM svapitIti / caturviMzatikasya manasi dazendriyANi lIyante, prANAH paJca jAgratIti / tadviziSTaH SaDdhAtuH puruSo devaH svapne manasA svamAn pazyati / iti / tahi jAgaritasthAnastveSa caturvizatiko bhUtAtmA kimai ndriyakakhAda vyakto. 'bhidhIyate, na ca vyaktaH ? yato liGgagrAhyazcAtIndriyazca manodazendriyANi liGgagrAhyANi darzitAni svasvakarmANi liGgAni kharadravacaloSNApratighAtaliGgAni bhUmyAdIni paJca bhuutaani| teSAM gandhAdayo'rthAH svakAyyagandhAdi linggaani| liGgAnyeSAM vyaktAnyandriyakANi / iti paJcamapraznottaram // 16 // gaGgAdharaH-tatrAgnivezaH papraccha, prakRtiH kA vikArAH ke iti / yataH sambhUta eSa catuviMzatiko'tIndriyo liGgagrAhyazca teSAM caturvizateH sambhavahetuSu kA prakRti ma dhAturvikArAzca ke dhAtava iti| tatrottaramAha-khAdIni ityaadi| uddiSTaM pUrva prakRtizcASTadhAtukIti loke puruSe ca bhUtAnASTau prakRtayaH khAdInyuktAni puurvm| mahAbhUtAni khaM vAyuranirApaH kssitistthaa| zabdaH sparzazca rUpazca raso gandhazca tdgunnaaH| iti / tAni khAdIni zabdamAtraguNa AkAzaH sparzamAtraguNo vAyU rUpamAtraguNaM tejo rasamAtraguNA Apo gandhamAtraguNA kssitirityetaani| buddhimahattattvaM jIvAtmA viSamatriguNalakSaNA vidyAvuddhiH prjnyaa| avyaktantu zaktibrahmagAyatrIzvaravidyAvidyAtmakapaJcabrahmapuruSakAlakSetrajJapradhAnAnItyetatsamudAyAtmakaM samatriguNalakSaNaM sNhtruupm| ahaGkAro'hamityabhimAnahetumelinaviSama trigunnlkssnnstvvidyaabuddhiH| sa ceha gaNanAyAM khamapekSyASTamo na sgai| sarge hyavyaktamahadahakArakhavAyujyotirabhUmaya iti| ityaSTadhAtukI bhUtaprakRtiruviSTA pUrva prkRtishcaassttdhaatukiityuktm| 'vikArAzcaiva SoDazeti yadihoddiSTam, tAn vikArAnAha cakrapANiH-"prakRtiH kA vikArAH ke" ityasyottaram-- khaadiiniityaadi| khAdIni sUkSma For Private and Personal Use Only
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1813 buddhIndriyANi paJcaiva paJca kammeMndriyANi c| samanaskAzca paJcA vikArA iti sNjnyitaaH|| iti kSetraM samudiSTaM sarvamavyaktavarjitam / avyaktamasya kSetrasya kSetrajJamRSayo viduH // 17 // buddhiindriyaanniityaadi| iti poDaza vikArA iti saMzitA dhAtava iti catuviMzatiko vizvarUpo bhUtAtmA loke puruSe tu taijasAkhya AtmA svamasthAnaH muukssmshriirii| etaizcatuviMzatyA niSpannazcatudhviMzatiko rAzipuruSo vaizvAnara AtmA jaagritsthaanH| tatrAtmakRtasattvarajastamAMsi svasthamAhakArikaM mano'zena pravezya taiH saMyuktaM sattvasaMjJakaM manaH sRjati AhaGkArikANi paJca buddhIndriyANyetAnyAtmakRtAni khAdInyekaikAdhikAni paJcopAdAyaitAni zrotrAdIni mnnti| paJca karmendriyANi ca paJca karmendriyANi sRjanti / paJca ca tAni khAdIni svasvazabdAdIni paraspareNAnugrahAcchabdAdIni sRjantIti vikArasaMzakAH poddshdhaatvH| iti caturviMzatidhAtukAdhiSThAnabhUtaM zarIramidaM zukrazoNitamAtrAhArajabhUtebhyo jAyate, tad vakSyate vistareNeti / nanUktamavyaktamAtmA kSetrajJa iti, tatrAvyaktaM nAma yatastaduktaM sa AtmA kSetrako nAma kasmAdityata Aha-iti kssetrmityaadi| ityuktaM sarvamavyaktavajjitaM kSetraM samuddiSTam / avyaktamihAvyaktapuruSaH sattvAditriguNasAmyopAdhiH puruSo'vyaktaM tatropAdhirapi triguNasAmyaM kSetramuktaM bhagavadagItAyAM trayodazAdhyAye / idaM zarIraM kaunteya kssetrmitybhidhiiyte| etad yo vetti taM prAhuH kSetramiti tdvidH| kSetrajJazcApi mAM viddhi sarcakSetreSu bhaart| kSetrakSetrazayoni yat taj jJAnaM mataM mm| mahAbhUtAnyahaGkAro buddhiravyaktameva ca / indriyANi dazaikazca paJca cendriygocraaH| icchA dveSaH sukhaM duHkhaM saGghAtazcetanA dhRtiH / mUtakhAdIni tnmaatrshbdaabhidheyaani| buddhirmhcchbdaabhidheyaa| adhyaktaM mUlaprakRtiH / ahaGkAro buddhivikAraH, sa ca trividho bhUtAdistaijaso vaikArikazca / bhUtAnAM sthAvarajaGgamAnAM prkRtirbhuutprkRtiH| tatra cAvyaktaM prakRtireva prm| buddhapAdayastu svakAraNavikRtirUpA api svakAryApekSayA prakRtirUpA iha prkRtitvenoktaaH| yaduktam- "mUlaprakRtiravikRtirmahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta" iti / vikArAnAha-vikArA ityaadi| 'eva'zabdo bhinnakramAvadhAraNe, tena, vikArA eva poDaza paraM na prakRtayaH ; buddherindriyANi buddhiindriyaanni| paJcArthA iti sthUlAH For Private and Personal Use Only
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1814 crk-sNhitaa| katidhApurupIyaM zArIram jAyate buddhivyaktAda buddhagrAhamiti manyate / paraM khAdInyahaGkAra upAdatte yathAkramam // etat kSetraM samAsena svikaarmudaahRtmiti| tasmAdihAvyaktaM triguNasAmyaM na tu purussaadhisstthittrigunnsaamysmudaayruupmiti| tat triguNasAmyamatrAvyaktaM kSetraM gItAyAM kRSNAbhipretamityavirodhaH / ata Aha-avyaktamasyetyAdi / asya kSetrasya triguNasAmyarUpAvyaktamahadAdAtadantasya kSetrasya jJAtAramavyaktasthaM puruSa kSetrAmRSayo vidustatkSetrAdhiSThitakhAt tatkSetravAdhiSThitaM kAlAnupraviSTaM pradhAnamabhivyaktasamatriguNamityetatsamudAyo'pyavyaktamapi kSetrAmRSayo viduH ityata uktamavyaktamAtmA kSetrajJa iti| buddhIndriyANi sAni manaH kammendriyANi c| ahaGkArazca buddhizca pRthivyAdIni caiva hi / avyaktamAtmA kSetrazaH kSetrasyAsya nigdyte| izvaraH savvaMbhUtasthaH sannasan sadasacca yaH / ityuktaM yAjJavalkyasaMhitAyAmiti // 17 // gaGgAdharaH-nanu catu viMzatikasya puruSasya dhAtuSu yA'STadhAtu kI prakRtiruktA tatrASTau yAH prakRtayastAH kiM prasiddhAH santItyata Aha-jAyate ityaadi| yadidamavyaktaM kAlAnupraviSTakSetrAdhiSThitapradhAnatriguNasAmyalakSaNaM tasmAdavyaktAt tatriguNavaiSamyalakSaNastasyAvyaktasyaikAdazAMzasyaikAMzo mahAna nAma prathamaM buddhirjaayte| mano matimahAnAtmetyAdiparyAyA vidyAbuddhiH jaayte| sA ca trividhA sAttvikI rAjasI tAmasI c| tatra sAttvikI vidyA prajJA cittamityucyate'vyaktasya na tu prAjJataijasavaizvAnarANAM, tayA sAttvikyA vidyAbuddhA dikakAlAbhyAzca viziSTaM tadanupaviSTaM yAvadavyaktaM tAvAn samudAyaH prAjJo nAmAtmA babhUveti AtmAtmAntaramArabhate kAlaH kAlAntaramArabhate AkAzAdayaH zabdAdirUpAH, guNaguNinaH paramArthato bhedo nAstyevAsmin drshne| enameva prakRtivikArasamUha kSetrakSatrajJabhedena vibhjte-itiityaadi| adhyaktavarjitamiti prakRtyudAsInavarjitam , prakRtezcodAsInapuruSacaitanyena caitanyamastyeva // 17 // cakrapANiH-sampati mahApralayAnantaraM yathA Adisarga buddha pAvarapAdo bhavati, tadAha-jAyata ityaadi| buddhayAhamiti manyata iti buddherjAtenAhaGkAreNAhamiti manyata ityarthaH / khAdInIti khAdIni sUkSmANi tanmAtrarUpANi tthaikaadshendriyaanni| vacanaM hi.--"prakRtermahAna mahato'haGkArastasmAdgaNazca poDazakaH" iti| yathAkramamiti tasmAdahaGkArAdutpadyate krameNa, tatra vaikRtAt sAttvikAdahakArAt taijasasahAyAdekAdarzandriyANi bhavanti, bhUtAdestvahaGkArAt tAmasAt taijasa For Private and Personal Use Only
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArorasthAnam / 1815 tataH sampUrNasarvAGgo jAto'bhyudita ucyate / puruSaH pralaye ceSTaH punarbhAvairviyujyate // dig digntrmaarbhte| tatastayA vipatriguNalakSaNayA yudadyA khalu manasA tadavyaktamahaM sarvakarttati vipazyaiyarUpeNa svaM mnyte| iti malinaviSamatriguNalakSaNo'hamiti viSayyeyAbhimantA dikkAlaviziSTo'haGkAro mahatA sahitAdavyaktAjAyate ityavyaktasya dvitIyaM kAryam / mahata ekAdazAMzasyaikAMzarUpaH kSetrajJAnupraviSTa eva / sa ca trividhaH / viSamamalinasattvavahulaH sAttviko vaikAriko naam| tAdRzarajobahulastaijaso nAma rAjasaH / tAdRzatamobahulastAmaso bhuutaadirnaameti| tatrAdau bhUtAdirahaGkAraH tatparaM yathAkrama krameNa sattyodrakAt sattvabahulaM shbdmaatrgunnmaakaashmupaadtte| rajobahulaM sparzamAtraguNaM vAyum / sattvarajobahulaM rUpamAtraguNaM tejH| sattvatamobahulA rasamAtraguNA aapH| tamobahulAM gandhamAtraguNAJca pRthiviimiti| tato vaikAriko nAmAhaGkArastaijasasahAyAda yugapadeva paJca buddhIndriyANi paJca kammeM ndriyANi buddhikammobhayAtmakaM mnshcopaadtte| mahadAdevatadantAnAmadhidevatAzca upaadtte| tAsAM devatAnAM brahmA mahAntaM prAvizadahaGkAramIzvaraH prAvizata prAvizaJca manazcandramAH zrotraM dizaM sparzanaM vAyuzcakSuH sUrya Apo rasanaM ghrANaM kSitiH pAyu mitraH prajApatirupasthaM hastamindraH pAdaM viSNuranirvAcamiti / ityevaM prAjJa AtmA'haGkAreNa mano dazendriyANi paJca mahAbhUtAni sRSTA'hakArAdisaptadazakaM liGgaM zarIramAdAyAtmAnamArabhya punaH paJcAnAM mahAbhUtAnAmAkAzaM kiyantaM dikakAlAbhyAM saMyojyAkAzaM sRSTvA taM vAyo pravezya prAtmakaM vAyu sraSTA taM tejasi pravezya yAtmakaM tejaH sRSTvA tadapsu pravezya caturAtmikA apaH sRSTrA tAH pRthivIM pravezya pazcAtmikAM pRthivIM sRSTvA tAni paJca bhUtAnyanupravizya par3adhAtuH sarvasampUrNAGgaH san jAto loko'bhyudita ucyte| yaashvlkysNhitaayaashc| buddharutpattiravyaktAt tato'haGkArasambhavaH / tanmAtrANi hyahaGkArAdekottaraguNAni c| zabdaH sparzazca rUpazca raso gandhazca tadguNAH / sahAyAt paJca tnmaatraanni| yaduktam-"sAtvika ekAdazakaH pravarttate vaikRtAdahakArAt / bhUtAdestanmAtraH sa tAmasastaijasAbhayam" iti| tata iti AhaGkArikakAryAnantaraM tanmAtrebhyaH utpannasthUlabhUtasambandhAt / sampUrNasaGgio jAta iti Adiso jAtaH / evamAdisarge prakRtermahadAdisarga darzayitvA mahApralaye prakRtAvazyakarUpAyAM buyAdInAM For Private and Personal Use Only
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1816 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram yo yasmAniHsRtazcaiSAM sa tasminneva liiyte| yathAtmAnaM sRjatyAtmA tathA vaH kathito myaa| vipAkAt triprakArANAM karmaNAmIzvaro'pi sn| sattvaM rajastamazcaiva guNAstasyaiva kiirtitaaH| rajastamobhyAmAviSTazcakravad bhrAmyate hi sH| iti| lokavadannamayo'yaM puruSa etasyAtmAnnaM bhUmitattvabahulaM paJcabhUtAtmakam / tasyAnnasyAtmana AtmA prANamayaH puruSastasya prANa eva ziro vyAno dakSiNaH pakSaH samAna uttaraH pakSa AkAza AtmA pRthivI pucchaM pratiSThA / tasyAtmana AkAzasyAntarAtmA manomayastasya yajureva zira Rg dakSiNaH pakSaH sAmottaraH pakSa Adeza AtmA'thavAGgirasaH pucchaM pratiSThA / tasyAtmana Adezasya antarAtmA vijJAnamayastasya zraddhava ziraH satyaM dakSiNaH pakSa RtamuttaraH pakSo yoga AtmA mahaH pucchaM prtisstthaa| tasyAtmano yogasyAntarAtmAnandamayaH tasya priyameva ziro modo dakSiNaH pakSaH pramoda uttaraH pakSa Ananda AtmA brahma pucchaM prtisstthaa| eSa cetanAdhAturavyaktamAtmeti khyaapitm| tasyAtmana AnandasyAntarAtmA hiramayaH puruSaH paramAtmA zivastasya tejaH ziraH Apo dakSiNaH pakSo'namuttaraH pakSo gAyatrIzaktirAtmA zaktirasad brahma pucchaM prtisstthetyunneym| bhavati cAtra kaThopaniSadi shlokH| 'hiraNmaye pare koSe virajaM brahma niSkalam / tacchadaM jyotiSAM jyotistada yadAtmavido viduriti| epa par3a dhAtuH puruSaH khalu yAvat pralayaM vattate na nazyati punaHpunarjAyate tato nArAyaNasyAsyAdityasya dehAdutkrAntau prAkRtapralaye prakRtI sthite kAle kSetrane pradhAnasya guNasAmye 'dviparArddhakAle punrbhaavviyujyte| taduktaM mnunaa| evaM sarca sa sRSTvadaM maashcaacintypraakrmH| Atmanyantardadhe bhUyaH kAlaM kAlena piidd'yn| yadA sa devo jAgarti tadedaM ceSTate jgt| yadA svapiti zAntAtmA tadA sarvaM nimIlati / tasmin svapati tu svasthe karmAtmAnaH shriirinnH| svakarmabhyo nivartante manazca glAnimRcchati / yugapat tu pralIyante yadA tasmin mhaatmni| tadAyaM sarvabhUtAtmA sukhaM layamAha-purupa ityaadi| ipTai vairiti puruSasya bhogaarthmissttrbuyaadibhiH| anye tu evaMbhUtasargamatrajanmani, buddhayAdiviyogaJca maraNe brvte| tanna, janmamaraNayorbu yAdInAM vidymaantvaat| uktaM hi-"atIndriyaistairatisUkSmarUpairAtmA kadAcinna vimuktpuurvH| naivendriya va manomatibhyAM na cApyahaGkAravikAradoSaH" iti| tathAnyatrApyuktam- 'pUrvotpannamasaktaM niyataM mahadAdisUkSmaparyantam / saMsarati nirupabhoga bhogairadhivAsitaM liGgam" iti / For Private and Personal Use Only
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1617 avyaktAda vyaktatAM yAti vyaktAdavyaktatAM punaH / rajastamobhyAmAviSTazcakravat parivarttate // yeSAM dvandva parAsaktirahaGkAraparAzca ye| udayapralayau teSAM na teSAM ye tvato'nyathA // 18 // svapiti nirvRtH| tamo'yantu samAzritya ciraM tiSThati sendriyH| na ca svaM kurute karma tadotkrAmati muurttitH| yadANumAtriko bhUkhA vIjaM sthAsnu cariSNu ca / samAvizati saMsRSTastadA mUrti vimunycti| evaM sa jAgratsvAnAbhyAmidaM sarva craacrm| saMjIvayati cAjasra pramApayati cAvyaya iti| tahi punane kadApi kiM jAyate ityata Aha-avyaktAdityAdi / uktarUpeNa avyaktAda vyaktatAM yAti, punaH kalpAnte pralaye vyaktAdavyaktatAM yaati| evaM. prakAreNa rajastamobhyAmAviSTa epa puruSazcakravat parivattate bhrAmyati yAvat trigunnsaamylkssnnpraakRtprlym| uktazca bhgvdgiitaayaam| sahasrayugapayyantamaharyada brahmaNo viduH| rAtriM yugasahasrAntAM te'haaraatrvid| jnaaH| avyaktAda vyaktayaH sarvAH prbhvntyhraagme| rAyAgame pralIyante ttraivaavyktsNjnyke| bhUtagrAmaH sa evAyaM bhUkhA bhUkhA prliiyte| rAtrayAgame'vazaH pAthe prbhvtyhraagme| parastasmAt tu bhAvo'nyo'vyakto'vyaktAt sanAtanaH / yaH sa sarveSu bhUteSu nazyatsu na vinshyti| avyakto'kSara ityAhustamAhuH paramAM gatim / yaM prApya na nivartante tad dhAma paramaM mm| puruSaH sa paraH pArtha bhaktyA lbhystvnnyyaa| yasyAntaHsthAni bhUtAni yena sarvamidaM tatam / iti / nanvevaM cakravat parivattenaM kepAM bhavati tato nivRttirvA keSAM kutaH syAdityata Aha-yeSAM dvandra ityaadi| yeSAM devanarAdInAM dvande khalu saviparyaye dvaye dvaye sukhaduHkhe icchAdveSe ityAdau parA paramA AsaktirAsaGgaH, tasmAt mahApralaya evaM prakRtau layaH, tadAdisarga evaM prakRtermahadAdisRSTiriti / etameva prapaJca' layaJca prakRterAha-avyaktAdityAdi / avyaktAditi prakRteH, vyaktatAmiti mahadAdimahAbhUtaparyanta. prapaJcarUpatAM yaati| vyaktAt mahadAdimahAbhUtaparyantaprapajJAdyavasthAtaH punaravyaktarUpatAM yAti ;mahApralaye hi mahAbhUtAni tanmAtreSu layaM yAnti ;-tanmAtrANi tathendriyANi cAhaGkAre layaM yAnti, ahaGkAro buddhau, buddhizva prakRtAviti lykrmH| ayaJca layakramo mokSe'pi bhavati / parantu taM purupaM prati punaH sarga nArabhate prkRtiH| ayaM saMsAraH kuto bhavatItyAha-raja ityaadi| AviSTo yuktH| cakravat parivartata iti punaHpunarlayasargAbhyAM yujyte| dvandva iti rajastamorUpe For Private and Personal Use Only
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1818 crk-sNhitaa| [ katidhApuruSIyaM zArIram prANApAnau nimeSAdyA jIvanaM manaso gtiH| indriyAntarasaJcAraHpreraNaM dhAraNaJca yat // dezAntaragatiH svapne paJcatvagrahaNaM tthaa| dRSTasya dakSiNenAkSaNA savyenAvagamastathA // icchA dveSaH sukhaM duHkhaM prayatnazcetanA dhRtiH / buddhiH smRtirahaGkAro liGgAni prmaatmnH|| ye cAhaGkAraparA avidyAmUdAsteSAmudayAlayo kalpe kalpe janmamaraNe bhvtH| ye khato'nyathA dvandvAnAsaktA ahaGkAravivarjitAstapAM nodayapralayau punariha janmamaraNe na bhavataH, saMsArAnnittirbhavatIti / iti paSThapraznasyottaram // 18 // gaGgAdharaH--tatrAnivezaH papraccha, kiM liGgaM puruSasya ceti / nanu yaduktaM vyaktamaindriyakaJcaiva gRhyate tad ydindriyaiH| ato'nyat punaravyaktaM liGgagrAhyamatIndriyamiti, purupasya talliGgaM kimiti ? tathA pRSTaH punrvsuruvaac-praannaapaanaavityaadi| prANa ucchAso'pAno nizvAsa iti / nimeSAdyA nimeSonmeSAkRtisvaravarNavizeSAtmajJAnAni tAsu tAsu yoniputpttishc| jIvanamAyuH, yAvajjIvati, manaso gatizcintyAdau vipye| indriyAntarasaJcAro manasaH, yadarthagrahaNAyaikasminnindriye manaH saJcarati tadindriyasaJcArato'nyasminindriye manaso yaH saJcAraH sa indriyaantrsnycaarH| preraNaM tadindriye manaso yada yacca / tatraivendriye dhAraNaM sthiratayAvasthAnakaraNam / svapne ca manaso deshaantrgtiH| paJcakhagrahaNaM mrnnm| dakSiNenAkSNA dRSTasya savyenAkSNAvagamastathA savyena dRSTasyArthasya dkssinnenaakssnnaavgmH| icchA ca dvepazca sukhaJca duHkhaJca prayatnazca cetanA ca dhRtibuddhiH smRtirahaGkArazcetyetAni pratyagAtmani vartamAnAni paramAtmanaH pratyagAtmanaH paramasyAtmano'vyaktasya liGgAni na tu paramapuruSasya paramAtmano liGgAni tasyAprameyasya linggaabhaavaat| uktaM hi shvetaashvtropnissdi| niSkriyaM nirguNaM zAntaM niravadaMtra niraJjanam / mithune, ahaGkAraparA iti ahaGkArAnmamedamityAdi mithyaajnyaanpraaH| udayapralayo janmamaraNa, kiMvA layasagau / ato'nyatheti rAgaDha pavimuktA nirahaGkArAzca ye, teSAM nodayapralayau bhavataH // 18 // cakrapANiH- "kiM liGgaM puruSasya ca" itysyottrm-praannaapaanaavityaadi| praannaapaanaavucchaasnishvaasau| nimeSAdyA iti 'Adya zabdagrahaNena unmeSAdyA prekSaNavizeSA gRhynte| manaso For Private and Personal Use Only
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH / zArIrasthAnam / 1816 amRtasya paraM seturdagdhendhanamivAnalamiti-Azraye iti pUrvamantrasthena anvyH| niraJjanaM nirlinggmiti| gautamenApyuktam / icchAdveSasukhaduHkhaprayatnazAnAnyAtmano liGgAni / kaNAdenApi vaishessike'pyuktm| prANApAnau nimeSonmeSajIvanamanogatIndriyAntarasaJcArA buddhiH sukhaduHkhecchAdveSaprayatnAzcAtmano linggaani| pravRttinivRttI pratyagAtmani dRSTe paratra liGgamiti / yajJadatta iti sannikarSe pratyakSAbhAvAt dRSTaM liGgaM na vidyte| sAmAnyato dRssttaacaavishessH| tsmaadaagmikm| ahamiti zabdasya vyatirekAnAgamikam / yat dRSTamannam ahaM devadatto'haM yajJadatta iti draSTrakhAt pratyakSavat / devadatto gacchati yajJadatto gcchtiityupcaaraacchriirprtyyH| mametipratyayasya yaathaarthyaat| sndigdhstuupcaarH| aha miti pratyagAtmani bhAvAt paratra abhAvAdarthAntaramAtmasvarUpaM pratyakSaM yatra pratyaye sa pratyayArthAntarapratyakSaH / sndigdhstuupcaarH| na tu zarIravizeSAda yajJadattaviSNumitrayoni vizeSaH / ahamiti mukhyayogyAbhyAM zabdavAtirekAda vyabhicArAdvizeSasiddharAgamikam / tenaahmiti| susvaduHkhajJAnaniSpattya vishessaadaikaatmym| ythaakaashkaaldishH| vyavasthAto naanaa| tsyaabhaavaadvybhicaarH| iti sUtrANi krameNa vyaakhyaataani| tad yathA / nanu prANApAnAdikamAtmano liGgaM kiM dRSTamathAnumAnikamAgamikaM veti| ttraah| prattinivRttI pratmagAtmani dRSTe paratra liGgam / pratyagAtmani dRSTe liGge paratra svamasthAnamupuptisthAnAvyakteSu liGgaM savvaimAgamikaM na dRSTaM na vAnumAnikam / kasmAt ? yajJadatta iti sannikarSe pratyakSAbhAvAt dRSTaM liGgaM na vidyte| pratyagAtmani hi yajJadatta iti sanikaSa dRSTaM prattinivRttyAdikaM paratra pratyakSAbhAvAd dRSTaM liGgaM na vidyte| tahi kimAnumAnikamityata Aha - sAmAnyato dRssttaacaavishepH| pratyagAtmani yathA yazadatta iti sanika dRSTaM liGgaM tat sAmAnyato dRSTAcca paratra nAnumAnika yathA pratyagAtmA prANiti cApAniti nimipatItyevamAdi dRzyate na tathA parAtmA, tasmAt sAmAnyato dRSTAccAnumAnikamapi pratyagAtmaparAtmanoravizeSaH / tsmaadaagmikmiti| pratyagAtmaparAtmanoravizeSAdAgamikaM paratrAtmani prANApAnAdikaM liGgam / yadi tulyaM liGgaM na syAdubhayoravizeSo na syaaditi| . tatrAha vAdI-ahamiti zabdasya vyatirekAnAgamikam / tvaM devadatto'haM yazadatta iti vyatirekAdavizeSAbhAvAt pratyagAtmaparAtmanorapyavizeSAbhAvAt gatiriti manasA paattliputraadigmnruupaa| indriyAntarasaJcAro'pi manasa eva, yathA-cakSuH For Private and Personal Use Only
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1820 crk-sNhitaa| yatidhApuruSIyaM zArIram nAgamikamiti / tahi kimityata Aha-yada dRSTamannamada davadatto'haM yazadatta iti draSTra khAt pratyakSavat / yena mayAnnaM dRSTaM so'hamayaM devadattaH sa evAha yazadatta iti draSTuvAt parAtmanaH pratyakSavalliGgaM prANApAnAdikaM na pratyakSaM tasmAdanAgamikaM na bhavati / astu tarhi ca pratyakSavadbhAvena sAmAnyato dRSTAdAnumAnikaM devadatto yazadatta iti bhedena pratyayastu yo bhavati sa khalu devadatto gacchati yajJadatto gacchatItyupacArAt shriirprtyyH| yato devadatto yajJadatta iti bhedena pratyayo'vizeSe'pi parAtmanaH zarIre upacArAt / anyathA devadatto gacchatIti pratyayo na syAdAtmano gtybhaavaaditi| kasmAdupacAraH ? mameti pratyayasya yAthArthyAt / mama zarIramiti pratyayasya yaathaarthyaat| devadatto gacchatIti devadattazabdArthasyAtmanaH zarIre upacAra iti| ttraah| sndigdhstuupcaarH| AtmanaH zarIre tUpacAraH sndigdhH| mama devadattasya zarIramiti gacchatItyukteH zarIre kimupacAraH / ahaM jAnAmi cecchAmItyAdau kimaatmnyupcaarH| ttraah| ahamiti pratyagAtmani bhAvAt paratrAbhAvAdarthAntaramAtmarUpaM pratyakSaM yatra pratyaye sa prtyyaarthaantrprtykssH| ahaM devadatta iti pratyayasya pratyagAtmani bhaavaat| paratrAtmanyabhAvAt pratyagAtmanaH svarUpaM parAtmanaH svarUpamarthAntaraM na khanAntaraM tayoryatra pratyaye pratyakSaM sa pratyayaH prtyyaarthaantrprtykssH| ttraah| sndigdhstuupcaarH| na tu zarIravizeSAda yajJadatta viSNumitrayonivizeSa iti / pratyagAtmAhaM jAnAmItIcchati pratyagAtmani shaanecchaadimttvaat| gacchAmi tiSThAmIti gamanAdikriyAvattvAccharIre copacAraratu sandigdhaH kiM pratyagAtmani kiM zarIre vopacAro na tu zarIravizeSAda yajJadattaviSNumitrayoJjana vizeSastataH syaat| zarIrabhedana tat pratyagAtmano yajJadatta viSNu mitratayA tu zAnavizeSaH syAt, tasmAt ahamiti surakhyayogyAbhyAM zabdavadvAtirekAda vybhicaaraadvishesssiddheraagmikm| pratyagAtmani ahamiti mukhyapravRttyA zarIre yogyayA pravRttyAha miti shbdvt| aaptopdeshvt| jAtiguNa kriyA yadRcchAsakate mukhyayA pratyAptA upadizanti / vyatirekAdanupadezAjjAtyAdiSu gamanAdInAM vyabhicArAdvizeSasiddherAtmanaH prANApAnAdikaM liGgamAgamikaM tenAhamiti / tena mukhyayA pravRttyA braahmnno'hmiti| yadRcchApravRttyA devadatto'hamiti yajJadatto'hamiti jAtyAkRtivyaktisamudAye mukhyA vRttiratena parAtmani vaha miti prtyyH| na cAnekakhamAtmanaH / sukhduHkhjnyaannissptyvishessaadaikaatmym| parityajya manaH sparzanamadhitiSThatItyAdi, preraNAJja tathA dhAraNaJca mansa eveti idam / dezAntara For Private and Personal Use Only
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1821 pratyagAtmani devadatte yazadatte viSNumitrAdau ca sukhaduHkhajJAnAdInAM nippattiH parAtmana evaikasmAdavizeSeNa bhavatItyeka evAtmA yathAkAzakAladizaH ekAtmikA iti| prntu| vyavasthAto naanaa| upAdhimattve janmamaraNAdivyavasthAto naanaa| pratipuruSamekaika Atmeti / nanu buddhIcchAdayo manaso guNA na khAtmaguNA iti cennetyuvAca knnaadH| kasmAt ? paratra samavAyAt pratyakSavAcca nAtmaguNA manaso guNAH / apratyakSavAt / iti| pratyagAtmano buddhagrAdayo guNAH, paratrAtmanyavyakta samavAyAt pratyagAtma. pratyakSabAccAtmaguNA na manasoguNAH, apratyakSakhAt mnHprtykssvaabhaavaat| puuvemuktmsmiNstntre| AtmanA cendriyayata svayamupalabhyate tat pratyakSam / icchAdveSasukhaduHkhaprayanabuddhaya AtmapratyakSAH zabdAdayasvindriyapratyakSA iti / bhrAntA anupayo mAnasapratyakSAnAhuricchAdvaSAdIn / kathaM vijJAyate paratrAtmani buddhIcchAdInAM samavAyaH ? ucyate-kAraNaguNapUrvakastu kAryaguNo dRSTa iti| AtmanaH kArye pratyagAtmani buddhIcchAdayo guNA dRzyante, yadyasya kAraNe'vyaktAtmanyete buddhIcchAdayo nAvarttiSyantAtha kArya pratyagAtmani nAbhaviSyaniti / kAryAntarAbhAvAca / kAraNaguNAtiriktakAyyaMguNAntarAbhAvAca kAyyadravya iti / gautamenApi jJAnasyendriyArthabhUtamanoguNatvaM nirasyAtmano guNo jJAnamuktaM tat pUrvAdhyAye nirvikAraH parastvAtmeti zlokavyAkhyAne darzitam / smaraNAdayo guNAzcAtmana eva gautmenoktaaH| tad ythaa| smaraNanvAtmano shsvaabhaavyaat| vyAkhyAtaJca vaatspaaynen| Atmana eva smaraNaM, na buddhisnttimaatrsy| tu-shbdo'vdhaarnne| kathaM? shsvaabhaavyaat| jJa ityasya svabhAvaH svo dhammaH, ayaM khalu jJAsyati jAnAtyazAsIditi trikAlavipayeNa anekena jJAnena smbdhyte| tacAsya trikAlaviSayaM zAnaM pratyAtmavedanIyam / jJAsyAmi jAnAmi azAsiSamiti vrtte| tad yasyAyaM svo dharmastasya smaraNaM na buddhiprabandhamAtrasya niraatmksyeti| smRtihetUnAmayogapadyAd yugpdsmrnnmityuktm| sA ca smRtiH kebhya utpadyate, ityata uktaM gautamena / praNidhAna-nibandhAbhyAsa-liGga-lakSaNasAdRzyaparigrahAzrayAzrita-sambandhAnantaryaviyogaikakAryavirodhAtizayaprAptivyavadhAnasukhaduHkhecchAdveSabhayAthikha-kriyArAgadhamAdhama nimittebhyH| susmUpeyA manaso dhAraNaM praNidhAnaM, susmuurssitlinggcintnshvaarthsmRtikaarnnm| nibandhaH khalveka granthopayamo'rthAnAm / eko gatiH svapna iti cchedH| paRtvagrahaNaM mrnnjnyaanm| savyenAvagama iti sanyenAdaNA, sa evAyaM For Private and Personal Use Only
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1822 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram tasmAt 8 samupalabhyantai liGgAnyetAni jIvataH / na bhRtasyAtmaliGgAni tsmaadaahumhrssyH|| granthopayatAH khalvarthA anyonyasmRtihetava AnupU]tarathA vA bhavantIti / dhAraNA zAstrakRto vA prazAteSu vastuSu smartavyAnAmupakSepo nibandha iti| asya abhyAsastu samAne viSaye jJAnAnAmabhyAttirabhyAsajanitaH saMskAra AtmaguNo'bhyAsazabdenocyate, sa ca smRtihetuH samAna iti / liGgaM punaH saMyogisamavAyyekArthasamavAyivirodhi ceti| saMyogi ythaa-dhuumo'gneH| samavAyi ythaa-govissaannm| ekArthasamavAyi yathA-pANiH pAdasya, rUpaM sparzasya / virodhi yathA-abhUtaM bhuutsyeti| lakSaNaM pazvavayavasthaM gotrasya smRtihetuH / vidAnAmidaM grgaannaamidmiti| sAdRzyaM citragataM pratirUpakam ; devdttsyetyevmaadi| prigrhaat| svena vA svAmI svAminA vA svaH smyyte| AzrayAt / grAmaNyA tadadhInaM smarati / AzritAt / tadadhInena grAmaNyamiti / sambandhAt / antevAsinA guru smarati, RkhijA yaajymiti| Anantavyot / iti karaNIyeSvartheSu / viyogAt / yena viprayujyate tadviyogapratisaMvedI bhRzaM smarati / ekakAryAt / kaJantaradarzanAt kaJantare smRtiH| virodhAt / vijigISamANayoH anyataradarzanAda anyataraH smyyte| atizayAt / yenAtizaya utpAditaH / praaptH| yato yena kizcit prAptamaprAptaM vA tamabhIkSNaM smrtiiti| vyavadhAnAt / kozAdibhirasiprabhRtIni smrynte| sukhaduHkhAbhyAM, taddhe tuH smryte| icchAdveSAbhyAM yamicchati yazca dvaSTi taM smarati / bhayAt / yato bibheti / athitvAt / yenArthI bhojanenAcchAdanena vaa| kriyaayaaH| rathena rathakAraM smarati / raagaat| yasyAM striyAM rakto bhavati tAmabhIkSNaM smarati / dhammAt / jAtyantarasmaraNam, iha cAtItazrutAvadhAraNamiti / adhammAt / prAganubhUtaduHkhasAdhanaM smrti| na caiteSu nimitteSu yugapat saMvedanAni bhavantIti yugapadasmaraNamivi / nidarzanaJcedaM smRtihetUnAM na parisaGkhyAnamiti / ityAdi gautamoktaM pUrvAdhyAye vistareNoktaM drshitm| nanu prANApAnAdikaM devadattAdipuruSasya dRzyate kathaM paramAtmano liGgamityata aah-tsmaadityaadi| tasmAt paramAtmana eva avyaktAdAtmana dakSiNAkSidRSTo ghaTa ityavagama ityrthH| cetanA jnyaanmaatrm| buddhistUhApohajJAnam / atha * yasmAditi cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1823 zarIraM hi gate tasmin zanyAgAramacetanam / paJcabhUtAvazeSatvAt paJcatvaM gatamucyate // 16 // etAni liGgAni jIvato devadattAdeH samupalabhyante, na tu mRtasya / tasmAdAtmaliGgAni khalvetAni maharSaya aahuH| nanUcyate devadattasyedaM zarIramiti mRtasya na kathametAni liGgAni ? tatrAha-zarIraM hiityaadi| hi yasmAt / tasminnAtmani zarIrAd gate taccharIraM zUnyAgAramacetanaM bhavati / nanu tarhi zarIraM mRtasya kiMrUpaM vartate ? ityata aah-pnycetyaadi| zarIrArambhakANAM zukrazoNitamAtrAhArAtmajAnAM catuvidhAnAM paJcAnAM bhUtAnAmavazeSalAi AtmasthapaJcabhUtAnAM zarIrAnnirgatatve zeSatayA sthitakhAt paJcatvaM gataM zarIramucyate / tasmAt prANApAnAdIni paramAtmano liGgAnIti / yaajnyvlkysNhitaayaanyc| ahaGkAraH smRtimedhA dve po buddhiH sukhaM dhRtiH| indriyAntarasaJcAra icchA dhAraNajIvite / svargaH svapnazca bhAvAnAM preraNaM manaso gtiH| nimeSazcetanA yatna AdAnaM paashcbhautikm| yata etAni dRzyante liGgAni prmaatmnH| tasmAdasti paro dehAdAtmA savaMga iishvrH|| iti saptamapraznottaram // 19 // kathametAnyAtmAnaM gamayantItyAha- ysmaadityaadi| jIvata iti paJcabhUtAriktAtmasaMyuktasya / paJcatvantu yadyapi jIvato na bhavati, kintu mRtasyaiva, tathApi paJcatvaM mRtazarIre dRzyamAnaM viparyayAt paJcatvAbhAvAd jIvaccharIraliGgaM bhavatIti jJeyam / apraivodAhRtAzca prANApAnAdayo na bhUtamAtre bhavanti, nirAtmakeSviSTakamRtazarIrAdiSvadarzanAta / na ca mana eva bhUtAtiriktamAtmA bhvitumrhti| yatastasyApi karaNarUpasya preraNAdarthajJAnaM krttvym| nApIndriyANyAtmatvena svIkattuM pAryante / yataH, tathA sati indriyANIndriyAntaropalabdhArtha na pratisandhAtu samarthAni bhavanti / amti cendriyAntaropalabdhArthapratisandhAnam , yathA-surabhicandanaM spRshaami| tasmAt manaindriyabhUtAtiriktAtmA tiSTatIti jJeyam / atra yadyapi 'buddhi'zabdena cetanAtismRtyahaGkArAH prApyanta eva, tathApi buddhiprakaraNatvena pRthakpRthagAtmakatvena punaHpunaH pRthgupaattaaH| tathA hi cetanAguNatvena cetanA khAdimUtAtiriktadharmeNAtmAnaM gmyti| pRtistu niyamAtmikA niyantArama AtmAnaM gamayati / buddhistu UhApohayorekaM kAraNaM gmytyaatmaanm| smRtistu pUrvAnumUtArthasmaraNakartAraM sthAyinamAtmAnaM gmytiitynusrnniiym| AtmAdhiSThAtrabhAve zarIre praannaadybhaavmaah-shriirmityaadi| zUnyAgAramiva zUnyAgAraM yathA'dhiSTAtRzUnyam, evaM mRtshriirmpi| par3adhAtukaM zarIram, tatra paSThe Atmani gate paJcabhUtAtmakaM zarIraM bhavati, tena paJcatvaM gatam ucyate // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1824 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram acetanaM kriyAvacca manazcetayitA prH| yuktasya manasA tasya nirdizyante vibhoH kriyAH // cetanAvAn yatazcAtmA tataH kartA nirucyte| acetanatvAcca manaH kriyAvadapi nocyate // 20 // gaGgAdharaH-tatrAgnivezaH pUrva papraccha, nisskriynycetyaadi| bho bhagavan yadi paramAtmana etAni prANApAnAdIni kAryANi liGgAni bhavanti, kathametAni paramAtmano'vyaktAdbhavitumarhanti / ytH| AtmajJA AtmAnaM niSkriyaM vadanti svatantrazca vazinaJca savegazca vibhuzca kSetrajJaJca tathA sAkSiNazca vadanti / tatrAyaM sndehH| tad yathA-niSkriyasyeti / tasyAtmano'vyaktasya niSkriyasya bho bhagavan kathaM kriyA vidyte| yayA kriyayA prANApAnAdIni nisspaaynte'vyktn| sa cAtmA svatantrazcet tadA kathamaniSTAsu yoniSu jAyate na viSTAsu yonissvekaanten| evaM yadi sa AtmA vazI bhavati tahi ca kasmAddhetoH asukhabhaviH sa AtmA valAdAkramyate / duHkhadvaSI hyAtmA nAtmanA vazittvAda duHkhaibalAdAkrAnto bhavitu arhati / yadi ca sarvagazcAtmA tadA savvegatakhAt sarvAH savvasthAH vedanAH kiM sa na vetti / sa punavibhuH sarvavyApI kasmAddhatoH zalakuDyatiraskRtaM vastu na pazyati / sa cAtmA kSetrazastatra sNshyH| kiM kSetrazaH pUrvam, atha kSatraM pUrvam ? kSetraM jAnAtIti kSetrajJaH khalu kSetrAjJa yAt pUvvaM na yukto bhavati kSetrAbhAve kathaM kSetraM jAnAtIti yuktaM bhavati ; tahi pUrva yadi kSetraM syAt tadA kSetrajJo'zAzvataH syAt, prAgasattvAt iti| sAkSiNazcAtmAnamAhuriti yat tat kasyAyaM sAkSibhUtaH syAt ? hi yasmAdAtmano'nyaH ko'pi kartA na vidyate svayaM kartA svayaJcaiva tat kriyAyAM kiM sAkSI bhavatIti sapta praznA AtmAnamadhikRtya kRtAH, teSAmuttarANi krameNa punavvasuruvAca / tatra niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate kathamiti prshnshyottrmaah-acetnmityaadi| manastu acetanaM kriyAvacca tasya cetayitA para AtmA'vyaktAkhyaH kssetrjnyH| sa hi caitanye kaarnnmuktH| sattvayogena tasya jnyaanprvRtteH| svena ceti tena tena manasA kriyAvatA yuktasya tasya parasya vibhorAtmanaH kriyA nidizyante / ratho gacchatItivat / tahi cetanairazvayuktasyAkriyasya rathasya sakriyakhAda cakrapANiH--' niskriyasya kriyA tasya katham" ityasyottaram --- acetanamityAdi / cetayitA para iti para AtmA cetayitA paraM na tu sAkSAt kriyAvAn / nanu yadezavaM kathaM tasya kriyetyAha For Private and Personal Use Only
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] shaariirsthaanm| 1825 yathA kartutvaM gauNaM tathAtmanaH kattu tvaM kiM gauNamiti tatrAha -cetanAhAn ityAdi / ato yatazcetanAvAnAlA manaHkriyayopacaritakriyAvAn manAyitakhAna mukhyastataH karttAtmA nirucyate caitanyAdhInakhAt kriyaayaaH| manastu kriyAvadapi acetanavAt kartA naacyte| vinA hi caitanyaM manaH kriyAvadapi kizcit na kattuM prbhvtiiti| uktazca guNDakopaniSadi zvetAzvataropaniSAda c| dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vRkSaM prisskhnaate| tayoranyaH pippalaM svAtti anshnnnnyo'bhicaakshiiti| iti / tathA ca avyaktAtmA mahAnasya jiivaatmaa| tat sAttviko mahAnava manaH kAyastayoH samAnaM vRkSaM tatra avyaktAkhye yA kSetrajJaH puruSaH sa ekaH suparNaH / aparo viSamatriguNarUpo mahAn / dvAvetau supaNau sayujau nityasaMyuktau sakhAyau zarIrarUpaM samAnamekaM vRkSaM pripkhjaate| tayomadhya'nya ekaH samatriguNapuruSaH suSupto samAdhA ca pare'kSare paramAtmani turIya zive sampatiniSThate raso vai sa paramAtmA taJca rasaM vAyaM labdhvAnandI bhavati AnandamayaH saMzcetasA mahatA mukhenAnandaM pippalaM phalaM svAdu atti / anyo mahAnAtmA jIvastu tatphalamanaznastat phalabhogakriyAmabhicAkazIti pazyati / paramAtmA zivo mahezvarastadupapazyatyanumanyate na tu bhungkte| etaduktaM bhgvdgiitaayaam| suSuptau samAdhau ca bhoktA mAtra AtmAnandamayo viSNuranubhoktAnumantA paramAtmA ziva iti / tad yathA-upadraSTAnumantAnubhoktA bhartA mhshvrH| paramAtmeti cApyukto deha'smin puruSaH para iti| svapne cAyaM kSatrazaH ekaH supaNeH Sar3adhAtubhUtAtmA taijaso'paraH suparNaH sUkSmaM zarIraM samAnaM vRkSaM pariSvajya vttete| tenAvyaktana cetananAdhiSThitakhAt Sar3adhAtuzcatana AhaGkArika manazcetayati svena cati tena manasA yuktazca kriyAvAn bhvaat| sa ekonaviMzatyA mukheH paJcamahAbhUtaiH prANarakAdazendriyairahaGkArabuddhibhyAzca praviviktaM phalaM prakRtijaguNaM bhuGkta prAzastat phalamanaznastadajhuktikriyAmabhicAkazIti / atrApyupadraSTAnumantAnubhoktA paramAtmA zivaH / evaM jAgaritasthAno vaizvAnaro bhUtAtmA tatprAjJAtmAdhiSThitavAccetanaH kriyAvat acatanaM mana AhaGkArikamanAjAta manaH catayAta tanmanaHsaMyAgAt kriyAvAn bhvti| sa saptAGga ekAnaviMzatyA mukhaiH sthUlAn prakRti nA [ guNAn pippalaM yuktsyetyaadi| AtmAdhiSThitasyaiva manasaH kriyA upacArAdAtmanaH kriyetyucyate ityrthH| etat evopapAdayati cetanetyAdi-cetanena hyAtmanAdhiSThitaM manaH kriyAsu pravarttate, cetanAnadhiSThitantu manaH kriyAsu na prvrtte| tena yatkRtA sA kriyA, sa eva kriyAvAniti vyapadeSTu yujyate For Private and Personal Use Only
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1626 crk-sNhitaa| katidhApuruSIthaM zArIram yathAsvenAtmanAtmAnaM sarvaH * sarvAsu yoniSu / prANaistantrayate prANI na hyanyo'nyasya + tantrakaH // 21 // phalaM bhungkt| kSetrajJaH pshyti| atrApyanudraSTAnumantAnubhoktA paramAtmA mahezvaraH ziva iti| taduktaM bhagavadgItAyAM tryodshaadhyaaye| prakRtiM puruSaJcaiva viddhAnAdI huprabhAvapi / vikArAMzca guNAMzcaiva viddhi prkRtismbhvaan| kAryakAraNakatrtRtve hetuH prkRtirucyte| puruSaH sukhaduHkhAnAM bhoktRkhe heturucyte| puruSaH prakRtistho hi bhuGkta prakRtijAn gunnaan| kAraNaM guNasaMzo'sya sdsyonijnmsu| upadraSTAnumantAnubhoktA bhartA mheshvrH| paramAtmeti cApyukto dehe'smin puruSaH prH| iti| iti niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate kathamiti praznasyottaramiti // 20 // gaGgAdharaH-atha svatatrazcedaniSTAsu kathaM yoniSu jAyata iti prshnsyottrmaah-ythaasvenetyaadi| na khalu svasya tatraH svatatraH sa yaH svetarAprayujyaH san svetaraprayojakaH krtaa| tahi ka iha svttrH| prANI sarvaH prANabhRt / yathAsvena svamanatikramya svena svenAtmanA sarvAsu yoniSu prANaistatrayate na khanyasya tantrako'nya iti| tasmAdaniSTAsu yoniSu jaayte| naikAnteneSTAsu iti| yaajnyvlkysNhitaayaashc| niHsaranti yathA loha-piNDAt taptAt sphulinggkaaH| sakAzAdAtmanastadvadAtmAnaH prabhavanti hi| tatrAtmA hi svayaM kizcit karma kizcit svbhaavtH| karoti kizcidabhyAsAda dhaudhau bhayAtmakam / nimittamakSaraH kartA draSTA brahma guNI vshii| ajaH zarIragrahaNAt sa jAta iti kiittaate| ityaadi| tatra praznAH krameNa / yadevameva sa kathaM pApayoniSu jAyate iti, paratra ca kathaM bhAvaraniSTaH saMprayujyate ? tatrottaram / antyapakSisthAvaratAM manovAkkAyakarmajaH / doSaiH prayAti jIvo'yaM bhavaM yonina tvacetanaM manaH, tatparAdhInakriyatvena paramArthataH kriyAvadapi kartRtvena nocyata iti vAkyArthaH / mocyate kartR iti zeSaH // 20 // cakrapANiH-samprati svatantratve'pyaniSTayoniSu gamanaM prANAkSiptaM samAdadhAti-yathA. svenetyaadi| sarvAsu nrgohstikiittaadiyonissu| prANaistantrayate prANairyojayati, AtmanaivAyaM dharmAdharmasahAyenAtmAnaM sarvayoniSu nayati, na paraprerito yAti, yato'nyaH puruSo'sya prerako nAsti IzvarA |vaat / kiMvA satyapi Izvare tasyApi karmaparAdhInatvAt / idameva cAsyAniSTa * nayati sarvayoniSu iti cakraH / __ + anyasyetyatra astyasya iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1827 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| vazI tat kurute karma yat kRtvA phalamaznute / vazI cetaH samAdhatte vazI savvaM nirasyati // 22 // dehI sarvagato hyAtmA sve sve saMsparzanendriye / sarvAH sarvAzrayasthAstu nAtmA'to vetti vedanAH // 23 // zateSu c| anantAzca yathA bhAvAH zarIreSu shriirinnaam| rUpApyapi tathaiveha savveyoniSu dehinAm / ityAdi // 21 // gaGgAdharaH-atha vazI yadyasukhaiH kasmAdbhAvairAkramyate balAditi praznasyottaramAha--vazI tdityaadi| na khalu yaH svaraze vartate sa vazI, tahi kaH punarvazI nAmocyate ? sa vazI yastu tat kamma kurute yat karma kRkhA tasya kammaNaH phalaM svayamevAznute naanyo'shnute| prajJayA prajJAparAdhena ca sadasatkANyAtmA karoti tatra satkarmakartA tAdRzavazI tatkRtakarma phalena sukhena balAt aakrmyte| asatkarmakartA ca vazI tatkarmaphalena duHkhena blaadaakrmyte| yastu cetaH samAdhatte sa vazI, yazca sarca nirasyati so'pi sarvasaMnyAsI vazI, sa sa nAsukhairbhAvailAdAkramyata iti // 22 // gaGgAdharaH- nanvevaM cedAtmA sarvagataH sarvagatakhAcca sarvAH sarveSAM vedanAH yonigamane svAtantrayam -yada aniSTayonigamanahetvaniSTakAraNe svAtantrayam, aniSTakAraNArabdhasvakarmaNaivAyamanicchannapi nIyata ityaniSTayonigamanaM bhvti| svAtantrapaJca yathoktaM bhavati // 21 // . cakrapANiH-- "vazI yadyasukhaiH kasmAd bhAvairAkramyata" itysyottrm-vshiityaadi| vazI svecchAdhInapravRttiH ipTe'niSTe vAtmA, tena vazI san ayaM tAni karmANi karoti zubhAnyazubhAni vA ApAtaphalarAgAi, yAni kRtvA tatkarmaprabhAvAt zubhenAzubhena vA yogmaapnoti| etena, kartavye kAmayasya vazitvam , kRtakarmaphalantvasyAnicchato'pi bhavati / tena, tatprati nAsya vazitvam / anyadapi vazitvaphalamAha-vazI cetaH samAdhatta iti| aniSTe'rthe vazI san ayaM mano nivrttyti| yadi hyayaM vazI na syAt, na mano nivartayitu zaknuyAt / aparamapi vazitvagamakaM karmAha -vazI sarva nirsytiiti| vazo sannayaM mokSArthapravRttaH sarbArambhaM zubhAzubhaphalaM tyjtiityrthH| iha 'svatantraH' parAtmanA IzvarAdinA preritprvRttirucyte| vazI tu svayamapi pravarttamAna icchAvazAt pravarttate, na preritapravRttirUpatvena Ipsite varttate iti svAtantrayavazitvayorbhadaH // 22 // cakrapANiH- "sarvAH sarvagatatvAJca vedanAH kiM na vetti saH" ityasyottaramAha-dehItyAdi / sarvagata iti srvgto'pi| saMsparzanendriya iti saMsparzayukte zarIre vedanAH sukhaduHkharUpA For Private and Personal Use Only
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1828 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram vibhutvagta evAsya yasmAt sarvagato mahAn / manasazca samAdhAnAt zyatyAtmA tiraskRtam // nityAnubandhaM manasA dehkrmaanupaatinaa| sarvayonigaH videkayonApi sthitam // 24 // kiM na vettIti prshnsyottrmaah-dehiityaadi| hi yasmAt sarvagato'pyAtmA dehI rajastamobhyAM mugdhaH sve sve saMsparzanendriye svasvasarvA vedanA vetti ato dehikhAt sarvAzrayasthAstu sarvA vedanA na vetti / evamevoktaM smRtizAstre yaajnyvlkyn| vetti sarvagatAM kasmAt savvego'pi na vedanAm / sarvAzrayAM nije deha dehI vindati vedanAmiti // 23 // gaGgAdharaH-tahi kathaM vibhuH syAdAtmA, vibhuzca cet kasmAcchelakuDyatiraskRtaM na pazyatItyabhipretyAha, na pazyati vibhuH kasmAt zailakuDyatiraskRtamiti / tatrottaram-vibhukhamata evetyaadi| yasmAt sarvvagato mahAMzcAtmA'ta eva vibhukhamasya na tu dehikhAt / dehive tu zailakuDyatiraskRtaM na pazyati / tahi dehile kathaM savvegata AtmA syAdityata Aha-- mnsshcetyaadi| ayamAtmA manasaH samAdhAnAd yoge vartamAnaH samAdhiM kurvannAtmamanasoH saMyogavizeSAt zailakuDyAdibhistiraskRtaM savvaM pazyatIti samvegatastadA syAt / kathamekadehasthaH savce manasaH samAdhAnAt pazyatItyata aah-nityaanubndhmityaadi| vetti, sarvAzrayasthAstu na vettIti yojnaa| yasmAt sarvagato'yamAtmA svakIya eva sparzanavati zarIre paraM vedanA vetti| tena sarvAzrayasthAH sarvavedanA na vettIti vaakyaarthH| sarvAzrayasthA iti srcprshriirgtaaH| parazarIre cAtmA svakarmopArjitendriyAbhAvAd vidyamAno'pi na labhate sukhduHkh| sve sve zarIra iti vaktavye, yat saMsparzanendriye iti karoti, tena svazarIre'pi kezanakhAdA sparzanendriyaM nAsti, tatra nAtmA kiJcidupalabhata iti darzayati // 23 // cakrapANi:--"na pazyati vibhuH kasmAda'. ityAdipraznasyottaraM vaktu pravRtto vibhunvasAdhakArthaguNahetuprAptyA vibhutvameva tAvadAtmanaH saadhyti-vibhutvmityaadi| vibhutvaM savagataparimANayogitvam / ata evetyuktsvNgttvaat| etadeva spaSTArtha sAkSAd bruute-ysmaadityaadi| sarvagatatvaM sarvato'pyupalabhyamAnatvena sarvagatAkAzAdiparimANasyApyasti, tena, tadvyavacchedArtha 'mahAna' iti padama, mahAparimANayogidravyaM vibhurucyata iti phlti| vibhutvaM vyutpAdya kuDyAditirohitAtmajJAnaM naikAntaM bhavatIti darzayannAha-manasa ityaadi| samAdhAnaM smaadhiH| anena yoginaH samAdhibalAt tirohitamapi pazyantIti darzayati / ye tu tirohitaM na pazyanti, For Private and Personal Use Only
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ma adhyAyaH | zArIrasthAnam / dirnAstyAtmanaH kSetra - pAramparyamanAdikam / ata yorAditvAt kiM pUrvamiti nocyate // 25 // dahinamAtmAnaM deha karmAnupAtinA manasA zarIravizeSakamme phalavizeSayoranurUpeNa patanazIlena manasA nityAnubandhaM na kadApi viyuktaM tanmanaHsamAdhAnAdvahiviSayato nivRttau prasArAbhAvena kI bhUtatvAdekayonAvapi sthitaM sarvvayonigataM vidyAt / tataH savrvvagatatvaM tato vibhutvaJceti // 24 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 1826 gaGgAdharaH -- tatravaM vibhutvAnmanasaH samAdhAnAt savrvvaM kSetraM jAnAti yatastataH kSetrajJastatrAyaM sNshyH| kSetrajJaH kSatrametayoH kiM pUrvvam / kSatrazacet pUrvaM kathaM kSetraM jAnAti kSetrAgAt / yadi kSetraM pUvvaM tataH paraM kSetrajJastadA kSetrajJo na zAzvato bhavati prAgavarttanAcchazvadvattenAbhAvAt / iti praznasyottaramAha - AdirityAdi / AtmanaH kSetrajJasyAdiH prathamanirdezo nAsti kimavadhirAtmAsti kSetrANAJca pAramparyyamavyaktAnmahAn mahato'haGkAra ityevaM paramparamutpattistasyApi AdyabhAvAdanAdikaM tat pAramparyyam / tayorubhayorata evaMvidhAdanAdikhAt pUbvaM kimiti nocyate / yadyapyevamanAditvaM kSetrakSetrajJazayostathApi yathA khalvAdisa'vyaktaM nAmAtmA babhUva yathA cAvyaktAnmahadAdikSetraM babhUva tatpAramparyAdAdau kSatrazo'vyaktaM nAmAtmA babhUva na kSetrajJo nAma / tataH paraM tasmAdavyaktAt kSetraM yadA babhUva tasya jJAnAt kSetrajJo nAma babhUva / iti / kSetrajJatvasvabhAvenAvyaktaM prAgAsIt tataH kSatrajJa ucyate kSetrajJanAma tu kSetre jAte babhUveti // 25 // tatrApyupapattimAha - nityetyAdi / sarvvayonigatamapyAtmAnaM manasAnubandhagatam ekayonAvapi sthitaM vidyAditi yojyam / dehAnuvarttakena kammaNA anupAta AtmanA sambandho yasya tena manasA dehakarmAnupAtinA / etena yadyapyAtmA kuDyAditirohitastathApi yadasyopalabdhisAdhanaM manaH, tasyaikasminneva zarIre vyavasthitasya vyavadhAnAt " na pazyatyayaM tiraskRtam" ityuktaM bhavati // 24 // cakrapANiH - " kSetrajJaH kSetramathavA" ityAdipraznasyottaram - AdirityAdi / kSetrapAramparyamiti kSetrasyAvyaktavarjitasya mahadAditrayoviMzatikasya paramparAsantateranAditvenaiva 'kSetrakSetrajJayoridaM prathamam" iti vyapadezo naiva bhavatItyarthaH / nanu yadi kSetra paramparApyanAdistadAtmavaducche DhaM nApnoti yadanAdistannityaM bhavati, yathAtmeti dRSTam ; brUmaH anAditve'pi yat svarUpeNa evAnAdi, tannocchidyate, yathA AtmA / yat tu ucchittidharmakaM buddhayAdi, taducchidyata eva santAnastu paramArthataH santAnibhyo 'tiriktaM nAstyeva yadanAdiH syAt / tena, santAnavAditvaM bhAktameva / kicaivambhUtasya buddhAdisantAnasyocchede mokSapratipAdaka Agabha eva pramANatvena jJeyaH // 25 //
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1830 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram jJaH sAkSItucyate nAjJaH sAnA hyAtmA hyataH smRtaH / so bhAvo hi savveSAM bhUtAnAmAtmasAkSikaH // 26 // naikaH kadAcid bhUtAtmA lkssnnairuplbhyte| vizeSo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate // gaGgAdharaH-tahi kSetrajJAnAd yacca kizcit karoti tat sarca jAnAtIti sAkSiNamAtmAnamAhustatra sNshyH| sAkSibhUtazca kasyAyaM karttA hyanyo na vidyata iti| yasmAdAtmaiva kartA na cAnyo mahadAdiH ko'pi kartA, tasmAt kasya sAkSibhUto'yamAtmA bhvtiiti| tatrottaramAha-jJaH sAkSItyAdi / yo jAnAti sa jJaH sutarAM sAkSItyucyate, zaskhAtmA tata Atmaiva sAkSI na khazo mhdaadiH| kasya sAkSItyata Aha-bhUtAnAM sarveSAM yasmAt savoM bhAva AtmasAkSika Atmaiva yasya saakssii| yata uktam / dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vRkSaM prisssvjaate| tayoranyaH pippalaM svAdatti annnnyo'bhicaakshiiti| ekaH kriyAM karoti tat pippalaM ca phalaM svAdu atti aparastadabhicAkazIti pazyatIti, sa AtmA jJaH saakssii| uktaJca mnunaa| yo'syAtmanaH kArayitA taM kSetrajJa prcksste| yaH karoti tu karmANi sa bhUtAtmocyate budhairiti // 26 // gaGgAdharaH-athaivaM sAkSI kSetrazazcedAtmA draSTA na tu bhoktA, tahiM, syAt kathaM vA'vikArasya vizeSo vedanAkRta iti| AtmA sarvabhUteSu nivizeSo nirvikAraH kathaM tasyAvikArasya vedanAkRtavikAreNa vizeSo bhavati, ya evAsmin devadatte sa eva yshdttaadissu| tatra devadatto yena sukhI syAna tena cakrapANiH- "sAkSibhUtazca kasyAyam" ityasyottaram-jJa ityaadi| jJo jJAnavAn sAkSIti loke kathyate, na tvajJaH paassaannaadiH| tena, na, jJavenAsatyanyasmin kartari 'sAkSI' ityucyate iti vaakyaarthH| sarveSAmiti khAdInAm, sarva bhAvA iti bhUtadharmA drshnyogyaaH| AtmasAkSikA iti AgopalabhyamAnAH // 26 // cakrapANiH- "kathaJcAvikArasya" ityAdipraznasyottaram-naika ityAdi / avikArasya paramAtmano * sarva bhAvA hi sarveSAM bhUtAnAmAtmasAkSikAH iti cakrabhRtaH pATaH / For Private and Personal Use Only
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1831 saMyogaH puruSasyeSTo vizeSo vednaakRtH| vedanA yatra niyatA vizeSastatra ttkRtH|| 27 // cikitsati bhiSak sarvAstrikAlA vedanA iti / yayA yuktyA vadantyeke sA yuktirupadhAryatAm // yazadatta ityevaM praznasyottaramAha-naika ityaadi| bhUtAtmA bhUtAnAmAtmA yadA khalvekaH kevalo bhavati na tadA lakSaNairupalabhyate lkssnnaabhaavaat| anupalabhyasyAnumAnenopalabdhirahitasya tasyaikasya kevalasya sarvatraiva vizeSo na vidyte| saMyogaH puruSasyAtmana itaraimahadAdibhiH saha yogo vedanAkRto vishessH| katham ? vednetyaadi| yatra puruSe vedanA sukhaduHkhAtmikA niyatA ekAntena vidyate tatra vedanAkRto vizeSa Atmani vttte| ityevaM nivizeSasya AtmanaH puruSasya caturviMzatikavAvasthAM gatasya vedanAkRto vizeSa iti // 27 // ___ gaGgAdharaH- evaM vedanAkRtavizeSaviziSTasya rAzikhAvasthikasya vedanAbhivattive, saMzayamAha-atha cArtasya bhagavaMstimRNAM kAM cikitsti| atItAM vedanAM vaidyo vattemAnAM bhvissytiim| bhaviSyantyA asamprAptiratItAyA anaagmH| sAmpratikyA api sthAnaM nAstyataH saMzayo hytH| athetyaadi| athaivaM vedanAbhirAtasya puruSasya tisRNAmInAM kAmatti bhiSaka cikitsati / kimatItAM vedanAM cikitsati athavA vartamAnAM vedanAmathavA bhvissyntiimiti| tisRSvapi cikitsA noppdyte| kasmAt ? bhaviSyantyA vedanAyA asamprAptiH utpattirnAsti kathaM cikitsati ? atItAyAzca vedanAyA anAgama AgamanaM vedanAkRto vizeSo nAstyeva, yatra tu vedanAkRto vizeSaH, sa rAzirUpaH paramAtmavyatirikta eveti vaakyaarthH| mUtAnAmadhiSThAtA AtmA bhUtAtmA, ayameko mUtavyatirikto na lakSaNaiH praannaapaanaadibhiruktruplbhyte| kuto nopalabhyata ityAha-vizeSa iti / ekasya bhUtarahitasya, yat mAtmano vizeSo vedanAdi palabhyata eva, tena anupalabdhirevAna prmaannmityrthH| saMyogapuruSa. shcturvishtikH| nanvevamapi caturviMza yantarniviSTasya bhUtAtmano vedanAkRtavizeSeNa bhavitavyam, yataH, samudAyadharmaH samudAyinAmeva bhavati, yathA mASarAzergurutvaM pratyeka mASANAmeva gauraveNa bhvtiityaah-vednetyaadi| vedanA sukhduHkhruupaa| yatra budhAdisamUhe niyatA vyavasthitA vedanA, tatkRto dainyaharSAdivizeSo'pi tatraiva niyataH, tatraiva buddhayAdirAzau vartate, nAtmanIti bhaavH| buddhayAdigatenaiva guNatrayapariNAmarUpeNa sukhaduHkhAdinA sukhaduHkhAdimAnevAyamAtmA, tadasambandhAna sukhaduHkhAdimAn bhavati // 27 // For Private and Personal Use Only
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1832 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIrama punas .cchirasaH zUla jvaraH sa punraagtH| punaH sa kA to balavAMchardiH sA punraag| // ebhiH prasiddhavacanairatItAgamanaM matam / kAlazcAyamatatAnAmartIna punraagtH|| tamarttikAlamuzyi bheSajaM yat pryussyo| atItAnAM pra manaM danAnAM tadu yo // 28 // ApastAH punarAguyA 8 yAbhiHzasya purA hatam / tathA prakriyate setuH pratikarma tathAzraye // pUrvarUpaM vikArANAM dRSTrA prAdurbhaviSyAm / yA kriyA kriyo sA ca vedanAM hantyanAgatAm // 26 // nAsti kAntu cikitsti| sAmpratikyA vartamAnAyA attarapi zIghragalasvabhAvAt sthAnaM kSaNamapi sthitirnAsti kSaNe kSaNe nazvarakhAt / ato hi saMzaya iti prshnH| tsyottrmuvaac-cikitstiityaadi| bhiSak trikAlAH sarvA vedanAzcikitsatItyeke yayA yuktyA vadanti, sA yuktimatta upadhAyyatAm / atItAnAM vedanAnAM tat prshmnmucyte| punastacchirasaH zUlamabhUda yacchiraHzUlaM pUrvamabhUdityevamAdibhiloke prasiddhavacanairatItAnAmAgamanaM matam savvaSAM sammatam / ata evAtItAnAmartInAM sa kAlaH punarAgatastaM kAlamuddizya yad bheSajaM prayujyate tadatItAnAM vedanAnAM prazamanaM cikitsocyate // 28 // gaGgAdharaH-ityatItavedanAcikitsAyAM yukti darzayikhA bhaviSyadavedanAcikitsAyAM yuktiM darzayati--ApastA ityaadi| yAbhiradbhiH purA zasya hataM tA ApaH punarAgurAgaman / yathAdhunA tAbhiradbhiH zasyaM na haniSyate tathA setuH prakriyate, tathA rogANAM zArIramAnasAnAmAzraye zarIre manasi ca yathA vyAdhibhiH pUrva pIr3ito janastathA na pIDayiSyate'dhunetyevaM pratikarma cikitsA kriyte| tada ythaa-puurvruupmityaadi| vikArANAM pUrvarUpaM cakrapANiH-'atha vArttasya' ityAdipraznasyottaramAha-cikitsatItyAdi / atItavedanAcikitsA meM mukhyA, kintu lokasiddhopacAreNocyata iti vaakyaarthH| prasiddhavacanairiti lokprsiddhvcnaiH| * punarAyAtA iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1833 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / pAramparyyAnubandhastu duHkhAnAM vinivrttte| sukhahetRpacAreNa sukhaJcApi pravartate // na samA yAnti vaiSamyaM viSamAH samatAM na ca / hetubhiH sadRzA nityaM jAyante dehadhAtavaH // yuktimetAM puraskRtya trikAlAM vedanAM bhiSak / hantItyuktA cikitsA sA naiSThikI yA vinopadhAm // 30 // dRSTvA prAdurbhaviSyatAM vikArANAM yA kriyA kriyate sA kriyA cikitsA'nAgatAM bhaviSyantIM vedanAM hantIti // 29 // __gaGgAdharaH--atha vartamAnavedanAcikitsAyAM yuktiM drshyti--paarmprytyaadi| duHkhAnAM vartamAnAnAM vyAdhInAM zIghragakhasvabhAve'pi bhAvAnAM pratikSaNaM bhane pUjvebhAvasya hetavo yAdRzAH samA viSamA vA ta uttarAvasthAmapi pUrvabhAvegevArabhamANA ArambhakA nazyantIti pUrvabhAvasya pArampa-nubandho vinivarttate mukhahetUpacAreNa sukhazcAnuvartate viSamapUrvabhAva hetunAzAt samabhAvena pUrvabhAvotpAdanAda vartamAnAnAM vedanAnAM cikitsA kriyate / kuta ityata Aha-na samA ityaadi| dehadhAtavo nityaM hetubhiH sadRzA jaaynte| na samA dehadhAtavo vaiSamyaM yAnti smhetubhiH| vipamA dehadhAtavazca viSamahetubhirna samatAM yaanti| tasmAddhAtuvaiSamye sAmyahetukriyA kriyate iti / yuktimityaadi| etAmuktAM yuktiM puraskRtya bhipaka trikAlAM vedanAM hantIti pratikarma cikiHsaa| Azraya iti zarIraM / pUrvarUpamityAdinA anAgatavedanAcikitsA samarthayate / pUrvarUpaM yadyapi bhaviSyatAmeva bhavati rogANAm , tathApi 'bhaviSyatAm' iti padena, bhUte'pi vyAdhau yAni rUpANi bhavanti, tAni nirAkaroti / ukta hi-"prAka santApAdapi cainaM santApAtamanubadhnanti" ityanena rogAvasthAyAmapi puurvruupsdbhaavH| evamatItAnAgatavedanA. cikitsA vyutpaaditaa| vartamAnacikitsAmapi darzayan pAramArthika mtmaah-paarmpyetyaadi| pArampa-nubandhaH sntaannyaayenaanubndhH| duHkhAnAmiti rogANAm / sukhahetUpacAreNa ityaarogyhetucikitsaasevyaa| sukhamityArogyam / evaM manyate yat-cikitsA sukhahetuH sevyate, tadA duHkhahetusevAbhAvAt duHkhaM notpadyate, utpannaJca duHkhaM rogarUpaM kSaNabhaGgitvena svayameva nazyati / sukha. hetusAnnidhyAt sukhmaarogymutpdyte| tena cikitsayA anAgataM duHkhaM hetupratibandhAt nirudhyate sukhaJca janyate iti siddhaantH| etadevAha-na samA ityaadi| samAzca viSamAzca kSaNabhaGgitvasvabhAvAnna vaiSamyAvasthA sAmyAvasthA vA yaantiityrthH| hetubhiH sadRzA iti samahetoH samAH, atha For Private and Personal Use Only
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1834 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram upadhA hi paro hetudu:khduHkhaashryprdH| tyAgaH sarvopadhAnAJca srvduHkhvypohkH|| koSakAro yathA haMAzanupAdatte vadhapradAn / upAdatte tathArthebhyastRSNAmajJaH sdaaturH|| yastvagnikalyAnarthAn jJo jJAtvA tebhyo nivrttte| anArambhAdasaMyogAt taM duHkhaM nopatiSThate // 31 // trikaalvednaacikitsoktaa| sA tu naiSThikI cikitsA yA cikitsA upadhAM vinaa| icchAdveSAtmikA hi tRSNaivopAdhiH / tadicchAva parUpopAdhivinAzinI yA cikitsA sA naiSThikI niSThAM nizcitya sthityarthamapunarbhAvArtha yA sA naiSThikI mokSasAdhinI // 30 // gaGgAdharaH-kasmAt ? upadhA hiityaadi| hi yasmAt / duHkhaduHkhAzrayapradaH paro heturupdhaa| ihAmutra sukhAnAM nazvaravAda vividhaduHkhahetupunarjanmakAraNakhAca jJAnavadbhiduHkhapakSe prakSepAt sANi sukhAnyapi duHkhaanyucynte| tena sukhaduHkhobhayAtmakaM duHkhaM tadubhayAtmakaduHkhAzrayazarIragrahaNazca pradadAti yaH paro hetuH sA khalu upadhaiva icchAdveSAtmikA tRssnnaa| ata eva sopadhAnAM nikhilecchAdvaSANAM tyAgaH sarvaduHkhAnAM zArIramAnasasukhaduHkhAnAM vyapohakaH naashkH| upadhA kathaM duHkhaduHkhAzrayaM pradadAtItyata Aha-koSakAra ityaadi|ythaa koSakAraH kITaH svasyaiva vadhapradAnazUn sUtrANyupAdatte tathaivAzaH puruSaH svasyaiva vadhapradAM tRSNAmicchAdveSarUpAmarthebhya upAdatte sadAturazca bhvti| kaM punadukhaM nopatiSThata ityata aah---ysvityaadi| yastu jJaH puruSo'gnikalpAnarthAn zAkhA viSamahetozca vipmaaH| etacikitsAprAbhRtIye'dhyAye prapaJcitameva / cikitsAprastAvena sakala. duHkhahAriNI cikitsAM mokSaphalAmAha-cikitsA setyaadi| niSTA atyantaduHkhamokSarUpA, tadarthaM mRtA naiSTikI / vinopadhAmiti tRSNAM vinA, tRSNAzUnyA pravRttiH mokSaphalA bhavatItyarthaH // 28-30 cakrapANiH-paro heturiti mUlakAraNam / duHkharUpeNaiva duHkhAzrayaH zarIram / bhogatRSNayA hi pravarttamAno dharmAdharmAn duHkhshriirotpaadkaanupaadtte| sarvIpadhAtyAgAt tu na rAgaDha pAbhyAM kvacit prvrtte| apravarttamAnazca na dharmAdharmAnupAdatte, evamanAgatadharmAdharmoparamaH, upAtta. dharmAdharmayostu anurAgazUnyasyopabhogAdeva kSayaH / tena, sarvathA karmakSayAt duHkhazarIrAbhAva iti bhaavH| atraiva tRSNAyAM duHkhakAraNatve dRSTAntamAha-kopakAra ityaadi| koSakAraH svanAmaprasiddhaH For Private and Personal Use Only
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pama adhyAyaH zArIrasthAnam / 1835 dhIdhutismRtivibhrazaH samprAptiH kAlakarmaNAm / asAtmyArthAgamazceti jJAtavyA duHkhahetavaH // tebhyo'rthabhyo nivattate taM puruSaM tyaktakaNiM kriyAyA anArambhAt kamphalaiH saha saMyogAbhAvAt duHkhaM sukhaduHkhayogAt duHkhaM punarjanma nopatiSThate iti // 31 // gaGgAdharaH-atha bhoH pUrvamukta kAlabuddhIndriyArthAnAM yogo mithyA na cAti c| dvayAzrayANAM vyAdhInAM trividho hetusaMgraha iti ; tadvivaraNazca tisrapaNIye proktam, iha tu duHkhaduHkhAzrayaprado heturupadhA tRSNA proktastarhi pRcchAmi, kAraNaM vedanAnAM kimiti ? tatrottaraM vistareNoktamanuvAdarUpaM nAto bhavati punruktmiti| tad ythaa-dhiidhRtiityaadi| pUrva buddharayogAtiyogamithyAyogabhedena yastrividho yoga uktastatra buddhistridhA dhIdhRtismRtibhedena, sa ca trividho yogo vibhraza iti dhIdhRtismRtivibhraza ekH| sammAptiH kaalkrmnnaamiti| pUrva kAlasyAyogAtiyogamithyAyogabhedAt trividhaH kAlasya yo yoga uktaH, tatra kAlazabdena zItoSNavarSalakSaNaH kAlavizeSaH kAlavizeSa pariNatabhAvazca vivakSitaH sa cAtra vyajyate kAlakarmaNAM samprAptiH ayogaatiyogmithyaayogruupo'smygyogH| iti dvitiiyH| asaatmyaarthaagmshceti| asAtmyendriyArthasaMyoga indriyArthAyogAtiyogamithyAyogarUpo'samyagindriyAyogaH iti trayo duHkha hetavo jJAtavyA na tu sukhduHkhobhyaatmkduHkhkiittH| sadAtura iti sadA saMsAra duHkhgRhiitH| anArambhAditi rAgadveSapUrvakArambhavirahAt / asaMyogAditi ArambhazUnyatvena dharmAdharmocchedakRtAt zarIrAsaMyogAt / zarIrAbhAve ca nirAzrayamakAraNakaM duHkhaM na bhavatIti bhAvaH // 31 // cakrapANiH-"kAraNaM vedanAnAM kim" ityasyottaramAha-dhItItyAdi / ayaJcArthaH prakaraNAgatatvAcyamAno na punrukttaamaavhtiiti| dhItismRtayaH punaH prajJAbhedAH / ete ca ziSyavyutpattyartha prajJAbhedasvenAnyathA vyutpAdayatA ihocynte| saMprAptiH kAlakAmagAmiti kAlasya saMprAptistathA karmaNazca samprAptiH / karmasamprAptiH pacyamAnakarmayogaH / kAisamprAptigrahaNena ceha ye kAlavyaktAste gRhyante, nAvazyaM kAlajanyAH ; yataH svAbhAvikAnapi kAlajanyAn tathA tRtIyakAdInapyAsAtmyendriyArthAdijanyAn kAlajatvenaivehAbhidhAsyati / karmajAstu prajJAparAdhajanyA eveha karmajanyatvena vizeSaNa ziSyavyutpattinimittaM pRthaka kriyante, kAlavyaktatvena karmajA iha kAlasamprAptijanyeSveva roddhavyAH / prajJAparAdhAvarodhAzca yathA karmajAnAm, tathA prathamAdhyAya evoktam / kiJcAcAya'NonmAdanidAne For Private and Personal Use Only
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1836 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram viSamAbhinivezo yo nityAnitye hitaahite| jJeyaH sa buddhivibhraMzaH samaM buddhirhi pazyati // viSayapravalaM cittaM dhRtibhrazAnna zakyate / niyantumahitAdAda dhRtirhi niyamAtmikA // henvH| vakSyate hyatraiva mukhaheturmatastvekaH samayogaH sudurlabha iti| nanu kodhIbhraza ityata aah-vissmetyaadi| hitAhite nityAnitye ca karmaNi kAle cArthe ca buddheyo viSamAbhinivezo'yogAtiyogamithyAyogarUpaH sa buddhivibhra zo sheyH| anena buddhibhraMzena yathAvihitakarmaNyayathAvaja zAnaM bhavati tena dhamma viruddhamugvajanakaM bhAvamicchati dharmyakarmajasukhajanakaM bhAvaM dvaSTItyevaM tRSNA bhvti| tayA tRSNayA viSamavAGmanaHzarIraprattirbhavati tato vyAdhiH bhavatItyuktastisrapaNIye kamma vaangmnHshriirprvRttirityaadinaa| sAdhvI buddhiH khalu hi yasmAt samaM pazyati hitAhite nityAnitye karmaNi kAle cArthe ca samayogastasmiMstadevameva pazyati tad yathAthadarzinI buddhiH| anena buddhisamayogena yathAvihitakamme Ni yathAvaja jJAnaM bhvti| tena dhammyakammejasukhamiccha tyadharmyakarmajasukhaM dvaSTItyevaM tRSNA bhavati, tayA tRSNayA dhANi karmANi kartta samA vaangmnHshriirprttirbhvti| tata ArogyaM sukhaJceha paratra ca bhavati / kAle cArthe ca dhIbhrazo darzayiSyate prinnaamaasaatmyendriyaarthsNyogshceti| atha kA dhRtiH kazca dhRtibhraza ityata Aha-viSayaprabalamityAdi / svayamevoktam yat-"prajJAparAdhAt sambhUte vyAdhau karmaja AtmanaH" ityAdi, tathA janapadodadhvaMsanIye ca vimAne punaruktam- "vAyvAdInAJca vaiguNyamutpadyate, tasya mUlamadharmastanmUlaM vA pUrvakRtaM karma, tayoryoniH prajJAparAdha eva" iti| tasmAdiha 'samprAptiH kAlakarmaNAm' ityanena kAlajanyA gadA nocyante kintu kAlavyaktAH / ____dhIvibhrazaM vivRnnoti-vissmetyaadi| viSamAbhinivezo'yathAbhUtatvenAdhyavasAnam-nitye nityamiti / evaM hite'hitamahite ca hitamiti yA buddhiH, sa buddhibhrNshH| atha kathamayaM budrivibhraMzazabdenocyata ityAha--"samaM buddhirhi pazyati" ucitA buddhiH samaM yathAbhUtaM yasmAt pazyati, tasmAdasamadarzanaM buddhivibhraMza ucita evetyrthH| dhRtibhraMzamAha-viSayetyAdi / viSayapravaNaM viSayeSu snggtm| niyantumiti vyAvarttayitum / * viSayapravaNamiti bahuSu grantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1837 tattvajJAne smRtiryasya rajomohAvRtAtmanaH / bhrazyate sa smRtibhraMzaH smarttavyaM hi smRtau sthitam // 32 // dhIdhatismRtivibhraSTaH karma yat kuruteshubhm| . prajJAparAdhaM taM vidyAt sarvadoSaprakopaNam // viSayeSu pravalaM cintyasaGkalpyAdiSu balavaccittamahitAdarthAt karmaNaH kAlAdarthAca niyantu nigrahItu na puMsA shkyte| iti viSayapravalacittanigrahAsAmathya dhRtibhrazo dhRteryogaatiyogmithyaayogruupH| kA punaH dhRtirityata Aha-dhRtihi niymaatmiketi| viSayaprabalacittanigrahakAriNI shktidhRtiH| dhIbhra zAdviSamakamme Ni pravattamAnaM cittaM dhRtyA niyamyate / dhRtibhraMzAt tu viSamakammaiNIcchA bhavati / yata ApAtataH sukhaM syAd yato duHkhaM syAt tatra na dvepo bhavatItyevaM tRSNA bhvti| tayA tRSNayA viSamavAGmanaHzarIraprattirbhavati tato vyAdhiH syAt / dhRtyA tanmanonigrahe viSamapravRttyabhAvAdArogyaM sukhazca bhvti| atha kaH punaH smRtibhraMzaH kA ca smRtirityata Aha-tattvajJAna ityaadi| yasya rajomohAtAtmano rajastamo'bhibhUtacetasaH puruSasya tattvajJAne tasmiMstadityevaM yathArthajJAne smRtibhra zyate, sa smRtibhrazaH, smRtyyogaatiyogmithyaayogruupH| kuta ityata Aha-smattavyaM hi smRtau sthitmiti| yatkiJcit smattavyaM smRtiviSayaM tat smRtAvabhraSTAyAM sthitamityevaM smRtisamayogAda dhIdhRtibhraSTaH karmasu viSameSu pravattamAno yathArtha smRkhA tato nivattate, nAzubhaM kambhaM kroti| smRtibhraze tatra tathAlena zAnAbhAve'yathAthasukha micchati yathArthasukhaM dveSTItyevaM tRSNA bhavati, tayA tRSNayA viSamavAGmanaHzarIrapravRttirbhavati, tato vyaadhirbhvti| smRtyA tatra yAthArthyasmaraNAd ayathArthAkaraNAdArogyaM sukhazca bhavatIti // 32 // gaGgAdharaH-ityevaM dhIdhRtismRtibhrazAd yadbhavati tadAha-dhIdhRtItyAdi / dhRtihi niyamAtmiketi, yasmAt dhRtirakAryaprasaktaM mano nivartayati svarUpeNa, tasmAnmanoniyamanaM kartuM mazaktA tiH svakarmabhraSTA bhavatItyarthaH / smRtibhraMzaM vivecayati-tattvetyAdi / tattvajJAne smRtiryasya bhrazyata iti yojanA / 'smarttavyaM hi smRtau sthitam' iti smarttavyatvena sammatasyArthasya smaraNaM prshstsmRtidhrmH| tatra tattvajJAnasya ziSTAnAM smartavyatvena smarttavyasya yadasmaraNam, tat smRtyaparAdhAda bhavatItyarthaH // 32 // - cakrapANiH- evaM buyAdibhraMzatrayarUpaprajJAparAdhatvena drshynnaah-dhiityaadi| 'sarvadoSa' For Private and Personal Use Only
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1838 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram udIraNaM gatimatAmudIrNAnAJca nigrahaH / sevanaM sAhasAnAzca nArINAJcAtisevanam // kArmakAlAtipAtazca mithyArambhazca karmaNAm / vinayAcAralopazca pUjyAnAzcAbhidharSaNam // jJAtAnAM svayamarthAnAmahitAnAM niSevaNam / paramonmAdikAnAJca pratyayAnAM niSevaNam // akAlAdezasaJcAro maitrI saMkliSTakarmabhiH / indriyopakramoktaraya sadavRttasya ca varjanam // iiaamaanbhykrodh-lobhmohmdbhrmaaH| tajjaM vA karma yat kliSTaM kliSTaM yad dehakarma ca // dhIdhRtismRtivibhraSTaH puruSo yadazubhaM karma kurute vAGmanaHzarIramattiM kurute, taM prajJAparAdhaM vidyAt srvdossprkopnnmiti| evaM dhIdhRtismRtivibhraSTazca san yat kAlArthAnAmayogAtiyogamithyAyogayuktaM karma kurute tamapi prajJAparAdhamAhaudIraNamityAdi / gatimatAM mUtrapurISAdInAmapravRttAnAmudIraNaM pravartanam / iti krmkaalaatiyogH| teSAmevodIrNAnAM pravartamAnAnAM nigraho'pravartanaM kmmekaalaayogH| sAhasAdInAM sevanamapi kmmekaalaatiyogH| evaM yadayatkarmaNo yaH kaalstsyaatipaato'tikrmH| tathA kammaNAM mithyArambho'yathAvidhinArambhaH / vinayAcAralopazca puujyaanaanycaabhissennm| svayaM jJAtAnAmarthAnAmahitAnAM sevanam / aunmAdikAnAM pratyayAnAmunmAdabuddhikarANAM hetUnAM sevanam / akAle cAdeze ca saJcAraH / saMkliSTakarmabhimaMtrI mitratAkaraNam / indriyopakramaNIyoktasadavRttasya vrjnm| IrSyAdayaH IrSyAdijaJca yat kliSTaM karma na khakliSTaM, yaduktaM henAvISyuH phale neSyurityAdikamakliSTam / dehakarma ca yat kliSTam / zabdena vAtAdayo rajastamasI ca gRhyante / krmkaalaatipaatshcikitsaakaalaativrtnm| mithyArambha iti mithyAyogaH, ayogaatiyogmithyaayogruupH| vinayAcAralopenaiva prAptamapi yat punaH pUjyAnAmabhi. dharSaNAyabhidhIyate, tadvizeSaNa prkopkhyaapnaarthmudaahrnnaarthnyc| saMkliSTakamrmabhiArati ptitH| For Private and Personal Use Only
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1836 yaccAnyadIdRzaM karma rajomohasamutthitam / prajJAparAdhaM taM ziSTA bruvate vyaadhikaarnnm|| buddhayA viSamavijJAnaM viSamaJca pravartanam / prajJAparAdhaM jAnIyAnmanaso gocaraM hi tat // 33 // nirdiSTA kAlasamprAptiAdhInAM hetusaMgrahe / cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathA purA // mithyAtihInaliGgAzca varSAntA rogahetavaH / jIrNabhuktaprajIrNAnna-kAlAkAla sthitizca yA // anuktmupsNhti-yccaanydityaadi| buddhayA viSamavijJAnamiti dhIdhutismRtibhiH buddhibhiH| etaM yAvantaM prajJAparAdhaM tanmanaso gocaraM viSayaM jAnIyAt iti dhIdhRtismRtivibhra'zo buddherayogAtiyogamithyAyogarUpa udAhRtaH // 33 // gaGgAdharaH-atha kramikakhAt samprAptiH kAlakarmaNAmudAhiyate-niddiSTA kaalsmpaatirityaadi| dIrghajIvitIyAdhyAye vyAdhInAM hetusaMgrahe kAlabuddhIndriyArthAnAmiti vacane kAlasammAptiH kAlasyAyogAtiyogamithyAyogarUpA niddiSTA, vyAdhiheturekastatra tasya vivaraNaM pittAdInAM cayaprakopaprazamA ghAdiSu yathA nirdiSTAH, tisraSaNIye ca mithyAyogAtiyogahInayogaliGgA varSAntAH kAlA rogahetavo nirdiSTAH, jIrNAnnasya kAlAkAla sthiti, bhuktAnasya bhuktamAtrAnasya yA kAlAkAlasthitiH, prajIrNAnnasya jaraNA kliSTamiti ninditm| saMkSepeNa prajJAparAdhaM darzayannAha-buddhevatyAdi / viSamamityanucitam, viSama vijJAnaM svarUpata eva prjnyaapraadhH| viSamapravartanaJca 'prjnyaapraadh'shbdenocyte| manaso gocara taditi, tad vipamapravartanaM viSamajJAnaJca manaHkArya prajJAviSayatvena manaso gocaramityarthaH / viSamapravartanaJca manaso gocarasvena upacArAduktam, visadRzamanoviSayajJAnAd viSamavAgdehapravRtti rUpaM bhavati // 33 // cakrapANiH--vyAdhInAM kAlasamprAptimAha nirdissttetyaadi| vyAdhisaMgraha iti kiyantaHzirasIye "cayaprakopaprazamAH pittAdInAM ythaakrmm| bhavantyekaikazaH SaTsu kAleSvabhrAgamAdiSu" // ityanena yathA hupadAharaNena c| tena kAlasamprAptiAdhInAM cayaprakopaprazamAH pittAdInAM purA nirdiSTA iti yojym| udAharaNAntaramAha mithyetyaadi| jIrNAdau jIrNAdyavasthAtrayaviziSTasya For Private and Personal Use Only
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1840 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram pUrvamadhyAparANAzca rAtratA yAmAstrayazca ye|| yeSu kAleSu niyatA ye rogAste ca kaaljaaH|| anyeduraSko dvAgrAhI tRtiiykcturthko| sve sve kAle pravarttante kAle hoSAM blaagmH|| ete cAnye ca ye kecit kAlajA vividhA gdaaH| anAgate cikitsyAste balakAlau vijAnatA // 34 // rambhAnnasya pacyamAnasya yA kAlAkAlasthitiH, pUrvAhnaH kaphasya madhyAhnaH pittasyAparAhnaH pavanasya tathA rAtryAH pUrvAddhayAmAdRddha mAk ca zeSAddhayAmAt ye yAmAstrayaH kaphapittavAtAnAM kAlA uktAH, tatra yeSu kAleSu ye doSAsteSu kAleSu tajjA ye rogA niyatAste rogAH kAlajAH, evamanyeduraSkAdayo ye rogAH sve sve kAle pravartante vegAgamazcaipAmanyeduraSkAdInAM sve sve kAle bhavatIti kAlasamprAptiAdhihetuH, ete cAnye ca ye kecidvividhAH kAlajA gadAsteSAM balakAlo vijAnatA bhipajA khalvanAgate bhaviSyati vegAgamakAle pUrva te anasya kAlaH, tathA annsyaakaalo'jiirnnaadyvsthaalkssitH| prajIrNaJca vidagdham / rAtreH yAmAstrayazca ya iti, trayo bhAgAH pUrvarAtramadhyarAtrApararAtrarUpAH, na tu yAmaH prahara iti jJeyam / anyatrApi ca bhAgatraye yAmavibhAgaM kRtvA abhidhAnazAstre triyAmA nizA abhidhiiyte| teSu kAlegviti jIrNAnnakAlAdipu jIrNe aparAhna rAtrizepe ca vAtikA gadAH, bhuktamAtre pUrvAhna pUrva rAtre ca kaphajA gadAH, prajIrNa madhyAhna madhyarAtre ca pittajA gadA niyatA rogA jnyeyaaH| annAkAle cAjIrNalakSaNe bhojanAt trayo doSA bhavantIti jnyeym| kiMvA jIrNabhuktaprajIrNAnnakAlA iti cchedaH, te ca jIrNAdyavasthAyuktAnnakAlAH pUrvavadeva jJeyAH, tathA 'kAlasthitizca yA' iti yojanA, 'kAlasthiti'zabdena baalyaadivysvaividhymucyte| tatra bAlye zlaiSmikAH, yauvane paittikAH, vALakye vAtikA gadA varddhanta iti zeyam / viSamajvarAnapi kAlavizeSapravarttamAnasdhena kAlaje darzayannAha--anyedudhaSka ityaadi| yahagrAhI cturthkvipryyH| vakSyati hi--- 'viSamajvara evaanyshcturthkvipryyH| sadhye'hanI jvarayatyAdAvante ca muncati // " kathaM svakIya eva kAle pravartanamityAha-kAle hevapAM balAgama iti, ukta eva kAle yasmAd balavanto bhavanti, tasmAt tatraiva saJjAtabalAH santo vyajyanta ityarthaH / eteSAM cikitsAkAlakramamAha--ete cetyAdi / 'anye ca' ityanenAnye'pi kAlavizeSaprAdu. rbhAviNaH zothakuSThAdIn sUcayati // 34 // For Private and Personal Use Only
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH . shaariirsthaanm| 1841 kAlasya pariNAmena jarAmRtyanimittajAH / rogAH svAbhAvikA dRSTAH svabhAvo niSpratikriyaH // nirdiSTaM daivazabdena karma yat pordhvadehikam / hetustadapi kAlena rogANAmupalabhyate // 35 // cikitsyA bhvnti| iti kAlazabdena so'pi kAlo gRhyte| ye punarjarAmRtvyAdayo'pyanimittanAH svAbhAvikA rogA dRSTAste'pi kAlasya pariNAmena bhavantIti kAlajA ucynte| yauvanAnte kAlapariNAmena jarA bhAti, jarAnte kAlapariNAmena mRtyurbhvti| krameNAhArakAlapariNAme madhyAhAdiSu kSudhA bhAti, kAlapariNAme ca nidrA bhvtiityevmaadi| svabhAvo hi niSpatikriyaH / svAbhAvikavyAdheH pratikriyA nAsti / nanu pUrvAdhyAye kAlasya trividhayoga eva kAlasamprAptiruktA punariha karmaNAM sammAptiH, kiM trividhakAraNAdatirikta kaarnnmityaashngkyaah-nirdissttmityaadi| devazabdena pauvvadehikaM karmajaphalarUpaM dharmAdharmAkhyaM karma yanirdiSTaM tadiha krmshbdenocyte| teneha janmani yat karma tat prajJAparAdha prajJAparAdhAkhyaM pUrvadehe'pi prajJAparAdhAdeva adharmyakarma yadyapi tathApi tat karmaphalaM kAlena pariNataM rogANAM heturuplbhyte| na tu sdyH| iha dehe kRtaM karma prajJAparAdhAd yad yad bhavati tadihaiva janmani yat phalati tat prajJAparAdhajavAta prajJAparAdhAkhyaM, yata paraloke phaliSyati tat parajanmani kAlAntare pariNAmAt phalatIti kAla evAbhidhIyate cakrapANiH-svAbhAvikAnapi kAlapariNAmavyagyamAnatayA iha kaalje'vrodhyitumaahkaalsyetyaadi| jarAmRtyurUpAnimittAjAtA jarAmRtyunimittajAH, 'mRtyu'zabneha yugAnurUpAyuHparyavasAnabhavaH kAlamRtyugrAhya / kiMvA, jarAmRtyoryanimittam, tasmAjAtA jarAmRtyunimittajAH, jarAmRtyunimittaJca prANinAM sAdhAraNaM dehanivartaka bhUtasvabhAvo'dRSTanca / atha svAbhAvikAnAM kA cikitsetyAha-svabhAvo niSpratikriya iti| sAdhAraNacikitsayA rasAyanavarja jarA na pratikriyate, rasAyanena tu pratikriyata eva / tena, "asya prayogAccyavanaH suvRddho. 'bhUt punayuvA" ityAdirasAyanaprayogeNa samaM na virodhH| kiMvA, svAbhAvikA jarAdayo rasAyana. janitaprakarSAhattarakAlaM punaravazyaM bhavantIti nissprtikriytvenoktaaH| samprati karmasamprAptikRtamapi gadaM kAlavizeSagyajyamAnatayA drshynnaah-niddissttmityaadi| kAleneti pacyamAnatAlakSitena kAlena yuktaM sat karma kAraNaM bhavatItyarthaH // 35 // * jarAmRtyunimittajAH iti cakrastaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1842 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram na hi karma mahat kiJcit phalaM yasya na bhujyate / kriyAnAH karmajA rogAH prazamaM yAnti tatkSayAt // 36 // atyugrazabdazravaNAcchravaNAt sarvazo na ca / zabdAnAJcAtihInAnAM bhavanti zravaNAjar3AH // '. paruSodbhISaNAzastApriyavyasanasUcakaiH / zabdaiH zravaNasaMyogo mithyAyogaH sa ucyate // na tu prazAparAdha iti / nanu tato yadi rogo na syAt tadA na kAraNaM bhavakhityata Aha-na hiityaadi| hi yasmAt / na khalvevaMbhUtaM kizcit mahat karma vidyate yasya karmaNaH phalaM na bhujyte| sarvakarmasaMnyAse'pi phalaM brhmlokpraaptiH| "brahmANaM karmasaMnyAsAdavairAgyAt prakRteH param / jJAnAt kaivalyamApnoti" iti yogAbhyAsa jAtazAnasya phalamapyastIti tattvamiti / tahi caitatkarmajavyAdhivat paurvadahikakarmajo vyAdhiH kiM sAdhyAsAdhyabhAve tulya ityata Aha-kriyAnA ityaadi| paurvadehikakarmajA rogAH kriyAnAstattadavyAdhyuktakriyAbhine zAmyanti / tarhi kiyasAdhyA ityata Aha ---prazamaM yAnti tatkSayAt / tatkAraNabhUtakarmakSayAt te karmajA rogAH prazamaM yAntIti kAlakammeNAM smpraaptideshitaa||34-36|| - gaGgAdharaH-athAsAtmyAgamazceti yo rogaheturuktastaM dshyti-atyugrshbdshrvnnaadityaadi| dhIdhRtismRtivibhrazAd yadyapi atyugrazabdazravaNAdIni kurvanti prajJAparAdhajAni tathApi meghAdInAmatyugrazabdazravaNAdIni prajJAparAdhavyatirekAdapi bhavantIti pRthguktaani| nanu pUrvamuktam indriyArthAnAm ayogo'tiyogo mithyAyogazceti triviyo hetusaMgrahaH, iha tu zabdAdInAmatyugrAdInAM zravaNAdiratiyogo'tha sarvazo na ca zravaNAdi, atihInazabdAdizravaNAdi, tathA mithyAyogazceti catuvidho heturukta iti virudhyata cakrapANiH-karmaNaH phalasambandhiniyamamAha-- na hItyAdi / 'mahat' iti vizeSaNena kincita mahat karma prAyazcittabAdhanIyaphalaM dadAtyapi phalamiti drshyti| karmajAnAmacikitsatvamAha- kriyAnA ityaadi| tatkSayAditi krmkssyaat| karmakSayazca karmaphalopabhogAdeva bhavati // 36 // cakrapANiH- kramAgatamasAtmyendriyArthasaMyogaM vivRNoti- atyugretyAdi / sarvazo na ceti For Private and Personal Use Only
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH 1843 shaariirsthaanm| asaMsparzo'tisaMsparzo hInasaMsparza eva c| spRzyAnAM saMgraheNoktaH sparzanendriyabAdhakaH // yo bhUtaviSavAtAnAmakAlenAgatazca yH| snehazItoSNasaMsparzo mithyAyogaH sa ucyate // rUpANAM bhAvatAM dRSTivinazyati hi darzanAt / darzanAccAtisUkSmANAM sarvazazcApyadarzanAt // dviSTabhairavabIbhatsa-dUrAtikliSTa--darzanAt / tAmasAnAJca rUpANAM mithyAsaMyoga ucyate // atyAdAnamanAdAnamokasAtmAdibhizca yat / rasAnAM viSamAdAnamalpAdAnaJca dUSaNam // atimRdvatitIkSNAnAM gandhAnAmupasevanam / asevanaM sarvazazca ghrANendriyavinAzanam // iti cenn| pUrva yaduktaM "yogo mithyA na cAti ca" iti| na ca yogaH khalu dvividhaH sarvazo yogAbhAvo hInayogazca natro dvArthagrahaNAt / asaMsparzI hInasaMsparzazca sprshaayogH| atisUkSmadazanaM sarvazo'darzanazca rUpAyogaH / rasAnAmanAdAnamalpAdAnaJca rsaayogH| okasAtmyAdibhiryada viSamAdAnaM tdrsmithyaayogH| gandhAnAM sarvazo'sevanamatimRdusevanaJca gandhAyogaH, srvthogrshbdaashrvnnaat| spRzyAnAmiti spRzyatvenoktAnAM zAstre'bhyaGgotsAdanAdInAm / bhUtAH saviSakrimipizAcAdayaH / yo bhUtaviSavAtAnAM saMsparzaH, tathAkAlenAgataH snehazItoSNasaMsparzazceti yojnaa| tatrAkAle snehasaMsparzo yathA-ajIrNa kaphavRddhikAle abhyaGgasparza uSNe coSNasparzo'kAlenAgato jnyeyH| sarvazazcApyadarzana miti bhAsvatAM sUkSmANAJca sarvathAdarzanAt / atizliSTamiti netrprtyaasnnm| tAmasAnAM rUpANAJca darzanAt vinazyati dRSTiriti smbndhH| mithyAyogaH sa iti dviSTabhairavAdirUpaH / atisUkSmadarzanaJca mithyAyoga eva jnyeyH| okasAtmyA * kliSTatyatra zliSTeti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1844 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram pUtibhUtaviSadviSTA gandhA ye caapynaarttvaaH| tairgandhairghANasaMyogo mithyAyogaH sa ucyate // ityasAmyArthasaMyogastrividho doSakopaNaH / asAtmyamiti tadvidyAda yanna yAti sahAtmatAm // 37 // mithyAtihInayogebhyo yo vyAdhirupajAyate / zabdAdInAM sa vijJa yo vyAdhiraindriyako budhaiH // vedanAnAmazAtAnAm 7 ityete hetavaH smRtaaH| sukhaheturmataratvekaH samayogaH sudurlabhaH // 38 // atitIkSNAnAM gandhAnAM sevanamatiyogaH, pUtigandhAdisevanaM mithyAyoga iti / iti trividho'sAtmyArthasaMyogo dosskopnnH| yat tu sahAtmatAmAtmIbhAvaM na yAti tadasAtmyaM vidyAditi // 37 // gaGgAdharaH-eSa khalvasAtmyendriyArthayogajo vyAdhiH kiM zArIro mAnaso vetyata Aha-mithyetyAdi / zabdAdInAM mithyAyogAtiyogAyogahInayogebhyo yo vyAdhirjAyate sa aindriyakavyAdhiH zArIra ev| zarIraM hi cetanAdhiSThAnabhUtaM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakaM, na viha gautamoktaM ceSTendriyArthAzrayazarIraM vivakSitaM, tatra pRthagindriyArthayograhaNAt / / nanu jJAtavyA duHkhahenava iti yaduktaM tat kiM sukhaduHkhobhayarUpavedanAhetava ityata aah-vednaanaamityaadi| azAtAnAmasukhAnAM vedanAnAmityete hetavaH smRtAH dibhiriti viSamAdAnamiti smbndhH| okasAtmyAdivaiSamye rAzidoSavarjaprakRtyAdisaptakadoSA grhiitvyaaH| trividha iti ayogAtiyogamithyAyogarUpaH / asAtmyatvaM drshyti-asaatmymityaadi| saheti militaM shriirenn| AtmatAm avikRtarUpatAM na yAti / etena, yaDupayukta prAkRtarUpopaghAtakaM bhavati, tadasAtmyamiti / itthamasAtmyArthajasya vyAdherindriyadvAramUtatvendriyakatvaM drshynnaah-mithyetyaadi| hInayogeneha ayogo grAhyaH / endriyaka iti indriyadvArabhUtaH / dukharUpavedanAhetu prapaccya uktmupsNhrti-vednaanaamityaadi| asAtmyAnAmiti duHkhAnAm / atha sukharUpavedanAhetuH ka ityAha-sukhetyAdi / samayoga iti kAlabuddhIndriyArthAnAM samyagayogaH / sudurlabha iti kAlAdisamyagyogasya virahatvena sudula mtvaat| prAyo hi kAlAdInAM madhye * asAtmyAnAm iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1845 nendriyANi na caivArthAH sukhaduHkhasya hetvH| hetustu sukhaduHkhasya yogo dRssttshcturvidhH|| santIndriyANi santyarthA yogo na ca na cArita ruka / na sukhaM, kAraNaM tasmAda yoga eva caturvidhaH // 39 // nAtmendriyamanobuddhi-gocaraM kArma vA vinaa| sukhaM duHkhaM yathA yacca boddhavyaM tat tathocyate // 40 // na tu sukhAnAm / kaH punaH sukhaheturityata Aha-sukhahetu riti| ekaH sudurlabhaH kAlabuddhIndriyArthAnAM samayogaH sukhaheturmataH Arogyaheturiti yAvat // 38 // gaGgAdharaH-nanu kAlAdaya eva hetavaH kathaM teSAM yogA hetaba uktA ityata aah-nendriyaanniityaadi| sukhaduHkhasya hetavo nendriyANi na cAoM na ca kAlo na buddhiH / tarhi ke hetavaH ? tatrAha-sukhaduHkhasya hetustu caturvidho yogo dRSTaH / kasmAt ? sntiityaadi| yasmAdindriyANi santi santi cArthAsteSAM yogo na yadi bhavati ruk ca nAsti sukhaJca naasti| evaM kAlo'sti puruSo'sti yogo nAsti na cAsti rukana cAsti sukham / tathA buddhiH asti boddhavyaJcAsti yogo nAsti ruk ca sukhaJca nAstIti bodhyam / tasmAt catuvidha yoga eva sukhaduHkhasya kAraNamiti // 39 // gaGgAdharaH-nanu sukhaduHkhasyAnubhave kAraNamAtmendriyamanobuddhayo na kathaM sukhaduHkhasya henava ityata aah-naatmetyaadi| na khalvAtmAdigocaraM sukhaM anyatareNApyayogAdinA puruSaH smbdhyte| tena ca nityAturA eva puruSA bhavanti, 'anAturArogAnAmayAdi' svasthavyapadezaH puruSANAM kriyata iti bhAvaH // 37 // 38 // cakrapANiH-samprati samyagyogasyopAdeyatAM darzayitumayogAdInAM heyatAM darzayitu yogameva caturvidhaM kAraNatvena darzayannAha--nendriyANItyAdi / nanu kathamindriyArthayoH sukhaduHkhakAraNatvena upalabhyamAnayorapyakAraNatvamityAha- stiityaadi| yogo na ceti indriyArthayoH sambandho na ca, na sukhamiti cchedH| iAndrayArthayoryogAbhAve akAraNatvena, sati tu yoge kAraNatvena yoga evAnvayavyatirekAbhyAM kAraNamavadhAryata iti bhaavH| ayacca yoga indriyArthAvadhikRtya spssttsvenoktH| tena, prajJAkAlayorapi boddhvyH| etaccendriyamarthacAnupAdeyaM kRtvA caturvidhayogasya kAraNatvaM yogAnAmeva heyopAdeyatvena darzanArthaM kRtam // 39 // cakrapANiH-paramArthatastvAtmendriyamanobuddhayarthAdRSTAnyeva tathAyuktAni sukhaduHkhakAraNAnIti darzayannAha-nAtmetyAdi / gocara indriyaarthH| karma adRssttm| tatra AtmAnaM vinA noSNAdau For Private and Personal Use Only
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1846 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram sparzanendriyasaMsparzaH raparcA mAnasa eva ca / dvividhaH sukhaduHkhAnAM vedanAnAM pravartakaH // 41 // icchAdvaSAtmikA tRSNA sukhaduHkhAt pravartate / tRSNA ca sukhaduHkhAnAM kAraNaM punarucyate // duHkhaM vA kamma vinA bhavati arthaH sahAtmAdInAM kammaNi yoge sati hi yacca yathAsukhaM yacca yathAduHkhaM tat tathA boddhavyamucyate // 40 // gaGgAdharaH-nanu tat kamme kiM bhavati, tadAha-sparzanendriyetyAdi / sukhaduHkhAnAM vedanAnAM pravartako hi dvividhH| vAhyArthagrahaNe sparzanendriyasaMsparza ekaH prvrtkH| manobuddhArthagrahaNe mAnasaH sparza eva ca dvitIyaH // 41 // __gaGgAdharaH-evaM vedanAnAmapi pravartakalamasti, tdaah--icchetyaadi| icchA dvaSazcetyubhayAtmikA tRSNA sukhaduHkhAta pravartata iti tRSNApravartikA vedanA, punastRSNA ca sukhaduHkhAnAM kAraNaM prvrtikocyte| iti parasparaM kAraNaM sukhaduHkha bhvtH| indriyAdInAJca sukhaduHkhakAraNatvaM spssttmev| karmApi ca zubhaM sukhakAraNam, azubhaJca duHkhakAraNam / yadyAtmAdaya eva kAraNam, tat kimarthaM kAlAdyayogAtiyogAdaya ihocyanta ityAha --ythetyaadi| yada boddhavyaM sukhaduHkhaM yathA bovyaM kAryavazAt bhavati, tathaivocyate nAnyathA, sAtmyAsAtmyendriyArthajandAvena sukhaduHkhe pratIyamAne cikitsAyAmupayukta bhavataH, naasmaadijnytven| AtmAdijanyatveneha sukhaduHkhe abhidhIyete, na hyAtmAdayo sukhaduHkhahetutayA pratipadyante, kinsvasAtmyendriyArthayogAdaya eva duHkhahetavastyajyante, sukhahetavaH sAtmyendriyArthayogAdayastUpAdIyante iti bhAvaH // 40 // cakrapANiH-idAnIM sakalakAraNavyApaka yogaM putpAdayitumaindriyakaM mAnasasparza darzayitumAha---sparzanendriyasaMsparza iti| arthanendriyANAM sambandhaH sparzanendriyakRto bhavati, cakSurAdInyapi spRSTamevAthai janayanti, yadi hyaspRSTameva cakSuH zrotraM ghrANaM vA vetti, tadA vidUramapi gRhIyAt na ca gRhnnaati| tasmAt spRSTatvamindriyANAM pratipadyate, mAnasastu sparzazcintyAdinA arthena samaM sUkSmo'styeva / yena manaH kiJcideva cintayati, na sbm| sena, yanmanasA spRzyate, tadeva mano gRhNAtIti sthitiH // 41 // cakrapANiH sukha duHkhotpttikrmmaah-icchetyaadi| sukhAdicchArUpA tRSNA, duHkhAcca dvaSarUpA tRSNA prvrtte| iyotpannatRSNA Ipsite'rthe pravartayantI dviSTa ca nivartayantI, pravRtti For Private and Personal Use Only
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1847 upAdatte hi sA bhAvAn vedanAzrayasaMjJakAn / spRzyate nAnupAdAno nAspRSTo vetti vednaaH|| 42 // vedanAnAmadhiSThAnaM mano dehazca sendriyH| kezalomanakhAgrAnna-maladravaguNaivinA // 43 // vIjAGka rvt| kasmAdevaM tathAha-upAdatta ityaadi| hi yasmAt sA khalvicchAva pAtmikA tRSNA vedanAzrayasaMzakAn bhAvAn zarIramanAMsi upAdatte, tasmAt sukhaduHkhAnAM vedanAnAM kAraNaM tRSNA / nanu ca tRSNA vedanAzrayasaMzakAn bhAvAnupAdatte na tu vednaanaashryaan| sparzanendriyeNa saMspazoM mAnasasparzazca sukhaduHkhAtmakavedanApravattekaH kezAdicchedanAdito na kutaH sukhaduHkhAnubhavaH syAdityata Aha -spRzyata ityaadi| sparzanendriyeNa zarIrasthena manasA cAnupAdAnastRSNAnupAdAnako bhAvo na spRshyte| sparzanendriyeNAspRSTazca bhAvo na sukhaduHkhAtmikA vedanA vetti // 42 // gaGgAdharaH-tahi vedanAzrayasaMzakA vedanAnAmadhiSThAnAni ke bhAvAratRSNayA tUpAdattA ityata Aha-vedanAnAmityAdi / manaH sendriyazca deho vedanAnAM sukhaduHkhAnAmadhiSThAnamAzraya iti| kimadhiSThAnamucyate iti praznasyottaram / nanu sendriyo dehazcedavedanAzrayaH kathaM kezAdicchedanAdiSu na sukhaduHkhasaMvedanaM syAdityata Aha -sendriyo deha iti| kezalomanakhAgrANi tathAnnamaladravANAM viNmUtrANAM guNairvinA dehsNjnyH| na hi kezAdistRSNopAdAnaM, tRSNopAdAnantu sparzanendriyaM manazca, kezAdivyatirikta dehaM sendriyaM spRzati na kezAdIna spRshti| tasmAt kezAdayo na vedanAM vidanti kezAdivyatirikto dehaH sendriyo vedanAM vetIti / gautamenApyevamuktam / ApanakhAt ityAdi // 43 // nivRttiviSayasya sukhaduHkhahetutAmapekSya sukhaduHkhe janayatIti vaakyaarthH| yathoktatRSNAyAH sukhaduHkhahetutvaM darzayannAha-upAdatte hiityaadi| vedanAzrayasaMjJakAniti vedanAkAraNatvenoktAna kAlAdyayogAdirUpAn / atha tRSNA cet sukhaduHkhakAraNam, tat kimindriyArthenApareNa kAraNenetyAhaspRzyata ityaadi| anupAdAna iti avidyamAnArtharUpe sparzakAraNe, artha vinA nArthasya sparzA bhavati / atha na bhavatya sparzastataH kimityAha-'nAspRSTo vetti vedanAH' iti / arthasparzazUnyaH san na sukhaduHkhe anutpannatvAdeba vettItyarthaH // 42 // cakrapANiH-vedanAnAM kimdhisstthaanmitysyottrmaah-vednaanaamityaadi| dehaH sendriya ityanena nirindriyo deho kezalomAdiko nirstH| tadeva spaSTArthe vivRNoti-kezetyAdi / For Private and Personal Use Only
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1848 crk-sNhitaa| [katidhApuruSIyaM zArIram yoge mokSe ca sarvAsAM vedanAnAmavartanam / . mokSo nivRttiniHzeSA yogo mokSapravartakaH // Atmendriyamano'rthAnAM sannikarSAt prvrttte| sukhaM duHkhamanArambhAdAtmasthe manasi sthire // nivarttate tadubhayaM vazitvaJcopajAyate / sazarIrasya yogajJAstaM yogamRSayo viduH // 44 // gaGgAdharaH-atha yadi sukhaduHkhAtmikA vedanA tarhi kAlabuddhIndriyAthAnAM trividhayogAt duHkhapravRttistacikitsayA dhAtuvaiSamyanivRttau tajaduHkha nivRttiH sukhasya prattiH, pravRttasya ca sukhasya kAlabuddhIndriyArthasamayogAddhAtusAmyasthitistajjamukhasya ca sthitiriti sukhAtmikA vedanA tu duHkhAnubandhA na cikitsayA nivrttte| ityAzaGkA prAgagniveza uvAca-ka caitA vedanAH sarvA nivRttiM yAntyazeSata iti| sarvAH sukhaduHkhAtmikA vedanAH ka ca cikitsAyAmazeSato nivRttiM yaantiiti| tatrottaramAha-yoge mokSe cetyAdi / sarvAsAM sukhaduHkhAtmikAnAM vedanAnAmazeSato'varttanaM nivRttiyoge bhavati mokSe ca bhvti| kaH punarmokSo yogazcetyata Aha--mokSo nivRttiniHzeSeti / niHzeSA nivRttiH sukhaduHkhAtmikAyA vedanAyA mokSastasya mokSasya pravartako yoga iti| kathamiti ? aatmetyaadi| AtmAdisannikarSAt sukhaM pravarttate duHkhshc| samyak sannikarSAt sukhamasamyaksannikarSAt duHkhaM pravartate / tatrAtmasthe sthire manasi satyanArambhAvAcA zarIreNa manasA ca pravRtterabhAvAt tadubhayaM sukhazca duHkhazca nivarttate yogasiddhasya sazarIrasya jIvavataH puruSasya vazikhaJcopajAyate / vazI hi sa yazcetaH samAdhatte yazca sarca nirasyati, na tu sa vazI yaH karma kRkhA tatphala svayaM bhuGkte / taM yogakSA RSayo yogaM viduriti kiMvA, indriyANyapi prAdhAnyakhyApanArthaM pRthaga vedanAzrayatvena sendriygrhnnenocynte| vedanAyA dehendriyagatatvaM tadAdhAratvena prtiiymaantvaajjnyeym| dravaM mUtram / guNAH zabdAdayaH / zarIragatA ete hi kezAdayo na vedanAdhArA ityanubhava eva pramANam / yA tu mUtrapurISagatA vedanA grahaNImUtrakRcchrAdau vaktavyA, sA mUtrapurISAdhArazarIrapradezasyaiva bodhyA // 43 // cakrapANiH-kva caitA vedanAH sarvA ityasyottaram yoga ityaadi| yogaH "anArambhAda" ityAdigranthe vakSyamANaH / mokSo'tyantazarIrocchedaH / niHzeSeti na punarbhavati, etena yogena nivRttA For Private and Personal Use Only
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 'ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1846 pAtaJjale darzane yogazAsane coktH| yogshcittvRttinirodhH| tadA draSTuH khruupe'vsthaanm| vRttayaH paJcatayyaH klissttaaklissttaaH| prmaann-vipryy-viklpnidraa-smRtyH| pratyakSAnumAnAgamAH pramANAni / viparyayo mithyaashaanmtdruupprtisstthm| zabdajJAnAnupAtI vastuzUnyo viklpH| abhAvapratyayAlambanA vRttinidraa| anubhUtaviSayAsampramoSaH smRtiriti vRttyH| abhyAsavairAgyAbhyAM tnirodhH| tatra sthitau ytno'bhyaasH| sa tu dIrghakAlanairantaryasatkArAsevito dRddhbhuumiH| dRSTAnuzravikaviSayavitRSNasya vazIkArasaMjJA vairAgyam / tat paraM puruSakhyAteguNavaitRSaNyamiti / mUtrANyetAni vedavyAsena vyAkhyAtAni / tad ythaa| yogaH samAdhiH, sa ca sArvabhaumazcittasya dharmaH / kSipraM mUDhaM vikSiptamekAgraM nirUhamiti cittabhUmayaH / tatra vikSipte cetasi vikSepopasarjanIbhUtaH samAdhina yogapakSe vttte| yastvekAgre manasi sadbhUtamartha pradyotayati kSiNoti ca klezAn kammebandhanAni ca zlathayati nirodhamabhimukhaM karoti sa sampradAto yoga ityaakhyaayte| sa ca tarkAnugato vicArAnugata AnandAnugataH asmitAnugataH ityupariSTAt pravedayiSyAmaH / sarvavRttinirodhe khasamprazAtaH samAdhistasya lakSaNAbhidhitsayedaM sUtraM pravatta / / yAgazcittattinirodhaH / 1 / iti / sarvazabdAgrahaNAt samprajJAto'pi yoga aakhyaayte| cittaM hi prakhyApattisthitizIlakhAt trigunnm| prakhyArUpaM hi cittasattvaM rajastamobhyAM saMsRSTamaizvaryaviSayopagaM bhvti| tadeva tamasAnuviddhamadhAjJAnAvairAgyAnezvopagaM bhvti| tadeva prakSINamohAvaraNaM sarcataH pradyotamAnamanuviddhaM rajomAtrayA dharmajJAnavairAgyaizvaryopagaM bhavati / tadeva tamo'nuviddharajolezamalApetaM svarUpapratiSThaM sattvapuruSAnyatAkhyAtimAtraM dharmameghadhyAnopagaM bhavati tat paraM prakhyAnamityAcakSate dhyaayinH| citizaktirapariNAminyapratisaMkramA dazitaviSayA zuddhA cAnantA ca sattvaguNAdhikA ceyam / ato viparItA vivekakhyAtirityatastasyAM viraktaM cittaM tAmapi khyAti niruddhi / tadavastha saMskAropagaM bhavati / sa nivAjaH samAdhiH / na ca tatra kiJcit samprajJAyate itysmprjnyaatH| dvividhaH sa yogazcittattinirodha iti / tadavasthaM cetasi viSayAbhAvAt svarUpa ityaaropitm| buddhibodhAtmA puruSaH kiMsvabhAva iti / / tadA draSTuH svarUpe'vasthAnam |raa svarUpapratiSThA tadAnIM citinivRttA vedanA bhavatIti sUcayati / mokSapravartaka iti mokSakAraNam / kiMvA, 'yogamokSau nivartakau' iti pAThaH, tadA, asmin pakSe yadyapi yogamokSayovadanAnivatrtakatvaM 'yoge mokSa ca' ityAdinA For Private and Personal Use Only
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1850 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram zaktiryathA kaivalye ; vyutthAnacitte tu sati tathApi bhavatI na tthaa|| kathaM tarhi ? darzitaviSayavAda / vRttisArUpyamitaratra / 3 / vyutthAne yAzcittavRttayastadviziSTavRttiH purussH| tathA ca sUtram / ekameva darzanaM khyAtireva darzanamiti / cittam ayaskAntamaNikalpaM sannidhimAtropakAridRzyakhena svaM bhavati puruSasya svaaminH| tasmAccittavRttinirodhe puruSasyAnAdisambandho hetuH| tAH punarniroddhavyA bahuve sati cittasya / / vRttayaH paJcatayyaH kliSTAkliSTAH / 4 / klezahetukAH kAzayapacaye kSetrIbhUtAH kliSTAH ; guNavikAravirodhinya akliSTAH kliSTapravAhapatitA apyklissttaaH| kliSTacchidreSu apyakliSTA bhavanti / akliSTacchidreSu kliSTA apyakliSTA iti / tathAjAtIyakasaMskArA ttibhireva kriyante, saMskAraizca vRttaya iti| evaM vRttisNskaarckrmnishmaavrttte| tadevambhUtaM cittamavasitAdhikAramAtmakalpena vyavatiSThate pralayaM vA gacchatIti / tAH kliSTAzcAkliSTAzca paJcadhA vRttayaH / / pramANa-viparyayavikalpa-nidrA-smRtayaH / 5 / tatra / pratyakSAnumAnAgamAH pramANAni / 6 / indriyapraNAlikayA cittasya vAdyavastUparAgAt tadviSayA sAmAnyavizeSAtmano'thasya vizeSAvadhAraNapradhAnA dRttiH pratyakSaM prmaannm| phalamaviziSTaH paurusseyshcittvRttinirodhH| samprati saMvedI puruSa ityuprissttaaduppaadyissyaamH| anumeyasya tulyajAtIyeSvanutto bhinnajAtIyebhyo vyAvRttaH sambandho yastadvipayA sAmAnyavizeSAvadhAraNapradhAnA tiranumAnam / yathA dezAntaramAptagatimaJcandratArakaM caitravat / vindhyshcaapraaptrgtiH| Apte na dRSTo'numito vAthaH paratra svabodhasaMkrAntatayA shbdenopdishyte| zabdAt tadarthaviSayA vRttiHzroturAgamaH zabdArtho na vaktane draSTuranumitArthaH sa AgamaH plAte, mUlavaktari tadRSTAnumitArtha nirviplavaH syAt / / viparyayo mithyAjJAnamatapapratiSTham / 7 / sa vA kasmAnna pramANam ? yataH pramANena bAdhyate, bhUtArthaviSayakhAt pramANasya ; tatra pramANena bAdhanam apramANasya dRSTam / tad yathA-dvicandradarzanaM sadviSayeNaikacandradarzanena baadhyte| so'yaM paJcavidho bhavatyavidyA'smitArAgadveSAbhinivezAH paJca lezA iti / eta eva svasaMzAbhistamo moho mahAmohastAmisro'ndhatAmisra iti / ete cittamalaprasaGgenAbhidhIyante / 0 / zabdajJAnAnupAtI vastuzUnyo vikalpaH / 8 / sa na pramANopArohI viparyayopArohI ca ; vastuzUnyave'pi zabdajJAnamAhAtmyanibandhano vyavahAro dRshyte| tada yathA-caitanyaM puruSasya svarUpamiti / yadA citiH zlokArddhana uktam, tathApi yogamokSayoriha kattaM tayA vedanAnivRttiM darzayati, iti na paunaruktayam / yathA yogo vedanAnivarttako bhavati, yazca yogstmaah-aatmetyaadi| anArambhAditi For Private and Personal Use Only
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH! zArIrasthAnam / 1851 eva puruSastadA kimatra kevalo vypdishyte| bhavati ca vyapadezattiH / tathA pratiSiddhavastudharmA niSkriyaH purussstisstthti| bAlyaH sthAsyati sthita iti gatinivRttau dhAkharthamAtraM gmyte| tathA'nutpattidharmA puruSa iti utpattidharmasyAbhAvamAtraM gamyate, na puruSAnvayI dhammaH, tasmAdvikalpitaH sa dhammastena cAsti vyavahAra iti / 0 / abhAvapratyayAlambanA vRttinidraa|9| sA ca samprabodhe pratyavamarzaH pratyayavizeSaH / katham ? sukhamahamaskhApsaM prasannaM me manaH prajJA me vizAradIkaroti, duHkhamahamaskhApsaM zrAntaM me mano bhramatyanavasthitam / gAr3e mUDho'hamaskhApsaM gurUNi me gAtrANi klAntaJca cittamalasaM mathitamiva tisstthtiiti| sa khalvayaM prabuddhasya pratyavamazo na syAt / asati pratyayAnubhave tadAzritAH smRtayazca tadviSayA na syustasmAt pratyayavizeSo nidrA, sA ca samAdhAvitarapratyayavanniroddhavyeti / 0 / anubhUtaviSayAsampramoSaH smRtiH / 10 / kiM prtyysyaahosvidvissysyeti| Atmoparaktapratyayo grAhyagrahaNobhayAkAranirbhAsastathAjAtIyakaM saMskAramArabhate / sa saMskAraH svavyaJjakAJjanastadAkArAmeva grAhyagrahaNobhayAtmikAM smRtiM jnyti| tatra grahaNAkArapUrvA buddhiH grAhyAkArapUrvA smRtiH sA ca dvayI bhavati-bhAvitasmattevyA cAbhAvitasmatavyA ca ; svapne bhAvitasmartavyA, jAgaritasamaye khabhAvitasmarttavyeti / sarvAH smRtayaH pramANaviparyAya vikalpanidrAsmRtInAmanubhavAt smbhvnti| sarvAzcaitA vRttayaH sukhaduHkhamohAtmikAH; sukhaduHkhamohAzca klezeSu vyaakhyeyaaH| sukhAnuzayI rAgaH, duHkhAnuzayI dveSaH, mohaH punrvidaati| enAH sarvA vRttayo niroddhvyaaH| AsAM nirodhe samprajJAto vA samAdhirbhavati, asamprajJAto veti / 0 / athAsAM nirodhe ka upaayH| abhyAsavairAgyAbhyAM tanirodhaH / 11 / cittanadI nAma ubhytovaahinii| vahati kalyANAya vahati paapaay| yA tu kaivalyaprAgabhavA vivekaviSayanimnA sA klyaannvhaa| saMsArapAgabhavA avivekaviSayanimnA paapvhaa| tatra vairAgyeNa viSayasrotaH khiliikriyte| vivekadarzanAbhyAsena vivekasrota udghATyate iti ubhyaadhiinshcittvRttinirodhH| / tatra sthitau yatno'bhyAsaH / 12 / cittasyAttikasya prazAntavAhitA sthitiH tadarthaH prayatno vIryamutpipAdayiSayA tatsAdhanAnuSThAnamabhyAsaH / / sa tu dIrghakAlanairantaryasatkArAsevito dRr3habhUmiH / 13 / dIrghakAlAsevitaH tapasA brahmaviSayopAdAnArthe mnso'nvsthaanaat| Atmasthe manasIti viSaye nivRtte kevlaatmjnyaansthe| sthira ityacale AtmajJAnaprasakta eveti yaavt| tadubhayamiti sukhaduHkham / yogadharmAntara For Private and Personal Use Only
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1852 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram Avezazcetaso jJAnamarthAnAM chandataH kriyaa| dRSTiH zrotraM smRtiH kAntiriSTatazcApyadarzanam // cayyaNa vidyayA zraddhayA ca sampAditaH satkArAkhyo dRddhbhuumirbhvti| vyutthAnasaMskAreNa drAgityevAnabhibhUtaviSaya ityarthaH / 0 / dRSTAnuzravikaviSayavitRSNasya vazIkArasaMzA vairAgyam / 14 / striyo'nnapAnamaizvayyemiti dRSTaviSaye vitRSNasya svargAdiprakRtilayakhapApneH, Anuzravika viSaye vitRSNasya divyAdivyaviSayasamprayoge'pi cittasya viSayadoSadarzinaH prasaGkhyAnabalAdanalpabhogAtmikA heyopAdAnazUnyA vazIkArasaMjJA vairAgyam / 0 / tat paraM puruSakhyAteguNavaitRSNyam / 15 / dRSTAnuzravikaviSayadoSadarzI viraktaH puruSadazenAbhyAsAt tcchuddhiH| prAg vivekacyAyinastadabuddhiguNebhyo vyaktAvyaktadharmabhyo virakta iti dvayaM vairaagym| tatra yaduttaraM yajJAnaprasAdhanamAtraM yasyodaye pratyuditakhyAtirevaM manyate prAptaM prApaNIyaM kSINAH kSetavyAH klezAzchinnaH zliSTapA bhavasaMkramo yasya avicchedAt janitA mriyate mukhApi jAyate / yasyaiva parA kASThA vairAgyaM tasyaivAntarIyakaM kaivlymiti| athopAyadvayena niruddhacittavRtteH kathamucyate samprajJAtaH samAdhiriti / 0 / vitakevicArAnandAsmitArUpAnugamAt samprajJAtaH / 16 / vitakazcittasyAlambane sthUla AbhogaH, sUkSmo vicAraH, Ananda AhAdaH ekAtmikA saMvit asmitaa| iti rUpacatuSTayAnugamAt caturvidhaH smaadhiH| tatra prathamaH savitakaH samAdhiH, dvitIyo vitakiNaH savicAraH, tRtIyo vicAravitarkiNaH sAnandaH, caturthastadvitake vicArAnandino'smitAmAtra iti| sance ete sAlambanAH samAdhayaH smprjnyaataakhyaaH| atha asamprazAtasamAdhiH kimupAyaH kiMsvabhAvo veti / 0 / virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskAravizeSo'nyaH / 17 / sarvavRttipratyastasamaye saMskAravizeSo nirodhazcittasya smaadhirsmprjnyaatH| tasya paraM vairaagymupaayH| sAlambano'bhyAsastatasAdhanAya na kalpyata iti virAmapratyayo nirvastuka aalmbniikriyte| sAthazUnyastadabhyAsapUrNa cittaM nirAlambanamabhAvaprAptamiva bhavatItyeSa nirbIjaH samAdhirasamprajJAtaH iti // 44 // gaGgAdharaH-nanu vazikhameva kiM yogasamAdhito jAyate na khanyadityata aahsmpraaptimaah-vshitvmityaadi| vazitvaM vakSyamANamaSTavidhamaizvaryabalam / 'sazarIrasya' itipadena zarIreNa sahaiva vazitvaM bhavatIti darzayati // 44 // cakrapANiH-Aveza ityaadi| zrAvezaH prpurprveshH| cetaso jJAnamiti paracittazAnam / For Private and Personal Use Only
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1853 ityaSTavidhamAkhyAtaM yoginAM blmaishvrm| zuddhasattvasamAdhAnAt tat sarvamupajAyate // 45 // aaveshshcetyaadi| zuddhasattvasamAdhAnAt rajastamobhyAM vinirmuktamanaHsamAdhAnAt tadAvezAdikaM smupjaayte| tad ythaa| zuddhamanaHsamAdhAnena svAthandriyArthagrahaNAnivRttasya manasa Atmani sthirarUpeNAvasthitau vyAdhistyAnasaMzaya-pramAdAlasya-virati-bhrAntidarzanAlabdhabhUmikakhAnavasthitakhAnAM cittasya vikSepANAmantarAyANAmabhAvAt pratyagAtmAdhigamAcca cetasa AvezAdyaSTa. vidhaM yoginAmaizvaramIzvarabhAvAdhigame balaM bhavati / yoginAM hi trayoviMzatiH siddhayaH ; paJca kSudrasiddhayaH, daza guNapradhAnAH siddhayaH, aSTo brahmapradhAnAH siddhyH| trikAlajJakhamadvandvaM prcittaadybhijnytaa| anArkAmbuviSAdInAM stmbhshvaapypraajyH| iti paJca kSudrAH siddhyH| asmin dehe'narmivattvaM * dUrazravaNadarzanaM manojavitvaM kAmarUpaM parakAyapravezaH svecchAmRtyurdevakrIDAnu dazenaM yathAsaGkalpa siddhiraashaasiddhirvyaahtgtiH| iti daza guNapradhAnAH siddhyH| aNimA mahimA laghimA prAptiH prAkAmyamIzitvaM vazitvaM kAmAvazAyitA c| ityaSTau brahmapradhAnAH siddhyH| tAsAM sAdhAraNakAyyevenedamaSTavidhamaizvaraM balaM yoginaamuktm| Avezazcetasa iti samAdhidiviSaH savIjo nirbiijshc| tatra vakSyamANaiH satAmupAsanAdibhiH zuddha manasi manasaH parazarIrAvezAdikArI samAdhiH sviijH| tad ythaa| bandhakAraNazaithilyAt pracArasaMvedanAca cittasya prshriiraaveshH| lolIbhUtasya manaso'pratiSThitasya zarIre kaziyavazAdabandhaH pratiSThA / tasya kammeNo bandhakAraNasya zaithilyaM smaadhiblaadbhvti| pracArasaMvedanazca citrasya samAdhijameva / kammabandhakSayAt svacittasya pracArasaMvedanAca yogI cittaM svazarIrAniSkRSya zarIrAntareSu nikssipti| nikSipta cittaJcendriyANyanupatanti yathA madhukararAjaM makSikA utpatantamanUtpatanti nivizyamAnamanuvizante tathendriyANi para zarIrAveze cittamanuvidhIyante iti / __ arthAnAM jJAnamiti / pAtaJjale / pravRttyAlokanyAsAt sUkSmavyavahitaviprakRSTajJAnam / bhuvanazAnaM mUthya saMyamAt / candre tArAvyUhazAnam / dhruve tadgatijJAnam / arthAnAM chandataH kriyeti arthAnAM chandataH krnnm| dRSTiratIndriyadarzanam / shrotrmtiindriyshrvnnm| smRtiH sarvabhAvatattvasmaraNam, kAntiramAnuSI kaantiH| iSTataJcApyadarzanamiti For Private and Personal Use Only
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1854 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram nAbhicakre kAyavyUhajJAnam / hRdaye cittasaM vit| iti| vyaasbhaassynycaissaam|jyotissmtii pravRttiruktA, manasaH tasyA ya AlokastaM yogI nyasya sUkSme vyavahite viprakRSTe vA'rthe'rthamadhigacchati / sUrye saMyamAt bhuvanajJAnam / mUryamaNDalasthAH sapta lokAH, tatra meroH udIcIprabhRti merupRSThaM yAvadityeSa bhuulokH| merupRSThAdArabhya dhvAt grhnksstrtaaraavicitro'ntriiksslokH| tatparaM skhalaukaH pazcavidhaH / mAhendrastRtIyazcaturthaH prAjApatyo mahalokastrividho brahmaloko janatapaHsatyabhedAt / candre tArAvyUhajJAnam / candre saMyamaM kRtA tArAvyUha vijaaniite| dhra ve tdgtijnyaanm| dhruve saMyamaM kRkhA tAsAM tArANAM gatiM vijAnIyAt / nAbhicakre saMyamaM kRlA kAyavyUha vijAnIyAt / hRdaye cittasaMvit / yadidamasmin brahmapure daharaM puNDarIkaM vezma tatra vijnyaanm| tasmin saMyamAJcittasaMvit ityaadi| chandataH kriyaa| svecchayA kammaikaraNaM bhavati / yathA paatnyjle| kAyAkAzayoH sambandhasaMyamAt lghutuulsmaaptteshcaakaashgmnm| yatra kAyastatrAkAzaM tasyAvakAzadAnAta kaaysy| tena sambandhaH praaptiH| tatra kRtasaMyamo jilA tatsambandhaM laghutUlAdiSu A paramANubhyaH samApatti labdhvA jitasambandho laghule ghukhAcca jale pAdAbhyAM vihrti| tatastUNenAbhitantumAtre vihatya razmiSu vihrti| tato yatheSTamAkAze gatirasya bhvti| ityevamAdisvecchayA gamanAdikriyAzaktiH / dRSTidivyacakSurbhavati / mUrddhajyotiSi siddhdrshnm| ziraHkapAle cchidraM prabhAsvaraM jyotistatra saMyamAt siddhAnAM dyAvApRthivyorantarAlacarANAM darzanam / ityaadi| shrotrmiti| divyaM zrotraM bhvti| zrotrAkAzayo randhrasaMyamAd divyaM zrotram / sarvazrotrANAmAkAzaH pratiSThA srvshbdaanaanyc| taduktam / tulyadezazravaNAnAmekadezazrutikhaM sarveSAM bhavatIti ; taccaitadAkAzasya linggm| anAvaraNaJcoktam / tathAmUrtasyAnAvaraNadarzanAda vibhukhamapi prakhyAtamAkAzasya / zabdaguNAnumitaM zrotraM, badhirAvadhirayorekaH zabdaM na gRhNAti aparo gRhNAti tasmAt zrotrameva zabdaviSayaM, zrotrAkAzayoH sambandhe kRtasaMyamasya yogino divyaM zrotraM pravartate iti| smRtiriti / vakSyate khatraiva-vakSyante kAraNAnyaSTo ityaadinaa| kAntiravAntaramaNimAdiprAdurbhAvaH kAyasampattaddhanibhighAtazca / rUpalAvaNyavajrasaMhananakhAdiH kAyasampaditi kAntirbhavati / iSTatazcApyadazanam yadecchati tadA darzanayogya eva na dRzyate, yadA cecchati tadA dRshyte| kiMvA Avezazcetasa iti paracetasaH pravezaH, jJAnamiti sarvamatItAnAgatAdijJAnam / zeSaM puurvvt| aizvaramiti For Private and Personal Use Only
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1855 mokSo rajastamo'bhAvAt balavatkarmasaMkSayAt / viyogaH karmasaMyogaiH apunarbhava ucyate // 46 // satAmupAsanaM samyagasatAM parivarjanam / vratacopavAsazca niyamAzca pRthagvidhAH // dhAraNaM dharmazAstrANAM vijJAnaM vijane ratiH / viSayeSvaratirmode vyavasAyaH parA dhatiH // iti| svecchayAntardhAnaM bhavati / paatnyjle| kAyarUpasaMyamAt tadgrAhyazaktistambhe ckssuHprkaashaasmpryoge'ntrdaanm| kAyarUpasaMyamAt rUpasya grAhyazakti pratibadhnAti, grAhyazaktistambhe sati cakSuHprakAzAsamprayoge'ntardvAnamutpadyate yoginH| etena zabdAdyanta namuktaM gheditavyamiti / ityaSTavidhamaizvaraM valaM yoginAM zuddhasatvasamAdhitaH tat sarvamupajAyata iti // 45 // gaGgAdharaH-- nanu yogo mokSapravartaka ityuktaM yat, tatra mokSaH kIdRza ityata Aha-mokSa ityaadi| rajastamo'bhAvAt tato balavakarmaNAM dharmAdharmANAzca saMkSayAt / tathA karmaNAM nityanaimittikakAmyAnAM saMyogairviyogo mokSo'punarbhava ucyate // 46 // gaGgAdharaH .. nanvevaM mokSasya pravartake yoge smRtim jAyate sA kathaM vijJAyata ityata Aha snaamupaasnmityaadi| vratacayyo cAndrAyaNAdivratAcaraNam / upavAsaH, vaahaadiniymaat| niyamAzca dazavidhAH pRthak / dharmazAstrANAM dhaarnnmbhyaasH| vijJAnaM pramANena prmaajnyaanm| vijane nijane sthAne sthitau rtiH| viSayeSu rtybhaavH| mokSe vyvsaayH| mokSasAdhanakarmasu yogaprabhAvATupAttaizvarya kRtm| zuddhasattvasamAdhAnAditi nIrajastamaskasya manasa Atmani samyagAdhAnAt // 41 // cakrapANi:-atha kathaM mokSo bhavati, kazcetyAha-mokSa ityAdi / balavatkarmasaMkSayAditi avazyabhoktavyaphalasya kamrmaNaH kSayAt / sarvasaMyogairiti sarvairAtmasambandhibhiH zarIrabuddhapahaGkArAdibhiH ; na punaH zarIrAdisambandho bhavatItyapunarbhavaH // 46 // ckrpaanniH---prstaavaanmokssopaaymaah-staamityaadi| parA tiriti calitamanoniyamanam / * sarcasaMyogairiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1856 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram karmaNAmasamArambhaH kRtAnAJca parikSayaH / ne kamyamanahaGkAraH saMyoge bhayadarzanam // manobuddhisamAdhAnamarthatattvaparIkSaNam / tattvaM smRteruSasthAnAt sarvametat prvrttte|| pravattanam / parA dhRtirdhaya'miti / kammaNAM nityanaimittikakAmyAnAM svabhAvAt anArambhaH, kRtAnAJca kammeNAM phalakSayAt kssyH| naiSkramyaM gRhAzramAniSkramaNam / anahaGkAro gvtyaagH| lokAnAM saMyoga saGgama bhayamiva dRzyate iti / manobuddhisamAdhAnam manaHsamAdhAnaM baddhazca samAdhAnaM smaadhiH| uktaM paatnyjle| dezavandhazcittasya dhaarnnaa| tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam / tadevArthamAtranirbhAsaM svarUpazUnyamiva smaadhiH| trayamekatra sNymH| iti vyAkhyAtAni vedavyAsenaitAni / yatra nAbhicakre hRdayapuNDarIke mUrddhajyotiSi nAsAgre jihvAgre ityevamAdiSu dezeSu vAho vA vipaye cittasya vRttimAtreNa vandha iva vandho dhaarnnaa| tatra pratyayakatAnatA dhyaanm| tasmiMzca deze dhyeyAlambanasya pratyayasyakatAnatA sAdRzyapravAhaH pratyayAntareNAparAmRSTo dhyAnam / tadevArthamAtranibhAsaM svarUpazUnyamiva samAdhiH / dhyAnameva dhyeyAkAranirbhAsaM pratyayAtmakena svarUpeNa zUnyamiva yadA bhavati dhyeyasvabhAvAvezAt tadA samAdhiH ityucyte| trayamekatra saMyamaH / ( tadetaddhAraNAdhyAnasamAdhi ) ekaviSayANi trINi sAdhanAni saMyama ityucyte| sadasya trayasya tAntrikI paribhASA saMyama iti / arthatattvaparIkSaNam / arthAnAM vastUnAM tattvena yAthArthyena parIkSAsAmarthyam / tattvaM sarvatra yAthArthyamityetat satAmupasanAdyetadantaM sarva smRtarupasthAnAdapasthityAH pravartate na khekaikamAtraM karmaNAm asamArambha iti anAgatadharmAdharmasAdhanAnAmakaraNam / kRtAnAJca parikSaya iti janmAntaraiH kRtAnAM kammaNAM phalopabhogAt parikSayaH / naiSkramyaM saMsAraniSkramaNecchA / anahaGkAra iti mmedmhmsmiityaadibuddhivrjnm| saMyoga iti aatmshriiraadisNyoge| manobuddhisamAdhAnamiti manobuddha ghorAtmani smaadhaanm| sarvametaditi "karmaNAmasamArambhaH" ityaadudhktm| tattvasmRtiH AtmAdInAM yathAmUtAnusmaraNam, sA ca AtmA zarIrAdhapakAryyaH zarIrAdayazca tadadhInamAvA For Private and Personal Use Only
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1857 skRtiH satsevanAdAzca dhRtyntairuplbhyte| smRtyA svabhAvaM bhAvAnAM smaran duHkhAt pramucyate // 47 // vakSyante kAraNA yaSTau smRtiyaajaayte| nimittaka grahaNAt sAzyAt saviryayAt // prvrtte| tahi smRteH upasthiti kairvijJAyate ityana Aha-smRtirityAdi / satsevanAdidhRtyantai liGgaiH smRtirasyopasthitopalabhyate / kamnaiNAmanArambhAdIni smRtyupasthitaliGgAnyapi nopalabdhaye prbhvntyekaanten| durAtmanAM karmatyAgAt / kRtakammesaMkSayastu prokssH| krodhAdinApi gRhAniSkAmanti / anahaGkAraH svAbhAvikaca dRshyte| lokasamavAya 'nakajaH svabhAvAnna shyte| manobuddhisamAdhAnamatIndriyavAdajJa yam / arthatattvaparIkSaNazca vidvdbhidRshyte| bahubhidhAmnistattvaM sevyata iti tasmAddhanyantai rityuktam / evaM smRtyA yogI bhAvAnAM svabhAvaM kharUpaM smaran duHkhAt sukhaduHkhobhayAtmakaduHkhAjanmanaH prAcyatana bhArata // 47 // gaGgAvaraH-nanu kutaH smRtibhavatItyata Aha-vakSyanta ityaadi| nimittagrahaNAt dRSTazrutAnubhUtapu smaraNaM bhavati / yathAyaM madhuraM bhASate mama putro'pyeva miti dUrasthaM putra smarAta / tathA rUpagrahaNAt smaraNaM bhavati dRSTazrutAnubhUtAnAm / yathAyaM sundarastathA me putra iti smrti| sAdRzyAd dRSTazratAnubhUtAnAM smaraNaM bhvti| yathA- yathAyaM te gostathA me dvau gAvo sta iti smrti| savipathyeyAdasAdRzyAd dRSTazrutAnubhUtAnAM smaraNaM bhavati / yatheyaM dugdhavatI te ityAdikasmaraNarUpatayA smRtiH| atha smRtiH kathaM duHkhAmope kAraNamityAha-smRtyetyAdi / svabhAvamiti pratyAtmaniyatarUpam / guruvacanAdi prathamapratipannamAtmAdInAM rUpaM parasparabhinna parasparAnupa kArakatvena vyavasthitaM smarana na kvacidapi pravarttate, apravarttamAnazca na duHkhena prakRtijanyena yujyata ityarthaH // 47 // cakrapANi:-idAnI smRtiprastAvAt smRtikAraNAnyAha-vakSyanta ityaadi| nimittagrahaNaM kAraNajJAnam. kAraNaM hi dRSTvA kArya smgti| ruupgrhnnmaakaargrhnnm| yathA-vane gavayaM havA gAM smrti| sAdRzyAt yathA-pituH sadRzaM purupaM dRSTvA pitaraM smarati / saviparyayAditi atyarthavaisAdRzyAdapi smaraNaM bhavati / yathA--atyarthakurUpaM dRSTvA atyarthasurUpaM smarati pratti 233 For Private and Personal Use Only
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1858 caraka saMhitA | sattvAnubandhAdabhyAsAj jJAnayogAt punaHzrutAt / dRSTazrutAnubhUtAnAM smaraNAt smRtirucyate // 48 // etat ta kamayanaM muktamanasya darzitam / tara smRtibalaM yena gatA na punarAgatAH // ayanaM punarAkhyAtametad yogasya yogibhiH saMkhyAtaH sAMkhyaizca muktermocasya cAyanam // 46 // 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ katidhApuruSIyaM zArIram gorna tathA me sA gauriti smarati / sattvAnubandhAn dRSTazrutAnubhUtAnAM smaraNaM bhavati / yathA manasA zivaM smarati / abhyAsAt punaH punarASTracyA dRSTazrutAnubhUtAnAM smaraNaM bhavati / yathA vedAnabhyastAn smarati / jJAnayogAd yogAdita utpannazAnAt sarveSAM dRSTazrutAnubhUtAnAM smaraNaM bhavati / yathA yoginaH smaranti / punaHzrutAcca dRSTazrutAnubhUtAnAM smaraNaM bhavati / yad vismRtaM tat punaH zrutvA zlokAdikaM smaratoti smaraNAt smRtirucyate // 48 // gaGgAdharaH - nanvevaM smRtyA svabhAvaM smaran kiM duHkhAt pramucyate nAnyakAraNAdityata Aha - etadityAdi / muktairjIvadbhistadetadekaM mokSasyAyanaM panthAH smRtirdazitam / nanvasti khalu savvaisyaiva smRtiH kutracidekasya aparasyAnyatraiva sarvvasyaiva kiM mokSaH syAdityata Aha- tattvasmRtivalamityAdi / yena yomena tattvasmRtinetra balaM gatA ye prAptAste yoginaH zarIraM tyaktvA punariha nAgatA na jAtA iti / nanu yogena kIdRzI smRtirbhUlA balamaizvaraM bhavati tatvasmRtistu mAyazo jane vattate / yatastasmiMstaditi tattraM mAyazo janAH smaranti / eSA gaurepo'zva epa sa ityevamAdi / yad yathA tad tathA smaranti yoginam / satvAnubandhAditi manasaH praNidhAnAt, smattavyasmaraNAya praNihitamanAH smarttavyaM smarati 1 abhyAsAditi abhyastamarthamabhyAsatralAdeva smarati / jJAnayogAditi tattvajJAnayogAt / upajAtatattvajJAne hi tabalAdeva sarvvaM smarati / punaH zrutAditi zruto'pyarthaH vismRtaH punarekadezaM zrutvA smaryate / smRtikAraNamabhidhAya smRtirUpamAha- ipToyAdi / dRSTaM pratyakSopalakSaNam / zrutatvAgamapratItam / tena sarvvapUrvvAnubhUtAvarodhaH / kacit 'smaraNaM smRtirucyataM ' chavi pATa:. tatrApi nArthabhedaH // 48 // cakrapANiH - evaM smRtiM sAmAnyena pratipAdya tattrasmRtema asAdhakatvaM darzayannAha - etadityAdi / ekamayamamiti H panthAH, muktairiti jIvanmuktairiti jJeyam sarvvathA guktAnAM zarIrAbhAvenopa
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maadhyApa zArIrasthAnam / 15 savvaM kAraNavatu duHkhamasvaJcAnityameva c| na cAtmA phUtakaM taddhi tatra cotpadyate svatA // yAvannot.dyate sa.yA buddhi tadahaM yyaa| netanmama cajJAya jJaH sammativartate // na ca mucyante iti cet, satyam / tattvaM dvividhaM paramArthatastattvaM lokatastatvaca / idantu laukikaM tattvaM tsmiNstditi| pAramArthika tattvantu prakRtimAnam / yathA yadagne rohitaM rUpaM tejasaratad rUpaM yacvaM tadapAM yat kRSNaM tadanasyApApAdagnaranikhaM vikAro nAmadheyaM trINi rUpANItyeva satyamityevaM sarveSAM prakRtizAne yA mUla prakRtistAM yat smarati yogena sA tattvasmRtiraizvaraM balam, tayA smRtyA bhAvAnAM svabhAvaM svarUpaM smaran duHkhAt pramucyate iti / yatheSA smRtimokSasyaikamayanaM tathA yogibhiyogasyApyayanametat smRtirUpamAkhyAtam / sAGkhAzca saGghazatadharme vijJAtayammamukta vadbhirmokSasya cAyanametat tattvasmRtirUpapAkhyAtamiti / / 49 // gaGgAdharaH -- tat tattvaM koTazanityata Aha --savva mitiihai| samidaM kAraNAn kAyyaM na tu kAragaM tasmAda vividhaduHkhahetukhAda duHkhm| kasmAt ? yato'svam / naamaa| AtmA hi bhuumaa| bhUmaiva sukhaM nAlpe sukham / tarhi kuto'svmiti| yasmAdanityameva cedaM savvaM na cAnitya aatmaa| kasmAt ? kRtakaM tddhi| hi yasmAt tat savvaM kRtakamatazcAnityamato'svamato duHkham ityevaM tatra yoge tattvena smRtau ca jAtAyAM khatA khalu savvakAraNabhUtAtmatA utpdyte| pratyagAttabhAvaM vihAya prakRtibhUtAtmatAbhivyajyate iti / nanu caivaM smRtiH kiyAkAlaM notpadyate, ttraah-yaavdityaadi| yAvat sA satyA darzaka vaabhaavaat| tattvasmRtibalamiti tttvsmRtiruupvlm| kiMvA, tasvasmRtibalaM yatra mokSasAdhanamArga tat natvasmRtibalamiti / yeneti, yena ythaa| gatA iti mokSaM gtaaH| na punarAgatA iti mukti yAtAH na punarAgacchanti // 49 // ___ cakragaNi:-idAnIM sopega saMsArahetumajJAnam, tathA mokSahetuca samyagazAnaM drshyntaahsmvmityaadi| sarva kAra gavaditi sarvamutpadyamAnaM budyaangkaarshriiraadi| duHkhamiti khheturev| avamiti sarva kAragaradevAtmavyatirikta prmaarthtH| na cAtmakRtakamiti na cAramanodAsInena kRtm| tatreti kAraNavati budvishriiraadau| svateti mamatA 'mamevaM buddhiA' * na cAtmakRtakamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1860 crk-sNhitaa| katidhApurUSIyaM zArIram tasmiMzcaramasaMnyAse samUlAH srvvednaaH| samajhAjhA jJAnAt OM nivRttiM yaantyaapoptH|| 50 // buddhi!tpadyate tAvadevaM tattvasmRtibalaM notpadyate itythaadgbhym| kA punaH satyA buddhistasmiMstaditi tu satyAbuddhiH savvesyaiva prAyeNa vatteta ityata Aha-- naitadaha mityaadi| yayA buddhagrA khalvetannAha miti jJAyate mama caitannati ca vijJAyate sA satyA buddhi vidyAbuddhimUlaprakRtijJAnam / na tu tasmiMstaditi jJAnaM satyA buddhiriyaM hi mithyaadhuddhiH| dvividhA hi mithyAbudriH pradhAnamithyAbuddhiH sthANau purupa iti zuktau rajatamiti / tattvamithyAbuddhigtu tasmiMstaditi tttvbuddhiH| tayA satyayA buddhayA sarva vijJAyAtivattete yogii| tasmiMstaditi tattvabuddhayA pradhAna mithyAvuddhirapaiti satyayA tattvayuddhamA mithyAtattva buddhistasmistaditi budirapaiti / tayA tattvayudbhagrA rAgaDha pamohA dopA apayanti dopApAyAt prattirati prattyapA pAda duHkhaM sukhaduHkhAtmakamapaiti duHkhApAyAt tu sarcamatikRtya mU pratibhUtakAraNamAtmA bhavati na punajAyata iti / tataH kiM syAditAta aha-tasi nityaadi| tasmin savAtikatane caramasaMnyAse savvavedanAH zArIramAnasasukhaduHkhAtmikA AdhibhautikAdhyAtmikAdhidaivikarUpAH samalA dhamAdhammasahitAH samazAjJAna vijJAnAdazepato nivRttiM yaantiiti| ka caitA vedanAH sA nittiM yAntyazeSata iti prshnsyottrmiti| atraivAnvIkSikIzAsane gautamenoktaM saparIkSaNam / tad ythaaRnnkleshprvRttynubndhaadpvrgaabhaavH| pradhAnazabdAnupapatteguNazabdanAnuvAdo nindaaprshNsopptteH| adhikArAca vidhAnaM vidyAntaravat / smaaropaadaatmnyprtissedhH| suSuptasya svamadarzane kleshaabhaavaadpvrgH| na prattiH pratisandhAnAya hiinkleshsy| na klezasantateH svaabhaaviktvaat| prAgut patterabhAvAnityavavat svAbhAvike'pyanityakham / aNuzyAmatAnityavarada vaa| na saGkalpanimittakhAca raagaadiinaam| vyAkhyAtAnyaM tAni vaatsyaaynen| RNakla prattyanubandhAdapavargAbhAva iti / RNAnubandhAnAstyapavargaH / ityaadiruupaa| atha kiyantaM kAlamiyaM bhrAntyA svatotpadyate inyAha-yAvat ityAdi / satyA buddhiH samyag jJAnam / yapA satyayA buddhyaa| naitabudbhavAdyahaM, kintu bhinna evAham, * asaMjJAjJAnavijJAnA iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mAdhyAyaH zArIrasthAnam / 1861 jAyamAno ha va brAhmaNaritrabhitraNavAn jaayte| brahmacayyaNa Rpibhyo yazena davebhyaH prajayA pitRbhya iti atra sampradAne caturthI / brahmacaryAdibhiRNaiH RSyAdibhya RNavAn jAyate iti Rnnaani| tepAmanuvandhaH svakamme bhiH smbndhH| kammasambandhavacanAt / jarAmayyaM vAtra tat satra yaha nihotraM daporNamAsau ceti| jarayA ha vA epa etasmAt satrAdvimucyate mRtyunA ha vai cati / RNAnubandhAdapavarmAnuSThAnakAlo nAstItyapavargAbhAvaH / kle shaanuvndhaanaastypgH| klazAnuvandhazca jaayte| nAraya kle zAnubandha vicchedo gRhya ne| prvRttynubndhaannaastypvgeH| janmaprabhRtyayaM yAvat prAyaNaM vAgbuddhizarIrAramNAvimukto gRhyte| tatra yaduktam-duHkha janmapravRtti dopamithyAzAnAnAmuttarottarApAye tadanantarAbhAvAdaparga iti tadanupapanna miti / atrAbhidhIyate- yat tAbaNAnubandhAditi RNairiva RNa riti| "pradhAnazabdAnupapatteguNazabdanAnuvAdo nindaamshNsopptteH|" RNairiti nAyaM pradhAnazabdaH / yatra khalvekaH pratyAdayaM dadAti, dvitIyazca pratidayaM gRhNAti tatrAsya dRSTakhAt prdhaanmnnshdH| na caitdihaappdyte| pradhAnazabdAnupapatteguNazabdanAyamanuvAdaH Rgeriva Rnnriti| prayuktopamaJcaitat / agnirmANavaka iti / anyatra dRSTazcAyamaNazabda iha prayujyate / yathAgnizabdo maannvke| kathaM guNazabdanAnuvAdaH ? nindaaprshNsopptteH| kammelope RNIva Rnnaadaanaannindyte| karmAnuSThAna ca RNIva RNapatidAnAt prshsyte| jAyamAna iti guNazabdo vipayye ye'nadhikArAt / jAyamAno ha vai brAhmaNa iti ca zabdo gRhasthaH sampadyamAno jAyamAna iti| yadAyamAzramastho jAyate tadA kamme bhirdhikriyte| mAtRto jaaymaansyaandhikaaraat| yadA ta mAtRto jAyate kumArI na tadA kammabhiradhikriyate, arthinaH zaktasya caadhikaaraat| arthinaH ka.mmabhiradhikAraH va.mme vidho kaamyogsmRteH| agnihotra juhuyAt svagekAma ityavanAdi zaktasya ca prttismbhvaat| zaktasya karmabhiradhikAraH pravRtti sambhavAt / zaktaH khalu vihita kammaNi pravartate, naMtara iti| ubhayAbhAvastu pradhAnazabdAthai mAtRto jAyamAna kumAra iti| ubhayamarthitA zaktizca na bhvtiiti| na vidyate ca lokikAdvArayAda vadikaM vAkyaM, prekSApUvvakAripurupapraNItatvAt / tatra lokikastAvada parIkSako'pi na jAtamAtraM kumAramevaM tathA naitada buddhayAdi mama, kintu prakRteH prapaza iti vijnyaay| jJastattvasAkSAtkAravAn / sarvamati. dhartata iti sarca buddhayAdi tyajati / gharamasaMnyAsa iti pshcaadaavisklkrmsnnyaase| prathamaM hi For Private and Personal Use Only
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1862 crk-sNhitaa| / kasidhApuruSIye zArIrama yAda-adhIpya yajasva brahmacarya cara iti| kuta evamRpirupapannAnavadyavAdI upadezArthana prayukta upadizati ? na khalu vai nako'dhepu prvrte| na gAyano bdhireviti| updissttaarthvijnyaannycopdeshvissyH| yazcopadiSTamartha vijAnAti taM pranyupadezaH kriyate, na caitadasti jAyamAnakumAraka iti| gAhasthyaspa liGgazca mantrabrAhmaNaM krmaabhivdni| yatra mantrabrAhmaNaM karmAbhivadati, tat panAtisambandhAdinA brahmacayyegAhasthyaliGgAdinopAnam tasmAt gRhastho'yaM jAyamAno'bhidhIyate iti| athitasya cAvipariNAme jraamyyevaadopptteH| yAvAsya phalenArthivaM na vipariNamate na nivattete, tAvadanena krmaanussttheymityuppdyte| jarAmayye vAdarataM prtiiti| jarayA ha vA ityAyupasturIyabhAgeNa prvrjyaavcnm| jarayA ha vA epa etasmAdavimucyate iti| AyuSasturIyaM pravrajyAyuktaM jretyucyte| tatra hi pratrajyA vidhIyate / atyantajarAsaMyoge jarayA ha vA ityanarthakam / azakto vimucyate itye tadapi nopapadyate / svayamazaktasya vAhyAM shktimaah| "antavAsI vA juhuyAt brahmaNA sa parikrItaH / kSIrahotA vA juhuyAnaMna sa parikrItaH" ini| athApi vihitaM vAnta / kAmAdvArthaH parikalpayata iti vihita nuvacanaM nyAyamiti RNavAnikA svatantro gRhasthaH karmasu pravattate ityupapannaM vAkyaraya sAmathryam / phalasya hi sAdhanAni prayatnaviSayo na phalam, tAni sampannAni phalAya karUpanta / viditazca jAyamAnasa, vidhIyate ca jAyamAnam ; tena yaH sambadhyate so'yaM jAyamAna iti / pratyakSa vidhAnAbhAvAditi cenna, pratiSedhara yApi pratyakSa vidhaanaabhaavaadipti| pratyakSato vidhIyate gAhesthyaM braahmnnen| yadi cAzramAntaramabhaviSyat, tadapi vyadhAsyata prtyksstH| pratyakSavidhAnAbhAvAnAratyAzramAntamiti na, pratipedhasya pratyakSa vidhAnAbhAvAt / na pratiSedho vai brAhmaNena pratyakSato vidhIyate / na santyAzramAntarANi eka eva gRhasthAzrama iti pratiSedharaya pratyakSato'zravaNAdayuktametadati / / adhikArAcca vidhAnaM vidyAntarakta / 0 / yathA zAstrAntarANi sve sve'dhikAre pratyakSato vidhAyakAni, nArthAntarAbhAvAt / evamidaM brAhmaNaM gRhasthazAstraM sverave'dhikAra pratyakSato vidhAyakaM naashrmaantraannaambhaavaaditi| Rg braahmnnshcaapvrgaabhidhaarybhidhiiyte| Rcazca brAhmaNAni cApavargAbhidhAyIni bhavanti / Rcazca tAvat "kamme bhimRtyumRSayo nipeduH mokSopayogitvena guruvacanAt kriyAsannyAsaH kRta eva, paraM svAnubhavaviraktana na kRtaH, abhyAsADhabhUtena sAbhAdRSTabhAvasvabhAvena yaH sarvasannyAsaH kriyate, tatra samUlAH sarvavevamA jJAnArapatra For Private and Personal Use Only
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH zArIrasthAnam / 1863 prajAvanto drvinnmicchmaanaaH| athApare RSayo manISiNaH paraM karmabhyo. 'mRtvmaanshuH| na karmaNA na pranayA dhanena tyAgena ke amRtavamAnazuH / pareNa nAkaM vihitaM guhAyAM vibhrAjate yad yatayo vishnti| vedAhametaM puruSaM mahAntamAdityavarNa tamasaH parastAt / tameva vidikhAtimRtyumeti nAnyaH panyA vidyte'ynaay|" ___ atha braahmnnaani| trayo dhammaskandhAH yazo'dhyayanaM dAnamiti / prathamastapa eca, dvitIyA brahmacaryAcAryakulavAsaH, tRtIyo'tyantamAtmana aacaayyNkRle'vsaadnm| sacce evaite pupyalokA bhvnti| brahmasaMstho'mRtattvameti / etameva pratrajino lokamabhIpsantaH pravrajantIti / atho khllaahuH| kAmamaya evAyaM purupa iti| sa yathAkAmo bhavati tathA Rturbhvti| tathA tat kamma kurute| yat kamme kurute tdbhismpdyte| iti kammabhiH saMsaraNamuktavA prakRtamanyadupadizantIti tu kAmayamAno yo'kAmo niSkAma AtmakAmo bhavati, na tasya prANA utkrAnti iheva samavalIyante brahma va sana brahmApyati / iti| tatra yaduktam-RNAnubandhAdapavargAbhAva ityetadayuktamiti / ye cabAraH pathayo devayAnA iti cAturAzramyazratere kaashrnyaanuppttiH| phalArthinazcadaM brAhma jarAmayyaM vA etat satraM yadagnihotraM darzapANegAso ceti| katham ? smaaropaadaatyNnyprtipNdhH| prAjApatyAmiSTiM nirUpya tasyAM sAbvavedasaM hulAnanyagnIn samAropya brAhmaNaH pratrane dati shruuyte| tena vinAnImaH pranAvittalAkaipaNAbhyazca vyutthAyAtha bhikSAcayaM crntiiti| eSaNAbhyathAvyutthitasya pAtracayAntAni karmANi nopapadyanta iti| nAvizeSaNa katta: prayojakaphalaM bhavatIti caaturaashrbhyvidhaanaaccetihaaspuraanndhmmshaastressvkaashrmyaanumpttiH| tadapramANamiti cen| pramANena khalu brAhmaNena itihAsapurANasya praamaannymbhynujnyaayte| te vAtra te atharvAGgirasa itihaaspuraannmbhytpnityaadi| itihAsapurANaM paJcamaM vedAnAM vedmiti| tasmAta ayuttmetdpraamaannymiti| aprAmApyaM ca dhamne zAstrasya prANabhRtAM vyvhaarlopaalokocchedprsnggH| drpttprvktsaamaanyaacaapraamaannyaanuppttiH| ya eca patrabrAhmaNadraTAraH pravaktArazca, te khalvitihAsapurANasya dhanya zAstrasya ceta / zarIroparamAdeva uparamante / samUlA iti sakAraNAH, kAraNaca buvAdayaH / saMjJA AlocanaM nirvikalpakam / jJAnaM savikalpakam / vijJAnaM budbhyvsaayH| kiMvA saMjayA nAmollekhena jJAnam, vijJAnaM shaastrjnyaanm| tatvajJAnamapi hi mokSaM janayitvA nivartata eva kAraNAbhAvAta // 50 // For Private and Personal Use Only
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1864 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram viSayavyavasthAnAca yathAviSayaM prAmApyam / anyo mantrI brAhmaNasya vissyo'nyshcetihaaspuraanndhmmeshaastraannaamiti| yazo nvAhmaNamya loksttmitihaaspuraannsy| lokavyavahAravyavasthAnaM dhAstrasya vissyH| tatraikena sarvavyavasthAta iti| yathAviSayametAni prmaannaaniindriyaadivditi| yat punrettkleshaanubndhsyaavicchedaaditi| supuptasya svamAdarzana kleshaabhaavaadpvgeH| iti / yathA suSuptasya khalu svamAdarzane rAgAnubandhaH sukhaduHkhAnubandhazca vicchidyate tthaapvrge'piiti| etacca brahmavido muktAtmano rUpamudAharantIti / yadapi pravRttyanubandhAditi / na prattiH pratisandhAnAya hInakle shsy| prakSoNeSu rAgadvapamoheSu prattine prtisndhaanaay| pUrvasandhistu pUrvajanmanivRttau punrjnm| tavASTakAritaM tasyAM mahINAyAM pUrva janmAbhAve jnmaantraabhaavo'prtisndhaanmprgeH| kammavekalyaprasaGga iti cenn| kambhavipAkapratisaMvedanasyApratyAkhyAnAt / pUrvajanmaniratto punarjanma na bhavatItyucyate, na tu kamma vipAka pratisavedanaM prtyaakhyaayte| savANi pUrva kammANi hyante janmani vipacyanta iti / na la zasantataH svAbhAvikata t / nopapadyate klezAnubandhavicchedaH, kasmAt ? klezasantataH svAbhAvikalAt / anAdiriyaM kleshsnttiH| na cAnAdiH zakya ucchettAmati / atra kazcit prihaarmaah| mAgutpattarabhAvAnityakhavat svaabhaavike'pynityvm| yathA'nAdiH prAgutpatterabhAva utpannana bhAvena nivatyete, evaM svAbhAvikI kleshsnttirnityti| apara Aha / annushyaamtaanityvvdvaa| anAdiraNuzyAmateti ikhAbhAvAdayuktam / anutpattidhamma niyamiti nAtra heturastIti / ayantu samAdhiH / nAsaGkalpanimittavAca raagaadiinaam| karmanimitkhAditaretaranimittakhAcceti smuccyH| mithyAsa karUpezyo ra.nIyakApanIyamohanIyabhyo rAgadve pamohA utpdynte| karma ca sattvanikAyaniyatakam / nayAmakAn rAgadvapamohAn nindayati niymdnaat| yataM hi 3.138 sattvanikAyo rAgavahulaH kazcid va pabahulaH kazcimohabahula iti / itaretaranimittA ca raagaadiinaamutpttiH| mUDhorakhyAta mUDhaH kupyAMta |rkto hyati kupito muhyti| raktaH kupyati kupito tyti| savAmathyAsa rUpAnAM tattvajJAnA dnutpttiH| kAraNAnutpatto kaaryaanutptteriti| rAgAdInAmatyantamanutpattiriti / anAdizca klezasantatirinyuktam / ime sabai khalbAdhyAtmikA bhAvA anAdinA pravandhena pravattante shriiraadyH| na jAsatra kazcidanutpannapUvaH prathamata For Private and Personal Use Only
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1865 utpadyate anyatra tattvajJAnAt / na caivaM satyanutpattidharmakaM kiJciAyadharmakaM pratijJAyate iti| kammai ca sttvnikaaynivvttkm| tattvajJAnakRtAnmithyAsaGkalpavighAtAnna rAgAdAtpattinimittaM bhavati, sukhaduHkhAsaMvittiphalantu bhvtiiti| ityevaM siddhastvapavargaH pramANaprameyANAM tattvajJAnAnmithyAjJAnAdInAmuttarotarApAyAdbhavati / tat tu tattvajJAnaM pramANaprameyeSu teSu teSu yat tathA tathA jJAnaM tanna, vastutastattvajJAnam / yataH / svapnaviSayAbhimAnavadayaM pramANaprameyAbhimAnaH / yathA svapne viSayA na santyatha cAbhimAno bhavati evaM pratyakSAdIni pramANAni na santi na cAtmazarIrendriyArthabuddhimanaHpravRttidoSapretyabhAvaphaladuHkhAni prameyANi santyatha ca pramANaprameyAbhimAno bhvti| anRtAnyapyetAni styaanybhimnynte| mAyAgandharvanagaramRgatRSNikAvadvA / eSu pramANaprameyeSa tathA tathA jJAnaM yattajjJAnaM tato'paiti pradhAnaM mithyAjJAnam atasmiMstaditi yathA khalvapuruSe sthANo puruSa iti / sthANo sthANariti ca svamaviSayAbhimAnavadabhimAnastattvamapi mithyAjJAnaM satyAt tttvjnyaanaadpaiti| ata eva tattvapradhAnabhedAcca mithyaavuddhedvaividhyoppttiH| sthANau sthANu riti tattvaM mithyAjJAnamapuruSe sthANau puruSa iti pradhAnaM mithyAjJAnamiti dvividhaM mithyaashaanmuppdyte| __kathaM tattvajJAnamutpadyata iti ? smaadhivishessaabhyaasaat| samAdhistu pratyAhRtasyendriyebhyo manaso dhArakeNa prayane na dhAya'mANasyAtmanA sNyogstttvbubhutsaavishissttH| sati hi tasminnindriyArtheSu buddhayo notpadyante, tadabhyAsavazAt tttvbuddhirutpdyte| yaduktam-sati hi tasminnindriyArtheSu buddhayo notpadyante / ityetat / "nArthavizeSaprAbalyAt / " anicchato'pi buddhAtpatte tada yuktam / kasmAt ? arthavizeSaprAbalyAt / bubhutsamAnasyApi buddhaatpttidRssttaa| yathA stanayitnuzabdaprabhRtiSu ; tatra samAdhivizeSo notpadyate / "kSudhAdibhiH prvrtnaac|" kSutpipAsAbhyAM zItoSNAbhyAM vyAdhibhizcAnicchato'pi buddhayaH prvttnte| tasmAdaikAgrAnupapattiriti / tatastvetat samAdhivyutthAnanimittaM samAdhipratyanIkaJca, sati tvetat / "pUrvakRtaphalAnusandhAt tdutpttiH|" pUrvakRto janmAntaropacitastattvajJAnaheturdhammapravivekaphalAnuvandho yogaabhyaassaamthym| niSphale hyabhyAse nAbhyAsA Adriyeran / dRSTaM hi laukikeSu karmasvabhyAsasAmarthyam / pratyanIkaparihArArthazca / "araNyaguhApulinAdiSu yogAbhyAsopadezaH / " yogAbhyAsajanito dharmo jnmaantre'pynuvttete| pracayakASThAgate tattvajJAnahetau dharma prakRSTAyAM samAdhibhAvanAyAM tattva 234 For Private and Personal Use Only
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1866 crk-sNhitaa| ( katidhApuruSIyaM zArIram jJAnamutpadyata iti| dRSTazca smaadhenaathvishsspraablyaabhibhvH| nAhametat azrauSaM nAhametadajJAsiSamanyatra me mano'bhUdityAha lokika iti| yadyarthavizeSapAvalyAdanicchato'pi buddhAtpattiranukAyata / "apavarga:pyavaM prsnggH|" muktasyApi vAhyArthasAmarthyAda buddhaya utpdNprrnniti| "na nipp-naavshymbhaavitaat|" kammevazAnniSpannazarIre ceSTendriyArthAzraye nimittasadbhAvAda avazyambhAvI buddhiinaamutpaadH| na ca prabalo'pi san vAhyAthai Atmano buddhAtpAde samo bhvti| "tasyendriyeNa saMyogAda buddharatpAdaM sAmarthya dRSTaniti / " "tdbhaavshcaapvrge|" tasya buddhinimittAzrayasya zarIraMndriyasya dhamAdhAbhAvAta abhAvo'pavarge iti| tatra yaduktam-apavarga'pyevaM prasaGga iti tadaktam / tasmAt sarvaduHkha vimoksso'pvrgH| yasmAt savvaduHkhavIja savvaduHkhAyatanazca apavarge vicchidyate, tasmAt savveNa duHkhena vimuktirpvrgH| na nija nirAyatanaJca duHkhamutpadyata iti / "tadatha yamaniyamAbhyAsAtmasaMskAro yogAt caadhyaatmvidhyupaayaiH|" "tasyApavargasyAdhigamAya ymniymaabhyaasaatmsNskaarH| yamaH samAnamAzramiNAM dhammasAdhanam, niyamastu viziSTaH, tyorbhyaasH| AtmasaMskAraH punaradhamma hAnaM dhmmopcyshc| yogazAstrAcAdhyAtmavidhiH prtipttvyH| sa punarAsanaM prANAyAmaH pratyAhAro dhyAnaM dhaarnneti| indriya viSayeSu prasaGkhyAnAbhyAso raagdvessprhaannaarthH| upAyastu yogaacaarvidhaanmiti| ityevaM jAtAdAtmAdiSu prameyeSvaprameyaparAtmarUpatattvajJAnAt tu / "duHkhajanmapravRttidopamithyAjJAnAnAmuttarottarApAye tdntraapaayaadpvrgH|" tatrAtmAdyapavargapayyentaprameye mithyAzAnamanaMkaprakArakaM vrtte| Atmani tAvannAstIti / anAtmanyAtmeti / duHkhe sukha miti / anitye nityamiti / atrANe trANamiti / sabhaye nirbhayamiti / ityavamAdimithyAzAnAt pratikUleSu rAgo'nukUleSu dvssH| rAgadveSAdhikArAcA sUryaSyAmAyAlAbhAdayA TopA bhavanti / dApaiH prayuktaH zarIraNa pravattemAno hiMsAstayapratiSiddhamai thunaadiinyaacrti| vAcA'nRtaparuSa sUcanA. smbndhvcnaadiini| manasA paradrohaM paradravyAbhIpsAnAstikyaJcavamAdIni / seyaM pApAtmikA prattiradhammAyati prajJAparAdhAd bhvti| atha shubhaa| zarIreNa dAnaM paritrANaM paricaraNaJca vAcA satyaM hitaM priyaM svAdhyAyazca manasA dayAmaspRhAM zraddhAJceti / seyaM dharmAya buddhisamayogAd bhavati / tatra pravRttisAdhano dhamAdhammo pravRttizabdaMnokto / yathAnnasAdhanAH praannaaH| annaM 3 prANinaH prANA iti| seyaM prattiH kutsitasyAbhipUjitasya janmanaH For Private and Personal Use Only
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1867 kaarnnm| janma punaH zarIrendriyabuddhInAM nikAyaviziSTaH prAdurbhAvaH / tasmin sani duHkhaM, tA punaH pratikUlavedanIyaM bAdhanA pIr3A tApa iti / ime mithyAzAnAdayo duHkhAntA dharmA avichedena pravartamAnAH saMsAra iti| yadA tu tattvajJAnAnmithyAjJAnamati tadA mithyAjJAnApAye doSA apayanti / dopAgaye prattirapaiti / pravRttyapAye jnmaapaiti| janmApAye duHkhamapaitIti / duHkhApAye cAtyantiko'pavargo niHshreysmiti| tdtyntvimoksso'pvrgH| "yatra tu niSThA yatra tu payyavasAnaM so'yaM tdtyntvimoksso'pvrgH|" tena duHkhena janmanA'tyantaM vimuktirpvrgH| kathamupAttasya janmano hAnamanyasya cAnupAdAnam / etAmavasthAmapazyantAmapavarga vedayante'pavargavidaH / tadabhayamajaramaparaM brhmkssenpraaptiriti|"baadhnaalkssnnN duHkhamiti / " vAdhanA pIr3A tApa iti nayAnuviddhamanuSaktapani geNa vattamAnaM duHkhayogAda duHkha piti janma so'yaM sarvalokaM sukhaduHkhAtmakaduHkhenAnuviddhaM vahanta. miti pazyan duHkhaM mihAmurjanmani duHkhadarzI nividyate niviNNo virajyate virakto vimucyte| iti gautamena AnvIkSikIzAstre saparIkSo'pavage uktaH / chAndogyopaniSadi brAhmaNam / atha ya eSa samprasAdo'smAccharIrAt samutthAya paraM jyotirupasampaya svena rUpeNAbhiniSpadyate tadabhayamajaramamRtamiti hovAca tad brahmeti sa uttamaH puruSa iti| tatra shaariirksuutrm| sambhadyAvirbhAvaH svena shbdaat| muktaH prtijnyaanaat| evamapyupanyAsAt pUrvabhAgadavirodha vAdarAyaNaH / vyaakhyaataanyetaani| atha ya eSa samprasAdo'smAccharIrAta samutthAya paraM jyotirUpasampadya svena rUpeNAbhiniSpadyate iti| paraM jyotiH upa samIpe sampadya paravyomazivaparamAtmarUpeNAvirbhAvaH kSetrajJasyAtmanaH samprasAdasya syAt / kasmAt ? svena zabdAt svena rUpeNeti shbdaat| paramAtmA hi paramavyomazivazcitsamprasAdAMzopAhitaH kSetrako bhUtastasya svaM rUpaM prvyaaNmaiveti| tathAle hi sH| muktaH pratijJAnAt / pUrva prajApatiH pratijJAtavAn / tad yathA-sa indaH samitpANiH punareveyAya / taM ha prjaaptiruvaac| maghavan yacchanti hRdaH prAtrAjIH kimeveccha na punarAgama iti / sa hovAca / svapne khalvayaM bhagava evaM sampattyAtmAnaM jaanaatyymhmsmiiti| no evemAni bhUtAni vinAzamevApoto bhavati nAhamatra yogyaM pazyAmI ta / evamevaipa maghavaniti hovAca / etankheva te bhUyo'nuvyAkhyAsyAmi / no evAnyautasmAt / vasAparANi pazca varSANIti pratijJAya prajApatinA For Private and Personal Use Only
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1868 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram dakSaNokta indrH| sahAparANi paJca vrssaavyuvaas| tAnyekazataM sampaiduretat / tad yadAhurekazataM ha vai varSANi maghavAn prajApatau brhmcyymuvaas| tasmai hovaac| maghavan martya vA idaM zarIramAttaM mRtyunaa| tadasyAmRtasyAzarIrasya Atmano'dhiSThAnam Atto vai sazarIraH priyApriyAbhyAm / na ha vai sazarIrasya sataH priyApriyayorapahatiH azarIraM vAva santaM na priyApriyo spRshtH| azarIraM vAyurabhra vidurat stanayina / azarIrANyetAni / tad yathaitAnyamuSmAdAkAzAt samutthAya paraM jyotirupa sampadya svena ruupennaabhinisspdynte| evamevaiSa samprasAdo'smAccharIrAt samutthAya paraM jyotirupasampadya svena rUpeNAbhiniSpadyate sa uttamaH puruSaH, sa tatra paryatIti, sa uttamaH puruSaH paravyoma zivaH paramAtmA kevalastatra tatsvarUpeNa samprasAdaH paryeti parivartata iti / tatra citi tanmAtravena tadAtmakakhAt ityauddulomiH| citi cinmAtre'rthe payyavasIyamAnaH samprasAdaH svena rUpeNa cinmAtrarUpeNAbhiniSpadyate / kasmAt ? tdaatmkkhaat| cetanAviziSTazcit paramavyomarUpaH paramAtmA samprasAdo'pi sa eSa sthUlacitsamprasAdAMzopAhitastatastadAtmaka ityauddulomiruvaac| AtmA prkrnnaat| venetipadainAtmA paraH puruSaH paravyomaivAbhidhIyate / aindravairocanika vidyAyAmAtmana evaadhikaarH| kasmAt prakaraNAt ? muktiprkrnnaat| lokAnAmAtmA hi baddhastasya muktiH prakaraNAt / nanu citsamprasAdarUpaH kSetrazo lokAnAmAtmA pradhAnAditattvavaddharUpa evAsmAccharIrAta samutthAya paraM jyotirUpasampadya svena nibandhacitasamprasAda. rUpeNAbhiniSpadyata ityevaM kathaM nocyata iti cenna sa tatra paryatItyukteH / pAyo hi parivartanaM rUpasyeti / zivarUpeNAbhirbhAvAcitasamprasAdarUpaparivartanamiti / nanu kathaM rakhenetipadena lokAnAmAtmanaH kSetrajJasyAtmA vijJAyate zivaH paraM jyotistu tato'tiriktaM shryte| tada ythaa| atha yadataH paro divyo jyotiH| dIpyate'pi svataH pRSTheSa sarvataH pRSThe viti| tathA / etAvAnasya mahimA tato jyAyAMzca puurussH| pAdo'sya sA bhUtAni tripAdasyAmRtaM divItyata Aha-avibhAgena dRssttvaat| sveneti svapadena tajjyotiSaikIbhAvApanno lokAnAmAtmanazcitsamprasAdasya kSetrajJasya viSNorAtmA ziva uttmpurussH| kSetrajJasya tasya baddhasya muktiprkrnnaat| bhUmyAditripAdasya tasyArjuGgabhUtAyAM gAyatrayAM divi paramasvaloke tat tripAtpuruSasya mUddhi, dazAGgale tajjyotirevAmRtam tasyAratadavibhAgena dRSTakhAt / na tu tadaGgi For Private and Personal Use Only
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madhyAyaH] zArIrasthAnam / 1866 bhUtAyA gAyatrayAH pRthagrUpeNa dRssttkhaadtiriktm| yathAgnistu rUpAdizaktimAn / tasyA rUpAdizakterAlokAdikRtprabhAdiragnerapRthageva dRzyate na tu pRthagiti / nanu svena rUpeNeti kiM svIyena brahmaNA jyotiSA'thavAsvenAtmanetyata aahbraahmnnjaiminirupnyaasaadibhyH| brahmaNa idamAdezabhUtaM rUpaM tena brahmaNa AdezabhUtena paramavyomarUpeNa zivena kSetrajJasya svenAtmanA rUpeNeti jaiminirAha / kutaH ? upnyaasaadibhyH| upanyAsAdayo hi cchAndogye kRtaaH| sa uttamaH puruSaH sa tatra paryeti jakSana krIr3ana ramamANaH strIbhirvA yaunairvA zAtibhivo vayasyairvA nopajanaM smarannidaM zarIraM sa yathA prayogya AcaraNe yukta evamevAyamasmiJcharIre prANe yuktH| atha yatraitadAkAzamanuvisaraNaM ckssuH| sa cAkSuSaH puruSo darzanAya ckssuH| atha yo vai hedaM jighrANIti sa AtmA gandhAya ghrANam / atha yo vai hedamabhivyAharANIti sa AtmA'bhivyAhArAya baak| atha yo vai hedaM zRNavAnIti sa AtmA zravaNAya zrotram / atha yo vai hedaM manavAnIti sa AtmA mnomnnaay| mano'sya daivaM ckssuH| sa vA eSa etena daivena cakSuSA manasaitAn kAmAna pazyan manute yatra te brahmaloke taM vA etaM devA AtmAnamupAsate / tasmAt teSAM sarve ca lokA AttAH sarve kAmAH sa sarvAMzca kAmAnAmoti savvAMzca kAmAn / yastamAtmAnamanuvedya vijJAnAtIti hovAca prjaaptirityupnyaasH| aadinaa| sa evAdhastAt sa uprissttaadityaadisvvaigtkhaadiruupopdeshH| muNDake c| yaH sarvajJaH sarvavid yasya jJAnamayaM tpH| tasmAdetad brahma nAma rUpamannazca jAyata iti vyapadezazca / iti kattarUoNa zivasyaivopanyAsAdibhya iti bodhyam / ubhayamate'pyavirodhaM darzayati evamapyupanyAsAt pUrvabhAvAdavirodhaM vaadraaynnH| evamauDulominoktaprakAreNa jaimininoktAdupanyAsAdihetoH puurvbhaavaat| citsamprasAdasya kSetrajJasya pUrvabhAvazcetanAviziSTaH paramavyomeva paramAtmA hetustasmAt tat pUrvaparamavyomasvarUpeNAbhiniSpatterubhayamate'pyavirodhamAha vAdarAyaNa RSiH / eSAM matAvalambI vAtsyAyana uvaac| nityaM sukhamAtmano mokSe'bhivyajyate / tenAbhivyaktenAtyantaM yuktaH sukhI bhavatItyeke manyanta iti| vyAkhyAyate cedam / samprasAdaH kSetra AtmA puruSa ityeko'rthH| epa samatriguNAtastu avyaktAkhyaH sa mahatA jIvenopAhitaH prAjJaH sa jiivH| sa ya epa samprasAdaH kAraNato'smAccharIrAta samutthAya paraM jyotidivyajyotirUpasampadya yadA svena rUpeNAbhiniSpadyate tadA nityaM sukhmbhivyjyte| tenAbhivyaktena nityena For Private and Personal Use Only
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1870 crk-sNhitaa| katidhApuruSIrya zArIram sukhana yuktaH sa muktaH sukhI bhavatItye ke mnynte| loke hi yat sukhamabhiH vyajyate tat sukhaM na nityam / teSAM prANAbhAvAdanupapattine pratyakSaM nAnumAnaM nAgamo vA vidyte| nityaM sukhamAtmano mahattvavanmokSe'bhivyajyata iti / ___ vyAkhyAyate cedaM bhaassym| nityaM sukhamAtmanaH kSetrazasya mokSe satyabhi. vyajyate iti tenAbhivyaktena nityamukhena yukto'tyantaM sukhI bhavatIti ye kecidAhusteSAM tannityasukhAbhivyaktI prmaannaabhaavaadnuppttiH| pramANaM hi tatra pratyakSaM nAsti na cAnumAnamarthApattiH sambhavobhAvo vaasti| nApyAgama Aptopadeza aitihynycaasti| nityaM sukhamAtmano mahattvavanmokSe'bhivyajyate iti yaducyate, tatrApi nityasyAvyiktiH saMvedanaM tasya hetuvcnm| asya ca bhApyaM svayamAha-nityagyAbhivyaktiH savedanaM jnyaanmiti| tasya heturvAcyaH yatastadutpadyata iti / idaJca vyaakhyaayte| mokSe kSetrazasyAtmano'NuparimANasya zivarUpeNAbhiniSpattI mahattvaparimANaM yathA vyajyate tathA tasya yannityaM sukhamabhivyajyata ityuktaM tannityasya sukhasyotpattyabhAvAdabhivyaktiH saMvedanaM jJAnaM bhavatItyarthazcet tadA tasya zanasyotpattI heturvAcya iti janyajJAnApattistadA tasya zivarUpeNAbhiniSpattAviti doSastatra / sukhavannityamiti cet saMsArastharaya muktena vishessH| yathA muktaH sukhena tat saMvedanena ca san nityanopapannastathA saMsArastho'pi prasajyate ityubhayasya nityakhAt iti / bhASyaJca vyaakhyaayte| mokSe sukhayuktanityaparamapuruSarUpeNAbhiniSpadyate iti paramapuruSasya nityakhena sukhasyApi nityatvaM tasya jJAnasyApi nityasamiti cet tadA saMsArastharaya rattana purupeNa saha vizeSo naasti| yathA muktaH san nityena sukhena nityana ca tatsukhasaMvedananopapannaH syAt tathA saMsArastho'pi puruSo nitya sukhanityasaMvedanopapannaH prsjyte| kasmAt ? ubhayasya nitykhaat| savasyeva pura pasya saMsArasthasyAtmA baddho'pi nitya eva tasya mukhaM nityaM tatsaMvedanaJca nityaM yAvanmahApralayaM vattete iti bhaavH| tadiSTApattau dopamAha-ayanujJAnaM ca dhammadhirma phalena sAhacarya yogapadaM gRhAta / yadidamutpattisthAneSu dhamAdhamrma phalaM sukhaM duHkhaM vA saMvidyate paryAyaNa iti / bhASyaJca vyaakhyaayte| abhyanujJAna muktsNsaarsthyostulytsviikaare| dharmAdhamma phalena saMsArasthasya sukha duHkhena svIyanitya sukhasya sAhacarya yogapadA gRhet| nitya sukhasyAta.stharaya dhamAdham pa.lasukhaduHkhayoH sAhacarya yogapadyaJca bhavatu / na cAtmastha nitya khena 6mAdharmaphalarukhaduHkhayoH sAha For Private and Personal Use Only
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mi adhyAyaH zArIrasthAnam / 1971 cayaM yogapadA vA vartate / kasmAt ? yad yasmAdidamutpattisthAneSu saMsAreSu jarAyunANDa nobhijasvedajayoniSu jAtena puruSeNa dhadhimmaiphalaM sukhaM duHkhaM vA paryAyeNa krameNa saMvidyate jJAyate na tu yugapat / prsprvirodhaat| tata AtmasthanityamukhaM dharmaphalamanityamukhaM yugapat saMvidyatAM tathA'nityasukham adharmaphalaM duHkhaJca yugapat saMvidhatAmiti / nityasaMvedane'pi doSamAhatasya ca nityasaMvedanasya ca sahabhAyo yogapadaM gRhaat| na sukhAbhAvo naanbhivyktirsti| ubhayasya nitykhaa| anitye heturalam iti| bhASyaJca vyaakhyaayte| dharmAdharmaphalasukhaduHkhasya tasya ca nityasukhasya nityasaMvedanasya ca sahabhAvaH sAhacayyaM yogpdN| gRhaat| saMsArasthasyAtmanaH svastha nityasukhasya svasthAnatyajJAnasya ca dharmajasukhenAdharmajaduHkhena saha kramAda yogapadaMra sAhacayaM bhvtu| tadiSTApatto dossvaah-ntyaadi| Atmanastu na sukhAbhAvo'sti nityasukhAttvAt / nApyanabhivyaktirasaMvedanamasti kSetravena nityajJAnavattvAt, kasmAt ? ubhayasya nityatvAt / ubhayasyAtmasthasya sukhasya tasaMvedanasya nityavAt / anitye mukhaduHkhe nityavavacanaM yadi kriyate tadA hatudhairbhAdhane nalaM vyartha bhvti| aba mokSa nitya mukhAbhivyaktivAdI bhApate yat tadAha / atha mokSa nityasya mukhasya savenamanityam ; yata utpayate sa heturyaacyH| AtmAnaHsaMpAgasya nimittAntarasahitasya hetukha / iti / bhASyaJca vyAkhyAyate / mokSe yanityaM sukhaM saMvidyate nat saMvedanamanityaM yatastatsaMvedanamutpadyate sa ca heturayaM vaacH| ko herityA aahaatmetyaadi| nimittAntaraiH sahitasya manaHsaMyogasya mokSe nityamukhasaMvedanotpattI hetavaM vata.vyaM myti| ___tada duussyti| AtmananaHsaMyogA heriti cet. evamapi tasya sahakArinimittAntarasahitasya hetumiti can tadA tadAtmamanaHsaMyogasya sahakArinimittAntaravacanamiti dharmasya kaarnnvcnm| iti| asya vyaakhyaa| AtmamanaHsaMyogo nityamukhasaMvadanotpato heturiti evamapi tasyAtmamanaHsaMyogasya nimittAntarasahitasya hetukhamiti cet tadA tadAtmamanaHsaMyogasya sahakArisahakArinimittAntaraM yad vakSyate tad dhammasya kAraNalaM bhavatA vaktavyam / tena dharma sahitasyAtmamanaHsaMyogasya mokSe nityasukhasaMvedanotpatto hetukhamiti cet tadA tatra dopamAha-yadi dhammo nimittAntaraM tasya heturvAcyo yata utpadyata iti / yogasamAdhijasya kAryAvasAyavirodhAt prakSaye For Private and Personal Use Only
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1872 crk-sNhitaa| ( katidhApuruSIyaM zArIram sNvednnivRttiH| iti / bhASyaJca vyAkhyAyate / mokSe nitya sukhasaMvedanotpattI khalvAtmamanaHsaMyogasya hetule yadi sahakArinimittAntaraM dhammau bhavatA vAcyaH tadA tasya dhammasya heturvAcyo bhavatA yato dharma utpadyate iti / vaidhaM kama vAcyaM tat kamme yogasamAdhirUpaM tajjasya dhammasya kAryAvasAyavirodhAt / mokSa kAryANAM sarvepAmavasAnaM bhavati tasya tadA virodhAt prakSaye dharmasya kAryasya kSaya tadharmajanyasya nityamukhasaMvedanasyApi nivRttiH syAditi / ___ atra yat sukhavannityavAdI bhApate, tadAha-yadi yogasamAdhijo dhammo hetustasya kAryyAvasAyavirozat prakSaye saMvedanamatyantaM nivartateti saMvedane cAvidyamAne naavishessH| iti / bhApyaJca vyaakhyaayte| mokSe nityamukhasaMvedanotapattau yogasamAdhijo dharmo henustasya yogasamAdhijasya dharmasya mokSa savekAryAvasAyavirodhAt prakSaye tat saMvedanaM yadyatyantaM nivartateti tadA saMvedane. cAvidyamAne mokSe sukhavannityasvarUpaH syAt saMsArasthastu dhamAdhamrmaphalasukhaduHkhasaMvedItyato muktasaMsArasthayo vizeSastulyavaM bhavatIti / atrAha vAdIyadi dharmakSayAt saMvedanoparamaH, nityaM sukhaM na saMvidyate iti kiM vidyamAnaM na saMvidyate'thAvidyamAnamiti ? nAnumAnaM vishisstte'stiiti| vyAkhyAyate cedm| mokSe yogasamAdhijadharmakSayAt saMvedanoparame sati yadi nityaM sukhaM na saMvidyate saMvedanAbhAvAnna jJAyate iti tarhi tannityaM sukhaM vidyamAnaM kiM na saMvidyate'thavA tannityasukhamavidyamAnaM na saMvidyate iti khanumAnaM viziSTe mokSe sukhavannityasvarUpe liGgAbhAvAnnAstIti / ___ atrAha prtivaadii| aprakSayazca dharmasya niranumAnaH, utpattidharmakakhAd yogasamAdhijo dhammo na kSIyate iti nAstyanumAnam / utpattidharmakam anityamiti viparyayasya khnumaanm| idazca bhASyaM vyaakhyaayte| dharmAsya aprakSayo na prakSayo'sti tasmAnniranumAna iti sUtraM, tasya vivaraNamAhautpattidharmakakhAddhetorna yogasamAdhijo dhammaH kSIyata ityato mokSe sukhavannityasvarUpe nityasukhasya nAratyanumAnaM liGgAbhAvAt / kathamutpattidhammako yogasamAdhijo dhammo nakSIyate ityata Aha- utpattidharmakaM svvmnitymiti| yogasamAdhijadharmAdviparyayasya dharmasya khanumAnaM nazvaratvaJca, yogasamAdhijo dhamma utpattidharmakakhe'pi nitya iti bodhyam / kathamanumAnaM syAdviparyayasyetyata Aha-yasya tu saMvedanoparamo nAsti tena saMvedanaheturnitya itynumeym| idazca bhASyaM vyaakhyaayte| yasyotpattidharmakasya sukhasya saMvedanoparamo For Private and Personal Use Only
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1873 nAsti tena uparamAsadbhAvena saMvedanasya he turunpattidhammako'pi dharmo nitya ityato yogasamAdhinadha dviparyayavarmamanumeyaM saMvedanAt tatkAryAt / iti / tatrAha vaadii| nitye ca muktasaMsArasthayoravizeSa ityuktm| yathA muktasya nityaM sukhaM ttsNvednhetushc| saMvedanasya tUparamo nAsti kAraNasya nityakhAt, tathA sNsaarsthsyaapiiti| vyAkhyAyate cedam / nitye ceti / yasyotpattidharmakasya sukhasya saMvedanoparamo nAsti tenoparamAbhAvena tasya sukhasya saMvedanaheto nitye sati muktasaMsArasthayoravizeSa iti yat pUrvamuktaM tadeva bhavatIti bhAvaH / kathamiti cet tdocyte-ythetyaadi| yathA muktasya nityaM sukhaM tannityasukhasaMvedanahetuzca nityastasya hi saMvedanasyoparamo nAsti tatkAraNasya yogasamAdhijayanesya nitykhaat| tathA saMsArasthasyApyAtmanaH sukhaM nityaM tatsthaM dharmajaJca sukhamanityamapi tasya saMvedanoparamAbhAvena tatsaMvedanahetorutpattidharmakasyApi dharmasya nityakhamiti muktasaMsArasthayoH avizeSa ityuktam / evaM sati yat phalitaM tadAha-evaM sati dharmAdharmaphalena sukhaduHkhasaMvedanena sAhacayyaM gRhaateti| vyAkhyAyate cedaM bhASyam / evaMprakAreNa muktasaMsArasthayoravizeSe sati dhamAdhamrmaphalena sukhaduHkhena tatsaMvedanena ca nityasa khasya sAhacarya yogapadaM gRhAteti pUrvamuktaM bhavati smpnnm| atrAzaGkA doSamAha-zarIrAdisambandhaH pratibandhaheturiti cenna, zarIrAdInAmupabhogArthakhAda vipayyayasya caannumaanaat| vyAkhyAyate cedaM bhaassym| saMsArasthasya dhamAdhamma phalena sukhaduHkhena tatsaMvedanena ca nityasukhasaMvedanasya sAhacavya yogapadyagrahaNe zarIrAdisambandhaH zarIrendriyamano'hakAramahattattvasambandhaH pratibandhaka iti cen| kasmAt ? zarIrAdonAm Atmana upbhogaarthkhaat| Atmano huApabhogArthAH zarIrAdaya AtmanA hi dharmAdharmaphalaM sukha duHkhamupabhujyate zarIrAdibhiviparyayasya ca dharmAdharmAbhyAsajanyasya nityamukhasya copabhogaH kriyate tasya khnnumaanaadnumaanaabhaavaat| atra nityasukhAbhivyaktivAdI khaah| syAdetat saMsArasthasya zarIrAdisambandho nityasukhasaMvedanahenoH prativandhakastenAvizeSo nAstIti / vyAkhyAyate cedam / "etat syaat|" kiM syAdityata Aha-saMsArasthasya AtmanaH zarIrAdisambandho nityasukhasaMvedanahetoyogasamAdhijadharmasya pratibandhakastena muktasaMsArasthayoravizepo nAsti, yogasamAdhistu sazarIrasyaiva bhavati tajjadharmAstu nityasukhasa vedanasya hetuH zarIrAdisambandhAbhAve utpadyate iti / For Private and Personal Use Only
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1874 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram etad duupyti| etaccAyuktaM zarIrAdaya upabhogArthAste bhogapratibandhaM kariSyantItyanupapannaM, na cAstyanumAnamazarIrasyAtmano bhogaH kshcidstiiti| vyAkhyAyate cedaM bhASyam / ye tu bhogArthAste punabhogapatibandhakA iti vacanam anupapannamityataH zarIrAdisambandho nityamukhasaMvedanahetoH pratibandhaka etacca vacanamayuktam / kasmAta ? "yato na caastiityaadi|" yato'zarIrasya zarIrAdisaMyogazUnyasyAtmano'numAnaM nAsti tasya kazcidbhogo'stIti ca nAnumAnaM syaaditi| atrAzaGkA Aha-iSTAdhigamArthA pravRttiriti cenna, aniSToparamArthakhAt / bhASyaJcedaM vyaakhyaayte| icchAviSayIkRtasya sukhasyArtha lokaH pravattete na khaniSTAdhigamArtham, iSTaM hi sukhaM yat punane nazyati tasmAnnityasukhArtha mokSasAdhanopAyAn kurute iti cenn| kasmAt ? anissttoprmaarthkhaat| aniSToparamArthA hi prattiraniSTaM duHkhaM mokSe taduparamaH syaadityrthH| mokSe nitya mukhAbhivyaktivAdI bhaasste| idamanumAnamiSTAdhigamAtho mokSopadezaH pravRttizca mumukSaNAM nobhayamanarthakamiti / vyAkhyAyate cedaM bhaassym| idmnumiiyte| mokSopadeza AcArya yat kriyate sa mokSopadeza iSTavaskhadhigamArtha eva na bnissttnittimaatraarthH| iSTabhinnam aniSTamiSTazca sukhaM prahlAdakarakhAdaniSTaM duHkhaM prahlAdaharatvAt / tadduHkhAtyantanivRttimantareNa kevalaM sukhaM na bhavati sukhAbhAve duHkhodayo duHkhAbhAve sakhodaya iti pratiniyamAdaniSToparame khiSTAdhigama eva bhavati tasmAdiSTAdhigamAthezca mumukSUNAM yogAdipa pravRttirityato mokSopadezaH pravRttizcetyubhayaM na nirarthaka miti takau yuktyapekSastadanumAnamiti / etadapi vAdI dUpayati / etaccAyuktamaniSToparamArtho mokSopadezaH prattizca mumukssuunnaamiti| etat pUrvoktamiSTAdhigamAthI mokSopadezaH pravRttizca mumukSaNAmiti yadanumAnaM tdyuktm| kasmAt ? yataH aniSToparamArthI mokSopadezaH pravRttizca mumukSaNAmityanumAnam nAnarthakamubhayam / iSTabhinnamaniSTamiSTaM sakham aniSTaM duHkhaM taduparame niyamato nityamukhaM syAditi na yauktikm| katham ityata Aha-neSTamaniSTenAnanuviddhaM sambhavatItISTamapyaniSTaM smpdyte| aniSTahAnAya ghaTamAna iSTamapi jahAtyavivekahAnasyAzakyakhAditi / vyAkhyAyate cedaM bhASyam / iSTaM sukhaM mukhajanakaJca yad yat tat sarvamanipTena duHkhena duHkha janakena bA bhAvenAnanuviddhamanuviddhabhinna na sambhavati sarvam iSTamaniSTenAnuviddhameva bhavati, ityata iSTamapyaniSTaM bhavati / dRzyate c| aniSTahAnAya duHkhaduHkhajanakabhAvatyAgAya yada ghaTate tatra buddhimAniSTamapi jahAti / yathAzvamedhAdi For Private and Personal Use Only
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1875 nirvAhAtham azvarakSaNAyeSTaM putraM niyujya yuddhe kacit sa putro hanyate pareNeti / nanvevaM nAstu bhavatyevam / nAniSTamiSTenAnanuviddhaM sambhavatItyaniSTamapISTaM sampayate / iSTAya ghaTamAno'niSTamapi jahAtIti / ityata Aha / avivekahAnasya ashkykhaaditi| vivekasya sadasadvivecanAyA abhAvahAnasya tyAgasya azakyakhAt / avivecanAnuviddho hi vivekaH / vivecanA hi sarvaiH karimbhe samyak kattaM na zakyate nAvivecanayA kinyArabhyate, kintu vivecanayA kartavye'pi sampagvivecanAkaraNAsAmAdiSTAya ghaTamAno buddhimAnaniSTam api jahAti / aprshcaah| dRSTAtikramazca dehAdiSa tulyaH, yathAdRSTamanityaM sukhaM parityajya nityaM muvaM kaamyte| evaM dehendriyabuddhIranityA dRSTvA atikramya muktasya nityadendriyabuddhayaH klpitvyaaH| sAdhIyazcaivaM muktasya caikAtmyaM kalpitaM bhavatIti / idaJca bhASyaM vyAkhyAyate / sukhasya dehAdiSu dRSTAtikramaH tulyaH katham ityato dehAdiSu dRSTAtikamatulyatAM darzayati-yathetyAdi / anityaM sukhaM dRSTaM parityajyAdRSTaM nityaM sukha kAmayate mumukSuriti sukhe dRssttaatikrmH| evaM dehendriyabuddhayo'pyanityA dRzyante dRSTAstA atikramya muktasya nityadehendriyabuddhayo bhaviSyantyaH kalpitavyAH syunitysukhbhogaarthmiti| teSAM kalpanAmapekSya khevameva sAdhIyo bhavati, yadasmAbhimuktasya caikAtmyaM paramapuruSeNa sahakAtmIbhAvaH kalpito bhavatIti sarvasaMyoganiHsRto mukto bhavatIti bhaavH| atrAzaGkA dRpayati / utpattiviruddha miti cet samAnam, dehAdInAM nityavaM pramANaviruddhaM kalpayitumazakyamiti samAnaM sukhasyApi nityavaM pramANaviruddhaM klpyitumshkymiti| vyAkhyAyate cadaM bhAgyam / utpattiviruddha miti cet samAnamiti sUtrarUpaM utpatti viruddhalaM dehAdanityavaM tena na dRSTAtikramaH mukhena tulyH| tatra dossmaah| smaanmityaadi| tasya vivrnnmaah-dehaadiinaamityaadi| dehendriyabuddhInAmutpattiviruddhaM nityakhaM pramANaviruddhaM pratyakSAdiviruddhaM kalpayituM na zakyamiti tena samAnaM, sukhasyApi utpattiviruddhaM nityavaM pramANaviruddhaM pratyakSAdiviruddhaM kalpayituM na shkymiti| atha teSAM pramANAbhAvAt anupapattine pratyakSaM nAnumAnaM nAgamo vA vidyate iti yaduktaM tatpratyakSAnumAnapramANAbhAvaM darzayikhAgamAbhAvaM darzayati--Atyantike ca saMsAraduHkhAbhAve mukhavacanAdAgame styvirodhH| yadyapi ca kazcidAgamaH syAt / muktasya AtyantikaM mkhmiti| idazca bhASyaM vyAkhyAyate / mokSe jAte khAtyantike For Private and Personal Use Only
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1876 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram saMsAraduHkhAbhAve nitarAM mukhavacanaM kriyata ityataH satyapyAgame mokSa nityamukhasya na virodhH| tad ythaa-ydypiityaadi| yadyapi muktasyAtyantikaM sukhamityAgamaH kazcid vattete, tatrApi na virodho'sti / kathamityata Ahamukhazabda Atyantike duHkhAbhAve prayukta ityevmuppdyte| dRSTo hi duHkhAbhAve mukhazabdaprayogo bahulaM loke iti| bhASyantyetat spaSTam / tatrApi duHkhAbhAvaH pratiyogitAt sukhameveti cenna duHkha bhinnamanyada vastu sukhamivAsti tadeva paramapuruSarUpalaM duHkhAbhAva ucyte| atra punaH mukhAbhivyaktivAdI bhASate / nitya sukharAgasyArahANe mokSAbhigamAbhAvo rAgasya bandhasamAjJAnAt / yadyayaM mokSe nityaM sukhamabhivyajyate iti nityamukharAgeNa mokSAya ghaTamAno na mokSamadhigacchenAdhigantumahe ti, bandhasamAjJAto hi rAga iti| bhASyaJcedaM vyaakhyaayte| yadi mokSe sukhazabdaprayogo duHkhAbhAve bhavati tadA nityasukharAgasyAprahANe mokssaadhigmaabhaavaapttiH| rAgasya bandhasamAnAnAt / idaM svayaM vikRnnoti| mokSe nityaM mukhamabhivyajyata iti nitya sukhakAmanayA yadyayaM mokSAya ghaTamAno yogasamAdhiSu pratto mokSe sukhaM nAdhigaccheta tadA mokSamadhigantunAheti / bandhasamAjJAto hi rAgastasya vartate bandhe samAjJAto niyukta iti| kathaM mokSamadhigantunAhatItyata Aha-na ca bandhane satyapi kazcinmukta ityuppdyte| iti prahANe nitysukhraagsyaaprtikuulkhm| idazca vyAkhyAyate bhaassym| bandhane bandhakAraNe rAgAdau sati kazcidapi mukta iti noppdyte| iti hetomokSa nityamukhAbhivyaktI satyAM nityasukharAgasya prahANe sati na pratikUlakhaM nityasukharAgasya mokSe smbhvti| etadapi dUpayitumAha-athAsya nityasukharAgaH prahIyate tasmin prahINe nAsya nityasukharAgaH pratikUlo bhavatIti / mokSe duHkha janmAtyantavimuktau khalbanekasyAsya muktasya nityamukharAgaH svayameva tasmAda hIyate sukhe hyanurajyate duHkhArta eva duHkhAbhAve tu nAnurajyate sukhaayeti| tasmin nityasukharAge prahINe sati nAsya mokSe nityamukharAgo bhavati pratikUla iti / vAtsyAyanabhASyaM samAptam / itthaJca samprasAdasya svena rUpeNAbhiniSpattI mokSe ziva eva bhavati na pRthag vrtte| kSetrajJasyAtmA hi zivaH kSetrajJopAdhimokSAt sa eva zivo bhavati, jalaM yathA mahAjalAzaye patitaM tajjalenaikaM bhavatIti / iti niHzeSanivRttimokSastatra mukhaduHkhobhayanivRttI muktasya braharU pase yadi na nityasukhamabhityajyate sukha For Private and Personal Use Only
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1877 duHzvobhayasya nittizca syAt tadA taittirIyopaniSaduktam-yato vAco nivartante apApya manasA sh| AnandaM brahmaNo vidvAn na bibheti kutazcaneti mantreNa brahmaNa Ananda uktaH, sa khalvAnando nityastannityAnandavAn puruSa uttamaH puruSa IzvaraH / pAtaJjale hIzvara uktH| klezakamme vipAkAzayairaparAmRSTaH puruSavizeSa iishvrH| asya vyAsakRtabhASyam / atha pradhAnapuruSavyatiriktaH ko'yamIzvaro nAmeti ? klezakampevipAkAzayairaparAmRSTaH puruSavizeSa Izvara iti / avidyAdayaH klezAH, kuzalAkuzalAni kammANi, tatphalaM vipAkaH, tadanuguNavAsanA aashyH| te ca manasi vartamAnAH puruSe vyapadizyante / sa hi tatphalasya bhoktA iti / yathA jayaH parAjayo vA yoddhaSu vartamAnaH svAmini vypdishyte| yo hyanena bhogenAparAmRSTaH sa puruSavizeSa iishvrH| kaivalyaM prAptAH santi ca bahavaH kevlinH| te hi trINi cchikhA bandhanAni kaivalyaM praaptaaH| Izvarasya ca tatsambandho na bhUto na bhAvI, yathA muktasya pUvebandhakoTiH prajJAyate naivmiishvrsy| yathA prakRtilInasyottarabandhakoTiH sambhAvyate naivmiishvrsy| sa tu sadaiva muktaH sdaiveshvrH| yo'sau prakRSTasattvopAdAnAdIzvarasya zAzvatika utkarSaH sa kiM sanimitto ninimitto veti / tasya zAstraM nimittm| zAstraM punaH kiMnimittaM prakRSTasattvanimittam / etayoH zAstrokapayorIzvarasattve vattamAnayoranAdiH smbndhH| etasmAt etdbhvti| sadaivezvaraH sadaiva muktaH iti| taca tasyaizvayya sAmyAtizayavinirmuktaM na tAvadaizvaryAntareNa tdtishyyte| yadevAtizayi yasmAt tadeva tasmAt kASThApAptiraizvayyasya sa iishvrH| na ca tatsamAnamaizvayye masti / kasmAt ? dvayostulyayorekasmin yugapatkAyite'rthe navamidamastu purANamidamastu iti| ekasya siddhAvitarasya prAkAmyavighAtAdUnatvaM prasaktam / dvayozca tulyyoryugptkaamitaapraaptirnaasti| arthaviruddhavAt / tasmAda yasya sAmyAtizayavinirmuktamazvayaM sa IzvaraH sa ca purussvishessH| sarvebhyaH puruSebhya uttama ityuttmpurupH| etaduttamapuruSarUpeNAbhiniSpattau samprasAdasya mokSe yadAnandavat svarUpatA sa Anando nAbhivyajyate mokSe nityameva tAdrUpyeNa varttata iti / nAnandAbhivyaktimuktau iti / nanu tahiM sukhaduHkhobhayanivRttizcedapavarga tataH kathaM saGgacchate tallakSaNaM yat punaH kapilena sAyasaMhitAyAmuktaM mokSalakSaNam / atha trividhaduHkhAtyantanivRttiratyantapuruSArthaH / 1 / athazabdo'dhikArArthoM maGgalaJcAsyoccAraNAt For Private and Personal Use Only
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1878 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram puruSANAM bhvtaati| athaadhikriyte'tyntpurussaarthH| puruSasya rAzisaMjJakasya sthUladehinaH saMsAraduHkhasindhumanasyAtyanto'rthaH prayojanaM mukhyaphalaM trividhduHkhaatyntnivRttiH| trividhaM duHkhamAdhibhautikamAdhyAtmikamAdhi daiviknyc| pUrva vyAkhyAtam / tasyAtyantA yA nivRttirapravRttiH saa'tyntpurussaarthH| antaM nAzamatikrAntA yA sAtyantA, atyantA cAso nivRttizceti atyantanivRttiH, trividhduHkhsyaatyntnivRttirpunrbhvprvRttiH| atyanto'ntam atikrAntaH puruSArtha ityatyanta puruSArtho mokSa ityadheH / atyantanivRttiriti antapadavyAvRttimAha, na dRSTAt tad siddhinivRtterapyanuttidarzanAt / 2 / dRSTAt duHkhanAzakAd dhanaputrakalatrAdikAdarthAt sukhaprAptau satyAM trividhaduHkha nivRttI jAtAyAM tatsiddhistasyAstrividhaduHkhAtyantanivRtteH siddhirna bhavati / kasmAt ? nivRtterapi trividhasya duHkhasya punrnuttidrshnaat| dhanaputrakalatrAdivadazvamedhAdikamapi vaidhaM kamme dRSTameva tajanitasvargAdikamadRSTamapi cyutaM na khatyantaM tataH punariha saMsaraNAt trividhaduHkhAnuttirbhavatIti / atyantapadavyAttiH svayaM kRtaa| atyantapuruSArtha ityatyantapadavyAttiM darzayati- prAtyahikakSutpratIkAravat tatpratikAraceSTanAt puruSArthakham / 3 / pratyahotpannAdhAyAH pratIkArArtha nivRttyarthaM ceSTA bhojanAdivat / AdhibhautikAditrividhasya duHkhasya pAralaukikasya caihikasya ca pratIkArArthaM nivRttyartha nityanaimittikakAmyAzvamevAdikamme hitAhArAcArasattAdiceSTanAt tattattrividhaduHkha nivRtteH puruSArthatvaM na khatyantapuruSArthavam / tattatkarmaphalasvargAdisukhasya nazvaratvena nAze sati tatrividhaduHkhasya punaranuttaH / / nanu dRzyate kasyacidrasAyanasevanAcchArIratrividhaduHkhAnAmatyantanivRttiH kepAzciddhitasevinAM trividhAnyatarasya duHkhasyAtyantanivRttiH sA kimatyantapurupAtha ityata Aha / savyosambhavAt sambhave'pi sattvAsambhavAddhayaH pramANakuzalaiH / 4 / rasAyanasevanAt karbhAntarAdvA sarveSAM manaHzarIrAdhiSThAnAnAM trividhAnAM duHkhAnAmatyantanivRtterasambhavAta pramANakuzalaH prajJAnadakSaistrividhAnyatamaduHkhasya zArIramAnasAnyataratrividhasya cAtyantanittirUpo'tyantapuruSAthoM heyastyAjyaH shessduHkhsdbhaavaat| sambhave'pi somarasAyanAdisevanAdatyutkaTatapobhyo vA bahubrahmAyuSkAlaparyantaM kasyacicchArIramAnasa trividhaduHkhAnAM nivRtteH sambhave'pi punarapAyitvena teSAM nivRttaH sattvAsambhavAcciraM vattenasambhavAbhAvAt so'pi puruSArthoM heyaH pramANakuzalairiti / trividheti pdvyaattiH| atyantetyasya ca vyAvRttiH / / / For Private and Personal Use Only
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1879 nanu tarhi ko'tyantapuruSArtha ityata Aha--utkapAdapi mokSasA sarvotkarSazruteH / 5 / utkarSAdatyantavAdapi mokssspraatyntpurussaarthtvm| kasmAt ? savvotkarSazruteH / zvetAzvataropaniSadi mntrH| na tasya kArya karaNazca vidyate na tat samazcApyadhikazca dRzyate iti samAtizayAbhAvaH zrUyate / ityAdi / / ___ nanatkarSAnmokSasA cedatyantapuruSArthatvaM tahi trividhaduHkhAtyanta nittiH kiM daHkhAviddhasukhamatyantapuruSArtha iti cenna / avishessshcobhyoH| 6 / trividhaduHkhaduHkhAviddhasukhayorubhayozca na vishesso'sti| sukhasya nazvarakhe na kAle svargAdisukhanAze punaduHkhaprAptaH sukhasyApi duHkhamadhye prakSepAt / samprasAdasA kSetrajJasA paravyomazivarUpeNa nippattau svasvarUpAbhAvAt tadgatanityasukhasamApyabhAvAt kutrsthnitysukhmbhivyjyteti| tasmAnnAnandAbhivyaktirmuktiriti tttvm| nanvevamazeSato vedanAniTattau satyAM sa yogI kIdRzaH san jIvan vicaratIti cet tdocyte| taittirIyopaniSadi huktm| aanndmykossaanntrmnuprshnH| utAvidvAnamuM lokaM pretya kaJcana gacchati ? Aho vidvAnamuM lokaM pretya kizcit samaznute ? iti prshnH| vidvAn brahmazaH / asyottaramuktaM tatraiva / asada vA idamagra AsIt nato vai sdjaayt| tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt tat sukRtmucyte| iti| yaha tata sukRtaM raso vai sa rasaM heravAyaM labdhAnandIbhavati / ko hAvAnyAt kaH prANyAd yadeSa AkAza Anando na syAt / eSa hevaanndyti| yadA hovaiSa etasminnadRzye'nAzye nirukta nilayane'bhayaM pratiSThAM vindate'tha so'bhayaM gato bhvti| yadA hovaiSa etasmiMstadu daramantaraM kuru'tha tat sabhayaM bhavati / tadubhayaM viduSo manvAnasya / tadapyepa zloko bhavati / bhIpA vAtaH pavate bhISodeti muuyH| bhISA'smAdagnizcandrazca mRtyurdhAvati paJcama iti| vyAkhyAyate ceyaM shrutiH| kriyAguNavyapadezarahitamasadevedaM savvamagra AsIt / tat svaguNanigUr3hA zaktibrahma prAk sRSTeH kriyaagunnvypdeshrhitaasiit| sarga prthmtstejo'mRjt| tat tejo'po'sRjat tA aapo'nnmsRjnt| tAstisro devatAstejo'bannAkhyA anupavizya parA sA zaktibrahma sA khalvajA tejo'vannAni bhUkhA tAnyanupravizya lohitazuklakRSNavadAbhAsamAnA vAgadevI sarasvatI durgA nAma gAyatrI atIndriyadhvanirUpA babhUveti sA sdjaayt| saivArddhAzana ghanIbhUya paramavyomarUpastadatIndriyadhvanimAn zivo babhUva so'jH| eSa paramAtmA puruSo nAsanna sat / asacca For Private and Personal Use Only
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1880 crk-sNhitaa| [katidhApuruSIya zArIram sdsnyc| tamAtmAnaM svayaM suSTu ayaH zubhAvaha vidhiyasmAt taM zivamakuruta / tasmAt svayakhAt tadAtmAnaM zivaM sukRtamucyate / ya? yadeva tat sukRtaM paramAtmAkhya brahma raso vai saH / sa rasa ev| prthmaadisaamRtaashrykhaat| taM rasamAnandasthe kSetra sthitaM tadaviSNoH paramaM paraM jyotiHsvarUpaM zivaM prathamAmRtavantamayaM yogamAsthitaH puruSo vidvAn yoge labdhAnandIbhavati / amRtaraso hi sukhakarastallAbhe sukhavAn bhavati / ___ atra svymaashngkte| ko hepravetyAdi / tadarasarUpAnandamayalAbhe ka evAnyAt prItaH syAt ka eva prANyAt prANakarmA syAd yata eSa AkAza AkAzabhUtavadAkAza eva nirlipta iti Anando'sya na syAditi prshnH| uttarayati / epa hovaanndyti| yata eSa AnandamayasthakSetrazasthitaH zivaH samAdhiyogasthitaM puruSaM jIvopAdhimahattattvopAhitaM prAjJa kSetramAnandayati mahattattvAkhyayA 'vidyayA tamAnandaM bhuJjAno jIvopAdhiH samAdhisthaH kSetrajJa AnandIbhavati na kaivlymeti| nanveSa ekAntata eva kimAnandIbhavati anekAntato vetyata Aha-yadA hovetyaadi| hi yasmAdeSa jIvopAdhiH kSetrajJaH puruSa etasmiJcharIre adRzye cAnAzye nirukta khalvAnandamaye nilayane bhayazUnyaM yathA syAt tathA pratiSThAmAlambya sthitiM labhate'tha tadanantarakAlaM so'bhayaM gato bhvti| yadA hi yasmAdeSa jiivopaadhiH| kSetrajJo vidvAn / etasmiJcharIre tada iti| u bho daramIpadantaraM triguNeneSAvahitaM tat paramAtmAnaM kurute'thAnandamayasA daravyavadhAnAdviduSo'pi tasA bhayaM bhavati / etadarbhayamabhayabhayaM viduSo manvAnasA bhavati / nanu kuta Anandamaye nilaye pratiSThAM gatasatrAbhayaM bhavatItyata Aha--tadapyeSa ityaadi| asmAt sarvabhayaGkarAdarudrAdeva bhIpA bhayena vAtaH pavate satataM gacchan sazoSayati / yasmAd bhISA sUrya udeti / yasmAd bhISA candro'gnizca udeti / paJcamo mRtyulokAnAmantakAle nayanAtha dhAvatIti / tasmAt sarvazAsanAt zivAdabhayaM pratiSThAM gatasya kutobhayaM bhavati tasmAda vyavadhAne kathaM nAnyasmAdabhayaM syaadityrthH| nanvetadAnandasya ko vicAra ityata etatzlokAnantaraM tatraiva taittiriiyopnissdi| saipAnandasya mImAMsA bhavati / yuvAdhyAtmasu yuvAdhyApaka AziSTho dradiSTho blisstthH| tasyeyaM pRthivI sarvA vittasya pUrNA syAt / sa eko maanussaanndH| te ye zataM maanussaanndaaH| sa eko manuSyagandharvANAm AnandaH zrotriyasya cAkAmahatasya / te ye zataM manuSyagandharvANAmAnandAH sa For Private and Personal Use Only
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1881 eko devgndhrvaannaamaanndH| zrotriyasya cAkAmahatasya / te ye zataM devagandharvANAmAnandAH sa ekaH pitRNAM cirloklokaanaamaanndH| zrotriyasya caakaamhtsy| te ye zataM pitRNAM ciralokalokAnAmAnandAH sa eka AyAnajAnAM devaanaamaanndH| zrotriyasya cAkAmahatasya / te ye zatamAyAnajAnAM devAnAmAnandAH sa ekaH kammadevAnAmAnando ye karmaNA devAnapayanti / zrotriyasya caakaamhtsy| te ye zataM kammadevAnAmAnandAH sa eko devaanaamaanndH| zrotriyasya cAkAmahatasya / te ye zataM devAnAmAnandAH sa eka indrsyaanndH| zrotriyasya cAkAmahatasya / te ye zatamindrasyAnandAH sa eko vRhspteraanndH| zrotriyasya cAkAmahatasya / te ye zataM vRhaspaterAnandAH sa ekaH prajApaterAnandaH / zrotriyasya caakaamhtsy| te ye zataM prajApaterAnandAH sa eko brahmaNa aanndH| zrotriyasya caakaamhtsy| sa yazcAyaM puruSe yazca pavAdau yazcAsAvAditye sa ekaH sa ya evaM vit / tadapyeSa zloko bhavati / yato vAco nivartante aprApya manasA saha / AnandaM brahmaNo vidvAn na bibheti kutshcnti| atra brahmaNa iti yaH puruSazcAyaM puruSe kSetra vattete yazca pavAdidevAnteSu sarveSu vartante ya Aditye'smin sUrye varttate sa ekaH paraH puruSo brahma ziva eva tasyeyamAnandasya miimaaNsaa| etaM brahmaNaH zivasyAnandaM vidvAn kutazcana na bibhetIti jIvanmuktasya yuktsyaanndmiimaaNsaa| nanvevamasya tasmAllokAt pretya kizcit samaznuta iti praznasyottarametadanantaramuktam / asmAllokAt pretyaitamannamayamAtmAnamupasaMkrAmatyetaM prANamayamAtmAnamupasaMkrAmatyetaM manomayamAtmAnamupasaMkrAmatyetaM vijJAnamayamAtmAnamupasaMkrAmatyatamAnandamayamAtmAnamupasaMkrAmati iti| asmAllokAt pretyeti prakarSaNa galA na tu mRkhaa| tadeva tatraivoktaM punH| sa yazcAyaM puruSe yazca pavAdo yazcAsAvAditye sa ekaH sa ya evaMvit / asmAllokAt pretya etamannamayamAtmAnamupasaMkramyaitaM prANamayamAtmAnamupasaMkramyaitaM manomayamAtmAnamupasaMkramyaitaM vijJAnamayamAtmAnamupasaMkramyaitamAnandamayamAtmAnamupasaMkramyemAn lokAn kAmamapyanupasazcarannetat sAmagAyanAste iti / imAnanamayAdIn lokAn svecchayA kAmI san vicrti| iti| nanu mRkhAyaM kiM syAdito vA kathaM gacchatItyatastadAhacchAndogyopaniSadi / "tadaya itthaM vidurye ceme'raNye zraddhAtapa ityupAsItate'rciSamabhisambhavantyarciSo'harahna ApUryamANapakSamApUryamANapakSAd yAnudau~ti SaNmAsAMstAn / mAsebhyaH saMvatsaraM saMvatsarAdAdityamAdityAcandramasaM candramaso For Private and Personal Use Only
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1882 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram ataH paraM brahmabhUto bhUtAtmA noplbhyte| niHsRtaH sarvabhAvebhyazcihna yasya na vidyate // vidurataM sa tatpuruSa etAn brahma gamayatyeSa devayAnaH panthAH iti / " prshnopnissdi| "hRdi hyeSa AtmA'traitadeka zataM nAr3InAm / tAsAM zataM zatamekaikasyAM dvAsaptatisaptatiH pratizAkhAnAr3IsahasrANi bhvnti| Asu vyAnazcarati / athaikayoddhaM udaanH| puNyena puSyaM lokaM jayati pApena pApamubhayAbhyAmeva manuSyalokamiti / " atha sa etAstejomAtrAH samabhyAdadAno hRdymevaanvvkraamti| tasya haitasya hRdayasyAgraM pradyotate, tena pradyAtenaiSa AtmA niSkrAmati cakSuSTo vA mUrTo vA'hanyebhyo vA zarIradezebhya iti yogino vidyayA puNyaM bAndhavAn gacchati pApe zatrUn gacchati vihInapuNyapApAH hRdayA jvalitamarciSamabhilakSya sambhavanti te cakSurAdito'hani niSkramya dinamabhisambhavanti dinAt zuklapakSaM zuklapakSAduttarAyaNamuttarAyaNAt saMvatsaraM saMvatsarAdAdityamiti agnilokamAdityAcandramasamiti vAyulokaM candramasAda viduAtamiti vrunnlokm| tatra gatAn khalvetAn tapaHzraddhAdiyuktAna kSetrajJAn tatpuruSaH sadAzivo brahma gmyti| naite punarAvarttante / gItAyAzca / agnijyotirahaH zuklaH SaNmAsA uttarAyaNam / tatra prayAtA gacchanti brahma brahmavido viduriti / agnijyotirha dayAgrajvalanajyotirabhiprayAnti / tasmAdaharahnaH zukla pakSa zuklapakSAduttarAyaNamityAdikrameNa tatra devayAne pathi prayAtA brahmavido brahma gacchantIti viduH| bhrAntA AhurdivAdiSu maraNe phala midam / tanna zrativirodhAt / iti devayAnaH panthA uktH| dausisopaniSadi ca paashuptyoge| catuvizagRhe yoga eSa vai pnycviNshkH| Sar3a viMzazca tathA meyo hyadhyakSaH sptviNshkH| aSTAviMzazca puruSastriMzaH puruSalokadhRk / yaM vidikhA na zocanti zivaM taM kathayAmi te| unatriMzaM tadA vidyAj zAnatattvArthacintakaH / triMzakantu tadA zAkhA amRtakhAya klpte| iti pAzupatayoga iti / iti dvAviMzapraznasyottaram // 50 // gaGgAdharaH atra punaragnivezaH pprcch| savva vit savvasaMnyAsI srvsNyogniHsRtH| ekaH prazAnto bhUtAtmA kairliGgairupalabhyate iti| tatrottaramAha-ataH prmityaadi| so'yaM baddho bhUtAtmA yaH punaHpunariha jAyate sa satyabuddherutpattau sarvavit san sarva saMnyasya brahmabhUtaH san nopalabhyate / For Private and Personal Use Only
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1883 gatibrahmavidAM brahma taccAkSaramalakSaNam / jJAnaM (r) brahmavidAzcAtra nAjJastaja jJAtumarhati // 51 // pratyakSeNAnumAnenAptopadezena vA sarvathA noplbhyte| tadA hyaprameyaM bhavati pramANairajJa yakhAt / kasmAnnopalabhyate ? sarva tat kArya liGga liGgenAnumeyaM syA dityata Aha-niHsana ityaadi| so'yaM mukto brahmabhUnaH sarvabhAvebhyo niHsRto yasmAt tasmAt tasya nopalabdhirasti / kasmAt ? yasmAt tasya cihna liGgamanumitisAdhanaM na vidyte| tataH sa kathamupalabhyeta ? sabaibhAvAniHsaraNAnna tasya kimapi kAya karaNazca vidyate tato limaJca nAstIti / tahi nAstu liGgagrAhyaH jJAnAntaravi yo'pi kiM na syAdityata aahgtirityaadi| brahmavidAM gatibrahmaiva tccaalkssnnmkssrnyc| atra brahmavidAM yoginAM yatsAMkhyazAnayogajJAnaM tajjJAna yavaJcAsti mAnasagrAhyavantu nAstItyasmAdazastabrahma na jJAtumarhati / atreyamAzaGkA / yadAvamAtmA kathaM sa khalu punaH badhyate kena vA vandhaneneti ? ttrocyte| yaduktaM laiGge navamAdhyAye-sanatkumAra uvaac| kathaM pazupatirdevaH pazavaH ke prkiirtitaaH| kaiH pAzaiste nibaddhAzca vimucyante ca te kthm| shailaadiruvaac| brahmAdyAH sthAvarAntAzca devadevasya dhiimtH| pazavaH parikItyante sNsaarvshvrtinH| teSAM patikhAd bhagavAn rudraH pazupatiH smRtH| anAdinidhano dhAtA bhagavAn prbhurvyyH| mAyApAzena banAti pazUstAn prmeshvrH| sa eva mocakasteSAM jJAnayogena sevitH| avidyApAzabaddhAnAM nAnyo mocaka issyte| tapyate paramAtmAnaM zaGkaraM paramezvaram / caturviMzatitattvAni pAzA vai prmesstthinH| pAzebhyo mocayatyeSa zivo jiivaanupaasitH| nivanAti pazUnekazcatuviMzatipAzakaiH / sa eva bhagavAn rudro mocayatyapi sevitH| dazendriyamayaiH paashairntHkrnnsmbhvaiH| bhUtatanmAtrapAzaizca pazUn badhnAti ca prbhuH| indriyAthemayaiH pAzaibaMdhAtyeva zivaH prbhuH| pAzamuktA bhavantyete prmeshvrsevnaat| bhaja ityeva dhAtu sevAyAM prikiirtitH| tasmAt sevA budhaiH proktA bhaktizabdena bhuuysii| brahmAdIna stambhapaya'ntAn pazUna baddhA mheshvrH| tribhiguNamayaiH pAzaiH kArya kArayati svkm| dRr3hena bhaktiyogena pazubhiH smupaasitH| mocayatyeva tAn sadyaH zaGkaraH prmeshvrH| bhajanaM bhaktirityuktA vAGmanaHkAyakarmabhiH / * jJeyamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1884 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram savakalyANahetukhAt pAzaccha dphttiiysii| savveH sarvaga ityAdi zivasya gunncintnm| rUpopAdAnacintA vA mAnasa bhajanaM vidH| vAcikaM bhajanaM dhIrAH praNavAdijapaM vidH| vAcikaM bhajanaM sadbhiH prANAyAmAdi kthyte| dharmAdharmAmayaiH pAzaibaddhAnAM dehinaamym| mocakaH 'ziva evaiko bhagavAn prmeshvrH| caturviMzatitattvAni mAyAkammaguNA iti / viSayA iti kItyante pAzA jiivnibndhnaaH| tairbaddhAH zivabhaktAva mucyante sarvadehinaH / pazcaklezamayaiH pAzaiH pazUn banAti shngkrH| sa eva mocakasteSAM samyag bhaktayA hrpaasitH| avidyAmasmitAM rAgaM dvapaJca dvipadAM vraaH| vadantyabhinivezazca klezAn paashvmaagtaan| tamo moho mahAmoharatAmistra iti pnndditaaH| andhatAmisramityAhuravidyAM paJcadhA sthitAm / tAn jIvAn munizA lAH savvAMzcaivApi vidyyaa| zivo mocayati zreyAn nAnyaH ko'pIha mockH| avidyAM tama ityAhurasmitAM mohmitypi| mahAmohamiti prAhU rAgaM yogpraaynnaaH| dveSaM taamisrmityaahurndhtaamisrmitypi| tathaivAbhinivezazca mithyAjJAnaM vivekinH| tamaso'STavidhA bhedA mohasyASTavidhAH smRtaaH| mahAmohaprabhedAzca budhairdeza vicintitaaH| aSTAdazavidhaM prAstAmisraJca vickssnnaaH| andhatAmisrabhedAzca tathASTAdazadhA smRtAH / avidyayA na sambandho zAnadAtuH zivasya c| sarvazasya tu mohena nAtIto naapynaagtH| bhavedrAgeNa devasya shmbhornggjshaasinH| kAleSu triSu sambandhastasya dveSeNa na bhavet / mAyAtItasya devasya sthANoH pshuptevibhoH| tathaivAbhinivezena sambandho na kdaacn| zaGkarasya zaraNyasya zivasya prmaatmnH| kuzalAkuzalaistasya sambandho naiva kammebhiH" ityaadi| etadupadezena prathamaM paramAtmA zivazcit samprasAdaM kSetramAtmAnaM mAyayA badhAti tato jJAnaviparyayaiH paJcabhiravidyAdibhibaidhAti na tu svbhaavdhrmaadhrmaadibhiH| avidyAdyajJAnena baddhastu karmANi kurcastatphalena dharmAdharmeNa punrbdhyte| taduktaM sAGketra-"jJAnAnmuktiH bandho vipryyaadH|" viparyayAda bandha iti jJAnaviparyayAdajJAnAt kSetrazasyAtmano bandhaH khabhogyaduHkhahetumanaHzarIrasaMyogaH syAt / nanu katividho zAnaviparyaya ityata Aha / viparyayabhedAH paJca / kSetrazasya puruSasyAtmano manaHzarIrAbhyAM bandhasya svabhogya vedanAhetoH saMyogasya kAraNaM yajjJAna viparyayamajJAnaM tasya bhedAH prakArAH paJca bhavanti / te yogazAsane pAtaJjale proktaaH| tad yathA-avidyA'smitArAgadveSAbhinivezAH / tatra For Private and Personal Use Only
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma : dhyAyaH zArIrasthAnam / 1885 avidyAkramAdanityAzuciduHkhAnAtmasu nityshucisukhaatmkhyaatiH| asmitA khaatmnaatmnorektaaprtyyH| sa ca zarIrAdyatirikta AtmA nAstItyevaM rUpam / tenAnAtmanyAtmakhyAtiravidyA'smitAtaH pRthageva nAstikyajJAnarUpA hyasmitA raago'nurnyjnvyaapaarH| sa cecchaahetuH| dveSasta dviparyayaH / abhinivezo mrnnaaditraasH| iti / rUpaiH saptabhirAmAnaM vanAti pradhAna kosskaarvdvimocytyekruupenn| jJAnezvaryavairAgyadharmAzAnAnaizvaryAvairAgyAdharmANItyaSTau pradhAnasya rUpANi prsiddhaani| tat tu pradhAnaM svabhAvAniyatyA yadRcchayA caiva sargAdau paramAtmanyanupraviSTa kSetramAzritya vattate / tathA vattemAnaM svabhAvAdibhireva kAlato'bhivyaktasattvAditriguNalakSaNamavyaktaM nAma bhavati / tatkSetrajJAnupaviSTasamatriguNalakSaNamavyaktaM prathamaM prakRtibaddha AtmA kSetrajJaH / sa punaryanAtmAnaM manute sa mahAna mati vidyA buddhimenaH kSetrajJasyeti sa jIvo nAmAtmA tena viziSTamavyaktaM prAjJo nAmAtmeti kSetrasya dvitIyo bandho mahatA sa ca prAza-stayA buddhagrAha miti manyate tayAhammatyA viziSTaH sa AtmA dhIdhRtismRtyahaGkAraliGgaH syAt / ityahaGkArabandhastRtIyaH punarahaGkArAdutpannaH paJcabhirmahAbhUtaiH krameNAsya bandho bhvti| evaM mahadAdibhiH saptabhI rUpaiH pradhAnaM kSetramAtmAnaM banAti koSakArakITavat / sa punarAhakArikaidezabhirindriyaimanasA sthUlabhUtaizca badhyata iti / evambhUtasya vRhato lokasya puruSasya yadyaNoraNIyorUpo nArAyaNena brahmaNA sUkSmadehasage saMyojyate tadA sa kSetrajJaH sUkSmadehI nivizeSaH sa catuyaunija eSo'muko'hamasAvahamityevamabhimanyate badhyate ca saptabhiraizvaryAdibhirmahato rUpairahaGkAro'bhimantA cezvarazceti dhIdhRtismRtibhraMzarUpA buddhiraizvAdisaptavidhA satyavidyAdipaJcadhaikajIvopAdhimata AtmanaH kSetrasya liGgamiti, tatra rAgAdibhiH kriyA vedoktA vAGmanaHzarIraiH khalvArabhyate samyagasamyak ca tatsamyagasamyagArambhAda dharmAdharmAbhyAM punaHpunaH koSakAravanijakRtena sUtreNa vadhyate iti / baddhazcAnityasukhaduHkhAtmakavedanAM bhuGkte / yadA samyagbuddhayA vAGmanaHzarIradhAvaidhakarmANi dveSAnnArabhyante tadA sarcakarmAnArambhAdAtmAnaM vaddhaM kSetra samabuddhirUpaM pradhAnaM vimocayatIti anArambhAdasa yogAt taM duHkhaM nopatiSThata iti / nanvevaM yad badhyate kSetrazastadabandhanaM svabhAvAdeva bhavati krameNa pradhAnAvyaktamahadahakArAdiSvanupravezo nAzAnAditi cet tatrAha / na svabhAvato baddhasya mokSasAdhanopadezavidhiH / / svabhAvato baddhaH san kSetrako bhUlA pradhAnena baddho yadavyaktamanumavizyAnandamaya AtmA For Private and Personal Use Only
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1886 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram abhUt tasya mokSasAdhanopadezo na vidhIyate kairpyaacaaryH| svbhaavsyaanpaayikhaat| atrAha vaadii| svabhAvasyAnapAyivAdananuSThAnamaprAmANyam / / svabhAvasya apAyazIlakhAbhAvAt svabhAvato baddhasya mokSArthamanuSThAnAvidhAnamaprAmANyaM na pramANasiddhamapi khanuSThAnopadezaH karttavya iti / tatrottaramAha / naashkyopdeshvidhirupdisstte'pynupdeshH|| azakye zatyasAdhye phale sAdhanArthamupadezakaraNaM na yujyte| kasmAt ? yata updisstte'pynupdeshH| azakyaphalasAdhanopAye tUpadiSTe'pyanupadezo bhavati sAdhane zaktyabhAvAditi / atrAzaGkate-zuklapaTavadavIjavacceti / yathA svabhAvasiddhasya paTAnAM zuklasya rAgavidhAnAdapAyaH syAda yathA vIjAnAmaGka rakArikhasvabhAvasyAgnidAhAdinApAyaH syAt tathA svabhAvato baddhasya kSetrajJasya pradhAnena baddhasya bandhApAye vandhApAya iti cet, tatrAhazaktyubhavAnubhavAbhyAM nAzakyopadezaH / / svabhAvasyApAyahetubhUtakammasAdhane zaktirudabhavati vA nodbhavati iti azakye sAdhanopadezo na kriyte| nanu. tahi kiM kSetrazasyAtmanaH pradhAnena bandhaH kAlataH syAdityata Aha-na kAlayogato vyApino nityasya sarvasambandhAt / / pradhAnAnupaviSTasyAvyaktAkhyasyAtmano na kAlayogato bandhaH syaat| kasmAt ? vyApino nityasya kAlasya srvsmbndhaat| tarhi kiM dezayogato bandha ityata Aha-na dezato'pyasmAt / / dezayogato'pi na puruSabandhaH / kasmAt ? asmAt vyApino nityasya dezasya srvsmbndhaat| na hi dRzyante khAdayo dezena bddhaaH| tarhi kimavasthAto bandhaH syAdityata Aha / nAvasthAto dehadharmavAt tasyAH / / yAdrUpyeNa yadA vartate tAdrUpyeNa vRttirvsthaa| tayogato na puruSabandhaH syAt / kasmAt ? dehadharmakhAt tsyaaH| tasyA avasthAyA dehadharmavAt puruSasya bndhaayogykhaat| nanu zarIravizeSeNAtmano vizeSopalabdhirataH kathaM dehadharmaNAvasthayA na puruSabandhaH syAdityata Aha-asaGgo'yaM puruSa iti / / AkAzavadativizadakhAdasaGgo'yaM puruSo bhautikazarIrIyAvasthayA baddha na zakyate, tahi kiM karmaNA puruSo badhyata ityata Aha-na kammeNA'nyadhammavAdatiprasaktezca / / puruSasya bandho na kRtena zubhAzubhakarmaphalena bhavati karmaNo'nyadharmavAdAtmano'nyasya bhUtAtmano dharma vAGmanaHzarIrakRtakammaphalaM karma / taccharIragatatvenAtmano yadanyadharmeNa karmaNA bandhaH syAt tadA'tiprasaGgaH syAt sarvasya sarvadharmeNa For Private and Personal Use Only
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1887 bandhaH smbhvti| anyadharmatve kammaNo doSamAha-vicitrabhogAnupapattiranyadhammeve / / karmaNo'nyadharmale puruSasya tatkarmajavicitrabhogAnupapattiH syAt / vicitrabhogo hi loke'sminnamuSmiMzca nAnAvidhabhoga iti / prakRtinibandhanAccenna tasyA api pAratantram / prakRtinibandhanAccet puruSasyAtmano vicitrabhogaH syAditi cenna, yasmAt tasyA api paartntrym| acetnkhaadsvaatntrm| pAratantraM cet tadA kathaM prakRteH puruSeNa yogaH syAdityata Aha-na nityazuddhabuddhamuktasvabhAvasya tadayogastadayogAte / nityam avicchedena zuddhaM nimmelakhaM buddhatvaM muktakhaJca svabhAvo yasya tasya nityazuddhabuddhamuktasvabhAvasyAtmanazcaitanya hetoH paramapuruSasya tadadyogAt kSetrazena yogAhate kSetrajJasya prakRtiyogo na bhvti| tahi kimavidyayA kSetrazasya bandhaH syAdityata Aha-nAvidyAto'pyavastunA bandhAyogAt / / kSetrajJasyAtmano nAvidyayA bandhaH syAt / kasmAt ? avastunA vastuno bndhsyaayogaat| yathA zazaviSANena vedho na bhvti| avidyA hyavastu vastu cAtmeti / nanvavidyA nAvastu bhavatIti cet tadAha-vastutve siddhAntahAniH / / / avidyAyA vastutve svIkRte triguNavaiSamAtmikAyAstasyAH kAryANAmahaGkArAdInAM sarveSAM vastutve nityakhaprasaGgAt sarveSAM jagatAmanityavasiddhAntasya hAniH syAt / tatra kSetrazavadavidyAyA api nityavamanAdikhamiti cet, tatra doSamAha-vijAtIyadvaitApattizca / avidyAyA vastutve prakRtivadanyavastutve vijAtIyadvatApattiH sajAtIyadvaitatvantu na dvaitatvaM syaat| ttraapi| viruddhobhayarUpA cet / / viruddhaM saccAsaca tadubhayAtmikaivaikA vidyA bhavatIti cet, na tAvadapadArthApratIteH / / parasparaviruddhadharmasadasadubhayAtmikA vidyA bhavatIti cenn| kasmAt ? tAvat apdaarthaaprtiitH| sadasadAtmikAyAstasyAH kAryasya taavdpdaarthsyaasdNshiibhuutsyaaprtiitH| vastubhUtasadaMzAtmakatvena pratIteH sdaatmikaivaavidyaa| tahi cAvidyA na SaTsu padArtheSu ko'pi padArthastatrAha-na vayaM SaTapadArthavAdino vaizeSikAdivat / / na khalu par3eva padArthA iti niyamaH, SaTpadArthAdapyatiriktapadArthadarzanAt / SaT padArthAH prameyANi tebhyo'tiriktaM prameyamapyasti / tasmAda avidyA nApadArtho na cAvastu / na ca SaTsu padArtheSu kimapi / tasmAnna padArthapratItiH pdaarthvaadvidyaayaaH| tahi dravyaguNAdipadArthAniyame kimayauktikaM yat tat padArthavena saMgRhyata ityata Aha-aniyamave'pi nAyauktikasya saMgraho. 'nyathA bAlonmattAdisamakham / / dravyaguNakarmAdipadArthaniyamAbhAvAdapi na For Private and Personal Use Only
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1888 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram khalu yuktyasiddhaM svecchayA yat tat kimapi sNgRhyte| parantu yauktikasya padArthasya saMgrahaH kriyate / na tu asti khapuSpamasti zazaviSANamityevamalokasya saMgrahaH kriyte| anyathA yadi yauktikasya saMgrahamAtraM na kRkhA yauktikAyauktikasya saMgrahaH kriyate, tadA bAlonmattAdInAM khapuSpazazaviSANAdivacanasamaM yathA tathoktikaraNaM syAt / nanu puruSasyAnAdikAyyabhUtaviSayavAsanoparAgAd bandhaH syAdityAzaGkAyAmAha-nA'nAdiviSayoparAganimittako'pyasya / / asya khalu kSetrajJasya puruSasya anAdinA pravAharUpeNa kAryabhUtena viSayeNa bhogyenoparAganimittako'pi bandho na bhvti| yathA javAdikusumAduraparAgeNa sphaTikAdiSu raktatAdiriti / kasmAt ? na vAhyAbhyantarayoruparajyoparaJjakabhAvo'pi dezavyavadhAnAt zrughnapATaliputrasthayoriva / / vAhyAnAM sadasadbhAvAnAmindriyaviSayANAM tRSNAjanakAnAmAbhyantarasya kSetrajJasya dezavyavadhAnAt mahadahaGkAramanomanomayaprANaprANamayAnnamayairdezairvyavadhAnAduparajyoparaJjakabhAvo na sambhavati yathA zrughnapATaliputrayobahudezavyavadhAnAnnoparajyoparaJjakatA smbhvti| nanvasti sAnityaM viSayAtmanoryathendriyANAmanta zarIrasthAnAM vAheSvartheSu sAnnidhyAda grahaNaM bhavatItyAzaGkAyAmAha-dvayorekadezalabdhoparAgAnna vyavasthA / / yadindriyANAmarthaSu sannikarSavadAtmano vAheSu viSayeSu sannikarSAda viSayoparAgeNAtmano bandha ucyate, tadAtmana ekadazenaiva bandhaH syAdekadezena mukta eva vattate ityekadezalabdhoparAgAdvayobandhamokSayoyogapadaM bhavatItyato vyavasthA na bhavati / nanu tahi cAdRSTavazAd bandhaH syaadityaashngkte| adRSTavazAccet / puruSabandhaH syAdityucyate tdaa| na dvyorekkaalaayogaadupkaayyopkaarkbhaavH| AtmA kSetrako yadi khadRSTavazAbaddha etadarAzipuruSarUpeNa jAyate, tadA tayodvayorAtmA'dRSTayorekakAlayogAbhAvAdupakAyryopakArakabhAvo na syAt na hokakAlamAtmA cAdRSTazca vttete| pUrva yadi nAtmA'vartiSyanna tadAtmA nityo'bhaviSyat / adRSTanvAtmanA baddhana rAzipuruSarUpeNa bhUkhA kRtasya vaidhAvaidhakarmaNaH phalaM dhrmaadhrmmucyte| tasyAdRSTasya cAtmabandhe tu naastyupkaarktaa| ttraashngkte| putrakammaivat iti cet / putreNopakArya tasya putrasya sNskaarkmm| putrasya tddhikrnnkhaat| putro hi saMskAyastaM punaH saMskAra upkurute| vIjagarbhAdidoSApanayAditi putrakarmaNorupakAryopakArakabhAvavadAtmAdRSTayojanakajAtayorupakAyopakArakakhamaratyeveti cet / nAsti hi tatra For Private and Personal Use Only
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH / zArIrasthAnam / 188 sthira ekAtmA yo garbhAdhAnAdinA sNskriyte| putrakammavadupakAryopakArakabhAvo'styAtmAdRSTayoriti cenn| kasmAt ? asti hiityaadi| hi yasmAt tatra putrakarmaNi sthira eka evAtmA ya AtmA garbhAdhAnAdinA sNskriyte| na tu garbhAdhAnAdinA kammeNA saMskRtaH putra evAtmA tatputrarUpatvena sthirakhaM vyaahnyte| tathAtmano'dRSTena na sthiratvaM vyaahnyte| nanu garbhAdhAnAdisaMskArairguNAntaramutpadyate tenopanayanAdinA vedAdhyayanAdikSamatvena viziSTarUpo dvijo bhavatIti nAsti tatraikAtmasthirateti cet tatrAha-sthirakA-siddheH kSaNikakham / / baddhasyAdRSTavazato jAtatve kSaNikalaM syAt / kasmAt ? saMskArasaMskAyayorupakArakopakAryave'pi yavanAdyannAdisevane pUrvasaMskAralope punaH saMskAyekhavidhAnAt saMskArasya sthirakA-- siddheH tadvadadRSTasyApi nAze bandhasya nAzAt pratikSaNaM bandhatannAzayorApattiH syaaditi| atrottaramAha vaadii| na pratyabhijJAbodhAt / / putrakarmaNorivAtmAdRSTayorupakAryopakArakabhAve sthirakA siddhebendhasya kSaNikatvaM n| kasmAt ? prtybhijnyaavaadhaat| yathA yo'sau putra upanItaH sa evAyaM yavanAdyannAdidoSAt punarupanIyate iti punarupanayanakarmaNi pratyabhizayA kAryasyopanayanasyAsthiratvasya vaadhaat| tathAtmA yo'sau kRtena kenacit karmaphalena baddhaH, sa evAyaM tatkarma phalanAze'pyaparakammaiphalena bdhyte| iti pratyabhijJayA kAryasya phalAnuvandhikarmaNo'sthiratvasya baadhaat| nanu yadavastraM zuklamahaM paryadhAM tadevedaM kRSNamalinamiti rajakena kRtasya vastrasaMskArasya zuklaguNAdhAnasya nAzadarzanAt kAryANAM sthairyyasyAsiddharbandhasyAdRSTakRtasya kSaNikatvaM tadadRSTasya nAzAt ityAzaGkAyAmAha / zrutinyAyavirodhAca / / zrutirhi / asad vA idamagra AsIt tato vai sdjaayteti| tasya cchAndogye braahmnnH| asadevedamagra AsIt tat sdaasiit| tat sdbhvditi| punazca yaduktaM sadeva saumyedamagra aasiidekmevaadvitiiym| taddheyaka aahuH| asadevedamagra AsIdekamevAdvitIyaM tasmAdasataH sjaayteti| tatra nyaayH| kutastu khalu saumyaivaM syAditi hovAca kathamasataH sajjAyateti sattveva saumyedamagra AsIdekamevAdvitIyamiti, asatpadana sadeva vastu tasmAt sato janma na khstH| khalvavastuto vastunaH sato janmeti zrutinyAyayorvirodhAcAtmano'dRSTato vandhasya na kSaNikavaM satkAyyakhenAdRSTasya nitykhaat| nanvasadvA idamana AsIt nato vai sadajAyatetyasya mantrasya sadeva saumyaMdamagra AsIdekamevAdvitIyam For Private and Personal Use Only
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1860 crk-sNhitaa| katidhApuruSIyaM zArIram iti shruteH| asadevedamagra AsIdekamevAdvitIyaM tasmAdasataH sajjAyateti zrutyA saha virodhAt kSaNikalameva saMzete ityaakaangkssaayaamaah| dRssttaantaa'siddheshv|| putrakarmavaditi dRSTAntena cAdRSTavazAdAtmano bandhasya kSaNikavasyAsiddhezva nAdRSTavazAdAtmano bandhasya kSaNikakhamiti / dRzyate huprapanayanasaMskAro yAvaja jIvaM vattete vivAhAdinA na nazyati yavanAdyannAdidoSAcca pApApanayanArtha punarupanIyate, na tu pUjvopanayanaM nazyati / anyathA punarupanayane Sor3azAdivarSAtyaye braatykhaapttiriti| atra siddhAntamAha / yugapajjAyamAnayone kAryakAraNabhAvaH 10 / niyatapUrvavati hi kAraNaM, pazcAdutpadyate kAyyamiti yugapadekakAlaM jAyamAnayo yone kAryakAraNabhAva upapadyate vinigamanAbhAvAt / tasmAdupanayanasaMskAro yadA kriyate tadaiva na sa vedAdhyayanAdhikArI bhavati kRtopanayanastu bhavatIti na yugapajjAyamAno taavupnynvedaadhyynaadydhikaarau| tadvadabhAvasvatra nAsti yadA hi puruSo na badhyate na tadA zubhAzubhaphalakarmANi karoti baddha eva karoti, tat kathaM kammaiphalenAdRSTena pUrvAprasiddhana bandhaH syAditi bhaavH|| ... nanu kasmAnna yugapajjAyamAnayoH kAyyakAraNabhAva ityata Aha / pUrvApAye uttarAyogAt / / pUrvApAye pUjvesya prakRtibhUtakAraNasyApAye satyuttarasya kAyyasyAyogAt / kAraNasyApAyakAle hi kAryotpattine tu kAraNotpattikAle, tasmAda yugapajjAyamAnayorna kAryakAraNabhAva iti| nanu badhyamAnaH karmANi kurute zubhAzubhAnIti yogapadA kAryakAraNabhAvaH sambhavatItyata Aha / tadabhAve tadayogAdubhayavyabhicArAdapi na / tadbhAve yadA kAraNaM jAyate tadA tasya kaarysyaayogaat| ubhyvybhicaaraadpi| yadayasya kAraNamucyate tat tasya kAyaM kathaM na syAdityubhayasya kAryasamubhayasya kAraNatvaM vyabhicaratItyato na yugapajjAyamAnayoH kAryakAraNabhAva iti| nanu tahi kAraNasya pUrvavattikhaniyame yo yasya pUrvavartI sa tasya kiM heturityata Aha / pUrvabhAvamAtreNAniyamaH / 0 / anyathA yadi siddhibhavati tadA sa pUrvavartI na kAraNatvena niymyte| yat pUjvevattinaM vinA kArya na niyamataH sidhyati tat tasya kAraNamiti na pUvvavattikhamAtreNa niyama iti / yathA rAsabhAbhAve'nyenApi ghaTArtha mRdAnayanaM bhavatIti na rAsabho ghaTotpattI niytkaarnnmiti| nanu tahi pAratrikagativizeSAt kiM bandhaH syAdityata Aha / na gativizeSAt / / pAratrikagati vizeSAnna bndhH| kasmAt ? niSkriyasya tadasambhavAt / / For Private and Personal Use Only
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1861 niSkriyasya kSetrazasya gaterasambhavAt / nanu zrUyate paJcavidhA gatirityAzaGkayAha / gatizrutirapyupAdhiyogAdAkAzavat / 0 / yathA ghaTAdurapAdhimAnAkAzazvalati tathAtmano gtirjiivopaadhiyogaat| tasmAda vipayyeyAda bandha iti niSkarSaH / iti caturvidhabuddhiyogAt puruSasya bandha ukta iti / nanvevaM baddhaH puruSaH kathaM punaHpunarjAyate loke mukhA ca paralokaM gcchti| tatra kAraNaM vIjabhUtaM yat tat khalUktaM praznopaniSadi-saMvatsaro vai prajApatistasyAyane dakSiNazcottarazca / tada ye ha vai tadiSTApUrta kRtmityupaaste| te cAndramasameva lokamabhijAyante ta eva punarAvattente / tasmAdeta RSayaH prajAkAmA dakSiNaM pratipadyante / eSa ha vai rayiyaH pitRyAnaH iti / muNDakopaniSadi ca / plavA hyete ar3hA yakSarUpA aSTAdazAktamavaraM yeSu kmme| etacche yo ye'bhinandanti mUr3hA jarAmRtyu punarevApi yanti / avidyAyAmantare vattemAnAH svayaMdhIrAH pnndditmmnymaanaaH| janyamAnA pariyanti mUr3hA andhenaiva nIyamAnA yathAndhAH / avidyAyAM bahudhA vattemAnA vayaM kRtArthA ityabhinandanti baalaaH| yatkammiNo na pravedayanti rAgA tenAturAH kssiinnlokaashcrnte| iSTApUttaM manyamAnA variSThaM nAnyacche yo vedayante pramUDhAH / nAkasya pRSThe te sukRte'nubhUtvemaM lokaM hInataraM vA vizanti / iti / chAndogyopaniSadi c| sa jAto yAvadAyuSaM jIvati taM pratadiSTamito'gnaya eva haranti yata eveto yataH sambhUto bhvti| taM pretadiSTaM pretasya mRtasya diSTa bhAgyaM taM puruSaM zmazAne agnaye dAhAthameva bAndhavai vA yairagnibhirdahyamAnaM te'gnaya ito hrnti| tataH pretazarIrAdahyamAnAd diSTa bhAgyaM bhAsvarapuruSarUpe uttiSThati / taduktaM vRhadAraNyake c| sa jIvati yAvajjIvatyatha yadA mriyte| athainamagnayo haranti tsyaagnirevaagnirbhvti| samit samit dhUmo dhUmo'ciraJciraGgArA aGgArA visphuliGgA visphaliGgAstasminnetasminnagnau devAH puruSaM juhvati, tasyA AhutyAH puruSo bhAsvaravarNo bhavati iti| sa eva diSTapuruSo dhUmAdikamabhisambhavaMzcAndramasaM lokaM pratipadyate / uktazca gItAyAm / dhUmo rAtristathA kRSNaH SaNmAsA dakSiNAyanam / tatra cAndramasaM jyotiyogI prApya nivattate iti / atra yogI iSTApU dikarmayogIti / uktazca cchaandogye| atha ya ime grAma iSTApUrte dattamityupAsate te dhuummbhismbhvnti| dhUmAda rAtri rAtreraparapakSamaparapakSAda yAna paDUdakSiNaiti mAsAMstAnnai ti saMvatsaramabhiprApnuvanti mAsebhyaH pitRlokaM pitRlokAdAkAzamAkAzAcandramasamepa somo rAjA taddevAnAmannaM taM devA bhakSayanti / tasmina yAvat sampAtamuSivA'thaitamevAdhvAna punanivattente yathaita For Private and Personal Use Only
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1862 crk-sNhitaa| / katidhApuruSIyaM zArIram mAkAzamAkAzAdvAyu vAyubhUkhA dhUmo bhavati dhUmo bhUkhAdaM bhavati abhra bhUlA megho bhavati megho bhUkhA pravati / ta iha brIhiyavA oSadhivanaspatayastilamASA iti jaaynte| ato vai khalla duniSprapataraM yo yo hyannamatti yo retaH siJcati tadbha ya eva bhvti| tad ya iha ramaNIyacaraNA abhyAzo ha yat te ramaNIyAM yonimApadevaran brAhmaNayoni vA kSatriyayoni vA vaizyayoni vaa| atha ya iha kapUyacaraNA abhyAzo ha yat te kapUyAM yonimApadAran zvayoni zUkarayoni vA cANDAlayoni vaa| arthatayoH patho na katareNa ca n| tAnImAni kSudrANyasakRdAvartAni bhUtAni bhavanti jAyasva mriyasveti / etat tRtIya sthAna tenAsau loke na smpuuyyte| tasmAjjugupseti / tadeSa zloko bhavati / steno hiraNyasya surAM pibaMzca gurostalpamAvasan brahmahA caite| patanti cakhAraH pnycmshvaacrNstairiti| te dhuummbhismbhvntiiti| teSAM puNyavatAzcApuSyavatAca mukhA svlokN vA narakaM vA gatAnAM citAnau dAhataH zarIrAdutthitA diSTapuruSAH dhUmamabhisambhavanti / ityevaM candralokamabhisambhavanto bhvnti| somo rAjA devaanaamnnm| tasmin yAvat smpaatmiti| tasmiMzcandramaNDale svarganarakagatAnAM puruSANAM puNyapApaphalabhogAd yAvat punariha sampAtaH syAt tAvat tatroSivA'thAnantarametaM panthAnaM nivrtnte| yathA khalvito lokAda gatastathaiva krameNAgataH syaacndrlokaadaakaashmityaadi| tad yathoktaM chAndogye vRhadAraNyake c| uddAlakagautamaM prati pravAhaNo jaivalina ma raajovaac| asau vAva duloko gautamAgnistasyAditya eva samit razmayo dhUmo'haracizcandramA aGgArA nakSatrANi visphuliGgAstasminnetasminnanau devAH zraddhAM juhvati tasyA AhuteH somo rAjA sambhavati / parjanyo vAva gautamAgnistasya vAyureva samit abhra dhamo viduAdAccairazaniraGgArA hAdinyo visphuliGgAstasminnatasminnanau devAH somaM rAjAnaM jahvati tasyA AhuterSa sambhavati / pRthivI vAva gautamAgnistasyAH sambatsara eva samit AkAzo dhUmo rAtriracceirdizo'GgArA avAntardizo visphaliGgAstasminnetasminnano devA . varSa juhvati tasyA AhuterannaM smbhvti| puruSo vAva gautamAgnistasya vAgeva samit prANo dhUmo jihArcizcakSuraGgArAH zrotra visphuliGgAstasminnetasminnano devA annaM jabati tasyA Ahute retaH smbhvti| yoSA vAva gotamAgnistasyA upastha eva samit yadupamatrayate sa dhamo yoniracciryadantaH karoti te'GgArA abhinandA For Private and Personal Use Only
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1863 visphuliGgAstasminnetasminnagnau devA reto juhvati tasyA AhutegabhaH smbhvti| iti paJcamyAmAhutAvApaH puruSavakSasaH smbhvntiiti| sa ulvATato garbho daza vA mAsAnantaH zayitA yAvadvAtha jaayte| sa jAto yAvadAyuSaM jIvati / iti| Urddha vapiNo manuSyA yazena tena tRpyanti devAH ayo vrssnti| tad ythaa| asau vaavetyaadi| devAH zraddhAM jubatIti loke ye devAste manuSyANAM zraddhAm, annaM sambhavatItyante bodhyaaH| puruSo vAvetyAdau devAH zArIrAH sUkSmarUpeNa zarIramidamAsthAya vrtnte| tena puruSo yadannamatti taddevA juhvati puruSa agnau retaH zukra strIpuruSayozaM yaM na khArtavam / strIdvayasambhoge'pi anasthiputrotpattI strIzukrAvisaMyogAt na vaarttvdvysNyogaat| evaM yoSA vAvetyAdau ca devAH zArIrA eva yopAyAM puruSo yad retaH siJcati tad devAH zArIrAstasyAM yoSAyAmagnau juhvatIti bodhym| iti| uktazca manunA smRtishaastr| yadyAcarati dharma sa praaysho'dhmmylpshH| taireva cATato bhUtaiH sarge sukhmupaashnute| yadi tu prAyazo'dharma sevate dhrmmlpshH| taibhUtaiH sa parityakto yAmIH prAmoti yaatnaaH| yAmIstA yAtanAH prApya sa jIvo viitklmssH| tAnyeva pazca bhUtAni punarapyeti bhAgazaH / paJcabhya eva mAtrAbhyaH pretya duSkRtinAM nRNAm / zarIraM yAtanArthIyamanyadutpadyate dhruvam / tenAnubhUya tA yAmIH zarIreNeha yaatnaaH| tAsveva bhUtamAtrAsu pralIyante vibhaagshH| so'nubhUyA'sukho. dona doSAn vissysnggjaan| vyapetakalmaSo'bhyeti tAvevobhau mhaujsau| yaH karoti tu karmANi sa bhUtAtmocyate budhaiH| yo'syAtmanaH kArayitA taM kSetrajJa prcksste| jIvasaMjJo'ntarAtmAnyaH sahajaH sarvadehinAm / yena vedayate sarva sukhaM duHkhazca jnmsu| tAvubhau bhUtasaMpRktau mahAn kSetrajJa eva c| uccAvaceSu bhUteSu sthitaM taM vyApya tisstthtH| iti| dharmakarmaphalabhogaM svarge khalvindralokAdau sukhaM dhArmiko bhuGkte adhammaiphalabhogaM yAmIH yAtanA duHkhaM yamaloke pApI bhungkte| tayoH zarIradAhe zarIrAt samutthitabhAgyapuruSazcandraloke vrttte| yadA tayoH svarganarakabhogAvasAnaM bhavati punariha janmagrahaNakAla upatiSThati tadA catasRbhirAhutibhiH sa bhAgyapuruSaH puruSe striyAzca retorUpo bhvti| yasya yo bhAgyapuruSastasya janmagrahaNAyeha retorUpo bhUkhA yoSAyAM puMsA niSiktaH svasambandhavatA tena svargasthena narakasthena vA bhogAvasAnavatA'vakrAnta ekAntato garbharUpeNAbhiniSpadyate / iti // 51 // For Private and Personal Use Only
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1864 crk-sNhitaa| ! katidhApuruSIyaM zArIram tatra shlokH| praznAH puruSamAzritya tryoviNshtiruttmaaH| katidhApuruSIye'smin nirNItAstattvadarzinA // 52 // ityagnivezakUne tAtre carakapratisaMskRte zArIrasthAne katidhApuruSIyaM zArIraM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // gaGgAdharaH--adhyAyArthasaMgrahAthamAha- tatra zloka iti| praznA ityAdi / puruSamAzritya puruSaviSaye trayoviMzatiruttamAH praznAsvasmin katidhApuruSIye'dhyAye tattvadarzinAyeNa punarvasunA nirNItA iti // 52 // adhyAyaJca samApayati-- agnItyAdi / pUvvavat sarva vyAkhyAtamiti / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau caturthaskandhe zArIrasthAnajalpe katidhApuruSIyazArIranAmaprathamAdhyAya jalpAkhA prathamazAkhA // 1 // cakrapANiH-'sarvavid' ityAdipraznasyottaram -- atHprmityaadi| brahmamUta iti prkRtyaadirhitH| 'cihna yasya na vidyate' ityanena muktAtmanaH prANApAnAdyAtmaliGgAbhAvAdgamakaM cihna nAstyeveti drshyti| na kSaratyangathAtvaM na gacchatItyakSaram / avidyamAnaM lakSaNaM yasyetyalakSaNam / etasyaiva mokSasyetarapuruSAjJeyatAM drshyti-jnyeymityaadi| brahmavidAmevAtra manaH pratyeti, naajnyaanaamhngkaaraadigRhiitaanaamityrthH| saMgraho vyaktaH // 51152 // iti carakacaturAnanazrIcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM zArIrasthAne katidhApuruSIyaM zArIraM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAto'tulya gotrIyaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha snAha bhagavAnAtreyaH // 1 // atulyagotrasya rajaHkSayAnte rahovitRSTaM mithunIkRtasya / kiM syAccatuSyAtprabhavaJca Sar3a bhyo yat strISu garbhavamupaiti sH||2 gaGgAdharaH-athaivaM baddhaH puruSo yaH par3adhAtukaH sa punaHpunayaMdiha jAyate manuSyayonI vividharUpastat kathaM kutaH kAraNAjAyate tadvijJAnAthematulyagotrIyaM zArIramArabhate-athAta ityaadi| atulyagotrasyetivAkyasthAtulyagotretipadamadhikRtya kRtaH zArIro'dhyAya ityatulyagotrIyaH shaariiro'dhyaayH| zeSa pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-atha prshnH-atulygotrsyetyaadi| yo yayA na tulyo gotraH sa tasyA atulygotrH| apatyaM pautraprabhRtigotramiti paanniniH| atulyagotrasya puruSasyAtulyagotrAyA nAryA mAsa pUvesazcitarajaso mAsAnte pravRttasya trirAtrAddha kSayo'lpatvaM bhavati, tasyAnte'lpavarUpeNAnubandhe Sor3azarAtrapayyantaM tayA saha mithanIkRtasya maithunamApanasya rahovisRSTaM SaDUbhyo rasebhyaH prabhavaM catuSpAda vAyvAdisakriyacatubhUtAtmakasampUrNamUrtimat yat sAsu strISu garbhavamupaiti tat kiM syAditi prshnH| yat sarvAsu strISu garbhavamupaitItyuktamA khyApitam, pitRyAnena pratyAgatavIjadhAtudiSTAdhiSThitapaDUdhAtuprabhavacatuSpAddhAtuviSayo'yaM prshnH| na tu vIjadhAtudiSTAnadhiSThitapadhAtuprabhavadhAtuviSayo yanna garbhakhamApadyate iti| nanvatulyagotrasyeti cakrapANiH-pUrvAdhyAye zarIrasyAdisarga AdhyAtmikanaiSThikamokSarUpacikitsAyukta uktaH, samprati garbhAdisargamabhidhAtumatulyagotrIyo'bhidhIyate / atulyagotrasyeti striyA atulyagotrasya puNsH| tulyagotrIyake hi maithune'dharmo bhavati dharmazAstreSu nissiddhtvaat| rajaHkSayAnte iti rjHprvRttynte| 'ante'-itipadena rajaHpravRttyarha nissedhyti| rahovisRSTamiti vijane visRSTam / zukravisRSTizca vijana eva pratibandhakalajAbhAvAt samyag bhavatIti 'rahaH' ityanena darzayati / mithunIkRtasyetyanena samyaGamaithunaprayogaM darzayati, viparItasuratAdIMzca nipadhayati / catuSpAt SaTa For Private and Personal Use Only
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1866 crk-sNhitaa| [ atulyagotrIyazArIram zukra tadasya pravadanti dhIrA yada dhIyate garbhasamudbhavAya / vAyagnibhUmyavaguNapAdavat tat Sar3a bhyorasebhyaH prabhavazca tsy||3 vacanena parajAyAyAM mithunIkRtasya rahovisRSTaviSaye kimayaM prazno na tu svajAyAyAmatulyagotrasAbhAvAditi ? naivaM, zAstre hi dharmyaviSayaM praSTA pRcchati copadeSTA copadizati, na badhayeviSayam / dhamyaM hi vaidha karma bhvtyvaidhmdhmmym| tatra vaidhaM svalpamanalpamavaidhamityanalpAnAmavaidhAnAM praznazca uttarazca na yujyte| svalpasyApi vaidhasya jJAnenAnalpAnAmavaidhAnAM shaansiddheH| tasmAdayaM dhayeviSaya eva prshnH| dhammyo hi mithunIbhAvaH puMsaH khajAyAyAM, na prjaayaayaamiti| nanu jAyA pusastulyagotrA na khatulyagotrA kathamatulyagotrasyetyupapadyate iti cet ? tatra bruumH| zAstre dhammyesA praSTaNAmupadeSTaNAJceyaM rItiH, yatra vattemAnAvasthayA prazna uttaraM vA na yujyate tatra visthayaiva prazna uttaraM vA kriyte| yathA manurupAdizat / asapiNDA ca yA mAturasagotrA ca yA pituH| sA prazastA dvijAtInAM dArakarmaNi maithane / ityatra pituH sagotrAvajanena mAtuH sapiNDAvajjenasiddhau punarmAturasapiNDeti vacanAnarthakyam, na ca mAtRpadena tAtparyyAnupapattito lakSaNayA mAtAmaha ucyate / pazyati hi khaacaayyH| asti mAtRzabdazvAsti maataamhshbdshceti| mAtAmahasAsapiNDA cAsagotrA ca yA piturityevaM mukhyAthapadaM noktvA yadasapiNDA ca yA mAturityuktaM tena na lakSaNayA mAtAmahe taatprym| kiM tahiM ? mAtuH vartamAnAvasthayA tUpadezAnupapatto pUrvAvasthayaivopadezaH kRtH| prAga vivAhAt mAturyA sapiNDA sA vajanIyeti / evmtraapi| prAg vivAhAda yA na tulyagotrA sA vivAhe tulyagotrApyatulyagotrA taditarA khdhmmyti| tasyAH prAga vivAhAdatulyagotrasA patyurjAyAyA rajaHkSayAnta ityatha iti prshnH||2|| gnggaadhrH-asyottrmaah-shukrmityaadi| atulyagotreNa pusA rajaHkSayAnte mithunIbhUtena striyAM garbhasamudbhagaya rahovisRSTaM yaddhIyate tadasya pusaH prabhavasve uttaragranthe vyakte / aJca ziSyapraznatayA nivezito granthaH ajJaziSyArthAcAryasammatimAtrArtho jnyeyH| tena yaH ziSyazcatuSpadA vizeSaM jAnAti, sa kathaM zukrazabdAbhidheyaM vettIti na vAcyam // 12 // ckrpaanniH-prshnsyottrN-shukrmityaadi| dhIyata Aropyata / vAyvAdipAdavati vaktavye yada guNapadamadhikaM karoti, tena prazasta guNavatAmeva vAravAdInAM vizuddhazukrArambhakatvamiti For Private and Personal Use Only
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH shaariirsthaanm| 1867 saMpUrNadehaH samaye sukhaJca garbhaH kathaM kena ca jAyate strii| garbha cirAd bindati saprajApi bhUtvAthavA nazyati kena grbhH||4 zukrATugAtmAzayakAlasampad yasyopacArAzca hitaistathAthaiH / garbhazca kAle ca sukhI sukhazca saMjAyate saMparipUrNadehaH // 5 // zukraM pitRyAnena pratyAgatavIjadhAvadhiSThitaM Sar3asaprabhavaM vAyvAdicaturbhUtarUpacatuSpAcca dhIrAH prvdnti| vAyvAdInAM catuNoM pAdAnAM guNavanna tu vaigunnyyuktm| vaiguNyayuktantu yacchukaM tasya garbhahetukhAbhAvAnna prakRtaM shukrmucyte| AkAzasya tu sarvadravyArambhe vAyvAdivaddhatutve'pi vyApadabhAvAt tasyeha pAdatvenoktinaM kRtA, sampadupetazukrasya praznaviSayakhAt // 3 // gaGgAdharaH--ityevamuktavantaM guru punaragnivezaH papraccha-sampUrNadeha ityAdi / nanu garbhaH kena hetunA sampUrNadehaH san samaye yathAkAle sukhazca yathA syAt tathA kathaM kena prakAreNa kena hetunA ca jAyate iti| evaM strI samajApi sApatyApi punaH kena hetunA cirAda vindati bahukAlamatItya garbha gRhNAti ? athavA kena hetunA gabhI bhUkhA nshyti| iti trayaH praznAH // 4 // gaGgAdharaH-eSAmuttaramAha-zukrAmRgityAdi / yasya janiSyamANasya garbhasya ArambhakANAM zukrAmRgAtmAzayakAlAnAM sampada vnete| zukrasampat zukradoSA drshyti| vAyvAdiSu zukrArambhakeSu 'pAda'vyapadezena savapAM tulyazukrArambhakatvaM darzayati / AkAzantu yadyapi zukre pAJcabhautike'sti, tathApi na puruSazarIrAnnirgatya garbhAzaya gacchati, kintu bhUtacatuSTayameva kriyAvad yAti, AkAzantu vyApakameva tatrAgatena zukrega sambaddhaM bhavati / tena AkAzasya gamanAbhAvAdiha garbhAzayagamanAbhidhAnaprastAve zukragatatvenAnabhidhAnam / anyatrApi ca bhUtAnAM gamanaprastAve AkAzaM prityktmev| yathA --mUtaizcaturbhiH sahitaH susUkSmaimanojavo dehamupaiti dehAda" iti| zukraJca paDUsAhArotpannameva vizuddha bhavatIti kRtvoktam-'SaDbhyo rasebhyaH' ityaadi| yat tu madhurasya zukrajanakatvam amlAdInAJca zukravighAtakatvamucyate, tadatyarthopayogAditi jJeyam // 3 // cakrapANiH--sampUrNadehaH kathaM jAyate ityekaH praznaH, samaye kathaM jAyate iti dvitIyaH, sukhaM kathaM jAyate iti tRtiiyH| saprajApi ityabandhyApi satI kathaM cireNa garbha bindati // 4 // cakrapANiH--pazcAnAM prshnaanaamuttrN-shukretyaadi| 'sampat'zabdaH zukrAdibhiH pratyekamabhi. smbdhyte| zukrAsRgAzayAnAmuSNatvaM sampada, Atmanastu zukrazoNitayogAdhiSThAtuH zubhajIvakarma For Private and Personal Use Only
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1818 crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram yonipradoSAnmanaso'bhitApAcchukAsgAhAravihAradoSAt / akAlayogAda balasaMcayAca garbha cirAda vindati sprjaapi||6|| amRGa niruddhaM pavanena nAryA garbha vyavasyantyabudhAH kdaacit| garbharaya rUpaM hi karoti tasyAstadAsRgasrAvi vivrddhmaanm||7|| bhaavH| amRsmpdaavidossaabhaavH| Atmasampat AtmanaH punarbhavahetuzubhadiSTa klonmukhiibhaavH| Azayasampat striyA garbhAzayadoSAbhAvaH / kAlasampat zubhatithinakSatrakaraNayogadinata yugAdibhAvaH / tathA hitairathairmAtuH AhAravihArairupacArA yasya garbhasya jAyamAnasya sa hi garbhaH kAle sukhI paripUrNadehaH san sukhaM yathA syAt tathA jAyate / anyathA khanyathA syAt iti prthmprshnottrm| kena strI gabhaM cirAda bindati saprajApIti prshnsyottrmaahyoniprdossaadityaadi| yonipradoSo viMzatiyonivyApado vkssynte| mano'bhitApAd dhananAzAdito manastApAt / shukraadidossaat| aSTau retodoSA vkssynte| amRgdoSA amRgdarAdhikAre vkssynte| AhAradoSA grbhvyaaghaataahaaraaH| vihAradopA vyaayaamaadyH| akAlayogAt apatye jAte'pi punarvahukAlaM pusambhogAbhAve punaH puNsmbhogo'pykaalyogH| valasaMkSayAd vyAdhyA dibhiH striyA daurblyaat| saprajApi strI cirakAlAnantaraM punargabhaM vindatIti / garbho bhUtvA kena hetunA nazyatIti praznasyottaramAha amRGa niruddha miti| pavanena svahetubhirviguNena vAyunA niruddhaM nA- amRgAtavaM kadAcidabudhA garbha vyavasyanti, vastuto na ca sa hi grbhH| kasmAdabudhA evaM vyavasyanti, tatrAha- grbhsyetyaadi| hi yasmAt tasyAH pavanaruddhAttaivAyA asrAvi yuktatvaM sampat, kAlasya tvanatitIkSNatvAdi sampat, upacAro grbhinnyupcaarH| kAla iti navame dazame ca mAse / yaduktam -- "kAlaH punarnavamaM mAsamupAdAyA dazamAt" iti / sukhIti vyAdhinA kenacit na grstH| sukhamityakla zena // 5 // cakrapANiH- akAlayogAditi RtukAlAtikrame puruSeNa saMyogAta, RtukAlazca por3azarAnaM yaavt| yaduktaM..."poDaza divasA RtukAlaH" iti / suzrute tu dvAdazarAtraM RtukAla uktaH / 'mRtvAthavA nazyati kena garbhaH' itysyottrm-asRgityaadi| pavaneneti duSTapavanena kRte asRGanirodhe garbhabhramo bhavatItyAha- garbhasya rUpam ityaadi| garbhAzaye hi vivarddhamAnaM rudhiraM For Private and Personal Use Only
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH / zArIrasthAnam / 1866 tadagnisUryAzramaroSazokaiH * uSNAnnapAnairathavA pravRttam / dRSTAsTokaM na ca garbhamajJAH + kecinnarA bhUtahRtaM vadanti // 8 ojoDazanAnAM rajanIcarANAmAhArahetorna zarIramiSTam / garbha hareyuryadi te na mAturlabdhAvakAzA na hareyurojaH // 6 // kanyAM sutaM vA sahitau pRthaga vA sutau sune vA tanayAn bahUn vA / kasmAt prasUne sucireNa garbhameko'bhivRddhiJca yame'bhyupaiti // 10 yadAnavapasRA tadvivarddhayAnaM garbhasya rUpaM kroti| tadasrAvi tasyA nAr2yA Artavamamuka punaryadyagnisantApAdibhirhenubhirathavoSNAnapAnahetubhiH pravRttaM bhavati tadA kecidazA ekaM kevalamasaka dRSTvA garbhazca na dRSTvA bhUtahataM garbha vadanti / nanu tahi te kasmAdevaM vadanto'jJA bhavanti, yato garbhasya rUpaM pazyanti tatasvasakasrAvamAtraM pazyanti garbhAkAraM na dRSTvA bhUtahatavacanena kimajJA bhavantItyata aah-ojo'shnaanaamityaadi| rajanIcarANAM rAkSasAdInAm ojo'zanAnAmAhArahetoroja eveSTa na tu zarIramiSTam / te khalvojo'zanA rajanIcarA yadi garbhasya mAturlabdhAvakAzA avakAzaM labdhvA aniSTa garbha hareyustadA naujazca hareyuriti // 5-9 // gaGgAdharaH-athAgnivezaH pRcchti-knyaamityaadi| bhagavan guro kasmAt hetoH strI kanyAM duhitaraM pramUte, kasmAt sutaM putraM vA prasUte, sahitau duhitAputrI kasmAt pramRte, pRthag vA kasmAt pramUte, kasmAt sutau dvau putrI prasUte, dve sute vA prabhAvAt garbhaliGgAni kaaniciddrshytiityrthH| asRgevamiti amRgeva prm| na ca garbhasaMjJamiti na garbha granthAdyAkArakam // 68 // ____ cakrapANiH-mUtena garbhAharaNe hetumaah--ojo'shnaanaamityaadi| ojo'ssttbindukmshnntiityojo'shnaaH| yadi tvojo'zanA api garbha hareyustadA mAturnitarAmAhArabhUtamojo labdhAvakAzatvena hareyuH / labdhAvakAzA iti prAptagarbhiNyabhigamanakAraNAH // 9 // * cakrapANiH- kanyAmityAdi praznASTakam / kanyAM kathaM prasUta iti prathamaH, sutaM pRthaga veti dvitIyaH, sahitau kanyAsutI veti tRtIyaH, sutau sahitau iti caturthaH / sute sahite iti paJcamaH, * zAkarityatra rogaistathA asRgekamityatra asRgevamiti vA paatthH| / garbhamajJA ityatra garbhasaMjJamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1600 crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram raktana kanyAmadhikena putraM zukraNa tena dvividhiikRten| vIjena kanyAJca sutaJca sUte yathAsvavIjAnyatarAdhikena // 11 // zukrAdhikaM dvadhamupaiti vIjaM yasyAH sutau sA sahitau prsuute| raktAdhikaM vA yadi bhedameti dvidhA sute sA sahita prsuute|| 12 kasmAt prasUte, kasmAdvA bahU stanayAn yugapat prasUte, kasmAdvA sucirAt kAlAt prasUte, kasmAdvA yame yamake jAyamAne tayoreko'bhivRddhimabhyupaiti ? iti nava prshnaaH||10|| gaGgAdharaH-athaiSAM krmennottraannyaah-rktnetyaadi| raktena striyA Arttavena puMsaH zukrAdadhikena kanyAM prasUte iti kanyAM kasmAt prasUte ityasyottaram / putraM zukreNa strIraktAdadhikena prasUte iti kasmAta sutaM prasUte ityasyottaram / tena tAdRzarUpeNa dvividhIkRtena vIjena maithanataH pracyute ye zukrazoNite vIjarUpe vAyunAntargarbhAzaye dvividhIkRte tayorvIjayoryathAsvam anyatarAdhikena, raktAdhikena bhAgena kanyAM zukrAdhikena bhAgena sutamiti kanyAputrarUpaM yamakaM prasUte iti kasmAt sahitau kanyAputrau pramRte itysyottrm| sushrute'pyuktm| vIje'ntarvAyunA bhinne dvau jIvau kukssimaagto| yamAvityabhidhIyete dhamatarapuraHsarAviti // yathAsvavIjAnyatarAdhikeneti vAyunAntaradvividhIkRtena raktAdhikena vIjena kanyAM pRthagekAM prasUte ; zukrAdhikena tu putraM pRthagekaM prasUte iti kasmAt pRthagavA kanyAM sutaJca prasUte itysyottrm| yasyA vIjaM zukrAdhikaM zakrAdhikameva sat dvaidhaM vAyunAntaHdvidhIkRtatvamupaiti sA strI sahitau yamakarUpeNa sutau dvau prasUte iti sutau vA kasmAt prasUte ityasyottaram / yasyA vIjaM raktAdhikaM bhavati tadeva raktAdhikameva yadi dvidhA bhedamupaiti, tadA sA sahite yugalarUpeNa sute dve prasUte iti tanayAn bahUn veti SaSThaH, sucireNa kathaM strI prasUta iti saptamaH ; yame yugme kathameko'bhivRddhim abhyupatItyaSTamaH // 10 // cakrapANiH-- rktnetyaanttrm| adhikeneti padaM raktana zukreNa ca yojniiym| dvividhIkRtena dvikhaNDIkRtena / yathAsvavIjAnyatare bhAge'dhikaM yat, tena vIjena / etena, yadi dvividhe bhAge ekatra raktamadhikam, aparatra zukram , eSa vibhAgo bhavati, tadA sutau bhavata ityuktaM bhavati / For Private and Personal Use Only
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1601 bhinatti yAvad bahudhA prapannaH zukrAtavaM vaayurtiprvRddhH| tAvantyapatyAni yathAvibhAgaM kAtmakAnyasvavazAt prasUte // 13 AhAramApnoti yadA na garbhaH zoSaM samApnoti pariva tiM vaa| taM strI prasUte sucireNa garbhaM puSTo yadA varSagaNairapi syaat||14 kAtmakatvAda viSamAMzabhedAcchukrAsRjaM vRddhimupaiti kukssau| eko'dhiko nyUnataro dvitIya evaM yame'pyabhyadhiko vizeSaH // 15 kasmAt sute sahite pramUte itysyottrm| atipaTaddho vAyurantaH prapanno yAvad bahudhA tridhA caturdA pazcadhetyevamAdirUpaM yAvada bahudhA zukrArttavaM raktAdhika vA zukrAdhikaM vA kizcidraktAdhikaM kizcicchukrAdhikamityevaM bhinatti, tAvanti apatyAni yathAvibhAgaM raktAdhikA yAvanto bhAgAstAvatIH kanyAH, zukrAdhikA yAvanto vibhAgAstAvataH putrAna, pRthagavA asvavazAta paravazAt dharmAdharmavazAt kAtmakAni teSAzca karmato'pi pramUte iti kasmAt tanayAna bahUn vA prasUte ityasyottaram / garbhaH sambhavan kukSau yadA mAta rAhAraM nAmoti tadA tadAhArajarasapoSyo garbhaH svapoSakarasAbhAvataH zoSaM samApnoti pariva tiM srAvaM vaamoti| taccApRSTamapyuktam ekakAryakhAt AhArAbhAvaphalakathanArtham / sa zoSamApanno garbhaH punaH krameNAhArajarasapuSTo yadA varSagaNairapi yAvatA kAlena bhavati tadA pramUto bhavatItyatastaM zoSamApanna garbha strI sucireNa prasUte iti kasmAt pramUta sucirAcca grbhmitysyottrmiti| kukSau grbhaashye| zukrAsRjaM kAtmakatvAt pUrvajanmakRtazubhAzubhakarmaphalAnusArataH vAyunA ca viSamAMzato bhedAd dvibhAgIkRtakhAt eko bhAgo'dhikaH sam vRddhimupaiti dvitIyo bhAgo nyUnataraH syAditi, yame'pyabhyadhiko'nyataranyUnAdhiko vizeSaH iti kasmAdeko'bhivRddhizca yame'bhyupaitItyasyottaram // 11-15 // yAvada bahudhA bhinattIti yAvatIM bahusaMkhyAM karotIti catuHpaJcAdirUpAm / prapanna AgataH zukrAtavaM vAyuriti smvndhH| yathAvibhAgamiti yathA zukraraktavibhAgo bhavati, tathA kanyAH sutAzca svavIjAdhikyApekSayA bhvntiiti| katmikAni asvavazAt kmmdhiiintven| AhAramityAdau garbhiNyA AhArAprAptyA grbhsyaahaaraapraaptiH| zukrAsRjoryaH sthUlasUkSmarUpo viSamAMzabhedo bhavati, sa tu jAyamAnagarbhakarmavazAdeva bhavatItyAha- kAtmakatvAditi // 11-15 // For Private and Personal Use Only
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1602 crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram kasmAda dviretAH pavanendriyo vA saMskAravAhI nagnAriSaNDaH / vakrI tAbhiratiH kathaM vA saJjAyate vAtikapaNDako vA // 16 // vIjAt samAMzAdupataptavIjAt strIpusaliGgI bhavati dviretAH / zukrAzayaM garbhagatasya hatvA karoti vAyuH pavanendriyatvam // 17 // gaGgAdharaH---ataH paramapi pRcchati ksmaadityaadi| kasmAd dvignAH klIvaM syAt ? kasmAt pavanendriyo'zukraH pupAn syAna ? kasmAt saMskAravAhI vAjIkaraNabhepajasaMskAreNaiva puMstvavAna anyathA pumvahIna bhavani ? kasmAnnaranAriSaNDaH narasya nAryAzcAyaM naranAriH sa cAso SaNDa ceni naranAriSaNDaH, puruSaSaNDaH strISaNDazca syAt ? kasmAt puruSo vakrI suzrute AsekyaH syAt ? kathamIyA'bhiratirIyaMkaH suzrute'bhihitaH syAt ? kathaM vAtikapaNDako vA jAyate ? ityaSTau praznAH // 16 // ... gaGgAdharaH-teSAM krmennottraannyaah-viijaadityaadi| dvividho hi dviretA napuMsakam ; ekastu samAMzAt vIjAt zukrazoNitAt bhavati dvitIyastu upataptavIjAt vAtAdidopeNa janakavIjazukrazoNitopatApAt / strIpusaliGgI yoniziznobhayAbhAvena sAdhAraNacihnavAn / dviretAH zoNitazca zukraJca dve retasI yasya sa tthaa| pumAMstu zukraikaratAH strI tu zoNitaikaratA iti kasmAdadviretA ityasyottaram / garbhagatasya putrasya zukrAzayaM viguNo vAyuH karmavazAt havA pavanendriyatvaM tasya putrasya pavanendriyatvaM zukradhAturahitatvaM karoti / pavanendriyasaMjJA prasiddhA cakrapANi:-kasmAdityAdi praznASTakam / narapaNDo nAripaNDazca naranAriSaNDau / vIjAditi shukrshonnitaat| upataptavIjAditi uptptviijjnkviijbhaavaat| strIpusaliGgIti strIpuruSasAdhAraNanAsikAcakSurAdiliGgayuktaH, yAni tu strIpusayorasAdhAraNAnyupasthadhvajastanazmazruprabhRtIni, tAni cAsya na bhvntiiti| asAdhAraNAni liGgAni vRddhena zukraNa raktena vA janyAni / iha samaraktazukrArabdhe tu nAstyanyataravRddhiriti nopasthadhvajAdivizeSaliGgabhavanam / dvidhA strItvapuruSatvopajanakatve sthitaM reto yasya sa dviretAH ; kiMvA strIpusaliGgIti strIpusayoryalliGgamupasthadhvajarUpam tadyukta eva strIpuruSaliGgI, uttarakAlabhAvInyasya stanazukraprabhRtIni na bhavanti / asmin pakSe vIjopatApenottarakAlabhAvistanAdipratibandhaH karmavazAdeveti bravate ; kiMvA upasthadhvajau yI, to garbhasamakAlameva bhavataH, stanAdi tUttarakAlabhAvitayA durbalam, vIjopatApenApi na balavatorupasthadhvajayorbAdhaH, kintu durbalAnAmeva stnaadiinaamiti| yatra samAMze zukrazoNite For Private and Personal Use Only
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1603 zukrAzayadvAravighaTanena saMskAravAhaM hi karoti vaayuH| mandAlpavIjAvabalAvarSoM klIvau ca heturvikRtidvayasya // 18 // mAturvyavAyapratighena vakrI syAda bIjadaurbalyatayA pituzca / / IrSyAbhibhUtAvapi mandaharSAvIritereva vadanti hetum // 16 // iti ; kasmAt pavanendriyaH syAdityasyottaram / kammevazAda vAyurviguNaH san garbha zukrAzayasya dvAravighaTTanena dUSaNena putraM saMskAravAhaM hi karotIti ; kasmAt saMskAravAhI syaaditysyottrm| mAtApitarau sambhogakAle mandAlpadhInoM mandamatIkSNazaktikamalapamalpamAtraJca vIjaM zANitaM zukraJcetyubhayaM yayosto, abalo nAsti valaM vIyyaM yayosto tathA, ahaSoM nAsti hapo maithanAtha liGgAgamaspandanarUpo yayosto, klIvo kaivyadoSaduSTavojI, strIpuruSo vikRtidvayasya narapaNDasya nArIpaNDasya ca heturiti ; kasmAnaranArapaNDa itysyottrm| bhAtuH striyA yAvAya pratiyonicchA taravAyajaH putro vakrI syAt, pituzca vIjasya zukrasya dobbalyatayA hetunA putro vakrI syAt / eSa suzrute khAsekyasaMjJaka uktaH, tad ythaa| pitroratyalpavIjavAdAsekyaH puruSo bhavet / sa zukra prAzya labhate dhvjocchaaymsNshymiti| vyaakhyaatnycaitt| mAtApitroratyalpavojakhAdAsekyaH puruss| bhavat / sa yasmAt anyapurupaM nijamukhe vyavAyaM kArayitvA tat siktaM zukra bhavataH, tatra saMyogamahimnaiva vIjAMze tApo bhavatIti jJa yam / pavanendriyaM vivRNoti-zukrAzayamityAdi / zukrAzayaM shukrsthaanm| pavanendriyatvaM pvnshukrtvm| zukrahInapavanasya gheda zukratvam yad vyavAyakAle zukrasadRzarUpatayA prayattanam tadvAyureva paraM vyavAyakAle yAti / zukrAzayadvAretyAdi sNskaarvaahivivrnnm| dvAravighaTaneneti dvaarduussnnen| saMskAreNa vAjI. karaNAdinA paraM yasya zukramaduSTadvAraM sat pravarttate sa saMskAravAhaH / atra ca saMskAravAheNa suzrutoktA AsekyasaugandhikakumbhIkA antrbhaavniiyaaH| yataH, ete'pi saMskAravizepeNApi zukra tyajanti, yaduktaM tatra --"pitroratyalpavIryyatvAdAsekyaH puruSo bhvet| sa zukra prAzya labhate dhvajocchrAyamasaMzayam / yaH pUtiyonyAM jAyeta sa saugndhiksNjnykH| sa yonizephasorgandha. mAghrAya labhate blm| sve gude 'brahmacaryAd yaH strIpu puvata prvrtte| kumbhIkaH sa tu vijJeyaH" iti| mandetyAdi-mandavegamalpavIjaM yayostau ! tathA abalAviti nisrgblrhitau| aharSAviti anutsaahau| klIvAviti dRssttviijau| atra yathoktaguNA strI strIpaNDasya, yathoktaguNaH purupastu purupapaNDasya heturiti vijJeyam / etau tvavIjo jJeyo, yaduktaM suzrute-"azukraratvevaM paNDaka." iti| mAturyavAyapranineti vyavAyakAle viSamAGganyAsena pratiSTitaM yasya zukra For Private and Personal Use Only
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1904 crk-sNhitaa| / atulyagotrIyazArIram vAyvagnidoSAda vRSaNau tu yasya nAzaM gatau vAtikaSaNDakaH sH| ityevamaSTau vikRtiprakArAH katmikAnAmupalakSaNIyAH // 20 // prAzya dhvajocchAyaM ziznodgamaM labhate, tasmAdAsekya iti saMjJA / asya paryAyaH mukhayoniriti c| kazcidimaM vakriNaM kumbhiikmaah| suzrute huAkta-sve gude'brahmacaryAd yaH strISu puMvat prvrtte| kumbhIkaH sa tu vijJa ya ISyakaM zRNa cAparamiti / vyAkhyAtaJcaitat / yaH puruSaH rave gude svakIyapAyau abrahmacaryAt anyapuruSasya vyavAyAt anyapuruSaM sve gude vyavAyaM kArayikhA pazcAt puMvat labdhapustvabalaH san strISu vyavAyArtha svayaM pravartate sa kumbhIkaH kumbhIkanAmA ssnnddH| kecit tu strISu viSaye tAsAM strINAM sve gude pazuvat pRSThabhAge'nudgamazIlena ziznenAbrahmacaryAt klaivyarasasaMjAtakhAt pravRtya pazcAt tena dhvajodgame jAte tAsu strISu puvat pravattate sa kumbhIka ityaahuH| etatkumbhIkotpattihetuH kAzyapenoktaH / arajaskAM yadA nArauM zleSmaretA bjehtau| anyasattA bhavet prItirjAyate kumbhI tat sadeti ; iti vakrI kathaM syAdityasyottaram / IrSyAbhibhUtau santau dampatI mandahaSauM bhavatastAveva dvau IArataH putrasya hetu vdnti| suzrute hi-dRSTvA vyavAyamanyeSAM vyAvAye yaH prvttete| ISyakaH sa tu vize yaH ssnnddkH-iti| vyAkhyAtaJcaitat / ayaM dRgayonirapyucyate iti IrSyAbhiratiH kathaM syaaditysyottrm| yasya garbhArambhakAle vAyvagnidoSAt vRSaNAvaNDakopau nAzaM gatau sa vAtikaSaNDaka iti; kathaM vAtikapaNDako vA jAyata itysyottrmiti| upasaMharati-ityeva mityaadi| katmikAnAmazubhakarmaphalavizeSahetukAnAm upalakSaNIyA iti vacanena prAdhAnyAdetadaSTavidhatvaM pANDyam uktam / anyadapi bodhyam / uktaJca sushrute| yaH pUtiyonau jAyeta sa saugndhiksNshitH| sa yonizephasorgandhamAghrAya labhate balam / yo bhAvyAmRtau mohAdaGganeva pravattate / tataH strIceSTitAkAro jAyate paNDasaMzitaH // aGganeva strIvaduttAnIbhUya vipriitbndhen| sa strIceSTitAkAraH strIceSTAvAna striijnaakaarshc| iti pupaaddyaani| atha strISA DyamapyuktaM sushrten| Rtau garbhAzayaM niyamAnnopaiti sa 'vkrii'tyucyte| vIjadaurbalyatayA piturvakrI syAditi yojnaa| paravyavAyaM dRSTvA prAptadhvajocchAyo vyavAyAsakto bhavati, sa iirssyaartiH| yaduktaM suzrute-"dRSTvA vyavAyamanyeSAM vyavAye yaH prvrtte| Iya'kaH sa tu vijJeyaH" iti / kammatmikAnAmitipadena ete klai vyabhedAH prAktanakarmabalAdeva prAyo bhavantIti darzayati // 16-20 // For Private and Personal Use Only
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1905 garbhasya sadyo'nugatasya kuto strInapuMsAmudarasthitAnAm / kiM lakSaNaM kAraNamiSyate kiM sarUpatAM yena ca yAtyapatyam // 21 // niSThIvikA gauravamaGgasAdastandrAprahA~ hRdayavyathA ca / tRptizca vIjagrahaNazca yonyA garbhasya sadyo'nugatasya liGgam // 22 // puruSavadvApi pravattatAGganA ydi| tatra kanyA yadi bhavet sA bhvennrcessttitaa|| Asekyazca sugandhI ca kumbhiikshcessykstthaa| saretasasvamI ze yA azukrAH pnnddsNshitaaH| anayA viprakRtyA tu teSAM zukravahAH siraaH| harSAt sphuTakhamAyAnti dhvajocchAyastato bhavet // AhArAcAraceSTAbhiryAdRzIbhiH smnvito| strIpuMso samupeyAtAM tayoH putro'pi taadRshH|| yadA nAryAvapeyAtAM vRSasyantyau kthnycn| muzcantyo zukramanyonyamanasthistatra jAyate / RtusnAtA tu yA nArI khapne bhaithunamAvahet / AttevaM vAyurAdAya kukSau garbha karoti hi| mAsi mAsi vivaDheta garbhiNyA garbhalakSaNam / kalalaM jAyate tasyA vajjitaM paitRkgunnaiH| sarpadRzcikakuSmANDa-vikRtAkRtayazca ye| garbhAsvate striyAzcaiva jheyAH pApakRtA bhRzam / iti| AsekyAdayaH puruSa doSAH strIdoSAzca / ansthirlpkomlaasthiH| kalalaM siNghaannprkhym| paitRkaguNaiH keshshmshrulomnkhaasthisiraastraayudhmniirtHprbhRtibhiH| sarpavRzcikAdirUpastu manuSya pApAcayyeNa bhavati // 17-20 // gaGgAdharaH-ataH paraM garbhasya lakSaNAdikaM pRcchti-grbhsyetyaadi| sadyo'nugatasya tatkSaNameva kukSau sambhavato garbhasya kiM lakSaNamityekaH praznaH / udarasthitAnAM strIpunapusakAnAM kiM lakSaNamiti dvitIyaH prshnH| strInapusAmiti samAsAntavidheranityavena napuMsazabdaH sAnta iti bodhyam / garbhasyotapatto yena ca kAraNenApatyaM sarUpatAM samAnarUpatAM yAti taca kAraNaM kimiti tRtIyaH praznaH // 21 // gnggaadhrH-krmennaissaamuttraannyaah-nisstthiiviketyaadi| niSThIvikA ThIvana mukhena svalporiraNam / gauravamaGgasya / aGgasAdo'GgAvasannatA shraantvmiv| tandrA nidrAvat klaantiH| aprahaSoM glAniH! hRdayavyathA pIr3eva hRdaye / tRptiryonyAH / .. dhakrapANiH-garbhasyetyAdi paJca praznAH / sadho'nugatasyeti sadyogRhItasya / kAraNamityAdikAraNaM ki tat, yena kAraNena sarUpatA sAdRzyamapatyaM garbho yAtItyarthaH / ayacca paJcamaH praznaH // 21 // For Private and Personal Use Only
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1906 crk-sNhitaa| atulyagItrIyazArIram savyAnaceSTA puruSArthinI strI striisvpnpaanaashnshiilcessttaa| savyAGgagarbhA cha na ca vRttagarbhA savyapradugdhA striyameva suute| putraM tato liGgaviparyayeNa vyAmizraliGgA prakRti tRtIyAm // 23 vIjagrahaNazca zukrazoNitayorvandhaH suratAnte cyutybhaavH| sadyo'nugatasya tatkSaNamAdhIyamAnasya grbhsyaitllinggm| suzrute'pyuktaM-tatra sadyogRhItagarbhAyA liGgAni zramo glAniH pipAsA sakthisadanaM zukrazoNitayoravabandhaH sphuraNaJca yonariti / iti prathamapraznottaram // 22 // __ gaGgAdharaH-savyAnaceSTe tyaadi| yA garbhavatI strI pUrva savyAnaceSTA savyena vAmenAGgena kriyAmArabhate puruSArthinI puruSasaGga kAGgiNI strIkhamapAnA. zanazIlaceSTA strIlokasya nidrAvat pAnavat azanavat zIlavat svamapAnAzanazIleSu ceSTA kriyA yasyAH sA tthaa| savyAGgagI savyapAzva garbha sthitirUpA na ca vRttaH vattu larUpo garyo yasyA dIrghagarbhA ityrthH| savyapradugdhA stanayodugdhasya prakAzAramye prathamaM savyastane dugdhaM yasyAH sA tthaa| striyameva kanyAmeva sA mUte na tu putrmiti| tato liGgavipayyayeNa savyAGgaceSTAdiliGgano viparyAyaliGgena putraM prmRte| vyAmizraliGgA savyAsavyAGgaceSTA strI sArthanAbhAvA strIpu somayasvamapAnAzanazIlaceSTA savyAsavyagarbhA na vRttagarbhA na dIrghagarbhA yugapatstanadvayadugdhA yA strI sA tRtIyAM prakRti napuMsakaM mUte ityrthH| suzrute'pyuktaM-tatra yasyA dakSiNe stane prAk payodarzanaM bhavati, dakSiNAkSimahattvaJca, pUrvaJca dakSiNaM sakthyutkarSati / bAhulyAca punnAmadheyeSu dravyeSu doha damabhidhyAyati, svamapu copalabhate padmotpalakumudAmrAtakAdIni punnAmAnyeva, prasannamukhavarNatA ca bhavati, tAM brUyAt putramiyaM janayiSyatIti / tadviparyaye kanyAm / yasyAH pAzrvadvayamunnataM purastAnnigetamudaraM mAgabhihitalakSaNaJca tasyA napuMsakamiti vidyAt / yasyA madhye nimna droNIprabhUtamudaraM sA yugmaM pragyata iti / iti dvitIyapraznottaram // 23 // cakrapANiH-vIjagrahaNaM zukrasya grhgm| strIsvapnetyAdi--svAvihitA svapnapAnAzanazIla. cessttaa| savyena pArcana Atto gRhIto garbho yayA sA sadhyAttagarbhA / kiMvA sadhyAgagarbhati pAThaH / na ca vRttagarbhati diirghgrbhtyrthH| savyastane prakRSTaM dugdhaM yasyAH sA svyprdugdhaa| vyAmizra * sadhyAttagarbhati cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH] shaariirsthaanm| 1907 garbhopapattau tu manaH striyA yaM jantuvrajet tatsadRzaM prsuute||24|| garbhasya catvAri caturvidhAni bhUtAni mAtApitRsambhavAni / AhArajAnyAtmakRtAni caiva sarvasya sarvANi bhavanti dehe // 25 // teSAM vizeSAda balavanti yAni bhavanti maataapitRkaarmjaani| tAni vyavasyet sadRzatvahetuM cha sattvaM yathAnakamapi vyavarayet // 26 gaGgAdharaH-garbhopapattau garbhotpattisaGgakAle striyA manastu yaM jantu prANinaM bajet tatprANisadRzamapatyaM sA mute| suzrute'pyuktam / pUrva pazyedRtusnAtA yAdRzaM nrmnggnaa| tAdRzaM janayet putraM bhartAraM darzayedata iti // 24 // gaGgAdharaH-apatyasya mAtApitRsamarUpatve kaarnnaantrshcaah-gbhsyetyaadi| dehe dehavipaye sarvasya garbhasyaiva kAraNAni mAtApitRsambhavAni AhArajAni AtmakRtAni caiva sarvANi samastAni caturvidhAni cakhAri vAyvAdIni bhUtAni na khanyatamaikadvitrividhAni na vA paJcavidhAni evakAreNa vyvcchedaat| AkAzantu na mAtRsambhavatvena pitRsambhavatvena AhArasambhavatvenAtmasambhavatvena ca caturvidham ; parankhavikAratvena catuSkamevaikavidhaM, tato na caturvidhaM pazca bhUtAnIti manasi kRkhoktaM cakhAri bhuutaaniiti| teSAM caturvidhAnAM catuNAM bhUtAnAM madhye mAtRpitRkarmajAni zoNitajAni cakhAri, liGgA ca savyadakSiNAdiceSTA ityAdinA jnyeyaa| prakRtiM tRtIyAmiti napuMsakam / garbhopapattAvityAdinA sArUpyamAha- garbhopapattau vIjagrahaNakAle manI yaM jantu vrajet yaM prANinaM manasA dhyaayet| etacca vIjagrahaNakAlInaM manasAnudhyAnaM prabhAvAdeva cintyamAnasadRzamapatyaM karotIti jJeyam / kiMvA tatkAlInacintayaiva vIjaM cintyamAnasadRzArambhazaktikaM kriyate / dRSTaJca mAnasAnAmapi bhAvAnA bhUtavizeSakaraNe shktivishessH| yathA saGkalpaH zukrodIraNaM karoti, tathA dohadAprAptau taccintayA garmavikRtiH, iirssyaabhyaadiinaamojHshukrkssykrtttvmityaadi| etadeva ca sAdRzyakAraNaM pazyatA punarvaktavyam,-"yathA-yA yA yathAvidhaM putramAzAsIdinyupAdAya sA sA tAMstAn janapadAn manasAnukrameda" iti| jantvanudhyAnaM sAdRzyakAraNamabhidhAya sAdRzyakAraNAntaramAha-garbhasyetyAdi / catvArIti nirvizeSamAkAzaM varjayitvA bhuutaani| catubidhAnIti vivRNoti-gAtetyAdi / mAtRsambhavAni raktagatAni, pitRsambhavAni zukragatAni / AhArajAni tu zukrazoNitottarakAlaM maaturaahaarsbhbhuutrsjaani| AtmakRtAnIti AtmapratibaddhakarmavazaprasUtAni jnyeyaani| tatra zubhakarmaNA sadRzarUpajanakAni, azubhakarmaNA _* sahazatvaliGgamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gotrIyazArIram 1608 crk-sNhitaa| kasmAt prajAM strI vikRtAM prasUte hInAdhikAGgI viklendriyaashc| dehAt kathaM dehamupaiti cAnyamAtmA sadA kairanubadhyate ca // 27 // zukrajAni canAryAtmajAni cakhAri tAni trividhAni bhUtAni vAyvAdIni vizepAda balavanti bhavanti, tAni mAtRjAni pitRjAni karmajAni ca vAyvAdIni vizeSato balavanti syustAni sadRzakhahetu vyvsyet| mAtRzoNitikabalavadvAyvAdIni karmajasahitAni mAtRsadRzakhahetu pitRzukrIyabalavadvAyvAdIni karmajasahitAni pitRsadRzakhahetu vyavasyet / yathAnU kaM garbhArambhakAle mAtRpitRsattvAnUrUpaM sattvaM manazca manaHsadRzakhahetu mAtRsattvAnU kasattvaM mAtRsadRzakhahetu pitRsattvAnUkasattvaM pitRsadRzakhahetuM vyvsyet| etena yasya yasya sattvAnUkasattvaM bhavati tatsadRzasattvaJca tasya bhavatIti khyaapitm| iti tRtIyapraznottaram // 25 / 26 // gaGgAdharaH-atha punaH pRcchti-ksmaadityaadi| kasmAddhetoH strI prajAM prajAyate iti prajA tAmapatyarUpAM vikRtAM prmuute| nanu prakRtirAtmA taditarat sarca vikRtaM kiM tasya prazna ityatastatpraznanirAsArtha vikRtattvaM vikRNoti bhaassyenn| hInAdhikAGgI hInAGgI tathAdhikAGgIJca vikalendriyAJca prajAM vikRtAM tu visadRzarUpajanakAnIti jnyeym| yAni tvAtmani sUkSmANi bhUtAni AtivAhikarUpANi, tAni sarvasAdhAraNatvenagavizeSasAdRzyakAraNAnIti neha boddhavyAni / tatra evaM caturvidhAnAM sAdRzye kiM sAdRzyakAraNaM kimbhUtaM vetyAha- tessaamityaadi| vizeSAda' itipadena sarvAmyeva sAdRzyakAraNAni bhavanti, lintu yAni balavanti, tAni vizeSAd bhUyiSTasAdRzyaM janayantIti darzayati / atra cAhArabhUtAnAM prAktanakarmApekSayaiva sAdRzyakAraNatvaM bhavatIti kRtvA nAhArajAnAM grahaNaM kRtam, tena karmajeSvevAhArajAtAnAmavabodho jnyeyH| pUrvantu 'AhArajAni' iti padena teSAM vidyamAnatAmAtramuktaM jJeyam / kiMvA mAtRjAdIni hi mAtrAdibhiH sadRzaM kurvanti, na svAhArajAtAni AhArasadRzaM kurvnti| tena teSAmihAnupAdAnam / tathA hupattarAdhyAye-"yAni kharavasya rasajAni" ityAdinA prANAnubandhAdIni vaktavyAni, na ca tAni sAdRzyarUpatayeha bhavitumarhantIti iha noktAni / sAdRzyahetumabhidhAya manaHsAdRzyahetumAha-sattvamityAdi / anUkaM prAktanAbyavahitA dehjaatiH| tena yathAnUkamiti yo devazarIrAdavyavadhAnenAgatya bhavati, sa devasavo bhavati, yaH pazuzarIrAdeti, sa pazusatvo bhvtiityaadi| apizabdAt karmasambandhaM jAti sambandhaJca drshyti| tena karmavazAdeva satvaM rAjasaM tAmasaM sAtvikaM bhavati, tathA mAnuSAdijAtyanurUpaJca bhavati // 22-26 // cakrapANi:- kasmAdityAdinA vikalendriyAncetyantena ekaH prshnH| tatra 'vikRtAm' ityasya vivrnnm-hiinetyaadi| dehAdityAdi dvitiiyH| sadA kairanubadhyate iti tRtIyaH / ye tu For Private and Personal Use Only
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1606 viijaatmkrmaashykaaldossermaatustdaahaarvihaardossaiH| kurvanti doSA vividhAni duSTAH saMsthAnavaNendriyavaikRtAni // 28 // varSAsu kASThAzmaghanAmbuvegAstaroH saritsrotasi saMsthitasya / yathaiva kuryurvikRti tathaiva garbhasya kukSau niyatasya doSAH // 26 // bhUtaizcaturbhiH sahitaH sa sUkSmaH manojavo dehamupaiti dehAt / kAtmakatvAnna tu tasya dRzyaM divyaM vinA darzanamasti rUpam // 30 kasmAt strI mUte ityrthH| ityekaH prshnH| AtmA kathaM dehAdekasmAdanyaM dehamupaitIti dvitIyaH prshnH| kaizca bhAvairAtmA sadA nityamanuvadhyate iti tRtIyaH praznaH / / 27 // gaGgAdharaH- krmennaissaamuttraannyaah-viijaatmetyaadi| vIjaM zukraM zoNitaJca / AtmA Sar3a dhAtuH mukSmadehI / karma pUccakRtaM zubhAzubhadiSTam / Azayo garbhAzayaH yonirityrthH| kAlaH satyatretAdvAparakalisambandhisaMvatsarIyaSaDasahorAtrakSaNamuhUrtAdiH zubhAzubho nityagastathA cAvasthikazca vAlyayauvanavAkyAdiH ; teSAM doSA vaacyaastaiH| mAtuzca doSaistadAhAravihAradoSairAhitagarbhAyA aahaarvihaardossaiH| doSA vAtapittakaphAH zArIrArajastamazca maansdosso| ete doSA duSTAH santaH vividhAni saMsthAnasyAvayavasaMsthAyA varNasya indriyANAzca vaikRtAni vikRtakhAni kurvnti| atra dRSTAntamAha- vrssaakhityaadi| taroTekSasya / kukSau niyatasya grbhsy| iti prathamapraznottaram // 28 // 29 // gaGgAdharaH-bhUtairityAdinA dvitiiyprshnottrm| sa kevalazcetanAdhAturAtmA mahadahaGkAramUkSmA kAzAditrayoviMzatyA sUkSmastattvaiH mUkSmadehI kriyAvadbhiH dvitricatuHpaJcAtmakairvAyvAdibhizcaturbhibhUtaiH sahito bhUtAtmA mriyamANastat'vikRtAm' iti padena ku rUpAm, 'hInAdhikAGgIm' iti padena ca hInAGgAdirUpAmeva kurUpAtiriktAM vadanti, teSAM mate praznabhedaH syAt ; tathA adhyAyAnte ca vakSyamANasaMkhyA atiriktA bhavati / AtmIyakarma bhAtmakarma / Azayo grbhaashyH| doSo vaiguNyam / azmaghanAni pASANakhaNDAH / vegAH kASThAdInAM trayANAm // 27-29 // ckrpaanniH-dvitiiyprshnsyottrm-muutairityaadi| susUkSmairityanena cAtIndriyatvaM darzayati / AkAzasyehAkriyatvena manogatireva bhUtasahitA 'gati'zabdenocyata iti darzitaM bhavati / dehAt * susUkSmairiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1610 crk-sNhitaa| anulyagotrIyazArIram sa sarvagaH sarvazarIrabhRcca sa vizvakarmA sa ca vishvruupH| sa cetanAdhAturatIndriyazca sa nityayuk sAnuzayaH sa eva // 31 // kAlameva nimmitamAtivAhikaM dehamasmAdadehAda dehaM vihAya manojavo manovegenaiva upaiti / manojavo manaso javo vego yasya sa manojava evopaiti / kasmAt tanna dRzyata ityata aah-ktmikkhaat| tasyAsmAdehAdehAntaraM gacchato bhUtAtmano rUpaM pUvaMkRtakammaphalasambandhAt vAyvAdibhistatkAlameva kRtakhAt AtivAhikaM vAyubhUtanirAzrayaM sUkSmabhUtamayaM rUpaM, rUpyate yat tada rUpaM zarIram divyaM prAptisiddhijanitamaizvaravala vizeSaM darzanaM cakSurvinA na dRzyaM drshnyogymsti| iti dehAdanyadehagamanamuktvA AtmA sadA kairanuvadhAte ceti praznasyottaramAha-sa savaMga ityAdi / sa AtmA sarcagazcetanAcetanasarvagataH / sarvagaJcAkAzamityata Aha-sarvazarIrabhRcca / mhdaadimukssmaakaashaadisthuulprvttrvaadycetnsuraasurnrvaanraadicetnaadytisthuulsrvshriirdhaarii|nnu tasya ca tat tatsarvazarIraM ko'nyaH kurute ityata Aha s-vishvkrmeti| vizvaM carAcaraM sarva karma kAyaM yasya sa vizvakarmA / nanvevamastu tasmAdAtmano'nyat kimidaM sarva zarIram, yato'yaM sarvazarIrabhRdvizvakarmA ca ityAzaGkAyAmAha-sa ca vishvruupH| vizvaM savvaM mahadAdikaM carAcaraM rUpa yasyeti vAkye'pi tthaakhaat| vizvatvena rUpyate yaH sa vishvruupH| nanusa ca ka ityata Aha-sa cetanAdhAturiti / cetanA cit svayaM prakAzate svaprakAzenAnyacca prakAzayati sattvAdiyogena prANiSu caitnyhetuH| nanvevambhUtaH kiM na dRzyo bhavatItyata aahatiindriyshceti| sa cendriyANi pazca zrotrAdInyatikrAntaH / nanu manasApi kiM iti mriymaanndehaat| dehamityutpadyamAnadeham / kAtmakatvAditi krmaadhiintvaat| tena karma dharmAdharmarUpaM yadenaM bhogAthai nayati, tadeva dehamupayAtItyuktaM bhvti| atha gacchan kimityayaM nopa labhyate mriyamANapuruSAdityAha-na svityaadi| tasyAtmana bhAtivAhikazarIrayuktasya dRzyaM rUpaM nAstIti sUkSmarUpatvAditi bhaavH| atha kiM sarva evainaM na pazyantItyAhadivyaM vinA drshnmiti| divyaM darzanaM divyckssuH| tena yogina eva pazyantyenamiti darzayati // 30 // cakrapANiH-asyaivAtivAhikazarIrayuktasyAtmano dharmAntarANyAha-sa sarvaga ityaadi| sarvazarIrabhRditi sarvazarIrANi bhattuM yogyH| vizvakarmAkaraNakSamo vishvkrmaa| vizvarUpatAJca narapazvAdizarIrarUpatayA karmavazAda bhajata iti vishvruupH| nityaM buddhayAdibhiryujyata iti nityyuk| sahAnuzayena rAgAdinA vartata iti sAnuzayaH // 31 // For Private and Personal Use Only
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH shaariirsthaanm| 1611 rasAtmamAtApitRsambhavAni bhUtAni vidyATu daza SaT ca dehe| catvAri tatrAtmani saMzritAni sthitastathAtmA ca caturSa teSu // 32 // bhUtAni mAtApitRsambhavAni rajazca zukrazca vadanti grne| ApyAyyate zukramasRk ca bhUtaiyastAni bhUtAni rasodbhavAni // 33 // na grAhya ityata Aha-sa nityyuk| nityaM mokSAt pUrvaparyantamavicchedaina sattvAnurUpANi yunakti iti nityayuk / tena satvAyu pAdhimattve'pi parAtmano vaizvAnarAdyavasthAyAmapi zrotrAdipaJcendriyAgrAhyatvam / yoge zuddhasattvAtmakena tu manasA grAhyatvaM khyApitam / taduktaM vyAsena / naivAsI cakSaSA grAhyo na ca shissttairpiindriyaiH| manasA tu prasannena gRhyate sUkSmadarzibhiriti // sutarAmayaM saanushyH| vaizvAnarAdhAsthAyAM sasvAyu pAdhimAna sAnuzayaH raagaadhnuttishaalii| evambhUtasya cetanAdhAtoH par3adhAturUpasya rasAtmamAtApitRsambhavAni catuvidhAni calAri vAyavAdIni bhUtAnIti daza SaT ceti Sor3azavidhAni sthUladehArambhakANi bhUtAni nidhikArakhAniSkriyatAdekavidhamevAkAzaM na gaNyata iti sAdhAraNAni vidyaaditi| dazendriyANi pazcabhUtAni pazcArthA iti viMzatitattvAtmako deha ityrthH| tatra yAni cakhAri vAyavAdIni bhUtAni Atmani saMzritAni yathA tathA AtmA ca teSu svAzriteSu catuH vAyvAdiSu sthita iti / mAtApitasambhavAni bhUtAni vAyavAdIni cakhAritu rajazca zukrazca garbha vadanti, rajastu khalyAgneyaM pAzcabhautikaM zukrantu saumyaM pAzcabhautikamiti / tadrajaHsthAni cakhAri mAtRjAni zukragatAni cavAri pitRjaani| garbha mithaHsaMyuktaM rajaH zukrazca yaitikRtAhArajarasagataizcaturbhibhUtairApyAyyate tAni calAri bhUtAni rasodbhavAni cakrapANiH--AtivAhikazarIrarUpabhUnacatuSTayavyApakatvakaraNArtha zarIre yAni sambhavanti bhUtAni, taanyevaah-rsaanmetyaadi| etAni mUtAni sArUpya hetuprastAvoktAnyapi prakaraNavazAt tathA vaktavyarajaHzukrAdyanuktapratipAdanArthaJca punrucynte| Atmani saMzritAnIti AtmakammaMNAtmamyAtivAhikadeharUpatayA yAni braani| sthitastathAtmeti teSu dehAntarAdikriyArthaM sthitaH / yA gatidehAntarAdinAtmanaH, sA tadamUtavyavasthitasyocyate, na vyApakasya tasya sarvatra sarvagata. svAdityarthaH // 32 // cakrapANiH--mAtApitRsammavAnIti rajazca zukramiti yathAsaMkhyaM mAtApitRsambhavAnIti // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1912 crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram bhUtAni catvAritu karmajAni yAnyAtmalInAni vizanti garbham / sa vIjadharmA hyaparAparANi dehAntarANyAtmani yAti yAti // 34 // rUpAdvirUpaprabhavaH cha prasiddhaH kAtmakAnAM manaso mnstH| bhavanti ye tvAkutibuddhibhedA rajastamaH karma ca tatra hetuH||35|| iti trividhAni cavAri bhUtAni, catvAri tu karma jAni pUvajanmakRtazubhAzubhakarma phalAnurUpeNAtmasthabhUtajAni, cakhAri vAyvAdIni tu bhUtAni yAni AtmalInAni sUkSmadehasthAni cakhAri bhUtAni garbhAzaye mithaHsaMyuktazukrazoNitAtmaka garbha vizanti tAni cakhAri vAyavAdIni pUrvakarmAnurUpeNa janayanti tAni kammejAni / nArAyaNAkhyena brahmaNA sUkSmadehanirmANakAle niryAtavazena kAlapariNAmena niyativizeSato janmajanmakRtakammedhamAdhammarUpaM bhavati / nanu kasmAt tAni garbha pravizantItyata Aha-sa ityaadi| hi yasmAt sa sUkSmadehI bhUtAtmA vIjadharmA vIjaM yathaivAGkuraM janayati tathA sa sUkSmadehI bhUtAtmA sthUlAn janayatIti vIjadharmA aparAparANi dehAntarANi cetanAdhAtAvAtmani yAti sati tena sahaiva yaati| suzrute coktam / kSetra ityArabhya dhAtA vaktA yo'sAvityevamAdibhiH pryaayvaackairnaambhirbhidhiiyte| daivasaMyogAdakSayo'vyayo'cintyo bhUtAtmanA sahAnvakSaM sattvarajastamobhidevAsurairaparaizca bhAvairvAyunAbhipreyyamANo grbhaashymnuprvishyaavtisstthte| iti / nanu kathaM vIjadharmA vIjamivAGkuraM kiM vA janayatItyata aahruupaadityaadi| katmikAnAM pUrvakRtazubhAzubhakarmaphaladharmAdharmAnu cakrapANiH-AtmalInAnIti nityaatmsmbddhaani| AtmalInabhUtAnAM dharmAntaramAha-sa viijdhrmetyaadi| AtmalInamUtasantAno bIjasvarUpaH, vo hi svasadRzamaGkuraM kroti| tena ayamapyAtmalIno bhUtasantAnaH sadRzaM deharUpaM mUtAntarasaGgaM kurvan vIjadharmA bhvti| sA vIjadharmiNIti vA pAThaH, tadA sA mUtasantatirityadhyAhAryam / AtmanIti manoyuktAtmani / yAtIti gacchati sti| yAti gacchati dehAntarANIti yojnaa| Atmanazca gamanaM manogamanameva / parAparANIti vA paattH| tadA parANi zreSThAni devAdizarIrANi, aparANi aneSTAni krimyAdizarIrANIti yojanIyam // 34 // cakrapANiH-nanvaparidRzyamAnA mUtacatuSTayI manaHpravRttirutA kimartha svIkartavyA, yataH pari4 zyamAnamevedaM pAr3a bhautika zarIraM zukazoNitakAraNamastu, ityaah-ruupaadiityaadi| rUpyata iti * rUpAddhi rUpaprabhava iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1613 badvAtmasthapazcabhUtAnAM rUpAdvirUpaprabhavo viziSTarUpotpattiH prasiddhaH / tad yathA-aduSTazukrasya puMso'duSTazoNitagarbhAzayayA striyA saha saMsarga gacchataH zukra garbhAzayagatamArttavena saMyuktamasau paralokAdavakramya pravizya pUrva svasmin sthitAdAkAzAdAkAzaM sRjati vAyorvAyu tejasastejo'nyo'po bhUmebhU mimiti, taiH paJcabhirUpahitazcAtmAtmAnaM janayati vaizvAnarAkhyam / teSAmekaikAdhikapaJcabhUtAni cAhatArikazrotrAdInyanupravezayan etAni zrotrAdIni sthUlAni paJcendriyANi mRti| tathA tairbhUtaiH paJcakammai ndriyANyevaM svIyasvIyarUpato viziSTApUvvarUpaprabhavo manastazca vikriyamANAnmanasaH khalvasmin sthUladehe manasaH sattvAt sattvaM rajaso rajastamasastamaH mRnti| teSvAhaGkArikamanaHpravezAt sattvasaMjJakasthUlamanaso viziSTApUrvarUpaprabhavo bhavati pratipuruSaM bhedena / tathA pratipuruSe ye khAkRtibuddhibhedAH sthUladehe AkRtivizeSAH buddhivizeSAzca tatra virUpAkRtibuddhibhedeSu rajastamAkamma ca sadasatkammakRtazubhAzubhaphalajanakasaMskAravizeSo dhamAdhammau ca milikhA henuH, na tu hetavaH pRthak pRthgiti| nityaM manoyuktakhena triguNayogaH khyApitaH iti dehAt kathaM dehamupaiti cAnyamAtmeti dvitIyapraznottaram // 30-35 // rUpaM bhautika zarIram / tena abhautikAcchIrAd bhautika zarIraM bhavatItyAgamaprasiddham / tena AgamAdeva sAGkhyadarzanarUpAdAtivAhikazarIrAt taduktaM zarIramutpadyate iti vAkyArthaH / yadyapi zukrarajasI kAraNe, tathApi yadaivAtivAhika sUkSmabhUtarUpazarIraM prApnutaH, tadaiva te zarIraM janayataH, naanydaa| yadi zukrazoNitamAtivAhikazarIranirapekSaM garbha janayati, tadA jIvAdhiSThAnena janayet, na tu jnyti| tasmAdAtmasthasusUkSmabhUtAdeva vIjarUpAt zukrazoNitayuktAd garbhajanmeti / etaccAtmasthabhUtaM mAtApitRjabhUmena samaM zarIrakAraNaM karmavazAdeva bhavatItyAha ---karmeti / kAtma. kAnAmiti krmkaarnnkaanaam| kiMvA rUpavattantubhyo rUpavAn paTa utpadyate iti prasiddham / tena AtivAhikazarIrAdeva zarIreNa bhavitavyam, kAraNasadRzaM kAryaM bhvti| tatazcAtmadharmitvaM sUkSmANAmAtmasthitabhAvAnAM siddhamiti bhaavH| atha manaH sAttvikarAjasatAmasabhedAt bhinnaM kutastatra puruSa bhavatItyAha-manaso manasta iti| pUrvajanmanyavasthitaM yAdRk manaH tasmAdiha janmabhyapi tAmova mano bhavati / uktaJcAnyatra-"janma janma yadabhyastaM dAnamadhyayanaM tpH| tenaivAbhyAsayogena taccaivAbhyasyate punaH" iti| tatrApi mana-utpattau kAtmakAnAm iti yojyam / tena karmavazAdeva manobhedo bhvti| nanvevaM sati AtmasthasUkSmabhUtAtmarUpakarUpatvenaikarUpeNaiva zarIreNa sarvaprANinAM bhvitvymityaah-bhvntiityaadi| AkRtiH saMsthAnam / rajamastasI anekataratamAdibhedabhinne tathA karma cAnekadhA bhinnam, satyabhinne sUkSmamUtarUpakAraNe bhedakAraNaM na bhavatItyarthaH // 35 // For Private and Personal Use Only
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1614 crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram atIndriyastairatisUkSmarUpairAHmA kadAcinna viyuktruupH| na karmaNA naiva manomatibhyAM na cApyahaGkAravikAradoSaiH // 36 // rajastamobhyAntu mano'nubaddhaM jJAnaM vinA tatra hi srvdossaaH| gatipravRttyostu nimittamuktaM manaH sadoSaM balavacca karma // 37 // gaGgAdharaH-athAtmA sadA kairanuvamyate ceti tRtIyapraznottaramAha-- atiindriyrityaadi| tairatimUkSmarUpairvAgvagnipAthodharaNIticatubhUtaiH atIndriyaiH saha AtmA kadAcinna viyuktarUpaH sadaiva yukta ityrthH| nanu tarhi kimetaireva nAnyayukta ityata Aha-na krmnnetyaadi| karmaNA dharmAdharmAbhyAmAtmA na viyuktruupH| manomatibhyAJca naivAtmA viyuktruupH| na cApyAtmA ahngkaarvikaardopaiviyuktruupH| ahaGkArazca vikArAzca paJcendriyANi ca pazcArthAzca doSAzca taistathA, api khAtmA mizrAtisUkSmapaJcabhUtadharmAdhammamanobuddhAhakArazrotrAdipaJcabuddhIndriyapaJcakammendriyapaJcazabdAdyarthadoSaiH sadA yukta ityarthaH // 36 // gaGgAdharaH-nanu doSA atra kiM vAtAdaya ityata Aha-raja ityaadi| rajastamobhyAmanubaddhaM manaH sattvasaMjJakaM na tu sattvamAtram / nIrajastamasi zuddhasattve manasi sAttvikamahattattvarUpA vidyA buddhirnAma jJAnamudriktaM bhavati, tadvinA sarvadoSA jnyyaaH| tasmAd balavat sadopaM mano balavacca karma pUrvakRtakarmajadharmAdharmAsambandhAtmakRtapaJcabhUtam ekadehAdgatidehAntare prattiryA tayonimittamuktamiti tRtIyapraznottaram // 37 // cakrapANiH-AtmA sadA kairanubadhyata ityasyottaram / atIndriyairiti vIjarmitvenoktaH / ahaGkAravikArA eva doSAH / ayaM sUkSmabhUtAdyanubandho manasa evetyAha-raja ityaadi| rajastamobhyAM manaH sarvairbhUtAdibhiranubaddhaM bhavati / atraiva hetuH jnyaanaadityaadi| jJAnAditi tatvajJAnAt / tattvajJAnaM vinA manaH sarvadoSairyuktaM bhavati / tattvajJAnAt tu nirdoSa bhavatItyAha / sadoSatve manasaH kiM bhvtiityaah-gtiityaadi| gtidehaantrgmnm| pravRttirdharmAdharmakriyAsu prvRttiH| sadoSatve manaH saMsAraheturbhavatIti vaakyaarthH| gatipravRttyorhetvantaramAhabalavacca krmetyaadi| balavaditi niyamavipAkam / phalavaditi vA pAThaH, tatrApi sa evArthaH / niyataM karmaphalaM karmabalAdeva bhavati / atra praznottareSu yadadhikamucyate gatipravRttyoH ityAdinA, tat prakaraNavazAdeva jJeyam // 36 // 37 // * jJAnAditi ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1615 rogAH kutaH saMzamanaM kimeSAM harSasya zokasya ca kiM nimittam / zarIrasattvaprabhavA vikArAH kathaM na zAntAH punarApateyuH // 38 // prajJAparAdho viSamAstadarthA hetustRtIyaH prinnaamkaalH| samiyAnAM trividhA ca shaantirjnyaanaarthkaalaaHsmyogyuktaaH||36|| dhAH kriyA harSanimittamuktAstato'nyathA zokavazaM nynti| zarIrasattvaprabhavAstu doSAH OM tayoravRttyA na bhavanti bhUyaH // 40 gaGgAdharaH--ataH paraM vikRtAGgaprasavaprasaGgena vikArAdIn pRcchati-rogA ityaadi| kuto heto rogA vikArA dhAtuvaiSamyarUpA bhavantItyekaH praznaH / pUrva vedanAhetupraznaH kRtastena garbhasthasya rogahetupraznAsiddhene punruktH| zlokasthAne kAlabuddhIndriyArthAnAmityetenokto vyAdhiheturnAgnivezapRSTaH, parantu ttrkaarnnoktH| ityetatprakAreNa bhinna bhinnakhAnna punruktdossH| eSAM rogANAM kiM saMzamanam iti dvitIyaH prshnH| harSasya zokasya ca kiM nimittam iti tRtIyaH prshnH| zarIrasattvaprabhavAH zArIrA mAnasAzca vikArAH zAntAH santaH kathaM punarnApateyu gaccheyuriti caturthaH praznaH // 38 // gaGgAdharaH-krameNaiSAmuttarANyAha-prajJAparAdha ityaadi| prazAparAdha ekaH / viSamAstadarthAsteSAM prazAhetUnAMzrotrAdInAmAH zabdAdayaH paJca, viSamA ayogAtiyogamithyAyogayuktA dvitiiyH| pariNAmakAlaH kAlapariNAmaH SaDsahorAtrapUrvakRtAzubhakammasvabhAvarUparatRtIyaH / sarvAmayAnAM hetuH| iti rogAH kuta itysyottrm| atha sAmayAnAM trividhA zAntiH kA trividhetyata aahjnyaanetyaadi| zAnaM buddhirathaiH zabdAdiH kAlaH pariNAmaste samayogayuktAH iti trividhA samiyAnAM shaantiH| iti saMzamanaM kimepAmityasyottaram // 39 // gaGgAdharaH-harSasya zokasya ca kiM nimittamityasyottaramAha-dhA cakrapANiH- 'rogAH kutaH' ityekaH prshnH| 'saMzamanaM kim' iti dvitiiyH| 'harSasya kiM nimittam' iti tRtIyaH / 'zokasya kiM nimittam' iti caturthaH / zarIrasatvaprabhavA vikArAH kathaM na zAntAH punarApateyuH' iti paJcamaH / evaM saMgrahavakSyamANaM patriMzakaM praznAnAM pUryate // 38 // cakrapANiH---prajJAparAdhAdayaH prakaraNavazAt punrucynte| pariNAmakAla iti kAlapariNAma ityarthaH // 39 // cakrapANiH-dhA dharmasAdhanAH, tAzca harSakAraNadharmakatvena kAraNaM bhvti| tato'nya* doSA ityatra rogA iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1616 . crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram rUpasya sattvasya ca santatiryA noktastadAdirna hi so'sti kazcit / tayoravRttiH kriyate parAbhyAM dhRtismRtibhyAM parayA dhiyA ca // 41 ityaadi| dhA dharmArthAH kriyA haSasya nimittmuktaaH| tato'nyathA dhammyakriyAto'nyathA adhAH kriyAH zokavazaM nayanti / iti hapasya zokasya ca kiM nimittamityasyottaram / atha zarIrasattvaprabhavAH zarIraprabhavA doSA vAtapittakaphAH, sattvaprabhavA manaHprabhavA doSA rajazva tamazceti paJca zArIramAnasA dopAstayoH zArIradoSamAnasadoSayoravRttyA vattenAbhAvena bhUyaH punarna te zArIramAnasadoSajA rogA bhavanti tato na ca punarjanma bhavati // 40 // / gaGgAdharaH-nanu kiM tahi sarveSAmeva zArIramAnasadoSANAmavartanana punaH kalpAntare'pi na bhaviSyatItyata Aha-rUparayetyAdi / rUpasya rUpyate yat tad rUpaM zarIraM tasya / sattvasya manasazca / santatiraparAparatvena santAnapratAnaM yA tadAdistasyA aadihetunauktH| kuta ityata Aha-na hItyAdi / hi yasmAt sa zarIrasattvasantaterAdirna kshcidsti| anAdirhi zarIrasattvasantatiH, sA vartata eva kasyaciddharmavazAt zarIrasattvadoSAvRttyA zarIrasattvaprabhavA rogA na bhUyo bhvnti| na tu sarveSAM yugapaditi bhaavH| nanu zarIrasattvadoSAttiH kutaH syAdityata aah-tyorityaadi| tayoH zarIrasattvadoSayorattirasadbhAraH parAbhyAmutkRSTAbhyAM dhRtismRtibhyAM cittasya kevalabrahmAtmadezavandharUpadhAraNA-brahmavizeSarUpamahadAdibhAvanArUpasmRtibhyAM parayA zreSThayA ca dhiyA buddhayA kriyate, na tu pUrvAbhyaratazlokAdivastusmaraNAt ApAtataH krozAdidhAraNAt gobrAhmaNAdibhaktizIlayA buddhayA tAsAM pUrvatanasAdhanAvasthikalAt / / 41 / / thati adhaH kriyaaH| tayoravRttyeti zarIramanasoH sntaanocchedaat| mokSe hi zarIramanasI nivrtte| tataH sarvathA rogasantAnanivRttirbhavati // 40 // cakrapANiH-nanu yadyasya nivRttirbhavati, tadAdimad bhavati, tat kiM zarIramanaHsantatirAdimatI, yena tasyA nivRttirvAstavikI roganivRttikAraNamucyate ityAha- ruupsyetyaadi| rUpasya zarIrastha / rUpaM hi zarIraM rUpyamANatvena rUpazabDenocyate, yathA- 'rUpAddhi rUpaprabhavaH' ityatroktam / nokta ityaagmessu| kuto nokta ityAha- na hi so'stiiti| na hi so'sti svabhAvAdeveti naM.kta ityarthaH / atha yeyamanAdimatI zarIramanaHsantatiH, tat kathaM tasyA nivRttirityaah-tyorityaadi| tyoriti zarIrasancayoH sntnymaanyoH| parAbhyAmiti zreSThAbhyAm / bhRtyAdayastu yathA mokSakAraNam, tathoktaM ktidhaapurussiiye| anAdirapi ca zarIrasantatiryathA vinazyati, tathA ca tatraivoktam // 41 // For Private and Personal Use Only
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH shaariirsthaanm| 1617 satyAzraye vA dvividhe yathokta pUrva gadebhyaH pratikarmanityam / jitendriyaM nAnupatanti rogAstatkAlayuktaM yadi nAsti daivam // 42 daivaM purA yat kRtamucyate tat tat pauruSaM yat viha karma dRSTam / pravRttiheturviSamaH sa dRSTo nivRttihetustu samaH sa eva // 43 // gaGgAdharaH-tatra pUrvAvasthAyAM sAdhanamAha-satyAzraye vetyaadi| sati dvividhe yathoktAzraye zarIre manasi ca gadebhyaH pUrva rogotpatteH pUrva nityaM pratikarma pratikriyA yasya taM pratikammai nityaM tathA jitendriyaM jitasattvasaMza jitamanodoSarajastamasaM puruSaM rogAH zArIramAnasadoSajA vyAdhayo nAnupatanti naanugcchnti| nanvevameva puruSaM rogAH kiM nAnupatantyeva kiM kadAcidanupatanti vetyata aah-ttkaaletyaadi| tatkAlayuktaM tatkAla. pariNataM pUrvakRtakarmajasaMskAravizeSadharmAdharmarUpAdRSTaM yadi nAsti na varttate, tadA uktaM puruSaM rogA nAnupatantyeva iti dRDham // 42 // gaGgAdharaH-nanu daivaM kimityata Aha-daivamityAdi / purA pUvvajanmani kRtaM yat karma tada daivamucyate / yat tu kamma iha janmani kRtaM tat karma mAnuSaM pauruSaM dRssttmucyte| sa ubhaya janmakRtakarmajaH saMskAravizeSaH viSamo'yogAtiyogamithyAyogayuktazcet tadA prattihetuH zarIraparigrahArthakArambhAya pravartanaM syaat| samastu samayogayuktastu sa ubhayajanmakRtakarma jasaMskAravizeSa eva nivRttiheturgadotpattanivRtto hetuH samayoga eveti // 43 // cakrapANiH - prakArAntareNa zArIramAnasarogANAM cikitsA zAstra vyavahriyamANAmAhasatyetyAdi-Azrayazabdena zarIramanasI gRhyte| pUrva gadebhya ityanutpanneSveva ruupessu| prati. kmmnitymnaagtcikitsaanitym| jitendriyamityanena ca rogahetuprajJAparAdhAsAtmyendriyArthavarjanaM darzayati, pratikarmanityatayA cAzakyaparihArakAlakRtadoSacikitsAM darzayati / tatkAlayuktamiti tatkAlAvazyaM rogakatatayA pcymaanm| etena balavadevamavazyaM rogaM dadAtIti darzayati // 42 // cakrapANiH-prakaraNAda daivAkhyaM karma tadanuSaGgaJca purusskaarmdhyaah-daivmityaadi| tena prakaraNAlabhyamAnatayA janapadoddhaMsanIyoktakarmalakSaNena samaM na paunaruktam / pureti jnmaantre| iheti iha janmani / pravRttiheturiti rogprvRttihetuH| viSama iti adharmarUpaM daivam, rogajanakazca purusskaarH| samastu daivaM dharmarUpam, rogaparipanthI ca purusskaarH| sa iti puliGganirdezastu For Private and Personal Use Only
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1618 crk-sNhitaa| atulyagotrIyazArIram haimantikaM doSacayaM vasanta pravAhayan yauSmikamabhrakAle / ghanAtyaye vArSikamAzu samyaka prApnoti rogAnRtujAnna jAtu // 44 naro hitAhAravihArasevI samIkSyakArI vissyessvsktH| dAtA samaH satyaparaH kSamAvAnAptopasevI ca bhvtyrogH|| 45 // jJAnaM tapastatparatA ca yoge yasyAsti taM nAnupatanti rogAH / matirvacaH kArma sukhAnubandhi + sattvaM vidheyaM vizadA ca buddhiH||46 gaGgAdharaH-nanu kathaM gadebhyaH pUrva pratikarmanityaH syAdityata aahhaimntikmityaadi| hemantikaM hemantato doSasaJcayaM vasante Azu samyak pravAhayan nirharan, greSmikaM grISmakAle doSasaJcayamabhrakAle prATkAle Azu samyak pravAhayana, vArSikaM varSAkAle doSasaJcayaM ghanAtyaye zaradi Azu samyak pravAhayana puruSo jAtu kadAcinna RtujAna rogAn prAmoti // 44 // gaGgAdharaH-nanu tarhi kimAhAravihArajAna rogAna prAmotItyata Ahanara ityaadi| hitAhAravihArasevI viSayeSu asakto'nAsaktaH sana samIkSya samyak kAryAkA hitAhitakhena karttavyaM dRSTvA kattaM zIlaM yasya sa samIkSyakArI, dAtA saddAnazIlaH, samaH samadarzI sarvabhUteSu, satyaparaH satyavAgAdikriyaH, kSamAvAna, AptopasevI guruGgaddhasiddhamahAdisevI arogo bhavatIti dRr3ham // 45 // gaGgAdharaH-nanvityevamAtrato'rogAH kiM bhavanti na vetyata Aha-jJAnamityAdi / jJAnaM bhAvAnAM tattvajJAnaM tapo yoge tatparatA ca yasyAsti taM puruSaM rogAH kadAcidapi nAnupatanti uttarakAlaM naagcchnti| itthazca nivRttyartha kammaNi dharmAdharmarUpatayA tathA puruSakArasya prtyvmrssaajjnyeyH| anye tu-'pravRttihetuH" ityanena saMsArapravRttiheturiti, tathA "nivRttihetuH" ityanena mokSa heturiti ca varNayanti // 43 // cakrapANiH- atha kAla kRtadopanimittarogaparihArasya pratikarmaNaH karttavyatAmAha-haimantikamityAdi / vasanta iti cain| abhrakAla iti shraavnne| ghanAtyaya iti mArgazIrSa / yaduktam"mAdhavaprathame mAsi" ityAdinA "pravAhayet" ityantena yathAyogyatayA vamanAdineti jJeyam // 44 // cakrapANiH- hevitararogAbhAvakAraNamAha--nara ityAdi / sama iti bhUteSu samacittaH / sukhAnubandhamiti liGgavipariNAmAt matyA vacasA ca yojTa.m / tena cAtmanaH karmApyuttarakAlInasukha* janturiti vA paatthH| f sukhAnubandhamiti ckH| For Private and Personal Use Only
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1616 tatra shlokH| ihAnivezasya mahArthayuktaM SaTtriMzakaM praznagaNaM mhrssiH| atulyagotre bhagavAn yathAvannirNItavAn jJAnavivarddhanArtham // 47 ityagnivezakRte tanne carakapratisaMskRte zArIrasthAne ___ atulyagotrIyazArIraM nAma dvitiiyo'dhyaayH|| 2 // karttavyaM yadyat tttdupsNhaarennaah-mtirityaadi| sukhAnubandhIti padaM liGgavipariNAmena sarvatra yojyam / tena sukhAnuvandhinI cintyasaGkalpyAdiviSayA matividheyA, vazca sukhAnubandhi vidheyam, karma ca sukhAnubandhi vidheyam, sattvaM manazca sukhAnuvandhi vidheyam, uhApohAdibuddhizca vizadA nirmalA sukhAnuvandhinI ca vidheyeti bodhyam // 46 // gaGgAdharaH-- athAdhyAyArthamupasaMgRhNAti-tatra zloka ityaadi| mahAtha mahAprayojana pratinittihetukhAt / SaTtriMzakaM praznagaNam / * atulyagotrasyetyAdinakaH prshnH| sampUrNadeha ityAdinA paTa prshnaaH| kanyAM mutaM vetyAdinA nava prshnaaH| kasmAd dviretA ityAdinASTau praznAH / garbhasya sadyo'nugatasyetyAdinA trayaH prshnaaH| kasmAt pranAmityAdinA trayaH prshnaaH| rogAH kuta ityAdinA cakhAra : prshnaaH| iti patriMzakaM praznagaNaM maharSiH punarvasu muniH atulyagotre atulyagotrIye'dhyAye // 47 // ___ adhyAyaM samApayati --agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau zArIrasthAna jalpe caturthaskandhe atulyagotrIyazArIrajalpAkhyA dvitIyazAkhA // 2 // phalAni zubhAni gRhynte| sattvaM vidheyaM svAyattaM mnH| vizadA buddhiriti na kazmalA buddhiH / buddhizce ha UhApohavatI vivkssitaa| matistu smRticintaadiH| jJAnaM tattvajJAnam / zeSaM sugamamiti // 45----47 // iti carakacaturAnanazrImacca kapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAm zArIrasthAne atulyagotrIyazArIraM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // * atra TIkAdvaye patriMzatpraznagaNasya asamaJjasatayethaM vicaaritm| tad yathAatulyagotrasyetyatraikaH praznaH, sampUrNadeha ityatra paJca, kanyAM sutaM vetyatra nava, kasmAd dviretAH ityatrASTau, garbhasya sadyo'nugatasya ityatra paJca, kasmAt prajA strItyatra trayaH, rogAH kutaH ityatra pnyc| iti SaTatriMzatpraznagaNaH / For Private and Personal Use Only
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtIyo'dhyAyaH / athAtaH khuDDI kAgarbhAvakAnti zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha ramAha bhagavAnAtreyaH // 1 // puruSasyAnupahataretasaH striyAzcApraduSTayonizoNitagarbhA - zayAyA yadA ca bhavati saMsarga RtukAle yadA cAnayostathaiva gaGgAdharaH- atha sampUrNadeha ityAdipraznottare zukrAsRgAnmAzayakAlasampadityAdinA yagarbhAbhini tiruktA tadyathA syAt tadupadeSTa' khur3IkAgarbhAvakrAntiM zArIramArabhate - athAta ityAdi / athoktAdanantaraM, khuDDIkA zabdo'lpavacanaH / garbhAvakrAntimiti lokAntarAdavAdhastAd garbhAvakrAntimadhikRtya kRtaM zArIramiti taddhitaluki yuktavaktivacane iti / sarvvamanyat pUbva vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH -- puruSasyetyAdi / vAtAdikRtazukradoSA aSTau vakSyante / tairdoSaranupahatamaduSTaM retaH zukraM yasya tasya puruSasya / yonizoNitagarbhAzayAnAM doSAzca vakSyante / tairdoSaine praduSTA yonizca zoNitaJca garbhAzayazca yasyAstasyAH striyAH / evambhUtayoH strIpuruSayorapatyotpattihetukammapariNAme garyo na bhavatIti khyApanAyAha - yadA cetyAdi / anayoH strIpuruSayostathA cakrapANiH- pUrvAdhyAye zukrazoNite garbhakAraNatvenokte, na tu kRtsnaM garbhakAraNamuktam, ataH sampUrNagarbhakAraNAbhidhAnArthaM khuDDIkAgarbhAvakrAntirucyate / khuDDIkAmityalpAm / garbhasyAvakrAntimailaka utpattiriti yAvat // 1 // cakrapANiH - puruSasyetyAdi / anupahataretasaH iti zabdenaiva puruSasya iti labhyate / yataH puruSasyaiva retaso garbhajanakatvamuktam / tena 'puruSasya' iti padena, ya eva sampUrNa dhAtuH puruSazabdena vAcyo bAlavyatiriktaH, taM grAhayati / 'striyAzva' iti padamarthalabdhaM sat yauvanavatIM striyaM lambhayati / saMsargo maithunam / Rtau puSpadarzane prazastakAla RtukAlaH / tena RtumAtramAditrAhaM niSedhayati / yataH rajasvalAbhigamanamalakSmImukhANAm ityAdinA zrahaM niSedhaH / ArttavadarzanaJca zaradAtusAdharmyAd Rtuzabdenocyate / yathA- - RtAvuptAni vIjAni prarohanti, tathA bharttavadarzanAt Rtau zukrarUpaM vIjamuptamiti RtusAdharmmayam / na kevalamevambhUtaH For Private and Personal Use Only
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] shaariirsthaanm| 1621 yuktayoH saMsarge tu zukrazoNitasaMsargam antargarbhAzayagataM jIvo'vakrAmati sattvasamprayogAt tadA garbho'bhinivartate / sa sAtmArasopayogAdarogo'bhivarddhate samyagupacAraizcopacaryayuktayoraduSTayonizoNitagarbhAzayAnupahataretasoH strIpuruSayoyuktayoR tukAle saMsarge sati antargarbhAzayagataM garbhAzayAntarniviSTaM zukrazoNitasaMsarga tayoH strIpuruSayorapatyotpattihetukarmapariNAme tadapatyasya ca janmagrahaNahetukarmapariNAme ca parasparasaMsRSTazukrazoNitaM sattvasamprayogAt tadAtmani nityAnuvandhasya manaso javena vAyunAbhipreya'mANo jIvaH sUkSmadehavAn vizvarUpo bhUtAtmA yadAvakrAmati paralokAdavAdhastAjanmakSetre krAmati tadA go'bhinivvettate jaayte| nanu strIpusasaMyogakAle kiJcideva zukrazoNitamantargarbhAzaye saMsargameti kathaM gabhau'bhivaddhate ityata Aha-sa saatmyetyaadi| sa garbhaH sAtmyaM ya AhAraraso mAturAtmanA dhAtunA sahaikIbhUta ArogyAya sampadyate, tadAhAraH sAtmyIbhUtastadupayogAd garbhiNyA arogo nirvikAro gau'bhivrddhte| asAtmyarasopayogAt tu savikAra eva varddhate na baroga ityabhizabdena khyaapitm| tadasAtmyarasavizeSopayogAda garbha sthitau cottarakAlazca rogavadbhAvena varddhate shriirmiti| evaM sAtmyarasopayogamAtrAdeva kimevaM syAdityata aahsmygupcaarityaadi| sAtmArasadravyANAM samyagupacAraiH sAtmyarasadravyANAM saMsargarUpa eva garbhakAraNam, kiMvA jIvAdhiSTAne stiityaah-ydetyaadi| tathA yukta iti adRSTaretasaH puruSasya, adRSTayonyAdeH striyAzca sNsrg| ayaJcArthaH 'puruSasya' ityAdinava labdho'pi punaH zukrazoNitasaMsargam ityAdigranthe vakSyamANo'pi krmvidhyrthmnuudyte| tena na paunaruktAm / kiMvA 'puruSasya' ityAdinA pUrva, maithunAt prAganupahataretastvAdhaktam, 'tathA yukte ca' ityanena maithunasamaye'pi shukryonyaadiinaamssttirucyte| maithunakAle hi IrSyAdinA zukradRSTiH smbhaavyte| zukrazoNitasaMsargamiti zukrazoNitamelakam / 'antaH' ityanena garbhAzayavAhyagataM saMsargamakAraNaM garbhasya nissedhyti| jIvazabdena cetanAdhAturAtmA, na tvAtmA vyaapkH| tat kthmymvkraamtiityaah-sttvetyaadi| sattvasamprayogAditi manogamanAdityarthaH / tad yathoktam,-"yuktasya manasA tasya nirdizanti manaHkriyAH" iti / yadyapyAtmA vibhutvena sarvaMgatatvena na yAti, tathApi yatrAsya karmavazAnmano yAti, tatraiva caitanyopalabdherAtmApi gataH iti vyapadizyata iti bhAvaH / athaivamutpano garbhaH kathamabhivarddhate, kathaM vA jAyata ityAha-samyagupacArairiti, garbhahitakararityarthaH / 241 For Private and Personal Use Only
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1622 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram maannH| tataH prAptakAlaH sarve ndriyopapannaH paripUrNasarvazarIro valavarNasattvasaMhananasampadupetaH sukhena jAyate samudAyAdeSAM bhAvAnAm // 2 // mAtRjazcAyaM garbhaH pitRjazcAtmajazca sAtmyajazca rasajazvAsti ca sattvasaMjJamaupapAdukamitihovAca bhagavAnAtreyaH // 3 // kAlasampannaguNAnAM mAtrayA kAle samayogenAbhyavahAraivihArANAzca zayanAsanAdInAM samayogenAcaraNairupacaya'mANa AcayyamANaH sa garbhaH tat prasiddhakAlaM prAptaH savvendriyopapannaH paripUrNasarvAGgAvayavo balavarNasattvasaMhananasampadupetaH san eSAM mAtrAdInAM bhAvAnAM samudAyAta sukhena jAyate na khekaikasmAdaMSAM bhAvAnAmiti pratijJA / asamyagupacAraistUpacayyemANo'prAptakAlo'saGkendriyopapanno'paripUrNasarvAGgAvayayo balavarNasattvasaMhananasampadapetaH kRcchaNa jAyate / iti cArthaprAptyA labhyate'rthaH // 2 // __ gaGgAdharaH-ke bhAvAste yeSAM samudAyAd garbho jAyata ityata aahmaatRjshcaaymityaadi| mAtRzabdenApraduSTayonizoNitagabhAzayA strI pitRzabdenAnupahataretAH pumaanbhidhiiyte| sattvaM mana aupapAdukamAtmanaH zarIragrahaNe sAdhakatamatvenopapattikaram iti| itiha pAramparyopadezam // 3 // prAptakAla iti prAptaprasavakAlaH prasavakAlo nvmdshmmaasau| paripUrNazarIra iti avynggopcitdehH| sampacchabdo balAdibhiH prtyekmbhismbdhyte| samudAyAditi samyaGamelakAt / 'eSAm' ityanena puruSasyetyAdigranthoktAn retaArttavavIjasattvasAtmyarasasamyagupacArAna pratyavamRzati // 2 // cakraNaNiH--etadeva samudAyaprabhavatvaM garbhasya pratyeka mAtrAdigarbhakAraNamutpAdanena drshynnaahmaatRjshcetyaadi| sAbhyajazcetyatra sAtmyazabdena rasavyatiriktaM rUpAdi, upacArAca sAtmyA praayaaH| sAtmyarasastu 'rasa' ityanenaiva gRhiitH| aupapAdukamiti AtmanaH shriiraantrsmbndhotpaadkm| etacca vyAkRtameva pUrvam / tatra yadyapi 'puruSasyAnupahataretasaH' ityanena pitaiva prathamamuktaH, tathApi mAtRprathamatAM darzayitu 'mAtRjazvAyam' iti prathamaM kRtam / atra mAtA ca garbha pradhAnaM kAraNam ; yena AsekAt prabhRti prasavaparyyantaM mAtureva guNadoSAvatra vidadhAti garbhaH / prathamatastu puruSasya maithunasvAtantrayAt tathA zarIradhArakapradhAnAsthikAraNatvAcAne'bhidhAnaM kRtam // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1623 neti bhrdvaajH| kiM kAraNam ? na hi mAtA na pitA nAtmA na sAtmA, na tvannapAnabhakSyalehyopayogA garbha janayanti, na ca paralokAdetya garbha sattvasaMjJakamavakrAmati // 4 // ___ yadi hi mAtApitarau garbha janayetAm, bhUyasyazca striyaH pumAMsazca bhUyAMsaH putrakAmAH; te sarve putrajanmAbhisandhAya maithunamApadyamAnAH putrAneva janayeyurduhitarvA duhitRkaamaaH| na ca kAzcit striyaH kecidvA puruSA nirapatyAH syurapatyakAmAzca parideveran // 5 // gaGgAdharaH-bhagavadAtreyasyemA pratijJAM zrulA bharadvAjaH kumArazirA netyuvAca / garbho mAtrAdibhyo jAyata ityevaM n| tatra praznaH-kiM kaarnnmiti| tatra kAraNamAha--na hiityaadi| hi yasmAnmAtA na garbha janayati na pitA nAtmA na sAtmyaM, nAnnapAnabhakSyalehyopayogAzca garbha janayanti, na ca sattvaM paralokAdetya garbhamavakrAmatIti // 4 // gaGgAdharaH-kasmAdevamityata Aha--yadi hiityaadi| hi yasmAt putrakAmA ityasya striyaH pumAMsazcetyubhayAbhyAmanvayo yathAliGgaM cakAreNa jnyaapitH| apatyakAmAH parideveran mathunaM gaccheyuH striyaH sarvAH pumAMsazca sarve na ca kAzcit striyaH puruSA vA kecinnirapatyA na syuriti / dRzyante hi bahAH striyaH pumAMsazca bahavo'patyakAmA maithanaM gatA nirapatyAstasmAnna mAtA na pitA garbha janayati // 5 // cakrapANiH-pUrvapakSoddhAreNa siddhAntaM grAhayitu mAtrAdikAraNAnAmakAraNatvaM bharadvAjaH prtijaaniite-netiiti| yadi hotyAdinA, mAtrAdInAmakAraNatve hetu brUte ; kiMvA anenaiva mAtrAdInAmakAraNatvaM bharadvAjena pratijJAtam ; 'tat kiM kAraNam' iti hetuprshnH| tataH 'na hi mAtA' ityAdi hetukathanam ; asya cAyamarthaH-yato mAtrAdayo garbhakAraNatve na pratyakSA gRhyante, tato na mAtrAdayo garbhakAraNam ; yadi hItyAdinA tu upapattivirodho'pi mAtrAdyakAraNatve nAstIti darzayati ; tena na paunruktym| maithunadho vyavAyaH / putrakAmAH putrAneva janayeyuH, duhitRkAmA duhiturvA janayeyuriti yojanA / na tu kAzcit striya ityatra maithunamApadyamAnA eva striyaH puruSAzca na parideverana veti yojnaa| mAtApitradhInatvena garbhasya yadaivecchantyapatyam, tadaiva maithunamApadyamAnAH sApatyAH syuH / tatazca sarvApatyatve na kecit parideveranityarthaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1624 crk-sNhitaa| (khuDDIkAga vakrAntizArIram na cAtmAtmAnaM jnyti| yadi hyAtmAtmAnaM janayet jAto vA janayedAtmAnamajAto vA janayati, taccobhayathApyayuktam / na hi jAto janayati sattvAt, na caivAjAto janayet sattvAt , tsmaadessobhythaapynuppttistisstthtu| atha tAvadetad yadyayamAtmAnaM zakto janayitu syAt na tvenamiSTAsveva kathaM yoniSu janayet vazinamapratihatagatiM kAmarUpiNaM tejobalavarNasattvasaMhananasamuditamajaramarujamamaramevaMvidhaMhyAtmAtmAnamicchannityato vA bhuuyH||6|| ___ gaGgAdharaH-tahi cAtmA garbha janayedityata Aha-na cAtmA AtmAnaM jnytiiti| kathamityata Aha-yadItyAdi / hi yasmAt / AtmA yadyAtmAnaM janayet tadAyaM praznaH-AtmA jAto vAtmAnaM janayedajAto vAtmAnaM janayediti / taccobhayathAnupapanna miti darzayati-na hiityaadi| hi yasmAdAtmA jAta AtmAnaM na janayati, sattvAt sadbhAvAdasti hya vAtmA nAsti cAtmano janmeti / tahi cAjAto janayatIti cet, tdpyyuktm| kasmAt ? na caivAjAtojanayati sttvaat| AtmA sattvAdajAtaH kathaM punaH santamevAtmAnaM janayediti ? sato jnmaasmbhvaaditi| tasmAdeSA yobhayathAnupapattiH sA tiSThatu / aparazca tAvadetat / kiM tAva dityata aah-ydymityaadi| ayamAtmA yadyAtmAnaM janayitu zaktaH syAt tadA tvenamAtmAnaM na kathamiSTAsu yoniSu janayet / vazinamityevamAdizcAtmAnamicchannato bhUyo rUpaM vecchan na kathamAtmAnaM jnyediti| dRzyate caanythaa| tasmAdAtmA garbha na janayatIti // 6 // cakrapANiH-AtmajatvaM garbhasya niSedhayati-na caatmetyaadi| AtmAnaM na janayatItyarthaH / sattvAditi janyasyAtmano vidyamAnatvAt, na ca vidyamAno janyate ityarthaH / asattvAditi kAraNabhUtasyAtmano'jAtapakSe'sattvAnna kaarnnttvmuppnnmityrthH| atraiva dUSaNAntaramAha-tiSThasvityAdi / yoniSviti jAtiSu ; ato vA bhUya iti yathoktaguNayuktAdapyadhikaM zakrAdiparamarddhitulyam ityarthaH // 6 // * janayatyasattvAt iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . . 3ya adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1925 asAtmyajazcAyaM grbhH| yadi hi sAtmyajaH syAt tarhi sAtmyasevinAmevaikAntena vyaktaM prajA syaat| asAtmyopasevinazca nikhilenAnapatyAH syustaccobhayamubhayatraiva dRzyate // 7 // . na rasajazcAyaM grbhH| yadi hi rasajaH syAnna kecit strIpuruSeSvanapatyAH syuna hi kazcidastyeSAM yorasAn nopyukt| zreSTharasopayoginAM cedgarbhA jAyante ityabhipretam, ityevaM sati Ajaurabhra-mArgamAyUrarasa-gokSIradadhighRta-madhu-taila-saindhavekSurasamudgazAlibhRtAnAmekAntena prajA syAt / zyAmAkavarakodAlakakoradUSakakandamUlabhakSyAzca nikhilenAnapatyAH syustaccobhayamubhayatraiva dRzyate // 8 // gaGgAdharaH-sAtmAzcAnnAdikaM garbha janayatIti cet, tadapi na yuktam, kathamityata Aha-asAtmAjazcAyaM garbha iti| kasmAnAyaM garbhaH sAtmAja ityata Aha-yadi hItyAdi / tatra vyabhicAraM drshyti| tacobhayamityAdi / taccobhayamubhayatra dRshyte| sAtmyasevino'pi nirapatyAH kecit, kecit sApatyAH ; asAtmyasevinazca kecit sApatyAH, kecinnirapatyA dRzyante ; tasmAna sAtmyajazcAyaM garbha iti // 7 // gaGgAdharaH-rasajazcAyaM garbha iti cet, tatrocyate-na rasajazcAyaM garbha iti / kathaM na rasaja ityata Aha-yadi hiityaadi| eSAM madhye yo jano rasAn nopayuGkte tAdRzaH ko'pi nAsti, kathaM tarhi nirapatyAH syuH ? sarva eva sApatyA bhaveyuriti / tatra rasazabdena zreSTharasazce dvivakSyate tarhi cAjarasAdibhiH zreSTharasaiH puSTA ekAntena sApatyAH syurna nirapatyAH syuH| dRzyante ca kecit sApatyAH kecit nirapatyA iti| azreSTharasazyAmAkAdibhakSyAzca nikhilenAnapatyA na dRzyante, dRzyante ca kecit sApatyAH kecinnirapatyA iti tadubhayamubhayatra dRzyate iti // 8 // cakrapANiH-taccobhayamiti saprajatvamanapatyatvaJca / ubhayanneti saatmysevinysaatmysevinypi| yo rasAn nopayukte iti rasazcet garbhakAraNam, tazca sarva eva strIpuruSAH For Private and Personal Use Only
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shrih 1926 crk-sNhitaa| (khuDIkAgarbhAvakrAntidhArIram __na khalvapi paralokAdetya sattvaM grbhmvkraamti| yadi hi enamavakrAmennAsya kiJcideva paurvadehika syAdaviditamazrutamadRSTaM vaa| sa ca tacca kizcidapi na smarati tasmAdevaitad bruumhe| amAtRjazcAyaM garbho'pitRjazcAnAtmajazcAsAtmyajazcArasajazca na cAsti sattvamaupapAdukamitihovAca bhrdvaajH||6|| neti bhgvaanaatreyH| sarvebhya ebhyo bhAvebhyaH samuditebhyo'bhinivarttate grbhH| mAtRjazcAyaM garbhaH, na hi mAturvinA gopa gaGgAdharaH-athAsti ca sattvamaupapAdukamiti yaduktaM tadapyayuktam / kathamityata Aha-na khlvpiityaadi| na khalu sattvasaMzakaM paralokAdetya garbhamavakrAmati / kasmAdityata Aha-yadi hiityaadi| hi yasmAd yadi sattvamenaM gabhamavakrAmet, tadAsya puruSasya paurvadehika kizcidaviditamazrutamadRSTaM vA na syAt / kintu sa kiJcidapi na smarati / tasmAdityAdi nigamanam // 9 // gaGgAdharaH-iti yadbharadvAja uvAca tatrottaramAha-neti bhagavAnAtreya iti / kasmAdbharadvAjavacanaM na ? tadAha-sarvebhya ityaadi| prAk pratijJAtameSAM bhAvAnAM samudAyAda gauM jAyate iti / tasmAdebhyo mAtrAdibhyaH sarvebhyaH samuditabhyo bhAvebhyo go'bhinivartate, na tvekaiksmaat| tasmAnmAjazcAyaM sevante / tena sarva eva sApatyAH syuriti bhaavH| atha rasajo garbha ityasya 'zreSTharasaH' ityartho vaya'te, tatrApi dUSaNAntaramAha-zreSThamityAdi // 18 // cakrapANiH-"asti ca sattvamIpapAdukam" iti yaduktam, tad dUSayati-na khlvpiityaadi| paurvadehikamiti puurvdehaanubhuutm| aviditamadRSTaM veti iha janmani pUrvadehAnubhUta nAviditam ahaSTaM vA syAt / viditaM pratyakSavyatiriktapramANopalabdham / dRSTaM pratyakSopalabdhama, etadviparyayAt aviditamadRSTazca vijnyeym| na ca kiJcidapi smaratIti na ca pUrvajanmAnubhUtaM srtiityrthH| evaM manyate-yanmanaH paurvadehikamanubhavati, tacceha janmanyapyanuvartate, yathA yat tena janmAntarAnumUtam, tadiha janmanyapi tathaiva smrti| yathA-devadatto bAlyAnubhUtaM yauvane smarati, na cAyaM tathA smrti| tena na pUrvAparajanmanyekaM sttvmiti| tasmAdityAdinA dUSaNadUSitamatyartha punarnigame darzayati // 9 // cakrapANiH-bharadvAjAnumatam AtreyavacasA duussyti-netiityaadi| samuditebhya iti vacanAt pratyekaM mAtrAdInAmitarakAraNanirapekSANAM ga kAraNatvaM nissedhyti| tena mAtrAdisAnnidhye'pi For Private and Personal Use Only
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1627 pattiH syAt, na ca janma jraayujaanaam|yaani tu khalvasya garbhasya mAtRjAni yAni cAsya mAtRtaH sambhavataH sambhavanti taanynuvyaakhyaasyaamH| tad yathA--tvaka ca lohitazca mAMsazca medazca nAbhizca hRdayaJca kloma ca yakRcca plIhA ca vuko ca vastizca purISAdhAnaJcAmAzayazca pakvAzayazcottaragudaJcAdharagudaJca kSudrAntraJca sthUlAntrazca vapA ca vapAvahanaJceti mAtRjAni // 10 // garbhaH, na pitraadikaarnnmntrenn| yadyamAjazcAyaM garbha ityucyate, tahi kiJjaH ? na hi mAtu te garbhasya dhAraNAdurapapattiH syAt / aparaJca jarAyujAnAM janma ca na mAtu te syAt / kasmAdityata Aha-yAni khityAdi / yAni khalvasya garbhasya jarAyujasya jAtottarakAlaM mAtRjAni maaturaataivprkRtiini| mAtRtaH sambhavato'sya garbhasya yAni mAtRzoNitAt sambhavanti tAnyanuvyAkhyAsyAma iti ; tad yathA khgityaadi| vapA hRdysthmedH| naitAni pitRto vAhArarasato vA jAyante // 10 // garbhakAraNAntarajIvAvakramAdyabhAvAdu garbhAnutpAdo yukta. ev| na ca sAmagrIjanye kArye ekadezasya ajnktvenaakaarnntvm| evaM sati tantUnAmapi paTakAraNAnAM kAraNAntarAsAnnidhye paTAjanakatvena akAraNatvaM syAditi bhaavH| idameva mAtrAdijanyatvaM garbhasya yt-maatraadivytirekennaanutpaadymaantvm| evaM vidhameva mAtustAvat kAraNatvamAha--'mAtRjazcAyaM garbhaH' iti| garbhotpatta mAtuH kAraNatvaM darzayitvA jarAyorapi janmani kaarnntvmaah-jnmetyaadi| jarAyuramarA, yena veSTitA manuSyAdayaH prjaaynte| jarAyuNA veSTitA jAyante iti jarAyujA manuSyAdayaH / saMsvedajAnAM mazakAdInAm udbhijjAdInAM bhekAdInAJca mAtaraM vinApi janma bhavati / aNDajAnAmapi ca yadyapi mAtA kAraNaM bhavatyeva janmani, tathApi jarAyujamAnuSasyeha prakaraNe'bhipretatvenANDajAn vihAya jarAyujAnAm iti kRptm| kiMvA jarAyujasyAbhivyaktirUpe janmani yAvadabhivyakti yathA mAtA kAraNaM bhavati, na tathA annddje| tatra hi jnmaadaavnnddotpttiH| tatraiva hi mAtA kAraNam, na jnmnybhivyktiruupe| yat tu 'pitaraM vinA na jarAyujAnAM janma' iti vakSyati, tat jarAyujotpAde piturvshyaapekssnniiytvopdrshnaarthm| bhaNDajAstu matsyAdayaH pitaraM vinApi RtuvizeSaprAptavava bhavantIti bhAvaH / mAtRjAnItyasya vivaraNam-yAnyasya mAtRtaH sambhavataH sambhavantIti / sambhavato garbhasya yAni mAtRta iti mAturAgatAt zoNitAt sambhavantyutpacante, tAni mAtRjAni svagAdIni anuvyAkhyAsyAma iti yojanA / evamanyatrApi yAni vityAdi For Private and Personal Use Only
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1628 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram pitRjazcAyaM grbhH| na hi pitujhate garbhotpattiH syAnna ca janma jraayujaanaam| yAni khalvasya garbhasya pitRjAni yAni cAsya pitRtaH sambhavataH sambhavanti taanynuvyaakhyaasyaamH| tadyathA-kezazmazrunakhalomadantAsthizirAsnAyudhamanyaH zukramiti pitRjAni // 11 // AtmajazcAyaM grbhH| garbhAtmA hyantarAtmA yastamenaM jIva ityaackssyte|shaashvtmrujmjrmmrmkssymbhedymcchedymloddyN vizvarUpaM vishvkrmaannmvyktmnaadimnidhnmkssrmpi| sa garbhAzayamanupravizya zukrazoNitAbhyAM saMyogametya garbhatvena janayatyAtmanAtmAnam, AtmasaMjJA hi garbhe, tasya punarAtmano janma gaGgAdharaH-tahi pijazcAyaM kathaM syAdityata aah-pitRjshcaaymityaadi| yAni tu khalvasya pitRto jAtasya garbhasya pitRjAni jAyamAnasya ca yAni teSAJca janma na syaaditi| tAni kezAdIni pitRzukrajAni na ca maaturaatvjaanythvaahaarrsjaani||11|| gaGgAdharaH-kathamAtmaja ityata aah-aatmjshcetyaadi| yo'ntarAtmA sa garbhasyAtmA tamenamantarAtmAnaM jIva ityaacksste| yo'yaM jAyate sa jIvatIti / kiM jIva ityata Aha-zAzvatamiti / eSa hyazAzvato maraNazIlakhAt / so'ntarAtmA zukrazoNitAbhyAM saha AtmAnaM svameva garbhatvena gabherUpeNa jnyti| kuto garbhasyAtmavamityata Aha-AtmasaMjJA hi garbhe iti| hi prantho vyAkhyeyaH / mAtRjasvI svagAdInAmAgamagamyameva / purISAdhAnaM pakvAzayaH, uttaragudAdharagudI gudottarAdharabhAgau, vapAvahanaM tailavarttiketi khyAtam // 10 // cakrapANiH-zukramiti vicchidya pAThena, zukrasya sarcadhAtusArasyopAdeyatAM darzayati // 11 // cakrapANiH-Atmaja ityAdinA AtmajatvaM vyutpAdayati ; 'antarAtmocyate' ityanena, garbhakAraNabhUtamAtmAnaM Sar3ha dhAtusamudAyavada 'Atma'zabdAbhidheyAna vyAvarttayati ; AcakSata iti AgameSu ; zAzvatAdizabdaicha vate vRddhAH, aloDyamityalobhyam ; garbhatvena janayatyAtmAnamiti garbhasvarUpo yaH padadhAturAtmA, taM janayatItyarthaH ; garbhasyAtmazabdAbhidheyatAmAha-'AtmasaMjJA hi garbha' iti ; For Private and Personal Use Only
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1626 anaadi-sttvaannoppdyte| tasmAdajAta evAyamajAtaM garbha janayati jAto'pyajAtaM ca garbha jnyti| sa caiva garbhaH kAlAntaraNa baajyuvsthvirbhaavaanvaapnoti| sa yasyAM yasyAmavasthAyAM vartate tasyAM tasyAM jAto bhavati, yA tvasya puraskRtA tasyAM jnissymaannshc| tasmAt sa eva jAtazcAjAtazca yugapadbhavati tasmiMzcaitadubhayaM sambhavati jAtatvaJcaiva janiSyamANatvaJca / sa jAto jnyte| sa caivAnAgateSvavasthAntareSvajAto janayati aatmnaatmaanm| sato hyavasthAntaragamanamAtrameva hi janma cocyate yasmAt garbhe garbhAzaye garbhasyAtmasaMjJA svsNshaa| nanu tarhi kimAtmA jAta ityata Aha-tasya punarityAdi / tasyAtmanaH punastasyAtmanastu janma nopapadyate'nAdisattvAt anAditvAt sttvaac| tasmAjjanmAnupapattitaH sa AtmA ajAta evAnAtaM garbha jnyti| iti tu na caivAjAto janayati sttvaaditysyottrm| na hi jAto janayati sttvaaditysyottrmaah-jaato'pyjaatmityaadi| jAto'yamAtmA svameva jAtaM gabhaM janayati / sa cAjAta evAtmA gardA grbhaavsthaamaapnnH| bAletyAdisthUlAvasthApradarzanaM ziSyANAM sphuTabodhArtham, vastutaH pratikSaNamavasthAntaraM prApnoti zIghragavasvabhAvena kSaNabhaGgakhAt jgtH| yasyAM yasyAM bAlyayauvanAdau tasyAM tasyAM bAlyayauvanAdau, yA tu asya . jAtasya yA khavasthA puraskRtA agre kRtA AgAminI, tasyAmavasthAyAM sa bAlo vA yuvA vA janiSyamANa iti, tasmAt sa bAlo vAlakhena jAtazca yukkhAdinA tu ajAtazceti yugapajjAtakhamajAtavaJca ityubhayaM tasmAt tasmin bAle etajAtalaM janiSyamANavaJcaitadubhayaM sambhavati, sa ca bAlo jAtaH krameNa yuvA janyate jAyate AtmanA tUtpAdyate iti dvaarthH| kathaM jAto janyata ityata Ahasa cvetyaadi| sa eva ca bAlo'nAgateSu bhaviSyatsu yuvasthavirAdibhAveSu avasthAntareSu AtmAnamAtmanA janayati svenaiva svaM yuvAdikaM janayati / tasyetyanena paramAtmAnaM na janayati ; tasyAnAditvAjanma nopapadyate tasmAdajAta evAyam ajAtaM garbha janayatIti pakSo'tra yojyH| athAjAtaH san garbhAvastharUpo jAta ucyate ; evamajAtatvaM jAtatvaJcAtmani dvayamapi vypdishyte| etadevAtmani jAtatvamajAtatvaJca darzayitu dRSTAntArtha garbha eva jAtatvamajAtatvaM darzayati-sa caivetyAdi / puraskRtetyagre bhvissyntii| 242 For Private and Personal Use Only
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1630 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram tatra tatra ca vayasi tasyAM tsyaamvsthaayaam| yathA-satAmeva zukrazoNitajIvAnAM prAk saMyogAdagarbhavaM na bhvti| tacca sNyogaadbhvti| yathA satastasyaiva puruSasya prAgapatyAt pitRtvaM na bhavati tccaaptyaadbhvti| tathA satastasyaiva garbhasya tasyAM tasyAmavasthAyAM jAtatvamajAtatvaJcocyate // 12 // __na tu khalu garbhasya mAturna pitu tmanaH sarvabhAveSu ythessttkaaritvmsti| te kizcit vavazAt kurvanti kiJcit karma nanvavasthAntaraprAptiriyaM, kathaM jAyate vA janyate vA ityata Aha-sata ityaadi| satazca prAsiddhasyAvasthAntaragamanameva janmocyate, na khanyada ruupm| tatra udAharaNamAha-yathetyAdi / vIjadhA sUkSmadehI jiivH| satAM vartamAnAnAMzukrazoNitajIvAnAM saMyogAt / atra dRSTAntamAha-yathetyAdi / tacceti pitRkham / iti bhagavadAtreyeNa procya bharadvAjoktaM na hi jAto janayati sattvAt, na caivAjAto janayati sattvAt / tasmAdubhayathApyanupapattiriti dUSaNaM pratyuktam // 12 // gaGgAdharaH-yadyayamAtmAnaM zakto janayitu syAdityAdi bharadvAjadUSaNaM pativaktamAha-na tu khlvityaadi| yatheSTakArivaM svecchaanuruupkaaritvm| nanu yathA bAlasya yuvatvAvasthA'jAtA janyata iti ca, tathA ajAto janayatyAtmAtmAnamiti ca zabdaprayogasamarthanamAtrametad vivakSAbhedAt boddhvym| anena cAtmAvasthAbhedakRtajAtatvasamarthanena 'jAto vA' ityAdigranthakRtapUrvapakSaH zabdaprayogasamarthanatayA parihRtaH ; paramArthatastu nityatvenAjAta evAtmA Atmano'jAtAvasthAM garbhAdirUpAM janayati ; tena nAsataH kAraNatvam , sato vA janyatvam iti pakSaH sthira eva / sato hItyAdinA satkAryapakSaM sAMkhyamataM darzayati ; kiMvA, vayobhedena janma, tadevAvasthAntaragamanamiti darzayati ; tasyAM tasyAmavasthAyAmiti cchedaH / pitRtvamiti pitRtvana dhyapadizyata ityarthaH // 12 // cakrapANiH-yaduktam,-yadyAtmA AtmAnaM janayati, tadA vazitvAdiguNayuktaM jamayediti ; tatrosaramAha-na tu khlvityaadi| garbhasya sarvabhAve na mAtrAdInAM yatheSTakAritvamiti yojyam / atra ca yadyapyAtmaiva prakRtaH tathApi tulyasamAdhAnatvena mAtApitarAvapi vyutpaaditau| yato hyAtmanaH sarvabhAveSu yatheSTakAritvena iSTayonigamanAdiprasaktiH samAdhIyate, tathA mAtApitrorapi yatheSTakAritvena putrAneva janayeyurityAdipUrvapakSaH parihRto bhavati / atha kuta evAtmAdInAM yatheSTakAritva kvacinna bhavatItyAha-te kiJcidityAdi / kiJciditi na srvm| atra mAtApitarau svavazau maithunaM garbhakAraNaM For Private and Personal Use Only
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH shaariirsthaanm| 1631 vazAt kaciccaiSAM karaNazaktarbhavati kvacinna bhvti| yatra sattvAdikaraNasampat tatra yathAbalameva yatheSTakAritvamato'nyathA vipryyH| na ca karaNadoSAdakAraNamAtmA garbhajanane tahi kathaGkAra ka khamastItyata Aha-te kinycidityaadi| te mAtA ca pitA ca jIvazcaite kiJcit kammai svavazAt kurvanti, kizcit zokamohAdika karmavazAt, kacit kArya eSAM mAtApitajIvAnAM karaNAnAM manobuddhayAdInAM zaktarbhavati, kArya kacicca kArye zaktito na bhavati / sattvAdikaraNasampat manaHprabhRtInAM rjstmo'nubndhnimmuktvaadiH| ato'nyathA yatra sattvAdikaraNavyApat tatra viparyayo na yatheSTakArikhamiti / nanu tarhi karaNAnAM manobuddhagrAdInAM rajastamaHprabhRtidoSAdAtmA na kAraNaM bhavakhiti cedAha-na cetyAdi / sAtmaparasasevAdikaM cAcarataH, garbhasya jIvAdhiSThAnAdau tu karmAdhIne paravazau ; tathA AtmApi garbhasya caitanye tathA dharmAdharmakriyAnuSTAne svavazaH, karmajanye iSTayonyAdigamane dharmAdharmaparAdhIna eva / tena karmAdhIne'pi viSaye na mAtrAdInAM yatheSTakAritvam / yatheSTakAritvamapi mAtrAdInAM kvacit darzayannAha-kvaciccaiSAmityAdi / karaNamupakaraNaM sAdhanopAya iti yAvat / sattvaM manaAdi pradhAnaM yeSAm, tAni sattvAdIni manaindriyazukrazoNitAdIni ; yathAbalamiti yathAkarma, blshbdenehaadRssttmucyte| etena yatra mAtrAdInAM putrecchAyAmiSTayoniSu gamanAdikaraNazaktirbhavati, karma cAnuguNaM bhavati, tatrepsitaputrAdiSviSTayonigamanAdi kAryaM bhavati, yadi tatra vizuddhazukraH puruSo bhavati, strI ca vizuddhayonyAzayatvAdiguNayuktA, putrajananaJca karma tayorbalabat, tadA putrajanmAbhisandhAya maithunamApadyamAnau IpsitaM putraM janayataH, tathA AtmApi vizuddhasattvAdiguNayuktaH zubhakarmavAn tatkAle iSTAM yonimanudhyAyati, tadAbhISTayonigamanaM sampAdayatyAtmana ityAdi yatheSTakAritvodAharaNaM jnyeym| ato'nyathA iti sattvAdikaraNAzaktau viguNe ca daive viparyAya iti na yatheSTakAritvam ; kiMvA kacicca maithunAdau pitrAdInAM na svvshtvm| tat kimiti jIvopakramAdAvapi na svavazatvameSAM bhavati ? ityaah-vciccaissaamityaadi| kvacideva kArye yasmAt kiJcit karaNaM mAtrAdInAM zaktam, na sarvatra, tena sarveSveva garbhasya bhAveSu na zaktamiti bhaavH| yatrApi caite mAtrAdayaH svavazAH santaH kurvanti, tatrApi svIya. svIyakaraNAyuktA evaM kurvantItyAha-yatra sttvetyaadi| yathAbalamiti ythaashkti| anena ca mAtrAdayo garbhasya yeSu vizeSeSu zaktAH, teSu sattvAdikaraNasampattau yatheSTakAriNo bhavanti, nAzakyaviSaye upahatopakaraNA vA yatheSTakAriNo bhavantIti darzayati / ato'nyathA viparyAya ityasya cArtho'ne vyaakRtH| nanu sattvAdikaraNadoSAccedayamAtmA garbha na janayati tathAvidhaM, hanta For Private and Personal Use Only
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1932 crk-sNhitaa| [khuDDIkAgarbhAvakAntizArIram smbhvti|dRssttshc ceSTA yoniraizvayaM mokssshcaatmvidbhiraatmaayttm| na hyanyaH sukhaduHkhayoH karttA na cAnyato garbho jAyate jAyamAnaH, na cAGkurotpattiravIjAt // 13 // kuto'trAtmA karaNadoSavatve'pi nAkAraNamityata Aha- dRSTaJcetyAdi / kasmAca ceSTAdikamAtmAyattaM dRzyate ityata Aha-na hyanya ityaadi| hi yasmAdAtmato'nyaH kshcidbhaavH| nanu kathamanyo na kataityata Aha-na cAnyata ityaadi| anyo'pyAtmato yaH kataiSyate so'pi jAyamAno na cAtmato'nyato jaayte| nanu kathaM nAnyataH sa kartA jAyamAno jAyate ityata Ahana cAGka retyaadi| vIjaM vinA na cArotpattiriti, tathA ca vIjaM cetanAvAn AtmA tasmAjjAyamAno'nyazcetanaH kartAbhidhIyate upacArAt / parantu tatrApi kattve Atmaiva vIjaM tasmAdAtmA sukhaduHkhayoH kartA tasmAcca sukhaduHkhahetuH karma zubhAzubhamAtmAyattaM zubhAzubhakarmaphalAdiSTAniSTayo niraizvarya mokSazca zubhakammata ityata AtmAyattameva ceSTAdikamato nAtmA karaNadoSAdakAraNaM garbhajanane sambhavatIti bodhyam // 13 // taya kAraNamevAyamAnmA, kAraNaM hi yadbhavati, tat karotyeva kAryamityAha-na cetyaadi| karaNadoSAdakurvan garbha kadAcidAtmA na garbhajanane kAraNaM bhavatIti na, api tu bhavatyeva kAraNam / evaM manyate-mRdAdyabhAvAt ghaTamakurvannapi kumbhakAraH kAraNameva ghaTasya bhavati, ghaTajananazaktiyuktatvAt, tathA AtmApi karaNadoSAdakurvannapi tathAvidhaM garbha tajananazaktatvena bhUyodRSTatvAt kAraNameva bhavati / tatheSTayonigamane prasaktirapi prodbhAvitA, AtmanaH kAraNatvena sA kvacida bhavatItyapi darzayannAha- dRssttmcetyaadi| AtmAdhInA yoniH puruSa prati iSTA yoniH, tathA aizvaryAdayazvAtmAdhInA dRSTAH, yathoktaM katidhApuruSoye-"Avezazcetaso jJAnam" ityAdinA / AtmanaH kAraNatve hetvantaramAha-na hyanya ityaadi| hi yasmAdAtmano'nyaH sukhaduHkhayoH kartA nAsti, ata Atmaiva sukhduHkhsaadhnendriykrmshriiraadikrtaa| tena AtmA kAraNaM garbhasya sukhaduHkhAdyAdhArasyeti bhaavH| atha bhUtAnyeva kasmAt saMyogavazAt cetanAsukhAdikAraNAni na bhavantItyAha-na cAnyata ityaadi| anyata iti vijAtIyAt / jAyamAna ityutpadyamAnaH / sadRzameva kAraNAt kaarymutpdyte| yena na zaNasyAGkurotpattirnArikelavIjAditi kAryatvenAbhimatAkurasya vIjAdutpattiH ; tena garbhasya yaccaitanyaM tadacetanebhyo na bhavati, kintu cetanAdhAtorAtmana eveti darzayati // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1633 yAni khalvasya garbhasyAtmajAni yAni cAsyaivAtmataH sambhavataH sambhavanti taanynuvyaakhyaasyaamH| tad yathA-tAsu tAsu yoniSUtpattirAyurAtmajJAnaM mana indriyANi prANApAnau preraNaM dhAraNamAkRtisvaravarNavizeSAH sukhaduHkhe icchAdvaSo cetanA dhRtibuddhiH smRtirahaGkAraH prayatnazcetyAtmajAni // 14 // sAtmyajazcAyaM grbhH| na hyasAtyasevitvamantareNa strIpuruSayoH bandhyatvamasti garbhe vA'niSTo bhaavH| yAvat khalvasAmya gaGgAdharaH-nanvevamAtmano'nyato'pi tAni jAyante yAni tu khalvasya grbhsyaatmjaaniitytstaanyaah-yaaniityaadi| jAtottarakAlamapyAtmajAni sambhavato garbhAzaye jAyamAnasya garbhasya ca yAni cAtmajAni tAni cAnuvyAkhyAsyAma ityrthH| AyuH dIghehasvAdirUpaM zubhAzubhakammaphalAt, AtmajJAnaM svazAnam, manaH sattvasaMjJaka mithyAhakArikAnmanasaH pUrbakRtakammesahitAtmanaH / evamAhaGkArikendriyebhyo nityasvAnubandhebhyo nityebhyo bhUtebhyaH punaH katmikebhyasta dvirUpANyanityAnIndriyANi bodhym| preraNaM manaHprabhRtInAM svasvaviSaye, dhAraNaM manasi dhAraNA cirsthitirityrthH| AkRtivizeSaH kharavizeSo varNavizeSazcAtmakArya eva zukracyutikAlikapakAravizeSarasavizeSAdikaraNasampattisahAyAd bhavati, na tu zukrAdiprakAravizeSakAryaH / tasmAdiSTAsveva yoniSu vazinamityAdikazcAtmAnamAtmA na janayati / tasmAdevAtmajazcAyaM garbha iti // 14 // gaGgAdharaH-garbhasyAtmajavaM sthApayitvA sAtmyajatvaM sthaapyti-saatmyjvaaymityaadi| ayaM garbhastu sAtmAja eva na khsaatmjH| kuto nAsAtmAjaH sAtmAjazca bhavatItyata Aha--na hiityaadi| hi yasmAt asAtmAsevitvaM vinA strIpusayorvandhAtvaM nAsti, garbheSu vApyaniSTabhAvo nAsti cakrapANiH-evamAtmajanvaM garbhasya vyutpAdyAtmajAn vishessennaah-yaaniityaadi| preraNaM dhAraNamcendriyANAmeva / atra ca tattaddevAdi-pazvAdiyonigamanaparatve dharmAdharmajanye dharmAdharmasyApi janakatvenAtmaiva muulkaarnnmucyte| AtmajJAnaprANApAnAdau tu manaHkAraNatve'pyAtmaiva vyavadhAnena kAraNam // 14 // cakrapANi:- sAtm jazcetyAdinA sAvajavaM yupAdayati, 6.sa. sevAM garbhApaghAhinI For Private and Personal Use Only
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1934 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram sevinAM strIpuruSANAM trayo doSAH prakupitAH zarIramupasarpanto na zukrazoNitagarbhAzayopaghAtAyopapadyante tAvat samarthA garbhajananAya bhvnti| sAtmyasevinAM punaH strIpuruSANAmanupahatazukrazoNitagarbhAzayAnAmRtukAle sannipatitAnAM jIvasyAnavakramaNAd garbhA na prAdurbhavanti / na hi kaMvalaM sAtmyaja evAyaM garbhaH samudAyo'tra kAraNamucyate // 15 // ___ yAni tu khalvasya garbhasya sAtmyajAni yAni cAsya sAtmyataH sambhavataH sambhavanti taatynuvyaakhyaasyaamH| tad tasmAt sAtmAjo garbho na khsaatmaajH| atrAsAtmAsevinasvakhilenAnapatyAH syuriti yadAzaGkitaM tnn| kuta ityata Aha-yAvat khlvityaadi| tasmAdasAtmAsevinAM zarIropasarpa dbhirapi prakupitairapi tribhidoSaiH zukrazoNitagarbhAzayopaghAtAbhAvavatAM saaptykhm| zukrazoNitagarbhAzayopaghAtavatAntu anapatyavamiti nAsAtmAsevinAM nikhilenaanptyvm| evaM sAtmAsevinAm aikAntena vyaktaM prajA syAditi yaduktaM tadapi na yuktam / kuta ityata AhasAramAsevinAM punarityA di| sannipatitAnAmiti vyavAyamApannAnAm / yadi sAtmAsevinAmanupahatazukrazoNitagarbhAzayAnAmRtukAle vyavAyavatAmapi strIpuruSANAM jIvasyAvakramamantareNa na garbhA bhavanti, tahiM kathaM sAtmAjazvAyam ucyate ityata Aha-na hiityaadi| kevalamiti ekasmAt sAtmyAdeva goM jAyate iti nocyate, kimucyate ityata Aha-samudAya ityaadi| samudAyo mAtApitrAtmasAtmArasasattvAnAmeSAM samudAya ityarthaH / jIvasyAnavakrame sAtmAm eva sevamAnAnAM na garbhA bhvnti| jIvasyopakrame tu bhavantAveti sAtmyasevinAm aikAntyena vyaktaM prajA na syAditi bodhym| nanvaitAvatApi sAtmyasya kasmAt kAraNamiSyate jIvasyAvakramasyeSyatAmiti cenn| garmANAM sAtmyasya kAraNakhamantareNa sAtmyajAnyapi yAni tAni na prAdurbhavanti // 15 // gaGgAdharaH-nanu kAni ca tAni sAtmyajAnItyata aah-yaaniityaadi| garbhasya jAtottarakAlaM yAni tu sAtmyajAni tAni sAtmyataH sambhavato darzayan sAtmyasevAyA garbha prati kAraNatvaM drar3hayati, sAtmyasevinAmapi prabhAvabalotpatti darzayan For Private and Personal Use Only
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1635 yathA-ArogyamanAlasyamalolupatvamindriyaprasAdaH svaravarNavIjasampat praharSabhUyastvaceti sAmyajAni // 16 // rasajazcAyaM grbhH| na hi rasAhate mAtuH prANayAtrApi syAt, kiM punrgrbhjaam| na caivAsyAsamyagupayujyamAnA rasA garbha garbhAzaye jAyamAnasyAsya ca yAni sAtmyajAni taanynuvyaakhyaasyaamH| vIjasya sampat shukrshonnitdossaabhaavH| praharSabhUyasvaM maithune duHkhazUnyasukhotkarSaH / tasmAt sAtmyajazcAyaM gabhauM na khasAtmyaja iti // 16 // gaGgAdharaH-sAtmyajatvaM sthApayikhA garbhasya rasajatvaM sthApayati-rasajazcetyAdi / nanu kasmAd rasajazcAyaM garbha ityata Aha-na hItyAdi / prANayAtrA praannyaapnaa| mAtuH prANayAtrAM vinA kathaM garbhasya janmasambhava itybhipretyaahkimityaadi| tatrApi rasopayogistrIpuruSAvabhipretya strIpuruSANAM rasAnupayogikhAbhAvena sarveSAmeva samajakhApattivAraNAya zreSTharasApayogasya garbhahetukhe kalpite zceSTharasAjAdimAMsarasAdisevibhinnAnAM zyAmAkAdisevinAM nikhilena anapatyavaM yadAzaGkitaM tnn| kuta ityata Aha-na caivetyaadi| asya strIpuruSobhayasyAsamyagupayujyamAnA azreSThA rasA naiva gabhamabhinirvarttayanti, asamyagarasasevinAM hi strIpuruSANAM trayo doSAH prakupitAH zarIramupasapento na yAvat zukrazoNitagarbhAzayopaghAtAya sampadyante tAvat tadarasAnurUpagarbhajananAya bhavanti iti / asamyagrasopayoginAM zarIraM sarpadbhirapi prakupitaitribhirdoSairanupahatazukrazoNitagarbhAzayAnAM sApatyakham / tadupahatazukrazoNitagarbhAzayAnAntu "asAtmaprasevinazca nikhilenAnapatyAH syuH" iti pUrvapakSaM pariharati ; sAtmasevinAM punarityA dinA tu granthena 'sAtma yasevinAmekAntena prajA syAt' iti yaduktam, tat pariharati ; sannipatitAnAmiti vyavAyamApannAnAm / atra svaravarNI sAtmayajatvenoktau ; tena dvAvapyatra kAraNamiti jJeyam // 15 // 16 // cakrapANiH-prANayAtrApi sthAditi garbhAdhAramUtAyA mAturapi prANasthitirityarthaH / na caivamasamyagupayujyamAnA ityAdinA, 'asAtmaparasopayogasya garbhopaghAtitva darzayati ; asAtmaparasopayoginAM prabhAveNa jananaM yat, tadasAtmyaseviprajAbhavananyAyatulyamiti neha punardazitam / samudayo For Private and Personal Use Only
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1636 crk-sNhitaa| khuDIkAgarbhAvakrAntizArIram mbhinivrtynti| na ca kevalaM samyagupayogAdeva rasAnAM garbhAbhinivRttirbhavati samudAyo'pyatra kAraNamucyate // 17 // ____ yAni tu khalvasya garbhasya rasajAni yAni cAsya rasataH sambhavataH sambhavanti taanynuvyaakhyaasyaamH| tad yathAzarIrasyAbhinirvRttirabhivRddhiH prANAnubandhastRptiH puSTistmAhazceti rasajAni // 18 // nirapatyakhamityasmAt zyAmAkAdurapayoginAM na nikhilenAnapatyamiti / eva chAgAdizreSTharasopayoginAmaikAntyena prajA syAditi yaduktaM tadapi na yuktam / kuta ityata Aha-ne ca kevalamityAdi / kevalaM zreSThAjAdirasAnAmupayogAdeva garbhAbhiniTa ttizca na bhavati jIvasyAnavakramAt / na hi kevalaM rasaja evAyaM garbha ityucyte| kimucyate kAraNamityata Aha-samudAya ityaadi| tathA ca jIvasyAnavakrame zreSTharasopayoginAmapi na garbhaH syAt jIvAvakrame tu syAdityato hetorajAdizreSTharasopayoginAmekAntena gau na bhavatIti boddhvym| nanvevam asvAtmA kAraNaM kuto rasaH kAraNamucyate iti cenn| rasaM vinA zarIrAbhinityabhiprAdInAM rasakAryANAM garbhasya jAtottarakAlaM garbhAzaye jAyamAnasya cAsambhavAt // 17 // gaGgAdharaH-nanu kAni rasakAryANItyata Aha-yAni khityaadi| yAni jAtottarakAlaM garbhasya rasajAni rasataH sambhavato garbhAzaye jAyamAnasya yAni ca rasajAni tAnyanuvyAkhyAsyAmaH---tad ythetyaadi| zarIrasyAbhinin ttirutpttiH| zukrazoNitayorapi rasajasAt / abhiddhiH krameNa parimANaddhiyeNa sthaulyena c| prANAnubandhaH uttarottarabalazvAsanizvAsAdihekhanuttiH / puSTimadhyakAle'pi dIrghakhAdyabhiddhiM vinApi poSaNaM zarIrasya / ityevaM prakAreNa rasajazcaivAyaM garbho na kharaMsaja iti // 18 // 'pyatra kAraNamityanena tulyasamyagrasasevinAJcApatyabhavane kAraNaM dharmAdi darzayati / abhinivvRttiH anggprtynggvykttaa| vRddhistu dairyeNa vRddhiH / prANAnubandhaH iti balAnubandhaH / puSThirupacayaH / utsAhI balam / 'iti'zabdaH prkaare| tena evaMprakArANyAnyAnyapi varNAdIni rasajAnIti darzayati / evaM pUrvatrApi 'iti'zabdo vyaakhyeyH| yadA tu 'iti'zabdazca parisamAptyarthaH, tadApyAviSkRtA rasajAnAM prismaaptirjyaa| tena anAviSkRtA varNAdayo'pi rasajA labhyante // 17 // 18 // For Private and Personal Use Only
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1637 asti khalvapi sattvamaupapAdukaM yajjIvaspRka zarIreNa cha abhisaMbadhnAti, yasminnapagamanapuraskRte zIlamasya vyAvarttate, bhaktiviparyasyate, savvaindriyANyupataSyante, balaM hoyate,vyAdhaya ApyAyyantai, yasmAddhInaH prANAn jahAti, yadindriyANAmabhigrAhakaJca mana ityabhidhIyate, tat trividhamAkhyAyate zuddhaM rAjasaM taamsnyceti| yenAsya khalu mano bhUyiSThaM tena dvitIyAyAmAjAtI gaGgAdharaH-iti rasajavaM garbhasya sthApayitvA sattvajatvaM sthApayati-- astiityaadi| na khalvapi paralokAdetya sattvaM garbhamavakrAmati iti yaduktaM tnn| yasmAdasti khalu sattvaM mno'pyauppaadukmiti| kathamopapAdukamityata Aha-yat sattvaM jIvaspRk jIvAtmAnaM nityaM spRzat zarIreNAbhisambanAti, tadvinA hi jIvAtmanaH zarIrAbhisambandho na syaat| yasmin sattve apagamanaM zarIrAt svanirgamanaM, puro'gre kRtaM yena tasmin AsannamaraNasyAsya zIla khabhAvo vyAvartate viparIto bhavati, bhaktibhaMjanazIlatA vipayyasyate viparyayo bhvti| upatapyante sarvendriyANi zaktyAdinA hiiynte| yasmAddhInaH praannii| tadindriyANAM zrotrAdInAM svArthagrahaNAya prerakaM yat tanmana itybhidhiiyte| tat trividhamAkhyAyate zuddhaM kevalasattvAtmakaM rAjasaM rajoguNabahulaM tAmasaM tamoguNabahulam / ityasmAdasti khalvapi sattvamopapAdukamiti / na tu na cAsti sttvmauppaadukmiti| atra tu nAsya kizcit pauvvedaihikaM syAdaviditamazratamadRSTaM vA sa ca kizcidapi na smaratIti yadAzaGkitaM tdpyyuktm| kuta ityata aah-yenaasyetyaadi| yena sakhAdyanyatamena guNenAsya manuSyasya mano bhUyiSThaM cakrapANiH--astItyAdinA manasa aupapAdukamAkSiptaM samAdadhAti / 'api'zabdo'vadhAraNe / atra ca 'yajIvaM spRkazarIreNAbhisaMbanAti' ityAdinA manaso dharmakathanamevopapAdukasAdhanaM bhavati, mnonytirekennaitducymaandhrmaannaamsiddhH| nityamAtmAnaM spRzatIti spRk| zarIramAtivAhikazarIram / tena spRkazarIreNa kAraNabhUtena jIvamAtmarUpamabhisabadhnAti bhogAyatanazarIreNeti zeSaH / AtivAhikazarIrasadbhAvazca "mUtaizcaturbhiH sahitaH" ityanena prtipaaditH| kiMvA 'jIvamAtmAnaM spRphazarIreNa' iti sparzavatA zarIreNa yanmano'bhisaMbadhnAti tadopapAdukamastIti yojnaa| evaM manyate-yadi mano'trAtmanaH zarIrasambandhe na svIkriyate, tadA vyApakatvAdAtmanaH sarvatravopalabdhyA bhvitvym| na ca bhavati / tathA yatra sparzavati zarIre manaH pratibaddhaM bhavati, tatraivAyaM * jIvaM spRkazarIreNeti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1938 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram samprayogo bhavati / yadA tu tenaiva zuddhena saMyujyate tadA jAte. ratikrAntAyAzca smarati / ramAtaM hi jJAnamAtmanastasyaiva manasoanubandhAdanuvarttate, yasyAnuvRttiM puraskRtya puruSo jAtiramara ityucyate iti sattvamuktam // 16 // , yAni khalvasya garbhasya sattvajAni yAni cAsya sattvataH sadaguNabhUyiSThena tena manasA dvitIyAyAmAjAtau dvitIyajanmaparyantaM samprayogaH asya manuSyasya bhvti| tadguNamano'nuttidvitIyajanmaparyantaM bhvti| yadA tu tenaiva manasA zuddhana kevalasattvaguNAtmakena saMyujyate'yaM puruSastadAtikAntAyA atItAyAH pUrvasyA api jAterjanmanaH smrti| smarateH kammeNi sssstthii| na tu rAjasena na vA tAmasena manasA yadi saMyujyate / kuta ityata AhasmArta hiityaadi| hi yasmAdAtmano jJAnaM smAta smRtyA vrtte| etamevArtha vyAkaroti / tasyaiva zuddhasattvAtmakasya manasa aatmno'nubndhaadnuvrtte| yasya mAnasyAnuvRttiM puraskRtya agre kRkhA puruSo jAtismaraH pUrvajanmasmaraNazIla ityabhidhIyate iti / tasmAnAsya kiJcit porcadehikaM syAdaviditamazratamadRSTaM vA, sa ca kizcidapi na smaratIti yaduktaM tnn| nanvevamasvAtmano guNavataH sattvodrekeNa garbhAvakramo na tu sattvasaMprayogAditi cena, manaHkAryANAM zIlazaucAdInAmasambhavAt // 19 // , gaGgAdharaH-nanu kAni sattvakAryANItyata Aha-yAnItyAdi / jaatottrsukhaayplbhte| 'smRga'vizeSaNena zarIrasya mUtranakhakezAdau manogamanAbhAdhAdAtmano'nupalabdhiM dazayati / apagamanapuraskRta iti dehaantrgmnaapaaymukhe| bhktiricchaa| yasmAdrIna iti manasA tytaa| yeneti yathAmUtena sAttvikena rAjasena tAmasena vA manasA mano bhuuyisstthmitybhipraayH| dvitIyAyAM vA jAtAviti dvitIyajanmani, janmAntare yAdRzaM manaH, tAdRzameva janmAntare prAyo mstiityrthH| kecit tu, 'tena na dvitIyAyAm' iti ptthnti| atrApi prAyo dvitIye janmani tulyena manasA yogo na bhavati, kadAcit tu bhavatItyarthaH / yaduktam--'nAsya kiJcit paurvadehikamaviditaM syAd' iti, tat pauvaMdehikaM jJAnaM kvacid bhavatIti darzayannAha-yadA svityAdi / zuddheneti vishuddhsttvgunnen| tasyaiveti vakSyamANena yasyetyanena smbdhyte| moniyantrapIr3AyAmapi hi udabhUtena tamasA viplutaM mano nAtikrAntajanmagataM smarati, yastUdabhUtasattvastamasA mAbhibhUyate, sa saratyevAtikrAntajanmAnubhUtamiti bhaavH| puraskRtyeti kAraNatvenAvadhArya / ayaca manodharmasamUha indriyopakramokto'pi punariha prakaraNavazAcyamAno na punaruktadoSamAvahati / For Private and Personal Use Only
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1636 sambhavataH sambhavanti taanynuvyaakhyaasyaamH| tad yathA-bhaktiH zIlaM zaucaM dvaSaH smRtimohastyAgo mAtsayaM zauyyaM bhayaM krodhastantrotsAhastakSNyaM mAIvaM gAmbhIryamanavasthitattvamityevamAdayazcAnye te sattvajA vikArA yAnuttarakAlaM sattvabhedamadhi. kRtyopadecyAma iti sttvjaani| nAnAvidhAni tu khalu sattvAni tAni sarvANyekapuruSe bhavanti / na ca bhavantyekakAlam / ekantu prAyo'nuvRttyAha // 20 // kAlaM yAni sattvajAni yAni ca jaaymaansy| zIlaM shiiltaa| taiSNyaM tiivrsvbhaavH| mAddevaM mRdukhbhaavH| gaambhiirymcnyclkhm| uttarakAlaM mahatyAM garbhAvakrAntyAM shaariire| nanu sattvamuktaM trividhaM zuddhaM rAjasaM taamsmiti| tat trikamevaikaikasmin puruSe kimathavA pratyekamityata Aha-nAnetyAdi / ekakAlaM yugapat / nanu yadAkakAlaM na bhavati zuddhaM rAjasaM tAmasaJca manastahi kathaM manaHsaMzamucyate sattvaM rajastamazcAkhyAyatAm athavA sattvamayaM, rajomayaM tamomayazvAkhyAyatAM vividhameva tato bhavati na tu nAnAvidhamityata Aha-ekantu ityAdi / sattvamekaM prAyo'sya sattvaguNAdAkaikaguNabahulatvenAnuvRttyA sAttvika vA rAjasaM vA tAmasaM vaah| tasmAnna khalvapi paralokAdetya sattvaM garbhamavakrAmatIti na vAcyam // 20 // yadyapi sattvasya garbhajanakatvaM sAkSAnnoktam, tathApi sattvasya yadupapAdakatvaM garbha prati, tenaiva saravasya garbhajanakatvaM pratijJAtaM mantavyam / tena 'yAni khalvasya garbhasya satvajAni' ityAdinA garne sattvaja. bhAvakathanamupapannameva, garbhakAraNatvakathanamapi c| sattvasyopapAdakatvabhASayA kAraNatvaM yaduktam, tadehAntaragamanarUpadharmasya garbhakAraNatvAtiriktasya pratipAdanIyam / nAnAvidhAnIti nAnAvidha. saatvikraajstaamsvRttibhinnaani| tAnyekapuruSe bhavantItyanena eka eva puruSaH kadAciddhammakriyAyAM sAttviko bhavati, kadAcit kAmacintAyAM rAjasaH, kadAcit mohe tamomaya iti drshyti| ekadaiva sAribakAdayo dhA na bhavanti, kintu paryAyeNa bhvnti| nanu yadevakapuruSa eva sarve sAttvikAdayo bhavanti, tat kathamayaM sAtvika ityAdivyapadezA bhvntiityaaheknrivtyaadi| prAyovRttyeti bhUyiSThA yasya sAttvikA vRttayo bhavanti sa sAtvikaH, yasya rAjasyo vRttayo bhavanti sa rAjasa ucyate ityaadi| etadeva pUrvamuktam,-'yadguNaJcAbhIkSNaM puruSamanuH vartate sattvam, tadaguNamevopadizanti bAhulyAnuzayAda' iti // 19 / 20 // For Private and Personal Use Only
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1940 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIrama . ' evamayaM nAnAvidhAnAmeSAM garbhakarANAM bhAvAnAM samudAyAdabhinivarttate grbhH| yathA kUTAgAraM nAnAdravyasamudAyAta, yathA vA ratho naanaarthaanggsmudaayaat| tasmAdetadavocAma-mAtRjazcAyaM garbhaH pitRjazcAtmajazca sAtmyajazca rasajazcAsti ca sattvamaupapAdukamitItihovAca bhgvaanaatreyH|| 21 // .. bharadvAja uvaac| yadyayaM nAnAvidhAnAmeSAM garbhakarANAmeva gnggaadhrH-athopsNhrnnprtishaataarthmaah-evmityaadi| evamuktaprakAreNa ayaM garbho nAnAvidhAnAM mAtApitrAtmasAtmyarasasattvAnAM samudAyAt samastAdabhinivvaittete na vyastAt / atra dRssttaantmaah-ythetyaadi| kUTAgAraM jentaakgRhm| tasmAnmAtrAdiSadakato garbhAbhinirvartanAdetada vakSyamANaM vayam avocaam| kimityata Aha-mAtRjazcAyamityAdi / spaSTam // 21 // gaGgAdharaH-atrApi bhagavadAtreyokte prativacane sati punarapi bharadvAjaH kumaarshiraaH| sa pUrvapratipakSo bharadvAja uvAca, kimiti maah-ydyymityaadi| cakrapANiH-evaM mAtrAdikAraNavyutpAdanena garbhasya samudAyaprabhavatAM vyutpAditAM dRSTAntena ndynnaah-evmymityaadi| kUTAgAraM vartulAkAraM gRhaM jentAkasvedapratipAditam, anye tu vastrAdikRtaM saJcAragRhaM kuuttaagaarmaahuH| atra prakaraNe yadyapi mAtrAdInAM sarveSAM samuditAnAmeva garne prati kAraNatvam, tathApi mAtApitrAtmasatvAni vihAya sAtmyarasayoreva kAraNAsvavyutpAdane yat 'samudAyo'pyatra kAraNam' ityuktam, tatraivaM manyate--atra yathA mAtrAdayazcatvAro'vazyaM garbhapratipAdakabhUtAH, na tathA sAtmyo raso vaa| yena zukrazoNitasaravAtmasaMsargAdeva garbho bhavati, nAvazyaM garbhamelake sAtmyarasayorapekSA, garbhamelakottarakAlaM sAtmyarasAbhyAM garbhasya puSTapAdayo jnynte| tena sAmye rase cAvazyaM samudAyamapekSyaM drshyti| yatraiva 'samudAyo'pyatra kAraNam, ityuktam, mAnAdayastu parasparasamudAyamapekSamANA api nAvazyaM sAtmyarasasamudAyamAdigarbhamelake'pekSanta iti punastatra samudAyApekSitvaM noktam / 'samudAyAdeSAM bhAvAnAm' ityanena granthena, yat parasparasamudAyApekSitvaM mAtrAdInAM caturNAm, taduktameva / yadyapi garne pratyavizeSeNa sAtmyarasayorapi kAraNatvam 'sAtmyajazvAyaM rasajazvAyam' ityanenoktam, tad garbhamelakottarakAlaM kAraNatvena, tathA mAtApitrorapi vizuddhazukrazoNitotpAdahetutayA pAramparyeNa kAraNatvAditi jJeyam // 21 // cakrapANiH-punarbharadvAjaH pRcchti-ydyymityaadi| kathaM sandhIyata iti kayA paripATyA For Private and Personal Use Only
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1941 bhAvAnAM samudAyAdabhinivartate garbhaH, kathamayaM sandhIyate ? yadi cApi sandhIyate, kasmAt samudAyaprabhavaH san garbho manuSyavina. heNa jAyate ? manuSyazca manuSyaprabhava ucyte| tatra cediSTametada yasmAnmanuSyo manuSyaprabhavaH, tasmAdeva manuSyakgriheNa jaayte| yathA gaugoprabhavaH yathA cAzvo'zvaprabhava ityevaM yaduktamaya samudAyAtmaka iti tadayuktam / yadi ca manuSyo manuSyaprabhavaH kasmAjjar3Andhakubjakuba mUkaminminavAmanavyaGgonmattakuSTha. kilAsibhyo jAtAH pitRsahazarUpA na bhavanti ? ayaM garbha itynvyH| kathamayamityatrApi garbha itynuvrtte| kathaM kena prakAreNAyaM garbho hetusamudAyAnmilatItyarthaH / tatra savvadA savvaSAmapatyadarzanAbhAvena yadApatyotpattihetukarma pariNamati tadA mAtrAdihetusamavAyaH syAt / tatazca yadyapi sandhIyate tahiM kasmAt samudAyaprabhavo mAtrAdiSaTakamabhavaH san garbho manuSyavigraheNa manuSyAkAreNa jaayte| tatra yadi manuSyo manuSyaprabhava ityato manuSyavigraheNa jAyate iti tahi kasmAcca manuSyo manuSyaprabhava ucyte| tatra ca manuSyo manuSyaprabhava iti vacane ced yadAtadiSTaM bhavadbhistat kimityata aah--ysmaadityaadi| manuSyaprabhava iti pitRrUpAnmanuSyAt prabhavo na tu mAtRmanuSyAt / atra dRSTAnto yathA gaurityaadi| evamuktaprakAre sati tadayuktaM mAtrAdiSaTkasamudAyaja iti vacanaM yaduktaM tdyuktm| nanu kasmAt tadayuktamityata Aha-yadi cetyAdi / tahi kasmAdityAdi / kubrUH kubhaassii| mUko vaagrhitH| minminaH saanunaasikvcnH| vAmano isvH| manuSyaprabhavakhAnmanuSyavigraheNa bhavatu / mAtApitranurUpeNa jar3Adibhyazca jAtAH kasmAjar3AdayaH pitasadRzarUpA na bhavantIti viprtipttirekaa| miltiityrthH| manuSyavigraheNa jAyata iti manuSyajAtau kasmAn manuSyavigraheNaiva jAyata ityarthaH / 'samudAyAtmakaH' iti yaduktam, tadayuktamityatra mAtrAdyatiriktajAnikathanena tathA jAtereva manuSyAdirUpAyA balavatkAraNatvena yathoktamAtrAdisamudAyaprabhavatvaM na yuktamiti bhaavH| dUSaNAntaramAhayadi cetyaadi| jar3o jdd'buddhiH| mimminaH saanunaasikH| pitRsadazarUpA ityatra pitRzabdena mAtApitarau praayau| kAraNasadazarUpatvena ca cenmanuSyA bhavanti, te jar3AdirUpakAraNajAtA aNi For Private and Personal Use Only
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1942 crk-sNhitaa| khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram . athAtrApi buddhirevaM syAt svenaivAyamAtmA cakSuSA rupANi vetti, zrotreNa zabdAn, ghrANena gandhAna, rasanena rasAn, sparzanena sparzAn, buddhayA boddhavyamityanena hetunA jar3AdibhyojAtAH pitR. sahazA bhvnti| atrApi pratijJAhAnidoSaH syAt / evamukta hyAtmA sattindriyeSu jJaH syAt asatvajJaH, yatra caitadubhayaM sambhavati jJatvamajJatvaJcasa vikAraprakRtikazcAtmA (r) nirvikaarshc| yadi ca darzanAdibhirAtmA viSayAn vetti, nirindriyo darzanAdi___ apraashcaah-athaatraapiityaadi| AtmA svenaivAtmana eva cakSurAdinA rUpAdIn vettItyevameva rUpeNa AtmA jar3enaiva svena gabhakhena jAto jar3o bhavatItISTApattau ca mAtrAdisamudAyaprabhava iti pratikSAyAzca hAnirbhavati / nanu kasmAt pUrvaprakAreSTayApattau pratijJA hIyate ityata Aha-evamukta hyaatmetyaadi| jar3AdibhyaH pitRbhyo jAtA jar3Adayo bhavantItyevamukte sati / hi yasmAt satsu vattemAneSvindriyeSvAtmA tu zaH syAt asat svindriyeSvazaH syAt, taccApISTaM cet tarhi yatratat zakhamazakhaJcetyubhayaM sambhavati, sa cAtmA vikAraprakRtizca nirvikArazca bhvtu| tatrApi yadi cetyaadi| tarhi kAraNasadRzatvena jar3arUpAH syuriti bhaavH| atra jar3AdibahUdAharaNakaraNaM pakSasya bahUdAharaNasiddhatvena dRr3hatvapratipAdanArtham / kRtaM puurvpksssmaadhaanmaashngkte-athaatretyaadi| svenaiveti AtmakamrmopArjitenaiva / tena indriyANi yasmAdAtmajAnyuktAni, na tu mAtApitRrUpamanuSyajanyAni, satazca pitrorindriyaM pratyakAraNatve na tadindriyasadRzAnIndriyANyapekSyaiva bhavantIti bhAvaH / svenaivetyAdi. zrotrAdibhirapi smbdhyte| jar3AdibhyojAtA ityatra bhAdizabdaH prkaarvaacii| tena kubjakuSThyAdInAM grahaNam / kubjatvakuSThatvAdyAdhArabhUtaM hi zarIraM nAtmajam, kintu maataapitRjmev| tatazca kubjAdijAtasya kuJjAdiprasaGgenaivApakRtatvaM tdvsthmev| AzaGkitaM samA. dhAnaM duussyti-atraapiityaadi| pratijJAdoSaH syAditi, 'AtmA jJaH' ityAdinA Atmano zatvapratijJAyAH, tathA nirvikAraH parastvAtmA' ityAdinA nirvikAratvapratijJAyAH kRtAyA doSaH syAditi bhaavH| asatsvajJa ityanena kadAcidajJatvAt pratijJAtajJatvam vyAhatam, indriyAdhIna. tvena jJatvamAtmanaH parAdhInaM sanna vAstavaM syAditi bhaavH| yatretyAdinA savikAratvaM sAdhayati / jJatvaparityAgenAjJatve prakRterayathAbhUtatvena vikAro bhavatIti bhaavH| savikAra iti vikAravAn' ityartho matubalopAja jnyeyH| Atmana indriyAdhInatvena jJatve dUSaNAntaramAha-yadi cetyAdi / . .. * sa vikAraprakRtikazcAtmA ityatra sa vikArazvAtmA iti cakradhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1943 virahAdajJaH syAt ajJatvAdakAraNamakAraNatvAccAnAtmeti vAgavastumAtrametadvacanamanarthakaM syAditihovAca bhrdvaajH|| 22 // ___Atreya uvaac| purastAdetat pratijJAtaM sattvaM jIvaspRkzarIreNa abhisNbnaatiiti| yasmAt tu samudAyaprabhavaH san sa garbho manuSyavigraheNa jAyate manuSyo manuSyaprabhava ityucyate tad vakSyAmaH // 23 // ___bhUtAnAM caturvidhA yonirbhavati jraayvnnddsvedodbhidH| tAsAM khalu catasmRNAmapi yonInAmekaikA yoniraparisaMkhyeyabhedA bhavati bhuutaanaamaakRtivishessaaprisNkhyeytvaat| tatra jarAyunirindriyalenAzakhAnAkhAcca akAraNabamakAraNakhAccAnAtmAyaM garbhaH syAditi, tasmAt mAtrAdisamudAyAgauM bhavatIti pratijJAhAnidoSaH syAt / nanvastu garbha: so'nAtmA nirindriyastu yaH syAditi tu vAgvastumAtrametadvacanamanarthakaM syAt sendriyo nirindriyaH sarvaH prANI sAtmA vastuta itihovAca sa kumArazirA bhrdvaajH||22|| gaGgAdharaH-atrApi vipratipattAvAtreya uvaac| kimuvAcetyata AhapurastAdityAdi // 23 // gaGgAdharaH-tadvakSyAma iti yat tdaah-bhuutaanaamityaadi| bhUtAno maanninaam| yonInAmaparisaGghaya yabhedeSu hetumAha-bhUtAnAmAkRtItyAdi / bhajJatvAdakAraNamiti, ajJatvAdakAraNaM zarIrapreraNAdau na kAraNaM syaadityrthH| akAraNatvAcca * nAtmeti zarIrapreraNAdau buddhiniSpAdeva kAraNatvAda yA cetanAcetanapaJcamUtAtiriktA caitanyadhAryAtma. zabdavAcyA ityrthH| vAgavastumAnamityartharahitazabdamAtrametat yaducyate-AtmA svena cakSuSA rUpaM pazyatItyAdi // 22 // cakrapANiH-AtreyaH samAdadhAti-purastAdityAdi / etacca 'kathamayaM sandhIyate' ityasyottaram / sattvaM zukrA-vasandhAnakAraNamityarthaH // 23 // cakrapANiH-mUtAnAmiti prANinAm / yonirjaatiH| yadyapi yonizabdaH kAraNavacanaH, tathApi jarAgvAdirUpayonijAtA api jarAyvAdaya evocyante kAryo kAraNopacArAt / AkRtiH saMsthAnam, tasyA vizeSAH parasparavisadRzAkRtaya eva nrkrituggaadiruupaaH| sambhAviyonibhedaM * ajJasvAt kAlapUrbazarIrapraraNAviti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1944 crk-sNhitaa| ruDDokAgarbhAvakrAntizarIram jAnAmaNDajAnAM prANinAmete garbhakarA bhAvA yAM yAM yonimApadyante tasyAM tasyAM yonau tathAtathArUpA bhavanti / tad yathA--kanakarajatatAmratrapusIsAnyAsicyamAnAni vai teSu teSu madhUcchiSTavimbeSu / tAni yadA manuSyavimbamApadyante tadA manuSyavigraheNa jaaynte| tasmAt samudAyaprabhavaH san sa garbho manuSyavigraheNa jAyate manuSyo manuSyaprabhava ityucyate tadayonitvAt // 24 // tatra catasRSu yoniSu catuSu vA jarAyvAdiyonijeSu madhye jarAyujAnA prANinAmaNDajAnAJca prANinAM na tu svedajAnAmudbhijjAnAJca garbhakarA garbhakArakAH zukrazoNitAdayo bhAvA yAM yAM manuSyagogajAzvakharAdikAM yonim Apadyanta, tasyAM tasyAM manuSyagogajAzvakharAdikAyAM yonau tathAtathArUpA manuSyagogajAzvakharAdirUpA bhvnti| nanu kena prakAreNa tathAtathArUpA bhavantItyata Aha-tad ythetyaadi| trapuratra vaGgam / teSu teSu manuSyagogajAzvakharAdirUpaSu madhUcchiSTavimbaMSu madhumalanimmitavigrahAkareSu AsicyamAnAni dratakanakAdInIva tathAtathArUpA bhvnti| etacca bhASyarUpeNa vivRnnotitessvityaadi| teSu manuSyagogajAzvakharAdivimbeSu madhye manuSyavimba madhumalanimmitamanuSyavigrahAkaraM kanakAdInyApadyante tadA manuSyavigraheNa jAyante AsicyamAnAni itakanakAdInIti shessH| tasmAt manuSyavimbarUpayonim ApannakhAt / tadayonikhAt manuSyavigrahAkaravimbalAt // 24 // darzayitvA yogyAnukAro bhavati, tdaah-ttretyaadi| grbhetyaadi| garbhakarA bhAvAH shukraadyH| madhUcchiSTavigraheSviti sikthakena mRttikAyAM nirmitskruupvigrhessu| manuSyadhimbamiti manuSyAkAraM sikthakakRtasaJcakam / kanakAdibahudravyodAharaNam, yathA kanakA. dInAM bahUnAmapi manuSyasaJcakasikathakasthAnAM manuSyAkRtijanakatvam, tathA zukrAdInAmapi bahUnAM manuSyayonipatitAnAM manuSyavigrahakartRtvamiti sAdhodAharaNAtham / samudAyAtmakaH sanniti yadyapi samudAyajanyaH, tathApi yonirUpakAraNamahimnA svayonisahaza eva bhavati, naanyyonisrshH| na ca kAraNadharmaH prynuyogmrhti| tena zukrAdisamudAyo'pi kAraNaM bhavati, mAtApitarau vizeSeNa garbhasya sajAtIyatve kAraNaM bhavata iti na kadAcit ksstiH| tadyonitvAditi vizeSeNa manuSyasya kAraNatvAt // 24 // " madhUcchiSTavigraheSu iti cakraghRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH shaariirsthaanm| 1645 yaccoktaM yadi ca manuSyo manuSyaprabhavaH kasmAnna jar3Adibhyo jAtAH pitRsadazarUpA bhvntiiti| tatrocyate yasya yasya hyagAvayavasya vIje vIjabhAga upatapto bhavati, tasya tasyAGgAvayavasya vikRtirupajAyate, nopajAyate cAnupatApAt tsmaadubhyorutpttirpi| atra sarvasya cAtmajAnIndriyANi teSAM bhAvAbhAvahetudaivam, tasmAnnaikAntato jar3Adibhyo jAtAH pitRsadRzarUpA bhavanti // 25 // ___ gaGgAdharaH-dvitIyadoSamuddharati-yaccoktaM yadi cetyaadi| tasya siddhAntamAha-tatrocyata ityaadi| hi yasmAt / yasya yasyAGgAvayavasye tyaadi| tasmAt tattadavayavavIje vIjAbhAgAnupatApAnupatApAbhyAmaGgavikRtyavikRtijananAt tadubhayopapattivikRtAvikRtayorubhayorupapattirapi bhvti| atra vikRtAvikRtobhayopapattau ca sarvasya puruSasyAtmajAnIndriyANi / teSAmindriyANAM bhAvAbhAvahetuvikRtAvikRtasadbhAvAbhAvAnAM heturdavaM pUvajanmakRtaM karma tasmAdindriyAbhAvabhAvayordaivasya hetukhAt ekAntato jar3AdibhyoH jAtAH pitRsadRzarUpA na bhavanti / tasmAt yadi ca manuSyo manuSyaprabhavaH karamAna jar3AdibhyoH jAtAH pitRsadRzarUpA bhavantIti na vAcyam // 25 // cakrapANi:-vIja iti shukshonnite| vIjasyAGgapratyaGganirvatako bhAgo vIjabhAgaH / ubhayopapattirapyatreti pitRsadRzA bhavanti na bhavAnta cetyarthaH / AtmajAnIti aatmprtibddhkrmjaani| bhAvAbhAvaheturdaivamiti indriyabhAve indriyajanakaM zubham, indriyAbhAve cAzubhaM devaM heturityarthaH / upsNhrti-tsmaadityaadi| evaM manyate-manuSyavIjaM hi pratyaGgavIjabhAgasamudAyAtmakaM svsdRshprtynggsmudaayruuppurupjnkm| AtmajAni indriyANi ca bhogasAdhanAni aatmprtibddhkaadhiinaani| tena pitA yadi kuSThyapi bhavati, vIja na duSTaM bhavati kuSThAdhAnatvagAdijanakam, tato niSkuSTAnyeva tvagAdInyanupataptatvagAdivIjAt sadRzAni jAyante, yadA tvativRddhakuSThatayA pitro. vIjamapi kuSThajanakadopaduSTaM bhavati, tadA duSTatvagAdivIjabhAgAt kuSThaduSTaiva tvag jAyate / yaduktam,"strIpusayoH kuSThadoSAd duSTazINitazukrayoH / yadapatyaM tayorjAtaM jJeyaM tadapi kuSThitam" iti / evaM kuSThino yadi hetubalAda vIje kuSThajanako doSo bhavati, tadA kuSTino'pi kuSThavadapatyaM bhavati / andhatvAdAvindriyopaghAtarUpe durdaivameva kAraNam / taccAndhApatye pyvshymsti| tena yadAndhe'patye'pyevaM pitRSUpaghAtakamazubhaM bhavati, tadA kAkatAlIyanyAyAdandhajAto'pyandho dRshyte| evaM kujAdau jar3AdI ca vyAkhyeyam // 25 // 244 For Private and Personal Use Only
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1646 crk-sNhitaa| khuDIkAgarbhAvakrAntizArIram na cAtmA sakhindriyeSu jJo'satsu vA bhvtyjnyH| na hyasattvaH kdaacidaatmaa| sattvavizeSAJcopalabhyate jJAnavizeSa iti // 26 bhavanti caatr| na karturindriyAbhAvAt kAryyajJAnaM prvrtte| yaiH kriyA vartate yA tu sA vinA tainaM vartate // trA gaGgAdharaH-athAtmA sasvindriyeSvityAdinA yaduktaM tadapi na vAcyam kuta ityata Aha-na cetyaadi| na cAzo bhvtyaatmetynvyH| kuto'satsvindriyeSvAtmA nAzo bhavatItyata Aha-na hyasattva ityaadi| kadAcidapi kAle AtmA hi yasmAnnAsattvo mano'nuvandharahito na bhavati / tahiM ki sarvadA sattvarUpaH sattvavAnityata aah-sttvvishessaacceti| yadA yadA yAdRzasattvavAn AtmA bhavati tadA tadA tasmAdeva sattvavizeSAja jJAnavizeSa upalabhyate tasyAtmana iti| vRkSAdyacetane'pi hyAtmAntazcetano'bhyantaraza iti sUcitam // 26 // gaGgAdharaH-tathAvidhArtha darzayati vedapramANena-bhavanti caatretyaadi| na kartu rityaadi| indriyAbhAvAt kattuMH kAryazAnaM na pravarttate iti / tarhi kim indriyasadbhAvena kAryazAnapravarttane kaH kAryakriyAbhini ttiH syAdityata aah-yrityaadi| yahetubhiryA kriyA varttate tehetubhirvinA sA na vartate iti / cakrapANiH-yA cAjJaravaprasaktirAtmanyuktA, tatrAha-na cetyaadi| indriyabhAve tathendriyAbhAve'pi nityaM jJAnavAnevAtmA iti pratijJArthaH / na hyasatvaH kadAcidityatra 'hi'zabdo hetau / tena yasmAt sarvadA samanaska evaatmaa| tena bAhendriyAbhAve'pyantaHkaraNamanoyogAt nityamAtmA manaHkaraNako jnyaanvaanevaaymityrthH| yatvetad vAhyaviSayagataM jJAnam, tat sattvasyendriyAdhiSThAnavizeSAd bhavati / tena indriyAbhAve indriyajanyaM viziSTaM jJAnaM na bhvti| yat tu kevala. manojanyamAtmajJAnam , tad bhavatyeva srvdaa| tasmAd yannityabhAvi manaHsannidhimAtrajanyamAtmajJAnam, tat sadaivAsti // 26 // ___ cakrapANiH-na cAsya jJAnajananazaktiH parAhatA bhavatItyAzayenAha-na kartuM risyAdi / kArya: jJAnamiti kAryapravRttijanakavAhyaviSayajJAnam / tena nirviSayaM jJAnamAramama indriyAmAve bhavatIti * yA kriyA varsate bhAvariti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1947 jAnannapi mRdo'bhAvAt kumbhakRnna prvrttte| zRNuyA cha vedamadhyAtmamAtmajJAnabalaM mahat // indriyANi ca saDinapya manaH saMgRhya caJcalam / pravizyAdhyAtmamAtmajJaH khe jJAne paryavasthitaH // sarvatra vihitajJAnaH sarvabhAvAn priiksste| gRhNISva vedamaparaM bharadvAja vinirNayam // nivRttendriyavAkaceSTaH suptaH svapnagato ydaa| viSayAn sukhaduHkhe ca vetti nAjJo'pyataH smRtH|| nanu kasmAdindriyasadbhAvena kattuH kAryajJAnapraTattau na kriyAbhiniSkR tiH ityata Aha-jAnanapItyAdi / kumbhakRt sendriyo jAnannapi kumbhaM kattaM mRdobhAvAt mRttikAyA abhAvAt na ca kumbhaM kattu pravartate prbhvti| itthazcAtmA yada yadindriyavAn bhavati tattadindriyakAryajJAnavAn bhvtiiti| tathAcAdhyAtmam AtmAnamadhikRtya vedaM zRNuyAH vedamAhAtmazAnabalaM mhditi| Atmano zAnameva balaM mhddhlm| nanvAtmazAnabalaM kuto bhavatItyata aahindriyaanniityaadi| zrotrAdInIndriyANi zabdazravaNAditaH saGkSipya nivartya cazcalaM nAnAvidhaviSayAbhilASi manaH svArthacintyAcintyAditaH saMgRhya nivartya adhyAtmamAtmani adhikRtya sve jJAne AtmajJAne pravizyAtmazaH paryavasthitaH savvatobhAvenAvasthitaH san sarvatra carAcare vihitazAnaH kRtAnaH san sarvazaH san sarvabhAvAn carAcarAn parIkSate vijaaniite| ityuktvAtreyaH svagurubharadvAjasiddhAntanidarzanavedaM drshyti-gRhnniissvetyaadi| nivRttetyAdi / nivRttAH zrotrAdipaJcabuddhIndriyANi vAka ceSTA yasya sa suptaH svmaasuucyti| bhAvairityatra 'yaiH' iti zeSaH / varttate utpadyate / atraiva dRSTAntamAha-jAnannapItyAdi / ghaTaM kattuM jAnannapItyAdi yojyam / mRdo mRttikAyA abhAvAt / Atmano jJatve saadhnaantrmaahbhruuytaamityaadi| AtmAnamadhi adhyAtmam, tdbhvmdhyaatmm| Atmano jJAnasya balamAtmajJAnabalam / saGkSipyeti viSayebhyo vyAvartya, manaH saGkSipyeti mano'pyAtmavyatiriktaviSayAn nigRhya / caJcalamiti svbhaavH| sve jJAna iti aatmjnyaane| sarvabhAvAn parIkSata iti vinApIndriyaH samAdhibalAdeva yasmAt sarvajJo bhavati, tasmAjanasvabhAva eva nirindriyo'pyAramA / * zrUyatAmiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1648 crk-sNhitaa| (khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIram nAtmA jJAnAhate caiko jJAtu kiJcit pravartate / na hereko vartate bhAvo vartate nApyahetukaH // tasmAjajJaH prakRtizcAtmA draSTA kAraNameva ca / sarvametad bharadvAja nirNItaM jahisaMzayam // 27 // vasthAM gataH viSayAn sukhaduHkhe ca vetti| etaccodAharaNapradarzanamAtraM tena apizabdAt suSuptimApanno'pi sukhamAtraM vetti| samAdhyavasthAyAmAtmAnaJca vettItyato'pi hetorvAtmA'zo na smRtH| nanu samAdhyavasthAyAmapi kimAtmA nAzo bhavati ityata Aha-nAtmA jnyaanaadityaadi| jJAnAhate ekaH kevala AtmA brahmarUpaH kizcijjJAtu na pravartate jJAnAbhAvAt kimapi jJAtu kata vA prbhvti| nanu kasmAnna jJAtu pravattete na vA katte mityata Aha-na heka ityaadi| eko bhAvo hi yasmAnna sarvAvasthAyAM vartate ahetukazca bhAvo nApi vrtte| bhavatIti bhAvaH utpattizIlaH, utpattizca sato hyavasthAntaragamanaM tasmAt tejo'bannAdiH savvauM bhAvaH sahetukastathA ca vaikArikAdyahaGkArayogeNa kevalasyAtmano vizvarUpAdyavasthAgamanaM janmocyate svayameva tathAbhUtakhAt / tathAbhUtazcAtmA bhAva eva dravyamadhye paThitaH, na hoko vattate'nAdirapi nApyahatukaH tasmAjazaH prakRtizca mahadAdInAM, na tu vikAraH javAkusumAdiprativimbavimbitavimalasphaTikopalavat mUryakaranizAkarakaratimirAparaktagaganavadvA vaikArikAyahakArAdivimbito hyAtmA draSTA na tu bhoktA sarvajagatAM kAraNameva, kevalasvAtmA muktaH svayambhuvi bhagavati hiraNyagarbhe lIno bhavati, so'pi paramavyomarUpAvyAkRtadehI vRhatpuruSaH paraH puruSastadatiriktakevalaaparamapi laukikaM nirindriyasya jJAnasadbhAvodAharaNamAha- gRhnniissvetyaadi| svapnagatAn svapnadarzanAvasthAyAM prAptAn / aatmjnyaanvissyjnyaanyorvishessmaah-aatmetyaadi| AtmajJAnAt nityAt vinaa| kiJcijjJAnaM viSayajam / ekamasahAyam / na varttate indriyAdikAraNarUpasahAyaM vinA notpdyte| AtmajJAnaJca nityameva sAGkhaya'pyuktam ;-"cicchaktipariNAminI" ityAdinA "AtmanaH" itynten| anopapattimAha-na heyako varttate bhAva iti / bhAva utpattidharmA ekaH san kAraNarahitaH san na vrttte| tenoppdyte| tathA bhAvaH kAraNajanyatve satyapi ahetuka iti bhakata ko na varttate, kintu kumbhakArAdhiSThitAnyeva mRJcakrAdIni prvrtnte| tasmAdaviSayajJAnAnyapi indriyamano'thaistathA cAtmanA janyanta iti bhaavH| upsNhrti-tsmaadityaadi| atra cAtmano * AramazAnAite caikaM jJAnaM kiJcinna vartate iti cakravataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH zArIrasthAnam / 1646 ___ tatra shloko| heturgarbhasya nirvRttau vRddhau janmani caiva yH| punarvasumatiryA ca bharadvAjamatizca yaa|| pratijJA pratiSedhazca vizadazcAtmanirNayaH / garbhAvakrAntimudizya khuDDIkA saMprakAzitam OM // 28 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte zArIrasthAne khaDDIkA garbhAvakrAntizArIraM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // brahmabhAgasyAdhunA sargasthitau sadbhAvo nAstIti srvsmmtm| na hoko vattete bhAvo varttate nApyahetuka iti| ata evaah-srvmetdityaadi| jahisaMzayamiti jahistambha ityAdivat smaasH||27|| gaGgAdharaH-athAdhyAyasaMgrahArthamAha-tatretyAdi / heturityAdi spaSTam // 28 adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti khuddddiiketyaadi| iti vaidya zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau zArIra sthAnajalpAkhye caturthaskandhe khuDDIkAgarbhAvakrAnti zArIrajalpAkhyA tRtIyazAkhA // 3 // jJatvAjJatvaM prsktoppaaditm| savikAratvamAtmanaH nityajJAnabala * sAdhanena parihRtamiti na pRthaka parihRtam / bharadvAjazabdeneha nAtreyagururucyate, kintu anya eva bharadvAjagotraH kshcit| tena saMzayacchedanamAtreyeNopapannameva // 27 // cakrapANiH-saMgrahe hetuzabdo garbhAdiSu janmAnteSu smbdhyte| pratijJAniSedho bharadvAjakRto jnyeyH| tatsAdhanaJca yadAtreyasya, tad vizadazvAtmanirNayaH ityanenoktam / 'tad' iti sAmAnyena mAtrAdi pratyavamarSayannapuMsakam // 28 // iti carakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyyaTIkAyAM zArIrasthAne khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIraM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // * tat prakAzitamiti cakraH / * nityajJAnavasvasAdhanena iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAto mahatIgarbhAvakrAntizArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // yatazca gabhaH sambhavati yasmiMzca garbhasaMjJA yadvikArazca garbho yayA cAnupUrvyAbhinivarttate kukSau yazcAsya vRddhiheturyatazca asyAjanma bhavati yatazca jAyamAnaH kukSau vinAzaM prApnoti yatazca kAnyenAvinazyan vikRtimApadyate tadanuvyAkhyAsyAmaH // 2 // mAtRtaH pitRta AtmataH sAtmyato rasataH sattvata ityetebhyo gaGgAdharaH-atha gabhasya kAraNAnAM vinizcayAnantaraM garbhasaMjJAdizAnArtha mahatauM garbhAvakrAntiM zArIramArabhate-athAta ityaadi| arthAt paralokAdetya garbhavenAva jIvaloke kramyate Atmaneti grbhaavkraantiH| tAmadhikRtya kRtaM zArIramiti taddhitaluki yuktvdvyktivcne| asya mahattvaM yato garbhasambhavaH yasmiMzca garbhasaMga yada vikArazca gabhau yayA cAnupUrvyAbhinivarttate garbhaH kukssaavityevmaadurpdeshvttvaat| pUrvAdhyAyasya yato garbhasambhavastasyaiva prapaJcamAtreNa khuddaakkhmetdpekssy| anyacca saca pUrvavada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-yatazcetyAdikAH pratijJAtA vyaakhyaatumaarbhynte| yatazca garbhaH sambhavatIti pratikSArtha vyAcaSTe // 2 // gaGgAdharaH-mAtRta ityAdi / tasya garbhasya yato yato mAtrAditaH sambhavatastAn mAtRjAdInavayavAn kham ca lohitaJcetyAdinA mAtRjAnavayavAn, kezazmazrunakhetyAdinA pitRjAna, tAsu tAsu yoniSatpattirityAdinAtmajAn, ArogyamanAlasyamityAdinA sAtmyanAn, zarIrAbhinidai ttirabhivRddhiH cakrapANiH-khudDIkAgarbhAvakrAntiprapaJcatvAnmahatyA garbhAvakrAnteranantaramabhidhAnam / yata iti yataH kAraNAt / yavikAra iti yanmaya ityrthH| yayAnupUTA yenaanukrmennetyrthH| kAsrnepana avinazyanniti maraNamagacchanniti // 1 // 2 // cakrapANiH--'mAtRtaH' ityAdinA 'sambhavati' isyantena coktaJca mAtRjAdaya eva proktA iti vAkyArthaH phalati / ayazca vAkyArtho yadyapi pUrvAdhyAya evoktaH "mAtRjazcAyam" ityAdinA, tathApi For Private and Personal Use Only
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1651 bhAvebhyaH samuditebhyo garbhaH smbhvti| tasya ye ye'vayavA yato yataH sambhavataH sambhavanti, tAn vibhajya mAtRjAdIn avayavAn pRthaka pRthguktmgrN| zukrazoNitajIvasaMyoge kukSigate garbhasaMjJA bhvti| grbhstvntriikssvaayvgnitoybhuumivikaarshcetnaadhisstthaanbhuutH| evamanayaiva yuktyA paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmako grbhshcetnaadhaatvdhisstthaanbhuutH| sa hyasya SaSTho dhAturuktaH // 3 // ityAdinA rasajAn, bhaktiH zIlaM zaucamityAdinA sattvajAna vibhajya vibhAgazo niddizya, agre khddddiikaagrbhaavkraantau| iti yatazca garbhaH sambhavatIti pratikSAtArthI vyAkhyAto bhvti| atha yasmiMzca garbhasaMjJA tadanuvyAkhyAsyAma iti pratijJAtArtha vyaakhyaatumaah--shukretyaadi| kukSigate grbhaashygte| suzrate'pyuktaM-zukrazoNitaM garbhAzayasthamAtmaprakRtivikArasampUrchitaM garbha ityucyata iti| iti yasmiMzca garbhasaMkSeti pratijJAtAoM vyAkhyAto bhvti| ayaM garbhastu yadvikArastadanuvyAkhyAsyAma iti yat pratijJAtaM tada vyaakhyaaytegrbhsvityaadi| antarIkSAdipazcabhUtavikAro'yaM gabhastatrAntarIkSamekavidham akasmikalAt / sakriyakhAt tu vAybAdIni svasvarUpAdvirUpamUrtI ni poDazavidhAni-tatrAtmajAni cakhAri, vAyvAdIni amizrANi pUrvakRtakarmaphalAnubaddhAni / mAtRjAni cakhAri, pitRjAni cakhAri, rasajAni cakhAri, iti pAzcabhautikAni dvAdaza mishraanni| cetanAdhiSThAnabhUta iti Atmano vikArAbhAvAdAtmAdhiSThAnabhUta eva na khAtmavikAra ityrthH| upsNhrnimmrthmaahevmnyetyaadi| sa hiityaadi| hi yasmAt sa cetanaH kSetra AtmA'sya praznakramavizuddhapanurodhAt punariha kRtH| yena prathamaM kAraNam, tadanu kAryarUpo dharmo'bhidheya iti krameNa praznaH zobhate / yat tu "zukrazoNitasaMsargamantargarbhAzayagatam" ityAdinA, 'garbho'bhinirvarttate' ityantenoktam, tatra ayamasau 'garbha'zabdAbhidheyo'rtha iti naabhihitmev| tena na garbhasaMjJAbhidheyArthadhyAkaraNaM punruktmev| kukSigata iti kukssyekdeshgtgrbhaashygte| saMyoga iti smygyoge| tena jIvasyAtivAhikazarIreNa yogaH saMgRhyate, na tvAtmano vyApakatvena yo yogo garbhajanakaH / evaMbhUtasaMyogo yadyapi kukSAveva bhavAta, tathApi siddhamevArtha ziSyaM pratipAdayitu 'kukSigate' iti padaM kRtm| grbhstvityaadi| garbhArambhakAcyapi mAyAdIni parityajyAntarikSamAdau kRtaM For Private and Personal Use Only
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1952 crk-sNhitaa| ( mahatIgarbhAvakrAntizArIram ___ yayA cAnupUrvyAbhinivarttate kukSau tadanuvyAkhyAsyAmaH / gate purANe rajasi, nave cAvasthite, punaH zuddhasnAtAM striymvyaapnnyonishonnitgrbhaashyaamRtumtiimaackssmhe| tayA saha tathAbhUtayA yadA pumAnavyApannavIjo mizrIbhAvaM gacchati tasya harSodIritaH paraH zarIradhAtvAtmA zukrabhUto'GgAdaGgAt jIvasya SaSTho dhAturuktaH, paJca cAntarIkSAdayo dhaatvH| ityetatpar3a dhAtusambhavastu grbhH| iti yavikArazca garbhastadanuvyAkhyAsyAma iti pratijJAtAoM dhyAkhyAto bhavati // 3 // gaGgAdharaH-atha yayA cAnupUrdhyA garbho'bhini+ttate kukSau tadanuvyAkhyAsyAma iti pratijJAtArtha smArayati-yayA caanupuurvytyaadi| gate purANe rjsiityaadi| purANe krameNa mAsena saJcitaM rajaH purANamucyate, tasya pravRttyA gate'tIte trirAtrAnte caturtha dine nave nUtane rajasi avasthite punaH zuddhasnAtAm RtusnAtAm avyApannayonimavyApanazoNitAmavyApannagarbhAzayAM / yonivyApadaH zoNitadoSA garbhAzayadoSAzca vkssynte| tathAbhUtayA avyApannayonizoNitagabhAzayayA tayA striyA saha adhyApannavIjo'praduSTazukraH pumAn / zukradoSAzca vakSyante yonivyaapddhyaaye| mizrIbhAvaM maithunam / tasyattamatyA striyA saha saMsarga gacchataH puMso maithunajahaSaudIritaH preritaH paraH zreSThazcaramaH shriirvkssymaannbhuutgrhnnaanurodhaat| vakSyati hi-"yo'ntarikSaM pUrvataramanyebhyo guNebhya upAdatte" ityaadi| cetanAdhiSThAnabhUta iti Atmano bhogAyatanamvarUpa ityarthaH / 'cetanA'zabdena Atmocyate / kiMvA 'bhUta'zabdaH sAdRzye, cetanAdhiSTAnamiva shriirmityrthH| na tu paramArthato nirAzrayasyAtmano bhogAyatanatvavyatirekeNa zarIramAzrayo bhvti| anayA yuktevati anayA bhUtavikArarUpayA yojanayA paJcamahAbhUtasamudAyAtmako bhavati, anayA yuktamA katidhApuruSIyoktazcaturvizatiko bhavati, tathA mAtRjAdirUpacintayA mAtrAdisamudAyAtmako bhvtiityrthH| na caiteSAM pakSANAM virodho'sti / yataH mAtRjAdivyapadeze'pi paJcamahAbhUtavikAratvamaviruddhameva, yena mAtRjAdayo'pyasya mahAmUtavikArA ev| uktaM hi-rasAtmamAtApitRsambhavAni / mUtAni vidyAt daza ghaTa ca dehe" iti / caturviMzatikatve'pi ca paJcamahAbhUtAtmakarUpataiva tatra prpnycitaa| sa hItyAdi-asyeti garbhasya // 3 cakrapANiH-gata iti nivRtte / purANa iti Rtukaalaatikrmsnycite| nave cAvasthita iti bacanena nave'pyanasthite garbhakAraNatvaM nAstIti drshyti| zuddhasnAtAmityanena zuddhasnAtaiva strI gamyA, nAsnAlA, azuddhatvAditi drshyti| 'styAyatyasyAM garbha iti 'strii'| anena bandhyAM For Private and Personal Use Only
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1953 4tha adhyAyaH . zArIrasthAnam / sambhavati / sa tathA harSabhUtainAtmanodIritazcAdhiSThitavIjadhAtuH puruSazarIrAdabhiniSpadyoditaina pathA garbhAzayamanupravizyAtavena sNsrgmeti| ___ tatra pUrva cetanAdhAtuH satvakaraNo guNagrahaNAya punaH dhAvAtmA zArIradhAturUpa AtmA pUrvajanmanyAtmakRtadiSTAnupaviSTazukrabhUtaH zukrAkhyo'GgAdaGgAntare tadaGgAdaGgAntare kSaritaH sambhavati / suzrute'pyuktaM-saumyaM zukramAttevamAgneyamitareSAmapyatra bhUtAnAMsAnnidhyamastyaNunA vizeSeNa parasparopakArAt parasparAnugrahAt prspraanuprveshaacc| tatra strIsayoH saMyoge tejaH zarIrAd vAyurudIrayati / tatastejo'nilasannipAtataH zukra cyutaM yonimabhipatipadyate saMsRjyate caarttveneti| sa tatheti tatharnu matyA striyA saha saMsarga gatasya puso maithunajaharSabhUtenAtmanA udIritaH pracyutazcAdhiSThitavIjadhAtuH pitRyAnena somalokagato diSTarUpaM vIjaM tataH pratyAgataM punH| adhiSThitaM yaM dhAtu so'dhiSThitavIjacAsau dhaatushcetydhisstthitviijyaatuH| kartari ktH| sa paraH zarIradhAkhAtmA zukrabhUtaH puruSazarIrAdabhiniSpatyoditenoktena pathA yonirandhaNa garbhAzayamanupavizyA'praduSTena navenAtavena sNsrgmeti| suzrute'pyuktaM-tato grISomasamayogAt saMmRjyamAno garbho garbhAzayamanu pratipadyate / iti / __ tathA prakAreNAtavena saMsRSTe zukre sati kathaM garbhaH syAdityata Aha-- tatretyAdi / tatra tathAvidharUpeNAttavasaMsRSTazukre cetanAdhAturAtmA sattvakaraNo manaHkaraNaH sUkSmazarIreNAbhisaMbaddhena manasA karaNena vegavAn guNagrahaNAya nirasyati / RtumatImityatra prazaMsAyAM mtuH| tayA saheti tayA striyaa| tathAbhUtayeti taargRtuyuktyaa| harSaH prItivizeSaH / tenodIritaH preritaH / para iti sAraH, kiMvA parakAlotpannaH prH| zukraM hi sarvadhAtubhyaH prmutpdyte| zarIradhAtvAmA iti shriirdhaaturuupH| zukamUta iti zukrasvarUpa evAGgAdaGgAt sambhavati vyjyte| tena nAGgebhyaH zukramutpadyate, kintu zukrarUpatayaiva sthitaM vyjyte| vacanaM hi--"sarvatrAnugataM dehe zukram" iti| harSamateneti harSarUpeNAtmanA udIritazcAdhiSThitazcetyanena, udIraNakAle tathA niHsaraNakAle'pi harSamayAdhiSThAnaM zukrasya garbhAzayaprAptikAraNaM darzayati-yadi zukrapravRttikAle puruSo harSarahitaH syAt, na tadA samyaka zukrapravRttiH tathA vegavighAtAna grbhaashyprvRttirbhvti| vIjarUpo dhAturUjadhAtuH zukra. miti / saMsarga samyaGamUrchanam / ___ sattvaM manaH karaNaM yasya sa sttvkrnnH| AtmA niSkriyatvena kriyAvatA manasA yat kArya karoti, tacca kArya manasA kriyamANamapyacetanena cetanAvata Atmana evocyte| vacanaM For Private and Personal Use Only
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1954 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakrAntizArIram prvrtte| sa hi hetuH kAraNaM nimittamakSaraM kartA mantA bodhayitA boddhA draSTA dhAtA brahmA vizvakarmA vizvarUpaH puruSaH prabhavo'vyayo nityo guNI grahaNaM prAdhAnyamavyaktaM jIvo jJaH prakulazcetanAvAn prabhuzca bhUtAtmA cendriyAtmA cAntarAtmA ceti / sa guNopAdAnakAle'ntarIkSaM pUrvataramanyebhyo guNebhya upAdatte / icchAdveSaprayatnasukhaduHkhabuddhismRtidhRtigrahaNAya vAyunAbhipreyyamANaH pravartate tatrAttevasaMsRSTazukre gamozayaM prvishyaavtisstthte| asya cArtavasaMsRSTazukrapravartanena ca vIjadharmaNaH sUkSmadehasyApi nityAnubandhasya pravRttiruktA bhavati / uktaM hyatulyagotrIye-bhUtAni cakhAri tu karmajAni yAnyAtmalInAni vizanti garbha / sa vIjadharmA hyaparAparANi dehAntarANyAtmani yAti yAti // iti / nanu tadapraduSTArtavasaMsRSTazukre cetanAdhAtuH ko yo guNagrahaNAya pUrva pravarttate ityata Aha-sa hiityaadi| sa cetanAdhAtuhi yasmAt hetuH savvakarmasu hetuhi puurvvrtii| nanu sa niSkriyaH kathaM hetuH syAdityata Aha-kAraNamiti / kArayatIti kAraNaM prayojakaH, svayaM kizcidapi na karoti sattvAdIstu kurvataH preryti| ata eva nimittam / nanvasya hetuH ka ityata Aha-akSaraM na kssrtiitykssrm| anAdastasya hetu stIti bhaavH| ata eva krtaa| nanu sattvAdiH kriyAkArakaH kathaM na kartA ityata aah--mnteti| matimAn mananazIla ityarthaH / nanu mananantu sattvaM karoti kathaM mantA syAdityata Ahabodhayiteti, sttvaadikaaNshcetyitaa| nanu svayaM kiM na budhyate ityata aah-boddheti| nanu tarhi kiM kriyAH kArayati phalaM na bhuGkte ityata aah-drptteti| kriyAdraSTA na tu kriyAkartA kriyAphalabhoktA vA, ata eva dhAtA brahma tyAdiparyAyavAcyaH / prakula iti pragataH kulaM vaMzaM prAptaH sa prakulaH / prabhuH shktimaan| bhUtAtmA bhUtAnAM prANinAmAtmA svapnAvasthastaijasAkhya AtmA, indriyAtmA indriyANAM zrotrAdInAmAtmA svstrkriyaahetuH| antarAtmA suSuptisthAnaH prAzaH / enaM vinA hi na garbhanirmANaM sambhavatIti pUrvamayaM pravattate / hi-"cetanAvAn yatazcAtmA tataH kartA nirucyte|" guNagrahaNAyetyatra 'guNa'zabdena, guNa. guNinorabhedopacArAt guNavanti bhuutaanyucynte| kiMvA guNo'pradhAnam, pradhAnaJcAtmA, tadavyatiriktAni ca bhUtAni gunnaaH| kasmAdAtmA bhUtAni gRhNAtyapradhAnarUpANItyAzaGkAyAmAtmanaH prAdhAnyakhyApakAn paryAyAnAha-sa hiityaadi| na bharatItyakSaram / guNI mUtarUpaguNavAnityarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhrtha adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1955 yathA pralayAtyaye sismRtabhUtAnyakSarabhUtaH sattvopAdAnaM 7 pUrvataramAkAzaM sRjati, tataH krameNa vyaktataraguNAn dhAtUn vAyvAdIMzcaturaH; tathA dehagrahaNe'pi pravarttamAnaH pUrvataramAkAzamevopAdatte, tataH krameNa vyaktataraguNAn dhAtUn vaayvaadiiNshcturH| sarvamapi tu khalvetad guNopAdAnamaNanA kAlena bhavati // 4 // nanvayamArttavasaMsRSTe zukre pUrva pravartamAnaH ki kurute ityata Aha-sa ityaadi| sa hevAdiparyAyavAcyazcetanAdhAtuH sattvakaraNaH pUrvamArttavasaMsRSTazukre praviSTo guNagrahaNAya pravarttamAnaH guNopAdAnakAle sattvaM rajobAhulyena vikurvan rajovahulena tena anyebhyo guNibhyo vAyvAdibhUtebhyaH pUrvataraM pUvvatamamantarIkSaM zabdaguNavadapratIghAtalakSaNaM svasahacaravInadharmasUkSmadehasthAkAzaM niSkriya saMmRjya sarUpameva zabdaguNamapratIghAtalakSaNamAkAzamupAdatte sRjti| atra dRssttaantmaah-ythetyaadi| pralayAtyaye pralayAvasAne bhUnAni prANinaH sisRkSurakSarabhUto brahmA nArAyaNAkhyaH suptotthitaH pratibuddhaH pUrva sattvaM manaH sadasadAtmakaM sRSTvA sattvopAdAnaM tanmanaHprakRtika pUrvataramAkAzaM sRjti| tataH krameNetyAdi spssttm| nanvevamantarIkSAdibhUtopAdAnaM kiyadbhiH kAlairityata Aha-savemapi khityaadi| etadantarIkSAdipazcabhUtarUpeNa zabdAdiguNopAdAnamaNunA paramANukAlena bhavatyAtmana iti // 4 // gRhNAti bhUtAnIti grhnnm| etaiH paryAyairAtmano'bhidheyasyetarapadArthopakAryatvenAzrayatvaM prasiddha dryte| pUrvataraM prathamameva / anyebhyo guNebhya iti vaayvaadibhyH| atra garbhe bhUtagrahaNakrame dRSTAntamAha -ythetyaadi| pralayasya mahApralayasyAtyaye iti sarga ityrthH| sisRkSuriti srssttumicchuH| bhUtAni aakaashaadiini| sattvopAdAna iti mnHkrnnH| mahApralaye hi vikArasya prakRtau layAt prakRtipuruSAveva paramavyaktarUpo tisstthtH| tatazca sargArambhe prakRtermahadAdiH prapaJca utpadyate krameNa / tatra prathamamAkAzamutpadyate, tato vAravAdIni vyaktAnIti sAMkhyasiddhAntaH / AkAzasya janyatvaM sAMkhyamatenaiva jnyeym| dehagrahaNe'pIti garbhasvarUpagrahaNe'pIti / upAdasa iti zukrazoNitagatamAkAzamAkAzamayatayA sviikroti| vyaktataraguNAniti AkAzamekaguNamapekSya zabdasparzaguNo vAyurvyaktataraH, tamapekSya zabdasparzarUpaguNaM tejovyktnrmityaadi| ayaJca bhUta * sattvopAdAna iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1956 crk-sNhitaa| (mahatIgarbhAvakrAntizArIram sa tu sarvaguNavAn garbhatvamApannaH prathame mAsi saMmUrcchitaH gaGgAdharaH-evaM sarvaguNavAn garbhavamApannaH san vakSyamANakrameNAnamaya eSa sthUlazcaturviMzatidhAtukaH puruSo bhvti| uktaJcaivaM taittirIyopaniSadi brahmAnandavallyAm-tasmAdvA etasmAdAtmana AkAzaH-sambhUtaH, AkAzAdvAyuH, vAyoragniH, agna rApaH, ayaH pRthivI, pRthivyA oSadhayaH, oSadhIbhyo'nnam, annAd retaH, retasaH puruSaH, sa evAtra yaH purusso'nnrsmyH| tasyedameva ziro'yaM dakSiNaH pakSo'yamuttaraH pakSo'yam AtmA idaM puccha pratiSThA / tadapyeSa zloko bhvti| annAdvai prajA jAyante, yAH kAzca pRthivIM shritaaH| athAnnena jIvanti athainadapi yntaadH| annaM hi bhUtAnAM jyeSThaM, tasmAt savvau padhamucyate / sarvaM vai te annamApnuvanti, ye'nna brhmopaaste| annAda bhUtAni jAyante jAtAnyannena vrddhnte| adyate'tti ca bhUtAni tasmAdannaM tducyte| tasmAdvA etasmAdannarasamayAdanyo'ntarAtmA prANamayastenaiSa puurnnH| sa vA eSa puruSavidha ev| tasya purussvidhtaam| anvayaM purussvidhH| tasya prANa eva ziro vyAno dakSiNaH pakSaH apAna uttaraH pakSa AkAza aatmaa| pRthivI pucchaM prtisstthaa| tadapyeSa zloko bhavati / prANaM devA anuprANanti manuSyAH pazavazca ye| prANo hi bhUtAnAmAyustasmAt saayussmucyte| savvameva ta Ayuyenti ye prANaM brahmopAsate / prANo hi bhUtAnAmAyustasmAt srvaayussmucyte| tasyaiSa eva zArIra AtmA yaH pUrvasya / tasmAdvA etasmAt prANamayAdanyo'ntara AtmA mnomyH| tenaiSa puurnnH| sa vA eSa puruSavidha eva / tasya puruSavidhatAmanvayaM purussvidhH| tasya yajureva zira RgdakSiNaH pakSaH sAmottaraH pakSa Adeza AtmA athavA GgirasaH pucchaM prtisstthaa| tadapyeSa zloko bhavati / yato vAco nivartante aprApya manasA sh| AnandaM brahmaNo vidvAn na vibheti kutazcana // tasyaiSa eva zArIra AtmA yaH pUrvasya / tasmAdvA etasmAnmanomayAdanyo'ntara AtmA vijnyaanmyH| tenaiSa puurnnH| sa vA eSa puruSavidha ev| tasya puruSavidhatAmanvayaM purussvidhH| tasya zraddhaiva zira RtaM dakSiNaH pakSaH satyamuttaraH pakSo yoga AtmA mahaH pucchaM prtisstthaa| tadapyeSa zloko bhvti| vijJAnaM yakSa tanute karmANi tanute'pi c| vijJAnaM devAH sarve brhmjyesstthmupaaste| vijJAnaM grahaNakrama Agamasiddha eva, nAtra yuktistathAvidhA hRdayaGgamAsti / etacca mUtagrahaNaM laghunaiva kAlena bhavatIti darzayannAha-sarvamityAdi // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH zArIrasthAnam / 1657 brahma cedveda tasmAcenna prmaadyti| zarIre pApmano hilA sarvAn kAmAn smshnute| tasyaiSa eva zArIra AtmA yaH puuccesy| tasmAdvA etasmAdvijJAnamayAdanyo'ntara aatmaanndmyH| tenaiSa puurnnH| sa vA eSa puruSavidha ev| tasya puruSavidhatAmanvayaM purussvidhH| tasya priyameva ziro modo dakSiNaH pakSaH pramoda uttaraH pakSa Ananda AtmA brahma pucchaM prtisstthaa| tadapyeSa zloko bhvti| asanneva bhavati asad brahmeti veda cet| asti brahmeti cedveda santamenaM tato viduH| tasyaiSa eva zArIra AtmA yaH pUjvesya iti| Ananda AtmA brahma pucchaM pratiSThetyanena khyApitaM hiraNmayaH puruSaH etasmAt pazcamAt koSAt paraH SaSThaH koSa iti| tathA ca / tasmAdvA etasmAdAnandamayAdanyo'ntara AtmA hirnnmyH| tenaiSa puurnnH| sa vA eSa puruSavidha ev| tasya puruSavidhatAmanvayaM purussvidhH| tasyAnnameva zira Apo dakSiNaH pakSasteja uttaraH pakSa sadabrahmagAyatrI shktiraatmaa| asabrahmazaktiH pucchaM prtisstthaa| tadapyeSa zloko bhvti| hiraNmaye pare koSe virajaM brahma niSkalam / tacchubhra jyotiSAM jyotistad yadAtmavido viduH|| asadvA idamagra AsIt tato vai sdjaayt| tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt taM sukRtmucyte|| tasyaiSa eva zArIra AtmA yaH pUrvasyeti / yatat sukRtaM raso vai sH| rasaM havAyaM lbdhvaanndiibhvti| ko ravAnyAt kaH pANyAd yadeSa AkAza Anando na syaat| eSa revaanndytiiti| iti taddhetukhavyapadezAddhiraNmayaH puruSo'pyAnandaH sabrahma pucchaM prtisstthaa| sa Anando brahmeti vyajAnAdityuktamata aanndmykhmiti| samAdhau suSuptau caiSa yamAnandayati sa AnandatItyAnanda AtmAnandamayasyAtmA'bhihita iti / atha tasmAdvA etasmAdAtmana AkAzaH sambhUta AkAzAdvAyuSyoragnirane Apo'nyaH pRthivI, pRthivyA oSadhayaH, ityetaM vedaM smRtA mnuruvaac| tasya so'hanizasyAnte prasuptaH pratibudhyate / pratibuddhazca sRjati manaH sadasadAtmakam / manaH sRSTiM vikurute codyamAnaM simukssyaa| AkAzaM jAyate tasmAt tasya zabdaM guNaM viduH|| AkAzAt tu vikurvANAt sarvagandhavahaH shuciH| balavAn jAyate vAyuH sa vai sparzaguNo mtH|| vAyorapi vikurvANAdvirociSNu tamonudam / jyotirutpadyate bhAsvat tadrUpaguNamucyate // jyotiSazca vikurvANAdApo rasaguNAH smRtaaH| adbhyo gandhaguNA bhUmirityeSA sRssttiraaditH|| iti dvitIyAdikalpe yadvA avyaktaM nAmAtmA sa evaiSa Adityo nArAyaNo For Private and Personal Use Only
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1958 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizArIram sarvadhAtukaluSIkRtaH (r) khoTabhUto bhavatyavyaktavigrahaH sadasadnAma brahmAtmA etasmAnmano vikriyamANamAkAzaM sasajjati dvitIyAdikalpe pRthivyaptejovAyvAkAzamano'hakAramahAnta ityaSTau prakRtaya AtmA navamI prakRtiriti bhagavadgItAyAmuktam-bhUmirApo'nilo vahniH khaM mano buddhireva c| ahaGkAra itIyaM me bhinnA prakRtiraSTadhA // apareyaM mahAvAho jIvabhUtA snaatnii| mUlaprakRtiruddiSTA yayedaM dhAryate jagat // iti / etccoktm| mAtRjazcAyaM garbha ityAdinA, mAtrAdijAni paJcabhUtAni mano'hakAro mahAnAtmA ceti nava prkRtyH| sthUlapuruSasya caturviMzatikasya dazendriyANyAzva paJceti paJcadazAtmazabdena saMgRhItAnIti caturviMzatiH prakRtayastatra vikRtibhUtAH Sor3aza prakRtayaH prakRtibhUtA aSTau prakRtaya iti| itthaM garmakhamApannaH prathame mAsi sammUcchitaH syAt / suzrute ca-"saumyaM zukramAttevamAgneyamitareSAmapyatra bhUtAnAM sAnnidhyamastyaNunA vizeSeNa parasparopakArAt parasparAnugrahAt prspraanuprveshaacc| tatra strIpuMsayoH saMyoge tejaH zarIrAdvAyurudIrayati tatastejo'nilasannipAtAcchu kraM cyuta yonimabhipratipadyate saMmRjyate cAttavena tato'gnISomasaMyogAt saMsRjyamAno garbho garbhAzayamanupratipadyate / kSetrajJo vedayitA spaSTA ghrAtA draSTA zrotA rasayitA puruSaH sraSTA gantA sAkSI dhAtA vaktA yo'sAvityevamAdibhiH paryAyavAcakairnAmabhirabhidhIyate daivasaMyogAdakSayo'vyayo'cintyo bhUtAtmanA sahAnvakSaM sattvarajastamobhirdevAsurairaparaizca bhAvairvAyunAbhipreryamANo garbhAzayamanupravizyAvatiSThate / tatra zukrabAhulyAt pumAnAtavabAhulyAt strI saamyaadubhyornpuskmiti| Rtustu dvAdazarAtraM bhavati dRSTArtavaH / adRSTArtavApyastItyeke" ityArabhya "tatra prathame mAsi kalalaM jaayte| dvitIye zItoSNAnirabhiprapacyamAnAnAM mahAbhUtAnAM saGghAto ghanaH snyjaayte| yadi piNDaH pumAn, strI cet pezI, napusakaJcedavaM damiti // " tathA cAtra prathame mAsi prathamataH zukrazoNitayoH samyaGmelanaM tataH srvdhaatuklussiikRtH| sarveSAM zukragANAM zoNitagAnAmAtmagAnAzca rasagAnAJca dhAtUnAM vAyavAdInAM bhUtAnAmakaluSabhAvaH kaluSabhAvaH kriyate sma ityAvilIkRto bhvti| tato'nantarantu khoTabhUtaH styAnarUpaH zleSmavada bhvti| tadA bavyaktavigrahaH piNDayAdyAkArAvyaktisamasadabhUtAjAvayavaH sat cakrapANiH-sarvadhAtukalanIkRta iti avyaktasarcadhAtutayA klniikRtH| 'dhAtu'zabdena ca bhuutaanyucynte| kiMvA rsaadidhaatuviijaani| khoTaH shlessmaa| tena khoTabhUta iti zleSmabhUta * sarvadhAtukalanIkRtaH iti cakrarataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1656 4rtha adhyAyaH] shaariirsthaanm| bhuutaanggaavyvH| dvitIye mAsi ghanaH sampayate piNDaH pezyarbuda vaa| tatra ghanaH puruSaH, strI pezI, arbudaM npuNskm| tRtIye mAsi saveMndriyANi sarvAGgAvayavAzca yogapadenAbhinivartante / tatrAsya kecidaGgAvayavA mAtRjAdInavayavAn vibhajya pUrvamuktA yathAvat / mahAbhUtavikArapravibhAgena vidAnImasya tAMzcaivAGgAvayavAn kAMzcit, paryAyAntareNAparAMzcAnuvyAkhyAsyAmaH // 5 // mUkSmadehasthAnAvayavaH asatsthUladehabhAvAgAvayavaH etadubhayabhUtAGgAvayavarUpaH ityevaM kalalaM prathame mAsi pUrNe sati bhvti| tato dvitIye mAsi sa garbhakhamApanno ghanaH kaThinaH syAt / sa ca trividhaH piNDaH pezI vApyavvu daM vaa| tatra ghanaH piNDo granthAAkArazcet puruSo bhvti| pezI cet strI bhvti| arbudaM varttalAkArazcennapuMsakamiti / atha tRtIye mAsi ityaadi| abhinivartante iti tRtIyamAsasya pUrvArddha hastapAdazirasAM paJca piNDakA abhinivvatante'GgapratyaGgavibhAgazca sUkSmo bhvti| zeSA? tu saGgeindriyANi sarvAGgAvayavAzca vyaktArambhA bhvntiityrthH| caturthamAsasya pUrvArddha pravyaktatararUpeNa bhavanti ityabhiprAyabhedena tRtIye mAsi sarbendriyANi saGgiAvayavAzca yogapadevanAbhinivvartante iti svayamasmiMstantre likhitavAn / suzrutastu "tRtIye hastapAda zirasAM pazca piNDakA nivvattente'GgapratyaGgavibhAgazca sUkSmo bhavatIti / caturtha sAGgapratyaGgavibhAgaH pravyaktataro bhvti| garbhahRdayapravyaktabhAvAt cetanAdhAturabhivyakto bhvti| kasmAt tatsthAnavAt / tasmAda garbhazcaturthe mAsyabhiprAyamindriyArtheSu karoti / dvihRdayAzca nArI dvaihRdayinImAcakSate" iti likhitvaan| ttraasyetyaadi| tatra sambandriyasaGgiAvayaveSu madhye'sya garbhasya kecit khagAdaya evAgAvayavAH pUrva khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIre, idAnInvasya garbhasya mahAbhUtavikArapravibhAgena ityrthH| avyaktavigraha ityasya vivaraNam-sadasadabhUtAGgAvayava iti vidyamAnAvidyamAnAGgAvayava ityarthaH / aGgAnAJca vIjarUpatayA sthitatve sacvam, avyaktabhAvAccAsattvam / kiJca sadasadabhUtAGgAvayavo ghanaH sampadyate iti yojanA / ghanaH kaThinaH / piNDo granthyAkAraH / pezI dIrghamAMsapezyAkArA / arbudaM vartulonnatam / aGgAni ziraHprabhRtIni tdvyvaashcetynggaavyvaaH| yaugapadevanetivacanena "kumArasya ziraH pUrvamabhinirvartate" ityAdivakSyamANAnyekaikIyamatAni nissedhyti| yogapadevana hi sarvAGga For Private and Personal Use Only
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1660 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakrAntizArIram mAtRjAdayo'pyasya mahAbhUtavikArAH, tatrAsyAkAzAtmakaM zabdaH zrotraM lAghavaM saukSmyaM vivekazca / vAyvAtmakaM sparzaH sparzanaM raukSyaM praraNaM dhAtuvyUhanaM ceSTAzca shaariiryH| anAtmakaM rUpaM darzanaM prakAzaH pktirobhaayshc| avAtmakaM raso tAMzcaivAjhAvayavAn lagAdIn paryAyAntareNa nAmAntareNAparAMzcAGgAvayavAnanuvyAkhyAsyAmaH // 5 // ___ gaGgAdharaH-tat kimityaah-maatRjaadyo'piityaadi| mAtRjAsvagAdayo ye'GgAvayavAH khuDDIkAyAmuktAstatra vagAdiSu ye zabdalAghavasaukSmyazuSirAdayastat sav zoNitikAkAzAtmakam / evaM pitRjAzca ye'GgAvayavAH kezazmazrunakhAdaya uktAsteSu ca ye zabdalAghavasaukSmAvivekAstat sarvaM pituH zukragAkAzAtmakam / evamAtmajAzca ye'GgAvayavA indriyAdaya uktAsteSu madhye zrotrendriyaM svaravizeSazcAtmajAkAzAtmakam / vAyvAtmakamityAdi / catvAri bagindriyAdIni vAyavAdyAtmakAnIndriyANi tatra sparzane sparzazcakSuSi rUpaH, rasane raso, ghrANe gandhazca vaayvaadyaatmkaaH| paJca kambhendriyANi cAtmajapaJcabhUtAtmakAni teSu lAghavAdIni ca sAtmyajAzca ye khArogyAdayasteSu madhye indriyaprasAdastu ya uktastatra zrotrendriyaprasAdaH saatmyrsgaakaashaatmkH| tathA rasajA ye zarIrAbhinittyabhiTaddhI ukta, tayoH zabdalAghavasaukSamyazuSirAbhinityabhivRddhI, etaddvayaM rasagatAkAzAtmakam / evaM sattvajA ye bhaktyAdayasteSu yathAsambhavaM zabdAdigAmbhIryAdikaM sattvakAryamiti kecit| evaM vaayvaatmkmiti| khagAdimAtRjAgAvayaveSu sparzarokSyadhAtuvyUhanaceSTA ityetat sarca mAtRzoNitIyavAyvAtmakam / pitRjakezAdiSu ca tat sarca pituH shukrgtvaayvaasmkm| AtmajendriyAdiSu cAtmagatavAyvAtmakaM sparzanamindriyaM prANApAnaceSTAparaNaM raukSyAkRtirityetat sarvam / sparzanendriyaprasAdastu saatmyiiyvaayvaatmkm| zArIrAbhiniTa ttistadabhiTaddhizca tayoH spazeraukSya dhAtuvyUhanazarIraceSTAzca sarva rsjvaayvaatmkm| anaatmkmityaadi| mAtRjalagAdiSu rUpaM prakAza auSaNyazca mAtRzoNitikAnAtmakam / nivRttiriti siddhAntaH / keciditi na srve| tatra mAtRjAdyaGgakathanena zabdAdayo ya iha mUtavikAratvena vakSyante, te na sarvaM proktAH, kiJca kecideva svgaadyH| paryAyAntareNetivacanAt ye mAtRjAdayaH * virekaraceti cakaH / For Private and Personal Use Only
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH zArIrasthAnam / 1961 rasanaM zaityaM mArdavaH snehaH kldshc| pRthivyAtmakaM gandho ghrANaM gauravaM sthaiyyaM muurtishc| evamayaM lokasammitaH puruSaH / yAvanto hi loke bhAvavizeSAstAvantaH puruSe, yAvantaH puruSe tAvanto loke iti budhAratvevaM draSTumicchanti // 6 // pitRjakezAdiSu ca pituH zukragatAmayAtmakaM tat trym| AtjendriyAdiSu darzanaM cakSurindriyaM tadgatarUpaM paktiH varNavizeSa AtmagatAnAtmakam / cakSurindriyaprasAdaH varNoM vIjasampaca saatmyiiyaagneym| zArIrarUpaM rUpAbhiddhizca prkaashshvaussnnaashcaahaarjrsgaanyaatmkm| atha mAtRjakhagAdiSu rasaH zaityaM mAIvaH snehaH kledazceti sarva mAtRzoNitagatAvAtmakam / evaM pitRjakezAdiSu ca tat sarvam / AtmajendriyAdiSu ca rasanamindriyaM rasanagatarasaH AkRtiH snehamAIvau cAtmagatAvAtmakam / sAtmyagatAvAtmakantu rsnprsaadH| rasagatAvAtmakantu shriiraabhinitybhiproH| zarIrarasazaityamAI vasnehakledA iti sarvam / atha mAtRjakhagAdiSu gandhagauravasthaiyyamUrtaya ityetat sarca mAtRzoNitIyapRthivyAtmakam / tathA pitRjakezAdiSu tatsarva shukrgtpRthivyaatmkm| AtmajendriyAdiSu ghrANamindriyaM tadgatagandhagauravasthaiyya'mUttayazcetyetat sarvamAtmagatapRthivyAtmakam / ghrANendriyaprasAdastu saatmygtpRthivyaatmkH| zarIragatagandhagauravasthairyamUrtayazcetyetat savvaM rsgtpRthivyaatmkmiti| evaM zeSAH pAzcabhautikakAryaguNA bodhyaaH| asya garbhasyAtmapazcabhUtAtmakatvenAGgAvayavAnuktvA zeSArthopa'svaca lohitaJca" ityAdinoktAH, ta iha na sAkSAd vaktavyAH, kintu ye tvaggatA mUrtisnehamAIvAdayaH, te mUtajanyatvenocyamAnAstvaco'bhidhAyakA bhvnti| evaM zoNitagatamUtavikArakathanena zoNitakathanaM jJeyam / tvagAdayo mUtavikArA vakSyamANA iti vikArasamudAyarUyA eva / aGgAnAJca mAtRjarUpega yadabhidhAnam, tat mAtradhInatvapratItyartham / punazceha mUtajanyatvenAbhidhAnamaGgAnAM kSaye vA vRddhau vA satyAM tatkAraNabhUtopayogapratiSedhAbhyAM vRddhikSayajananAnAnArtham / yadaGgaM yadabhUtaprabhavam, tadanaM tadabhUtapradhAnena dravyeNa varddhate, kSIyate ca tdvipriiten| lAghavaM yadyapi vAyo paThanti,-"rukSaH zIto laghuzcaiva" ityAdinA, tathApi AkAzAlAghavaM pradhAnaM zeyam, tena ihAkAzavikAre ptthnti| AkAzaM hi atyrthsuukssmtvaacaatilghu| vireko vicchedH| dhAtuvyUhanaM dhAturacanA dhaatuvrddhnnyc| dRzyate'neneti darzanaM ckssurindriym| mUrtiH kAThinyam / / etadabhUtavikAramayatvaM zarIrasya lokamayasya ceti yajajJAnam, tanmokSasyAti paramAbhISTasya 246 For Private and Personal Use Only
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Strike Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1962 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakrAntizArIram evamasyendriyANyaGgAvayavAzca yogapadonAbhinivartante anyatra tebhyo bhAvabhyo ye'sya jAtasyottarakAlaM jaaynte| tad yathA-dantA vyaJjanAni vyaktIbhAvastathA yuktAni cAparANyeSA prakRtiH, vikRtiH punrto'nythaa| santi khalvasmin garbha kecicca nityA bhAvAH, santi cAnityAH kecit / tasya ye saMhArArtha jgtsmmittvmaah-evmityaadi| etacca prapaJcena vyAkhyAsyate khayameva // 6 // gnggaadhrH-upsNhrti-evmsyendriyaanniityaadi| anyatra vinetyarthaH / ye dantAdayo vkssymaannaaH| dantAH ; vyaJjanAni stnaadhHkuntlshmshrkksslomaakRtivishessaashc| vyaktIbhAvo buddhaprAdInAM rUpAdInAM vAkyAdInAM zukrAdInAM lomaadiinaamityevmaadiinaam| tathA yuktAni cAparANi gmndhaavnaadiini| eSA prkRtirvaikaarikii| nanu jAtadanto'pi jAyate ityata aahvikRtirityaadi| athAsmiMstRtIyamAsazeSA? pravyaktonmukhe tUpasthe zukrAdhikA pumAn raktAdhikye strI dvayoH sAmye tu napuMsakamiti yaduktaM tat kiM kAraNaM bhavatIti lokasAmyaM drshynnaah-evmymityaadi| evamayamiti paJcabhUtavikAramaya. svena lokasammita iti loktulyH| iha ca bhUtavikAramayatvaJca yaccharIrasthoktam, tena bhUtavikAramayatvamadhikRtya sAdRzyamuktam / loka gurupayoH sAmyamAdhyAtmikam, lokapuruSayoH sAmyaM puruSavicaye vaktavyam, tadihAnuktamapi "yAvanto hi" ityavizeSaNAbhidhAnena sUcitaM jJeyam / tena yAvanto bhAvavizeSA AdhyAtmikA vA antarAtmasattvAhaGkArAdayo bhautikA vA mUtrakledAdayaH, te puruSagatA lokenApi saMmAnA iti jJeyam / etacca lokapurupayoH sAmyaM purupavicaye vaktavyaM bhvissyti| etacca lokapuruSayoH sAmAnyakathanaM mumukSUNAmevopayuktamiti darzayannAha-budhAstvevamityAdi / budhAH samyagajJAnavanto mokSayuktA iti yaavt| lokapuruSa. sAmAnyakathanazca mokSArthameveti puruSavicaye svayameva vakSyati // 5 / 6 // cakrapANiH-prakRtiM tRtIyamAsabhavAmindriyAdyaGgAbhinirvRttimupasaMharati-evamasyetyAdi / yugapadeva yaugapadyamityabhidhAnam indriyairapi sarvAGgAbhinindhutteH smkaaltopdrshnaarthm| kiM dantAdayo'pi tRtIyamAse bhvntiityaashngkyaah-anytretyaadi| vyaJjanAni zmazrustanAdIni / vyaktIbhAvaH shukrrjsoraavirbhaavH| tathA yuktAnIti jAtottarakAlatvena sthuulmaaNsaadiini| eSA prakRtiriti indriyANyaGgAni ca yugapad bhavanti, dantAdayazca jAtasyApi cireNa bhavantItyevaMrUpo manuSyasvabhAva ityrthH| anyatheti kadAcit sadanta eva jAyate ityAdikA vikRtirmanuSyasya / karasAda dantAdayo garbhAdijAyamAnatvena nityatvena nocyanta ityaah-sntiityaadi| 'khala'zabdo For Private and Personal Use Only
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 'rtha adhyAyaH] shaariirsthaanm| 1963 evAgAvayavAH santiSThante, ta eva strIliGga puruSaliGga napuMsakaliGgaM vA bibhrati // 7 // tataH strIpuruSayoyeM vaizeSikA bhAvAH pradhAnasaMzrayA guNasaMzrayAzca, teSAM yato bhUyastvaM tto'nytrbhaavH| tad yathAniyamata eva kiM vyabhicArato vetyata aah-sntiityaadi| nityAste ye sUkSmazarIrasthA evAgAvayavAH santiSThante, anityA Ajanma maraNAntaM punaHpunarAgamApAyinaH purISAdayaH kezAdayazca / ya evAgAvayavAH santiSThante saMsthAvantasta evAgAvayavAH strIliGgAdikaM vibhrati, na bsNsthaanvntH||7|| gaGgAdharaH-tata ityaadi| tatastasmAddhetoH strIpuruSayomathunakAle ye vaizeSikA bhAvAH pradhAnasaMzrayAH puruSAzritAH putrakarAH strIsaMzritAH kanyAkarAH guNasaMzrayAH strIgatAH putrakarAH puruSasaMzrayAH kanyAkarA ye bhAvavizeSAsteSAM bhAvAnAM madhye yato yadIyabhAvavizeSANAM bhUyastvaM tato bhUyasA nirbhAvavizeSayoranyatarabhAvaH strIpuruSakara iti zepaH / nanu te ke vaizeSikA bhAvA ityata Aha-tada ythetyaadi| hetau| nityA iti yAvaccharIrabhAviNaH krcrnnaadyH| anityAzca na yAvaccharIrabhAviNI dntaadyH| etena anityasvabhAvAd dantAdInAM garbhAdijAyamAnatvAnna nityatvam / vikRtiriti anityatvayuktamityarthaH / atha nityAnityeSu madhye ke strayAdiliGga bibhratItyAha-tasyetyAdi / santiSThanta iti yAvaccharIraM tiSThanti nityAH santIti yaavt| etena ya eva nityA upasthAdayaH, ta eva strIliGgatAM puliGgatAM vA bibhrti| tatropastharUpo nityo bhAvaH strIliGga zephazca, upasthaliGgAkArarahitaJca randhramAnaM napusakaliGgaM bhvti| kiMvA striyA yaliGga stanAdi, puruSasya vA zmazruprabhRti, napuMsakasya vA stIpusasamAnAkAratvaM jAtottarakAlabhAvi, tadapi ya eva nityA bhAvA uraHkapolaprabhRtayaH, ta eva kAlavazAda bibhratIti vaakyaarthH| ura eva hi stanArambhakavIjayuktaM striyA uttarakAlaM stanavad bhavati / evaM kapola eva zmazruvIjayuktaH zmazruvAn bhvti| na tadyuktam / yataH stanazmazruprabhRtInAM vIjaM cedasti zarIre, tat kiM garbhAt prabhRti stanAdi na jAyata iti cet ? na, yato vIjamahimAyam, ya uttarakAla eva kAryaM karoti / athavA na patitamapi dhAnyAdi vIjaM prastare vAGkaraM jnyti| na ca svbhaavmupaalmbhmrhti| yadaivAGgA. vayavAH santi, tadaiva strAdiliGgaM bibhratItyAdipAThapakSe tu vyakta evaarthH| atha kumAre zukrAdau kAraNe strayAdivizeSo bhavatItyAha-vaizeSikA iti / vaizeSikA viziSTAH parasparavyAvRttA iti yAvat / pradhAnasaMzrayA iti aatmsNshryaaH| guNasaMzrayA iti zukrazoNitagatabhUtasaMzrayAH / guNazabdena hi muutaanyucynte| 'yataH' iti saptamyAM tsil| tena yasmin vaizeSikabhAve bhUyastvaM For Private and Personal Use Only
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1664 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakrAntizArIram klavyaM bhIrutvamavaizAradya moho'vasthAnamadhogurutvamasaMhananaM zaithilyaM mArdavaM garbhAzayavIjabhAgastathA yuktAni cAparANi strIkarANi, ato viparItAni puruSakarANi, ubhayabhAgAvayavAni npuNskkraanni| yasya yatkAlamevendriyANi santiSThante tatklaivyaM striyAH puruSasya vA maithune dRSyavAbhAvaH, bhIrukhazca / avaizAradya maithunavidyAvirahaH / moho mugdhtaa| avasthAnaM vizrAmo rtaabhyntre| adhogurukhmdhHkaayaavsaadpuurvksrtm| asaMhananaM shriirdRddh'laabhaavH| shaithilymupsthshithiltaa|maaiivN mRdubhaavH| garbhAzayavIjayorbhAgo garbhAzayasya bhAgo vAmabhAgaH, vIjasya bhAgaH zoNitAdhikyam / tathA yuktAni cAparANIti strIpuruSayoH striicessttitaakaaraadiini| ato viparItAni aklavyamabhIrutvaM vazAradyamamoho'navasthAnamadholaghuvaM saMhatIbhAvaH zaithilyAbhAvastItvaM garbhAzayasya dakSiNabhAgaH zukrAdhikyaM strIpuMsayoH puzceSTitAkArAdIni c| ubhayabhAgAvayavAni kasyacit klaivyaM kasyacidaktavyaM kasyacidbhIruvaM kasyacidabhIruvaM kasyacidavaizAradya kasyacidvaizAradya kasyacinmohaH kasyacidamohaH kasyacidavasthAnaM kasyacidanavasthAnaM kasyacicchaithilyaM kasyacidazaithilyaM kasyacinmAIvaM kasyacidamAIvaM garbhAzayasya madhyamabhAgaH vIjayoH zukrazoNitayoH samabhAga iti / tathA puruSasya strIceSTitAkAraH striyAH puzceSTitAkAra ityevmaadiini| yasya ytkaalmityaadi| tRtIyamAsazeSArddha mArabhya caturthamAsasya pUrvAddhaM yAvat yatkAlameva yasya garbhasyendriyANi zrotrAdIni buddhIndriyANi daivavazAda bhavati, tato bhAvAdanyatarasya strIrUpasya purUpasya vA garbhasya utpattirbhavati / yadi strIkarA bhAvA klavyAdayo mUyAMso bhavanti, tadA strI jAyate, viparyaye pumaanityrthH| avaizAradaMgha mohaH / zaithilyamanivir3asaMyogatA, yathA-dazaNatantuviralavApitapaTasya zaithilyam mAhevantu nivir3asaMyogasyApi sahajAvayavamAIvam, yathA-paTTasUtre nirantaravApitapaTasya mRdutvam / klavyAdyanavasthAnaparyantaM pradhAnasaMzrayam, zeSaM guNasaMzrayam / tathA yuktAnItyanena, yonivIjabhAgAdIni grAhayati / etena adhogurutvAdayo raktAdhika eva bhavantIti jJeyam / tena "raktena kanyAmadhikena" iti yaduktam, tadanena samaM na viruddhaM bhavati / viparItAnyaklainyAdInItyarthaH / ubhayabhAgAvayavA iti strIpuruSakArakA avyvaaH| napuMsakakaraNIti napuMsakanirdezo'nyakta. guNAbhiprAyeNa ; tena prathamaM napusakakarANIti avyaktaguNasandehAbhiprAyeNa prayuktam, tataH kAni tAnItyapekSayA vizeSaparigrahAbhayabhAgAvayavA iti puliGgena nirdezo jJeyaH / satiSThanta iti For Private and Personal Use Only
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1665 kAlamevAsya cetasi vedanAnibandhaM praapnoti| tasmAt tadA prabhRti garbhaH spandate prArthayate ca janmAntarAnubhUtamiha yat kiJcit tad dvahRdayyamAcakSate vRddhaaH| ___ mAtRjaJcAsya hRdayaM mAtRhRdayenAbhisambaddhaM rasahAriNIbhiH* sNvaahiniibhiH| tasmAt tayostAbhirbhaktiH smpdyte| taccaiva kAraNamavekSamANA na hRdayavimAnita garbhamicchanti karttam / vimAnane hyAya vinAzo dRzyate garbhasya vikRtirvA / pAyvAdIni ca karmendriyANi santiSThante saMsthAvanti bhavanti, tatkAlamevAsya garbhasya zAnakriyayorvahiH pravyaktakhAccetasi manasi vedanAnibandhaM sukhaduHkhanibandhaM jJAnaM karma ca bhAvaM paamoti| eSa garbha iti shessH| tasmAt indriyasaMsthAnena vedanAnivandhaprAptitastadA tatkAlAt prabhRti sukhAya spandate duHkhApanodanAya prArthayate ca sukhArtha duHkhApanodanAya, janmAntarAnubhUtamiha kiJcinna tu sarca miti| taM garbha dvaihRdayyaM dve hRdaye sambaddhe asya tat tathA mAtRhRdayena gabhahRdayasya sambandhAt / nanu kasmAda daihRdayyamAcakSate vRddhA ityata Aha-mAtRjaJcetyAdi / asya garbhasya yasmAnmAtRjaM hRdayaM tasmAnmAtRhRdayenAbhisambaddham / tanmAtarasahAriNIbhirmAturAhArajarasavAhinIbhiH saMvAhinIbhirdhamanIbhiH, tAbhistayormAtagarbhayobhaktirbhajanaM smpdyte| taccaiva mAturAhArajarasavAhinIbhirdhamanIbhirmAtagabhayorbhaktimeva kAraNamavekSamANAH pazyanto bhiSajo dvaihRdayyavimAnitaM abhinirvarttante / vedanA sukhaduHkhopalabdhiH ; nibandhaM prApnotItIndriyodayAdeSa samakAlameva sukhaduHkhajJo bhavatIti vAkyArthaH / tasmAditi sukhaduHkhasambandhAt / sukhotpAdanArthaM duHkhaparihArArthaJca spandate calati, tathA prArthayate ca sukhahetUna janmAntarAnubhUtAnityarthaH ; tadgarbhahRdayaprArthanAyuktaM mAtRhRdayaM daihRdayam ; vRddhA iti jJAnavRddhA AcakSate ; dvihRdayasya bhAvo dvai hRdayam-mAtRhRdayaM garbhahRdayena samaM hRdayadvayaM bhavati / nanu garbhahRdayena samaM hRdayadvayaM bhavati; kathaM garbhahRdayaM sambaddhaM bhavatItyAhamAtRjamiti / mAtRkAraNakArttavajam ; rasavAhinIbhiriti garbhapoSaNArthAbhiH mAtRhRdayagarbhanAr3IpratibaddhAbhI rasavAhinIbhiH ; etena yadu garbhaH prArthayate, tatprArthanayA rasavAhinIbhiH hRdayamAgatayA mAtApi tAvat prArthanAvatI bhavati ; evaM mAtRprArthanayApi garbha prArthanAvAn bhavati / tayoriti mAtRgarbhayoH ; bhaktiricchA ; tAbhiriti rasavAhinIbhiH ; sampadyata iti mAtRhRdayAda garbhahRdayamityarthaH / * rasavAhinIbhiriti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1966 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakrAntizArIram samAnayogakSemA hi tadA bhavati kecidartheSu maataa| tasmAt priyahitAbhyAM garbhiNI vizeSeNopacaranti kushlaaH| tasyA hRdayyasya ca vijJAnArthaM liGgAni samAsenopadekSyAmaH // 8 // dvaihRdayyapratikUlAhAravihArAcaritaM garbha kattaM necchnti| kasmAt ?-vimAnane hiityaadi| hi yasmAdvimAnane dvihRdayagarbhAbhilaSitAnAcaraNe'sya garbhasya vinAzo vikRtirvA dRshyte| tasmAt tadA dvahRdayyakAle mAtA dve hRdayinI garbhiNI garbheNa saha samAnayogakSemA kepucidartheSu garbhAnupaghAtakareSu bhAveSu garbhAbhilaSitAnukUlasvAnukUlAhAravihArAdiyogena kSemA maGgalA bhvti| tasmAt priyahitAbhyAM garbhAbhilASeNa tadabhilaSitena hitena ca garbhavatI kuzalA vaidyA upacaranti / suzrute'pyuktam -- caturthe sarvAGgapratyaGgavibhAgaH pravyaktataro bhvti| garbhahRdayapravyaktabhAvAt cetanAdhAturabhivyakto bhvti| kasmAt ? tatsthAnakhAt / tasmAdgarbhazcaturthe mAsyabhiprAyamindriyArtheSu karoti / dvihRdayAzca nArI dvhRdyiniimaacksste| dvai hRdayyavimAnanAt kUbja kuNiM khajaM jaI bAmanaM vikRtAkSamanakSaM vA nArI sutaM jnyti| tasmAt sA yad yadicchet tat tasyai dApayet / labdhadohadA hi vIryavantaM cirAyuSazca putraM jnyti| bhavanti caatr| indriyANAMstu yAn yAna sA bhoktumicchati grbhinnii| garbhAvAdhabhayAt tAMstAna bhiSagAhRtya daapyet||saa prAptadohadA putraM janayeta guNAnvitam / alabdhadohadA garbha labhetAtmani vA bhym| yeSu yeSvindriyArtheSa dvaihRde vai vimaannaa| prajAyeta sutasyArtistasmiMstasmiMstathendriye // rAjasandazane yasyA dohadaM jAyate striyaaH| arthavantaM mahAbhAgaM kumAraM sA prsuuyte| dukUlapaTTakoSeyabhUSaNAdiSu dohadAt / alaGkAraiSiNaM putraM lalitaM sA prsuuyte| Azrame saMyatAtmAnaM dharmazIlaM prsuuyte| devatApratimAyAntu pramUte pArSadopamam / darzane vyAlajAtInAM hiMsAzIlaM prmuuyte| godhAmAMsAzane putraM suSupsu garbhasya vinAzo vikRtiti-mahatA icchAvighAtena vinAzaH svalpena ca vikRtiH, kiMvA garbhecchApUrvikA mAturicchA, tadvighAtena vinAzo garbhasya, sA hIcchA vihatA sAkSAt garbhasambandhitayA sukumArataraM garbha vAtaprakopAda vinAzayati ; yA tu mAturicchA vihatA, sA mAtari vAtakSobhaM janayatIti samAnayogakSeme garbhe'pi manAga vikRtijananAda vikRtiM janayati ; etadeva darzayati-samAna* yogakSemA hiityaadi| yogaH sukhahetuyogaH ; kSemaH pratyavAyaparIhAraH, etau yogakSemau mAturgaNa samAnau bhavataH / keSucidartheSvitivacanAdatulyayogakSematA ca kvacid bhavatIti darzayati ; tena nAvazyaM mAturvikArAH kSudAdayo garbha vikRtimAvahanti, garbhasya vA mAtarIti ; garbhiNI vizeSeNeti For Private and Personal Use Only
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1967 upacArasambodhanaM hyasya jJAne doSajJAnazca liGgataH cha, tasmAdiSTo liGgopadezaH;tadyathA-ArttavAdarzanamAsyasaMsravaNamanannAbhilASachardirarocako'mlakAmatA ca vishessenn| zraddhApraNayanazcoccAvaceSu bhAveSu gurugAtratvaM cakSuSo nirAlasyaM stanyaM dhAraNAtmakam / gavAM mAMse ca balinaM sarvvakla zasahaM tthaa| mAhiSe dohadAcchUraM raktAkSaM lomsNyutm| varAhamAMsAt svamAlu zUraM saJjanayet sutm| mArgAdvikrAntajaGghAlaM sadA vanacaraM sutm| samarAdvignamanasaM nityabhItazca taittiraat| ato'nukteSu yA nArI samabhidhyAti dohadam / zarIrAcArazIlaiH sA samAnaM jnyissyti| karmaNA coditaM jantorbhavitavyaM punrbhvet| yathA tathA daivayogAdohadaM janayuddha di" // iti / garbhiNyA AhAravihArAdyanutkarSaNa garbhasyAnaticirapoSaNAccaturthamAsasya pUrvArddhakAlAbhiprAyeNa likhitavAn sushrutH| asya tantrasya tu kRtI garbhiNyA AhAravihArAduratkarSaNa garbhaprapuSTayA tRtIyamAsasya zeSAddhakAlAbhiprAyeNa sarvendriyasogAvayavAbhinitti va hRdayyAdikaM likhitavAnityato na tantradvaya virodhH| nanu kathaM garbhiNI priyahitAbhyAM bhiSaja upacareyurityata Aha- tasyA ityaadi| tasyA dvaihRdayinyA garbhiNyA dvaihRdayyasya ca garbhasya // 8 // ___ gaGgAdharaH-nanvanayoliGgopadezena kiM syAdityata Aha-upacAretyAdi / hi yasmAdasya dvaihRdayyasya garbhasya liGgato jJAne sati upacArasambodhanaM dvaihadayinyA garbhiNyA AhAravihArAdInAmupacArasya samyak bodhaH syAt, doSazAnazca syAt, tasmAdupacArasya samyAsamyagjJAnahetukhAt tayovijJAnArtha liGgAnAM samAsenopadeza iSTa iti--ArttavetyAdi / ArttavAdarzana miti| prathamamAsAvadhi liGgAnyetAni prAyeNa bhavanti / garbhiNIgarbha yorupacArArtha tRtIyamAsi likhitavAn na tu tRtIyamAsyeva bhavantImAni naanymaasiiti| chaddirakAmato vamanam / vizeSeNAmleSu kAmatA zraddhetyarthaH / uccAvaceSu uccaizca nIcaizca bhAveSu praNayana prnnyH| vacanAdagarbhiNyapi strI RtukAle priyahitopacAraNIyA ; yaduktam- "sahacaryazcainAM priyahitAbhyAM satatamupacareyuH" ityAdi // 8 // cakrapANiH- upacArasAdhanaM yathocitopacArakaraNam ; asyeti gRhItasya tathA dvai hRdayasya ca ; tatra gRhItagarmopacAro yathA--"zaGkitA cet garbhamApannA kSIramanupaskRtaM kAle kAle pibet" ityaadi| * upacArasAdhanaM hyasyAjJAne dossH| jJAnaJca linggtH| iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1968 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakrAntizArIram stanayoH, proSThayoH stanamaNDalayozca kASNAm atyrthm| zvayathuH pAdayoroSallomarAjyudgamo yonyAzcATAlatvamiti garbha paryAgate rUpANi bhavanti // 6 // - sA yad yadicchet tattadasyai dadyAdanyatra garbhopaghAtakarebhyo bhAvebhyaH / garbhopaghAtakarAstvime bhAvAH ; tad yathA--sarvamatigurUSNatIkSNaM dAruNAzca ceSTAH, imAMzcAnyAnupadizanti vRddhaaH| devatArado'nucaraparirakSaNArthaM na raktAni vAsAMsi bibhRyAt na ckssussorlaaniH| AlasyaM nidraarttaa| stanayoH stanyaM prkaashte| oSThayoH kArNa stanamaNDalayoHcUcukayozva kASNapramatyarthameva pUrva syaat| paadyorevshvythnaanytr| ISadalpaH romraajiinaamudgmH| yonyAcATAlakhaM vistRtayonitA / garbha paryAgate savrvatobhAvena smaagte| tena prathamamAsi ipadrapeNa liGgAnyetAni bhavanti / dvitIyamAse madhyamarUpeNa tRtIyamAse puurnnrupenn| suzrute'pi-stanayoH kRSNamukhatA romraajgdgmstthaa| akSipakSmANi cApyasyAH sammIlyante vishesstH|| akAmatazchaddayati gandhAdudvijate zubhAt / prasekaH sadanazcApi garbhiNyA liGgamucyate // tadApabhRtyeva vyAyAma vyavAyamapatarpaNamatikarSaNaM divAsvapnaM rAtrijAgaraNaM zokaM yAnArohaNaM bhayamutkaTukAsanaJcaikAntataH snehAdikriyAM zoNitamokSaNazcAkAle, vegavidhAraNazca na sevet| doSAbhighAtaigaMbhiNyA yo yo bhAgaH prpiidd'aate| sa sa bhAgaH zizostasya garbhasthasya prapIDyate // iti // 9 // gaGgAdharaH-sA yad ydicchedityaadi| sA dvihRdayinI grbhvtii| anyatreti vinA ityrthH| ime vkssymaannaatigurvaadyH| svrvmityaadi| imAniti vkssymaannaan| devtetyaadi| raktavarNavasanA hi nArI sakalajana dvihRdayopacAraJcAtraiva vakSyati ; jJAnamiha garbhasya dvihRdayasya ca jJAnam ; amlakAmatA vizeSeNeti cchedH| zraddhA icchA ; uccAvaceSviti uccanIceSu, bhakSaNIyatvena kRteSu cAkRteSu cetyarthaH ; ISat pAdayoH ivayathuH ; cATAlatvaM savivRtatvam ; tena etAni ca lakSaNAni tRtIyamAsayuktAni ca dvaihRdayasya ca liGgAni bhavantIti jJeyam // 9 // cakrapANiH-dAruNAzceSTAH vyAyAdikAH ; devatArakSo'nucarebhyaH parirakSaNam / ydityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rtha adhyAyaH zArIrasthAnam / 1966 madakarANi madyAnyabhyavaharet na yaanmdhirohet| na mAMsamaznIyAt sandriyapratikUlAMzca bhAn dUrataH parivajayet / yaccAnyadapi kiJcit striyo viduH| tIvrAyAntu khalu prArthanAyAM kAmamahitamadhyasya hitenopasaMhitaM pradadyAt prArthanAvilayArtham / prArthanAsandhAraNAddhi vAyuH kupito'ntaHzarIramanucaran garbhasyApadyamAnasya vinAzaM vairUpyaM vA kuryyaat||10|| ___ atha caturthe mAse sthiratvamApadyo garbha, tasmAt tadA garbhiNI gurugaatrtvmaapdyte| vizeSeNa paJcame mAse garbhasya manoramA bhavati devatAdibhirapi grahItumiSTA syAditi bhaavH| madyasAtmyA punarnArI gabhiNI na madakarANi madyAnyabhyavaharet / yaccAnyadapIti maithunAdikaM yacca striyo vinna viduH tadapi parivarjayet / nanu vighnamArthanAyAM ki katrtavyamityata aah-tiivraayaamityaadi| kAmaM yathAbhilaSitamahitamapi hitenopasaMhitaM mizritamasyai garbhiNyai dadyAt / kimarthamityAha-prArthanAvilayArthaM punHpraarthnaanivaarnnaarym| nanvahitApradAnena kiM syAdityata aah-praarthnetyaadi| hi yasmAt ahitaprArthanAyAH sandhAraNAdaprAptA iti / iti tRtIyamAsIyagarbhavyAkhyAnam // 10 // gaGgAdharaH-atha caturthe ityaadi| catutha mAsa caturthamAsasya zeSAddha, yasyAsvAhArAduratkarSastasyAstu garbhaH pUrvArddha vaa| vizeSeNetyAdi / vizeSeNa yaccAnyat striyaH garbhakAlAsevyatvena vidyaH, tadapi varjayet ; vadanti hi striyaH-"na garbhiNI kUpamavalokayet, na madIpAraM yAyAt" ityAdi ; vRddhastrIvacanamapyAgamamUlameva, iha tu vistarabhayAna darzitamiti bhAvaH / prArthanA iti yAcyA; tasyAstu tIvratvaM balavadicchAjanyameva ; hitopahitamiti hitena yuktam ; kiMvA kalpanayA hitam ; prArthanAyA vinayamaM visphoTanam, tadartham ; sphoTanA ca prArthitalAbhenaivApayAti ; prArthanA'vinayane dossmaah-praarthnetyaadi| prArthanAyAH samyagadhAraNaM prArthanAsandhAraNam ; etacca stokakrameNApi prArthanAdAne sati bhavati, yathoktavidhinA vA hitadAne sati icchA manAka samagrA vA khaNDitA bhavati ; icchAvighAtazca manaHkSobhakarabhayAdikartRtvAda vAtaprakopako bhavati ; ApadyamAnasyetyanena garbhasyAtitaruNatvena manAgapi vAtakSobhAsahatvaM darzayati / vairUpyavinAzavikalpastu vAtaprakopaprakarSApakarSakRto jnyeyH|| 10 // cakrapANiH- tRtIyamAsAnupUTA kathanaprastAvAgataM garbhasya vizeSamabhidhAya yathAkramAgatAM caturtha* hitopahitaM pradadyAt prArthanAvinayanArtham iti cakrasammataH pAThaH / 207 For Private and Personal Use Only
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1970 crk-sNhitaa| [mahatIgarbhAvakAntizArIram mAMsazoNitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo mAsebhyaH, tasmAda garbhiNI tadA kaarymaapdyte| vizeSeNa SaSThe mAse garbhasya balavarNopacayo bhavatyadhikamanyebhyo mAsebhyaH, tasmAt tadA garbhiNI blvrnnhaanimaapdyte| vizeSeNa saptame mAse sahasA sarvabhAvairApyAyate garbhaH, tasmAt tadA garbhiNI kAntatamA (r) bhavati / aSTame mAse garbhazca mAtRto gabhatazca mAtA rasahAriNIbhiH saMvAhinIbhiH muhurmahurojaH parasparata AdadAti, garbhasya iti vivRNoti--adhikamanyebhyo mAsebhya iti prathamamAsAvadhyupacayAt / tasmAddarbhasya pUrvapUccamAsataH paJcame mAse'dhikamAMsazoNitopacayAt tadA paJcame mAse kApramApayate grbhinnii| manazca pratibuddhataraM bhavati pnycme| iti suzrutoktaM vizeSeNeti padena bodhyam / evaM SaSThe ca mAse / vizeSeNeti padena paSThe buddhiH pratibuddhatareti suzrutoktaM bodhyam / tathA saptame saGgipratyaGgavibhAgaH pravyaktatara iti suzrutoktantu savvabhAvaiH zarIre yAvanto bhAvA balavarNakAntibuddhisaGgipratyaGgavibhAgAdayastAvadbhirbhAvaiH sahasApyAyate vddhte| kAntatamA atizayena manoramA bhavati / aSTame mAse iti| aSTame mAse rasahAriNIbhiH saMvAhinIbhirdhamanIbhigarbhazca mAtRto muhurmuhurojo balahetu dhAtu vizeSamAdadAti / mAtA ca gabhiNI ca garbhato muhurmuhuroja AdadAti iti garbhagabhipyoH parasparata ojograhaNaM muhurmuhuH mAsAnupUrvImAha-caturtha ityaadi| sthiratvamiti nividdtvm| ata eva nivir3ena gurutareNa garbhaNAkrAntA garbhiNI gurugAtrA bhavatIti yuktam / ___ adhikamanyebhya ityanena mAsAntareSvapi stokakrameNa mAMsAdivRddhiM janayati / yena zArIreNa bhAvena garbha upacIyate, tena garbhiNI hIyate iti yuktmev| yato garbhamAMsAdipoSaNenaiva kSINa AhAraraso na mAtumAMsAdi samyaka poSayati / balavarNayorupacayo balavarNopacayaH / kiMvA upacayo dhaatupussttiH| sarvabhAvairiti maaNsshonnitaadibhiH| saptame garbha ApyAyyate, pUrveSu tu mAseSu na sarvaiH / yugapaditi shessH| sarvAkArairiti srvmaaNsshonnitaadijnyruupaiH| klAntatameti hiintmaa| bhaSTama ityaadi| rasavAhinIbhiriti mAtRhRdaye garbhanADyAJca sambaddhAbhI rasavAhinImiH / parasparata oja AdadAte iti mAturojo garbha Adatte, garbhasya caujo mAtA Adatte / * ApyAyyate * * * klAntatamA iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1971 sampUrNatvAt / tasmAt tadA garbhiNI muhurmuhurmudA yuktA bhavati muhammahuzca glAnA, tathA ca grbhH| tasmAt tadA garbhasya janma vyaapttimdbhvtydhikmojso'nvsthittvaat| tacaivArthamabhisamIkSyASTamaM mAsamagaNyamityAcakSa ne kushlaaH| tsminnekrsvhnaaddiibhirbhvti| kasmAt ? garbhasya sampUrNakhAt / tasmAdgarbhagarbhiNyoH parasparato muhurmuhurojograhaNAna muhurmuhurmudA yuktA, yadA garbhato garbhiNI rasavahanAr3Ibhirojo garbhasya gRhNAti tadA harSayuktA bhvti| garbhazca glAno bhvti| muhummuhuglAno yadA garbho mAtRto rasavahanAr3Ibhirojo gRhNAti tadA garbhiNI kSINaharSA bhvti| tathA ca garbhaH .. tadvacca gauM mudA yukto muhurmuhurbhavati muhummuhurAno bhvti| tasmAda garbhagarbhiNyoH parasparato muhummuhurojograhaNena muhummuhuharSAharSAt savaladurbalakhAca tadASTame mAse garbhasya janma adhika vyApattimabhavati prAyo'lpAyuSTvAdidoSaM bhvti| kasmAt ? ojaso'navasthitakhAt / prANAyatanaM hyoja uktm| tazca vyApadoSamarthamabhisamIkSya garbhasyASTamapAsamagaNyamityAcakSate kushlaaH| tasminnaSTame mAse khalvekaojo'navasthAne hetumAha -- garbhasyAsampUrNatvAditi, yasmAda garbho'sampUrNaH, tasmAdaniSpannAzrayaM gI jo'navasthitaM bhvti| mAturojo garbha gacchatIti yaducyate, tadgIja eva mAtRsambaddhaM sat mAtroja iti vypdishyte| garbhasyAsampUrNatvAditi hetuH| sampUrNatve mAtRdehatastasyaujaso gamane asaGgatiH syAt, tathA yathA gabhau jaso mAtaya'vasthAnasamaye janma garbhamaraNakaraM bhavati, tathA mAturojaso garbhAvasthAne sati yad garbhajanma, tatra mAturapi maraNaM syAt / na catadiSTam / yenobhayathApi garbhasyaivAtra maraNamucyate, na mAtuH, tadA garbhasya janma vyApattimad bhavati" iti vcnen| jatUkaNe'pi, aSTame'pi janma garbhavinAzAyaiva na mAturdarzitam / yaduktam-- "strIgarbhAvanyonyasya ojasI hrto'ssttme| tasmAt tadA sUtikA garbhavinAzAyaiva" iti / anye tu varNayanti yat- "satyapi mAturojaso garbhagamane janmAdRSTavazAdeva garbhasyaiva maraNAya bhavati, na maatuH|" suzrutavyAkhyAtArastu--"aSTamamAse nairRtabhAga vAca garbhasya satyapyIjo'navasthAne tulye garbhasyaiva nAzo na mAtuH" iti vrnnynti| garbhiNI muhammuhurmudA yuktA bhavatIti gIjoyogAn harSayuktA bhavati, ojovigamAt tu muhammuhurAnA bhavatIti yojyam / tathA garbha iti garbhiNIvadgarbho'pi muhurmuhUrmudA yukto bhavati, muhamma hurlAno bhvti| tasmAditi pUrvoktaM garbhavyApattihetu sAkSAt brUte / ojaso'navasthitatvAditi / etacca vyAkRtameva / aSTamamAsasya vishessaantrmaah-tncaivetyaadi| tamcaivArthamiti grbhvyaapttiyuktmrthm| agaNyamiti * asampUrNatvAt iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1972 crk-sNhitaa| ( mahatIgarbhAvakrAntizArIram divasAtikrAnte'pi navamaM mAsamupAdAya prasavakAlamityAhurA dvAdazamAsAt cha / etAvAn prasavakAlaH, vaikArikamataH paraM kutto sthAnaM garmasya / evamayamanayAnupUrvyAbhinivattate kukSau // 11 // ___ mAtrAdInAntu khalu garbhakarANAM bhAvAnAM sampadastathA vRttasauSThavAnmAtRtazcaivopasnehopasvedAbhyAM kAlapariNAmAt divasAtikrAnte'tItekadine sati dvitIya dinamArabhya navamamAsamAdAya prasavakAlA A dvaadshmaasaadityaahuriti| iha dvAdazazabdaH sampUrNASTamaM gaNayitA yo dvAdazo bhavati tatra vivakSito, na punarekadivasAtikrame'STamaM pUrNa matvA taduttaraM caturthoM mAso dvaadshH| etAvAn kAlaH prasavasya prkRtH| ataH paraM garbhasya kukSau sthAnaM sthitivaikaarikmiti| suzrute huktam-navamadazamaikAdazadvAdazasu mAseSu pramUyate'taH paraM vaikArikamiti / evmityaadi| yayA cAnupUA nivvettate kukSAvityasya vyAkhyAnopasaMhAraH // 11 // gaGgAdharaH-atha yazcAsya garbhasya kukSau vRddhihetu rityasya vyaakhyaanmaahmaatraadiinaamityaadi| garbhakarANAM bhAvAnAM mAtrAdInAM mAtApitrAtmasAtmyAhArarasasattvAnAM sampado'vaiguNyAt tathA mAtu ttasauSThavAda yathAvidhivartanAt mAtRtazcaivopasnahopasvedAbhyAM mAturgarbhAzayara nehena yaH snehastathA taduSmaNA yaH svedastAbhyAM snehabhAvitabhANDasthasya vastunastatrasnehoSmabhyAmiva / na gaNanayA garbhiNyAM pratipAdanIyam / yadi hi garbhiNI gaNyamAnamaSTamaM mAsaM garbhajanma vyApatti karaM zRNuyAt, tato bhItA smAt, tabhayAcca garbhasya vAtakSobhAt vyApat sthAditi bhAvaH / tasiniti aSTame maasi| 'A dazamAda' iti vacanaM prshsttrprsvkaalaabhipraamenn| suzrute dvAdazamAsaparyantaM samyak prasavakAlAbhidhAnaM stokadoSayorekAdazadvAdazamAsayorevAlpadoSa. tvenAdoSapakSa eva nikSepAda boddhavyam / dattamuttaramupasaMharati-eghamityAdi // 11 // cakrapANiH-'yazvAsya vRddhihetuH' iti praznasyottaraM-mAtrAdInAntu ityaadi| 'Adi'grahaNAt pitrAtmasAtmyasatvAni "mAtRjazcAyaM pitRjazcAyam" ityAdigranyoktAni gRhynte| vRttasya mAturAcArarUpasya sauSThavaM zreSThatvaM vRttsausstthvm| 'mAtRtaH' itipadaM vRttasauSThavena tathA upasnehopasvedAbhyAJca sambadhyate / rasasAtmyasauSThavantu mAtrAdisampadA lbdhmev| upasneho dhAtuniSpanna. smbndhH| upasvedaH zarIrasyoSmaNA paraM garbhasya svedanam / upasvedazca garbhavRddhikaro bhavatyeva / * A dazamAsAditi cakravRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH] shaariirsthaanm| 1973 svabhAvasaMsiddhezca kukSau vRddhiM prApnoti / mAtrAdInAmeva tu khalu garbhakarANAM bhAvAnAM vyApattinimittamasyAjanma bhavati // 12 // ___ ye tvasya kukSau vRddhihetusamAkhyAtAbhAvAsteSAM viparyayAdudare vinAzamApadyate'thavApyacirajAtaH syAt / yatastu kAnyena avinazyan vikRtimApadyate tdnuvyaakhyaasyaamH| yadA striyA doSaprakopaNAnyAsevamAnAyA doSAH prakupitAH zarIramupasarpantaH zoNitagarbhAzayopaghAtAyopapadyantai, na ca kA nyena zoNitaevaM kAlapariNAmAt kAlena pripaakaat| svabhAvasaM siddheshc| tadA tadA vRddhisvabhAvasiddheH garbhaH kukSau dRddhi prAmoti iti yaccAsya vRddhiheturityasya vyAkhyAnam / atha yatazcAsyAjanma bhavati tad vyaakhyaayte| mAtrAdInAmeva vityaadi| mAtApitrAtmasAtmAhArarasasattvAnAM gabhekarANAM bhAvAnAM vyApattinimittaM doSanimittamasya garbhasyAjanma na janma bhavati // 12 // gaGgAdharaH... atha yatazca jAyamAnaH kukSAvityAdinA pUrvapatijJAtaM smarannAha-ye khsyetyaadi| tad ythaa-ydetyaadi| striyA vAtAdidoSaprakopaNAnyAsevamAnAyAH prakupitA dopAH zarIramupasarpantaH zoNitAzayagarbhAzayayorupaghAtAyopapadyante tadA jAyamAno garbha udare vinAzaM prApnoti, athavA sa go cirkaalaajjaayte| iti| ytsvityaadi| tatra doSA yathA aNDajAnAM pakSarupasvedanaM vRddhikaraM dRSTam / kAlapariNAmAditi yathA yathA kAlaprakarSaH, tathA tathA vartate grbhH| vRddhihetvantaramAha-svabhAvasaMsiddhezceti, svabhAvenaiva karmajanyena garbho bhavati vrddhissnnurityrthH| karmaNA hi bhogalakSaNazarIranivartakenArabhyamANaM garbhazarIraM varddhiSNusvabhAvamevArabdham, tena varddhata eva / / "kutazcAsyAjanma bhavati" itysyottrN-maatretyaadi| vyApattinimittamiti vyApattikAraNam, tatra mAtuAcchoNitagarbhAzayAdidRSTiH, piturvyApacchukradRSTirityAdyanusaraNIyam // 12 // cakrapANiH-''yatazca jAyamAnaH" ityAdipraznasyottaram -ye hysyetyaadi| vRddhihetusamAkhyAtA bhAvAH, "mAtrAdInAntu khalu garbhakarANAM bhAvAnAM sampadaH" ityaadigrnthoktaaH| athavApyacirajAta iti yadA mAtrAdInAM sarvathA doSavattve viparyayo'pi bhavati, tadA vinAzamApadyate grbhH| yadA teSAM doSavattAyAmasamyagaviparyayo bhavati, tadA acirajAto vyApadyata iti jJeyam / avaziSTasya praznasyottaraM drshmitumaah-ytstvityaadi| avinazyannityatra vinAzena vikRtiH abhipretA, vikRtAvapi 'vinAza'zabdo dRssttH| yathA-asacchIlatvena vikRte puruSe 'vinaSTo'yam' For Private and Personal Use Only
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1974 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizArIram garbhAzayau dUSayanti, tadeyaM garbha labhate, tadA garbhasya tasya mAtRjAnAmavayavAnAmanyatamo'vayavo vikRtimeko'neko'thvoppdyte| yasya yasya hyavyavasya vIjabhAge doSAH prakopamApadyante taM tamavayavaM vikRtiraavishti| yadA hyasyAH zoNitagarbhAzayavIjabhAgaH pradoSamApadyate tadeyaM bandhyAM jnyti| yadA punarasyAH zoNitagarbhAzayavIjabhAgAvayavaH pradoSamApadyate yadA na kAtnye na zoNitAzayagarbhAzayo dUSayanti tadeyaM strI garbha labhate, kintu tasya garbhasya mAtRjAvayavA vikRtA bhavanti / tatra doSA yAdavayavArambhakavIjabhAgaM dUSayanti sa sa cAvayavo vikRto bhvti| yadA punarasyAH striyAH zoNitagarbhAzayayojabhAgaH praduSTo bhavati tadA vandhyAM kanyAmiyaM janayati / yadA punarasyAH striyAH zoNitagarbhAzayayo/jarbhAgaikadezaH praduSTo bhavati tadeyaM iti vypdeshH| evaJca satyekadezenApi vikRtI 'vinAza'zabdadarzane 'kAsnevana' iti vizeSaNaM yuktaM bhvti| doSaprakopaNenaiva dopaprakopaNasevAyAM labdhAyAM punaH 'dopaprakopaNoktAnyAsevamAnAyAH' iti padaM doSANAM svahetusevayA na balavantaM prakopaM darzayitum / parahetusevayApi hi stokamAtrayA anubandharUpo doSakopo bhavati / yathA- aglena pittaM janyamAnaM ilepmopagataM janyate / 'na tu kAsnapana dUSayanti' iti vacanena, kAsnevana dRSTayA garbhajanmaiva na bhavatIti darzayati / mAtRjAnAmiti tvagalohitAdInAm / anyatama iti jAtAvekavacanam / tatraiko'pyavayavo'nyatamaH, tathA aneke'vayavAH 'anyatama'zabdena proktaaH| ata evaiko'thavAneka ityanyatamavivaraNamupapanna bhvti| anyathA tu 'anyatama'padena ekasyaivAyavasya gRhItatvAt 'aneka' iti karaNamasaGgataM syAt / kutaH punarekasyAnekasya vA vikRtirbhavatItyAha-yasyetyAdi / vIja iti kRtsna evArambhake / vIjabhAge vetyvyvviijsyaikdeshe| etAM vikRtimeva zRGgagrAhikatayA vaktumAha-yadetyAdi / zoNita ityaarttve| garbhAzayajanako vIjabhAgoM garbhAzayavIjabhAgaH, zoNitagato garbhAzayavIjamAgo zoNitagarbhAzayavIjabhAgaH / kiMvA garbhAzayasya tathA vojabhAgasya ArtavarUpasya janakaH / garbhAzayAtave ca mAtRjAvayavamadhye patite zoNitajanye ev| tena ArttavetaravIjabhAgasya dRssttiruppnnaa| ArtavaJca yadyapi dvAdazavarSAdUddha vyajyate, tathApi ArtavotpattirgarbhakAla eva bhvti| yena satAmArttavadantazmazruprabhRtInAM kAle vyaktirbhavati, tena ArttavArambhakasyApi vojasya garbhakAle pradoSa upapannaH / pradoSa ityatra 'pra'zabdena dRSTiprakarSa prakRSTabandhyatArUpakAryajanaka drshyti| garbhAzayasya tathA Artavasya copaghAtena striyA bandhyatvaM vyktmev| garbhAzayavIjabhAgAvayava ityatrApi pUrvavada * vIje vIjabhAge vA doSaH iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rtha adhyAyaH / zArIrasthAnam / 1975 tadA pUtiprajAM jnyti| yadA tvasyAH zoNita-va-garbhAzayavIjabhAgAvayavaH strIkarANAJca vIjabhAgAnAmekadezaH pradoSamApadyate, tadA strAkRtibhUyiSThAmastriyaM vAtI + nAma janayati tAM striivyaapdmaacksste| evameva puruSasya vIjadoSe pitRjAvayavavikRtiM vidyAt / yadA zarIre vIjabhAgaH pradoSamApadyate, tadA bandhyaM jnyti| yadA hyAya vIje vIjabhAgAvayavaH pradoSamApadyate tadA pUtiprajAM jnyti| yadA tvasya vIje vIjabhAgAvayavaH puruSakarANAJca vIjabhAgAnAmekadezaH pradoSamApadyate, tadA puruSAkRtibhUyiSThamapuruvaM tRNapUlikaM + nAma pUtiprajAM durgandhiprajAM jnyti| yadA punarasyAH striyAH zoNitagarbhAzayayoH vIjabhAgaikadezaH strIkarANAmArttavAdhika zukrAdInAmekadezazca praduSTo bhavati tadA svAkRtibhUyiSThAmastriyaM napuMsakarUpAM vAttoM nAma jnyti| tAM savvoM strIvyApadamAcakSate vaidyA iti| atha purussvyaapdmaah-evmityaadi| anena prakAreNa puruSasya doSaprakopaNAnyAsevamAnasya prakupitA doSAH zarIre vIje vIjabhAgaM puruSakaraM zukrAdhikAdikaM pradUSayanti tadA bandhyaputraM jnyti| yadA punarasya vIje vIjabhAgaH praduSTo bhavati tadA pUtipraja putraM jnyti| yadA ca punarasya puso vIje vIjabhAgAvayavaH puruSakarANAJca zarIravIjabhAgAnAmekadezaH zukrAdiH praduSTo bhavati tadA puruSAkRtibhUyiSThamapuruSa napuMsakaM tRNapUlikaM nAma jnyti| tAM purussvyaapdmaacksste| iti| vyaakhyeym| 'avayava'zabdena tu garbhAzayasya cArtavasya caikadeza ihocyte| pratiprajAmiti mriya. maannaaptym| anye tu klinnAGgapratyaGgAM puutimaahuH| strIkarANAM zarIravIjabhAgAnAmiti strIvyaJjakastanopasthalomarAjyAdijanakavIjabhAgAnAm / astriymitysmpuurnnlkssnnaam| rAntAM nAmeti 'rAntA'saMjJA shaastrsmykRtaa| strInimittArtavavadoSakRtavyApat striivyaapt| evaM tAM puruSa. dhyApadamAcakSate ityatrApi puruSavyApad vyaakhyeyaa| vIja iti zukre / zukrarUpavIjajanako bhAgo vIjabhAgaH / iha bandhyamityanena puruSabandhyaM brUte, iha tu pUtiprajAvyAkhyA puurvvt| apuruSamiti asamastapuruSalakSaNayuktam / 'tRNaputrika'saMjJApi shaastrsmysidaiv| rAntAtRNaputrikayorvyavAyecchA paraM bhavati, na tu vyavAyasAmarthyamiti bruvte| * zoNite iti cakrabhRtaH paatthH| / rAntAmiti ckrH| tRNaputrikamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1976 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizArIram janayati tAM puruSavyApadamAcakSate / etena sAtmAjAnAM rasajAnAM sattvajAnAcAvayavAnAM vikRtirapi vyAkhyAtA bhvti| nirvikAraH parastvAtmA sarvabhUtAnAM nirvizeSaH sattvazarIrayostu vizeSAt vizeSopalabdhiH // 13 // etenetyaadi| etadanusAreNa yasyA garbhavatyAH sAtmyamAhArarasaM doSaprakopaNAnyAsevamAnAyAH prakupitA doSA dUSayanti tadA sAtmyarasAhArarasajAnAmArogyAdInAmavayavAnAM zarIrAbhinityabhiprAdInAzcAvayavAnAM vikRtirbhvti| yasyAH sattvaM dRpayanti yadi tadA sattvajAnAzcAvayavAnAM bhaktizIlazaucAdInAM vikRtibhavatIti vyAkhyAtaM bhvti| tarhi cAtmajAnAzca avayavAnAM kimAtmadopAda vikRtibhavatItyata Aha-nirvikAra ityaadi| zArIramAnasaidoSairAtmano na duSTirasti / kasmAt ? yata parasvAtmA cetanAdhAturavyaktaM nAma nirvikaarH| sarvabhUtAnAM nirvishessH| samasattvarajastamolakSaNo hInAdhikAvasthArahitaH sUkSmadehasargAnantaraM nArAyaNena hiMsrAhiMsrAdibhAvaiyoge kRte vizeSe'pi vikArAbhAvAnnivizeSatvaM sthUlapuruSeSu sarveSvAtmana iti sthUlapuruSAvasthAyAM sattvazarIravizeSayogAt pratijanamAtmano vizeSopalabdhiriti vizeSyamAtraM na tu vikAraH syAditi // 13 // ___ evaM mAtApitRjAvayavavikRti vyAkhyAya sAtmyarasasattvajAvayavavikRtivyapadezArthamAha--- etenetyaadi| sAtmyavibhramAt tu sAtmyajAnAmArogyAnAlasyAdInAmanyatamena hiiyte| evaM rasasattvayorapyunneyam / Atmajo'pyayaM garbha uktaH, tat kathamiha tadvikRtyA vikRtirgarbhasya nocyata ityAhanirvikAra ityaadi| para ityanena manaHzarIrAdisamudAyAdAtmAnaM vyvcchintti| sarvabhUtAnAM nivizeSa iti, savvaSu bhUteSu vartamAno'pyayaM paramAtmA tulya eva / yastu tatra sukhaduHkhAdivizeSa upalabhyate, sa zarIravizeSasya tathA manovizeSaSya ca sukhaduHkhAdivizeSakAraNasya vishessaadplbhyte| etadeva zarIrasattvayostu' ityAdinoktam / sukhAdayastu na paramAtmavikArAH, kintu dharmA eveti drshitmev| yAni cAtmajatvena garbhe "tAsu tAsu yoniSu utpattiH" ityAdinA granthenAtmajAni darzitAni, tAnyapi paramAtmavikArA na bhavanti, kintu sttvrjstmHprbltaaruupvikaarjmnojnydhrmaadhrmjnyaanyev| tena sUkSmacintAyAmAtmajAnyapi yAnyuktAni, tAni sattvajAnyeva / tatazcehAtmajAvayavavikAro'pi sattvajAvayavavikAra eva boddhavya iti bhAvaH // 13 // For Private and Personal Use Only
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dhya bhadhyAyaH zArIrasthAnam / 1977 - tatra trayastu zArIradoSA vAtapittazleSmANaste zarIraM dussynti| dvau punaH sattvadoSau rajastamazca, to sattvaM duussytH| tAbhyAM satvazarIrAbhyAM duSTAbhyAM vikRtirUpajAyate, nopajAyate cAduSTAbhyAm // 14 // tatra zarIraM yonivizeSAccaturvidhamuktamaye / trividhaM khalu sattvaM, zuddhaM rAjasaM taamsmiti| tatra zuddhamadoSamAkhyAtaM klyaannaaNshtvaat| rAjasaM sadoSamAkhyAtaM roSAMzatvAt / tathA tAmasamapi sadoSamAkhyAtaM mohAMzatvAt // 15 // ... teSAntu trayANAmapi sattvAnAmekaikasya bhedAgramaparisaMkhyeyaM gaGgAdharaH-nanviha ke doSA ityata aah-ttretyaadi| sattvadoSau manodopau rajazca tamazceti dvau| tAbhyAM zArIradoSamAnasadoSAbhyAM duSTAbhyAM zarIrasattvAbhyAM garbhasya vikRtirupajAyate tAbhyAmevAduSTAbhyAM garbhasya vikRtinaupajAyate // 14 // ___ gaGgAdharaH-tad vittnnoti-ttretyaadi| yonivizeSAccatuvidhaM zarIra jarAyujamaNDajaM svedjmudbhijjmuktmgre| trividhaM khalu sattvaM mnH| zuddhaM kevalasAttvikaM rAjasaM rajobahulaM tAmasaM tmobhulmiti| tatra zuddhaM kevalasattvaguNaM mano'doSaM nirdoSamAkhyAtamiti kalyANAMzakhAcchubhasattvAMzakhAt / rAjasaM sadoSa manaH roSAMzakhAt, roSo hi rjomuulH| tAmasazca manaH sadoSaM mohAMzakhAt, tamo hi mohAtmakamiti // 15 // gnggaadhrH-tessaamityaadi| teSAM trayANAM sattvAnAmiti manasAmekaikasya cakrapANiH-zarIrasattvayostu' ityAdinA zarIramanasI duHkharUpavikAre'pi kaarnnmukte| tatraiva ca yairdoSaiH zarIraM manazca yAbhyAM doSAbhyAM yuktaM duHkhakAraNaM bhavati, tAnAha-tatra traya ityaadi| vikRtirupajAyata iti zArIramAnasarogarUpaM jAyate // 14 // - cakrapANiH-samprati 'zarIrasattvayostu vizeSAda' ityanena darzitAn shriirsttvvishessaanevaahttretyaadi| caturvidhamiti jraayujaannddjoddhbhijsvedjm| 'ane' iti khuDikAyAm / kalyANAMzatvAditi shubhruupaaNshtvaat| mano hi kalyANabhAga-roSabhAga-mohabhAgaistribhAgam / 248 For Private and Personal Use Only
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1978 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizAroram trtmyogaacchriiryonivishessebhyshcaanyonyaanuvidhaantvaacc| zarIraM hi (r) sattvamanuvidhIyate, sattvaJca shriirm| tasmAt katicit sattvabhedAnanUkAbhinirdezena nidrshnaarthmevaanuvyaakhyaasyaamH||16 bhedAgraM bhedasya pravaramaparisaGghaprayam / kasmAt ? taratamayogAt / sattvarajastamasAM dvayodreyorekasyotkarSayogAt tryaannaanycaiksyotkrssyogaac| utkarSoM hAza evANupraNukAdibhedAdasaGkha pryH| na kevalaM sattvAditAratamyAt, shriiryonivishessebhyshceti| zarIravizeSANAM yonivishessebhyH| yoniH zarIrANAM jraabaadyH| tadvizeSAH pratyekabhedAdasadhai pryaaH| kutaH zarIrayonivizeSebhyaH sattvavizeSa ityata aah-anyonyaanuvidhaanaacceti| zarIrasattvayorekatra sahajAtakhAt parasparamanurUpeNa vidhaanaat| kathamityata Aha-zarIraM hiityaadi| hi ysmaat| jAyamAne garbha nirmANaka; zarIraM sattvamanu vidhIyate sattvasadRzaM zarIraM nimiiyte| sattvaJca zarIramanu vidhIyate yonivizeSa jAyamAnaM zarIramanu sAdRzyena satvaM nirmiiyte| tasmAt sattvabhedAn katicidanUkAbhiniddezena sAdRzyAbhinirdezena nidarzanArthamanuvyAkhyAsyAmo na tu kRtsnAn sattvabhedAn / kRtsnasattvabhedasyAnUkAbhinirdezena nidarzanakaraNAzakyatvAt / sattvabhedanidarzanenaiva zarIrabhedasyApi nidarzanasiddheH pRthanidarzanaM krissyaamH| sattvazarIrayoranyonyAnuvidhAnAt // 16 // tatra roSAMzatamo'zau sadoSau adhrmruuptyaa| bhedAnamiti bhedapramANam / taratamayogAditi shucitrshucitmmnobhedyogaat| zarIravizeSAH baalyukshriiraadivishessaaH| yonivizeSAstu mnussypshvaadijaativishessaaH| kiMvA zarIrasya narapazvAdijAtivizeSAH zarIrayonivizeSAH, tebhyH| atha zarIrabhedAda vA kathaM manobhedo bhavatItyAha-anyonyAnuvidhAnAJca / etadeva vibhajate- shriirmpiityaadi| sattvAnurUpaM zarIraM bhavati, yadi zuddhasattvaM bhavati, tadA devAdizarIraM bhavati ityAdi, tathA zarIrAnurUpaJca sattvaM bhavati / yathA pazuzarIre tAmasam, manuSyazarIre rAjasam, devazarIre sAttvikamiti jnyeym| kiMvA anyonyAnuvidhAnAditi sattvarajastamasAM prspraanuvidhaanaadityrthH| asmin pakSe zarIraM hyapi 'satvamanu vidhIyate' ityAdinA vyavahitamapi zarIrAnuvidhAnaM manaso durbodhatvAt nyaakhyeym| sattvabhedAniti manobhedAn / anUkAbhinirdezena sAdRzyanirdezena // 15 // 16 // - * * "api" iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rtha adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1976 tadyathA-zuciMsatyAbhisandhiMjitAtmAnaM saMvibhAginaM jJAnavijJAnavacanaprativacanazaktisampannaM smRtimantaM kAmakrodhalobhamoheAharSApetaM samaM sarvabhUteSu brAhmA vidyAt / ijyAdhyayanavratabrahmacaryaparamatithivratamupazAntamadamAnarAgadveSalobhamoha-roSaM pratibhAvacanavijJAnopadhAraNazaktisampannamArSa vidyAt / aizvaryAvantamAdeyavAkyaM yajvAnaM zUramojasvinaM tejasopetamaliSTakArmANaM dIrghadarzinamarthadharmakAmAbhiratamandra vidyaat| lekhAsthavRttaM gaGgAdharaH-tad ytheti| prAdhAnyAdutkarSAcca prathamaM shuddhsttvbhedaanaahshucimityaadi| abhisndhirnusndhaanm| saMvibhAginaM yat kArya yadakArya tdvibhaagkrnnbuddhishiilm| kaamaadypetm| sarvabhUteSa samamiti brAhmA brahmasattvaM vidyAt / etena brAhmA zarIrazca vyAkhyAtam / yo hi brAhmAsattvaH sa eva brAhmAkAyaH / uktaM hi suzrute / "zaucamAstikyamabhyAso vedeSu gurupUjanam / priyatAtithyamijyA ca brahmakAyasya lakSaNam" iti| etena brAhmAsattvaM vyAkhyAtaM parasparAnu vidhAnAt / ijyetaadi| ijyA yjnm| upazAntA madAdayo yasya taM prtibhaadismpnm| tatra pratibhA shrutmaatrbodhH| Apa sattvaM vidyaat| etenArSakAyo vyaakhyaatH| tathA ca sushrutH| "japatratabrahmacarya-homAdhyayanasevinam / jJAnavijJAnasampannamRSisattvaM naraM viduH // " aishvyyevntmityaadi| AdeyavAkyaM grAhya vAkyavAdinam / zUraM vikrmvntm| ojasvinaM balavantam / tejasopetaM dIptimantam / akliSTakarmANam avidyAsmitArAgadveSAbhinivezAH paJca klezAstairvarjitaM karma yasya taM tathA / aindramindrasatvaM naraM vidyAditi / etena caindrakAyaH puruSo vyAkhyAtaH / suzrute coktH| "mAhAtmyaM zauryamAzA ca satataM shaastrbuddhitaa| bhRtyAnAM bharaNazcApi mAhendra kAyalakSaNam // " iti / etena mAhendrasattvo vyAkhyAtaH / lekhaasthvRttmityaadi| lekhAsthavRttaM krtvyaakrtvyvyvsthaavRttm| cakrapANiH-saMvibhAginamiti sampatphalavibhajanazIlam / atithau yathocitasaparyAdikayuktaM vratamAcaratIti atithivtH| lekhA kartavyAkarttavyamaryAdA, tatra sthitaM vRttaM yasya sa lekhAsthavRttaH For Private and Personal Use Only
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1980 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizArIram prAptakAriNamasaMhAryamutthAnavantaM smRtimantamazvaryAlambinaM 6 vyapagatarAgeAdvaSamohaM yAmyaM vidyAt / zUraM dhIraM zucimazucidvoSiNaM yajvAnamambhovihAraratimaliSTakarmANaM sthAnakopaprasAda vAruNaM vidyAt / sthAnamAnopabhogaM parivArasampannaM sukhavihAraM dharmArthakAmanityaM zuciM vyaktakopaprasAda kauberaM vidyaat| priyanRtyagItavAditrollApakaM zlokAkhyAyiketihAsapurANeSu kuzalaM gandhamAlyAnulepanavasanastrIvihArakAmanityamanasUyaka gAndharva vidyaat| ityevaM zuddhasattvasya saptavidhaM bhedAMzaM asNhaay'msnycyinm| utthAnavantaM samyak samartham / yAmyaM yamasattvaM naraM vidyAditi / etena yAmyakAyo vyAkhyAtaH / suzrute c| "prAptakArI dRr3hotthAno nibhayaH smRtimAn shuciH| rAgamohabhayadveSaivajjito yAmyasattvavAn // " iti / . shuurmityaadi| ambhovihAraratiM jalavihAre ratiryastha tm| akliSTakarmANaM pUrva vyAkhyAtam / sthAnakopaprasAdaM yatra kopaH karttavyo yatra ca prasAdaH kattavyastatra tatra sthAne kopaprasAdau yasya tm| vAruNaM varuNasattvaM vidyaaditi| etena varuNakAyazca vyaakhyaatH| sushrute'pyuktH| "zItasevA sahiSNuvaM paiGgalyaM hrikeshtaa| priyavAdikhamityetad vAruNaM kAyalakSaNam // " iti| etena varuNasattvo vyaakhyaatH| __ sthaanmaanetyaadi| yatra mAnaH karttavyo yatra copabhogaH karttavyastatra tatra mAnopabhogo yasya tm| vyaktakopaprasAdaM na tu gRhakopaprasAdam / kauberaM kuberasattvaM naraM vidyaaditi| etena kauberakAyaH puruSo vyAkhyAtaH / suzrute huyaktam / "madhyasthatA shissnnukhmrthsyaagmsnycyo| mahAprasacazaktilaM kauveraM kAyalakSaNam // " / iti| etena kauberasattvazca vyaakhyaatH| . priynRtyetyaadi| priyA nRtyagItavAditrollApA yasya tam / zlokAdiSu kuzalaM dkssm| gandhAdiSu vihArakAmo nityaM yasya tam / gAndhavvaM gandharvatam, alvittkrtvyaakrttvymityrthH| asamprahAryamityazakyavAraNam / aizvaryaM labhata iti aishvrylmbhii| sthAne ucite kopaH prasAdazca yasya sa sthaankopprsaadH| sukhavihAramiti sukhakrIDam / ulApaH stotrm| vihAraH krIr3A, kiMvA strIbhiH samaM viharaNaM striivihaarH| gAndharvamiti * aizvaryalambhinam iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH zArIrasthAnam / 1981 vidyAt klyaannaaNshtvaat| tatsaMyogAt tu brAhmAmatyantazuddhaM vyavasyet // 17 // - zUraM caNDamasUyakamaizvaryyavantamaudarikaM cha raudramananukrozakamAtmapUjakamAsuraM vidyaat| amarSiNamanubandhakopaM chidraprahAriNaM RramAhArAtimAtrarucimAmiSapriyatamaM svapnAyAsabahulamIyaM rAkSasaM vidyaat| mahAlasaM straNaM strIrahaskAmamaciM sattva naraM vidyaat| etena gAndharvakAyo vyaakhyaatH|sushrute huyaktam --"gandhamAlyapriyavaJca nRtyvaaditrkaamitaa| vihArazIlatA caiva gAndharva kAyalakSaNam // " iti / etena gandharvasattvo vyAkhyAtaH / ityevamityAdinA zuddhasattvasya saptavidha bhedAMzaM vidyAt / tatra brAhmA sattvamatyantaM zuddhaM vidyAt kalyANAMzakhAt // 17 gaGgAdharaH-atha rAjasasattvAnAha-suzrute c| saptaite sAttvikAH kAyAH rAjasAMstu nibodha me iti| shuurmityaadi| caNDaM kopsvbhaavm| audarikaM bahAzinam / raudrmugrm| ananukrozaM niddym| AtmapUjakaM nijasyAhArAdibhirupacArai jnshiilm| AsuramAsurasattvaM vidyAditi / etenAsurakAyaH puruSo vyaakhyaatH| suzrute coktam / "aizvayyevantaM raudrazca zUraM caNDamasUyakam / ekAzinaJcaudarikamAsuraM sttvmiidRshm||" iti| amrssinnmityaadi| anubandhakopaM yaM prati kupyati kopanivRtte'pi kopAnubandho yasya taM prati vartate tmnubndhkopm| chidraprahAriNaM yadA tasya kAryeSu vivaraM prApnoti tadaiva taM praharati / rAkSasaM rAkSasasattvaM taM naraM vidyaaditi| etena rAkSasakAyo'pi vyAkhyAtaH / suzrute ca / "ekAntagrAhitA raudramasUyA dharmavAhyatA / bhRzamAtraM tamazcApi rAkSasaM kAyalakSaNam // " iti| etena rAkSasasattvo vyaakhyaatH| mhaalsmityaadi| gaandhrvstvm| evaM brAhmamityAdAvapi jJeyam / evaJca brAhmAdibhiH sattvavAcakaiH pareva pratyavamRSTaiH sattvasya saptavidhabhedakathanaM samAnakAraNAdupapannaM bhavati / zuddhasyeti satvaguNabahulasya / atha kathamete brAhmAdayaH zuddhasattvasyaiva bhedA ityaah-klyaannaaNshtvaaditi| tatsaMyogAditi kalyANAMzasya samyagyogAt // 17 // ___ cakrapANiH-aupadhikamiti cchamAnucAriNam / ananukrozamityananuneyam / striyA samaM rahasi * audarikamityatra aupadhikamiti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1982 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizArIram zucidva SiNaM bhIru bhISayitAraM vihArazIlaM pazAcaM vidyAt / kruddhazUramakuddhabhIru tIkSNamAyAsabahulaM mantrasugocaram OM AhAravihAraparaM sAIM vidyaat| AhArakAmamatiduHkhazIlAcAropacAramasUyakamasaMvibhAginamatilolupakarmazIlaM pretaM vidyAt / anuSaktakAmamajasramAhAra-vihAra-paramanavasthitamamarSiNamasaJcayaM zAkuna vidyaat| ityevaM khalu rAjasasya sattvasya Sar3a vidhaM bhedAMzaM vidyAda roSAMzatvAt // 18 // straiNaM strIvazaM strISu rahasi sthitikAmaM bhIruzca bhISayitAraJca paizAcaM pizAcasattvaM naraM vidyaaditi| etena pizAcakAyo vyaakhyaatH| suzrute c| "ucchiSTAhAratA taikSNaM sAhasapriyatA tthaa| strIlolupakhaM nairlajjyaM paizAcaM kAyalakSaNam // " iti / etena paizAcasattvazca vyAkhyAtaH / drshuurmityaadi| yadA kruddhaH syAt tadA zUraH syAditi kruuddhshuurstm| akraddhabhIrum yadA na kruddhastadA bhiiruritykruddhbhiirustm| mantrasugocaram yakizcit ko'pi mantrayate tanmantraM suSTugocaraM jJAna viSayIbhavatIti mantrasugocarastam / sArpa sarpasattvaM naraM vidyAditi / etena sApakAyo vyaakhyaatH| suzrute hi --"tIkSNamAyAsinaM bhIru caNDaM mAyAnvitaM tthaa| vihArAcAracapalaM sarpasattvaM viduram // " iti / ___ aahaarkaammityaadi| atiduHkhAH zIlAcAropacArA yasya tm| asaM vibhAginaM kAryAkAryavibhAgajJAnahInam / pretaM pretasattvaM naraM vidyAditi / etena pretakAyo vyaakhyaatH| suzrute coktH| "asaMvibhAgamalasaM duHkhazIlamasUyakam / lolupazcApyadAtAraM pretasattvaM viduram // " iti| anupaktakAmamityAdi / anuSaktaH sadA saMsaktaH kAmo yasya tm| ajasra yathA syAt tathA AhAravihAreSu paraM ratam / zAkunai pakSisattvaM naraM vidyAt / etena zAkunakAyo vyaakhyaatH| suzrute'pi / "praddhakAmasevI cApyajasAhAra eva ca / amarSaNo'navasthAyI zAkunaM kAyalakSaNam // " iti| etena zAkunasattvo vyaakhyaatH| ityevaM rAjasasya sattvasya roSAMzakhAt Sar3a vidhaM bhedAMzaM vidyaat||18 sthAtumicchatIti strIrahaskAmaH / kruddhazUramakruddhabhIrumiti krodhe sati zUram . akrodhe sati bhIrum / * santrastagocaramiti cakravRtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH shaariirsthaanm| 1983 nirAkariSNumadhamavezaM jugupsitAcArAhAravihAramaithunaparaM svapnazIlaM pAzavaM vidyAt / bhIrumabudhamAhAralubdhamanavasthitamanuSaktakAmakrodhaM saraNazIlaM toyakAmaM mAtsyaM vidyAt / alasaM kevalamabhiniviSTamAhAre sarvabuddhAgahInaM vAnaspatyaM vidyAt / ityevaM khalu tAmasasya satvasya trividhaM bhedAMzaM vidyAnmohAMzatvAt / ityaparisaMkhyeyabhedAnAM khalu trayANAmapi sattvAnAM bhedaikadezo vyAkhyAtaH // 16 // zuddhasya sattvasya satavidho brahmarSizakravaruNayamakuberagandhavvasattvAnukAreNa / rAjasasya SaDvidho daityraakssspishaacsrpprtishkunisttvaanukaarenn| tAmasasya trividhaH pshumtsyvnspti-sttvaanukaarenn| kathaJca yathAsattvamupacAraH syAditi / gaGgAdharaH--atha taamsaanaah-niraakrissnnumityaadi| sarvanirAkaraNazIlam / pAzavaM pazusattvaM vidyAt / etena pazukAyo vyaakhyaatH| suzrute ca / "par3ete rAjasAH kAyAstAmasAMstu nibodha me| durmedhasvaM mandatA ca svapne maithuna nitytaa| nirAkariSNutA caiva vijJa yAH pAzavA guNAH // " iti / bhiirumityaadi| saraNazIlaM gamanasvabhAvam / mAtsyaM matsyasattvam / etena mAtsyakAyo vyaakhyaatH| suzrute c| "anavasthitatA maukhyaM bhIrukha salilA. thitaa| parasparA bhimaddezva matsyasattvasya lakSaNam // " iti| alsmityaadi| vAnaspatyaM vanaspatisattvaM nrm| etena vanaspatikAyazca vyaakhyaatH| suzrate ca / "ekasthAnaratinityamAhAre kevale rataH / vAnasatyo naraH sttvymmkaamaarthvrjitH||" iti / ityevmityaadurpsNhaare| mohazikhAt tamo'zavAditi / ityprisngghpryetyaadi| ityaparisaGghayetyAgocarazabdena acirabhAviviSaye pracAro lakSyate, tena santrastagocaramiti trastaviSayapracAram / pizAcA bhinna evaM yathoktAcAraH pretH| tena praitamapi sattvaM pRthguktm| saraNazIkSamiti gamanazIlam / buyAdIni UhApohavicArasmatyAdIni uktAni // 18 // 19 // cakrapANiH-sukhasmaraNArtha zuddhAdibhedena bandhIkRtya sttvbhedaanaah-shuddhsyetyaadi| vanaspati. sattvAnukAreNetyanto grantho bheTaikadezo vyAkhyAta ityante yojanIyaH kriyaantraabhaavaat| ete ca For Private and Personal Use Only
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1984 crk-sNhitaa| mahatIgarbhAvakrAntizArIram kevalazcAyamuddezo yathodezamabhinirdiSTo bhvti| garbhAvakrAntisaMprayuktarayArthasya vijJAne sAmarthya garbhakarANAJca bhAvAnAmanusamAdhirvighAtazca vighAtakarANAM bhAvAnAmiti // 20 // tatra shlokaaH| nimittamA mA prakRtivRddhiH kukSau krameNa ca / vRddhihetuzca garbhasya paJcAH zubhasaMjJitAH // ajanmani ca yo heturvinAze vikRtAvapi / imAMstrInazubhAn bhAvAnAhugarbhavighAtakAn // 21 // zubhaHzubhasamAkhyAtAnaSTau bhAvAnimAn bhiSak / sarvathA veda yaH sarvAn sa rAjJaH kartumarhati // dibhiH par3a bhiH shlokairupsNhaarH| tatra grbhaavkraantiiti| garbhAvakrAntizArIradvayasya khaDDIkAmahadAkhyasya samprayuktasya vAcyasyArthasya jJAne sAmathyemabhinirdiSTaM bhvti| garbhakarANAM bhAvAnAmanusamAdhiH saMgrahaH sa cAbhiniddiSTo bhvti| vighAtakarANAM garbhopaghAtakarANAM vighAto'bhinirdiSTo bhavati // 19 // 20 // gaGgAdharaH-adhyAyArthopasaMhArArthamAha-tatra zlokA iti| nimittaM grbhsy| AtmA garbhasya svruupm| prkRtirgrbhsy| yayA cAnupUrdhyA garbhasya kukSau ddhiH| vRddhihetushceti| zubhasaMzitAH pshcaarthaaH| ajammani hetuH / garbhasya vinAze heturgarbhasya vikRtau ca heturitImAMstrInazumAn bhAvAn // 21 // gaGgAdharaH itthazcASTau zubhAzubhasamAkhyAtAn bhAvAn yo bhiSak savvethA sattvabhedAH prAyeNa bhavanti mAnuSeSviti kRtvA eta evodaahrnnaarthmuktaaH| evamanuktA api zUkara * pyAghrAdisattvAnukAreNa satvabhedA boddhavyA eveti drshynnaah-kthmityaadi| kathaM nAma yathAsattvaM prANimanobhirmanuSyANAmupacAraH syAdityetadarthamudAharaNarUpA amI sattvabhedA vyAkhyAtA iti vaakyaarthH| yathApratijJaM vAkyArthamupasaMharati-kevala ityaadi| kevalaH kRtsnaH / uddeza iti 'yatra garbhe' ityAdigranthakRtaH / yathoddezamiti uddeshkmaantikrmenn| sAmarthamiti prayojanam / anusmaadhirnusstthaanm| vighAto vrjnm| vighAtakarANAmiti garbhavighAtakarANAm // 20 // For Private and Personal Use Only
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH shaariirsthaanm| 1985 avAptyupAyAn garbhasya sa evaM jJAtumarhati / ye ca garbhavighAtoktA bhaavaastaaNshcaapyudaardhiiH|| 22 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte zArIrasthAne mahatI garbhAvakrAntizArIraM nAma cturtho'dhyaayH||4|| veda vetti| sa rAjJaH sarvAn cikitsitavidhIn kattu mhtiiti| evaM ye ca garbhavighAtoktA bhAvAstAMzcAvAptyupAyAna prAptyupAyAn grbhsy| sa udAradhIzetumarhati // 22 // adhyAyaM samApayati---agnItyAdi / iti vaidya zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau zArIrasthAnajalpAkhye caturthaskandhe mahatIgarbhAvakrAnti zArIrajalpAkhyA caturthI zAkhA // 4 // cakrapANiH-arthateSu madhye ke te garbhasya zubhAH,ye garbhe'nuSTheyA ityAha-nimittamityAdi // 2 // 22 iti carakacaturAnana-mahAmahopAdhyAya zrImaccakrapANidattaviracitAyAM carakatAtparyaTIkAyAmAyurveda dIpikAyAM zArIrasthAne mahatIgarbhAvakrAntizArIraM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // 249 For Private and Personal Use Only
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAtaH puruSazciyaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // puruSo'yaM lokasammita ityuvAca bhagavAn punrvsuraatreyH| yAvanto hi mUrtimanto loke bhAvavizeSAstAvantaH puruSa, yAvantaH puruSe tAvanto loke // 2 // gaGgAdharaH-ataH pUrvAdhyAye'bhihitamevamayaM lokasasmitaH puruSa iti / tasya prapazcAthemato'nantaraM puruSavicayaM zArIramArabhate--athAta ityaadi| puruSaM vizeSeNa cinotyasminnanena veti puruSavicayamadhikRtya kRtaM zArIramiti // 1 // gaGgAdharaH-puruSasya vicayo'yam puruSo'yaM lokasammita iti / ayamannamayaH puruSaH khalu loksmmitH| lokasvanuttamatamo bhUbhuvasvariti trilokarUpaH paramavyoma paramAtmA prmpurussH| kuto'yaM lokasammitastadAha--- yAvanto hiityaadi| hi yasmAlloke yAvanto mUrtimanto bhAvavizeSAH santi tAvantaH puruSa vartante, tathA yAvanto bhUrtimanto bhAvavizeSAH puruSe vartante tAvanto loke'pIti / puruSe yAvantastAvanto loke santIti punavecanena loke yanna dRzyate puruSa tu dRzyate tadapi puruSasthabhAvenAnumeyamiti khyApitam / tena svAGgulimAnena yathA caturazItyaGgulimitaH puruSastathA tasyAGgulimAnena loko'pi caturazItyaGgulimita iti lokasammitaH puruSaH puruSasammitazca loka iti| mUrtimanta iti ziSyabodhArtha sthUlata uktam / vastuto yAvanto bhAvA loke tAvantaH puruSe, yAMvantaH puruSe tAvanto loke mUrtimanta iti vacanenAmUrtAnAM pratiSedhAbhAvAt // 2 // cakrapANi:---pUrvAdhyAye'bhihitaM "yAvanto hi loka bhAvAstAvantaH puruSe" iti, tacca na prapaJcitaM bhuvaacytvaat| ataH prapaJcAbhidhAnArtha puruSavicayaM base / puruSavicayanaM lokasAmAnyena gaNanaM puruSavicayaH, tamadhikRtya kRto'dhyAyaH puruSavicayaH // 1 // ckrpaanniH-smmitstulyH| lokasammitatvameva vibhajate-yAvanto hItyAdi / bhagavatA For Private and Personal Use Only
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1987 __ ityevaM vAdinaM bhagavantamAtreyamagniveza uvaac| naitAvatA vAkyenoktaM vaakyaarthmvgaahaamhe| bhagavatA buddhayA bhUyastaratamato'nuvyAkhyAyamAnaM zuzrUSAmahe iti // 3 // tamuvAca bhagavAnAtreyaH / aparisaMkhyeyA lokAvayavavizeSAH, puruSAvayavavizeSA adhyprisNkhyeyaaH| yathA yathA pradhAnazca teSAM yathAsthalaM puruSAvayavavizeSAH katicit teSAM sAmAnyamabhipretyodAhariSyAmaH; tAnekamanA nibodha samyagupavarNyamAnAnagniveza! Sar3a, dhAtavaH samuditA loka iti zabda lbhnte| tada yathA-pRthivyApastejo vAyurAkAzaM brahma cAvyaktamityeta eva ca Sar3a dhAtavaH samuditAH puruSa iti zabda labhante / gaGgAdharaH-ityevamityAdi tat zrukhAgniveza uvAca-naitAvatetyAdi // 3 // gaGgAdharaH-tamuvAcAtreyaH aparisaGke prayA ityaadi| tAn lokapuruSayoH samAnAn kticidvyvvishessaan| anuttamatameSu triSu lokeSu prathamaM lokamAha - par3a dhAtava ityAdi / tdytheti| pRthivItyAdi-yeyaM pRthivI tasyA dazaguNA ApastAM parita AvRttya vrtnte| apazca tAH parito dazaguNaM teja AkRtya vrttte| tejazca dazaguNo vAyurAvartya varttate / vAyumapi cAkAzo dazaguNa AkRtya vartate / AkAzazcAhakAro dazaguNa ATattya vartate / tazcAhakAramabhito dazaguNo mahAnAvRtya vttte| mahAntaJcAvyaktamAtmA brahma dazaguNamAtya vattate ityevamahaGkAramahayAmupalakSitamavyaktaM brahmeha vivakSitamityeta eva SaDUdhAtavo yathA loka iti zabdaM ( anuttamatamASTalokI bhUlokazabda) labhante tathA khalvete eva SaDUdhAtavaH samuditAH puruSa iti zabdaM lbhnte| kathaM puruSaH pRthivyAdi buddhayAnuvyAkhyAyamAnamiti yojnaa| lokasya tarutRNapazvAdirUpA avayavAH tathA puruSasya ca snAyukaNDarAdhamanyAdirUpA avayavA aprisNkhyeyaaH| tena akAsnayAbhidhAnam / ato ye ye lokapuruSayoH sthUlA avayavAH, te te sAmAnyapratipAdanArthamucyanta iti vaakyaarthH| brahmaNo For Private and Personal Use Only
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1988 caraka sNhitaa| / puruSavicayazArIram tasya ca puruSasya pRthivI mUrtiH, ApaH kladaH, tejo'bhisantApo, vAyuH prANo, viyacchidrANi, brahma antraatmaa| ___ yathA khalu brAhmI vibhUtiloke tathA puruSe'pyAntarAtmikI vibhUtiH / brahmaNo vibhUtiloke prajApatirantarAtmano vibhUtiH puruSe sattvam / yastvindro loke sa puruSe'haGkAraH, AdityAstu AdAnaM, rudro roSaH, somaH prasAdo, vasavaH sukham, azvinI kAntiH, marudutsAhaH, vizvedevAH savvendriyANi savvendriyA zci, tamo moho, jyotirjJAnam / yathA lokasya sargAdistathA puruSasya garbhAdhAnaM, yathA kRtayugamevaM bAlyaM, yathA tretA tathA yauvanaM, yathA dvAparastathA sthAviyaM, yathA kalirevamAtuyyaM, yathA yugAntastathA maraNam / ityevametenAnumAnenAnuktAnAmapi par3a dhAtukaH puruSa ityata Aha-tasya cetyaadi| yA sA par3a dhAtuke puruSe vizvarUpe'ntarAtmani pRthivI tasyA eva vikArabhUtA pRthivI, puruSe'smin muurtiH| yAstA ApastAsAM vikArarUpA ApaH, kledaH shriire| yattattejo vizvarUpe tadvikArabhUtaM tejaH, zarIre sntaapH| yaH sa vizvarUpe vAyusta dvikAra epa zArIraH praannH| yat tadvizvarUpe viyattadvikArabhUtaviyadetAni zarIre chidraanni| yat tadvizvarupe'vyaktamAtmA brahma tadevAyaM zArIro bhUtAtmA vizvarUpa iti| nanvetAvatA na lokasammitaH puruSo bhvti| loke hi brahmAdayaH santi puruSe tu te ke vartanta ityata Aha-yathA khlvityaadi| loke khalu yathA brAhmI vibhUtirAvyaktikI vibhUtistathA puruSe'pyAntarAtmikI AvyaktikI vibhuutiH| tad yathA-brahmaNo'vyaktasya vibhUtiyathA loke prajApatirbrahmAdistathAntarAtmano vibhUtiH puruSe sattvaM mnH| yasvindra ityAdi spaSTam / athaanuktaarthmupsNhrti-ityevmityaadi| etenAnumAnenAnuktAnAmapi lokavivaraNam-'bhavyaktam' iti / tasyetyAdinA puruSe SaD dhAtUna darzayati / mUrtiH kAThinyam / loke Sar3a dhAtavo vyaktA eveti na vivecitAH / brAjhIti aatmvishessjgtsrsstturvimuutiH| prajApatirdakSa For Private and Personal Use Only
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 1986 lokapuruSayoravayavavizeSANAmagniveza! sAmAnyaM vithAt iti // 4 // puruSayoravayavavizeSANAM mU mUrtAnAM sAmAnyamagniveza ! bhavAn vidyAditi / tathA ca / "yAvantaH puruSe tAvanto loke" ityanena khyApitaM yadyadatra puruSe tacca tatreti, tatra puruSo yathA svAGgulimAnena caturazItyaGgulimitastathA paramavyoma paramAtmA paramapuruSaH zivo'pi lokAkhyaH svAGgulimAnena caturazItyaGgulimitaH / tatrAdhastAt puruSasyApAdanAbhiparyantaH paJcAzadalimito bhUloko yathA prathamaH pAdastathAmuSyApi paramapuruSasyezvarasyAdhastAt paJcAzadaGgulimito'vyaktA bhUrbhuvaHsvarmaharjanatapaHsatyaviSNulokA ityaSTalokI anuttamatamo bhUlokaH prathamaH paadH| yathA cAsya puruSasya nAbherUI kaNThaparyanto'ntarAdhizcaturvizatyaGgulimito bhuvoko dvitIyaH pAdastathAmuSya lokAkhyasya paramavyomnaH paramezvarasyAvyaktAkhyAdRrddha caturvizatyaGgulimito dezo'nuttamatamo bhuvoko dvitIyaH paadH| yathaiva cAsya puruSasya kaNThAdUddha zirogrIvaM dazAGgulaM skhalaukastRtIyaH pAdastathaiva cAmuSya paramavyomnaH paramapuruSasya lokAkhyasyoddhaM dazAGgulamanuttamatamaH skhalaukastRtIyaH pAda iti| tripAt puruSo yathA tathA tripAt paramapuruSaH paramavyomalokAkhyaH zivaH / tatrAdhastAt pazcAzadaGgule parame vyomni yAni pRthivyapte jovAyvAkAzAhavAramahadavyaktAni tAni, tathA yAni ca saptapAtAlAdyatat pRthivyante bhUloke nAgAdIni manuSyAdIni, yAni cAntarIkSe bhuvoMke candrArkAdIni jyotIMSi, yAni skhalauke zakrAdIni, yAni ca mahaloke yAni janoloke yAni tapoloke virAr3AdIni, yAni satyaloke brahmalokavaikuNThazivalokAdIni, yAni cAvyaktAkhye loke pradhAnAkhyo brahmA kSetrazAkhyo viSNuH kAlAkhyo mahAviSNuzcetyetAni tAni sarvANi paramavyomarUpapRthivyA nAtiriktAni attsthaaaat| ityaSTalokI anuttamatamA pRthivI yathA prathamaH pAdaH paramavyoma tAni sANyAvRNot / tathAsya puruSasya nAbheradhastAda yAvanti tAni nAdhodehAdatiriktAni tAtsthAditi bhUlaukaH prathamaH paadH| yadeva tat paramavyomASTalokAtmakAdavyaktAdUI, caturvizatyaGgulamanuttamatamo bhuvalokaH kaumAraloka ucyte| tatra paJca brahmapuruSAH kumArAH sadAzivadAdayo vidyA nAmA / AdAnaM grahaNam / Adityo'pyAdadAtIti, AdAnamapyAdityaH / iha ca manuprabhRtiSu prAjA For Private and Personal Use Only
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1660 crk-sNhitaa| [puruSadhicayazarIram cAvidyA ca tAni sarvANi na tato'tiriktAni tAtsthAditi / tatparamavyoma tAnyAraNot / evamasya puruSasya nAbherurdU, kaNThaparyanto bhuvalaukastatra hRdi ye paJca prANAH pazcabrahmapuruSAste tato nAtiriktA iSyante atAtsthAt / ityevamaSTalokAtmakabhUmilokasahitaM kaumAralokAtmakabhuvarloka sarvato vRttvAsau paramavyoma paramapuruSa Urddha dazAGgulamanATatatvenAtizayena AzirogrIvaM svIko'tiSThaditi / tathAsya puruSasyApi zirogrIvaM dshaanggulmuttmaanggtvenaatisstthditi| taduktaM purusssuukt| "sahasrazIrSA puruSaH sahasrAkSaH sahasrapAt / sabhUmi sarvato vRttvA atyatiSThaddazAGgulam // " iti| sabhUmi bhUmilokasahitaM bhuvlokN sarvata UrdhvAdhazcaturdizaM bahirAbhyantarazcAtya dazAGgulaM vpurtishyenaanaavrnnenaatisstthditi| tathA tatraiva puruSamUkte "etAvAnasya mahimA tato jyAyAMzca puurussH| pAdo'sya vizvA bhUtAni tripAdasyAmRtaM divi" iti yaduktam, tatra pAda iti austhAne sushchndsi| pAdAvityarthaH / vizvA iti jsaudd'aashchndsi| etAvAnasya tripAdasya puruSasya mahimA mahattvamasya tripAdasya dvau pAdau bhUpAdabhuvaHpAdau vizvAni bhuutaani| divi tRtIye pAde khalauke zirogrIve dazAGgule'mRtaM jyotiHsvarUpaM brahma vAgarUpA gAyatrI caturthaH pAda iti| tadamRtaM puruSasyApyasya mUrchi, brahmarandha sahasradalapadmakaNikAbhyantare varttate iti trilokasammitaH puruSa iti| nanu cchAndogyopaniSadi cAnayarcA vastutvena lokapuruSayoraikyaM vyaakhyaatm| tada yathA--gAyatrI vA idaM sarca bhUtaM yadidaM kizca / vAgvai gaaytrii| vAgvai sarva gAyati ca trAyate c| yA vaisA gaaytrii| iyaM vAva sA yeyaM pRthivii| asyAM hIdaM sarvabhUtaM pratiSThitametAmeva naatishiiyte| yA vai sA pRthivI iyaM vAva sA yadidamasmin puruSe zarIramasmina hIme bhAvAH pratiSThitA etadeva nAtizIyante iti / 1 / yA vaisA gaaytrii| iyaM vAva sA yadvaitat puruSe zarIramasmin hIme prANAH pratiSThitAH etadeva nAtizIyante / yadavaitat puruSe zarIramidaM vAva tat yadidamasminnantaHpuruSe hRdayamasmin hIme prANAH pratiSThitA etadeva nAtizIyante / 2 / saiSA catuSpadA Sar3a vidhA gaaytrii| tdetdRcaabhynktm| etAvAnasya mahimA tato jyAyAMzca pUruSaH / pAdo'sya vizvA bhUtAni tripAdasyAmRtaM divIti / 3 / yA vai sA gAyatrI iyaM vAva sA yad vaitad brhmeti| yad vaitad brahma / idaM vAva tadayo'yaM vahiH patyAdirUpatA Agamasidaiva jnyeyaa| sarvendriyArthA vizvedevA ev| sargAdiriti pralayAnantaraH kAlaH / anuktAnAmityanena mativRhaspatiH, kAmo gandharva ityAdi / sAmAnyaM tulyam // 2-4 // For Private and Personal Use Only
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 1661 purussaadaakaashH| yo vai sa vahiH puruSAdAkAzo'yaM vAva sa yo'yamantaHpuruSe AkAzaH / yo vai so'ntaHpuruSa AkAzo'yaM vAva sa yo'yamantarha daya AkAzaH / yo vai so'ntarha daya AkAzastadetat pUrNamapravartti / pUrNAmapravartinIM zriyaM labhate ya evaM vedeti| tasya ha vA etasya hRdayasya paJca devsussyH| sa yo'sya pAG suSiH sa prANastaccakSuH sa Adityastadetat tejo'nAdyamityupAsIta / tejasyannAdo bhavati ya evaM vedeti / 1 / atha yo'sya dakSiNaH suSiH sa vyAnastacchotraM sa cndrmaaH| tadetacchIzca yshshcetyupaasiit| zrImAn yazasvI bhavati ya evaM vedeti / 2 / atha yo'sya pratyaG suSiH so'pAnaH sA vAk so'gnistadetad brahmavarcasamannAdyamupAsIta / brahmavarcasyannAdo bhavati ya evaM vedeti / 3 / atha yo'syoda muSiH sa samAnastanmanaH sa parjanyastadetat kIrtizca vyuSTi3catyupAsIta / kIrtimAn vyuSTimAn bhavati ya evaM vedeti / 4 / atha yo'syoddha: suSiH sa udAnaH sa vAyuH sa AkAzastadetadojazca mhshcetyupaasiit| ojasvI mahAn bhavati ya evaM vedeti / 5 / tatra te pazca brahmapuruSAH svargasya lokasya dvaarpaaH| sa ya evaM paJca brahmapuruSAn svargasya lokasya dvArapAn veda, athAsya kule vIro jaayte| pratipadyate svarga lokaM ya etAneva paJca brahmapuruSAn svargasya lokasya dvArapAna vedeti / 3 / atha yadataH paro divo jyotirdIpyate'pi svataH pRSTheSa sarvataH pRSTheSvanuttamatameSa lokessu| idaM vAva tad yadasminantaHpuruSe jyotiH| tasyaiSA dRSTiyaMdavaitasmiJcharIre saMsparzanoSmimANaM vijAnAti / tasyaiSA shrutiH| yatratat karNAvapi gRhya ninadamiva nadathumivAgneriva jvalana upshRnnoti| tadetad dRSTazca shrutnycetyupaasiit| cakSuSyaH zruto bhavati ya evaM vedeti / 4 / atra brAhmaNe pAdo'sya vizvA bhUtAnItyanenoktau dvau pAdau yA vai sA gAyatrItyArabhya nAtizIyanta inyantena vyaakhyaatau| tatrAdAna nAtizIyanta ityantena prathamo bhuupaadH| dvitIyena nAtizIyanta ityantena hRdayaM bhuvaHpAdo dvitIya iti| tripAdasyAmRtaM divItyanenoktau dvau pAdau gAyatrayAH saiSA catuSpadetyAdinA vyaakhyaatau| tatra dvArapAna vedaityantena dupAdastRtIyo vyaakhyaatH| atha yadataH para ityAdinAmRtapAdazcaturthI vyaakhyaatH| iti catuSpAdA saiSA gaaytrii| par3a vidhA vAgarUpA khalvavarNA prakRtirekA brahma prajApatiM prati darzanayogyArthA varNavatyaH pnycdhaa| zvetA raktA pItA kRSNA aghorA ceti Sar3a vidhaa| ceto'rpaNanigadAduktA na tu vastuta iti / zArIrakasUtraizcoktam / jyotizcaraNAbhidhAnAt / chando'bhidhAnAnneti cetra For Private and Personal Use Only
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1962 crk-sNhitaa| puruSavicayazArIram ___ evaMvAdinaM bhagavantam Atreyamagniveza uvAca, evametat sarvamanapavAdaM yayoktaM bhagavatA lokapuruSayoH sAmAnyam / kinvevAsya sAmAnyopadezasya pryojnmiti||5|| ___ bhagavAnuvAca, zRNvagniveza! sarvalokamAtmanyAtmAnazca sarvaloke samamanupazyataH satyA buddhirutpdyte| sarvalokaM hyAtmani pazyato bhavatyAtmaiva sukhaduHkhayoH karttA nAnya iti kaatmktvaacc| hetvAdibhirayuktaH sarvaloko'hamiti viditvA jJAnaM pUrvamutthApyate apvrgaay| tatra saMyogApekSI ceto'rpaNanigadAt / tathA hi darzanam-bhUmyAdipAdavyapadezAccaivamiti / ityevaM lokapuruSayodehapradezavibhAgavastuvibhAgAbhyAM sAmAnyamuktamiti // 4 // gaGgAdharaH--etat zrukhA yaduvAca tdaah-evNvaadinmityaadi| kinu asyetyAdi praznaH / bhagavAnuvAceti taduttaram / tad ythaa-srvlokmityaadi| yadi lokapuruSayoH sAmAnyaM nopadizyate tarhi kathamagniveza ! samamanupazyataH satyA buddhirutpadyata ityaadi| kasmAdityata Aha--sarcalokamityAdi / Atmaiva sukhaduHkhayoH kartA nAnya iti buddhA kiM syAdityata aah-kaatmkkhaaccetyaadi| sukhaduHkhayoH kartAhamiti kAtmakakhAt tu hetu bhidharmAdharmAdibhiH karmajAtairayuktaH san sarcaloko'hamiti vidikhApavargAya jJAnapUrva janena ckrpaanniH-anpvaadmityvyvdhaanm| kintvsyetyaadi| Ayurvede kimapyetatsAmyakathane prayojanamityarthaH / kathaM satyA buddhirutpadyate iti asyAM yojanAyAM kiJcAsyAH prayojanamiti zeSo jnyeyH| yathA ca lokapuruSasAmyaM satyabuddhijanakaM bhavati, tadAha-sarvalokaM hItyAdi / Atmani pazyata iti Atmano'bhedena pshytH| 'Atma'zabdena par3ha dhAtusamudAyAtmakaH puruSa ihocyte| tena yatakiJcillokagataM sukhaduHkhajanakam, tadapyAtmasvarUpamityanena vAhyalokamUtamapi bhAtmakRtameva vaiSayika nityaduHkhAnuyuktaM heyaM sukham, tathA nisargAva yaM duHkhaJca pazyan rAga. dvaSanimmuktaH san satyazAnavAn bhavatIti bhaavH| atha satyajJAnasyApi kiM prayojanamityAha-.. krmetyaadi| lokapuruSasAmyajJAne'pi satyajJAnasyAdAvapavargAnuSTAnaM prayojanamiti vAkyArthaH / anna karAtmakatvAt iti karmAdhInatvAt, hetvAdayo'gre vakSyAmANAH / karmavazaH san hetvAdibhiyukto. 'yamAtmA pravartate, karma, tatvajJAnAt pravRttupaparame sati kaarnnaabhaavaanoppdyte| uktaJca-"karma * hetvAdibhiyukta iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] 1663 zArIrasthAnam / lokazabdaH, SaDdhAtusamudAyo hi sAmAnyataH sarvvalokaH / tasya ca heturutpattirvRddhirupanavo viyogazca / tatra heturutpattikAraNam / utpattirjanma, vRddhirAdhyAyanam, upaplavo duHkhAgamaH, triyogaH, SaDdhAtuvibhAgaH sa jIvApagamaH prANanirodho bhaGgo lokasvabhAvaH / tasya mUlaM savrvopaplavAnAJca pravRttirnivRttiruparamazca / pravRttirduHkhaM nivRttiH sukhamiti yaj jJAnamutpadyate, tat satyam / tasya hetuH sarvvalokasAmAnyajJAnametat prayojanaM sAmAnyopadezazyeti // 6 // utthApyate / nanu kathaM jJAnaM pUrvvaM bhavedityata Aha- tatretyAdi / saMyogApekSI lokazabdaH / hi yasmAt Sar3a dhAtusamudAyaH sAmAnyato lokazabdaH / tasya lokasya dhAtusamudAyasya heturutpatyAdizvAsti / tatra heturutpattikAraNamityAdi / tasya mUlamiti / Sar3a dhAtu saMyogasya khalu lokasya puruSasya ca mUlaM sarvopaSThavAnAM sarvvaduHkhAgamAnAzca mUlaM maTTattirvAGmanaH zarIrArambhaH karma / tasya Sar3adhAtusaMyogasya janmanaH sanpaplavAnAJca nivRttirvAGmanaH zarIrairanArambhaH uparamaH, par3a dhAtusaMyogasyoparamaH sabrvopaplavAnAJcaparamaH / tasmAt pravRttirvAsana:zarIrArambho duHkham / nivRttirvAGmanaH zarIrairanArambhaH sukhaM sukhakaramiti yajjJAnamutpadyate tajjJAnaM satyaM sA satyA buddhiH / tasya satyajJAnasyotpattau , tyaktapravRttestu tattvajJAnAdvi kSIyate / nopabhogAt" iti / tadAtyantikakarmakSayAt AtyantikakarmaphalAbhAvarUpo mokSo bhavatIti bhAvaH / saMyogApekSIti SaD dhAtumelake puruSarUpe varttate ityarthaH / 'loka' zabdeneha prakaraNe lokata iti kRtvA puruSa evocyate janajagadrUpo lokaH / yataH svAdayo yess karmmaparavazatvena loke vaktavyAH, te puruSa evaM sambhavanti / 'sarvva' zabdena sarvvaprANino grAhayAnta | hetvAdipaJcakaM nirdizya vibhajate- tasya heturityAdi / tasya mUlamiti tasya jIvApagamasya kAraNam / sarvopalavAnAceti sarvvasukhaduHkhAnAm / pravRttiH rAgadveSabhUlA pravRttiH / nivRttiriti apravRtiH / 'uparama' zabdastasyetyanena sambadhyate tathA sambapaplavAnAJca ityanena sambadhyate / duHkhAnAJcoparamo nivRttikRta eva, nivRttijanyatvena ca kAryakAraNayoH abhedopacArAdaparamo'pi nivRttiryaH zabdasAmAnAdhikaraNyenocyate / pravRttiduHkhamiti ca kAryakAraNayorabhedopacArAd boddhavyam / satyajJAnasvarUpamAha - iti yaja jJAnamityAdi / itIti 250 For Private and Personal Use Only
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1664 crk-sNhitaa| [ puruSavicayazArIram athAgniveza uvAca, kiMmUlA bhagavan pravRttiH, nivRttau vopAya iti // 7 // bhagavAnuvAca / mohecchA SakarmamUlA pravRttiH / tajjA hyahakArasaGgasaMzayAbhisaMplavAbhyavapAta - vipratyayavizeSAnupAyAstaruNamiva drumamativipulazAkhAstaravo'bhibhUya puruSamavatatyaivottiSThante, yairabhibhUto na sttaamtivrtte| tatraivaM jaatiruup-vitt-buddhi-shiil-vidyaabhijn-vyo-viiry-prbhaavsmpnno'hmityhngkaarH| yanmanovAkkAyakarma nApavargAya, sa snggH| hetuH sarvalokasAmAnyasyAtmani jnyaanm| etaj jJAnameva lokapuruSayoH sAmAnyopadezasya prayojanamiti // 5 / 6 // gaGgAdharaH-tat zrukhA yaduvAca tdaah-athetyaadi| pravRttiH kiMmUlA nivRttau ka upAya iti // 7 // gnggaadhrH-tduttrmaah-bhgvaanityaadi| mohAdicatummUlA prvRttiH| mohAdayo hi jJAtAraM pravattayanti puNya pApe vA / puNyapApazca karma prvrtyti| kathamityata Aha--tajjA hiityaadi| mohAdibhyo jAyante'hakArAdayaH / tataH kiM syAdityata aah-trunnmivetyaadi| mohAdijA ahaGkArAdayaH khalvativipulazAkhAstaravo yathA taruNaM drumamabhibhUyAvatatyottiSThante tathA purussmbhibhuuyaavttyottisstthnte| yauhAdijairahaGkArAdibhirabhibhUtaH puruSo na sattAM pravRttehetumativarttate naatikraamti| ahaGkArAdiH punaH kIdRza ityatastAna vivRnnoni:-ttraivmityaadi| jAtirUpAdisampanno'hamityabhimAno'hakAraH / pUrvapratyavamarSakam / etasmin satyajJAne lokapuruSasAmAnyajJAnasya hetutvaM darzayannAhatasyetyAdi // 5 // 6 // cakrapANiH-pravRttaH saMsArarUpAyAH tathA nivRttermonarUpAyAH kAraNamupAyaJca pRcchati--kiM. muuletyaadi| mohetyaadhttrm| mohecchAdva SakarmamUleti mohAsmithyAjJAnasvarUpAdicchAdveSau, tayozca dharmAdharmarUpaM karma, tacca mUlaM sNsaarsyetyrthH| kathamete mohAdayaH saMsArakAraNamityAhatajjA hotyaadi| atra cAhadvArAdau yathAyogyatayA mohAdInAM kAraNatvaM jnyeym| ahaGkArAdayazcASTAvane vakSyamANA jnyeyaaH| avatatyeti vyApyeti / na sattAmativarttate iti pravRtihetu nAtikAmati / atroktamahaGkAraM vivRnnoti-ttraivmityaadi| jAtyAdibhiH prabhAvAntaH sampanna For Private and Personal Use Only
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ema adhyAyaH } 1665 zArIrasthAnam / karmaphalamoca puruSapratyabhAvAdayaH santi na veti saMzayaH / sarvvAsvavasthAsu ananyo'hamahaM sraSTA svabhAvasaMsiddho'hamahaM zarIrendriyabuddhismRtivizeSa rAziriti grahaNamabhisaMplavaH / mama mAtRpitRbhrAtRdArApatyabandhumitrabhRtyagaNo gaNasyAhamityabhyavapAtaH / kAryAkArthyahitAhitazubhAzubheSu viparItAbhinivezo vipratyayaH / jJAjJayoH prakRtivikArayoH pravRttinivRttyozca asAmAnyadarzanaM vizeSaH / pronaNAnazanAgnihotratriH savanAbhyuca gAvAhanayajanayAjanayAcanasalilahutAzanapravezanAdayaH samArambhAH procyante hyanupAyAH / evamayamadhIdhRtismRtirahaGkArAbhiniviSTaH saMsaktayadyanmanovAkkAyaka nApavargAya kriyate sa saGgaH, yadyadapavargAya karma tat tanna saGgaH / karmaphalamasti na vA mokSo'sti na vA puruSa AtmAsti na vetyevamAdijJAnaM saMzayaH / sarvvAvasthAsu ahamananyo brahmaNo'nyo nAhamahaM sraSTAdaM svabhAvasaMsiddha evAhaM zarIrAdimAn rAziriti jJAnamabhisaMplavaH / mameyaM mAtAyaM pitetyevamAdijJAnamabhyavapAtaH / kAryyAdiSu viparItAbhinivezo vipratyayaH / zAzayorvidvanmUrkhayoH sAmAnyAdarzanaM prakRtivikArayozca pravRttinivRttyozcaivamAdidvandvayoH sAmAnyAdarzanaM vizeSa iti / prokSaNAnazanAgnihotrAdayaH samArambhAH karmANi svargaupAyA api mokSe'nupAyAH procyante / ityevamayaM puruSaH khalu dhIdhRtismRtiutkRSTo'hamiti jJAnamahaGkAraH / yadityAdi saGgavivaraNam / karmaphalAdayaH santi na veti yaj jJAnaM tat saMzayaH / abhisaMplavamAha - sarvetyAdi / (Atmano'bhimata AtmanA AtmanyabhisaMplava AtmanA AtmagocaratA AtmabuddhirityarthaH / ) sarvvAvasthAsthiti sarvvAsu zarIrAvasthAsu jJAtasamudAyarUpa evAhamasmIti yaj jJAnam tadiha jJeyam / paramAtmanastu sarvvAvasthAzUnyatvamiti yaj jJAnaM tat samyagjJAnameva / evamahaM sraSTAhaM svabhAvasaMsiddha ityatrApi zarIravAn evAhaGkAraviSayo jJeyaH / ahaM zarIrendriyabuddhivizeSarAzirityatra zarIrAdiSvacetaneSvahaGkArAspadatvena cetanAbhimAno viruddha iti jJeyam / mametyAdinA abhyavapAtamAha- abhyavapAtaH parAtmatA, anAtmIyena mamatA, kAryetyAdinA vipratyayaM brUte / viparItAbhinivezo viparyyayeNa jJAnam, yathA - kArye akAryyamakA kAryyamityAdi / jJAjJayorityAdinA avizeSamAha - avizeSaH , * sAmAnyadarzanamavizeSa iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1966 crk-sNhitaa| ! puruSavicagazArIram saMzayo'bhiplutabuddhirabhyavapatito'nyathAdRSTivizeSagrAhI vimArgagatirnivAsavRkSaH sattvazarIradoSamUlAnAM mUlaM savvaduHkhAnAM bhvti| evamahaGkArAdibhidoSaiH bhrAmyamANonAtivarttate pravRttima, sA muulmghsy| nivRttiH apavargastat paraM prazAntaM tadakSaraM tad brahma sa mokssH||8|| tatra mumukSUNa mudayanAni ca sonnynuvyaakhyaasyaamH| hInaH sannahaGkArAbhiniviSTaH saMsaktasaMzayo'bhiplutabuddhirabhyavapatitazcAnyathAdRSTizca vizeSagrAhI vimAgegatizca san sattvazarIrayodoSANAM rajastamovAtapittakaphAnAM mUlAni yAnyasAtmyendriyArthasaMyogaprazAparAdhapariNAmAkhyAni nidAnAni teSAM mUlaM kAraNaM bhavati sarvaduHkhAnAzca mUlaM bhavati / athavA sattvazarIradoSA mUlAni yeSAM teSAM savvaduHkhAnAM mUlaM bhvti| kathamityata aah-evmityaadi| evamanena prakAreNa pumAnahaGkArAdibhirdoSairdhAmyamANaH prattiM vAGmanaHzarIrArambhaM naativrtte| sA pravRttiraghasyAzubhasya mUlam / iti kiMmUlA pravRttiriti praznasyottaramuktvA nivRttI vopAyaH ka ityasyottaramAha-nivRttirvAGmanaHzarIrAnArambhaH khalvapavargo'pavargajanakakhAditi yA sA niHzeSA nittistat paraM prazAntaM tadakSaraM tada brahma brahmarUpeNAbhiniSpattihetuvAt / sa mokSa iti sarvebhyo bandhebhyaH pramocanahetuvAt // 8 // gaGgAdharaH-nivRttimuktvA tatropAyAn vktumaah-ttretyaadi| tatra nivRttI vishessaaprtiitiH| vipratyayastu vizeSANAM viparyAyeNa grahaNamiti bhedaH / prokSaNetyAdinA anupAyamAha / anupAyA iti anyopAyAH santo'pi paramapuruSArthe mokSe anupaayaaH| niHsavanaM triH samyak snaanm| samprati ahaGkArAdInAM dhItismRtivibhraMzamUlatvenAdhItismRtyabhidhAnapUrvaka saMsArarUpanityAnubandhazarIramAnasaHkhakAraNatvaM vyutpAditam / ahaGkArAdIn sNkssipyaapyaah-evmityaadinaa| nivAsavRkSa iva nivaasvRkssH| tena yathA nivAsavRkSaH pakSiNAM nityamAzrayo bhavati, evamahaGkArAdiyukto'pi rogasya nivAso bhavatIti drshyti| bhrAmyamANa iti punaHpunarapi zarIrAntarANi niiymaanH| nAtavarttate pravRttimiti saMsAraM na tyajati / evaM mohecchAjanyakarmamUlatAM pravRtterdarzayiravA pravRtterapi karmakAraNatAmAha-sA ca mUlamaghasyeti / pravRttirapi dharmAdharmarUpasya mUlam / iha ca dharmAdharmAvavizeSeNa saMsAraduHkhakAraNatayA 'agh'shbdenoktau| samprati nivRttAvupAyaM vaktu nivRttimeva tAvadupAdeyatApratipAdakaparyAyairAha-nivRttirityAdi // 8 // cakrapANiH- udityarthe mokSa iti, udayanAni hi mokSopAyA ityrthH| lokadoSadarzina For Private and Personal Use Only
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "ma adhyAyaH] zArIrasthAnam / 1967 tatra cha mumukSorAdita evAcAryAbhigamanaM, tasyopadezAnuSThAnam, agnerevopacA , dharmazAstrAnugamanaM, tadarthAvabodhastenAvaSTambhaH, tatra yathoktAH kriyaaH| satAmupAsanam, asatAM parivarz2anaM, na saGgatirdujanena, satyaM sarvabhUtahitamaparuSamanatikAle parIkSya vacanam, sarvaprANiSu cAtmanIvAvekSA, sarvAsAmasmaraNam asaMkalpanamaprArthanA'nabhibhASaNazca strINAm, sarvaparigrahatyAgaH mumukSUNAM bandhAnmoktumicchUnAmudayanAni cAnuvyAkhyAsyAmaH nivRttAvupAyA. nanuvyAkhyAsyAma iti| tad ythaa-ttretyaadi| tatra sarvabandhebhyo moktumicchomumukSorAditaH prathamata aacaaryaabhigmnm| yaH kAtnyena mokSopAyAnupadeSTu prabhavati tamAcAryamupagamya mumukSustasyAcAyyasya mokSe ya upadezastasyAnuSThAnaM karmakaraNam / mokSAyAcAryaNa yadupadeSTavyaM tadupadiSTasya karmaNo'nuSThAnamAcaraNam / agnerevopcaa| vaitAnikavaivAhikasyAgnerevopacaryA sevaa| dharmazAstrAnugamanaM manvAdismRtizAstrAnugatakarmAkaraNam / tadarthAvabodho dharmazAstrArthasyAvabodhaH guruNA vyAkhyAtasyArthasya dhAraNam / tena dharmazAstrArthadhAraNenAvaSTambhaH cittaavruddhtaa| tatastatra dharmazAstrArthatA kriyaacaa| tataH satAmupAsanaM vajanazcAsatAmasAdhUnAM puruSANAM vizeSeNa durjanena saha saGgatiH saGgo na vidheyaa| satyaM vacanaM vaktavyaM, na cAhitaM na vA kasyaciddhitaM kasyacidahitaM parantu sarvabhUtahitaM na cApi paruSaM na niSTharam, anatikAle vAkyakAlamanatikramya puruSaM satpuruSameva lakSIkRtya kAle vAkyaprayogArhasamaye na khakAle parIkSya yadvacanaM yadupayuktaM tathA rUpeNa parIkSya vacanaM vktvymityrthH| avekSA dRSTiH, sA ca samA na tu vissmaa| sarvAsAM strINAmasmaraNaM smRtiH pUrvAnubhUtAsampramoSaH, asaGkalpanaM manasA cintAdikriyAvarjanam, apArthanamayAtrA anabhibhASaNazca / strINAmityanena srvtraanvyH| tataH savauM bhojanAdyarthaparigrahastasyApi tyAgaH / iti hetugarbhavizeSaNam / tena nityaM duHkhAkrAntalokadarzanATa viraktasya sata iti darzayati / bhAcArya iha mokssshaastropdessttaa| tenAvaSTambha iti zAstrAvabodhena dhaiyye karaNIyam, manAgapi tatra kathantA na karttavyA ityrthH| yathoktA kriyA karttavyA iti shessH| AtmanIvAvekSA ceti yathA Atmani * lokadoSadarzina ityadhika kvacit paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1948 crk-sNhitaa| / puruSavicayazArIram kaupInaM pracchAdanArthaM dhAturAganiksanaM, kanthAsIvanahatoH sUcIpippalakaM, zaucAdhAnahetorjalakuNDikA, daNDadhAraNaM, maikSyacaryA) pAtraM, prANadhAraNArthamekakAlamagrAmyo yathopapanna evAbhyavahAraH, zramApanayanAthaM zIrNazuSkaparNatRNAstaraNopadhAnaM, dhyAnahetoH kAyanibandhanaM, vaneSvaniketanivAsaH, tandrAnidrAlasyAdikarmavajanaM, sarveSvindriyArtheSvanurAgopatApanigrahaH, suptasthitagataprekSitAhAra-vihAra-pratyaGgaceSTAdikeSvArambheSu smRtipUrvikA pravRttiH, satkArastutigavimAnanamitvaM, kSutpipAsAyAsazramapracchAdanAtha paridhAnArtha kaTivyatiriktAGgAchAdanArthaJca dhAturAganivasanaM gairikamRdraJjitaM kaupInaM vastracIram / tatra paridhAnAthaM kaupInamAtraM sAgAcchAdanAtha kanthA kaaryaa| sutarAM kanthAsIvanahetoH mUcIpippalakaM sUcIrakSaNArtha phalakoSAdirUpaM pAtram / zaucazcAdhAnazca tayohetoH zaucAdhAnahetorjalakuNDikA jalakamaNDaluH, AdhAnaM skhalanarakSA tadartha daNDadhAraNam, bhaikSyacaryArtha pAtraM sthAlI, ekakAlaM nAdhikavAramagrAmyo grAmyAhAra odanapUpampamAMsamatsyadadhighRtadugdhapAyasAdistavyatiriktaH phalamUlarUpaH yathopapannaH yadRcchayA yallabhyate tdbhyvhaarH| zIrNa yadRcchayA galitaM zuSka parNa tRNazca tat. kRtAstaraNopadhAnamAstaraNaM zayyA upadhAnaM ziro'dhaH kRtpinndditaakaarH| kAyanibandhanam yogaasnm| vaneSu na tu grAmAdiSu aniketavAsaH kuTIrAdiniketanahInavAsaH vRkSAditalAdau vAsaH / indriyArtheSu zabdAdiSu abhISTeSvanurAgaH anbhiissttessptaapstyonigrhH| tarhi kimanabhISTeSvanurAga upatApo'bhISTeSviti cenn| iSTAniSTeSvartheSvanurAgo'pi na kArya ityarthAt / suptAdiSvArambheSu smRtipUrvikA na tu yathAkathaJcit pravRttiH, satkAraH pUjanaM akAryyatAbuddhistathA sarvaprANiSu karttavyA / asaGkalpanamityabhAvanam / pracchAdanArthaM kaTiveSTanArtham / kiMvA kaupInArthaM prcchaadnaarthnyc| sUcIpippalakaM suuciisthaapnpaatrm| bhaikSyacaryA pAtraM bhikssaapaatrmityrthH| prANayAtrArthamityanena yAvanmAtreNAhAreNa prANayAtrA bhavati, tAvanmAtra AhAraH karttavyaH, na tu rAgAditi drshyti| evaM zramApanayanArthamityAdAvapi tAvanmAtraprayojanatA vyaakhyeyaa| kAyanibandhanaM yogapaTTam / aniketavAsa iti agRhvaasH| etena vane'pi na gRha kRtvA sthAtavyamiti darzayati / indriyAthaSu gandhAdiSu anurAgasya tathopatApasya dvAparUpasya For Private and Personal Use Only
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 1666 zItoSNavAtavarSAsukhaduHkhasaMsparzasahatvam / zoka-dainya-dvaSamadamAnalobharAgeAbhayakrodhAdibhirasambalanam, (r) ahaGkArAdiSUpasargasaMjJA / lokapuruSayoH svargAdisAmAnyAvekSaNaM, kAryakAlAtyayabhayaM, yogArambhe satatamanivvedaH sattvotsAhaH, apavargAya dhIdhRtismRtibalAdhAna, niyamanamindriyANAM cetasi, cetasa AtmanyAtmanazca, dhAtubhedena zarIrAvayavasaMkhyAnamabhIkSNaM, sarva stutiH prazaMsA, gardA nindA, avamAnamavazA, teSu kssmilmudaasiintaa| yadi kazcit satkarosi tena hRSTo na syAt, yadi kazcit stauti tenApi nAhAditaH syAt, yadi kazcinindati vAvajAnIte, na ca tAbhyAM duHkhI syAt, na zokAdyasambalanaM shokaadismblitsraahitym| ahakArAdiSvabhimAnAdiSu upasargasaMjJA upasargatvena jJAnam / svargAdisAmAnyAvekSagaM skhalauke svargAdipUruSe'pi garbhAdhAnAdau svargAdi ityevamuktaM yallokapuruSayoH sAmAnyaM tasyAvekSaNaM darzanam / kAyyakAlAtyaye bhayaM mokSArthamupayuktakAryANAM kAlavarttane tadatyaye tadatItatve bhAvini bhayaM vidheyam / anirbeda iti / vairAgyAdito manaHkhedo nirvedH| yogArambhe satatavairAgyAdinA manaHkhedo na kAryyaH, kintu yogArambhe satata sattvotsAho manasa utsaahH| dhIdhRtyAdInAM caturNAmAdhAnaM dhAraNaM poSaNazca / indriyANAM niyamanaM zabdAdyarthebhyo nivastyendriyANAM zrotrAdInAM cetasi manasi niyamanaM dhAraNa kAryam / cetasazca cintyAdibhyo nivartya svasminneva cetasi niyamanaM dhAraNaM kaarym| Atmanazca cintyasaGkalpyAdizabdAdiviSayeSvicchADhe pasukhaduHkhaprayatnabuddhibhyo nivatyaivAtmanyeva niyamanaM dhAraNaM nigrahaH krttvyH| smRtipUrvikA pravRttiriti ko'ham, kimartha rAga yAgAdikamArabhyate ityAdi srtvymityrthH| satkAraH pUjA, satkAre ratuto ca satyAmahRSTatvam / yathA gardAyAmavamAne ca samadarzitvam, tathA satkArAdiSvapi jJeyam / kSudhAdiSu cAnuvegaH kSudhAdisaharavam / asaMvasanam asNvaasH| ahaGkArAdayo'STAvihai voktaaH| upasargasaMjJeti anrthhetutvbhaavnaa| lokapuruSayoH sargAdisAmAnyAvekSaNamiti yathA ihaiva lokaruSayorAdisargataH prakRtisAmAnyamukta, tathAvekSaNam ityrthH| kAryakAlAtyayabhayamiti mokSAnuguNakattavyasya kAlAtipAtabhayaM karaNIyam / niyamanam indriyANAM cetasi indriyANi vAhyaviSayanivRttAni manasyeva niyatAni krttvyaani| cetasaH cintyAdiviSayebhyo vyAvRttasya paramAtmanyAtmajJAnArthaM niyamanaM krttvym| AtmanazzAtmani * asaMvasanamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2000 crk-sNhitaa| [ puruSaviSayazArIram kAraNavad duHkhamasvamanityamityabhyupagamaH / sarvapravRttiSu duHkhasaMjJA, sarvasaMnyAse sukhmitybhiniveshH| eSa mArgo'pavargAya, ato'nyathA bdhyte| ityudayanAni vyAkhyAtAni // // bhavanti caatr| etairavimalaM sattvaM zuddhApAyairvizudhyati / mRjyamAna ivaadrshstailcelkcaadibhiH|| grahAmbudarajodhUma-nIhArairasamAvRtam / yathArkamaNDalaM bhAti bhAti sattvaM tathAmalam // kaarym| dhAtubhedena khaDmAMsarasaraktAdibhedena zarIrAvayavasaMkhyAna zarIrAvayavAnAM jJAnaM kaarym| sarva kAraNavad duHkhamityabhIkSNaM kAryam / sarvamasvamAtmavyatiriktaM yadidaM kiJcit tatsarvamanityamityabhyupagamaH / sarvapravRttiSu vedoktavidhivihitAvihiteSu karmasu dhamAdhamrmasAdhaneSu yA yA pravRttistAsu duHkhasaMjJA duHkhatvena jJAnam, sarvasaMnyAse sarvaparityAge sukhamiti dvayamabhinivezaH sa ca kaaryH| ato'nyathA uktebhyo'mIbhya AcAryAbhigamanAdibhyo'jyathA badhyate baddho bhavati puruSaH / ityudayanAni nivRttAvupAyAH // 9 // gaGgAdharaH-eSAmupAyAnAM phalaM vktumaah-bhvntiityaadi| etairiti / etairAcAryAbhigamanAdibhiH sarvaH zuddhApAyairmanasaH zuddharupAyairavimalamanimmala sattvaM manaH zuddhaprati nirmala bhvti| ka ivetyata Aha dRSTAntam-mRjyamAna ityAdi / dRSTAntAntaramAha-grahetyAdi / graho rAhuketurUpa AcchAdakaH / asamAvRtaM samyaganAcchAditaM tathAmalaM tadvadamalaM nirmalaM sat sattvaM mano bhAti / niyamanamiti yojnaa| tena AtmApondriyAdiviSayebhyo vyAvAtmani mntvyH| dhAtubhedena zarIrAvayavasaMkhyAnamiti zarIrasya rasamalasnAyvAdirUpatayA jnyaanm| zarIraM hi rasamalasnAyvAdi. rUpatayA bhAvyamAnaM vairAgyaheturbhavati, yathA-"majanAsthnA rajasA plIhA yakRtA zakRtApi ca / pUrNAH snAyuzirA yAH syustAH striyazvamaipezikAH // " ityAdikA vairaagybhaavnaa| kAraNavadityanena nityAtmavyatirikta sarvamanityaM darzayati / kuHkhamiti duHkhhenuH| asvamiti Atmavyatiriktam anaatmiiyaa| sarvasaMnyAsebiti sarvapravRttyuparameSu // 9 // cakrapANi:-avimalamiti kriyAvizeSaNam / graho rAha' / sattvasya pancaivendriyANi For Private and Personal Use Only
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2001 jvalatyAtmani saMruddhaM tat sattvaM saMvRtAyane / zuddhaH sthiraH prasannArdIipo dIpAzaye ythaa|| 10 // zuddhasattvasya yA zuddhA satyA buddhiH prvrttte| vidyA siddhirmatimedhA prajJA jJAnazca sA matA // yayA bhinatyatibalaM mahAmohamayaM tmH| sarvabhAvasvabhAvajJo yayA bhavati nispRhaH // yogaM yayA sAdhayate sADayaH sampadyo yyaa| yayA nopaityahaGkAraM nopAste kAraNaM yayA // nanu kutrabhAtItyata aah-jvltiityaadi| saMvRtAyane saMvRtAni ayanAni zrotrAdIndriyacchidrarUpANi vahirgamanakarmANi yasya tasminnAtmani, tat zuddhasattvaM manaH saMruddhaM vahiranigacchet antaHsaMruddhaM sat jvalati diipyte| ka ivetyata Ahazuddha ityaadi| dIpAzaye pradIpasaMrakSaNAdhAne yadi saMvRtacchidre dopaM sthApayati tadA sa dIpaH zuddho dhUmAdyAvilatArahitaH san sthiro vAtAdibhizcAcazcala: san prasannArcizca san yathA prajvalati tathA tat sattvamityarthaH // 10 // gaGgAdharaH--nanu sattve zuddha kiM syAdityata Aha-zuddhatyAdi / zuddhasattvasya zuddhaM sattvaM mano yasya tasya puruSasya, zuddhA nirmalA satyA ca buddhiH pravarttate, yA ca sA zuddhA satyA buddhiH sA vidyA sA siddhiH sA matiH sA medhA sA prazA sA zAnaJca mtaa| nanu kathaM sA buddhividyAdirucyate ityata AhayayetyAdi / yayA zuddhayA satyayA buddhayA atibalam atizayabalavat mahAmohamayaM tamo bhinatti nAzayati yogii| yayA ca zuddhayA satyayA buddhagrA nispRhaH san sarvabhAvANAM svabhAvazo bhvti| yayA ca buddhayA yogaM saadhyte| yayA ca buddhayA puruSaH sAGkhyaH saGkhyayA tattvajJAnena vartate yaH sa sAhAH jJAnAvarakANi bhavantIti kRtvA sUryasyApi paJcaiva grahAdayazcAvarakA uktaaH| jvalatIti kevalAtmajJAnajanakatvena prakAzate / Atmani saMrudvamiti handriyebhyo byaavRtyaatmniytm| saMvRtAyana iti Atmapabhe'pi saMvRtendriyarUpacchidramAtmani jJeyam / dIpAzayo dIpadhArikA gRhaM vA // 10 // cakrapANiH-zuddhasatvamabhidhAya tajanyAM mokSasAdhanatvenAtyarthopAdeyAM satyAM buddhi vividhaiH upayuktaiH svruupairaah-shuddhtyaadi| mahAmoho'hamAdi mithyaajnyaanm| nispRha iti upAditsA. jihaasaashuunyH| yogamiti viSayavyAvRttasya manasa Atmanyeva paraM yogam / saGkhyA tattvajJAnam, 251 For Private and Personal Use Only
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2002 crk-sNhitaa| puruSaviSayazArIram yayA nAlambate kizcit savvaM saMnyasyate yyaa| yAti brahma yayA nityamajaraM zAntamakSaram // 11 // loke vitata-8-mAtmAnaM lokaJcAtmani pshytH| parAvaradRzaH zAntiAnamUlA na nazyati // pazyataH sarvabhUtAni sarvAvasthAsu srvdaa| brahmabhUtasya saMyogo na zuddhasyopapadyate // 12 // sampadyate bhvti| yayA cAhaGkAramabhimAnAdyahaGkArakamme nopaiti / yayA ca kAraNaM punarbhavahetu nopaaste| yayA ca kizcidapi naalmbte| yayA ca sarva sNnysyte| yayA ca brahma nirvANaM yAti praamoti| brahma tu nityam ajaraM shaantmkssrshc| eSA ca buddhimahattattvamucyate // 11 // gaGgAdharaH-jJAnasyAsya nirvANasAdhakatvaM darzayati-loke ityaadi| loke jagati AtmAnaM vitataM pazyato jAnataH pusaH Atmani ca lokaM vitataM pazyataH parAvaradRzaH paraM sarcataH zreSThaM brahma tato'varaM sarvamidaM mahadAdikaM draSTu' zIlaM yasya tasya / tathA zAntini ttirjJAnamUlA niruktasatyabuddhimUlA na kadApi nshyti| asyAH zAnteH phalamAha-pazyata ityaadi| sarvAvasthAsu jAgaraNa-svama-suSuptiSu sarvadA avicchedena sarvabhUtAni samaM pazyato tayA vartata iti saangkhyH| nopAste kAraNamiti na sukhaduHkhakAraNaM sevte| nAlambate kiJciditi kvacidapyAsthAnaM na kroti| saMnyasyata iti sarvatrodAsIno bhavati / brahmati mokssH| vidyAsiddhavAdayazca yadyapi jJAnavizeSe'pi prasiddhAH, tathApIha prakaraNAt tatvajJAnaparA eva jJeyAH // 11 // . cakrapANiH-lokavitatamAtmAnamiti lokarUpamAtmAnam, tathA lokaJcAtmani zarIrAtmarUpamelakarUpe vyavasthitamiti shessH| pshytH| parAvaradRza iti paramAtmAnam, avarAjyAtmanyatiriktAni prakRtyAdIni yaH pazyati, tasya praavrdRshH| 'jJAnamUlA' ityanena mohamUlAmasthirAM zAntiM nirasyatIti / atha jIvanmuktasya kimiti sukhaduHkhahetudharmAdharmasaMyogo na bhavatItyAha-pazyata ityaadi| pazyata iti pazyata eva paraM na tu rajyato nApi dviSata ityrthH| brahmabhUtasyeti * lokavitatamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH] shaariirsthaanm| 2003 nAtmanaH kAraNAbhAvAt linggmpyuplbhyte| sa sarvakAraNatyAgAnmukta ityabhidhIyate // vipApaM virajaHzAntaM paramataramavyayam / amRtaM brahma nirvANaM paryAyaiH zAntirucyate // 13 // etat tat saumya ! vijJAnaM yaja jJAtvA muktsNshyaaH| munayaH prazamaM jagmurvItamoharajaHspRhAH // 14 // tatra shloko| saprayojanamudiSTaM lokasya puruSasya ca / sAmAnyaM mUlamutpattau nivRttI mArga eva ca / brahmabhUtasya jIvanmuktasya zuddhasya zuddhasattvasya saMyogaH saMsArasaMsaraNahetudharmAdharmAbhyAM saMyogo na sampadyate // 12 // gaGgAdharaH-zarIraparityAge tu brahmabhUtasyAtmanaH kAraNAbhAvAnmanaHzarIrAdyabhAvAt liGgaM prANApAnAdi sukhaduHkhAdi ca noplbhyte| sa puruSaH savvakAraNAnAM sattvazarIrAdInAM tyAgAnmukta itybhidhiiyte| mukteH paryAyamAha-vipApamityAdi // 13 // gaGgAdharaH-adhyAyArthasya phalamAha-etat tadityAdi / tadetat puruSavicaya brahmamUtasya jIvanmuktasyeti vyAkhyeyam / sarvathA mukte hi jJAnamapi nAsti / tena pazyata iti na syAt / saMyoga iti dharmAdharmasambandhaH // 12 // cakrapANiH-atha muktAtmanaH kiM lkssnnmityaah-netyaadi| Atmana iti muktAtmanaH / karaNAbhAvAditi manaHprabhRtikaraNAbhAvAt / ukta hi-"karaNAni manoburbuiddhikarmendriyANi ca" iti, manaHprabhRtyabhAvAcca zarIrAbhAvo'pyarthalabdha ev| sarvAbhAvAcAtmani kimapi lakSaNaM nAsti, svarUpeNa cAtmAtIndriya eva / tena nAtmAbhAvAnnopalabhyate, talliGgAnAmabhAvAdeva nopalabhyata iti bhaavH| vipApamityAdinA mokSasvarUpaprakAzakAn paryAyAnAha-yaja jJAtveti jJAnaM praapyetyrthH| kiMvA guNaprakAzakatvAt jJAnamapi jJeyaM bhavatIti boddhavyam / saMgrahe zuddhasaravasamAdhAnamityanena, * karaNAbhAvAditi cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2004 crk-sNhitaa| puruSavicayazArIram zuddhasattvasamAdhAnaM satyA buddhizca naisstthikii| vicaye puruSasyoktA niSThA ca paramarSiNA // 15 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte zArIrasthAne puruSavicayazArIraM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // zArIraM vijJAnaM, he saumya ! yaj jhAlA yacchArIrazAnena munayo muktasaMzavAH santo vItamoharajaHspRhAH santaH prazamaM zAntiM jgmuH||14|| gaGgAdharaH-athAdhyAyArthamupasaMharati-tatra shlokaavityaadi| niSThA mokSaH // 15 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / iti vaidya zrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau zArIrasthAnajalpe caturthaskandhe puruSavicayazArIrajalpAkhyA pazcamI zAkhA // 5 // 'etairavimalam' ityAdinA 'dIpAzaye yathA' ityantena granthenoktArthaH sNgRhiitH| 'zuddhasattvasya' ityAdinA satyA buddhiruktaa| naiSTikI moksssaadhikaa| niSThA mokSaH // 13-15 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraka tAtparyaTIkAyAM zArIrasthAne puruSavicayazArIraM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssssttho'dhyaayH| athAtaH zarIravicayaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| zarIravicayaH zarIropakArArthamiSyate / jJAtvA hi zarIratattvaM zarIrogakArakoSu bhAveSu jJAnamutsadyate, tasmAccharIravicayaM prazaMsanti kushlaaH||2|| tatra zarIraM nAma cetanAdhiSThAnabhUtaM, paJcamahAbhUtavikAragaGgAdharaH-atha yogArambhe zarIrAGgapratyaGgajJAnApekSakhAt khaGamAMsAdInAM vizeSeNa jJAnasya prayojanaM vaktuzca zarIravicayazArIramArabhate-athAta ityAdi / zarIravicayaM zarIraM vizeSeNa cIyate cayanaM kriyate yeneti zarIravicayaH tamadhikRtya kRtaM zArIramiti zarIravicayaM zArIramityarthaH // 1 // gnggaadhrH--shriiretyaadi| vicayo vicayanaM vijJAnaM zarIropakArArtha zarIrasyopakAraH smdhaatukhkrnnrkssnnpryojnkmissyte| nanu kutaH zarIropakArAya zarIrasya vicayaH syAdityata Aha-jJAkhA hiityaadi| hi yasmAt / zarIratattvaM zarIrasya yAthArthya zAkhA pusaH zarIropakArakareSu zarIrasya dhAtusAmyakaraNarakSaNakAriSa bhAveSu jJAnamutpadyate // 2 // gaGgAdharaH-nanu zarIraM kiM tAvadityata aah-ttretyaadi| cetana AtmA tasyAdhiSThAnaM bhUtam, adhiSThIyate yat tadadhiSThAnaM tada bhuutm| nanvAtmano mahadAdipvapi vAhyajagatsu adhiSThAnamastIti tvyvcchedaarthmaah-pnycetyaadi| paJca mahAbhUtAni khaM vAyujyotirApo bhUrityetAni ca vikArAzca manodazendriyANyarthAH cakrapANiH-puruSavicayaM mokSopayuktatvena puruSopakArakamabhidhAya vyAkriyamANacikitsopayukta zarIropakArakaM zarIravicayaM bruute| zarIrasya vicayaH vicayanaM zarIrasya pravibhAgena jJAnamityarthaH / zarIropakArArthamiti zarIrArogyArtham / atha kathaM zarIrajJAnaM zarIropakArakamityAha-jJAtvA hiityaadi| zarIrasya raktAdirUpasya svabhAvarUpaM tattvaM jJAtvaiva idamasya vRddhasya dhAtorasAmAnyaguNatayA'varddhakatvenopakArakamiti, tathoktaviparyAyAccApakArakamiti jnyeym| jJAyate upakAryate zarIratattvamaneneti vAkyArthaH // 12 // cakrapANiH- samuditasyaiva zarIrasya svruupmaah-ttretyaadi| 'cetanA'pAbdena jJAnakAraNam For Private and Personal Use Only
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2006 caraka saMhitA / [ zarIravicayazArIram samudAyAtmakam / samasaMyogavAhino yadA hyasmin zarIre dhAtavo vaiSamyamApadyante, tadAyaM vinAzaM balezaM vA prApnoti // 3 // vaiSamyagamanaM punarhi dhAtUnAM vRddhihAsagamanamakA ranyenaiva / lagAdIni cetyete teSAM samudAyaH samastarUpaH tadAtmakaM zarIramiti sUkSmazarIre'nugataM na sthUlazarIre / tvaGmAMsAdInAM prakRtibhUtapaJcamahAbhUtatvaGmanodazendriyArthatvAbhAvAt / manasazca zarIrale sattvamAtmA zarIraJceti sUtre zarIrasya manastaH pRthagvacanasyAsaGgateH / tasmAt paJca mahAbhUtAni tadvikArAzca dazendriyapaJcArthAsvaGmAMsAdayazcetyete teSAM samudAyaH samastarUpo na pratyekarUpaH tadAtmakaM zarIram / athavA vikArA dazendriyANyarthAzca samudAyA mAtRjAdipaJcabhUtAtmakAstvaGmAMsAdaya iti jJAnArtham / zarIramuktvA zarIrasyopakArArtham apakAramAha - sametyAdi / hi yasmAdasmin zarIre dhAtavastvagraktamAMsAdayaH prasAdadhAtavaH, svedAdaya upadhAtavo vAtapittakaphamUtrAdayo maladhAtavazca samasaMyogavAhinaH samena samucitamAnena saMyogaM parasparaM dhAtUnAM melakaM nIrogatayA vahantIti / vastutaH samAnAM svasvaghaTakAnAM bhAvAnAM dravyaguNakammaiNAM samyagArogyalakSaNasampatraM yogaM samavAyaM vahantIti samasaMyogavAhino dhAtavo yadA vaiSamyamApadyante prApnuvanti tadA // 3 // gaGgAdharaH- nanu vaiSamyaprAptiH kA ? ityata Aha-vaiSamyetyAdi / dRddhihAsagamanaM dRddhigamanaM hrAsagamanaJca / akAtsnyena sarvveSAM dhAtUnAmasAkalyena 1 Atmocyate / 'bhUta' zabda upamAne / tena cetanAyA AtmasambandhinyA zarIra evopalambhAdAtmanaH zarIramadhiSThAnamiti bhavati / paramArthastu cetanAzraya AtmA, AtmA ca nirAzraya eva kiMvA cetanasyAtmano'dhiSThAnabhUtamiti cetanAdhiSThAnabhUtamiti / paJcAnAM mahAbhUtAnAM vikArA rasAdayaH zarIrArambhakAH, teSAM samudAyo melakaH, sa AtmA svarUpaM yasya tat tathA / 'samudAya' zabdena samudAyArambhakA dhAtava evocyante / tena na saMyogamAtrasya zarIratvaprasaktiH / kiMvA samudAyaH saMyoga evocyatAm, tathA samudAya AtmA kAraNaM yasya zarIrasya dravyarUpasya tat paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakaM zarIrameva / samenocitapramANena dhAtUnAM melakena samayogatayA vahatIti samayogavAhi / yadA tu dhAtUnAM nyUnAtiriktatvena viSamo melako bhavati, tadA asamayogavAhIti darzayannAha - yadA hItyAdi / laghunA vaiSamyeNa rogamAtrajanakena kla ezam, mahatA duHsAdhya rogajanakena vaiSamyeNa vinAzaM maraNaM prApnotIti zarIram // 3 // cakrapANiH - atha kiM tat vaiSamyamityAha - vaiSamyagamanamiti, vaiSamyagamanaM vaiSamyAvasthAprAptiH / * samudAyAtmakaM samayogavAhi / yadetyAdi cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH] zArIrasthAnam / 2007 prakutyA ca yogapadena virodhinAM dhAtUnAM vRddhihAsau bhvtH| sakaladhAtUnAM hi sAmAnyAbhAvena, yugapaddhe vizeSAbhAvena tu hAsasya cAsambhavAt / nanu kSayaH sthAnazca vRddhizceti trividhaM vaiSamyamuktam, atra tu vRddhihAsagamanamiti svavacanavirodha iti cet, na, sthAnasya pRthaktve hi na vaiSamyaM parantu sAmyameSa, viSamasahacaritatvena svasthAnAkarSaNAditve tu samastAntargatatvena pRthgvcnaanaavshykkhaat| tadvaktumAha-prakRtyA cetyaadi| prakRtyA ca vaiSamyameva kAdAcitkamityarthaH, yadi hi vaiSamyameva bravate, tadA sahajasiddhamapi dhAtUnAM yat nyUnAtiriktatvena vaiSamyaM, tadapi gRhyte| tena 'gamana'padaprakSepAt sahajaM vaiSamyaM parityajya pramANApekSaM kadAcidutpadyamAnaM vaiSamyaM drshyti| vRddhihAsagamananceha vyastasamastavaiSamyaM jJeyaM vRddhihAsasyaiva vishessaabhaavaat| akAtsnaipana prakRtyA ceti akAsneyaneti ekadezena, prakRtyeti sakalena svbhaaven| tena ca rasAdInAJca azeSeNa vRdrihAsau tathA akAsnaipana vRdrihAsau upasaMgRhItau bhvtH| anye tu 'akAtsnaipana' itipadaM klezaM vinAzaM prApnotItyanena yojyti| tena yadApi dhAtavo vaiSamyamApadyante, tadApi na klezavinAzau bhavataH, 'akAsnaipana' itipadena klezavinAzavyabhicArasya vihittvaacc| dRSTancaitat, yathA-vRSyaprayogAt zukravRddhau satyAmapi na klezavinAzau bhavataH, tathA bAlasya varddhamAnadhAtorapi guNa eva paraM dRshyte| tacca nAtisAdhu / yataH bAlasya varddhamAnadhAtorapi vayo'nurUpAH prAkRtamAnasthitA eva dhAtavo bhavanti, tena na te prAkRtamAmA vRddhA ucynte| yA tu vRSyaprayogajA zukravRddhiH, sA yadi vikArakArikA na bhavati, tadA tu prAkRtamAnAntargatA ev| etadeva dhAtUnAM praakRtmaanmydvikaarkaari| aJjalyAdimAnantu granthAntareNAbhihitamapi nityaparokSatayA punaH svAbhAvikadhAtulakSaNareva jJAtavyam / tasmAcchukrasya yAvatI vRddhiradoSA, tAvatI prAkRtamAnAvasthArUpaiva / prAkRtamAnAtiriktau ceha vRddhihAsau 'vaiSamyagamana shbdenocyte| tasmAdAdairava vyaakhyaa| yasmAdevaM kevalaM vRddhihAsagamanameva vaissmygmnm| kintu prakRtyA ca vaiSamyagamanaM dhAtUnAM bhavatIti vyAkhyA na bhavati / tathA hi-"prakRtisthaM yadA pittaM mArutaH zleSmaNaH kSaye" ityAdau prakRtisthasya doSasya vikArakatatvamucyate, vikArakarasya doSasya prakRtisthatApi vaiSamyAnukriyAkAritvena 'vaissmy'shbdenocyte| tadapi naatisundrm| yena pradezAntareSvapi vividhAM gatiM pratipadya prakRtisthatA dhAtUnAM nirvikAra evoktA, yayA-"kSINA jahati liGga svaM samAH svaM kamma kurvte| doSAH pravRddhAH sva liGgaM darzayanti yathAbalam" tathA "vikAro dhAtuvaiSamyam" "vikAro duHkhameva ca" evmaadissu| yat tu "prakRtisthaM yadA pittam" ityAdi svamAnAvasthitasya pittasya vikArakaratvam, taccharIrapradezAntaranItasya pittAdestu tatpradezavRddhasyaiva vikaarkrtRtvm| svamAnasthito'pi doSaH pradezAntaraM nItaH san pradezasthadoSApekSayA vRddha eva bhvti| tatrApi vRddhasyaiva vikAra. kattatvam, apazcitazcArthastatraiva grnthe| yatrApi svamAnasthitAnAM raktAdInAM vAtAdidRSTayA vikAra. For Private and Personal Use Only
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2008 crk-sNhitaa| ( zarIravicayazArIram yaddhi yasya dhAtovRddhikaraM tat tato viparItaguNasya dhAtoH pratyavAyakarantu sampadyate / tadeva tasmAd bheSajaM samyagavacAryamANaM yugapadanAtiriktAnAM dhAtUnAmadhikamapakarSati nyUnam virodhinAM dhAtUnAM yogapadAna ekakAlaM vRddhi hAsau bhvtH| yadyatra kazciddhAtuH samo vartate vRddhahasvAbhyAzcAkRSyate tadA so'pi vRddhahasvAntargata eva syAt, tatra kSINo yatrAkRSyate tatra vRddhaH syAditi yugapaddhi hAsau bhvtH| yadi nAkRSTaH syAt tadA duSTo na syAditi bhaavH| nanu kathaM virodhinAM dhAtUnAM yugapadavRddhihAsau bhavata ityata aah-yddhiityaadi| tata iti / tasmAddhAtutaH pratyavAyakaraM hAsakaram / tadeva bheSajaM yugapadUnAtiriktAnAM bhAtUnAM yugapada kartRtvam, tatrApi vAtAdaya eva vRddhAH prAdhAnyena vika rakArakAH, raktAdayo'pi tadRSTidoSa. sambandhAt hInasvaguNA vRddhasvaguNA vA bhavanti, tato guNahAnivRddhibhyAM vRddhihAsau dUSye'pi tiSThata eveti na prakRtisthasya vikArakAritvamiti pazyAmaH / upayuktabheSajena yathA vRddhihAsau bhavataH sdaah-yogpdevnetyaadi| virodhinAmiti parasparaviruddhaguNAnAm, tadevopapAdanaM drshytipddhiityaadi| yadi bheSajam -- yathA zrIraM kaphazukrAdivRddhikaram, tat tu pittaraktAdeH pratyavAyakara bhavati hAsakaraM bhvtiityrthH| viparItasyeti karttavye yat viparItaguNasyeti karoti, tena jAtivaiparItyAd guNavaiparItyameva hrAsakAraNaM prAdhAnyena darzayati / tena gomUtraM dravatvasAmAnyAt samAnamapi kaTUSNarukSAdiguNayogAt kaphasyApi hArakameva / / ___ upapAditayogapadezana dhAtUnAM vRdrihaasgmnmupsNhrnnaah-tdevetyaadi| samyag upacaryamANamityanena ucitamAtrAdiyogaM tathA sAmyAvAptAvadhikabheSajaprayogaM darzayati,-mAtrAdiviguNaM hi bheSajaM na ucitAM kriyAM karoti,- yathA vRddhasya kaphasya kSINasyApi pittasya kSayavRddhibhyAM sAmAnyaM samupayujyate kaTAdi, tat sAmyApAtottarakAlamapyupayujyamAnaM pittavRddhayA kaphakSayeNa ca punrvaissmymaavhti| tasmAt tadadoSANAM vyAvRttyarthe samyagupacaryamANamiti kRtm| nanu pUrvoktabheSajena virodhinAM vRddhihAsau bhavataH / upasaMhAre tu dhAtUnAM sAmyakara bheSajaM bhavatItyucyate, tat kathaM sAmyabheda ityAzaGkara vRddhihAsakarameva dhAtusAmyakaraM bhavatIti darzayannAha-adhikamapakarSati, nyUnamApyAyatIti / evaMbhUtaJca dhAtusAmyakaraNam / yatraiva virodhinAM vRddhihAsau videvate, tatraiva jJeyam, na srvtr| tena yatra vRddhireva paraM doSANAM na kSayaH, tatra yathA vRddhasya doSasya kSayAdhAna. muktam, na tathA zrINasya varddhanamiti jnyeym| * samyagupacaya'mANamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2006 ghaSTha adhyAyaH shaariirsthaanm| aapyaaytiiti| etAvadeva hi bhaiSajyaprayoge phalamiSTaM svasthavRttAnuSThAnazca yAvaddhAtUnAM sAmyaM syAt // 4 // __ khasthasyApi * samadhAtUnAM sAmyAnugrahArthameva kuzalA rasaguNAnAhAravikArAMzca paryAyeNa icchantyupayoktam / sAtmAvRddhahasvadhAtUnAmadhikamapakarSati nyUnamApyAyayati vRddhasya hAsakaraM yat tadeva hasvasya vRddhikaraM bhavati, iti ekameva bheSajaM tasmAt sAmyakaraM bhavati / akAsnagrana tu vRddhaM dhAtusamAnaguNaM dravyaM vaddha yati viziSTaguNaMhAsayati, haskhazca tathA, tasmAt vRddhe dhAtau viparItaguNaM bheSajaM isvetu dhAtau samAnaguNaM dravyaM bheSajaM samyagavacAyyamANaM sAmyakaraM bhavatIti / etAvadeva dhAtuvaiSamye sati dhAtusAmyakaraNameva, dvitIyaJca yAvada dhAtUnAM sAmyaM tAvat svsthvRttaanusstthaanmiti| svasthavRttAnuSThAnaphalapiSTaM yAvaddhAtUnAM sAmpamiti ; ata eva pUrvAdhyAye'pyuktaM "dhaatusaamymihocyt| dhAtusAmyakriyA coktA tantrasyAsya prayojanam // " iti // 4 // gaGgAdharaH-nanu svasthAH kiM bheSajamAcarantItyata Aha-- svasthasyApItyAdi / sAmyAnugrahArtha sAmyarakSaNArtham / kuzalAH svahitaiSiNo buddhimanto'pi svsthaaH| paryAyeNa samyagucitakrameNa / pAyeNAhAravikArANAmupayogamuktvA uktadhAtusAmyopAdeyatAM darzayitu bheSajaprayogasya tathA svasthavRttAnuSThAnasya dhAtusAmyAtiriktaM phalaM niSedhayannAha-- etaavdevetyaadi| 'etAvadeva' ityanena vakSyamANadhAtusAmya prtyvmRpti| dhAtusAmyAtmako hi bheSajasAdhyo na dhAtusAmyAdatiricyate, tathA svasthasyaujaskaratvam, rasAyanenApi dhAtusAmyameva vishuddhmaadhiiyte| tena dhAtusAmyAdatiriktamAyurvedasAdhya nAstIti bhaavH| uktaJca--'dhAtusAmyakriyA coktA tantrasyAsya prayojanam" iti // 3 // 4 // cakrapANiH- nanu svasthe dhAtusAmyaM siddhameva, na ca siddhaM sAdhyate svasthaniSThavRttAnuSTAne'pi dhAtusAmyameva phalamityAha- svasthA hypiityaadi| sAmyAnugrahArthamiti svasthA eva sAmyasya parAparasAtmyot. pAdena paripAlanArtham / rasA madhurAdayaH / guNA gurbAdayaH / AhAravikArAH khAdyalehyA yavAgvAdayaH / paryAyeNeti ucitena krameNa, sa ca kramaH, yathA-madhuramupayujya tajanyakaphavRddhayAdipratibandhArtha kaTAyapayojyamityAdiH rasakramaH, tathA gurumupayujya tatkAryapratibandhArtha laghUpayogaH, ityevaMprakAro laghugurUpayogakramaH / AhAravikAre'pi yavAgvAdhapayujya tatpAkArtha peyAdudhapayoga ityAdikaH kramaH / 'guNa'zabdena ca rasA api prApyante, tathApi rasAH prAdhAnyAt pRthguktaaH| sAtmyasamAjJAtAniti 'rasaguNAn' ityasya, tathA 'AhAravikArAMzca' ityasya vizeSaNam / sAtmyAzca te abhyAsena tathA samatvena * svasthA hyapIti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2010 crk-sohtaa| zarIravicayazArIra ; . samajJAtAn ekaprakArabhUyiSThAMzcopayuJjAnAstaviparItakaraNalakSaNasamajJAtaceSTayA samamicchanti krttm| dezakAlAtmaguNaviparItAnAM hi karmaNAmAhAravikArANAJca kiyopayogaH smyk| sarvAbhiyogo'nudIrNAnAM sandhAraNamasandhAraNam vipryyaannaamupyogmaah-saatmyetyaadi| yAn rasaguNAn AhAravikArAn sAtmAsamazAtAn sAtmyatvena sukhAnubandhahetutvena dhAtusamatvena dhAtusamaguNatayA jJAtAn ekaprakArabhUyiSThAMzca madhurAya kaprakAravahulAnapi upayuJjAnAH kuzalAH svasthAstebhya AhAravikArebhyo viparItAnAmAhAravikArANAM karaNalakSaNena saMskArato lAkSaNikatayA samasyena jJAtasyaiva dravyasya samIkaraNArtha saMskAraprakaraNIbhUtA yA ceSTA tayA tadviparItAnAhAravikArAnapi sagaM dhAtusamaM kartumicchanti / nanu kuto viparItAnAyevaMrUpeNa sagIkaraNamiSyate pAyeNa yat samIbhavati tenaiveSTasiddhiH syAditi cet, n| kasmAdityata Aha-dezetyAdi / dezaviparItAnAM kAlaviparItAnAmAtmano dhAtuguNaviparItAnAzca karmaNAM samyak kriyA tattvajJAnaM AhAravikArANAJca samyaka upyogH| tathA sarvAbhiyogaH svAbhAvikapathyatvenAjJAtA iti sAtmyasamAjJAtAH, 'sama'zabdenAtra pthymucyte| kiMvA sarvadA sAtmyatvena samAjJAtAH sAtmyasamAjJAtAH / tena asAtmyAnAmupayogameva pratikSipati / yacca tAvat rasAdayaH paryAyeNopayujyate tat saadhu| yatra tvekaprakArA eva rasAdayaH kutazcindrutorabhyasyante, tatra ko vidhirityAha--ekaprakAretyAdi / tatropayuktakaprakArarasAdibhUyiSTAd rasAdeviparItameva karotIti taviparItakarI samAjJAtA cessttaa| tayA ceSTayA samaM kartumicchantIti, ekaprakArabhUyiSThAyapa. yogena AdhIyamAnavaiSamyazarIraM samadhAtu krtumicchnti| etaddAharaNam-yathA madhuraprakAramUyiSTaM ca AhAraprakAramupayuJjIta, tasya madhurasamAnakaphAdivRddhimAzaGkaya kaphAdikSayakaga vyAyAmAdiceSTA, tayA saamaanymaadhiiyte| kiMvA taviparItakarI ca, tathA samatvena ca AjJAtA yA ceSTA, sA tadviparItakarasamAjJAtA, tena kriyamANam atiyogAdi niSedhayati / samprati prastAvAgataM svasthavRttaM samAsenAha-dezetyAdi / dezAdibhiH 'guNa'zabdaH smbdhyte| 'Atma'zabdeneha shriirmucyte| dezaviparItaM karma yathA--- marau svapnaH / kAlaviparItaM karma yathA-- vasanta vyAyAmaH / AtmaviparItaM karma yathA - sthUlazarIre vyaayaamjaagrnnaadi| evamAhAraprabhedAzca kAlAdiviparItA unneyaaH| karmaNAM samyakriyopayogastathA AhAravikArANAM smykkriyopyogH| mithyAyogAyogarUpo'pyatiyogo jnyeyH| tena sarveSAM * sarvAtiyoga iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH zArIrasthAnam / 2011 udIrNAnAJca gatimatAM sAhasAnAJca vrjnm| svasthavRttametAvaddhAtUnAM sAmyAnugrahArthamupadizyate // 5 // dhAtaH punaH zArIrAH samAnaguNaH samAnaguNabhUyiSThApi AhAravikArarabhyasyamAnarvRddhiM prApnuvanti ; hAsantu vipriitgunnvipriitgunnbhuuyisstthaapyaahaarairbhysymaanH| tatrame zarIradhAtuguNAH saMkhyAsAmarthyakarAH / tad yathA--gurulaghuzItoSNasnigdhasandhAraNaM gatimatAmanudIrNAnAM, malAdInAmudIrNAnAmasandhAraNaM tathA sAhasAnAzca vajanaM svasthavRttaJcaitAvadeva dhAtUnAM sAmyAnugrahArthamupadizyate // 5 // gaGgAdharaH-nanu ke dhAtavaH kaiddhiM kaizca hAsaM prApnuvantItyata Ahazatava ityaadi| zArIrA ityanena mAnasAnAM niraasH| samAnaguNabhUyiSThaiveti bhUyiSTaguNAnApalpiSThaguNAvajayikhAt / uktaM hi viruddhaguNasamavAye bhUyasAlpamavajIyate iti| jaimininApyuktaM--viruddhadharmasamavAye bhUyasAM syAt sdhmmksmiti| abhyasyamAnane tvekvaarmaatraabhyvhaartH| nanu zArIradhAtUnAM ke guNA ityata Aha-tatreme ityaadi| zarIradhAtuguNAH saMkhyAsAmathryakarA ime vakSyamANA guhyadaya eva zarIradhAtuguNA AhAradravyANAM pAJcabhautikAnAM sAmAnyavizeSayorTAne sAmarthyakarAH zaktijanakA na banye buddhagrAdayaH zabdAdayaH parakhAdayo vA zarIrasya vRddhau vA hAse vA sAmAnyavizeSajJAne shktikraaH| buddhagrAdijanakavaM hi dravyANAM prabhAvAt / parakhAdijanakalaJca gunnairnaasti| zabdAdikAlabuddIndriyArthamithyAyogAdInAM varjanaM sarvAtiyogasandhAraNam / kAlamithyAyogAdestu duSpariharasya pratikriyayaiva vrjnm| gatimatAmiti purISAdInAM vahirgamanazIlAnAm / sAhasAnAm ayathAbalAnAm // 5 // cakrapANiH-- atha rasAdidhAtUnAM vRddhihAsAvuktau / tau sAtmyAhArAbhyAM kriyete, tad darzayitumAhadhAtava ityaadi| zArIrAH' itipadenAdhyAtmikAn buddhavAdIn vyvcchintti| yato na buddhadyAdayaH samAna guNavacanAd vyAvarttante, ashaangunnaanaakraamnti| samAna eva paraM guNo yasya tatsamAnaguNam, yathA--mAMsaM mAMsasya samAnaguNabhUyiSTham / yadalpasamAnaguNam, yathA-zukrasya kSIram, kSIrasyAtidravatvAt zukre'lpasamAnaguNam / abhyasyamArityanena sakRdupayogAda vRddhi hAsazca niSedhayati / viparItA eva paraM guNA yasya tad viparItaguNam / alpasamAnaguNantu viparIta. gunnbhuuyisstthm| atha ke te zarIradhAtugugAH, ye teSAM guNaiH samAnAzvocyanta ityaah-ttretyaadi| zarIradhAtu guNA iti vizeSeNa prastutatvenAnabhi yAma guNAn buddhayAdIn nirsyti| parAdayastu For Private and Personal Use Only
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2012 crk-sNhitaa| zarIravicayazArAram rukss-mnd-tiikssnn-sthirsrmRduktthin-vishdpicchilshldnnkhrsuukssmsthuulsaandrdrvaaH| teSu ye te guravo dhAtavo gurubhirAhAravikAraguNairabhyasyamAnairA yAyyanne laghavazca hasanti / layavastu yete laghubhirevApyAdhyante, gugvazca hasanti / evameva sarvadhAtuguNAnAM sAmAnyAda vRddhirviparyayAt hraasH| tasmAnmAMsamApyAyyate mAMsena bhUyo'nyebhyaH shriirdhaatubhyH| tathA lohitaM lohitena, janakakhantu nAntarIkSAdidravyAhArato dRzyate / dRzyate ca prabhAvAt kharasparzavarNarasagandhajanakavaM drvyaannaamiti| nanu ke ca te guNA ityata Aha-tad yathetyAdi / gudiyo dravAntA viMzatiH zarIradhAtaguNAH pAJcabhautikAhAradravyasAmAnyavizeSajJAnazaktijanakA ityarthaH / udAharaNamAha-teSvityAdi / ApyAyyante iti NijantAt kammaNi tiGa, te iti prayojyakarttA krmsNjnyaayaamaakhyaatenoktH| dhAtUna ityaNijantatve karma, prayojakastu kartA gurubhiriti| laghavastu ye te laghubhirAhAravikAraguNairabhyasyamAnairApyAyyante, dhAtava ityevaM yojyaM pUvvaivat / gurulae guNAvudAhRtya zeSAnatidizati--evamevetyAdi hAsa itynten| vRddhihAsayoguNata udAhRtya taiguNairdhAtuta udaahrti-tsmaadityaadi| tasmAt guvAdito gudi ddhi hAsau, ladhvAdito laghvAdeSTa ddhi hAso gudirityasmAddhatomAMsamApyAyyate mAMsena, bhUyo'nyebhyaH zarIradhAtubhyaH / yadyapi zarIradhAtuguNA bhavanti, tathApi te vRddhi hAsaJca prati anatiprayojanatvAd ihAnuktAH / rasastu pradhAnatvena prakaraNAnantarokta eveti nehoktaH / sparzastu zItoSNasaMgRhIta eva / zabdarUpagandhAstu vRddhau hAse ca nAtiprayojanA iti noktaaH| saMkhyA jJAnaM gaNanA vA, tatra sAmarthya kurvantIti sNkhyaasaamrthykraaH| ete hi gurvAdayo jJAtA viMzati diyo bhavantIti yadaGgAnAM saMkhyAsAmarthyarUpam, tat kurvanti guruldhvaadyH| parasparaviparyayAtmakAn dvandvAn daza guNAn darzayitvA teSAJca dravyasambandhAnAM zRGgagrAhikatayA khi-tessvityaadi| laghavazca hrasantIti cchedH| zeSa. zItAdiguNAnAM vRddhimtideshenaah-evmityaadi| sAmAnyayogAditi samAnaikarUpArthayogAt / taJca sAmAnyaM sarvathA samAnaguNajAtirUpaM bhavati, ythaa-possyposskyomaaNsyoH| kvacid vijAtIyaguNA eva poSyapoSakavRttayo bhavanti, ythaa-dhiirshukryoH| tatrAtyarthavRddhikattu tvena prathamaM jAtirUpameva sAmAnyaM srvgunnsaamaanyyuktmudaahrti-tsmaadityaadi| bhUyastaramanyebhya ityanena, mAMsena mAMsaguNabhUyiSThatayA raktAdivRddhirapi kriyate, bhUyasI tu sAmAnyayogAnmAMsasya vRddhiH * sAmAnyayogAt iti cakreNa paThyate / For Private and Personal Use Only
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH zArIrasthAnam / 2013 medo medasA, vasA vasayA, asthi taruNAsthnA, majjA majjJA, zukra zukraNa, garbharatvAmagarbheNa // 6 // yatra velanaNena sAmAnyena sAmAnyavatAmAhAravikArANAmasAnnidhyaM syAt, sannihitAnAM vApyayuktatvAnnopayogaH ghRNitvAda yasmAdvA kAraNAt sa ca dhAturabhivarddhayitavyaH syAt / tasya ye samAnaguNAH syurAhAravikArA asevyAzca, tatra samAnaguNabhUyiSThAnAmanyaprakRtInAJca AhAravikArANAmupayogaH syaat| mAMsaM hi kA snAna gurusnehAdiguNataH samAnaM mAMsasya, na khanyazarIradhAtavaH kRtsnaguNato mAMsasamAnA ityato bhUya eva mAMsaM maaNsenaapyaayyte| yAvadbhirhi guNeyo yasya samAnaH sa tAvadbhiguNaistena varddhata iti bhaavH| evamuttareSu vodhyam / taruNAsthneti dRr3hatvenAsthibhakSaNAsambhavAt iti // 6 // gaGgAdharaH--zarIradhAtUnAM vRddhihAsAvudAhRtya kasya dhAturvartayitavyaH kasya hAsayitavya iti tadAha-yatra tvevmityaadi| yatra dhAtau evaMlakSaNena mAMsasya mAMsenetyevamAdirUpeNa asAnidhyamasanidhAnaM nopayogaH syAt sannihitAnAmevaMrUpeNa kRtsnena sAmAnyena sAmAnyavatAmAhAravikArANAmabhyavahatAnAM vA ghRNikhAdayuktaM sadapya'haNaM syAdanyasmAda vA kAraNAdayuktaM sadapyaTahaNaM syAt sa ca dhaaturbhivrddhyitvyH| nanu kena prakAreNa varddhayitavyaH kiM manuSyamAMsena manuSyamAMsamityevamAdi syAdityata Aha-tasyetyAdi / yadi ghRNivAdanyasmAd vA kAraNAt mAMsavarddhanAya mAMsaM nopayoktumarhati yasya dhAtostasya dhAtorya samAnaguNA manuSyamAMsAdayo'sevyAzvAhAravikArAstatra dhAtau tatsamAnaguNabhUyiSThAnAmanyadravyAtmakAnAmanyaprakRtikAnAM chAgAdiprakRtikAnAzcAhArakriyata iti darzayati / lohitaM lohitenaivetyevamAdau "bhUyastaramanyebhyaH" ityanuvartanIyam / garbhastvAmagarbheNetyatra AmagarbheNANDAdirUpeNa samuditAnAM mAMsAdInAM sAmyaniSpannAnAM vRddhirucyate // 6 // ___ cakrapANiH--samprati samAnaguNabhUyiSThena vijAtIyena bRddhimaah-ytretyaadi| evaM lakSaNeneti tulyjaatiruupenn| uktAthai vivRnnoti-ghRnnitvaadityaadi| anyasmAd vA kaarnnaaditybhkssyaamgrbhshukraadibhkssnnjnyaadhrmtyaa| tatretyanena asannihitAn, ghRNayA kAraNAntareNa ca sanihitA api For Private and Personal Use Only
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2014 crk-sNhitaa| zarIravicayazArIram tad yathA-zukranaya kSIrasarpiSorupayogo madhurasnigdhasamAkhyAtAnAzcApareSAmeva dravyANAm, mUtrakSaye punarikSurasa-vAruNImaNDadravamadhurAmalalavaNopavaledinAm, purISanaye kulmASamASakuSkuNDAjamadhya-yava-zAka-dhAnyAmnAnAm, vAtakSaye kaTutiktakaSA rukSalaghuzItAnAJca, pittanye' lalavANakaTunArogatIkSNAnAm, zleSmakSaye snigdha-guru-madhura-sAndrapicchilAnAM dravyANAm / kArmAdhi ca yada yasya dhAtoddhikaraM tattadanusevyam / evamanyeSAmaNi zarIradhAtUnAM sAmAnyaviparyAyAcyAM vRddhihAsau yathAkAlaM kaaryo| iti sarvadhAtUnAmekaikazo'tidezatazca vRddhihAsakarANi vyAkhyAtAni bhavanti // 7 // vikArANAmupayogaH syAt vRddhikara iti shessH| asyodaahrnnmaahtdythetyaadi| zukrakSaye ityaadi| samAnaguNabhUyiSThAnAmudAharaNAni / kuSkuNDaH plaalcchtrikaa| anasya madhyaM mdhydehH| AhArAnudAhatte mAha-- karmApi cetyAdi / etayuddhAdAharaNAnusAreNa vRddhAnAmapi hAso viparItAhAravihArAbhyAmudAhattavya iti bodhyam / anuktadhAtUnAM vRddhihAsAvupasaMhattu maah-evmnyessaamityaadi| zArIradhAtuddhi hAsavyAkhyAmupasaMharati --- iti sabaMdhAtUnAmityAdi // 7 // asevyAn prtyvmRpti| anyaprakRtInAmiti vijAtIyAnAm / atrodAharaNamAha-tana yathetyAdi / zukre kSINe yadi zukrAntaraM na prApyate, prAptaM vA ghRNAdivazAt na prayojyaM syAt, tadA samAnaguNabhUyiSThAnAM kSIrAdInAmupayogaH karttavya ityrthH| mUtrAdAvapi ghRNAdinA svajAtiprayogaviSaye smaangunnbhuuyisstthmaah-muutretyaadi| kupkuNDaM plaalaadicchtrikaa| ajamadhyaM chAgAntarAsthi / dravyANAmupayoga iti yojnaa| AhAraM vRddhikaramabhidhAya bihAramapi vRddhikaramAha-karmetyAdi / 'karma'zabdenehAsyAcintAdayo'pi gRhynte| karma tu prAyaH prabhAvAdeva vRddhikaraM bhavatIti kRtvAtra samAnaguNatAparigraho na kRtH| sAkSAdanuktAnAmapi dhAtUnAmuktanyAyAnusAreNa vRddhihAsakAraNamiti darzayati- evmityaadi| yathAkAla miti kriyAkAlAnAmanatipAtena / ukta prakaraNamupa. saMdarati- iti srvetyaadi| ekaikaza ityanena 'mAMsamApyAyyate mAMsena' ityAdinoktaM gRhNAti / atideza tazcetyanena "evamanyeSAmapi zarIradhAtUnAm" ityAdinoktaM gRhNAti // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir raSTa adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2015 kAtUnyena zarIravRddhikarAstvime bhAvA bhavanti tad yathA - kAlayogaH, svabhAvasaMsiddhiH, AhArasauSThavam, avighAtazceti / balavRddhikarAstvime bhAvA bhavanti / tad yathA -- balavapuruSe deze janma, valavatpuruSe ca kAle / sukhazca kAlayogaH / vIjakSetraguNasampanvAhArasampaca zarIrasampacca sAtmAsampacca sattvasampaca svabhAvasaMsiddhizca yonaJca karmma ca saMharSazceti // 8 // gaGgAdharaH zarIrekadezapAMsAdidRddhihAsAkvA kasnadehaTa hiAsaka rAnudAharati-kAt snenetyAdi / ime ke tAnAha - kAletyAdi / kAlo nityagaH kRtayugAdiH hemantAdiva tathAvasthikaca strI pumAMtha vAkyayuktAdiH / svabhAvaH svasvaprakRtiH, saMsiddhiH svAbhAvikI yA yasya siddhiH avighAta ityavyAghAtakaro bhAvaH / balavRddhItyAdi / balavatpuruSe deze yasmin deze valavAna puruSo jAyate sa dezaH, evaM balavAn puruSo yasmin kAle jAyate sa kAlaH / sukhaca sukhAnubandhaH kAlayogaH / vIjakSetrayorguNasampat sAdguNyam / AhArasampat AhArasAdguNyam, zarIrasammat zarIraguNAnAM sAdguNyam, sAtmyasampat sAtmyAnAmapi rasAnAM madhurAdInAM sAdguNyaM kaTTAdInAmasAdguNyam sattvasampat manaso dharmavazena sadguNyamavazenAsAdguNyam / svabhAvasaMsiddhiH svAbhAvikI siMhAdInAM valasiddhiH / yauvanaJca vAlayavArddhakyApekSayA / balakaraM kamme ca dhammau'pi na ha cakrapANiH- vRddhiprastAvAt sarvvazarIra vRddhikarAnAha - kA snenetyAdi / kAlayoga iti vRddhikAraka yauvanAdikAlayogaH | yauvanAdau hi saptadazavatsarAdikAlalakSaNe kAlamahimnaiva vRddhirbhavati / 'svabhAva' zabdenAdRSTamucyate / tena svabhAvasaMsiddhazarIravRddhiheturadRSTam / AhArasauSThavamityAhArasampat / avighAtazceti zarIravRdvividhAtakarAtivyavAyama noghAtAdivirahaH / puruSAH vRddhiprastAvAcca balavRddhikarAn bhAvAnAha-- baletyAdi / dezamahimnA balavantaH yasmin / hemante zizire vA kAle jAyamAnasya balaM janayati / sukhazca kAlayoga iti sAdhAraNakAlayogaH / vIjasya zukrasya tathA kSetrasyArttavagarbhAzayarUpasya gugAnAM prazastadharmANAM sampatvIjakSetra guNasampat / atra vIjakSetrayornipatApi sampat syAt / tena nirdopAtiriktakSya sAratvAdivIjakSetra guNaprAptArtha 'guNa' grahaNaM jJeyam / sattvasampacceti sattvasampadApi zArIraM balaM bhavatIti jJeyam / vacanaM hi - "zarIraM hyapi satvamanuvidhIyate / " svabhAvasaMsiddhirbalajanakakarmasaMsiddhiH / karma vyAyAmAdikamrmetyarthaH / vyAyAmAdikarmAbhyAsAn nijaM balaM bhavati // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2016 crk-sNhitaa| [ zarIravicayazArIram AhArapariNAmakarAstvime bhAvA bhvnti| tad yathA--- uSmA vAyuH kledaH snehaH kAlaH saMyogazceti / tatra tu khalveSAm uSmAdInAmAhArapariNAmakarANAM bhAvAnAmime karmavizeSA bhvnti| tad yathA--uSmA pacati, vAyurapakarSati, kladaH zaithilyam ApAdayati, sneho mArdavaM janayati, kAlaH paryAptimabhinivarttayati, saMyogaratveSAM pariNAmadhAtusAmyakaraH smpdyte| pariNAmatastvAhArasya guNAH zarIraguNabhAvamApadyantai sau balaheturyathA yudhiSThiraH sarvadharmavAn na yathA balI tathA bhImo'tAdRzadharmavAnapi blii| saMharSazca cittAhAdaH // 8 // gaGgAdharaH--nanyAhArasampadraladdhihatuH kathamAhArasampat syAdityata Aha--- aahaaretyaadi| uSmAgni Tharo dhAtugazca srvH| nanu kaH kena karmaNAhAraM pariNAmayati ityata aah-ttretyaadi| uSmA pctiityaadi| kAlaH paryAptiM pariNatiM nisspttim| saMyogasveSAmiti eSAmAhArajarasAnAM pariNAmena dhAtubhiH saha sAmyaM samatAM krotiiti| nanu kathaM saMyogaH pariNAmena dhAtusAmyaM karotItyata Aha--pariNAmata ityaadi| pariNAmata cakrapANiH-prazastaguNAbhidhAnaprastAvAdAhArapariNAmasyApi prazastasya hetumAha- AhAretyAdi / kAla iti pAkakAlo nishaavsaanaadiruupH| samayoga ityAhArasya prakRtyAyaSTAhAravidhivizeSAt smygyogH| tatra cAhArapariNAmakareSu uSmaiva sAkSAt pAke vyApriyate, vAyvAdayastu tasya pacataH sahAyatAvyApAravizeSeNa sahAyatAM yAntIti darzayannAha -tatretyAdi / - vAyurapakarSatIti uSmasthAnAd vidUrasthitamannamuSmasamIpaM nayati / yadaktam- "annamAdAnakarmA tu prANaH koSTaM prakarSati" iti| vAyurapakarSatItyupalakSaNam / tena agnyuttejanamapi samAnAkhyasya vAyoH boddhaNyam / uktaM hi-"samAnenAvadhUto'gniH pacati" iti| paryAptimiti pAke niSpattim, satyapi uSmAdivyApAre kAlavazAdeva pAko bhavati, noSmAdivyApAramAtrAditi bhaavH| samayogastu eSAmiti eSAmAhAradravyANAM prakRtyAdInAM yaH samayogaH, sa pariNAmakaro dhAtusAmyakarazca bhavati / yadA hi prakRtyAdiviruddha AhAro bhavati, tadA prakRtyAdidoSAdeva na samyakapariNAmakaro bhavati / etaduSmAdivyApArapratipAdaka granthAntaram, yathA-"annamAdAnakA tu prANaH koSThaM prakarSati / tadvairbhinnasaMghAtaM snehena mRtAM gatam / samAnenAvadhUto'gnirudayaH pavanena tu| kAle pakvaM samaM samyak pacatyAyurvivRddhaye // " iti * samayogazceti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH zArIrasthAnam / 2017 yathAsvam aviruddhAH, viruddhAzca vihanyurvihatAzca virodhibhiH zarIram // 6 // zarIradhAtavaratvevaM dvividhAH saMgraheNa, malabhUtAH prsaadbhuutaashc| tatra malabhatAste, ye zarIrasya bAdhakarAH syuH| tad yathA--zarIracchidra khUpadehAH pRthagajanmAno vahirmakhAH paripakvAzca dhAtavaH, prakupitAzca vAtapittazleSmANo, ye cAnye'pi uSmavAyvAdibhirAhArarUpAntaraniSpatyAhArasya ye guNA yathAsvamaviruddhAH samAnAste zarIrathAtUnAM yadrUpA guNAstadbhAvaM tadrapatAmApadyante prAmu vanti / viruddhAzca ye khAhArasya guNAste ca pariNAmato virodhibhiguNaivihatAH santaH zarIraM vihanyuna tu zarIraguNabhAvamApadyante // 9 // gnggaadhrH-shriiretyaadi| zarIradhAtavo dvividhAH saMgraheNa saMkSepeNa, malabhUtAste AhArajapurIpAdayaH zarIrasya baadhkraaH| malarUpAn zarIradhAtUn vikRNoti krmtH| upadehA upaleparUpAH pRthagajanmAnaH svedasiMghANakAdirUpeNa pRthkpRthgjnmaanH| vahimmukhA bahiniHsaraNonmukhAH paripakAzca pAkAt pUyatAM gatAzca dhAtavo bhvnti| prakupitAzca kopamApannAH atha kayA paripATayA pariNAmamApadyamAna AhAro dhAtusAmyakaro bhavatItyAha-pariNAmata ityaadi| sarvamAnanirdezena, yo yathA yathA AhArAMzaH pariNamate, sa tathA tathA zarIraguNarUpatAM yAti, na kRtsnAhArapariNAmamapekSata iti drshyti| yathAsvamaviruddhA iti ya AhAraguNA yasmin zarIraguNe'viruddhAH, ta eva tadrUpatAM nynti| yathA-AhArasya kaThino bhAgo mAMsAsthyAdikaThinabhAgapoSako bhavati, dravAMzastu zoNitAdirUpo bhavati ityaadi| viruddhAstu vihanyuriti zarIraguNaviruddhAstu AhAraguNA viruddhAn guNAn vihnyusiyeyurityrthH| atha te zarIraguNA AhAraguNavihatAH santaH kiM kurvantItyAha-vihatAstu virodhibhiH zarIraM vihanyuriti yojnaa| virodhibhiriti viparItairAhAraguNairvihatA iti kSayaM nItAH, kiMvA virodhibhiriti yathA-dugdhamatsyAdiviruddhAhArairvihatAH zarIraM hanyuH, 'ca'kArAt, viruddhaguNaizva kSayaM nItAH zarIraM hanyuriti darzayati // 9 // cakrapANiH--atha katiprakArAste zarIraguNA ityaah-shriiretyaadi| saMgraheNa saGkha peNa / tena vistareNa dhAtUpadhAtvAdivibhAgena bahavazca bhavanti / 'bhUta'zabdaH svruupe| bAdhakarA iti pIr3AkarA ityrthH| pRthagajanmAna iti pIDAkArakAH siGghANakAdibhedena nAnArUpAH / vahirmukhAH' ityanena, ya eva cchidramalAH prabhUtatayA vahiniHsaraNAbhimukhAH, ta eva pIr3AkartRtvena mlaakhyaaH| 253 For Private and Personal Use Only
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2018 crk-sNhitaa| (zarIravicayazArIram keciccharIre tiSThanti bhAvAH zarIrasyopaghAtAyopapadyante, sAMstAn malAn (r) saJcadamahe, itarAMstu prasAdAkhyAn, gurbAdIMzca dravAntAn guNabhedena, rasAdIMzca zukrAntAn dravyabhedena // 10 // teSAM sarveSAmeva vAtapittazleSmANo duSTA dUSayitAro bhavanti dosstvaat| vAtAdInAM punardhAtvantare kAlAntare duSTAnAM vividhAzitapItIye'dhyAye vijJAnAnyuktAni / etAvatyeva vaatpittshlessmaannH| ye cAnye'pIti ajIrNAnna-krimyAdayastiSThanti tAn sarvAn zarIracchidredhUpadehakarAdIn / itarAMstu khagrasAdIna prasAdAkhyAn / guNabhedena gurvAdIn sNckssmhe| dravyabhedena rasAdIn zukrAntAn snycmhe| rasasya zreyasvaJca rasazabdena gRhyate // 10 // gnggaadhrH-tessaamityaadi| teSAM malAnAM rasAdInAJca sarveSAM dUpayitAro duSTA vaatpittshlessmaannH| dhAvantare kAlAntare ca duSTAnAM vAtAdInAntu ye tu upalepamAtrakArakA guNakartRtayA, na te malAkhyAH / paripakvAzca dhAtava iti pAkAt pUyatAM gatAzca zoNitAdayo mlaakhyaaH| kiMvA apakvAzceti paatthH| tadA samadhAtavo malAkhyA iti jnyeym| kupitAzceti padena vAtAdayaH sAmAnyena kSINA vRddhA vA gRhynte| vikRtimAnaM hi dhAtAdInAM kopH| ye cAnye'pItyAdinA vimArgagatAn pIDAkArakAn zarIradhAtUn tathAjIrNAdIn prAhayanti / mala iti ekavacanaM jaatii| itarAniti svamAnasthitapurISavAtAdIn / purISavAtAdayo'pi zarIrAvaSTambhakAH prasAda eva guNakartRtvAt / zarIragatAn malaprasAdabhAvAnabhidhAya punrgunndrvybhedaanaah-gurbaadiiNshcetyaadi| gurvAdayo dravAntAH pazcAduktA eva / atra ca ye malA upadhAtavazca noktAH, te gurvAdiguNAdhAratvena graahyaaH| kiMvA itarAMstu nirbAdhakarAn malAdIn prasAde saJcakSmahe, tathA gurbAdIMzca tathA rasAdIMzca nirvikArAn dravyaguNarUpAn prasAde saJcakSmahe iti vyAkhyeyam // 10 // ___ cakrapANiH-atha yadetata purISAdInAM malatvam, tadUpaNAya bhvti| tena teSAM dUpakatve hetumaah-tessaamityaadi| teSAmiti purISAdInAM rasAdInAJca / duSTA iti svhetuupcitaaH| kSINAstu nAnAdRSTiM doSAH kumvantIti prtipaaditmev| atha dhAtvantarAzrayiNAM bAtAdInAM duSTAnAM kiM tallakSaNam, yena jJAtavyA ityaah-vaataadiinaamityaadi| vijJAnAnIti lakSaNAni / * malAnityatra male tathA prasAdAkhyAnityatra prasAde iti cakrabhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH / zArIrasthAnam / 2016 duSTadoSagatiryAvat saMsparzanAcchArIradhAtUnAm / prakRtibhatAnAntu khalu vAtAdInAM phalamArogyam / tasmAdeSAM prakRtibhAve prayatitavyaM bumidbhiH // 11 // tatra shlokH| sarvadA sarvathA savvaM zarIraM veda yo bhiSak / AyurvedaM sa kAt snyena veda lokasukhapradam // 12 // vijJAnAni lakSaNAni azraddhA caarucishcaasyetyaadibhiruktaani| yAvat saMsparzanAditi zarIradhAtUnAM saMsparzanendriyavaJca yAvat / dussttdossgtiretaavtii| lagatItA tu na dussttdossgtirstiiti| duSTadoSakAryamuktvA prakRtibhUtAnAM vAtAdInAM kaarymaah-prkRtibhuutaanaamityaadi| tasmAdityArogyaphalakabAda eSAM vAtAdInAm // 11 // gaGgAdharaH-etamarthaM shlokenaah-srvvdetyaadi| vedeti vetti| loksugyprdmaayurvedm| sa kRtsnena veda vetti // 12 // nanu rasAdyAzrayaduSTavAtAdilakSaNaM tAvat vividhAzitapItIye coktam / kezamUtranakhAdyAzrayadASTalakSaNantu yadatra noktam, tat kathaM jnyeymityaah-etaavtyevetyaadi| kezAdau dRSTAnAmapi vAtAdInAM gatirnAstIti vaakyaarthH| yAvat saMsparzanAditi sparzanendriyadhyApyatvena zarIradhAtUnAM dUSaNe sparzanendriyaparyantameva duSTadopagatirbhavati, tena na kezAdiSu dRssttdossgtiH| yat tu palitAdikeze mUtre nakhe vA puSpam, tat sparzavaccharIrasthitenaiva dopeNa kRtam, na punarnakhamUmrakezeSyapi svamArgacArI doSaH pracaratIti bruvte| vayantu bramaH--vividhAzitapItIyoktadRSTayA sarvaduSTuyapasaMgraho bhavatIti drshynnaah-etaavtyevetyaadi| yAvat saMsparzanAditi kRtsnasambandhAt / tena zarIradhAtUnAM yAvat sparzanAda duSTadoSagatirbhavati, sA etAvatyeva, sA sarvA vividhAzitapItIyoktava, na tato'dhikA dRSTidehasyAsti / tatra hi "malAnAzritya dRSTAstu bhedazothapradUSaNam" iti granthena kRtsnagrahaNAt kezanakhau ca malau gRhiitaavev| etena nakhAnakezAmragatena doSeNaiva kRtaM bhavet / atha dRSTA vAtAdayo dRSTilakSaNAni kurvanti, prakRtisthAstu kiM kuntiityaah-prkRtibhuutaanaamityaadi| sampratyuktaprakaraNajanyazarIrajJAnasya phalamAha-zarIramityAdi // 1 // 12 // For Private and Personal Use Only
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2020 caraka saMhitA | [ zarIravicayazArIram tamevamuktavantaM bhagavantamAtreyamagniveza uvAca / zrutametad yaduktaM bhagavatA zarIrAdhikAre vacaH / kiM nu khalu garbhasyAGgaH pUrvvamabhinirvarttate kukSau, kutomukhaH kathaM vA cAntatastiSThati, kimAhArazca varttayati, kathambhUtazca niSkrAmati, kaizcAyamAhAropacArairjAtastvavyAdhirabhivarddhate sadyo hanyate kaiH, kathaJcAsya devAdiprakopanimittA vikArA upalabhyante Ahosvinna, kiJcAsya kAlAkAla-mRtyorbhAvAbhAvayorbhagavAnadhyavara yati, kiJcAsya paramAyuH kAni cAsya paramAyuSo nimittAnIti // 13 // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . tamevamuktavantamagnivezaM bhagavAn punarvvasurAtreya uvAca / pUrvvamuktametadgarbhAvakAntau yathAyamabhinirvvarttatai kukSau / yaccAsya yadA santiSThate'GgajAtam / vipratipattivAdAtvatra bahuvidhAH gaGgAdharaH- tamevetyAdi / evaM pUrvvamuktaM yAvat tAvaduktavantaM bhagavantam / yatpraznamuvAca tadAha- kiM nvityAdi / nu bho garbhasya khalu kima kukSau pUrvamabhinirvvarttate / ityAdayaH praznAH // 13 // gaGgAdharaH -- teSAmuttaramuvAca / tadAha - pUrvvamuktamityAdi / yadaGgaM kukSau garbhasya cakrapANiH - zarIravicAyakaM prakaraNaM samApya garbhazarIravicAyakaM prakaraNamArabhate - evaMvAdina mityAdi / kukSAvityantena ekaH praznaH / kutomukhaH kathaJcAntargatastiSThatIti dvitIyaH / niSkrAmatItyantena tRtIyaH / kaizvAyamAhAropacArairjAtaH sadyo hanyata iti caturthaH / kairavyAdhirabhivarddhata iti paJcamaH / AhosvinnetyantaH SaSThaH / zeSaM praznatrayaM pUrvapraznadvayasya vyavacchedameva / evaM nava praznAH / adhyavasyatIti nizcinoti // 13 // cakrapANiH - yathAkramamuttarANyAha - pUrvamityAdi / pUrvamuktamiti yaccAsya yadA santiSTate aGgajAtam, tadapi garbhAvakrAntau ' evamasya yugapadindriyANi aGgAvayavAzca yaugapadevanAbhinirvvarttante, anyatra tebhyaH, ye'sya jAtasyottarakAlaM jAyante" ityAdinA granthenoktam / yadyapi 'kathamabhinirvvarttate kukSau iti neha pRSTam, tathApi abhinivRttikramopadarzanena " kiM nu khalu garbhasyAGga pUrvamabhinirvvarttate" iti praznasya yathoktotpAdakramopadarzanAduttaraM bhavatIti muninoktam, - 'uktametat garbhAvakrAntau yathAyamabhinirvvarttate kukSau' iti / uktAmapi yugapadaGgAbhinirvRttiM For Private and Personal Use Only
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH zArIrasthAnam / 2021 sUtrakAriNAmRSINAM santi savveSAM, tAnapi nibodhocyamAnAn / ziraH pUrvamabhinivarttate kukSAviti kumArazirA bharadvAjaH pazyati, sarbendriyANAM tddhisstthaanmiti| hRdayamiti kAGkAyano vAlIkabhiSaka cetnaadhisstthaantvaat| nAbhiriti bhadrakApya AhArAgama iti kRtvaa| pakvagudamiti cha zaunako mArutAdhiSThAnasvAt / hastapAdamiti var3izastatkaraNatvAt puruSasya / indriyANIti janako vaidehastAnyasya buddhagradhiSThAnAnoti kUtvA / buddhiparokSatvAdacintyamiti mArIciH kshypH| sarvAGganirvRttiH yugapaditi dhnvntriH| tadupapannaM sarvAGgANAM tulykaalaabhipuurvmbhinivrtte| atra viprativAdAH mUtrakAriNAmRSINAM bahuvidhAstAnucyamAnAn mayA tvaM nibodh| tada yathAha-ziraH pUrvamityAdi / kumArazirA bharadvAjaH pazyati sarbendriyANAMtaddhi ziro'dhiSThAna piti| hRdayaM pUrvamabhinivartate kukSAviti kaakaaynH| sarlAGganiLU ttiyugapaditi dhanvantarirityantA vipratipattIH kumAraziraHprabhRtivacchaunakAdayo'pi cakrustaduktaM sushrute| "garbhasya hi sambhavataH pUrva ziraH sambhavatItyAha zaunakaH ziromUlakhAda dehendriyaannaam| hRdayamiti kRtavIryo buddharmanasazca sthAnakhAt / nAbhiriti pArAzaryastato hi varddhate deho dehinH| pANipAdamiti mArkaNDeyastanmUlakhAcceSTAyA garbhasya / madhyazarIramiti subhUtigo tamastannibaddhakhAt sarvagAtrasambhavasya / tat tu na samyak / sAGgapratyaGgAni yugapat sambhavantItyAha dhnvntriH| garbhasya sUkSmakhAnopalabhyante vaMzAnu rvcctphlvcc| tad yathA cUtaphale paripakve kezaramAMsAsthimajjAnaH pRthaga dRzyante kAlaprakarSAt, tAnyeva taruNe nopalabhyante sUkSmasAt teSAM mUkSmANAM kezarAdInAM kAlaH pravyaktatAM kroti| etenaiva vaMzAGkaro'pi vyaakhyaatH| evaM garbhasya tAruNye sarveSvaGgapratyaGgeSu satsvapi sokSamyAdanupamatAntaroddhAreNa sthiraM krtumaah-viprtivaadaastvnetyaadi| pakvAzayazca gudagnceti pakvAzayagudam / kiMvA pakvAzayasamIpastha gudam uttrgudmityrthH| indriyANIti indriyAdhiSThAnAni nyngolkaadiini| tadupapannamiti pratijJAbhihitArthasya yugapadaGgAbhinivRttirUpasya siddhatvAditi * pakvAzayagudamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2022 crk-sNhitaa| [zarIravicayazArIram nirvR tttvaad| hRdayaprabhRtInAM (r) sarvAGgANAM hyasya hRdayaM mUlamadhiSThAnaJca keSAJcidbhAvAnAm, na ca tasmAt pUrvAbhinirvRttiH eSAm / tasmAd hRdayapUrvANAM sarvAGgANAM tulykaalaabhinivRttiH| sarvabhAvA hyanyonyapratibaddhAstasmAda yathAbhUtadarzanaM sAdhu // 14 // labdhiH / tAnyeva kAlaprakarSAt pravyaktAni bhavanti / " iti / etaddhanvantarimatam anumntumaah-tduppnnmityaadi| kasmAt tadupapadyata ityata aah-snggiaannaamityaadi| tatrApi kiJcit svmtmupdrshynnuppaadyti--hRdyetyaadi| hi yasmAt hRdayaprabhRtInAM sarvAGgANAmasya garbhasya hRdayAdisaGgiANAM hRdayaM mUlaM kepAzcid bhAvAnAmojaHprabhRtInAm AtmamanovuddhInAJcAdhiSThAnaJca tasmAda hRdayasya pUrvAbhini tiriti kAkAyanakRtavIrya yormatamaGgapratyaGgAnAM pUrvAbhinittAveSAM saGgiANAM pUrce hRdayasyAbhini tiriti na samyak / sarvAGgapratyaGgAni yugapat sambhavantIti dhanvantarimataJca samyak upapannaM yathA tadAha- tasmAd hRdayapUrvANAmityAdi / pUrva hRdayasyAbhini- ttirAtmAvakrAntim antareNAGgAbhiniterasambhavAt Adau garbhAzayagate zukrazoNite yatrAtmAvakramya tiSThati tadeva hRdayaM bhavati / tasmAda hRdayanirdezapUrvANAM sarvAgANAM tulyakAlAbhiniTa ttiH| kasmAt ? sarvabhAvA hiityaadi| hi yasmAt hetvarthaH pratijJArthAdabhinna ev| ye tu tulyakAlAbhinivRttatvAditi paThanti, teSAM hetvartho vyakta. tvAdabhinna eva / yena uttarakAlamapi sarvAGgANAM yugapada vRddhidarzanam / samAnakAlavarddhamAnAnAM phalAnAM samakAlameva janmAnumIyate, asamAnakAlajAtAnAM na samAnakAlasamA vRddhirbhavati / pUrvapINAM matAni hRdayapUrvAbhinirvRttidUpaNenaiva samAnanyAyAd dRpayannAha--sarvAGgANAM tsyetyaadi| mUlamiva mUlam, tadueghAtena srvaanggopghaataat| adhiSTAnamityAzrayaH / tatraujaHprabhRtInAmadhiSTAnaM hRdayaJca bhavati, na ca tasmAt pUrvAbhinivRttiriti tasyAdhiSThAnamUlatvAt, nAnadhiSThAnAnAJca pUrvAbhinirvRttirbhavati / yadi hi mUlaM kAraNamiha mataM syAt, tadA prAka kAryebhyo'Ggebhyazca hRdayaM syAt, na cehAGgAnAM hRdayaM kAraNam, kintu pradhAnam, prAdhAnyaJca tadupaghAtena sopaghAtAt iti| yazcApyAzrayAzrayibhAvaH, sa cApi sahotpannAnAmeva / hRdayaM tadAzritaujaHprabhRtInAM pradhAnaM bhavatIti bhaavH| tadevaM cet hRdayasya pradhAnasya pUrvotpAdo nAsti, tadA ziraHprabhRtInAmapi pUrvotpAdo nAstyeveti kRtvopasaMharannAha-eSAM tsmaadityaadi| yugapadabhinivRtto * sarvAGgANAM tulyakAlAbhinirvR ttatvAda / hRdayaprabhRtInAmityatra siddhatvAditi cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH | zArIrasthAnam / 2023 garbhastu khalu mAtuH pRSThAbhimukha Urddha zirAH saGkucyAGgAni Aste jarAyuvRtaH kukSau / vyapagatabubhukSApipAsastu garbhaH paratantravRttirmAtaramAzritya varttayatyupasnehopasvedAbhyAm, garbhastu sadasadbhUtAGgAvayavaH / tadanantaraM hyasya lomakUpAyanairupasnehaH kazcit sarvvabhAvA anyonyaprativaddhA na hokaM vinA aparo bhAvaH zarIre pratibaddho varttate / tasmAd yathAbhUtadarzanamuktarUpeNa darzanam sAdhu / iti pUrvvapraznasyottaramiti // 14 } gaGgAdharaH atha kutomukhaH kathaM vA cAntargatastiSThatIti dvitIyamaznottaramAha - garbhastvityAdi kukSAvityantam / tatra kutomukha ityasyottaraM - mAtuH pRSThAbhimukha iti / kathaM vA cAntargatastiSThatItyasyottaramAha - Urddha zirA ityAdi / jarAyuvRtaH kukSAviti / jarAyuvRtamukhakhAd garbho na kukSau roditi / taduktaM suzrute-- jarAyuNA mukhe cchanne kaNThe ca veSTite / vAyormAgi nirodhAcca na garbhasthaH maroditi // iti / atha garbhaH kimAhArazca varttayatIti praznasyottaramAha - vyapagatetyAdi / ka AhAro yasya sa kimAhAro garbho varttayatIti caurAdiko vRtiH / garbhaH kukSau vyapagatakSat pipAsastu san paratatravRttirmAtaramAzritya varttayati / vyapagatabubhukSApipAsa iti nirAhArazcet kathaM jIvan varttate ityata Aha- paratantravRttiriti / ko'sau paro yasya tatravRttirvarttata ityata Aha- mAtaramAzritya varttayati / kathaM nirAhAra ityata Aha- upasnehopasvedAbhyAmiti / garbhAzayasya yaH sneho yoSmA tatsnehasya snehena taduSmaNaH svedena garbhAzaye varttayati, yathA ghRtAdisnigdhabhANDe sthita vastu varttate / tathA garbhAzaye sadasadbhatAGgAvayavaH kiJcidaGgaM jAtaM kiJcidajAtamiti sadasadbhUtAGgAvayavo yadA garbhastadaivamupasnehopasvedAbhyAM garbhAzaye varttate savayavastu kathaM varttate ityata Aha- tadanantaramityAdi / tatsadasadbhUtAGgAvayavAnantaraM sadbhUtAGgAvayavasyAsya garbhasya lomakUpAyanaiH kazcidupasnehaH kazcit hetvantaramAha sarvvabhAvA hItyAdi / bhAvA iti zarIrabhAvAH / anyonyapratibaddhA iti yasmAt sarvvabhAvAH parasparapratibaddhA eva sirAsnAyvAdibhirjAyante, tena samAnanibandhanA yugapadeva bhavanti / yathAbhUtadarzanamiti yathAtmadarzanam, tacca dhanvantarimatameva // 14 // 1 cakrapANiH - garbhastvityAdi dvitIyapraznasyottaram / 'vyapagata' ityAdi, "kimAhArazca varttayati" iti praznottaram / paratantravRttiriti mAtradhInavRttiH / etadeva vivRNoti - mAtaramityAdi / upasneho niSyandaH / sadasadabhUtAGgAvayava iticchedaH / tadanantaramityaGgapratyaGgavRttau satyAm / For Private and Personal Use Only
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2024 crk-sNhitaa| [ zarIravicayazArIram naabhinaaddyynaiH| nAbhyAM hyasya nAr3I prasaktA, sA nAbhyAJca amarA / amarA cAsya mAtuH prasaktA hRdye| mAtRhRdayaM hyasya tAmamarAmabhiplavate sirAbhiH syndmaanaabhiH| sa tasya raso balavarNakaraH sampadyate / sa ca sarvvarasavAnAhAraH striyA hyApannagarbhAyAstridhA rasaH pratipadyate svazarIrapuSTaye stanyAya garbhavRddhaye ca / sa tenAhAreNopaSTabdho vrttytyntrgtH| sa copa nAbhinADyayanai rupasnehastaM garbha vrttyti| kathaM nAbhInADyayanai rityata AhanAbhyAM hiityaadi| hi yasmAdasya garbhasya sadbhUtAGgAvayavasya yA nAbhiprasaktA nAr3I sA nAbhyAzca amarA nAma naadd'ii| amarA cAsya garbhasya mAtaha daye prasaktA / mAtRhRdayazcAsya tAmamarAM garbhanAr3I svaprasaktAM nAr3I rasaM syandamAnAbhiH saptazatasirAbhirabhi vyApya plavate aaplvte| sa mAtuH sirAbhiH syandito rasastasya garbhasya balavarNakaraH smpdyte| yadi mAturAhAraraso garbhasya valavarNakaraH sampadyate, tahi mAtuH zarIraM kathaM puSyatItyata Aha-sa cetyaadi| sa saverasavAna AhAra ApannasattvAyAH striyAH tridhA rasaH tribhAgarasaH smpdyte| AhArapariNatarasasya trayo bhAgA bhavanti, ekabhAgo rasaH striyAH svazarIrapuSTaye sampadyate, dvitIyo rasabhAgaH stanyAya sampadyate, tRtIyo rasabhAgastu grbhvRddhye| tattRtIyaM rasabhAgaM syandamAnAbhiH sirAbhirgarbhasyAmarAmabhiplavate, tena mAtarasaM syandamAnAbhiH sirAbhirabhiplutayA nAbhinADyA'bhiSyanditena rasenAhAreNa garbha upaSTavdhaH sannantargato garbhAzaye varttayatIti / tena mUtrapurISavAtotsargAbhAvaH srvsmpuurnndhaatukhe'pylpmuutrpuriissvaattvaat| suzrute coktam / malAlpakhAdayogAcca vAyoH pakvAzayasya c| vAtamUtrapurISANi na garbhasthaH karoti hi // iti / nAbhinADyayanaH yamAhArarasamevAharati tajjanitavAtamUtra. purIpANyalpAni bhavanti teSu pakAzayasaMyogAbhAvAdapAnayogAbhAvAcca aprvRttibhvti| iti tRtIyapraznasyottaram / nAbhisaktA nAr3I naabhinaadd'ii| ayanairiti maargH| aparA garbhasya nAbhinAr3IpratibaddhA 'amarA' iti khyaataa| abhisaMplavate iti prApnoti / etaccAparAdijanma garbhAdRSTavazAda bhavati / kathaMbhUtoH For Private and Personal Use Only
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH zArIrasthAnam / 2025 sthitakAle janmani prasUtimArutayogAt parivRttyA avAkachirAH nisskraamtyptypthen| eSA prakRtiH, vikRtiH punrto'nythaa| parantata eva svatantravRttirbhavati // 15 // tasyAhAropacAro jAtisUtrIyopadiSTAvavikArakarau cAbhivRddhikarau bhvtH| tAbhyAmeva viSamAbhyAM jAtaH sadya upahanyate tarurivAciravyaparopito vAtAtapAbhyAmapratiSThitamUlaH / __ atha kathambhUtazca niSkrAmatIti praznasyottaramAha-sa copasthitakAla ityaadi| sa ca paripUrNasarlAGgagarbha upasthitakAle janmani janmakAlopasthitau prasUtimArutayogAt prasUyate yena vAyunA tadvAyuyogAt parivRttyA mAtuH pRSThAbhimukha Urddha zirAH ziraHparivartanenAdhaHzirA bhUkhA'patyapathena yonipathena niSkrAmati nirgacchati / suzrute'pyuktam---zaGkhanAbhyAkRtiyonistrAvartA smprkiirtitaa| tasyAstRtIye khAvata garbhazayyA prtisstthitaa|| yathA rohitamatsyasya mukhaM bhavati ruuptH| tatsaMsthAnAM tathArUpAM garbhazayyAM vidurbudhaaH|| Abhugno'bhimukhaH zete garbho garbhAzaye striyaaH| sa yoni zirasA yAti svabhAvAt prasavaM prati // iti| eSA prakRtiH prasavasya / ato'nyathA mUDhagauktaprakAreNa prasavo vikRtiH| ityevaM prAga janmanaH paratatrattiH / parantu ato janmanaH parantu svataRttirbhavatyAhAravihArAdiSu, svena nijena tatraH svatantraH svaadhiinH| iti caturthapraznottaram // 15 // gaGgAdharaH-kaizcAyamAhArAcArairjAto'jyAdhivaddhate, kaH sadyo hanyata iti paJcamapraznasyottaramAha tasyetyAdi / tasya garbhasya jAtasya jAtisUtrIyopadiSTA. vityataH paraM vakSyamANAdhyAyoktI AhAropacArau avikArakarau abhivRddhikarau ca bhvtH| tAbhyAmAhAropacArAbhyAmeva viSamAbhyAM sevitAbhyAM jAtaH putraH sadya uphnyte| tatra dRssttaantmaah-trurivetyaadi| yathA taruraciravyapaniSkrAmatItyasyottaram sa copasthitakAla ityaadi| upasthitakAla iti prtyaasnnkaale| vikRtirato'nyatheti nirgatya caraNenApi nirgamA bhavatIti drshyti| svatantravRttirbhavatIti svayaMkRtena stanyapAnAdinA vartate, na garbhasya iva mAturevAhAreNa paraM vartata ityarthaH // 15 // cakrapANiH-'kaizvAyam' ityaadiprshnsyottrm-tsyetyaadi| 'jAtisUtrIyopadiSTau' ityanA. AtAvekSaNenAnAgate bhUtavatprayogAda boddhavyam / vypaaropitstdaatvaaropitH| kiJcAsyetyAdi 254 For Private and Personal Use Only
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2026 vrk-sNhitaa| [zarIravicayazArIram AptopadezAdadbhutarUpadarzanAt samutthAnaliGgacikitsitavizeSAcca (r) doSaprakopAnurUpAzca devAdiprakopanimittAzca vikArAH samupalabhyante // 16 // kAlAkAla tvostu bhAvAbhAvayoridamadhyavasitaM nH| yaH kazcinmriyate sarvaH kAla eva sa mriyte| na hi kAlacchidraropitaH zIghramutpATya pratiropito viSamAbhyAM vAtAtapAbhyAmapratiSThitamUlo'sthiramUlaH sadya upahanyate tadvat / iti paJcamapraznasyottaram / atha kizcAsya devAdiprakopanimittA vikArAH samupalabhyante, iti sssstthprshnsyottrmaahaaptopdeshaadityaadi| asya jAtasya zizodavAdiprakopanimittAH skandAdigrahAvezanimittA vikArA doSaprakopAnurUpA AptopadezAt samupalabhyante'dbha ta(rUpa) darzanAdAzcayye-(rUpa)-dazanAca smuplbhynte| samutthAnavizeSAnnidAnavizeSAlliGgavizeSAcikitsitavizeSAca smuplbhynte| iti SaSThapraznottaram // 16 // gaGgAdharaH-atha kAlamRkhayorbhAvAbhAvayoH kimadhyavasyati, akAlamRtyorbhAve kimadhyavasyati, akAlamRtyorabhAve ca kimadhyavasyatIti prshnottrmaahkaalaakaaletyaadi| idamityata uttaraM vkssymaannm| adhyavasitaM nizcayena no'smAkaM vyavasitam / tat kimityata Aha-ya ityaadi| yaH kazcit mriyate prshnsyottrm-aaptopdeshaadityaadi| Aptopadeza iti kumAratantropadezo brahmAdipraNItaH / tatra hi kumArANAM devAdinimittavikArAH prtipaadynte| devAdigrahaNena ca tadanucarA api gRhynte| sphandagrahAdayaH suzrutoktA devaadyshcaassttau| yaduktam-'devAstathA zatrugaNAzca seSAM gandharvayakSAH pitaro bhujnggaaH| tathaiva rakSAMsi pizAcajAtireSo'STako devagaNo grahAH syuH // ' iti| anumaanmpytraah-adbhutetyaadi| adabhutamAzcaryamiti yAvat, adbhutarUpadarzanAdinA yad bhavati, taccAmAnuSabalazobhAdi jJeyam / etaddhi dopAjanyatvAd devAdikAraNaM gmyti| samutthAnAdivizeSa AgantUnAmAgantuvikAreSu sphuTa ev| adoSaprakopAnurUpA iti doSaprakopajanyarogavidharmANaH // 16 // cakrapANiH-kAlAkAletyAdau 'idamadhyavasitam' ityanena, prakaraNavyavasthApanIyatvam, 'tasmAda abhayamasti kAle mRtyurakAle ca' iti granthe vakSyamANaM pratyavamRSati / ekIyamatamAha-yaH * bhadoSaprakopAnurUpA iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH zArIrasthAnam / 2027 maratItyeke bhASante / tacca asamyak / na hyacchidratA sacchidratA vA kAlasyopapadyo kAlakhalakSaNabhAvAt // 17 // tathAhurapare-akAlamRtyu sti, yo yadAmriyate sa tasya niyato sa saccaH kAla eva mriyte| nanu yo'yaM kazcibAlye mriyate'paro yauvane, so'pi savvaH kiM kAla eva mriyate kasmAdityato hetumAha-na hiityaadi| hi yasmAt kAlacchidra nAsti / kAlo hi mahAnasaGkhyo nityagazcakravada bhramati na kAlavyatirekeNa kazcidasti ystvkaalo'bhidhiiyte| ityato'kAlAbhAvAda yo'yaM vattate sa yadA mariSyati so'pyasminneva kAle savaiH kAla eva mriyte| iti kAlamRtyurevAsti na khakAlamRtyurastItyeke bhASante eke munayo vadanti / matametad duussyti-tccetyaadi| nanu kasmAt tadasamyagityata Ahana hiityaadi| hi yasmAt kAlasyAchidratA sacchidratA vA kAlasyAvicchedena cakravabhramaNasvabhAvasya lkssnnbhaavaanoppdyte| cakravadabhramaNena nityagavasya lakSaNatvena scchidrtaanoppdyte| zItoSNavarSAdisvalakSaNatvena par3a RtumAsapakSadinarAtripraharAdiskhalakSaNatvenAcchidratA ca nopapadyate RtumAsAdilakSaNatvenAcchidratA nopapadyate iti bhAvastasmAt tadasamyak // 17 // gaGgAdharaH-tathAhurityAdinA pareSAM matamAha-tathA akAlamRtyuritIti Ahurapare'nye munyH| parantu yo yadA mriyate sa tasya niyato mRtyukAla iti kAlamRtyureva hi bhuutaanaamstiiti| nanu yo yadA mriyate sa tasya niyato mRtyoH kAlaH, sa ca yadyariSTAdhikAroktalakSaNaijyotipAdinA ca vijJa yaH tarhi tena vijJAya kAlaparimANaM prAgapi tataH kAlAda yuddhAdAvasISuzUlAdipraharaNAdinA hatasyAkAlamRtyudRzyate iti cenn| tathA mRtyucihnamapi hi tasya vartata eveti| ariSTAdi zAkhA tasya niyata eveti / (pare khityaadi|) kshcidityaadi| na hi kAle chidramastIti kAlavihitaH kazcidavakAzo'stIti yaM kAlazUnyamavakAzam AsAdyAkAle mRtyuH syAditi bhaavH| etad dUSayati tccetyaadinaa| sAntaraM yadavayavidvyam, tat scchidrmityucyte| yacca nirantaram, tdcchidgm| tena kAlasya niravayavasya sacchidratA'cchidratA vA na sambhavati, tena yaducyate-"kAlasyAcchidgatvAnnAkAle mRtyurasti" iti tadayuktamiti bhaavH| yat tvakAlamRtyuvyApakatvena kAlasyopacaritacchidratvam, taduttaravakSyamANaikajAtIyamatadUSaNenaiva duussitm| kAlasvalakSaNasvabhAvAditi kAlasva lakSaNe sacchidratAyA acchidratAyAzca abhaavaadityrthH| ekiiymtaantrmaah-tthaarityaadi| yo yadA mriyate, sa eva tasya niyato For Private and Personal Use Only
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2028 crk-sNhitaa| zarIravivayazArIram mRtyukAlaH, sa sarvabhUtAnAM satyaH smkriytvaaditi| tadapi cAnyathArthagrahaNam / na hi kazcinna mriyate iti smkriyH| kAlaH punraayussHprmaannmdhikRtyocyte| yasya ceSTaM yo yadAmriyate tasya sa niyato mRtyukAla iti / tasya sarve bhAvA yathAsvaM niyatakAlA kAlaH kiJcidabhUtamadhunA na mArayatyanugrahAt, kicicca bhUtamadhunA mArayati nigrahAditi viSamakriyo na bhavati parantu samakriyakhAt sarvabhUtAnAM styshc| sarvabhUtAnAM prAktanakAdyanurUpeNAyuSaH kSaye kasmiMzcit kAle kasyacinmaraNaM kasyacidAyuSaH zeSe sati kasmiMzcit kAle jIvanaM na kimapi bhUtam / kAlo mArayati na, vA jIvayati / parantu prAktanakarmAdivazAdAyuSaH kAlaparisaMkhyApUraNakAlato mriyante sapiyeva bhuutaaniiti| kAlaH sarvabhUtAnAM samakriyakhAt satyaH prakRtArthakArIti ; tasmAdakAlamRtyu styasti ca kAlamRtyureveti para AhuH / mataJcaitada dRSayatitadapi cetyaadi| anyathArthagrahaNamasamyaga jnyaanm| nanu kasmAdanyathArthagrahaNa tadityato hetumAha-na hiityaadi| hi yasmAt kazcinna mriyate, kAlaH kizcidbhUtaM na mArayati dvapAt kiJcidbhataM na jIvayatyanugrahAditi samakriyaH kAlo nocyate punaH kAla AyuSaH pramANaM primaannmdhikRtyocyte| maraNajIvanahetutayA kAlo yAcyate tahi savvaSAM sarvadA maraNApattine hi mArakaH kazcit kAlo niyato dRzyate sarvadA hi mriyate savvadA ca jIvatItyatazca kAlo na maraNamadhikRtyocyate paranvAyuSaH parimANamadhikRtyocyate / parimANe paripUrNakAle maraNakAraNAmriyate ityato na samakriyatvaM hetu riti smkriyvaadimtduussnnm| atha yasya cetyAdinA yo yadA mriyate sa tasya niyato mRtyukAla iti mataM duussyti| tasyeti tasya vAdino mate sarva bhAvA mRtyukAlaH, iti kathaM jJAyate ityAha-kAlaH sarvabhUtAnAM satyaH samakriyatvAditi, yasmAt kAlaH sarvabhUtAnAmavizeSeNa mArakatayA samakriyaH, na rAgAt kiJcidamUtaM mArayati, na dveSAda vA kiJcit tu, kintu sarvANyeva hanti / tena sarvabhUtAnAmayaM satyo rAgadveSazUnya ityrthH| tatazca rAgadvapazunyatayA ucita eva paraM mArayati, nAnucita iti bhaavH| dUSayati etdpiityaadinaa| na hi kazcinna mriyata iti kRtvA samakriyaH kAlo bhavatyeva, na tu zatavarSalakSaNamAyuHpramANamadhikRtya bhavatA samakriyaH kAlo'bhidhIyate, yadi hi zatavarSAyuHpramANe'pi samakriyaH syAt, tena zatavarSAda vA pUrva na kecimriyeran, dRzyate tt| tasmAdevamUtasamaniyatvena kAlasya zatavarSAyu: For Private and Personal Use Only
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH zArIrasthAnam / 2028 bhaviSyanti, tacca noppdyte| pratyavaM hyakAlAhAravacanakarmaNAM phalamaniSTaM viparyaye cessttm| pratyakSatazcopalabhyate khalu kAlAkAlayuktistAsu tAsvavasthAsu taM tamarthamabhisamIkSya / tad yathA-kAlo'yamasya tu vyAdherAhArasyauSadhasya pratikarmaNo visargasya caakaalobaa| loke'-yetadbhavati-kAle devo varSatyakAle varSati, kAle zItamakAle zItaM, kAle tapatyakAle tapati, kAle puSpaphalamakAle ca pusspphlmiti| tasmAdubhayamasti kAle mRtyumanto nAparAstatra kecinniyatamaraNakAlAH kecidaniyatamaraNakAlAsvatra niyatakAlAH savya bhvissynti| iSTayApattau saah-tccetyaadi| kuto nopapadyate ityato hetumAha -- prtykssmityaadi| atrAyaM bhaavH| yo yadA bhuGkte sa tasya niyato bhojanakAla iti cet tarhi kathaM yaH kazcidekadinaM madhyAhna bhuGkte'paradina prAtarapareduraH sAyamityatastasyAkAlabhojanaphalaM kiM na syAt ? evaM yo yadA yadvakti sa tasya vacanasya niyataH kAla evaJca yo yadA yat karma karoti sa tasya niyatastatkarmakAla ityAdau vyAkhyeyam / vipayyaye madhyAhnAdipratiniyatakAle bhojanAdau ca phlmissttm| hi yasmAt pratyakSaM tasmAt yo yadA mriyate sa tasya na niyato mRtyukAla iti| pratyakSataH pramANAntaraM darzayati kaalaakaalyoH-prtyksstshcetyaadi| bhAvAnAM kAlAkAlayorastikhanAstikha-viSayA yuktizca pratyakSata upalabhyate kiM dRSTvetyata Aha-tAsu taastrityaadi| tAsu tAsu vakSyamANAsu vyAdhyAdisadbhAvAsadbhAvAsvavasthAsu taM taM vyAdhyAdimarthamabhisamIkSya sarvatobhAvena samyag dRSTvA / udAharaNamAha-tada yathetyAdi / prtikrmnnshcikitsaayaaH| visargasya vyaadhimuktH| lokato'pi prApterAGa maraNam 'kAlamRtyu'zabdAbhidheyamihAyurvede, tannirastaM bhavatIti bhaavH| akAlamRtyupratiSedhe dRSaNamAha- tsyetyaadi| sarvabhAvA iti mRtyuvyatiriktA apyAhAravacanAdayaH / pratyakSamiti suvyaktaM pramANenetyarthaH, kAlAkAlavyaktistAsu tAsviti tAstA avasthAstaM taM vyAdhyAhArAdikamarthaM buddhisthIkRtya 'kAlAkAla'zabdenocyanta ityrthH| atra tRtIyadinayuktAyAM tRtIyakajvaraM prati kAlo'yamasyeti vyapadizyate, viparyaye cAkAla iti vyapadezaH, tathA glAnyAdimuktAyAM zarIrAvasthAyAmAhArarUpamarthamuddizya kAlo'yamAhArasyeti jJAnaM bhavati, viparyaye kAlamityu. dAharaNamunbheyam / visargasyeti vyAdhimokSasya / iha prakaraNe 'kAla' zabdenocitaH kAlo'bhi For Private and Personal Use Only
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2030 crk-sNhitaa| zarIravicayazarIra mRtyurakAle c| naikaantikmtr| yadi hyakAle mRtyuna syAnniyatakAlapramANamAyuH savaM syAt // 18 // __ evaM go hi hitAhitajJAnamakAraNaM syAt, pratyakSAnumAnopadezAzcApramANAH syuH, ye pramANabhUtAH sarvvatantreSu yarAyuSyANyanAyuSyANi coplbhynte| vAgvastumAtrametadvAdamRSayo manyante nAkAle mRtyurastIti / varSazataM khalvAyuSaH pramANamasmin kaale| tasya nimittaM prakRtiguNAtmasampat sAtmopasevanaJceti // 16 // kaalaakaalyodRssttaantmaah--loke'piityaadi| naikAntikamatreti atra mRtyau kaalaakaalyone kAntikakhamiti / yuktyantaramAhAnaikAntikatve-yadi hiityaadi| hi yasmAt akAle yadi mRtyunaM syAt tarhi sarvamAyuniyatakAlapramANaM syAt na hi kazcit dIrghAyuH kazcidalpAyurvA syAt // 18 // gaGgAdharaH-yadi ca sarvamAyurniyatakAlapramANaM svIkurmaH kA ca tena hAnirityata aah-evmityaadi| hi yasmAdevaM sarvamAyurniyatakAlapramANamiti gate'bhyupagate hitAhitajJAnamakAraNaM syaat| hitasevanena cirAyurahitAcaraNenAlpAyuriti prayojanAbhAvAt / nanu dIrghAyuralpAyuzca svabhAvato na hitAhitAbhyAmiti cenna / kuta ityata aah-prtykssetyaadi| ye pratyakSAditaH pramANabhUtA yaiH sarvvatantreSu AyuSyANi anAyuSyANi copalabhyante ca te'pramANAH syuH| AptopadezataH sarvatatraSu yAni niSevya dIrghAyubhavan dRzyate, svalpAyubhavannaparANi niSevya dRzyate'numIyate ca tathAdarzanAt / yathA brahmacayaM hitmhitmtimaithunaadikm| ata evobhayamasti kAle mRtyurakAle ca naikAntikamatra / tasmAt nAkAle mRtyurastItyetadvAdamRSINAM vAgvastumAtraM dhIyate, 'akAla'zabdenAnucitaH kAlaH, na tu kaalvigrhH| siddhaantmupsNhrti-tsmaadityaadi| naikAntikamiti kAlamRtyureva paraM bhavati, kiMvA akAlamRtyureva paraM bhavatItyaikAntikapakSo nAsti / akAlamRtyorabhAvapakSe dUSaNamAha-yadi hItyAdi / hitAhitajJAnamakAlamRtyupratiSedhArtha vidhIyate / evaM cedakAlamRtyu sti, tadA hitAhitajJAnaM niSprayojanaM syAt / pratyakSAnumAnopadezA apramANAni syuriti, AyurvedasambandhAH pratyakSAdayaH AyurcadArthadarzakAH AyuSyAnAyuSyArthAbhAvAdapramANabhUtAH syuriti bhaavH| dUpitapakSaM niHsAratayA darzayannAha-vAgityAdi / "kiJcAsya paramAyuH" ityasya praznasyottaramAha-varSazatamiti / asmin kAle klau| zeSapraznasyottaram-tasyetyAdi / prakRti For Private and Personal Use Only
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH shaariirsthaanm| tatra shlokaaH| zaroraM yad yathA tacca vartata klissttmaamyH| yathA klezaM vinAzaM vA yAti ye cAsya dhaatvH|| vRddhihAso tathA caiSAM kSINAnAmauSadhazca yat / dehavRddhikarA bhASA balavRddhikarAzca ye|| na vstutH| iti sptmprshnottrm| atha kizcAsya paramAyuH parimANata utkRSTamAyuriti sa tatpraznottaramAha-varSazataM khalvAyuSaH pramANamiti / niyatakAlapramANamAyuraniyatakAlapramANaJceti tatra niyatakAlapamANasyAyuSaH savvamutkRSTaM pramANamasmina kAle varSazatamiti / asya vistAra indriyopakramaNIye zlokasthAne vyaakhyaatH| asmin kAle iti kaliyuga iti kazcit tena "zatAyurve puruSa" iti zruteH "zatAyupaH putrapautrAn vRNISva" iti kaThopaniSadi ca "jijIviSe zataM samA" iti IzopaniSadi ca darzanAt / evaJca samAH zatamavyAdhirAyuSA na viyujyate iti svavacanadarzanAcca / na hi sarve bahusakhyApanAthemekameva zabdaM pryunyjte| tasmAdasmin kalpe iti kalparUpakAlAthai kaalshbdpryogH| hitAhitasevanAt tasya bRddhi hAsau bhavata iti ityaSTamapraznottaram / atha kAni cAsya paramAyuSo nimittAnItyasya nvmprshnsyottrmaah-tsyetyaadi| prakRtiguNasampat prakRtInAM mAtuH zoNitaM, pituH zukramAtmA ca, sAtmyazca, rasazceti, mAturAhAraH sattvaJcetyetAsAM prakRtInAM guNAnAM smpt| Atmasampaditi tat purusssy| saatmyopsevnnyceti| iti navamapraznottaram // 19 // gaGgAdharaH-athAdhyAyAopasaMhArAyAha-tatra zlokA ityaadi| zarIravicaya ityAdinA savicayaprayojanaM zArIraM yat / samayogavAhina ityAdinA taccharIraM yathA vartate yathAmayaiH kliSTaM bhavati yathA cAmayaiH saMklezaM vinAzaM vA yaati| vaiSamyagamanaM hItyAdinA asya ye dhAtavo vRddhihAsau yaanti| guNAtmasampaditi prakRtisampat, guNasampat, Atmasampat / tatra prakRtisampat samavAtAdiprakRtitA. samaprakRtirhi cirAyurbhavati, guNasampat tu sArasaMhananAdibhirAyuSyalakSaNairyogaH kiMvA yA prakRtermAtRpitrAdapakaraNasya guNasampat, sA prakRtiguNasampat / Atmanastu cirAyuSTakAraNadharmayuktatA sampat // 17-19 // cakrapANiH-saMgraha 'ye cAsya dhAtavaH', ityanena 'mAMsaM mAMsena varddhate' ityAdau dhAturUpeNokta For Private and Personal Use Only
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2032 crk-sNhitaa| [ zarIravicayazArI) pariNAmakarA bhAvA yA ca teSAM pRthaka kriyaa| malAkhyAH saMprasAdAkhyA dhAtavaH prazna eva ca // nakko nirNayazcAsya vidhivat smprkaashitH| tathyaH zarIravicaye zArIre paramarSiNA // 20 // ignivezakRte tantre carakapratisaMskRta zArIrasthAne zarIra vicayazArIraM nAma ssssttho'dhyaayH|| 6 // tasmAnmAMsamApyAyyate mAMsenetyAdinA epAmasya dhAtUnAM kSINAnAM yadauSadhaM vRddhikaram / kAtranyenetyAdinA ye dehaddhikarA bhaavaaH| baladdhikarAsvime ityAdinA ye ca baladdhikarA bhaavaaH| AhAretyAdinA pariNAmakarA ye bhaavaaH| tat khalveSAmityAdinA teSAM pariNAmakarANAmuSmAdInAM yA yA kriyA pRthak pratyekam / zarIradhAtavastvevaM dvividhA tu ityAdinA malAkhyA dhAtavaH / itarAMsvityAdinA prasAdAkhyA dhaatvH| tamevamuktayantamityAdinA navaka eva ca prshnH| punazca tamevamuktavantamityAdinAsya navakasya praznasya yathAvat yathArtha nirNayazca tthyshc| paramarSiNA punarvasunA saMprakAzitaH // 20 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau zArIrasthAnajalpe caturthaskandhe zarIravicayazArIrajalpAkhyA SaSThI zAkhA // 6 // mAMsAdInAM saMgraho'yamiti vdnti| 'vRddhihAsau yathA teSAm' ityanena dhAtavaH punaH' ityAdi. granthArthaM gRhNAti / 'kSINAnAmauSadhaM yat' iti mAMsagApyAyate mAMsena' ityAdi saMgRhNAti / 'yA ca teSAM pRthaka kriyA' ityanena teSAmAhArapariNAmakarANAmuSmaprabhRtInAM pRthakkarmaNAm / yaduktam-'tad yathA- upmA pacati' ityAdinA, tad gRhyate // 20 // iti mahAmahopAdhyAya carakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraka tAtparyaTIkAyAM zArIrasthAne zarIravica yazArIraM nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptmo'dhyaayH| athAtaH zarIrasaMkhyAnAma zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| zarIrasaMkhyAmavayavazaH kRtsnaM zarIraM pravibhajya sarvazarIrasaMkhyAnapramANajJAnahetobhagavantamAtreyamagnivezaH papraccha // 2 // __ gaGgAdharaH-atha zarIravicayaH zarIropakArArthamiSyate iti yaduktaM, tatroktAdhyAyoktazarIravicayAnantaraM zarIravicayaparizeSa vyAkattuM zarIrasaGkhyAnAma zArIramArabhate--athAta ityaadi| zarIrasya saGkhyA saGkhyAyA zAnamaneneti zarIrasaGkhyA, sA vidyate'sminnadhyAye mvrthiiyprtyyH| pUrvavacchandasIti mavarthe cchandaHpratyayamutpAdya tallope prakRtibhAvazca vidhAya zarIrasaGke prati nisspaadyte| zarIrasayA nAma yasya tat tthaa| sarva pUrvavat // 1 // gnggaadhrH-shriiretyaadi| agnivezo bhagavantamAtreyaM sarvazarIrANAM saGkhyAnasya savAyA jJAnasya pramANaM sAdhanaM tasya jJAnahetoH zarIramavayavazaH pravibhajya zarIrasaGkhyA papraccheti yojanA // 2 // cakrapANiH-pUrvAdhyAye dhAtubhedena zarIramabhidhAya etadeva zarIramavayavasaMkhyAbhedena pratipAdayitu zarIrasaMkhyA ucyante, avayavasaMkhyAnapramANabhedena ca zarIrajJAnaM prAdhAnyena sAkSAt sAdhanaM cikitsopayuktaM kariSyatIti adhyAyAnte 'zarIrasaMkhyAM yo veda' ityaadi| avayavazaH zarIraM vibhajya zarIrasaMkhyAM papraccheti yojnaa| pRcchaapryojnmaah-srvshriirsNkhyaanprmaannjnyaanhetoriti| saMkhyAnasya pramANamiyattA saMkhyAnapramANam, tac 'Sar3a dvAdaza' ityaadigrnthvaacym| kiMvA saMkhyAnaJca pramANaJca saMkhyAnapramANam / atra 'SaT svacaH' ityAdi saMkhyAnam, 'dazodakAJjalayaH' ityAdi zarIrAvayavapramANam / kiMvA saMkhyAnAmapramANajJAnahetoriti pAThaH / tatra saMkhyAnapramANasya dattamevodAharaNam, nAmajJAnantu 'ekajiTikA' ityAdigranthe bhavatIti vyAkhyAnayanti // 12 // 255 For Private and Personal Use Only
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2034 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram tamuvAca bhagavAnAtreyaH / zRNu matto'gniveza ! zarIraM sarvamabhisaMcakSANasya yathApraznamekamanAH / yathAvat zarIre SaT tvacaH; tadyathA-udakadharA vaga vAhyA, dvitIyA tvasTagdharA, tRtIyA sidhmakilAsasambhavAdhiSThAnA ca, caturthI kuSThasambhavAdhiSThAnA, gnggaadhrH-tmuvaacetyaadi| abhisaMcakSANasya vyAkhyAnaM kurvato mama / ythaavdityaadi| paTa khacastA vikRNoti-tad ythetyaadi| nanu suzrutena garbhavyAkaraNazArIre tUktam ---agniH somo vAyuH sattvaM rajastamaH paJcendriyANi bhUtAtmeti praannaaH| tasya khalvevaM pravRttasya zukrazoNitasyAbhipacyamAnasya kSIrasyeva santAnikAH sapta khaco bhvnti| tAsAM prathamA'vabhAsinI nAma, yA sarvavarNAnavabhAsayati paJcavidhAJca cchAyAM prkaashyti| sA vIheraSTAdazabhAgapramANA sidhmpdmknnttkaadhisstthaanti| tantre khasminniyaM vAhyA khagudakadhareti naannaabhihitaa| dvitIyA tvmRgdhreti| suzrutenApi tatraivoktaM dvitIyA lohitA nAma vrIheH poDazabhAgapramANA tilkaalknycchvynggaadhisstthaaneti| tRtIyA simakilAsasambhavAdhiSThAnA ceti| atra suzrutaH provAca tRtIyA zvetA nAma bIheAdazabhAgapramANA crmdlaajglliimshkaadhisstthaanaa| caturthI tAmrA nAma bIheraSTamabhAgapramANA vividhakilAsakuSThAdhiSThAneti dve khace provAca / tatre'smin te dve tvekatvena svIkRtya tRtIyA khaguktA, tenAsmiMstantre yA caturthI sA suzrute paJcamI, asmina paJcamI yA suzrute sA paSThI, asmin paSThI suzrute saptamIti na virodhaH / tathA ca tRtIyA yA sA tUparidaze zvetA, tatra sidhmcmmdlaajglviimshkaadhisstthaanm| adhastAt tu tAmrA kilAsAkhyakuSThAdhiSThAnA etayoH prAdhAnyAt sambhavasya kAraNasya doSAdaradhiSThAnabhUtA ityrthH| cturthiiti| cakrapANiH-AcakSANasyetyatra 'matam' iti shessH| tena sarva zarIramAcakSANasya me mattaH zRSviti yojnaa| tatazca 'naTasya zRNoti' itivadanupayoge SaSThI shRnnvitynen| matAntaramapyasti zarIrAvayavasaMkhyAna iti suucyti| tatazca suzrute--- "sapta tvacastrINyasthanAM zatAni" ityAdinA yaddhi pratipAditaM saMkhyAviruddha mucyate, tacchalyazAstropayuktamatabhedAditi darzayati / yaduktam suzrute"trINi saSaSTAni zatAnyasthnAM vedavido bhaassnte| zalyatantre tu trINyeva zatAni", anena vacanena yo'nyo'pi tvagAdisaMkhyAbhedazcarakasuzrutayoH svatantropayukta sNkhyopaadaanaacconneyH| simakilAma For Private and Personal Use Only
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2035 paJcamI aljiividrdhiismbhvaadhisstthaanaa| SaSThI tu sA yasyAM chinnAyAM tAmyatyandha iva ca tamaH pravizati, yAzcApyadhiSThAyArUSi jAyante parvasandhiSu sukRSNaraktAni sthUlamUlAni duzcikitrayatamAni c| iti SaT tvcH| etAH Sar3aoN zarIramavatatya tiSThanti // 3 // kuSThAnAM sambhavasya dopasyAdhiSThAnaM yasyAM sA tthaa| suzrute tu pnycmiiymuktaa| tad yathA-paJcamI vedinI nAma vrIhipazcamabhAgapramANA kusstthvisryaadhisstthaanaa| iti / paJcamItyalajIvidradhIti prAdhAnyAduktam / suzrute hi rohiNInAmnIyaM paSThI vak / tad yathA-SaSThI rohiNI nAma brIhipramANA grnthypcyrbudshliipdglgnnddaadhisstthaaneti| sssstthiityaadi| yasyAM khaci cchinnAyAM tAmyati purussH| kIdRzaM tAmyatIti tad vitRNoti --andha ivetyAdi / tatra kasyAdhiSThAnamityata Aha-yAJcetyAdi / arU pIti / vraNA yA arU SikA zotharUpA vrnnaaH| kutra kIdRzAnItyata aah-prcetyaadi| sukRSNaraktAni sthUlamUlAni duzcikitsya tamAnItyarU pItyasya trINi vizeSaNAni / ityetAH paTa vacaH Sar3aoN zarIramavatatya vyApya tisstthntiiti| upalakSaNametat tena tantrAntaroktaM zeSamapi bodhyam / tada yathA-suzrute-saptamI mAMsadharA nAma brIhidvayapramANA bhgndrviddhyo'dhisstthaanaa| yadetat pramANaM nirdiSTaM tanmAMsaleSvavakAzeSu na lalATe sUkSmAGgulyAdiSu c| yato vakSyatyudareSu trIhimukheNAGguSTodarapramANamavagAda vidhyediti / kalAH khalvapi sapta sambhavanti dhaakhaashyaantrmyyaaNdaaH| bhavatazcAtra / yathA hi sAraH kASTheSu cchidyamAneSu dRshyte| tathA dhAtuhi mAMseSu cchidyamAneSu dRshyte| snAyubhizca praticchannAn santatAMzca jraayunnaa| zleSmaNA veSTitAMzcApi kalAbhAgAMstu tAn viduH| AsAM prathamA mAMsadharA nAma, yasyAM mAMsa sirAsnAyudhamanIsrotasAM pratAnA bhavanti / bhavati cAtra / yathA visamRNAlAni vivaddhante smnttH| bhUmI pakodakasthAni tathA mAMse siraadyH| dvitIyA raktadharA naam| mAMsasyAbhyantaratastasyAM zoNitaM vizeSatazca sirAsu yakRtsambhavAdhiSThAneti sidhmakilAsau yato doSAt sambhavataH, tasya dosssyaadhisstthaanbhuutaa| evamuttaratrApi vyAkhyeyam / tAmyatItyasya vivaraNam - 'andha iva tamaH pravizati' iti| kiMvA tAmyatIti tmoyuktbhaavshcessttte| arU pIti vrnnaani| parcasviti avayavasandhiSu // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2036 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram tatrAyaM zarIrasyAGgavibhAgaH-tad yathA-dvau bAhU dve sakathinI zirogrIvamantarAdhiriti SaDaGgamaGgam // 4 // plIhrozca bhvti| bhavati caatr| vRkSAd yathAbhiprahatAt kSIriNaH kSIramAvahet / mAMsAdevaM kSatAt kSipraM zoNitaM smpsicyte| tRtIyA medodharA nAma, medo hi savrvabhUtAnAmudarasthamaNvasthiSu, mahatsu ca majjA bhavati / bhavati cAtra / sthUlAsthipu vizeSeNa majjA sbhyntraashritH| athetareSu sarveSu sarakta meda ucyte| zuddhamAMsasya yaH snehaH sA vasA prikiirtitaa| caturthI zleSmadharA nAma sarvasandhiSu prANabhRtAM bhvti| bhavati caatr| snehAbhyakte yathA bakSe cakra sAdhu prvttete| sandhayaH sAdhu vartante saMzliSTAH zleSmaNA tthaa| pazcamI purISadharA nAma, yA'ntaHkoSThe malamabhivibhajate pkkaashysthaa| bhavati cAtra / yakRt samantAt koSThazca tathAtrANi smaashritaa| uNDakasthaM vibhajate malaM maladharA klaa| SaSThI pittadharA nAma, yA caturvidhamannapAnamupayuktam AmAzayAt pracyutaM pakAzayoparisthitaM dhArayati / bhavati cAtra / azitaM khAditaM pItaM lIDhaM koSThagataM nRnnaam| tajjIyA'ti yathAkAlaM zoSitaM pitttejsaa| saptamI zukradharA nAma, yA savvaprANinAM srvshriirvyaapinii| bhavanti cAtra / yathA payasi sarpistu yathA cekSurase gudd'H| zarIreSu tathA zukraM nRNAM vidyAda bhissgvrH| dvanaGgule dakSiNe pArve vastidvArasya caapydhH| mUtrasrotaHpathAcchakaM puruSasya prvttete| kRtsnadehAzritaM zukraM prsnnmnsstthaa| strISu vyAyacchatazcApi harSAt tat sampravattate // " iti // 3 // gaGgAdharaH-atha kiM par3ajhaM zarIramityata aah-ttraaymityaadi| dvau bAhU iti dve angge| dve sakthinI iti dve angge| zirogrIvamityekamaGgam / zirazca grIvA ceti tayoH samAhAra ityekvdbhaavaat| antarAdhirityekamaGgam ; antamadhyamAdadhAtIti vyutpattyA madhyadeha ityarthaH / iti SaDaGgamaGgaM zarIram / suzrate'pyuktam zarIrasayAvyAkaraNazArIre-tacca par3aGgaM zAkhAzcatasro madhyaM paJcamaM SaSThaM zira iti| atra zira iti grIvAparyantaM ziraHsaMzam // 4 // cakrapANiH-par3aGgatAmuktAM zarIrasya vibhjte-ttraaymityaadi| zirazca grIvA ca zirogrovam, etaccaikyaM vivakSayA zeyam ; antarAdhirmadhyam // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2037 trINi SaSTAdhikAni zatAnyasthanAM saha dantolUkhalanakhaiH ; tad yathA-dvAtriMzad dantolUkhalAni, dvAtriMzadantAH, viMzatirnakhAH, viMzatiH pANipAdazalAkAH / SaSTiraGgAlyasthIni / dve pANryoTe kULadhazcatvAraH pANyormaNikAH, catvAraH paadyogelphaaH| catvAryyaratnayorasthIni catvAri jaGghayoH dve jAnunodve gnggaadhrH-triinniityaadi| dantanakhaiH sahAsthnAM SaSTyadhikAni trINi zatAni nRnnaamiti| nanu zalyatantre trINi zatAnyasthnAmityuktaM kathamiha SaSTAdhikAnItyata aah-shetyaadi| zalyatantre sushrute'pyuktm| trINi saSaSTAnyasthizatAni vedavAdino bhASante, zalyatantreSu trINyeva zatAni / iti / zalyatantreSa yeSAmasthnAM vizeSeNa zastrakriyA cikitsite nAsti tAni paSTayasthIni nopadizyante, na tu santIti kRtA nopdishynte| tAni ca paSTirasthanAmeSA-dantolUkhalena jatrasthIni SaSTistaiH saha trINi zatAni bhavantyasthnAmiti / tAni vikRNotidvAtriMzadityAdi / dantAnAM dvAtriMzat ekaiksyaikaikmuluukhlaakRtisthitisthaanmiti| dvAtriMzadeva dantolUkhalAni zalyatantre noktaani| dvAtriMzada dantAstUktAstadgrahaNairna tAnyapi gRhyante / viMzatinekhA iti zalyatantre noktam / viMzatiH pANipAdazalAkA iti| dvayoH pANyoH pAdayozca dvayostaleSa caturyu sthAneSvaGgaliviMzataH mUleSu sthitAH viMzatiH shlaakaaH| SaSTiraGgalyasthIni / pANipAdacatuSTaye viMzateraGgulInAm ekaikasyAmagulyAM trINi trINyasthIni tAnyekaikasmin pANipAde paJcadaza, caturyu SaSTiH / dve asthinI paayoH| pAdayomU le zalAkAbhyo'dhastAdekaikamiti cha / dve kUrcAdha iti pANyoH zalAkAbhyo'dhastAt tacchalAkAvandhe ekaikamiti, dvayoH pANyomU le dve asthinI pAAsthivat / tato'dhastAcalAraH pANyomaNikA maNibandhasthAne tvekakasmin pANI va asthinI; dvayozcakhAri / evameva pAdayozcavAro gulphA iti / tato'dhastAcakhAri aranayoH cakapANiH-sapaTAnIti pssttydhikaani| danteSUlakhalam, yatrAzritA dntaaH| yadyapi nakhA vividhAzitapItIye malabhAgapoSyatvena male eva prakSiptAH, tathApIhAsthitArUpa. yogasyApi vidyamAnatvAd asthigaganAyAM ptitaaH| pratyaGguli prvtrym| tena viMzatyaGguli. gatam asthanAM viMzatitrayaM bhvti| vRddhAGguSThe yaddhastapAdapraviSTam, tat tRtIyaM parva jJeyam / vRddhAGguSThazalAkA api svalpamAnA jJeyAH, aGgulInAM zalAkA yatra lagnAH, tatra zalAkA aGguSTAdhi. For Private and Personal Use Only
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2038 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram kUrparayoddhe Uoda bAhvoH sAMsayoH, dvAvakSako dve tAluni, dva zroNIphalake, ekaM bhagAsthi puMsAM mer3hAsthi, eka trikasaMzritamekaM gudAsthi, pRSThagatAni paJcatriMzat, paJcadazAsthIni griivaayaam| dve jatruNyekaM hanvasthi, dve hanumUlabandhane, dve lalATe, dve akSaNoddhe gaNDayo sikAyAM trINi ghoNAkhyAni, dvayoH pArzvayozcatuviMzatizcaturviMzatiH paJjarAsthIni asthIni / hastayoH prakoSThe khekaikasmin dve dve asthinI, tatazcavAri dvyoriti| evaM cakhAri jaGghayorasthIni gulphaadhstaajaanupryynte| dve jAnunoriti pRthuguttikaakaare| evameva kUparayoddhe asthinii| prakoSThavAhoH sandhau kSudraguDikAkAre dve / dve UcArityekakasmin UrAvekaikamiti dv| evameva sAMsayo ho, ekaikasmin bAhAvekaikamiti dve| ityevaM catasRSu pANipAdarUpAsu zAkhAsu khalvekaikasyAM zAkhAyAM navaiH saha dvAtriMzadasthIni ; catasRSu tAnyaSTAviMzatyuttaraM zataM bhvnti| zalyatantreSu suzrutAdiSu nakhAnuktalAdekaikasyAM zAkhAyAM sptviNshtistaanyssttottrshtmuktaani| iti dantolUkhaladantasahitAni tAnyaSTAviMzatyuttarazatAsthIni dvinavatyadhikazataM bhavanti / dvaavksskaavityaadi| atra dvivaprasaGgAd dve tAlunItyuktam / tAlugatadvayavarjamakSakAdiSu khalvakSazroNibhagameDhatrikagudapRSTheSu dvAcavAriMzat / tad yathA - dvAvakSako kaNThAdayo'sako dve / dve zroNIphalake iti nitambe dve / strINAmekaM bhagAsthi puMsAM meDhAsthi / trikasaMzritamekaM gude caikm| iti paJca zroNyAm, akSako dvAviti spt| pRSThagatAni paJcaviMzaditi dvAcavAriMzat / __ atha grIvAM pratyUddha saptatriMzaditi / tad yathA-dve tAlunItyuktam / paJcadaza grIvAyA miti ; teSAmekAdaza grIvAyAM kaNThanADyAM ckhaari| dve jatraNi / neme zalyatantre varNite, hanvasthi caikaM na varNitamiti / dve hnumuulbndhne| dve llaatte| ve akSNordai gaNDayoH nAsikAyAM trINIti ghanarUpamekavat / iti vakSyati ziraHkapAlAni calAri dvau zaGkhakAviti jatrugatadvayavajja pazcatriMzad grIvAM pratyuddha m| atha madhyadehe-dvayoH paarshvyorityaadi| dvayoH pArzvayorekaikasmin pAkamUle vakSasi lagnAni dvAdaza dvAdaza / iti catuviMzatiH / catuviMzatiH pnyjraasstthaanm| jAnu jaGghovoH sndhiH| akSAvivAkSako, jatrusandheH kIlakau / tAluSa ke taalvsthinii| For Private and Personal Use Only
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2036 ca pArzvakAni / tAvanti caiSAM sthAlikAnyarbudAkArANi tAni dvisaptatiH / dvau zaGkhau catvAri ziraHkapAlAni / vakSasi saptadazeti trINi SaSTAdhikAni zatAnyasthanAmiti // 5 // bo sthIni pArzvakAni tAnyekaikasmin pArzve dvAdaza dvAdazeti catubviMzatiH / tAvanti caiSAM sthAlikAni pRSThe khabudAkArANi dvAdaza dvAdazeti caturvvizatistAni militvA dvisaptatiH / vakSasi saptadazeti / pUrvvaM dve jatruNItyuktam ityekAdhikanavatirmadhyadehe / dvau zaGkhau cakhAri ziraHkapAlAnIti grIvAM pratyUrddha par3a vyAkhyAtAnIti milikhA SaSTyadhikAni trINi zatAnyAsthanAM bhavanti / tatra zalyatantreSu dantolUkhalAni dvAtriMzada viMzatirnakhA jatraNi hanvasthi caikamiti paSTiH pRthaGa nocyante / dantagrahaNena dantolakhalAnAM grahaNAt nakhAnAM vAhyatvAt jatruNi dvayorvakSaso'sthigrahaNena grahaNAt hanvasthnazca yauvane pRthakatvAbhAvAd dvitvamiti na virodhaH / suzrute coktam | trINi sapaSTAnyasthizatAni vedavAdino bhASante / bhavanti cAtra / sthAlaiH saha catuHSaSTidezanA viMzatirnakhAH / pANipAdazalAkAca tAsAM sthAnacatuSTayam / SaSTAGgulInAM dve pANayoH kUrcAdho maNigulphayoH / catvAryaratnaprosthIni jaGghAyAM tadvadeva ca / dve dve jAnukUrparoru-phalakAMsasamudbhave / akSe tAlapake zroNI-phalake caivamAdizet / bhagAsthyeka trike pAyau pRSThe triMzaca paJca ca / grIvA paJcadazAsthiH syAt janyekaikaM tathA hanoH / tanmUle do lalATAkSa - gaNDe nAsAdhanAsthikA / pArzvakasthAlikaiH sArddhamanbudAni fatafaH / at aant kapAlAni calAyeva zirasyatha / uraH paJcadazAsthi syAt puruSasyAsthisaMgrahaH / iti / etadevAgneyapurANe yAjJavalkyasaMhitAyAJca smRtAvuktamiti / tathA punaH suzrute - zalyatantre tu trINyeva zatAni / teSAmaSTottarazataM zAkhAsu / par3a viMzatyuttarazataM zroNipArzvapRSThAkSoraHsu / grIvAM pratyuddha papaSTaH / evamasthanAM trINi zatAni pUryante / ekaikasyAntu pAdAGgalyAM trINi trINi tAni paJcadaza / talakUcce gulpha saMzritAni sapta / pAvakam | jaGghAyAM | jAnunyekamekamUrI, iti saptaviMzatirekasmin sani bhavanti / etena bhAsthi abhimukhaM kaTIsandhAnakArakaM tiryyagasthi / sthAlakAnIti parzukAnAM mUlasthAnalagnAni / For Private and Personal Use Only
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri ke www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2040 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIraMm paccendriyAdhiSThAnAni, tad yathA tvaga jihvA nAsikAriNI kau~ c| paJca buddhIndriyANi, tad yathA-sparzanaM rasanaM ghrANaM darzanaM zrotramiti / paJca kammeM ndriyANi, tad yathA-- hastau pAdau pAyurupastho jihvA ceti // 6 // hRdayaM cetanAdhiSThAnamekam / daza praannaaytnaani| tad yathA---mUrdA kaNTho hRdayaM nAbhidaM vastirojaH zukra zoNitaM itarasakthivAhU ca vyaakhyaato| tAnyaSTottarazatamasthnAm / zroNyAM pazca / teSAM ve nitamve / gudabhagatrikasaMzritamekaikam / pArve patriMzat evamekasmin, dvitIye'pavam / pRSThe triMzat / dve aksssNjny| sptdshorsi| griivaayaamekaadsh| kaNThanADyAM ckhaari| dve hanvodantA dvAtriMzat / nAsAyAM triinni| dva tAluni / gaNDakarNazaGkhadhvekaikaM tAni SaT / SaT zirasi / tAni SaTSaSTiriti trINi zatAnyasthnAM puuynte| ityasthisaMgraho vyAkhyAto bhavati // 5 // gaGgAdharaH-atha pnycendriyaadhisstthaanaaniiti| tad ythaa-khjihvtyaadi| khcaamutpttiruktaa| jihvAyAstUtpattiH suzrutenoktA-udare pacyamAnAnAmAdhmAnAda rukmasAravat / kaphazoNitamAMsAnAM sAro jihvA prajAyate / / paJca buddhIndriyANItyAdi spaSTam / pazca karmendriyANIti / jihvA ceti vAgindriyaM na tu rsnendriym| dvayoradhiSThAnaM hi jihvA // 6 // gaGgAdharaH-hRdayamiti suzrute'pyuktam / zoNitakaphaprasAdajaM hRdayaM yadAzrayA hi dhamanyaH praannvhaaH| tasyAdho vAmataH plIhA phupaphasazca, dakSiNato yakRt kloma c| taddhRdayaM vizeSeNa cetanAsthAnamatastasmin tamasATate sarve prANinaH svpnti| bhavati caatr| puNDarIkeNa sadRzaM hRdayaM syaaddhomukhm| jAgratastad vikazati svapatazca nimIlatIti / vistarastu athdshmhaamuuliiye'syoktH| daza prANAyatanAnIti ca vistareNa dazaprANAyatanike'dhyAye vyAkhyAtam / teSu dazasu madhye pUrvANi bhUrddhakaNThahRdayanAbhisthAlakAcudAni tu pazu kaamuulaanyrbudaakaaraannysthiini| nAsikAgaNDakUTalalATAnAmekamUlatvA. dekamevAsthi gnnniiym| ye tu pRthagaGgAni paThanti, teSAM nAsAgaNDakUTalalATAnAM trayANAM trInyevAsthIni, ekatvena tu saMkhyApUraNam / akSiNI kau ca pRthakta 'pi ekaikendriyAdhiSThAnatvena ekatvena graahey| evaM hastau pAdau ca ekatayA grAhyau // 5 // 6 // cakrapANiH-iha dazaprANAyataneSu dazaprANAyatanIyoktau zaGkhau parityajya nAbhiM mAMsaJca gRhItam / For Private and Personal Use Only
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH] shaariirsthaanm| 2041 maaNsmiti| teSu SaT pUrvANi mrmsNkhyaataani| paJcadaza koSThAGgAni, tad yathA--nAbhizca hRdayazca kloma ca yakRcca plIhA ca vakkI ca vastizca purISAdhArazcAmAzayazca pakvAzayazcottaragudazcAdharagudazca kSudrAntaJca sthUlAntazca vapAvahanaJceti // 7 // gudavastaya iti SaT marma sngkhyaataani| paJcadaza kosstthaagaaniiti| sapta aashyaashaani| suzrate tu-AzayAH sapta te tu vAtAzayaH pittAzayaH zleSmAzayo raktAzaya AmAzayaH pakAzayo mUtrAzayaH strINAM garbhAzayo'STamaH iti| atrAGgAni vikRnnoti| tad ythaa-naabhishcetyaadi| suzrutenoktam-tasyAntareNa nAbhistu jyotiHsthAnaM dhruvaM smRtam / tad Adhamati vAtena dehastenAsya varddhate // iti| klomazabdenAtra pupphusa uNDukazceti dvym| suzrutenoktamzoNitaphenaprabhavaH phuphphusaH zoNita kiTTaprabhava uNDukaH ityuNDukaH klom| yakRt plIhA ca rktaashyH| suzrutenoktam-garbhasya yakRtplIhAnau zoNitajAviti / bukko vukkadrayam, vakSo'dhastAt / suzrute'pyuktam-raktamedaHprasAdAd vukko bhavata iti| vastirekA muutraashyH| purISAdhArazceti yatra purISamAdadhAti / AmAzayazceti nAbhistanAntaradezo yatra bhuktamAtramapakvaM tisstthti| pakAzayazceti nAbheradhastAdezo yatra pakka bhuktasya kiTTa tisstthti| uttaragudaJceti tat pakvaM purISaM ydvhti| adharagudaJceti apaJcAGgulimAnaM tribalirUpaM gudaM tasyAdhobhAgaH purISaM ydvisRjti| antraM yadudaramadhyasthaM, yA loke nAhItyucyate, na tu sA nAr3I, zAstre hi tdntrmityucyte| tacca dvividhaM kSudrAntraJca sthuulaantrshc| suzrute tu grbhsyetydhikRty| asRjaH zleSmaNazcApi yaH prasAdaH paro mataH / taM pacyamAnaM pittena vAyuzcApyanudhAvati / tato'syAntrANi jAyante gudaM vastizca dehinaH // iti / tathA sA trivyAmAnyatrANi puMsAM strINAmarddha vyaamhiinaaniiti| vyAmo'tra sabakSaHprasAritabAdvayam / vapAvahanaJceti / hRnmedastu vapA vaseti tadvahanaM medaHsthAnam / iti paJcadaza koSThAGgAnIti // 7 // tena nAbhimAMsayorapi prANAyatanatvaM tathA zaGkhayozca, pAThadvayadarzanAda boddhavyam / yaduktam dazaprANAyatanIye-dazavAyatanAnyAhuH prANA yeSu prtisstthitaaH| zaGkhau marmatrayaM karalo raktaM zukraujasI gudam // " iti / kloma pipAsAsthAnam / vastiH mUtrasthAnam / uttaragudam-yatra purISamavatiSThate / yena tu purISaM niSkrAmati tadadharaguhasthAnam 'tailavarttikA' iti khyAtam // 7 // 256 For Private and Personal Use Only
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2042 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram SaTpaJcAzat pratyaGgAni SaTkhaGgaSUpanibaddhAni, yAnyaparisaMkhyAtAni pUrvamaGgeSu parisaMkhyAyamAneSu, tAnyanyaiH paryAyairiha prakAzya vyAkhyAtAni bhvnti| tad yathA-javApiNDike dve UrupiNDike dvau sphicau dvau vRSaNAvekaM zepho dve ukhe dvau vaGkSaNau dvau kukundarau ekaMvastizIrSamekamudaraM dvau stanau dvau bhujau cha dva bAhupiNDike civakamekaM dvAvoSThau dve mRkaNyo dvau dantaveSTakAvekaM tAlu ekA galazuNDikA dve upajibike ekA gojibikA dvau gaNDau dve karNazakulike dvau karNaputrako dve akSikUTa catvAryyakSivAni va atikanInike dve bhra vAveko'vaTuH catvAri gaGgAdharaH-koSThAGgAnyuktvA pratyaGgAnyAha---SaTpaJcAzat pratyaGgAnItyAdi / nanvetAni kiM par3agAdhikAnyutAvAntarANItyata aah-khityaadi| pUrva yeSu parisaMkhyAyamAneSvaGgeSu yAnyaparisaGkhyAtAni tAni par3aneSu pANipAdaziro'ntarAdhiSu paTamupanibaddhAni / tAnyanyaiH paryAyairiha punaH prakAzyAni bhavanti / tada yathetyAdi-tatratejaGghAdike dve dve / jaGghadve dve corupinnddike| dvau sphicau| dvau vRSaNau / dve ukhe| dvau vaGgaNe / dvau kukundrau| dvau stnau| dvau bhujau| dve bAhupiNDike / dvaavosstthau| dva mukkaNyau / dvau dantaveSTako / va upjihike| dvau gnnddau| dve karNazaSkulike / dvau krnnputrko| dve khkssikuutte| dve akssikniinike| ve bhra vo cakrapANiH-paTapaJcAzat pratyaGgAnIti, tad yathA-ve javApiNDike ityAdigranthavakSyamANAni / yAnItyAdi-yAni yAni vakSyamANAni SaTpaJcAzat pratyaGgAni pUrvamaGgeSu hastAdiSu SaTasu parisaMkhyAyamAneSu aparisaMkhyAtAni, tAnyanyaiH paryAyaiH prakAzyAni bhavantIti yojnaa| paryAyAzca 'jaGghApiNDikAdayaH' zabdA eva, etena hastAdiSaDaGgakathanenaiva tadAzritA api jaGghApiNDikAdaya uktA eva / samprati tu avayavavizeSavyavahArArtha jaGghApiNDikAdayaH pRthaguktA iti vaakyaarthH| pUrvamaGgeSvitisthAne pUrvamanyeSviti pAThaH, tathApi 'anya'zabdena hastAdIni ghar3aGgAni grAhyANi / ukhe iti kakSasya paarshvyonimnbhaagau| kukundarau sphicorupari unnatI bhaagau| vastizIrSa nAbheradhaH / zlepmabhuvau kaNThapArzvayorvyabasthitau kaThinau bhAgau / sRkkaNyau vadanAnte / va upajihike iti jihvAyA adhogatA jihvA, tathA uparigatA graahyaa| ekA gojiviketi gaurvAka, tasyAH kAraNamUtA jihvA / tena vacanakAraNamUtA pradhAnabhUtA jidvaiva gRhyte| karNazaSkulike karNagatAvartakau, karNaputrako tu dvau krnnaavev| akSikUTake * dvau bhujau ityatra dvau zleSmabhuvau iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2043 paannipaadhRdyaani| nava mahAnti cchidrANi sapta zirasi dva cAdhaH // 8 // ca / ityetAni pratyaGgAni khalu (ekonviNshtiH)| viMzatiH dvidvisaGkhyAni bhvnti| shephHprbhRtiinyekaiksyaani| tada ythaa| eka zephaH (ekA vastiH) ekaM vastizISamekam udaramekaM civukamekaM tAlu ekA galazuNDikA ekA gojihikA eko'yuttuH| tathAnyatroktam-eko'vaTarekaM mastakamekaM pRSThameko nAbhireka lalATamekA nAsikA grIvA caikA / ityetaanyekaiksngkhyaani| tatra jaGghApiNDikA jaanunordhstaanmaaNspinnddaakaarmnggm| arupiNDikA arusthamAMsapiNDikA / sphika nitmbmaaNspinnddikaa| vRSaNAvaNDadvayam / suzrute ca-mAMsAmukkaphamedaHprasAdAda vRSaNau bhavataH ityuktm| zephaH zizno grIvAhRdayanivandhinInAmadhogAnAM kaNDarANAM praroha iti| ukhe iti ukhauM kksspaashvyonimnbhaagH| UruTaSaNayormadhyabhAgo vngkssnnH| sphicorupayyu natabhAgaH kukundrH| nAbheradhodezo vastizIrSam / civukaM mukhAdhobhAgo hnvgrdeshH| ekA galazuNDiketi galAbhyantaraM nalIti loke| dve upajibike iti galasaMlagnA kSudrajihvA caikA galAbhyantaramekA cti| ekA gojiDhiketi gaurvAka tadarthA jihvA rsnaanaameti| avoTA / pANihRdayaM pANitalaM pAdahRdayaM pAdatalam / nava mahAnti cchidrANIti puruSAbhiprAyeNa / tAni vivRNoti-sapta zirasi dve adhaH iti / cakSuSo yoH dvecchidre / nAsikAyAM dvecchidre / karNayo yo cchidre / mukhacchidramakamiti sapta cchidrANi zirasi mahAnti striipurussyoH| upasthadvAramekamekaM gudadvAramiti dva adhazchidre mahatI, iti nava mahAnti cchidrANi strIpuMsayobrahmarandhe caikam AvRtamiti dsh| strINAmaparANi trINi mahAnti cchidrANi / dve stanayozchidre eka yonidvAramAttavavahamadhastAditi trayodaza cchidrANi strINAM mahAnti / suzrute coktAni-zravaNa-nayana vadana-ghrANa-gudameDhANi nava srotAMsi narANAM vahirmukhANyetAni, strINAmaparANi trINi, dve stanayoradhastAdraktavahaJcaikamiti / tatrAntare'ntarmukhamekaM brhmrndhmiti| tena saha puso daza strINAM trayodazeti / lomakUpAnyasaGkha prayAni kSudracchidrANi // 8 // akssigolke| dve akSikanInike ityatra 'kanInikA'zabdena nAsayA smmkssisndhirbhidhiiyte| avtturghaattaa| catvAri pANipAdahRdayAnIti pANyoH pAdayozca talAni madhyAni catvArItyarthaH / etAvataiva paTapaJcAzat pratyaGgAni puurynte| nava mahAnti cchidrANIti vyAkaroti-sapta zirasi dve For Private and Personal Use Only
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2044 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram etAvadRzyaM zakyamapi nirdeSTum, aniddezyamataH paraM trymev| tad yathA-nava snAyuzatAni sapta sirAzatAni ___ gaGgAdharaH-etAvaditi khagAdikaM yAvaduktaM tAvad dRzyaM nirdeSTu zakyamataH paraM pratyaGgaM trymuuhniiymiti| tad vitRNoti-tad ythetyaadi| nava snaayushtaani| snAyUnAM nava shtaani| taduktaM suzrute'pi-khaparyantasya dehasya yo'ymnggvinishcyH| zalyazAnAhate naiSa varNyate'GgeSu keSucit / tasmAniHsaMzayaM jJAnaM hA zalyasya vAJchatA / zodhayikhAmRtaM samyaga drssttvyo'nggvinishcyH| pratyakSato hi yad dRSTaM zAstradRSTazca yadbhavet / samAsatastadubhayaM bhUyojJAnavivarddhanam // tasmAt samastagAtramaviSopahatamadIrghavyAdhipIr3itam avarSazatikaM niHsRSTAtrapurISaM puruSamavahantyAmApagAyAM nibaddhaM paJjarasthaM muJjavalvajakuzazaNAdInAmanyatamena veSTitAGgamaprakAze deze kothayet / samyakaprakuthitaJca uddhatya tato dehaM saptarAtrAduzIravAlaveNuvalvajakucInAmanyatamena zanaiHzanaiH avagharSayaMstragAdIn sarvAneva vAhyAbhyantarAGgapratyaGgavizeSAn yathoktAn lakSayet ckssussaa| zloko cAtra bhvtH| na zakyazcakSuSA draSTa dehe sUkSmatamo vibhuH| dRzyate zAnacakSurbhistapazcakSubhireva c| zarIre caiva zAstre ca dRSTArthaH syAda vizAradaH / dRSTazrutAbhyAM sandehamavApohyAcaret kriyaaH|| iti / tatra / nava snAyu. zatAni tAsAM zAkhAsu SaTzatAni / dvazate triMzaca koSThe / grIvAM pratyUddha saptatiH iti| tatraikakasyAntu pAdAGgulyAM SaT nicitAstAstriMzat tAvatya eva tlkuuccgulphessu| tAvatya eva jngghaayaam| daza jaanuni| ctvaariNshduur| daza vngkssnne| zatamadhyamevamekasmin sakthni bhavanti / etenetarasakthivAhU ca vyaakhyaatau| evaM zAkhAsu SaT zatAni bhavanti / SaSTiH kaTyAmazItiH pRSThe pArzvayoH SaSTirurasi triMzat / evaM koSThe dve zate triMzaca bhavanti / SaTtriMzada grIvAyAM mUddhi catustriMzat / evaM grIvAM pratyUrddha spttiH| evaM nava snAyuzatAni vyaakhyaataani| bhavanti cAtra / snAyUzcatuvidhA vidyAt tAstu sarvA nibodha me| pratAnavatyo vRttAzca pRthvyazca shussiraastthaa| pratAnavatyaH zAkhAsu cAdha iti / etAvat tvagAdi dRzyaM prAyaH pratyakSaviSaya ityarthaH / ataH paraM taLameveti atastvagAdeH paraM yat snAyvAdi, tat prAyastayameva, anumaangmymevetyrthH| yadyapi snAsvAdyapi pratyakSaM bhavati, tathApIha vakSyamANasaMsthAyuktaM sarvaM snAyvAdi na pratyakSeNa sukaragrahaNamiti taya'm' ityuktam / snAyvAdibhedAnevAha-nava snaayushtaaniityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2045 sarvasandhiSu caapyth| vRttAstu kaNDarAH sA vize yAH kuzalairiha / AmapakAzayAnteSu vastau ca zuSirAH khlu| pAcaurasi tathA pRSThe pRthulAzca shirsyth| nauryathA phalakAstIrNA bndhnairbhubhiyutaa| bhAratamA taredapsu nRyuktA tu smaahitaa| evameva zarIre'smin yAvantaH sandhayaH smRtaaH| snAyubhirbahubhiveddhAstena bhAravahA nraaH| na hyasthIni na vA pezyo na sirA na ca sndhyH| vyApAditAstathA hanyuryathA snAyuH shriirinnm| yaH snAyUH pravijAnAti vaahyaashcaabhyntraastthaa| sa gUDhaM zalyamuddhaSu dehAcchanoti dehinAm // iti / tthaa| medasaH snehamAdAya sirA snAyukhamApnuyAt / sirANAJca mRduH pAkaH snAyUnAzca tataH kharaH iti / iti nava snAyuzatAni vyAkhyAtAni bhavanti / atha sapta siraashtaaniiti| taduktaM suzrute--sapta sirAzatAni bhavanti / yAbhiridaM zarIramArAma iva jalahAriNIbhiH kedAra iva ca kulyAbhirupasnihyate'nugRhyate caakushcnprsaarnnaadibhivishessaiH| drumapatrasevanInAmiva ca tAsAM pratAnAstAsAM nAbhimU lam / tatazca prasarantyUddha madhastiryak ca / bhavatazcAtra / yAvatyastu sirAH kArya sambhavanti shriirinnaam| nAbhyAM sA nibaddhAratAH pratanvanti smnttH| nAbhisthAH prANinAM prANAH praannaannaabhivyupaashritaaH| sirAbhirATato naabhishckrnaabhirivaarkaiH|| tAsAM mUlasirAzcavAriMzat tAsAM vAtavAhinyo daza / pittavAhinyo daza / kaphavAhinyo daza / daza rktvaahinyH| tAsAntu vAtavAhinInAM vAtasthAnagatAnAM paJcasaptatiH zataJca bhavati / tAvatya eva pittavAhinyaH pittasthAne, kaphavAhinyazca tAvatyaH kaphasthAne, raktavAhinyastu yakRtaplIhayoH / evametAni sapta sirAzatAni / tatra vAtavAhinyaH sirA ekasmin sakathni pnycviNshtiH| etenetarasathivAhU ca vyaakhyaato| vizeSatastu koSThe catustriMzat-tAsAM gudamedAzritAH zroNyAmaSTo, dve ve pArzvayoH, SaT pRSTha, tAvatya eva codare, daza vakSasi, ekacatvAriMzajatruNa Urddha m ;-tAsAM caturdaza grIvAyAM, karNayozcatasraH, nava jihvAyAm, SaT nAsikAyAm, aSTo ntryoH| evametat paJcasaptatyadhikazataM vAtavahAnAM sirANAM vyAkhyAtam / eSa eva vibhAgaH shessaannaampi| vizeSatastu pittavAhinyo natrayodaza, karNayo / evaM raktavahAH kaphavahAca / evametAni sapta sirAzatAni savibhAgAni vyaakhyaataati| bhavanti cAtra / kriyANAmapratIghAtamamohaM buddhikarmaNAm / karotyanyAn guNAMzcApi khAH sirAH pvnshcrn| yadA tu kupito vAyuH khAH sirAH prtipdyte| tadAsya vividhA rogA jAyante vaatsmbhvaaH| For Private and Personal Use Only
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2046 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram bhraanissnnutaamnrucimgnidiiptimrogtaam| saMsapet svAH sirAH pittaM kuryyAcAnyAn guNAnapi / yadA prakupitaM pittaM sevate svavahAH sirAH / tadAsya vividhA rogA jAyante pittsmbhvaaH| snehamaGgeSu sandhInAM sthairya balamudIrNatAm / karotyanyAn guNAMzcApi balAzaH svAH sirAzcaran / yadA tu kupitaH zleSmA svAH sirAH prtipdyte| tadAsya vividhA rogA jAyante zleSmasambhavAH / dhAtUnAM pUraNaM varNa sprshjnyaanmsNshym| svAH sirAH saJcaradraktaM kuryAccAnyAn gunnaanpi| yadA tu kupitaM rakta sevate svavahAH siraaH| tadAsya vividhA rogA jAyante rktsmbhvaaH| na hi vAtaM sirAH kAzcinna pittaM kevalaM tthaa| zleSmANaM vA vahantyetA ataH sarvavahAH smRtaaH| praduSTAnAM hi doSANAmucchitAnAM prdhaavtaam| dhruvamunmArgagamanamataH sarcavahAH smRtaaH| tatrAruNA vAtavahAH pUyente vAyunA siraaH| pittAduSNAzca nIlAzca zItA gauryaH sirAH kphaat| amRgvahAstu rohiNyaH sirA naatyussnnshiitlaaH| ata Uddha pravakSyAmi na vidhyed yAH sirA bhiSak / vaikalyaM maraNazcApi vyadhAt tAsAM dhra vaM bhavet / sirAzatAni canAri vidyAcchAkhAsu buddhimaan| SaTtriMzacca zataM koSTha catuHSaSTizca muuddhni| zAkhAsu Sor3aza sirAH koSThe dvAtriMzadeva tu| paJcAzajatruNacorddha mavedhyAH prikiirtitaaH|| tatra sirAzatamekaikasmin sathni bhavati / tAsAM jAladharA khekA, tisrazcAbhyantarAH / tatrovvIsaMde, lohitAkSasaMjJA caikA etaasvvedhyaaH| etenetarasathivAhU ca vyaakhyaato| evamazastrakRtyAH Sor3aza shaakhaasu| dvAtriMzat zroNyAM, tAsAmaSTAva zastrakRtyAH / dve dve viTapayoH kttiiktkrunnyoshc| aSTAvaSTAvakaikasmin pArve tAsAmekaikAmUddha gAM pariharet / pAzcamadhigate ca dve| catasro viMzatizca pRSThavaMzamubhayataratAsAm Urddha gAminye dvadve parihareda vRhtiisire| tAvatya evodre| tAsAM meDhopari romarAjIm ubhayato dve va pariharet / catvAriMzadvakSa si, tAsAM caturdazAzastrakRtyAH / hRdaye dve / dve dve stanamUle stnrohitaaplaapstmbessuubhyto'ssttau| evaM dvAtriMzat azastrakRtyAH pRSThodaroraHsu bhavanti / sacatuHSaSTi sirAzataM jatraNa Urddha bhavati / tatra SaTpaJcAzacchirodharAyAm ; tAsAmaSTau catasrazca mammesaMzAH pariharet / dve kRkATikayodve vidhurayoH / evaM grIvAyAM ssodd'shaavedhyaaH| hanvorubhayato'STAvaSTau / tAsAntu sandhidhamanyau dve dve pariharet / SaTtriMzajitAyAm ; tAsAmadhaH ssodd'shaashstrkRtyaaH| rasavahe dve, vAgavahe ca dve| dviAdaza nAsAyAm / tAsAmopanAsikyazcatasraH pariharet / tAsAmeva ca tAlunyekAM mRdaabuddeshe| aSTAtriMzat For Private and Personal Use Only
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 7ma adhyAyaH] shaariirsthaanm| 2047 dve dhamanIzate paJca (r) pezIzatAni saptottaraM marmazataM ve punaH ubhayoneMtrayoH ; tAsAmekaikAmapAGgayoH pariharet / krnnyordsh| tAsAM zabdavAhinInAmekaikAM prihret| nAsAnetragatAstu lalATe ssssttiH| tAsAM keshaantaanugtaashctsrH| AvarttayorekaikA sthApanyAJcaikA prihrttvyaa| shngkhyordsh| tAsAM zaGkhasandhigatAmekaikAM pariharet / dvAdaza mUrddhani tAsAmutkSepayodva prihret| siimntessvekaikaamekaamdhiptaaviti| evamazastrakRtyAH paJcAzajatruNa Urddha miti| bhavati caatr| vyAma vantyabhito dehaM nAmitaH prasRtAH siraaH| pratAnAH padminIkandAdavisAdInAM yathA jalam // iti / atha dve dhamanIzate iti / dhamanInAM dve zate bhvtH| suzrute'pi dRzyatecaturviMzatidhamanyo nAbhiprabhavA abhihitaaH| tatra kecidAhuH siraadhmniisrotsaamvibhaagH| sirAvikArA eva dhamanyaH srotAMsi ceti / tat tu na samyak / anyA eva hi dhamanyaH srotAMsi ca siraabhyH| kasmAt ? vyaJjanAnyakhAt, mUlasaMniyamAt, karmavaizeSyAdAgamAcca / kevalantu parasparasannikarSAt sadRzAgamakarmakhAt saumyAca vibhaktakarmaNAmapya vibhAga iva karmasu bhvti| tAsAntu nAbhiprabhavANAM dhamanInAmUrddha gA daza, daza caadhogaaminyshctsrstiryggaaH| Uddha gAH zabdasparzarUparasagandhaprazvAsocchrAsajRmbhitakSuddhasitakathitaruditAdIn vizeSAnabhivahantyaH zarIraM dhArayanti / tAstu hRdayamabhiprapannAstridhA jAyante taastriNsht| tAsAntu vAtapittakaphazoNitarasAna dva, dve vahataH, tA daza / shbdruuprsgndhaanssttaabhihiite| dvAbhyAM bhASate ca, dvAbhyAM ghoSaM karoti, dvAbhyAM svapiti, dvAbhyAM prtibudhyte| dve cAzruvAhiNyo, dve stanyaM striyA vahataH stanasaMzrite ; te eva zukraM narasya stnaabhyaambhivhtH| tAstvetAstriMzat savibhAgA vyaakhyaataaH| etAbhirUddha nAbherudarapAzvapRSThoraHskandhagrIvAbAhavo dhAryante yApyante c| bhavati cAtra / arddha gatAstu kurvanti karmANyetAni srvshH| adhogatAstu vakSyAmi karma tAsAM yathAyatham / adhogamAstu vAtamUtrapurISazukrArIvAdInyadho vhnti| tAstu pittAzayamabhipratipannAstatrasthamevAnnapAnarasaM vipakamauSNyAdvirecayantyo'bhivahantyaH zarIraM tarpayantyarpayanti corddhaM gatAnAM tiyyaMgagatAnAM rasasthAnazcAbhipUrayanti * catvArIti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2048 crk-sNhitaa| (zarIrasaMkhyAnAma zArIram mUtrapurISasvedAMzca virecayantyAmapakAzayAntare ca tridhA jAyante tAstriMzat / tAsAntu vAtapittakaphazoNitarasAn dve dve vahatastA daza, dve annavAhinyau atraashrite| toyavahe dve| mUtravastimabhiprapanne mUtravahe haiN| zukravahe dve zukramAdurbhAvAya dve visargAya, te eva raktamabhivahato naariinnaamaarttvsNcm| dve baccoM nirasanyau sthUlAtrapratibaddhe, aSTAvanyAstiryagagANAM dhamanInAM svedam arpynti| tAsvetAstriMzat savibhAgA vyaakhyaataaH| etAbhiradho nAbheH pakkAzayakaTImUtrapurISagudavastimeDhasakthIni dhAryante yApyante c| bhavati caatr| adhogamAstu kurvanti kANyetAni srvshH| tiryaggAH saMpravakSyAmi karma tAsAM ythaaythm| tiryaggANAntu catasRNAM dhamanInAm ekaikA paJcadhA pratanvantI viMzatirbhavati / viMzatizcaikaikA punaraSTadhA pratanvantI SaSTuAttarazataM bhavati, tA etA dhamanyo dve zate bhavantyathaivaM zatadhA sahasradhA cottarottaraM vibhajyante, tAsvasaGghatrayAH ; tAbhiridaM zarIraM gavAkSitaM vivddhmaattshc| tAsAM mukhAni romakUpapratibaddhAni, yaiH svedama bhivahanti rasaJcApi santarpayantyantave hizca, taireva cAbhyaGgapariSekAvagAhAlepanavIryASyantaHzarIram abhipratipadyante khaci vipakAni, taireva sparzasukhamasukhaM vA gRhnnaati| tAstvetAzcatasro dhamanyaH savvAGgagatAH savibhAgA vyaakhyaataaH| bhvtshcaatr| yathA svabhAvataH khAni mRNAleSu viseSu c| dhamanInAM tathA khAni raso yairupciiyte| paJcAbhibhUtAsvatha paJcakRtaH paJcendriyaM paJcasu bhaavynti| paJcendriyaM paJcasu bhAvayilA paJcalamAyAnti vinAzakAle // iti| atha yadyapi srotasAM parisaMkhyAnaM srotovimAne vyAkhyAtaM, tathApi tatprapaJcAtha sauzrutamata Urddha srotasAM mUlaviddhalakSaNamupadekSyAmaH / garbhasya tu| yathAsvamuSmaNA yukto vAyuH srotAMsi daaryet| anupravizya pizitaM pezIvibhajate tthaa|| tAni khalu srotAMsi praannaannodkrsrktmaaNsmedomuutrpuriissshukraa-vvhaani| yeSvadhika ekeSAM bhuuni| eteSAM vizeSA bhvH| tatra prANavahe dve, tayormUlaM hRdayaM rasavAhinyazca dhamanyaH ; tatra viddhasya krozanavinamanamohanabhramaNavepanAni maraNaM vA bhvti| annavahe de, tayomalamAmAzayo'nnavAhinyazca dhamanyaH / tatra viddhasyAdhmAnaM zUlAnnadvaSo chadiH pipAsAndhyaM maraNaM vaa| udakavahe dve, tayomUlaM tAlu kloma ca; tatra viddhasya pipAsA sadyomaraNazca / rasavahe dve, tayomUlaM hRdayaM rasavAhinyazca For Private and Personal Use Only
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptmo'dhyaayH| athAtaH zarIrasaMkhyAnAma zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // zarIrasaMkhyAmavayavazaH kRtsnaM zarIraM pravibhajya sarvazarIrasaMkhyAnapramANajJAnahetobhagavantamAtreyamagnivezaH papraccha // 2 // gaGgAdharaH-atha zarIravicayaH zarIropakArArthamiSyate iti yaduktaM, tatroktAdhyAyoktazarIravicayAnantaraM zarIravicayaparizeSaM vyAkattuM zarIrasaGkhyAnAma zArIramArabhate-athAta ityaadi| zarIrasya saGkhyA saGkhyAyA jJAnamananeti zarIrasaGkhyA, sA vidyate'sminnadhyAye mtvrthiiyprtyyH| pUrvavacchandasIti makharthe cchandaHpratyayamutpAdya tallope prakRtibhAvazca vidhAya zarIrasaGgha prati nisspaadyte| zarIrasaGkhyA nAma yasya tat tthaa| sarva pUrvavat // 1 // gnggaadhrH-shriiretyaadi| agnivezo bhagavantamAtreyaM sarvazarIrANAM saGkhyAnasya sAyA zAnasya pramANaM sAdhanaM tasya jJAnahetoH zarIramavayavazaH pravibhajya zarIrasaGkhyAM papraccheti yojanA // 2 // cakrapANiH-pUrvAdhyAye dhAtubhedena zarIramabhidhAya etadeva zarIramavayavasaMkhyAbhedena pratipAdayitu zarIrasaMkhyA ucyante, avayavasaMkhyAnapramANabhedena ca zarIrajJAnaM prAdhAnyena sAkSAt sAdhanaM cikitsopayuktaM kariSyatIti adhyAyAnte 'zarIrasaMkhyAM yo veda' ityaadi| avayavazaH zarIraM vibhajya zarIrasaMkhyAM papraccheti yojnaa| pRcchAprayojanamAha-sarvazarIrasaMkhyAnapramANajJAnahetoriti / saMkhyAnasya pramANamiyattA saMkhyAnapramANam, tacca 'Sar3a dvAdaza' ityAdigranthavAcyam / kiMvA saMkhyAnaJca pramANaJca saMkhyAnapramANam / atra 'SaT tvacaH' ityAdi saMkhyAnam, 'dazodakAJjalayaH' ityAdi zarIrAvayavapramANam / kiMvA saMkhyAnAmapramANajJAnahetoriti pAThaH / tatra saMkhyAnapramANasya dattamevodAharaNam, nAmajJAnantu 'ekajiTikA' ityAdigranthe bhavatIti vyAkhyAnayanti // // 2 // 255 For Private and Personal Use Only
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2034 crk-sNhitaa| (zarIrasaMkhyAnAma zArIram ___ tamuvAca bhagavAnAtreyaH / zRNu matto'gniveza! zarIraM sarvamabhisaMcakSANasya yathApraznamekamanAH / yathAvat zarIre SaT tvacaH; tadyathA--udakadharA tvaga vAhyA, dvitIyA tvamRgadharA, tRtIyA sidhmakilAsasambhavAdhiSTAnA ca, caturthI kuSThasambhavAdhiSThAnA, gnggaadhrH-tmuvaacetyaadi| abhisaMcakSANasya vyAkhyAnaM kuto mama / ythaavdityaadi| paTa khacastA vivRNoti-tad ythetyaadi| nanu suzrutena garbhavyAkaraNazArIre tUktam---agniH somo vAyuH sattvaM rajastamaH paJcendriyANi bhUtAtmeti praannaaH| tasya khalvevaM pravRttasya zukrazoNitasyAbhipacyamAnasya kSIrasyeva santAnikAH sapta khaco bhvnti| tAsAM prathamA'vabhAsinI nAma, yA sarvavarNAnavabhAsayati pazcavidhAzca cchAyAM prkaashyti| sA vrIheraSTAdazabhAgapramANA sidhmpdmknnttkaadhisstthaanti| tantre khasminniyaM vAhyA khagudakadhareti naamnaabhihitaa| dvitIyA smRgdhreti| suzrutenApi tatraivoktaM dvitIyA lohitA nAma trIheH Sor3azabhAgapramANA tilkaalknycchvynggaadhisstthaaneti| tRtIyA sidhmakilAsasambhavAdhiSThAnA ceti / atra suzrutaH provAca tRtIyA zvetA nAma brIherdAdazabhAgapramANA crmdlaajglviimshkaadhisstthaanaa| caturthI tAmrA nAma bIheraSTamabhAgapramANA vividhakilAsakuSThAdhiSThAneti dve khace provAca / tatre'smin te dve tvekatvena svIkRtya tRtIyA khaguktA, tenAsmiMstantre yA caturthI sA suzrute paJcamI, asmin paJcamI yA suzrute sA paSThI, asmin paSThI suzrute saptamIti na virodhaH / tathA ca tRtIyA yA sA tUparidaze zvetA, tatra sidhmcmmdlaajglviimshkaadhisstthaanm| adhastAt tu tAmrA kilAsAkhyakuSThAdhiSThAnA etayoH prAdhAnyAt sambhavasya kAraNasya doSAdaradhiSThAnabhUtA ityrthH| cturthiiti| cakrapANiH-AcakSANasyetyatra 'matam' iti shessH| tena sarva zarIramAcakSANasya me mattaH zRSviti yojnaa| tatazca 'naTasya zRNoti' itivadanupayoge SaSThI shRnnvitynen| matAntaramapyasti zarIrAvayavasaMkhyAna iti suucyti| tatazca suzrute-"sapta tvacastrINyasthnAM zatAni" ityAdinA yaddhi pratipAditaM saMkhyAviruddha mucyate, tacchalyazAstropayuktamatabhedAditi darzayati / yaduktam suzrute"trINi saSaSTAni zatAnyasthnAM vedavido bhaassnte| zalyatantre tu trINyeva zatAni", anena vacanena yo'nyo'pi tvagAdisaMkhyAbhedazcarakasuzrutayoH svatantropayukta saMkhyopAdAnAcconneyaH / sidhmakilAsa For Private and Personal Use Only
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2035 paJcamI aljiividrdhiismbhvaadhisstthaanaa| SaSThI tu sA yasyAM chinnAyAM tAmyatyandha iva ca tamaH pravizati, yAzcApyadhiSThAyArUSi jAyantai parvasandhiSu sukRSNaraktAni sthUlamUlAni duzcikitsyatamAni c| iti SaT tvcH| etAH SaDaGga zarIramavatatya tiSThanti // 3 // kuSThAnAM sambhavasya dopasyAdhiSThAnaM yasyAM sA tthaa| suzrute tu pazcamIyamuktA / tad yathA-paJcamI vedinI nAma brIhipaJcamabhAgapramANA kusstthvisrpaadhisstthaanaa| iti| paJcamItyalajIvidradhIti praadhaanyaaduktm| suzrute hi rohiNInAmnIyaM paSThI khak / tad yathA-paSThI rohiNI nAma brIhipramANA grnthypcyrbudshliipdglgnnddaadhisstthaaneti| sssstthiityaadi| yasyAM khaci cchinnAyAM tAmyati puruSaH / kIdRzaM tAmyatIti tada vivRNoti -andha ivetyaadi| tatra kasyAdhiSTAnamityata Aha--yAJcetyAdi / arU pIti / vraNA yA arUpikA zotharUpA vrnnaaH| kutra kIdRzAnItyata aah-prcetyaadi| sukRSNaraktAni sthUlamUlAni duzcikitsya tamAnItyarUSItyasya trINi vizeSaNAni / ityetAH paT vacaH Sar3aoN zarIramavatatya vyApya tisstthntiiti| upalakSaNametat tena tantrAntaroktaM zeSamapi bodhyam / tada yathA-suzrute-saptamI mAMsadharA nAma brIhidvayapramANA bhgndrvidrdhyrsho'dhitthaanaa| yadetat pramANaM nirdiSTaM tanmAMsaleSvavakAzeSu na lalATe mUkSmAGgalyAdiSu c| yato vakSyatyudareSu trIhimukheNAGguSThodarapramANamavagArha vidhyediti / kalAH khalvapi sapta sambhavanti dhaavaashyaantrmaadaaH| bhavatazcAtra / yathA hi sAraH kASTheSu cchidyamAneSu dRshyte| tathA dhAtuhi mAMseSu cchidyamAneSu dRshyte| snAyubhizca praticchannAn santatAMzca jraayunnaa| zleSmaNA veSTitAMzcApi kalAbhAgAMstu tAn viduH| AsAM prathamA mAMsadharA nAma, yasyAM mAMsa sirAsnAyudhamanIsrotasAM pratAnA bhavanti / bhavati cAtra / yathA visamRNAlAni vivarddhante smnttH| bhUmau podakasthAni tathA mAMse siraadyH| dvitIyA raktadharA naam| mAMsasyAbhyantaratastasyAM zoNitaM vizeSatazca sirAsu yakRtsambhavAdhiSTAneti sidhmakilAsau yato doSAt sambhavataH, tasya dopsyaadhissttaanbhuutaa| evamuttaratrApi vyAkhyeyam / tAmyatItyasya vivaraNam - 'andha iva tamaH pravizati' iti| kiMvA tAmyatIti tmoyuktbhaavshcessttte| arUpIti vrnnaani| parvasviti avayavasandhiSu // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2036 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram tatrAyaM zarIrasyAGgavibhAgaH-tad yathA--dvau bAhU dva sakathinI zirogrIvamantarAdhiriti SaDaGgamaGgam // 4 // plIhnozca bhvti| bhavati cAtra / vRkSAda yathAbhiprahatAt kSIriNaH kSIramAvahet / mAMsAdevaM kSatAt kSipraM zoNitaM smpsicyte| tRtIyA medodharA nAma, medo hi savrvabhUtAnAmudarasthamaNva sthiSu, mahatsu ca majjA bhvti| bhavati cAtra / sthUlAsthiSu vizeSeNa majjA lbhyntraashritH| athetareSu sarveSu saraktaM meda ucyate / zuddhamAMsasya yaH snehaH sA vasA prikiirtitaa| caturthI zleSmadharA nAma sarvasandhiSu prANabhRtAM bhvti| bhavati cAtra / snehAbhyakte yathA vakSe cakra sAdhu prvttete| sandhayaH sAdhu vartante saMzliSTAH zleSmaNA tthaa| paJcamI purIpadharA nAma, yA'ntaHkoSThe malamabhivibhajate pkkaashysthaa| bhavati cAtra / yakRt samantAt koSThazca tathAtrANi smaashritaa| uNDakasthaM vibhajate malaM maladharA klaa| SaSThI pittadharA nAma, yA caturvidhamannapAnamupayuktam AmAzayAt pracyutaM pakkAzayoparisthitaM dhArayati / bhavati cAtra / azitaM khAditaM pItaM lIDhaM koSThagataM nRnnaam| tajjI-ti yathAkAlaM zoSitaM pitttejsaa| saptamI zukradharA nAma, yA sarvaprANinAM srvshriirvyaapinii| bhavanti cAtra / yathA payasi sarpistu yathA cekSurase gudd'H| zarIreSu tathA zukraM nRNAM vidyAda bhissgvrH| dvAGgule dakSiNe pArce vastidvArasya caapydhH| mUtrasrotaHpathAcchkraM puruSasya prvttete| kRtsnadehAzritaM zukraM prsnnmnsstthaa| strISu vyAyacchatazcApi harSAt tat sampravattete // " iti // 3 // gaGgAdharaH-atha kiM par3aoN zarIramityata aah-ttraaymityaadi| dvau bAhU iti dve angge| dve sakthinI iti dve angge| shirogriivmityekmnggm| zirazca grIvA ceti tayoH samAhAra ityekvdbhaavaat| antarAdhirityekamaGgam ; antarmadhyamAdadhAtIti vyutpattyA madhyadeha ityrthH| iti SaDaGgamaGgaM zarIram / suzrate'pyuktam zarIrasaGkhyAvyAkaraNazArIre-tacca Sar3aoN zAkhAzcatasro madhyaM paJcamaM SaSThaM zira iti / atra zira iti grIvAparyantaM ziraHsaMzam // 4 // cakrapANiH-par3aGgatAmuktAM zarIrasya vibhjte-ttraaymityaadi| zirazca grIvA ca ziroprovam, etaccaikyaM vivakSayA jJeyam ; antarAdhirmadhyam // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2037 trINi SaSTAdhikAni zatAnyasthnAM saha dantolakhalanakhaiH ; tad yathA-dvAtriMzad dantolUkhalAni, dvAtriMzadantAH, viMzatirnakhAH, viMzatiH pANipAdazalAkAH / SaSTiraGgalyasthIni / dve pANyoMdre kU_dhazcatvAraH pANyormaNikAH, catvAraH paadyogulphaaH| catvAryyaratnaborasthIni catvAri jaGghayoH dve jAnunodve gnggaadhrH-triinniityaadi| dantanakhaiH sahAsthnAM SaSTyadhikAni trINi zatAni nRnnaamiti| nanu zalyatantre trINi zatAnyasthnAmityuktaM kathamiha SaSTAdhikAnItyata aah-shetyaadi| zalyatantra suzrute'pyuktam / trINi saSaSTAnyasthizatAni vedavAdino bhASante, zalyatantreSu trINyeva zatAni / iti / zalyatantreSa yeSAmasthnAM vizeSeNa zastrakriyA cikitsite nAsti tAni SaSTayasthIni nopadizyante, na tu santIti kRkhA nopdishynte| tAni ca paSTirasthnAmeSA-dantolUkhalena jatrasthIni SaSTistaiH saha trINi zatAni bhavantyasthnAmiti / tAni vitRNotidvAtriMzadityAdi / dantAnAM dvAtriMzat ekaiksyaikaikmuluukhlaakRtisthitisthaanmiti| dvAtriMzadeva da-tolUkhalAni zalyatantre noktaani| dvAtriMzada dantAstUktAstadgrahaNairna tAnyapi gRhyante / viMzatinakhA iti zalyatantre noktam / viMzatiH pANipAdazalAkA iti| dvayoH pANyoH pAdayozca dvayostaleSa caturyu sthAneSvaGgaliviMzataH mUleSu sthitAH viMzatiH shlaakaaH|pssttirngglysthiini| pANipAdacatuSTaye viMzateraGgulInAm ekaikasyAmaGgulyAM trINi trINyasthIni tAnyekaikasmin pANipAde paJcadaza, caturyu pssttiH| dve asthinI pASNyoH / pAdayomU le zalAkAbhyo'dhastAdekaikamiti cha / dve kUrcAdha iti pANyoH zalAkAbhyo'dhastAt tacchalAkAbandhe ekaikamiti, dvayoH pANyomU le dve asthinI pAAsthivat / tato'dhastAcakhAraH pANyomaiNikA maNibandhasthAne tvekakasmin pANau asthinI; dvayozcavAri / evameva pAdayozcavAro gulphA iti / tato'dhastAcavAri aranayoH cakrapANiH-saSaSTAnIti ssssttydhikaani| danteSUlUkhalam, yatrAzritA dntaaH| yadyapi nakhA vividhAzitapItIye malabhAgapoSyatvena male evaM prakSiptAH, tathApIhAsthitArUpayogasyApi vidyamAnatvAd asthigaNanAyAM ptitaaH| pratyaGguli prvtrym| tena viMzatyaGguli. gatam asthanAM viMzatitrayaM bhvti| vRddhAGguSThe yastapAdapraviSTam, tat tRtIyaM parva jJeyam / vRddhAGguSThazalAkA api svalpamAnA jJeyAH, aGgulInAM zalAkA yatra lagnAH, tatra zalAkA aGguSTAdhi For Private and Personal Use Only
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2038 crk-sNhitaa| [ zarIrasaMkhyAnAma zArIrama kUparayoDhe UoLe bAhvoH sAMsayoH, dvAvakSako dve tAluni, dra zroNIphalake, ekaM bhagAsthi puMsAM medAsthi, eka trikasaMzritamekaM gudAsthi, pRSThagatAni paJcatriMzat, paJcadazAsthIni griivaayaam| ve jatraNyekaM hanvasthi, dve hanumUlabandhane, dve lalATe, dve akSaNoddhe gaNDayo sikAyAM trINi ghoNA. khyAni, dvayoH pArzvayozcaturviMzatizcaturviMzatiH paJjarAsthIni asthIni / hastayoH prakoSThe khekaikasmin dve va asthinI, tatazcatvAri dvyoriti| evaM cakhAri jaGghayorasthIni gulphaadhstaajaanuprynte| dve jAnunoriti pRthuguttikaakaare| evameva kUparayoDhe asthinii| prakoSThabAhoH sandhau kSudraguDikAkAre dve / dve Uaurityekaikasmin UrAvekaikamiti dv| evameva sAMsayo ho, ekaikasmin bAhAvekaikamiti dve| ityevaM catasRSu pANipAdarUpAsu zAkhAsu khalvekaikasyAM zAkhAyAM nakhaiH saha dvAtriMzadasthIni ; catasRSu tAnyaSTAviMzatyuttaraM zataM bhavanti / zalyatantreSu suzrutAdiSu nakhAnuktakhAdekaikasyAM zAkhAyAM sptviNshtistaanyssttottrshtmuktaani| iti dantolUkhaladantasahitAni tAnyaSTAviMzatyuttarazatAsthIni dvinavatyadhikazataM bhavanti / / dvaavksskaavityaadi| atra dvivaprasaGgAd dve tAlunItyuktam / tAlugatadvayavajamakSakAdiSu khalvakSazroNibhagameDha trikagudapRSTheSu dvAcavAriMzat / tad yathAdvAvakSako kaNThAdadho'sako dv| dve zroNIphalake iti nitambe dv| strINAmekaM bhagAsthi puMsAM meDhAsthi / trikasaMzritamekaM gude caikam / iti paJca zroNyAm, akSako dvAviti spt| pRSThagatAni paJcatriMzaditi dvAcakhAriMzat / ___ atha grIvAM pratyUddha saptatriMzaditi / tad yathA-dve tAlunItyuktam / paJcadaza grIvAyAmiti ; teSAmekAdaza grIvAyAM kaNThanADyAM ckhaari| dve jatraNi / neme zalyatantre varNite, hanvasthi caikaM na varNitamiti / dve hnumuulbndhne| dve llaatte| ve akSNo gaNDayoH nAsikAyAM trINIti ghnruupmekvt| iti vakSyati ziraHkapAlAni cakhAri dvau zaGkhakAviti jatrugatadvayavajja pazcatriMzad grIvAM prtyuddhm| ___ atha madhyadehe-dvayoH paarshvyorityaadi| dvayoH pArzvayorekaikasmin pArzvakamUle vakSasi lagnAni dvAdaza dvaadsh| iti caturviMzatiH / catuviMzatiH pnyjraasstthaanm| jAnu jaGghooH sndhiH| akSAvivAkSako, jatrusandheH kIlako / tAluSa ke taalvsthinii| For Private and Personal Use Only
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2036 ca paarshvkaani| tAvanti caiSAM sthAlikAnyavadAkArANi tAni dvispttiH| dvau zaGkako catvAri shirHkpaalaani| vakSasi saptadazeti trINi SaSTAdhikAni zatAnyasthnAmiti // 5 // sthIni pArzvakAni tAnyekai kasmin pAzca dvAdaza dvAdazeti caturviMzatiH / tAvanti caiSAM sthAlikAni pRSThe kharbudAkArANi dvAdaza dvAdazeti caturvizatistAni milikhA dvispttiH| vakSasi sptdsheti| pUrva va jatruNItyuktam ityekAdhikanavatimadhyadehe / dvau zaGkhako cakhAri 'ziraHkapAlAnIti grIvAM pratyUrddha par3a, vyAkhyAtAnIti milikhA paSTyadhikAni trINi zatAnyAsthnAM bhavanti / tatra zalyatantreSu dantolUkhalAni dvAtriMzada viMzatinakhA jatraNi dve hanvasthi caikamiti paSTiH pRthaG nocynte| dantagrahaNena dantolakhalAnAM grahaNAt nakhAnAM vAhyakhAt jatruNi dvayorvakSaso'sthigrahaNena grahaNAt hanvasthnazca yauvane pRthakavAbhAvAda dvikhamiti na virodhH| __suzrute coktam / trINi saSaSTAnyasthizatAni vedavAdino bhaassnte| bhavanti cAtra / sthAlaiH saha catuHSaSTirdazanA viNshtirnkhaaH| pANipAdazalAkAzca tAsAM sthAnacatuSTayam / SaSTAGgulInAM dve pANyoH kUrcAdho mnnigulphyoH| catvAryaratragozvAsthIni jaGghAyAM tadvadeva c| dve dve jAnukUparoru-phalakAMsasamudbhave / akSe tAlUpake zroNI-phalake caivamAdizen / bhagAsthyekaM trike pAyau pRSThe triMzaca paJca c| grIvA paJcadazAsthiH syAt jaccekaikaM tathA hanoH / tanmUle dva lalATAkSi-gaNDe naasaaghnaasthikaa| pAzvakasthAlikaH sArddhamavudAni dvispttiH| dvau zaGkhako kapAlAni cakhAyaMva zirasyatha / uraH paJcadazAsthi syAt purusssyaasthisNgrhH| iti / etadevAgneyapurANe yAjJavalkyasaMhitAyAzca smRtAvuktamiti tathA punaH suzrute--zalyatantre tu trINyeva shtaani| teSAmaSTottarazataM zAkhAsu / par3a viMzatyuttarazataM shronnipaarshvpRsstthaakssorHsu| grIvAM pratyUddha paTpaSTiH / evamasthnAM trINi zatAni puuynte| ekaikasyAntu pAdAGgalyAM trINi trINi tAni pnycdsh| talakUccagulphasaMzritAni spt| pArNAvekam / jaGghAyAM dve| jAnunyekamekamUro, iti saptaviMzatirekasmin sani bhvnti| etena bhagAsthi abhimukhaM kaTIsandhAnakArakaM tirygsthi| sthAlakAnIti paryukAnAM mUlasthAnalagnAni / For Private and Personal Use Only
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2040 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIraMm paccendriyAdhiSThAnAni, tad yathA-tvaga jihvA nAsi. kAkSiNI kau~ c| paJca buddhIndriyANi, tad yathA-sparzanaM rasanaM ghrANaM darzanaM zrotramiti / paJca kammendriyANi, tad yathAhastau pAdau pAyurupastho jihvA ceti // 6 // hRdayaM cetanAdhiSThAnamekam / daza praannaaytnaani| tad yathA---mUrdA kaNTho hRdayaM nAbhimudaM vastirojaH zukra zoNitaM itarasakthivAhU ca vyAkhyAto! tAnyaSTottarazatamasthnAm / zroNyAM paJca / tepA dve nitamve / gudabhagatrikasaMzritamekaikam / pArce paTtriMzat evamekasmin, dvitIye'pavam / pRSThe triMzat / dve aksssNjny| sptdshorsi| grIvAyAmekAdaza / kaNThanADyAM ckhaari| dve hanvodantA dvAtriMzat / nAsAyAM triinni| dva tAluni / gaNDakarNazaGkhadhvekaikaM tAni SaT / SaT shirsi| tAni SaT paSTiriti trINi zatAnyasthnAM puuynte| ityasthisaMgraho vyAkhyAto bhavati // 5 // gaGgAdharaH-atha pnycendriyaadhisstthaanaaniiti| tad ythaa-khjihvtyaadi| khcaamutpttiruktaa| jihvAyAstUtpattiH suzrutenoktA-udare pacyamAnAnAmAdhmAnAda rukmasAravat / kaphazoNitamAMsAnAM sAro jihvA prajAyate // paJca buddhIndriyANItyAdi spssttm| paJca karmendriyANIti / jihvA ceti vAgindriyaM na tu rsnendriym| dvayoradhiSThAnaM hi jihvA // 6 // ___ gaGgAdharaH-hRdayamiti sushrute'pyuktm| zoNitakaphaprasAdajaM hRdayaM yadAzrayA hi dhamanyaH praannvhaaH| tasyAdho vAmataH plIhA phupaphasazca, dakSiNato yakRt loma c| taddhadayaM vizeSeNa cetanAsthAnamatastasmin tamasArate sabai prANinaH svapanti / bhavati caatr| puNDarIkeNa sadRzaM hRdayaM syAdadhomukham / jAgratastad vikazati svapatazca nimIlatIti / vistarastu arthdshmhaamuuliiye'syoktH| daza prANAyatanAnIti ca vistareNa dazaprANAyatanike'dhyAye vyAkhyAtam / teSu dazasu madhye pUrvANi mUrddhakaNThahRdayanAbhisthAlakArbudAni tu pshukaabhuulaanyrbudaakaaraannysthiini| nAsikAgaNDakUTalalATAnAmekamUlatvATekamevAsthi gnnniiym| ye tu pRthagaGgAni paThanti, teSAM nAsAgaNDakUTalalATAnAM trayANAM zrInyevAsthIni, ekatvena tu sNkhyaapuurnnm| akSiNI kau ca pRthakta 'pi ekaikendriyAdhiSThAnatvena ekatvena graahey| evaM hastau pAdau ca ekatayA grAhyau // 5 // 6 // cakrapANiH-iha dazaprANAyataneSu dazaprANAyatanIyoktau zaGkhau parityajya nAbhiM mAMsaJca gRhItam / For Private and Personal Use Only
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH] shaariirsthaanm| 2041 maaNsmiti| teSu SaT pUrvANi mrmsNkhyaataani| paJcadaza koSThAGgAni, tad yathA-nAbhizca hRdayazca kloma ca yakRcca plIhA ca vuko ca vastizca purISAdhArazcAmAzayazca pakvAzayazcottaragudazcAdharagudazca kSudrAntaJca sthUlAntaJca vapAvahanaJcati // 7 // gudavastaya iti SaT marma sngkhyaataani| paJcadaza kosstthaanggaaniiti| sapta AzayA. GgAni / suzrate tu-AzayAH sapta te tu vAtAzayaH pittAzayaH zleSmAzayo raktAzaya AmAzayaH pakAzayo mUtrAzayaH strINAM garbhAzayo'STamaH iti| atrAGgAni vivRnnoti| tada ythaa-naabhishcetyaadi| suzrutenoktam-tasyAntareNa nAbhistu jyotiHsthAnaM dhruvaM smRtam / tad Adhamati vAtena dehastenAsya varddhate // iti| klomazabdenAtra pupphusa uNDukazceti dvym| suzrutenoktamzoNitaphenaprabhavaH phuphphusaH zoNitakiTTaprabhava uNDukaH ityuNDukaH klom| yakRta plIhA ca rktaashyH| suzrutenoktam-garbhasya yakRtplIhAnau zoNitajAviti / vuko vukkaTThayam, vakSo'dhastAt / suzrute'pyuktam-raktamedaHprasAdAda bukko bhavata iti| vastirekA muutraashyH| purISAdhArazceti yatra purISamAdadhAti / AmAzayazceti nAbhistanAntaradezo yatra bhuktamAtramapakvaM tisstthti| pakAzayazceti nAbheradhastAdezo yatra paka bhuktasya kiTaM tisstthti| uttaragudaJceti tat pakvaM purISaM ydvhti| adharagudaJceti addhapazcAGgulimAnaM tribalirUpaM gudaM tasyAdhobhAgaH purISaM ydvisRjti| antraM yadudaramadhyasthaM, yA loke nAr3Ityucyate, na tu sA nAr3I, zAstre hi tdntrmityucyte| taca dvividhaM kSudrAntraJca sthuulaantrshc| suzrute tu garbhasyetyadhikRtya / asRjaH zleSmaNazcApi yaH prasAdaH paro mataH / taM pacyamAnaM pittena vAyuzcApyanudhAvati / tato'syAntrANi jAyante gudaM vastizca dehinaH // iti| tathA sA trivyAmAnyantrANi puMsAM strINAmarddha vyaamhiinaaniiti| vyAmo'tra sabakSaHprasAritabAhuvyam / vapAvahanaJceti / hRnmedastu vapA vaseti tadvahanaM medaHsthAnam / iti paJcadaza koSThAGgAnIti // 7 // tena nAbhimAMsayorapi prANAyatanatvaM tathA zaGkhayozca, pAThadvayadarzanAda boddhavyam / yaduktam dazaprANAyatanIye-"dazavAyatanAnyAhuH prANA yeSu prtisstthitaaH| zaGkho marmatrayaM kaccho raktaM zukraujasI gudam // " iti / kloma pipAsAsthAnam / vastiH mUtrasthAnam / uttaragudam-yatra puriissmvtisstthte| yena tu purISaM niSkrAmati tadadharagudasthAnam 'tailavarttikA' iti khyAtam // 7 // 256 For Private and Personal Use Only
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2042 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram SaTpaJcAzat pratyaGgAni SaTsvaGgeSUpanibaddhAni, yAnyaparisaMkhyAtAni pUrvamaGgeSu parisaMkhyAyamAneSu, tAnyanyaiH paryAyairiha prakAzya vyAkhyAtAni bhvnti| tad yathA-ve javApiNDike ve UrupiNDike dvau sphicau dvau vRSaNAvekaM zepho dve ukhe dvau vakSaNau dvau kukundarau ekaMvastizIrSamekamudaraM dvau stano dvau bhujau cha dva bAhupiNDike civakamekaM dvAvoSThau dve mRkaNyo dvau dantaveSTakAveka tAlu ekA galazuNDikA dve upajihike ekA gojihnikA dvau gaNDau dve karNazaSkulike dvau karNaputrako dve akSikUTe catvAryAkSivAni va akSikanInike dve bhra vAveko'vaTuH catvAri gaGgAdharaH-koSThAGgAnyuktvA pratyaGgAnyAha-paTpaJcAzat pratyaGgAnItyAdi / nanvetAni kiM par3aGgAdhikAnyutAvAntarANItyata aah-pvityaadi| pUrva yeSu parisaMkhyAyamAneSvaGgeSu yAnyaparisaGkhyAtAni tAni par3aGgeSu pANipAdaziro'ntarAdhiSu paTamupanibaddhAni / tAnyanyaiH pAyairiha punaH prakAzyAni bhavanti / tada yathetyAdi-tatraite jaGghAdike dve dve / jaGgha dve dve corupinnddike| dvau sphicau| dvau dRSaNau / dve ukhe| dvau vaGkSaNe / dvau kukundrau| dvau stnau| dvau bhujau| ve bAhupiNDike / dvaabosstthau| dva mukkaNyo / dvau dantaveSTako / va upjihike| dvau gnnddau| dve karNazaSkulike / dvau karNaputrako / dve lkssikuutte| dve akssikniinike| dve bhra vau cakrapANiH-paTapaJcAzat pratyaGgAnIti, tad yathA-De javApiNDike ityAdigranthavakSyamANAni / yAnItyAdi-yAni yAni vakSyamANAni SaTpaJcAzat pratyaGgAni pUrvamaGgepu hastAdiSu SaTsu parisaMkhyAyamAneSu aparisaMkhyAtAni, tAnyanyaiH paryAyaiH prakAzyAni bhavantIti yojnaa| paryAyAzca 'jaGghA. piNDikAdayaH' zabdA eva, etena hastAdiSaDaGgakathanenaiva tadAzritA api javApiNDikAdaya uktA eva / samprati tu avayavavizeSavyavahArArthaM javApiNDikAdayaH pRthaguktA iti vaakyaarthH| pUrvamaGgeSvitisthAne pUrvamanyeSviti pAThaH, tathApi 'anya'zabdena hastAdIni SaDaGgAni grAhyANi / ukhe iti kakSasya paashrvyonimnbhaagau| kukundarau sphicorupari unnatI bhaagau| vastizIrSa nAbheradhaH / zlepmabhuvau kaNThapAyorvyavasthitau kaTinI bhaagau| sakkayau vadanAnte / dva upajibike iti jihvAyA adhogatA jihvA, tathA uparigatA graahyaa| ekA gojibiketi gaurvAka, tasyAH kAraNabhUtA jihvA / tena vacanakAraNabhUtA pradhAnabhUtA jidvaiva gRhyte| karNazaSkulike karNagatAvataMkI, karNaputrako tu dvau krnnaavev| akSikUTake * dvau bhujau ityatra dvau zleSmabhuvau iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ] 2043 zArIrasthAnam / pANipAdahRdayAni / nava mahAnti cchidrANi sapta zirasi dva e cAdhaH // 8 // ca / ityetAni pratyaGgAni khalu ( ekonaviMzatiH) / viMzatiH dvidvisaGkhyAni bhavanti / zephaH prabhRtInyekaikasaGkhyAni / tad yathA / ekaM zephaH (ekA vastiH) ekaM vastizIrSamekam udaramekaM civukamekaM tAlu ekA galazuNDikA ekA gojihvikA eko duH / tathAnyatroktam - eko'vaTarekaM mastakamekaM pRSThameko nAbhirekaM lalATamekA nAsikA grIvA caikA / ityetAnyekaikasaGkhyAni / tatra jaGghApiNDikA jAnunoradhastAnmAMsapiNDAkAramaGgam / UrupiNDikA uurusthmaaNspinnddikaa| sphik nitambamAMsapiNDikA / vRSaNAvaNDadvayam / suzrute ca-mAMsATaka kaphamedaHprasAdAd vRSaNau bhavataH ityuktam / zephaH zizro grIvA hRdayanibandhinInAmadhogAnAM kaNDarANAM praroha iti / ukhe iti ukha kakSapAzvayorninabhAgaH / UrutRSaNayomaidhyabhAgo vaGkSaNaH / sphicorupayyu natabhAgaH kukundaraH / nAbheradhodezo vastizIrSam / civakaM mukhAdhobhAgo hanvagradezaH / ekA galazuNDiketi galAbhyantaraM nalIti loke / dvaM upajir3ike iti galasaMlanA sudajihA caikA galAbhyantaramekA cati / ekA gojihiketi gaurvAk tadarthA jihvA rasanAnAmeti / avaTUTA | pANihRdayaM pANitalaM pAdahRdayaM pAdatalam / nava mahAnti cchidrANIti puruSAbhiprAyeNa / tAni vivRNoti - sapta zirasi dve adhaH iti / cakSuSo yoH cchidre / nAsikAyAM cchidre / karNayo yo cchidre / mukhacchidramekamiti saptacchidrANi zirasi mahAnti strIpuruSayoH / upasthadvAramekamekaM gudadvAramiti dva adhachidre mahatI, iti nava mahAnti cchidrANi strIpuMsayo randha caikam AvRtamiti daza / strINAmaparANi trINi mahAnti cchidrANi / dve stanayorichadre ekaM yonidvAramAttavavahamadhastAditi trayodaza cchidrANi strINAM mahAnti / suzrute coktAni - zravaNa-nayana vadana- ghrANa- gudamedvANi nava srotAMsi narANAM bahirmukhANyetAni strINAmaparANi trINi, dve stana yoradhastAdraktavahaJcaikamiti / tatrAntare'ntarmukhamekaM brahmarandhamiti / tena saha puMso daza strINAM trayodazeti / lomakUpAnyasaGghayAni kSudracchidrANi // 8 // akSigolake / ho akSikanInike ityatra 'kanInikA' zabdena nAsayA samamakSisandhirabhidhIyate / avaTurghaTA / catvAri pANipAdahRdayAnIti pANyoH pAdayozca talAni madhyAni catvArItyarthaH / etAvataiva paTapaJcAzat pratyaGgAni pUryante / nava mahAnti cchidrANoti vyAkaroti-sapta zirasi dve For Private and Personal Use Only
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kallass Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2044 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram etAvadRzyaM zakyamapi nirdeSTum, aniddezyamataH paraM tvrymev| tad yathA-nava snAyuzatAni sapta sirAzatAni gaGgAdharaH-etAvaditi khagAdikaM yAvaduktaM tAvad dRzyaM nirdeSTuM zakyamataH paraM pratyaGgaM ty'mhniiymiti| tad vivRNoti-tad yathetyAdi / nava snaayushtaani| snAyUnAM nava shtaani| taduktaM suzrute'pi-khaparyantasya dehasya yo'ymnggvinishcyH| zalyajJAnAdRte naiSa varNyate'GgeSu keSucit / tasmAniHsaMzayaM jJAnaM hA zalyasya vAJchatA / zodhayikhAmRtaM samyaga draSTavyo'GgavinizcayaH / pratyakSato hi yad dRSTaM zAstradRSTazca yadbhavet / samAsatastadubhayaM bhUyozAnavivarddhanam // tasmAt samastagAtramaviSopahatamadIrghavyAdhipIr3itam avarSazatikaM niHsRSTAtrapurISaM puruSamavahantyAmApagAyAM nibaddhaM paJjarasthaM muJjavalvajakuzazaNAdInAmanyatamena veSTitAGgamaprakAze deze kothyet| samyakaprakuthitaJca uddhRtya tato dehaM saptarAtrAduzIravAlaveNuvalvajakucInAmanyatamena zanaiHzanaiH avagharSayaMsvagAdIn sarvAneva vAhyAbhyantarAGgapratyaGgavizeSAn yathoktAn lakSayet ckssussaa| zloko cAtra bhvtH| na zakyazcakSuSA draSTa dehe mUkSmatamo vibhuH / dRzyate zAnacakSurbhistapazcakSubhireva c| zarIre caiva zAstre ca dRSTArthaH syAda vizAradaH / dRSTazrutAbhyAM sandehamavApohyAcaret kriyAH // iti / tatra / nava snAyu. zatAni tAsAM zAkhAsu SaTzatAni / dve zate triMzaca koSThe / grIvAM pratyUddha saptatiH iti| tatraikakasyAntu pAdAGgalyAM SaTa nicitAstAstriMzata tAvatya eva tlkccegulphessu| tAvatya eva javAyAm / daza jaanuni| ckhaariNshduur| daza vngkssnne| zatamadhyamevamekasmin sakthina bhavanti / etenatarasathibAha ca vyaakhyaato| evaM zAkhAsu SaT zatAni bhavanti / SaSTiH kavyAmazItiH pRSThe pArzvayoH SaSTirurasi triMzat / evaM koSThe dve zate triMzaca bhvnti| SaTtriMzada grIvAyAM mUddhi catustriMzat / evaM grIvAM pratyUddha spttiH| evaM nava snAyuzatAni vyaakhyaataani| bhavanti cAtra / snAyUzcatuvidhA vidyAt tAstu sarvA nibodha me| pratAnavatyo vRttAzca pRthvyazca shussiraastthaa| pratAnavatyaH zAkhAsu cAdha iti / etAvat tvagAdi dRzyaM prAyaH pratyakSaviSaya ityarthaH / ataH paraM taLameveti atastvagAdeH paraM yat snAyvAdi, tat prAyastayameva, anumaangmymevetyrthH| yadyapi snAyavAdyapi pratyakSa bhavati, tathApIha vakSyamANasaMsthAyuktaM sarvaM snAyvAdi na pratyakSeNa sukaragrahaNamiti taya'm' ityuktm| snAyavAdibhedAnevAha-nava snaayushtaaniityaadi| For Private and Personal Use Only
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2045 sarvvasandhiSu cApyatha / vRttAstu kaNDarAH sarvvA vizeyAH kuzalairiha / AmapakAzayAnteSu vastau ca zuSirAH khalu / pArzvorasi tathA pRSThe pRthulAca zirasyatha / nauryathA phalakAstIrNA bandhanairbahubhiryutA / bhArakSamA taredaplu nRyuktA tu samAhitA / evameva zarIre'smin yAvantaH sandhayaH smRtAH / snAyubhirbahubhirvaddhAstena bhAravahA narAH / na hyasthIni na vA pezyo na sirAnaca sandhayaH / vyApAditAstathA hanyuryathA snAyuH zarIriNam / yaH snAyUH pravijAnAti vAhyAzcAbhyantarAstathA / sa gUr3ha zalyamuddharttI dehAcchannoti dehinAm // iti / tathA / medasaH snehamAdAya sirA snAyutvamApnuyAt / sirANAJca mRduH pAkaH snAyUnAJca tataH kharaH iti / iti nava snAyuzatAni vyAkhyAtAni bhavanti / atha sapta sirAzatAnIti / taduktaM suzrute sapta sirAzatAni bhavanti / yAbhiri zarIramArAma iva jalahAriNIbhiH kedAra iva ca kulyAbhirUpa snihyate'nugRhyate cAkuJcanaprasAraNAdibhirvizeSaH / drumapatrasevanInAmiva ca tAsAM pratAnAstAsAM nAbhirmUlam / tatazca prasarantyUrddha madhastiryyak ca / bhavatazcAtra / yAvatyastu sirAH kArya sambhavanti zarIriNAm / nAbhyAM sarvvA nibaddhAstAH pratanvanti samantataH / nAbhisthAH prANinAM prANAH prANAnnAbhivyupAzritAH / sirAbhirAvRto nAbhizcakranAbhirivArakaiH / tAsAM mUlasirAzcatvAriMzat tAsAM vAtavAhinyo daza / pittavAhinyo daza / kaphavAhinyo daza / daza raktavAhinyaH / tAsAntu vAtavAhinInAM vAtasthAnagatAnAM paJcasaptatiH zatazca bhavati / tAvatya eva pittavAhinyaH pittasthAne, kaphavAhinyazca tAvatyaH kaphasthAne, raktavAhinyastu yakRtlIH evametAni sapta sirAzatAni / tatra vAtavAhinyaH sirA ekasmin sakani paJcaviMzatiH / etenetarasakathivAha ca vyAkhyAtau / vizeSatastu koSThe catustriMzat - tAsAM gudamedAzritAH zroNyAmaSTau dve dve pArzvayoH, SaT pRSTha, tAvatya eva codare, daza vakSasi, ekacatvAriMzajjatruNa Urddham, -tAsAM caturddaza grIvAyAM karNayozcatasraH, nava jihvAyAm, paT nAsikAyAm, aSTo natrayoH / evametat paJcasaptatyadhikazataM vAtavahAnAM sirANAM vyAkhyAtam / eSa eva vibhAgaH zeSANAmapi / vizeSatastu pittavAhinyo netrayodaza, karNayo evaM raktavahAH kaphavahAzca / evametAni sapta sirAzatAni savibhAgAni vyAkhyAtAti / bhavanti cAtra / kriyANAmamatIghAtamamohaM buddhikarmaNAm / karotyanyAn guNAMzcApi svAH sirAH pavanazcaran / yadA tu kupito vAyuH svAH sirAH pratipadyate / tadAsya vividhA rogA jAyante vAtasambhavAH / ; For Private and Personal Use Only
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2046 caraka saMhitA / zarIrasaMkhyAnAma zArIram bhrAjiSNutAmannarucimazidIptimarogatAm / saMsarpat svAH sirAH pittaM kuryyAcAnyAn guNAnapi / yadA prakupitaM pittaM sevate svavahAH sirAH / tadAsya vividhA rogA jAyante pittasambhavAH / snehamaGgeSu sandhInAM sthaiyyaM balamudIrNatAm / karotyanyAn guNAMzcApi balAzaH svAH sirAcaran / yadA tu kupitaH zleSmA svAH sirAH pratipadyate / tadAsya vividhA rogA jAyante zleSmasambhavAH / dhAtUnAM pUraNaM varNaM sparzajJAnamasaMzayam / svAH sirAH saJcaradraktaM kuryAccAnyAn guNAnapi / yadA tu kupitaM raktaM sevate svavahAH sirAH / tadAsya vividhA rogA jAyante raktasambhavAH / na hi vAtaM sirAH kAcinna pittaM kevaLaM tathA / zleSmANaM vA vahantyetA ataH sarvvavahAH smRtAH / praduSTAnAM hi doSANAmucchritAnAM pradhAvatAm / dhruvamunmArgagamanamataH sarvvavahAH smRtAH / tatrAruNA vAtavahAH pUryyante vAyunA sirAH / pittAduSNAzca nIlAzca zItA gauyaH sirAH kaphAt / asRgvahAstu rohiNyaH sirA nAtyuSNazItalAH / ata Urddha pravakSyAmi na vidhyed yAH sirA bhiSak / vaikalyaM maraNaJcApi vyadhAt tAsAM dha vaM bhavet / sirAzatAni catvAri vidyAcchAkhAsu buddhimAn / SaTtriMzacca zataM koSTha catuHSaSTizca mUrddhani / zAkhAsu Sor3aza sirAH koSThe dvAtriMzadeva tu / paJcAzajjatruNoddhamavedhyAH parikIrttitAH // tatra sirAzatamekaikasminna sani bhavati / tAsAM jAladharA lekA, tisrazvAbhyantarAH, tatrovasaMgha dva e, lohitAkSasaMjJA caikA etAstvavedhyAH / etenaMtarasathivAhU ca vyAkhyAto | evamazastrakRtyAH Sor3aza zAkhAsu / dvAtriMzat zroNyAM tAsAmaSTAvazastrakRtyAH / viTapayoH kaTIkatakaruNayozca / aSTAvaSTAvekaikasmin pArzve tAsAmekaikA - mRgAM pariharet / pArzvamadhigate ca dve / catasro viMzatizca pRSThavaMzamubhayatara tAsAm Urddha gAminye dve dve parihared bRhatIsire / tAvatya evodare / tAsAM meDhopari romarAjIm ubhayato dve dve pariharet / catvAriMzadvakSasi tAsAM caturddazAzastrakRtyAH / hRdaye / dve dve stanamUle stanarohitApalApastambe pRbhayato'STau / evaM dvAtriMzat azastrakRtyAH pRSThodaroraHsu bhavanti / sacatuHSaSTi sirAzataM jatraNa Urddha bhavati / tatra SaTpaJcAzacchirodharAyAm ; tAsAmaSTau catasrazca mammesaMjJAH pariharet / dve kRkATiyo vidhurayoH / evaM grIvAyAM Sor3azAvedhyAH / hanvorubhayato'STAvaSTau tAsAntu sandhidhamanyau dve dve pariharet / SaTtriMzajjihvAyAm ; tAsAmadhaH por3azAzastrakRtyAH / rasavahe dve, vAgava he ca dve / dvirdvAdaza nAsAyAm / tAsAmaupanAsikyazcatasraH pariharet / tAsAmeva ca tAlunyekAM mRdAbuddeze / aSTAtriMzat * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 7ma adhyAyaH ] 2047 zArIrasthAnam / dhamanIzate paJca pezIzatAni saptottaraM marmazataM dve punaH * catvArIti cakraH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * 1 ubhayonetrayoH ; tAsAmekai kAmapAGgayoH pariharet / karNayordaza / tAsAM zabdavAhinInAmekaikAM pariharet / nAsAnetragatAstu lalATe paSTiH / kezAntAnugatAzcatasraH / AvarttayorekaikA sthApanyAJcaikA pariharttavyA zaGkayordaza / tAsAM zaGkhasandhigatAmekaikAM pariharet / dvAdaza mUrddhani tAsAmutkSepayodra prihret| sImanteSvekaikAmekAmadhipatAviti / paJcAzajjatruNa Urddhamiti / bhavati cAtra / vyAma vantyabhito dehaM nAbhitaH prasRtAH sirAH / pratAnAH padminIkandAdvisAdInAM yathA jalam // iti / evamazastrakRtyAH atha dve dhamanIzate iti / dhamanInAM dve zate bhavataH / suzrute'pi dRzyatecatubviMzatirdhamanyo nAbhiprabhavA abhihitAH / tatra kecidAhuH sirAdhamanI - srotasAmavibhAgaH / sirAvikArA eva dhamanyaH srotAMsi ceti / tat tu na samyak / anyA eva hi dhamanyaH srotAMsi ca sirAbhyaH / kasmAt ? vyaJjanAnyatvAt, mUlasaMniyamAt karmmavaizeSyAdAgamAcca / kevalantu parasparasannikarSAt sadRzAgamakalAt saukSmyAcca vibhaktakarmmaNAmapya vibhAga iva karmmasu bhavati / tAsAntu nAbhiprabhavANAM dhamanInAmUrddhagA daza daza cAdhogAminyazcatasrastiryaggAH / UrddhagAH zabdasparzarUparasagandhaprazvAsocchrAsajRmbhitakSuddhasitakathitaruditAdIn vizeSAnabhivahantyaH zarIraM dhArayanti / tAstu hRdayamabhiprapannAstridhA jAyante tAstriMzat / tAsAntu vAtapittakaphazoNitarasAn dve dve vahataH, tA daza / zabdarUparasagandhAnaSTAbhigRhIte / dvAbhyAM bhASate ca dvAbhyAM ghoSaM karoti, dvAbhyAM svapiti, dvAbhyAM pratibudhyate / dva e cAzruvAhiNyau, do stanyaM striyA vahataH stanasaMzrite, te eva zukraM narasya stanAbhyAmabhivahataH / tAstvetAstriMzat savibhAgA vyAkhyAtAH / etAbhirUddha nAbherudarapArzvapRSThoraH skandhagrIvAbAhavo dhAyryante yApyante ca / bhavati cAtra / Urddha gatAstu kurvvanti karmANyetAni sarvvazaH / adhogatAstu vakSyAmi karma tAsAM yathAyatham / adhogamAstu vAtamUtrapurISazukrArttavAdInyadho vahanti / tAstu pittAzayamabhipratipannAstatrasthamevAnnapAnarasaM vipakamauSNyAdvirecayantyo'bhivahantyaH zarIraM tarpayantyarpayanti coddhuM gatAnAM tiryaggatAnAM rasasthAnaHJcAbhipUrayanti For Private and Personal Use Only
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2048 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram mUtrapurISasvedAMzca virecayantyAmapakAzayAntare ca tridhA jAyante tAstriMzat / tAsAntu vAtapittakaphazoNitarasAn dve dve vahatastA daza, dve annavAhinyau atraashrite| toyavahe dve| mUtravastimabhiprapanne mUtravahe tte| zukravahe dve zukramAdurbhAvAya dve visargAya, te eva raktamabhivahato nArINAmArttavasaMzam / dve baccoM nirasanyau sthUlAtrapratibaddhe, aSTAvanyAstiryaggANAM dhamanInAM svedam arpynti| tAstvetAstriMzat savibhAgA vyaakhyaataaH|| etAbhiradho nAbheH pakkAzayakaTImUtrapurISagudavastimeDhasakthIni dhAya'nte yApyante c| bhavati caatr| adhogamAstu kurvanti kANyetAni srvshH| tiryaggAH saMpravakSyAmi kamme tAsAM ythaaythm| tiryaggANAntu catasRNAM dhamanInAm ekaikA paJcadhA pratanvantI viMzatirbhavati / viMzatizcaikaikA punaraSTadhA pratanvantI SaSTAttarazataM bhavati, tA etA dhamanyo dve zate bhavantyathaivaM zatadhA sahasradhA cottarottaraM vibhajyante, tAsvasaGketrayAH ; tAbhiridaM zarIraM gavAkSitaM vivddhmaattshc| tAsAM mukhAni romakUpapratibaddhAni, yaiH svedamabhivahanti rasaJcApi santarpayantyantavehizca, taireva cAbhyaGgapariSekAvagAhAlepanavIANyantaHzarIram abhipratipadyante khaci vipakkAni, taireva sparzasukhamasukhaM vA gRhnnaati| tAstvetAzcatasro dhamanyaH sarvAGgagatAH savibhAgA vyaakhyaataaH| bhvtshcaatr| yathA svabhAvataH khAni mRNAleSu viseSu c| dhamanInAM tathA khAni raso yairupacIyate / pazcAbhibhUtAsvatha paJcakRtaH paJcendriyaM paJcasu bhaavynti| paJcendriyaM paJcasu bhAvayitA paJcavamAyAnti vinAzakAle // iti| atha yadyapi srotasAM parisaMkhyAnaM srotovimAne vyAkhyAtaM, tathApi tatprapaJcAtha sauzrutamata Urddha srotasAM mUlaviddhalakSaNamupadekSyAmaH / garbhasya tu| yathAsvamuSmaNA yukto vAyuH srotAMsi dArayet / anupravizya pizitaM pezIvibhajate tthaa|| tAni khalu srotAMsi praannaannodkrsrktmaaNsmedomuutrpuriissshukraatvvhaani| yeSvadhika ekeSAM bahUni / eteSAM vizeSA bhvH| tatra prANavahe dve, tayomUlaM hRdayaM rasavAhinyazca dhamanyaH ; tatra viddhasya krozanavinamanamohanabhramaNavepanAni maraNaM vA bhvti| annavahe dve, tayormUlamAmAzayo'nnavAhinyazca dhamanyaH ; tatra viddhasyAdhmAnaM zUlAnnadveSau chadiH pipAsAndhyaM maraNaM vaa| udakavahe de, tayomUlaM tAlu kloma ca ; tatra viddhasya pipAsA sadyomaraNazca / rasavahe de, tayormUlaM hRdayaM rasavAhinyazca For Private and Personal Use Only
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH / shaariirsthaanm| 2046 dhmnyH| tatra viddhasya zoSaH prANavahaviddhavacca maraNaM talliGgAni cetyarthaH / raktavahe dva, tayomUlaM yakRtaplIhAnau raktavAhinyazca dhamanyaH ; tatra viddhasya zyAvAGgatA jvaro dAhaH pANDatA zoNitAtigamanaM raktanetratA ceti| mAMsavahe dve, tayomUlaM snAyukhacaM raktavahAzca dhamanyaH ; tatra viddhasya zvayathamAMsazoSaH sirAgranthayo maraNaM vaa| medovahe dva, tayomUlaM kaTI vukkau ca ; tatra viddhasya svedAgamanaM snigdhAGgatA tAluzoSaH sthUlazophatA pipAsA c| mUtravahe de, tayormUlaM vastimaidaJca ; tatra viddhasyAnaddhavastitA mUtranirodhaH stabdhamer3hatA ca / purISavahe dve, tayormUlaM pakAzayo gudazca ; tatra viddhasyAnAho dugandhatA grathitAtratA c| zukravahe dvaM, tayormUlaM stanau dRSaNau ca ; tatra viddhasya klIvatA cirAt praseko raktazukratA c| Arttavavahe dve, tayomUlaM garbhAzaya AtvavAhinyazca dhamanyaH ; tatra viddhAyAM vanthyAtvaM maithunAsahiSNukhamAttavanAzazca / sevanIcchedAda rujaapraadurbhaavH| vastigudaviddhalakSaNaM praaguktmiti| srotoviddhantu pratyAkhyAyopAcareduddhatazalyantu kSatavidhAnenopAcaret / mUlAt khAdantaraM dehe pramRtankhabhivAhi yat / srotastaditi vijJa yaM sirAdhamanivarjitam // iti / __ atha paJca peshiishtaaniiti| pezInAM pazca shtaaniityrthH| tada yathA-suzrute grbhsy| yathAsvamuSmaNA yukto vAyuH srotAMsi daaryet| anupavizya pizitaM pezIvibhajate tthaa|| paJca pezIzatAni bhvnti| tAsAM cakhAri zatAni zAkhAsu, koSThe paTpaSTiH, grIvAM pratyUrddha catustriMzat / evaM tAH paJca zatAni bhavanti / tad yathA-ekaikasyAntu pAdAGgalyAM tisrastisrastAH pnycdsh| daza prpde| padopari kUrcasanniviSTAstAvatya ev| daza gulphtlyoH| gulaphajAnvantare viNshtiH| paJca jaanuni| viNshtiruurau| daza vngkssnne| zatamevamekasmin sakthina bhvti| etenetarasakthi bAhU ca vyaakhyaatau| evaM zAkhAsu cakhAri zatAni pezInAM puuryynte| tisraH paayau| ekA mer3he / sevanyAzcAparA / dvessnnyoH| sphicoH paJca paJca / dve vastizirasi / pshcodre| nAbhyAmekA / pRSThoddha sanniviSTAH paJca paJca dIrghAH / SaT pArzvayoH / daza vakSasi / akSakAMsau prati samantAt sapta / dve hRdyaamaashyyoH| SaT yakRtplIhoNDakeSu / evaM koSThe SaTSaSTiH pezInAM puuryynte| grIvAyAM ctsrH| aSTau hnvoH| ekaikA kaaklkglyoH| dve tAluni / ekA jihvaayaam| oSThayo / ghoNAyAM dve / dve netryoH| gnnddyoshctsrH| karNayo / catasro laatte| ekA zirasItyevaM grIvAM pratyUddha triMzat pezyaH puurynte| 257 For Private and Personal Use Only
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2050 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram evametAni paJca peshiishtaani| sirAsnAyavasthiparvANi sandhayazca zarIriNAm / pezIbhiH saMvRtAnyatra balavanti bhvntytH|| strINAntu cturviNshtirdhikaa| daza tAsAM stanayoH, ekaikasmin paJca pshc| yauvane tAsAM pridRddhiH| apatyapathe catasrastAsAM prasRte abhyantarato ve / mukhAzrite vAhya ca pramRte dve / grbhcchidrsNshritaastisrH| shukraa-vprveshinystisrH| catasra eva pittapakkAzayamadhye garbhAzayaH, yatra grbhstisstthti| tAsAM bahalapelavasthUlANupRthavRttahasvadIrghasthiramRduzlakSNakarkazabhAvAH sandhAsthisirAsnAyupracchAdakA yathAdezaM svabhAvata eva bhavanti / bhavati cAtra / puMsAM pezyaH purastAda yAH proktA lkssnnmusskjaaH| strINAmAtya tiSThanti phalamantargataM hi taaH|| iti / __ atha saptottaraM marmazatamiti / mriyate'syopaghAteneti marma / mammaNAM saptottaraM saptAdhikaM zatamekaM bhavatItyarthaH / tad yathA sushrute| saptottaraM mammazatam / tAni marmANi pshcaatmkaani| tada ythaa-maaNsmrmaanni| siraamaanni| snAyumarmANi / asthimarmANi / sandhimarmANi ceti| na khalu mAMsasirAsnAyavasthisandhivyatirekeNAnyAni marmANi bhavanti ; ysmaannoplbhynte| tatraikAdaza mAMsamarmANi / ekacakhAriMzat sirAmANi / saptaviMzatiH snAyumarmANi / assttaavsthimaanni| viMzatiH sndhimaanni| tadetat saptottaraM marmazatam / teSAm ekAdazaikasmin sani bhavanti / etenetarasathi vAhU ca vyAkhyAtau / udrorsodsh| caturdaza pRsstthe| grIvAyAM pratyaddha saptatriMzat / tadetat saptottaraM marma zataM puuryte| iti|| tatra sakthimANi-kSipratalahadayakUkUrcazirogulaphendravastijAnvANyUz2alohitAkSANi vittpnycetyekaadsh| etenetarasakthi vyAkhyAtam / udarorasostu-gudavastinAbhihRdayastanamUlastanarohitApalApAnyapastambhau ceti dvaadsh| pRSThamANi tu-kaTIkataruNakukundaranitambapArzvasandhihatyaM saphalakAni aMsI ceti cturdsh| vAhumANi tu-kSipratalahRdayakUccakUrcaziromaNibandhendravastikUparANUrvIlohitAkSANi kkssdhrnycetyekaadsh| etenetaro baahurvyaakhyaatH| jatrUrddha marmANi-catasro dhamanyo'STau mAtRkA dve kRkATike dve vidhure dvau phaNau dvAvapAGgo dvAvAvattau dvAvutkSepo dvau zaGkhau ekA sthapanI paJca sImantAH cakhAri shRnggaattkaanyeko'dhiptiH| iti saptatriMzat / ityevaM saptottaraM mrmshtm| pratyaGganAmataH-tatra talahRdayendravastigudastanarohitAni mAMsamarmANi / For Private and Personal Use Only
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2051 nIladhamanI-mAtRkAzRGgATakApAGgasthapanIphaNastanamUlApalApApastambha-hRdayanAbhipAvasandhivRhatIlohitAkSoLyaH siraamaanni| ANiviTapakakSadharakUccekUrcazirovastikSiprAMsavidhurotkSepAH snaayumaanni| kaTIkataruNanitambAMsaphalakazaGkhAstrasthimarmANi / jAnukUparasImantAdhipatigulphamaNibandhakukundarAvattekukATikAzceti sndhimaanni| tAnyetAni paJcavikalpAni marmANi bhvnti| tad ythaa-sdyHpraannhraanni| kAlAntaramANaharANi / vishlynaani| vaiklykraanni| rujaakraanniiti| tatra sdyHpraannhraannyekonviNshtiH| kAlAntaramANaharANi trystriNsht| trINi vizalyanAni / catuzcatvAriMzada vaikalyakarANi, aSTau rujAkarANIti / bhavanti cAtra / zRGgATakAnyadhipatiH zaGkhau kaNThazirogudam / hRdayaM vastinAbhI ca ghnanti sadyohatAni tu| vakSomarmANi siimnttlkssipendrvstyH| kaTIkataruNe sandhI pArzvajI vRhatI ca yaa| nitambAviti caitAni kAlAntaraharANi tu| utkSepau sthapanI caiva vizalyanAni nidizet / lohitAkSANi jAnUrvI-kUrcA vittpkuupraaH| kukundare kakSadhare vidhure shkaattike| aMsAMsaphalakApAGgA nIle manye phaNau tthaa| vaikalyakaraNAnyAhurAvattau dvau tathaiva c| gulpho dvau maNibandhau chau dve dve kUccazirAMsi c| rujAkarANi jAnIyAdaSTAvetAni buddhimAn / kSiprANi viddhamAtrANi nanti kAlAntareNa ca / ___ marmANi nAma mAMsasirAsnAyyasthisandhisannipAtAsteSu svabhAvata eva vizeSeNa prANAstiSThanti, tasmAnmarmasvabhihatAstAMstAn bhaavaanaapdynte| tatra sadyaHprANaharANyAna yAnyagniguNeSvAzu kSINeSu kSapayanti / kAlAntaramANaharANi saumyAgneyAnyagniguNeSvAzu kSINeSu krameNa ca somaguNeSu kAlAntareNa kSapayanti / vizalyannAni vAyavyAni, zalyamukhaniruddho yAvadantarvAyustiSThati tAvajjIvati uddhatamAtre tu zalye mammesthAnAzrito vAyuniSkrAmati; tasmAt sazalyo jIvati uddhatazalyo mriyte| vaikalyakarANi saumyAni, somo hi sthirakhAcchaityAcca pANAvalambanaM kroti| rujAkarANyagnivAyuguNabhUyiSThAni, vizeSatazca taurujaakrau| pAzcabhautikIca rujaamaahureke| kecidAhumAMsAdInAM pazcAnAmapi samastAnAM viddhAnAJca samavAyAt sdyHpraannhraanni| ekahInAnAmalpAnAM vA kAlAntaramANaharANi / dvihInAnAM vizalyaprANaharANi / trihInAnAM vaiklykraanni| ekasminneva rujaakraanniiti| yatazcaivamato'sthimarmasvapyabhihateSu zoNitAgamanaM bhvti| catuvidhA yAstu For Private and Personal Use Only
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2052 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIra sirAH zarIre prAyeNa tA marmasu saniviSTAH / snAyavasthimAMsAni tathaiva sandhAna santaprya dehaM pratipAlayanti / tataH kSate mammaNi tAH praddhaH samantato vaayurbhistRnnoti| vivaddhamAnastu sa mAtarizvA rujaH sutIvAH pratanoti kaaye| rujAbhibhUtastu punaH zarIraM pralIyate nazyati cAsya sNshaa| ato hi zalyaM vinihattu micchan marmANi yatnena parIkSya kt| etena zeSaM vyAkhyAtam / . tatra sadyaHprANaharamante viddhaM kAlAntareNa maaryti| kAlAntaramANaharamante viddhaM vaiklymaapaadyti| vizalyaprANaharamante viddhaM kAlAntareNa klezayati rujAzca kroti| rujAkaramatIvavedanaM bhvti| tatra sadyaHprANaharANi sptraatraabhyntraanmaarynti| kAlAntaramANaharANi pakSAnmAsAda vaa| teSvapi tu kSiprANi kadAcidAzu maarynti| vizalyaprANaharANi vaikalyakarANi ca kadAcidatyabhihatAni mArayanti / ___ ata Urddha pratyekazo mrmsthaanaanynuvyaakhyaasyaamH| tatra pAdAGguSThAGgulyomadhye kSipraM nAma mamme ; tatra viddhasyAkSepekeNa maraNam / madhyamAGgulImanupUvvaNa madhye pAdatalasya talahRdayaM nAma ; tatrApi rujAbhirbharaNam / kSiprasyopariSTAdubhayataH kUco nAma ; tatra pAdasya bhramaNavepane bhavataH / gulphasandheradha ubhayataH kUrcaziro nAma ; tatra rujaashopho| pAdajaGghayoH sandhAne gulapho nAma ; tatra rujAstabdhapAdatA khaJjatA vaa| pANiM prati jaGghAmadhye indravastirnAma ; tatra zoNitakSaye mrnnm| jaGghovAH sandhAne jAnu nAma ; tatra khnyjtaa| jAnuna UrddhamubhayatasvAGgalamANirnAma ; tatra zophAbhiddhiH stabdhasakthitA c| Urumadhye uvartI nAma ; tatra zoNitakSayAt sakthizoSaH / UrdhyA Urddha madho vaGkSaNasandherUrumUle lohitAkSaM nAma ; tatra lohitakSayeNa pkssaaghaatH| vaGkSaNavRSaNayorantare viTapaM nAma ; tatra pANDAmalpazukratA vA bhvti| evametAnyekAdaza sakthimANi vyaakhyaataani| etenetarasakthivAhU ca vyaakhyaatau| vizeSatastu yAni sani gulphajAnuviTapAni, tAni bAhau mnnibndhkuuprkkssdhraanni| yathA vaNavRSaNayorantare viTapaM evaM vakSaHkakSayormadhye kakSadharam ; tasmin viddhe ta evopadravAH / vizeSatastu maNibandhe kuNThatA kUrparAkhya kuNiH kakSadhare pkssaaghaatH| evametaccatuzcakhAriMzacchAkhAsu marmANi vyaakhyaataani| ata Uddha mudrorsormmmsthaanaanynuvyaakhyaasyaamH| tatra vAtavacaunirasanaM sthUlAtrapratibaddhaM gudaM nAma ; tatra sadyomaraNam / alpamAMsazoNito'bhyantarataH kavyAM mUtrAzayo vastirnAma ; tatrApi sdyomrnnmshmriitrnnaahte| tatrApyubhayato bhinne For Private and Personal Use Only
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2053 na jIvati, ekato bhinne mUtrasrAvI vraNo bhvti| sa tu yatnenopakrAnto rohati / pakkAmAzayayormadhye sirAmabhavA nAbhirnAma ; tatrApi sadya eva maraNam / stanayoH madhyamadhiSThAya urasyAmAzayadvAraM sattvarajastamasAmadhiSThAnaM hRdayaM nAma ; tatra saya eva maraNam / stanayoradhastAt dvAGgulamubhayataH stanamUle nAma marmaNI ; tatra kaphapUrNakoSThatayA kAsavAsAbhyAM mriyate / stanacUcu kayorUddhaM, bahulamubhayataH stanarohitau nAma ; tatra lohitapUrNakoSThatayA kAsavAsAbhyAzca mriyte| aMsakUTayo. radhastAt pAzvoparibhAgayosvapalApau nAma ; tatra raktena pUyabhAvaM gatena maraNam / ubhayatra uraso nADyau vAtavahe apastambhau nAma ; tatra vAtapUrNakoSThatayA kAsazvAsAbhyAJca maraNam / evametAnyudarorasorTAdaza marmANi vyaakhyaataani| ata Uddha pRsstthmaannynuvyaakhyaasyaamH| tatra pRSThavaMzamubhayataH pratizroNIkANDamasthinI kaTokataruNe nAma mammaNI ; tatra zoNitakSayAt pANDurvivo hInarUpazca mriyte| pArvajaghanavahirbhAge pRSThavaMzamubhayato nAtinimne kukundare nAma mammeNI; tatra sparzAzanamadhaHkAye cessttopghaatshc| zroNIkANDayorupayA'zayAcchAdanau pArthAntarapatibaddhau nitambo nAma; tatrAdhaHkAyazoSo dobbalyAca maraNam / adhaHpArvAntarapratibaddhau jaghanapAzvamadhyayostiryagRddha Jca jaghanAt pAzvasandhI nAma ; tatra lohitapUrNakoSThatayA mriyate / stanamUlAdubhayataH pRSThavaMzasya vRhatau nAma ; tatra zoNitAtipravRtti nimittairupdrvaimriyte| pRSThopari pRSThavaMzamubhayatastrikasambandhe asaphalake nAma ; tatra bAhvoH svApaH zoSo vaa| bAhumUddhagrIvAmadhye'sapITha. skandhanibandhanAvaMsau nAma ; tatra stbdhvaahutaa| evametAni caturdaza pRSThamANi vyaakhyaataani| - ata Uddha jatrugatAni vyAkhyAsyAmaH / tatra kaNThanADIm ubhayatazcatasro dhamanyaH, dve nIle dve ca manye vyatyAsena ; tatra mUkatA svaravaikRtamarasagrAhitA c| grIvAyAmubhayatazcatasraH sirAmAtRkAH; tatra sadyomaraNam / zirogrIvayoH sandhAne kRkATike nAma ; tatra clmuurddhtaa| karNapRSThato'dha - saMzrite vidhare nAma ; tatra bAdhiryam / ghrANamArgamubhayataH srotomArgapratibaddha abhyantarataH phaNe nAma ; tatra gndhaajnyaanm| bhrU pucchAntayoradho'kSNorvAhyato'pAko nAma ; tatrAndhyaM dRSTuapaghAto vaa| bhra voruparinimnayorAvattau nAma ; tatrAndhyaM dRssttypghaatshc| bhra voH pucchAntayorupari karNalalATayormadhye zakko nAma ; tatra sadyomaraNam / zaGkhayorupari kezAnta utkSepau nAma ; tatra sazalyo For Private and Personal Use Only
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2054 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram jIvati, pAkAt patitazalyo vA, noddhRtshlyH| bhra vormadhye sthapanI nAma ; tatrotkSepavat / pazca sandhayaH zirasi vibhaktAH sImantA nAma ; tatronmAdamayacittanAzairmaraNam / ghrANazrotrAkSijihvAsantarpaNInAM sirANAM madhye sirAsannipAtaH zRGgATakAni, tAni cakhAri marmANi ; tatrApi sadyomaraNam / mastakAbhyantaropariSTAt sirAsandhisannipAto romAvato'dhipatinAma; tatrApi sadyomaraNam / evametAni saptatriMzat Uddha jatragatAni marmANi vyaakhyaataani| bhavanti cAtra / UrvyaH sirAMsi viTape ca sakakSapArve ekaikamaGgalamitAH stnpuurvmuulm| viddhAGgulidvayamitaM maNibandhagularpha trINyeva jAnu saparaM saha kUparAbhyAm / hRdastikUcceMgudanAbhi vadanti mUddhi cakhAri paJca ca gale daza yAni ca dve| tAni svapANitalakuzcitasammitAni zeSANyavehi privistrto'ngglaarddhm| etat pramANamabhivIkSya vadanti tajjJAH zastreNa karmakaraNaM parihatya mrm| pArvAbhighAtitamapIha nihanti marma tasmAddhi marmasadanaM parivarjanIyam / 'chinneSu pANicaraNeSu sirA narANAM saGkocamIyurasagalpamato nireti| prApyAmitavyasanamugramato manuSyAH saMchinnazAkhataruvanidhanaM na yaanti| kSipreSu tatra sataleSu hateSu raktaM gacchatyatIva pavanazca rujaM karoti / evaM vinAzamupayAnti hi tatra viddhA vRkSA ivaayudhvighaatnikRttmuulaaH| tasmAt tayorabhihatasya tu pANipAdaM chettavyamAzu mnnibndhngulphdesh| marmANi zalyaviSayArddhamudAharanti yasmAca mammasu hatA na bhavanti sdyH| jIvanti tatra yadi vaidyaguNena kecit te prApnuvanti vikalakhamasaMzayaM hi| saMbhinnajaritakoSThaziraHkapAlA jIvanti zastravihataizca shriirdeshaiH| chinnaizca sathibhujapAda karairazeSairyeSAM na marmapatitA vividhAH prhaaraaH|| somamArutatejAMsi rajaHsattvatamAMsi c| marmasu prAyazaH puMsAM bhUtAtmA caavtisstthte| marmasvabhihatAstasmAnna jIvanti shriirinnH| indriyArtheSvasaMvittimanobuddhi vipryyH| rujazca vividhAstItrA bhavantyAzuhare hte| hate kAlAntaraghne tu dhvo dhAtukSayo nRnnaam| tato dhAtukSayAjjanturvedanAbhizca nshyti| hate vaikalyajanane kevalaM vaidyanaipuNAt / zarIraM kriyayA yuktaM vikalakhamavApnuyAt // vizalyaghneSu vijJa yaM pUvvoktaM yacca kAraNam / rujAkarANi marmANi kSatAni vividhA rujH| kuntyante ca vaikalyaM kuvaidyavazago ydi| chedabhedAbhighAtabhyo dahanAda daarnnaadpi| For Private and Personal Use Only
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2055 upaghAta vijAnIyAnmama'NAM tulyalakSaNam // marmAbhighAtazca na kazcidasti yo'lpAtyayo vApi niratyayo vaa| prAyeNa marmasvabhitAr3itAstu vaikalyamRcchantyatha vA niynte| mANyadhiSThAya hi ye vikArA mUrcchanti kAye vividhA narANAm / prAyeNa te kRcchatamA bhavanti narasya yatnairapi sAdhyamAnAH // iti|| dve sandhizate iti| sandhInAM dvezate ityasthisandhyabhiprAyeNa, snAyusandhInAm asaGkha pryvaat| tad yathA sushrute| sandhayastu dvividhAzceSTAvantaH sthirAzca / zAkhAsu hanyoH kaTyAzca ceSTAvantastu sndhyH| zeSAstu sandhayaH sarve viza yA hi sthirA budhaiH // saGkhyAtastu dazottare dve shte| teSAM zAkhAsvaSTaSaSTiH, ekonaSaSTiH koSThe, grIvAM pratyUddha traashiitiH| evaM dazottare dve shte| tatraikaikasyAM pAdAGgulyAM trayastrayaH, dvAvaGgaSThe te cturdsh| jaanugulphvaahnnessvekaik| evaM saptadazaikasmin sakthina bhvnti| etenetarasakthibAhU ca vyAkhyAtau / trayaH kaTIkapAleSu / caturviMzatiH pRSThavaMze / tAvanta eva paashvyoH| urasyaSTau / tAvanta eva griivaayaam| trayaH kaNThe / nAr3ISu hRdayalomanibaddhAsvaSTAdaza / dantaparimANA dntmless| ekaH kAkalake nAsAyAzca / dvo vama maNDalajo netrAzrayo / gaNDakarNazaGkhadhvekaikaH / dvau hnusndhii| dvAvapariSTAd bhra voH zaGkhayozca / pazca shirHkpaalessu| eko muuddhi| ta ete sndhyo'ssttvidhaaH| koroduukhlsaamudg-prtr-tunnsevnii-vaaystunndd-mnnddl-shngkhaavrtaaH| teSAmalimaNibandha. gulaphajAnukUpareSa korAH sndhyH| kkssvngkssnndshnessdukhlaaH| aMsapIThagudabhaganitambeSa saamudgaaH| grIvApRSThavaMzayoH pratarAH / ziraHkaTIkapAleSu tunnsevnii| hanvorubhayatastu vaaystunnddaaH| kaNThahRdayanetralomanAr3ISu mnnddlaaH| zrotrazRGgATakeSu zaGkhAvartAH / teSAM nAmabhirevAkRtayaH prAyeNa vyaakhyaataaH| asthnAntu sandhayo hote kevalAH prikiirtitaaH| pezIsnAyusirANAntu sandhisaGkhyA na vidyate // iti / iti zaMSANAM sandhInAM pratisandhAna tatrAntarataH kAryam / atha pratyaGgeSa yadyapi kaNDarAdIni noktAni, tathApi upalakSaNataH suzratAditazca katicana pratyaGgAnyadhikAni kaNDarAdIni vyaakhyaasynte| tad yathA-poDaza knnddraaH| tAsAM catasraH pAdayostAvatya eva hastagrIvApRSTheSu / evaM Sor3aza knnddraaH| tatra hastapAdagatAnAM kaNDarANAM nakhAH prarohA iti| nakhAsvasmiMstantre prAgasthiSu gnnitaaH| grIvAhRdayanibandhinInAm adhobhAgagatAnAM mer3ha prrohH| zroNIpRSThanibandhinInAmadhobhAgagatAnAM vimbH| mUddhauruvakSo'kSapiNDAdInAJceti / For Private and Personal Use Only
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2056 crk-sNhitaa| (zarIrasaMkhyAnAma zArIram sndhishte| triMzacchatasahasrANi - nava ca zatAni SaTpaJcAzatsahasrANi + zirAdhamanInAmazaH pravibhajyamAnAnAM mukhaagrprimaannm| tAvanti caiva kezazmazrulomAnItyetad yathAvad yatsaMkhyAtaM atha mAMsasirAsnAyavasthijAlAni pratyekaM cakhAri ckhaari| tAni maNibandhagulaphasaMzritAni parasparanibaddhAni parasparasaMzliSTAni parasparagavAkSitAni ceti yargavAkSita midaM zarIram / atha SaT kuurcaaH| te hastapAdagrIvAmeDheSu / hastayodvauM pAdayohau grIvAmeDhayoH ekaikH| evamete SaT kuurcaaH| atha mahatyo mAMsarajjavazcatasraH / pRSThavaMzamubhayataH pezInibandhanAtha dve vAhe Abhyantare ca dve| evaM catasraH / atha sapta sevanyaH / zirasi vibhaktAH paJca, jihvAzephasorekaikAstAH pariharttavyAH shstrenn| atha caturdazAsthnAM saMghAtAH, teSAM trayo gulaphajAnuvasaNeSu / etenetarasathivAhU ca vyaakhyaatau| trikshirsorekaikH| evaM caturdazAsthAM saMghAtAH / atha caturdazaiva sImantAH / te cAsthisaMghAtavadgaNanIyAH / yatastairyuktA asthisNghaataaH| ye yuktAH saGghAtAstu khalvaSTAdazaikepAmiti / atha parigaNanasAmaye'pi sirAdhamanInAM prisNvaarthmaah-triNshdityaadi| sirAdhamanInAmaNuzaH pravibhajyamAnAnAM samastakhe trizacchatasahasrANIti shillkssaanni| zatazca tAni sahasrANi ceti zatasahasrANi lakSamucyante / triMzacca tAni zatasahasrANi ceti tAni tthaa| dviguLa zatasahasramiti, pAtrAdikhAna striikhm| sirAvadhamanIlabhedena nAbhiprabhavAzcatvAriMzat sirAzcatuviMzatirdhamanyastAsAM pradhAnAt nava shtaani| sapta sirAzatAni dve dhamanIzate iti tAni nava shtaani| SaTpaJcAzatsahasrANi pratAnato bhUkhA punaH pratAnata. striMzallakSANi bhavantyaNuzo vibhjymaanaani| teSAM yAvanti mukhAgraparimANAni tAvadeva keshshmshruromkuupprimaannm| tAvanti caiva milikhA kezazmazrulomAni na khdhikaaniiti| dvAsaptatiH koTayo lomaaniityuktmaaninaapi| aNuzaH pravibhajyamAnAnAmiti aNubhAvAnAM bhedena bhidyamAnAnAm / mukhAmraparimANamiti mukharUpasya parimANam / atra yAnyeva sapta zirAzatAni dhamanIzatadvayaJcoktAmi, tAnyeva sUkSmapratAlAzca bhedagaNanayA ekonaviMzat sahasrANi nava zatAni SaTpaJcAzatkAni, sthUlagaNanatve pUrvazirAsaMkhyA dhamanyantarbhavatIti na virodhH| tAvanti caiva kezazmazrulomAnIti ekonatriMzat sahasrANi nava zatAni SaTpaJcAzatkAni kezazmazrulomnAM bhvntiityrthH| etacca * ekonatriMzatasahasrANIti pAThAntaram / + SaTapaJcAzatkAnIti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArIrasthAnam / __2057 tvakaprabhRti dRzyamataH paraM tat trym| etadubhayamapi na vikalyate prakRtibhAvAccharIrasya // 4 // ___ yat tvaJjalisaMkhyeyaM tadupadekSyAmaH / tat paraM pramA mbhijnyeym| tacca vRddhihAsogi ty'mev| tad yathA-dazodakasyAJjalayaH zarIre svnaanyjliprmaannen| yat tu pracyavamAnaM purISa "triMzacchatasahasrANi zatAni ca navaiva tu| SaTpaJcAzatsahasrANi rasadehI vahanti taaH|| dvAsaptatistathA koTayo lomAnIha mhaamune||" iti / upsNhrtiityetdityaadi| ityataH kiM khagAdi dRzyaM nAnyadityata Aha-- yat sNkhyaatmityaadi| khamabhUti yada dRzyaM saGkhyAtam ataH paraM khagAdibhinna yata tazyameva ca saMkhyAtam, tat tadityetat yathAvat ythaarthm| etadubhaya mapi dRzyaM taya'mityubhayamapi na kalpyale, kuta ityata aah---prkRtiityaadi| zarIrasya prakRtibhAvAta ArogyAt / / 9 / / gaGgAdharaH---atha yada yadaparaM tadAha mAnata eva -yat lityAdi / nanvaJjalimAnataH kathayupadizyate ityata Aha-tat prmityaadi| tadupadekSyamANamaJjalipramANamabhijJa yaM, yataH paraM pramANam utkRSTaM prmaannkrnnm| nanu kathaM pramANaM syAdityata aah-tccetyaadi| taccAJjalimAnaM tihAsayogitayA tasye manumeyameva, tatrAsti prayojanaM dRddhaM hAsayitavyaM isvaM varddhayitavyaM samaM paalyitvymiti| nanu kasya kasya kiyadaJjalimAnamityata Aha-tad ythetyaadi| svenAJjalipramANena svastrayugmakarataladhRtonmAnena / etena sarvatra vyaaptiH| nanu kasyodakasya dazAJjalaya ityata Ahayat khityaadi| virecanena doSato vA atiyogena yuktaM purISaM kezAdisaMsthAnaM sthUlazirAgatakezAdivibhAgena jJeyam, sUkSmasUkSmavibhAge tu kezAdInAM bahutvamapi zAstrAntaroktaM bhavatIti jJeyam / etat tvamprabhRti dRzyam, taryaJca snaasvaadi| sthAvat sakhyAtamiti yojnaa| samprati yathokta tvagAdInAM mAnaM prakRtistha zarIra na vyabhicaratIti darzayannAhaetadubhayamiti dRzyaM tlnyc| prakRtibhAvAditi avikRtatvAt zarIrasya, yatra tu zarAraM vikRta bhavati, tatra yathoktatvagAdimAnamapi vikRtaM bhavatIti bhAvaH // 819 // cakrapANiH-nanu yathA prakRtisthe zarIre yathoktaM mAnaM tvagAdi na vyabhicarati, tathA ki For Private and Personal Use Only
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2058 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram manubadhnAti atiyogena, tathA mUtraM rudhiramanyAMzca zarIradhAtUn ; yat tu sarvazarIracaraM vAhyatvaga vibharti, yat tvagantare vraNagataM lasIkAzabdaM labhate, yaccoSmaNAnubandhaM lomakUpebhyo niSpatat svedazabdamavApnoti, tadudakaM dshaanyjliprmaannm| navAJjalayaH pUrvasyAhArapariNAmadhAtoryadrasamityAcakSate / aSTau zoNitasya, sapta pUrISasya, SaT zlaSmaNaH, paJca pittasya, catvAro mUtrasya,trayo vasAyAH, dvau medasaH, eko mjjnyH| mastiSkasyArdhAJjaliH, zukrasya tAvadeva pramANaM, tAvadeva shlessmnnshcaujsH| ityetadeva zarIratatvamuktam // 10 // pacyavamAnaM yadudakamanubadhnAti, evaM yadudakamatiyogayuktaM mUtrazca raktazca anyAnapi zarIradhAtUnatiyogenAnuvadhnAti, yaccodakaM savvazarIracaraM vAhyalaga vibhatti, yat tUdakaM khagantare vartamAnaM vraNagataM kSatagataM sat nirgacchati lasIkAzabdazca labhate tasyodakasya dshaanyjlyH| nanvatAvadeva kimudakamasti nAstyanyadityata aah-yccetyaadi| yaccodakam uSmaNA shriirvyaapinossmnnaa| tadapyudakaM dazAJjalipramANaM svenAJjalipramANeneti paratra savvatrAnuvattate / pUvvasyAdyasya AhArapariNAmadhAto rasAkhyasya navAjalaya ityAha-yad rsmityaadi| aSTau zoNitasya dvitIyadhAtoraJjalayaH svenaanyjlimaanen| sapta puriisssyaanyjlyH| SaT shlessmnno'nyjlyH| paJca pittsyaanyjlyH| catvAro muutrsyaanyjlyH| trayo vasAyA anyjlyH| dvau medso'jjlii| eko majjo majjadhAtoraJjaliH / mastiSkasya mastakAntarasthasya ghRtikAkhyasyAJjiliH / shukrsyaanyjiliH| zleSmaNazcaujasa ojodhAvAkhyaileSmaNaH zleSmavizeSasya taavdevaarddhaanyjlirev| aSTabindvAtmakantu yadojaH tanna vRddhi hAsayogi tayaM, tannAzAddhi nAzaH syAditi / binduhi karSamANam, te'STau bardAJjaliH // 10 // prakRtisthe zarIre tadakAdyapi yathoktaM mAnaM na vyabhicaratItyAha- yat tvnyjliityaadi| yata te pradakAdi bhaJjalisaMkheyamagre vakSyamANam, tadakAdeH paraM pramANam // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH / zArIrasthAnam / 2056 tatra yada vizeSataH sthUlaM sthiraM mUrttimad gurukharakaThinamaGgaM nakhAsthidantamAMsacarmavarca kezazmazrulomakaNDarAdi,tat pArthivaM gandho praannshc| yad dravasaramandasnigdhamRdupicchilaM rasarudhiravasAkaphapittamUtrasvedAdi, tadApyaM raso rasanazca / yat pittamuSmA ca yo yA ca bhAH zarIre, tat sarvamAgneyaM rUpaM darzanazca / yaducchAsaprazvAsonmeSanimeSAkuJcanaprasAraNagamanapraraNadhAraNAdi, tad vAyavIyaM sparzaH sprshnshc| yad viviktamucyate mahAnti cANani ca srotAMsi, tadAntarIkSaM zabdaH zrotrazca / yat prayoktR tat tat pradhAnam buddhirmnshc| iti zarIrAvayavasaMkhyA yathAsthUlabhedena avayavAnAM nirdiSTA // 11 // gaGgAdharaH-athoktatvagAdiSu mAtRjalAdibhedena pUrvamuktaM pAzcabhautikakham, tadeva sAmAnyato bhautikavaM vishinsstti-ttretyaadi| tat pArthivamiti pRthivyadhikapAzcabhautikaM, gandho'pi ghrANaJcendriyaM tAdRzam, anyathA gandhavizeSo na syAt ghrANasyApIndriyakhaM na svaat| yada drvetyaadi| tadApyamityabbahulapaJcabhUtAtmakaM, raso'pi tathA, anyathA vizeSo na tasya syaat| rasanamapi tathA,na hIndriyavarUpeNa viziSTApUrvavaM kevalajalAtmakakhe bhavati / yat pittamityAdi / AgneyaM tejo'dhikapaJcabhUtAtmakaM, rUpaM darzanaJcendriyaM tthaavaat| yaducchAsAdikaM tada vAyavIyaM vAyupradhAnapaJcabhUtAtmakavAyukAryam / yada viviktaM viralavaM chidrAdirUpaM tadAntarIkSamAkAzAtmakaM, zabdazcAkAzabahulapaJcabhUtAtmakaH svarupo vizeSarUpAt, zrotrazcAkAzabahulapAzcabhautikaM saceSTavAt / nizceSTasyAkAzasya svamAtrAtmakakhe tu na tathAlaM syAt / yat prayokta manaHzrotrAdIni ca svasvArtha yat prayukta yat sattvAdiguNAzrita AtmA prerayati tadguNapradhAnaM tat / tadAzrayaNaM buddhirmanazca yadA yat prayokta tadA tadaguNapradhAnaM tad guNavadAtmapradhAnam // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2060 crk-sNhitaa| zarIrasaMkhyAnAma zArIram zarIrAvayavAstu paramANabhedenAparisaMkhyayA bhavanti atibhutvaadtisaucmyaadiindriytvaac| teSAM saMyogavibhAge paramA nAM kAraNaM vAyuH karma svbhaavshc| tadetaccharIrasaMkhyAtam anekAvayavaM dRSTam, ekavena saGgasaMkhyAtaM, pRthaktvena gaGgAdharaH-upasaMhartumAha- shriiretyaadi| nanu paramANubhedainAparisaGke prayA bhavantu zarIrAvayavAsteSAM saMyogavibhAgau kathaM bhavata ityata aahtessaamityaadi| teSAM sthUlAGgapratyaGgaghaTakAnAM mAtRjAdiparamANUnAM saMyoge vibhAge ca kAraNaM vAyuH skriykhaat| nanu savvadA saMyogasya vibhAgasya pravRttyApattirvAyusadbhAvAdityata Aha--karma svbhaavshceti| karma zubhAzubhakriyAniSpannasaMskAravizeSadharmAdharmapariNAmaH, svabhAvazca tattatpuruSazarIrArambhakatayA saMyoge vinAzakatayA ca vibhAge teSAM paramANUnAM svabhAvo'pi kaarnnmityrthH| nanu teSAM saMyoge sati kiM vibhAge vA kiM syAdityata Aha-tadetaccharIretyAdi / tat khagAdikametat anekAvayavaM zarIrasaGkhyAtaM zarIrasaMzayA khyAtaM dRSTaM bhvti| ekatvenAtmamanobuddhAhaMkArAkAzAdInAM samudAyAnAM militatvena kIbhUtatvena saGgasaMkhyAtaM saGgaH saMyogaratena saGgena saMkhyAtaM vyaakhyaatm| pRthakatvena teSAM paramANUnAmAtmamanaHprabhRtInAM vibhAgena cakrapANi:-atisaumyAditi atisUkSmabuddhibodhyatvAt / atIndriyatvaJca paramANUnAM svabhAvasiddhamevAsmadAdIn prti| yat tu sUkSmamatIndriyaM vA, tat parisaMkhyAtu nitarAmeva duSkara bhavatIti yuktaM hetutrymprisNkhyaane| ate viSayakalitAH paramANavaH kathaM zarIre saMyujyante, zarIravinAze'pi viyujyante ityAha- tessaamityaadi| nanu yadi vAyuH kAraNaM paramANUnAM saMyogavibhAge, tat kimiti karotItyAha-karma svabhAvazceti, na kevalo vAyuH, kintu karmasvabhAvaparigRhIta eva / tena saMyoge karmaNA svabhAvena ca vAyuH parigRhIto bhavati, tathA viyoge paramANUnAM zarIravinAzaM janayatItyarthaH / idAnIM shriirsNkhyaanphlmaah-tdetdityaadi| paramArthato'nekAvayavamapi taccharIraM saMkhyAne mohAdekatvena dRSTaM sat saGgaheturbhavatItyarthaH / ekatvena hi zarIraM For Private and Personal Use Only
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH zArorasthAnam / 2061 apvrgH| tatra pradhAnamazaktaM sarvasattAnivRttau * nivarttate iti // 12 // tatra shloko| zarIrasaMkhyAM yo veda sarvAkyavazo bhiSak / tadajJAnanimittena sa mohena na yujyate // apavargo mokssH| mRte hi na manasA na karmaNA nAkAzAdibhirAtmano vibhAgaH / nanu yathA AtmAdhiSThAnena vAyuH karma ca svabhAvazca paramANanAmAtmAdInAM saMyogenaikIbhAvena saGgasaMkhyAtavaM sampAdayati, yathA ca vibhAgena zarIradehinomR tavaM sampAdayati, tathAtmano manobuddhayAdibhirvibhAgaM sampAdayannapavarga sampAdayatu ityata aah-ttretyaadi| pradhAnaM sattvAditriguNavAnAtmA tatrAtmamanobuddhagrAdInAM pRthaktve azaktaM na samarthaM na hi vAyurvA karma vA zubhAzubhaM svabhAvo vA sarvaparamANUnAM pRthakatvakaraNe saMbhavati, parantu sarvasattAnivRttau savve bhAvAnAM nivRttau satyAM nivarttate niHzeSato nivRttimad bhavatIti // 12 // gaGgAdharaH-athaitacchArIrajJAnaphalArtha zlokAvAha-zarIrasaGkhyAmityAdi / tadajJAnanimittena teSAM zarIrAvayavAnAmazAnaM nimittaM yasya tena mohena pazyan tadupakArAya pravarttamAno rAgadvapAbhyAM sakto bhavati / apavarga ityapavargaheturityarthaH / zarIrantu pRthagavayavena bhASyamANaM na mamatAspadaM bhavati, mamatAbhAvAJca na tadupakArakApakArakeSu rAgadveSI bhavataH, tadabhAvAcca pravRttyuparame sati dharmAdharmAbhAvAdapavargo bhvtiityrthH| zarIrasaMkhyAne yathA mokSo bhavati, tdaah-ttretyaadi| prdhaanmaatmaa| tatreti shriirpRthktbhaavnaayaam| asaktamiti yathoktakameNa rAgaDha parahitam / sarvasantAnAbhinivRttAviti sarvatropakArake vApakArake ca bhAve AsthAnivRttI satyAm, nivarttate iti saMsAre nivartate // 11 // 12 // cakrapANiH-imameva gadyoktamarthaM zloke naah-shriiretyaadi| tadajJAnanimitteneti shriiraikruuptaaruupmithyaajnyaanjnyen| moheneti 'ahaM sthirazarIrI eko mamedamupakArakam' ityAdimohena / * azakta sarvasattAnivRttI ityatra asakta sarvasantAnAbhinivRttau iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2062 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | mRdo mohamUlaizca na doSairabhibhUyate / nirdoSo nispRhaH zAntaH prazAmyatyapunarbhavaH // 13 // ityagniveza zarIrasaMkhyAnAma zArIram tantre carakapratisaMskRte zArIrasthAne zarIrasaMkhyAnAma zArIraM nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // : icchAdveSabhayazokalobhAdinA sa bhiSak na yujyate / tena ca yat phalati tadAhaamRr3ha ityAdi / amUr3ho bhiSaGa mohamUdoSaH kAmAdihetukamavarttanAlakSaNaH nAbhibhUyate / tatazca yat phalati tadAha-nirdoSa ityAdi / nirdoSaH pravarttanAlakSaNadoSarahito bhiSaga nispRhazca bhavati / tAdRzastu cedbhavati tadA zAntaH syAt sa pravarttanAyAM yataH prazAmyati / zAntazca yadi bhavati tadA apunarbhavaH punarbhavarahito mukto bhavatIti caramaM phalati / / 13 / / adhyAyaM samApayati agnItyAdi / iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite caraka jalpakalpatarI zArIrasthAna jalpAkhye caturthaskandhe zarIrasaMkhyAzArIrajalpAkhyA saptamI zAkhA / / 7 / / mohamUlairiti moha kAraNakaiH / doSairiti rAgadvepaiH / nirdoSatvena nispRho bhavati / rAgadveSamUlA hIcchA tadabhAvAnna bhavati / nispRhazca san sarvvakriyoparamAt zAnto bhavati / zAntazca san prazAmyati saMsaraNe vizrAmyati / tatazca nAsya punarbhavo janmarUpo bhavatIti // 13 // For Private and Personal Use Only iti mahAmahopAdhyAya carakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAM zArIrasthAne zarIrasaMkhyAnAma zArIraM saptamo'dhyAyaH // 7 //
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAto jAtisUtrIyaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| strIpusayoravyApanazukrazoNitagarbhAzayayoH zreyasI prajA. micchatostannirvRttikara kmrmopdessyaamH| athApyetau strI gaGgAdharaH-atha zArIraM yAvaduktvA janmapakAropadarzanArtha jAtisUtrIyaM zArIramArabhate--athAta ityaadi| jAtirjanma tasyAH mUtramadhikRtya kRtamiti jAtimUtrIyam // 1 // gaGgAdharaH--strIpusayoriti dvandva striyAH puurvnipaatH| dvAdazavarSA strI paJcaviMzativarSaH pumAn, na khato nyUnavayasoH stropusayoravyaktArttavatvAt striyAH puMsasvadRr3hazukravAt / uktazca suzrute-yathA hi puSpamukulastho gandho na zakyamihAstIti vaktu naiva naastiiti| athavAsti satAM bhAvAnAmabhivyaktiriti kRtA kevalaM saukSmaprAnnAbhivyajyate, sa eva gandho vivRtapatrakezaraiH kAlAntareNAbhivyaktiM gacchati ; evaM vAlAnAmapi vayaHpariNAmAt zukraprAdurbhAvo bhvti| romarAjyAdayo'thAttavAdayazca vizeSA nArINAM rajasi copacIyamAne zanaiH zanaiH stanagarbhAzayayonyabhiddhirbhavati / sa evAnnaraso vRddhAnAM jarApakkazarIrakhAnna prINano bhvtiiti| yathAsambhavAdavyApanazukravaM puso'vyApanazoNitagarbhAzayayonivaM striyaaH| garbhAzayapadaM yonAvupalakSitam / prajAmapatyam / etena sAdhAraNApatyaniya ttikarakarmaNo'vAntarIyakakhAdupadeza cakrapANiH--samprati pArizepyAta jaatisuutriiymucyte| 'jAti'zabdena janmakAraNamucyate, sasya sUtraM janmopAyakathanasUtram, tadadhikRtya kRto'dhyaayH| strIpusayoriti kramanirdezaM kRtvA adhyApanazoNitagarbhAzayazukrayoriti nirdezo yathAkramAnurodhAt yadyapi yujyate, tathApyatra 'zukra pUrva niyacchati' iti nyAyamAzritya kramabhedena nirdezaH / zreyasI prajAmicchatorityatra zreyasI prajA guNavAn putro guNavatI ca knyaabhipretaa| yataH atra kanyotpAdavidhAnaM lezataH kariSyati / tena nirguNayoH kanyAputrayostathA napusakasya gazreyastvena byudaasH| anye putrameva zreyasI prjaamaahuH| yataH atra sarvam, putramevoddizya vidhAnaM prAyaH krissyti| tadarthAbhinirvRttikaramiti For Private and Personal Use Only
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2064 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zarIram pusau snehasvedAbhyAmupapAdya vamanavirecanAbhyAM saMzodhya kramAt prakRtimApAdayet / saMzuddhI cAsthApanAnuvAsanAbhyAm u.Acaret, upAcacca madhuroSadhasaMskRtAbhyAM ghRtakSIrAbhyAM puruSa, striyaM punstailmaassaabhyaam| tataH puSpAt prabhRti trirAtraM brahmacAriNI AsItAdhaHzAyinI pANibhyAmannamajajarapAtre bhuJjAnA na ca kAJcideva mRjAmApadAta // 2 // pratijJApi bodhyaa| athaapyetaavityaadi| etau strIpuMsau niruktruupau| krameNa vamanavirecanAnantaraMdobbalye jAte peyAdikrameNa prakRtiM jAtabalAdikalaM prAgvadupapAdayet / saMzuddhAviti vamanavirecanAbhyAm / upaacrecceti| AsthApanAnuvAsanopacaraNAnantaraM puruSaM madhurauSadhaijIvanIyoSadhairdazabhiH saMskRtAbhyAM sAdhitAbhyAM ghRtakSIrAbhyAM puruSamupAcaret / madhuroSadhasaMskRtAbhyAM tailamASAbhyAM striyaM upAcaret paanaahaarvidhinaa| tatra jIvanIyadazakakAthakalkAbhyAM snehAt caturguNapAdikAbhyAM ghRtaM tailaJca sAdhayet / kSIrantu caturguNajalena svASTamAMzajIvanIyadazakakalkena vAvazeSa sAdhayet / mASastu yUSampAdirUpeNa niSpAdyaH / jIvanIyadazakakalkakarSa prAsthikajale pUrcamaddhezRtaM kAthaM kRlA tena kAthena caturdazaguNenASTAdazaguNena vA pakvaH pAdaziSTo mApo yUSaH syaat| kalkasAdhyo SA kArya iti / tataH puSpAt prabhRtIti / tato mAsaM krameNopacitazuddhAvapravarttanamArabhya trirAtraM nArI adhaHzAyinI khadAdUgarddha deze zayanaM hikhA bhUmideze darbhasaMstare zayAnA satI brahmacAriNI ca satI ramaNoparatA satI pANibhyAM karatalAbhyAmannamajarjarapAtra vA bhuJjAnA ca jINetamapAtretarapAtre'nna haviSyabidhinA zreyaHprajArUpaprayojananiSpAdakam / athApItyAdau 'atha'zabdo'dhikAre, 'api'zabdo vizepArthaH / sena dhyApanazukrazoNitagarbhAzayayorapi strIpusayoH zreyaHprajAjanakaguNAdhAnArthaM snehAdikarmakaraNa. miti darzayati / yadyapi 'eto' itipadenaivAdhikRtau strIpusau labdhau, tathApi punaryataH strIpusau snehanAdivakSyamANakarmaNA yojyau iti darzayati / krameNeti peyAdikrameNa, sa ca kramaH vamane pRthakapradezAntarotakramanyAyena boddhavyaH / punaH 'saMzuddhau ca' iti vacanAt samyakachuddhayArevAsthApanAnuvAsane kartavye, nAsamyakachuddhayoriti darzayati / 'madhurauSadha'zabdena madhurauSadhagrahaNaM madhurasya vizeSeNa shukrvRddhikrtvaat| anye tu 'madhurauSadha'zabdena jIvanIyagaNamicchanti / puSpAdityArttava For Private and Personal Use Only
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra dama adhyAyaH ! www.kobatirth.org zArIrasthAnam / 2065 tatazcaturthe'hanyenAmutsAdya saziraskaM snApayitvA zuklAnyakSuNNAni vAsAMsyAcchAdayet bhUSAJca dhArayet, puruSaJca / 259 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhuJjAnA ca satI AsIta vattaMta, na ca kAzcit mRjAM dantagAtrAdimAjjainaM nApadevateti / uktaJca suzrute athAsmai paJcaviMzativarSAya dvAdazavarSI patnImAvahetu pitradharmArthakAmamajAH prApsyatIti / Rtustu dvAdazarAtraM bhavati dRSTAttevaH / aSTAvA'pyastItyeke bhApante / tadvarSAd dvAdazAt kAle vatrttamAnamaTak punaH / jarApakazarIrANAM yAti paJcAzataH kSayam / pInaprasannavadanAM praNinnAtsamukhadvijAm / narakAmAM priyakathAM srastakukSyakSimUrddhajAm // sphuradbhujakucazroNInAbhyarujaghanasphicam / harSotsukyaparAJcApi vidyAhatumatImiti / niyataM divase'tIte saMkucatyambujaM yathA / Rtau vyatIte nAyryAstu yoniH saMviyate tathA // mAsenopacitaM kAle ghanIbhyAM tadArttavam / ISatkRSNaM vigandhaJca vAyuryonimukhaM nayet / / Rtau prathamadivasAt prabhRti brahmacAriNI divAvamA JjanAzrupAtasnAnAnulepanAbhyaGganakhacchedanapradhAva nahasanakathanAtizabdazravaNavilekhanAnilAyAsAn pariharet / kiM kAraNam ? divAsvantyAH svApazIlaisJjanAdandho rodanA vikRtadRSTiH snAnAnulepanA duHkhazIlatailAbhyaGgAt kuSThI nakhApakarttanAt kunakhI prabhAvanAccaJcalo hasanAcyAvadantoSThatAlujihuH pralApI cAtikathanAdatizabdazravaNAd badhiraH avalekhanAtU khalatimarutAyAsa sevanAt unmatto garbho bhavatItyevametAn pariharet / darbhasaMstaraNa zAfeat karatalazarAvarNAnyatamabhojinIM haviSyaM trAzca bharttAH saMrakSayet / iti // 2 // * : gaGgAdharaH tatacaturtha ityAdi / tatatrirAtrAnantaraM caturtha'hani dine enAM brahmacAriNImRtumatIM striyamutsAdya khalitailaharidrAdudvarttanenodvattA sakezagAtraM saziraskaM ziraHsahitaM strApayilA zukAni zvetavarNAnyakSuNNAni vAsAMsyAcchAdayet bhUSAJca dhArayet / puruSaJceti / puruSamapi pUrvaM mAsaM maithunoparataM, strIpuSpAt prabhRti ca trirAtraM brahmacAriNaM maithunoparamaNena, tathAdhaHzAyinaM pANibhyAmajarjarapAtre vA haviSyavidhAnenAnnaM bhuJjAnam, gAtrAdimArjjanAdi varjayantam, caturtha'hni tathaivotsAdya saziraskaM snApayilA zukrAnyakSuNNAni vAsAMsyAcchAdayet tathA srajaM bhUSaNaJca dhArayet / bahuvacanAt For Private and Personal Use Only
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri ka 2066 crk-sNhitaa| (jAtisUtrIya zArIram tataH zuklavAsasau ca sragviNau sumanasAvanyonyamabhikAmo saMvasetAmiti brUyAt / snAnAt prabhRti yugmeSvaha su saMvasetAM putrakAmA, ayugmeSu duhitakAmau // 3 // ekadvivasanAcchAdanavyavacchedaH / tathA snAtaM sragviNamalaGkataM bhartAraM tathA zuddhasnAtA sragaviNI bhUSAlaGkatA kRtamaGgalAcaraNasvastivAcanA prAka pazyet bharta sadRzaputrakAmA ityarthaH shessH| uktaM hi suzrute-tataH zuddhasnAtAM caturthe'hanyahatavAsasamalaGka tAM kRtamaGgalasvastivAcanAM bhartAraM drshyet| tat kasya hetoH ? pUrva pazyatumnAtA yAdRzaM nrmnggnaa| tAdRzaM janayet putraM bhartAraM drshyedtH| tato vidhAnaM putrIyamupAdhyAyaH samAcaret / karmAnte ca krama hAnamArabheta vickssnnH|| iti / tataH kiM kuryyAdityata Aha-tataH zuklavAsasau ityaadi| sumanasAviti sucittau saMvaseto sahavAsaM kuryyAtAmityarthaH / nanu putrakAmayodu hitakAmayozca divasaniyamo'sti na vA sahavAse ityata Aha --snaanaadityaadi| snAnadinamArabhya yugmeSvahaHsu dineSu na tu snAnAt pUrva, tena caturtha SaSThe'STame dazame dvAdaze vA dine putrakAmau saMvasetAm / duhitakAmo vayugmeSu, snAnAt prabhRti na tu snAnAt pUrva, tena paJcame saptame navame ekAdaze cAhani sNvsetaamityrthH| muzrute'pyuktam- tato'parAhne pumAna mAsaM brahmacArI sarpiHsnigdhaH sarpiHkSIrAbhyAM zAlyodanaM bhuktyA mAsaM brahma cAriNI tailasnigdhAM tailamASottarAhArAMnArImupeyAdrAtrau sAmAdibhirabhivizvAsya vikalpyaivaM caturthI paSThayAmaSTamyAM dazamyAM dvAdazyAzca rAtrAvupeyAditi putrkaamH| eSattarottaraM vidyAdAyurArogyameva c| prajAsaubhAgyamaizvayaM balazca divaseSu vai // ataH paraM paJcamyAM saptamyAM navamyAmekAdazyAzca rAtrau strIkAmaH / trayodazIprabhRtayo nindyA iti| evaM (garbhAvakrAntizArIre) suzrute'pyuktamyugmeSu tu pumAn prokto divsessvnythaa'blaa| puSpakAle zucistasmAdapatyArthI striyaM vrajet // atha tatra prathame divase RtumatyAM maithunagamanamanAyuSyaM pusAM bhavati / yazca tatrAdhIyate garbhaH sa prasavamAno vimucyate, dvitIye'pyevam sUtikAgRhe vaa| tRtIye'pyevamasampUrNAGgo'lpAyurvA bhvti| caturthe tu sampUrNAGgo drshnaat| brahmacAriNIti adhaHzAyinIti ca trirAtramityanena smbdhyte| snAnAt prabhRtIti saMvasetAmityanena sambadhyate, tena snAnAt prabhRti maithunaM vidhIyate, na tu snAnadinAt (pUrva) prabhRti, putrkaamyoyugmdinvidhaanaat| yugmadinantu prathamadinAta prabhRtyeva gaNanIyam / For Private and Personal Use Only
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8.ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2067 na ca nyubjAM pArzvagatAM vA saMseveta ; nyunjAyA vAto balavAn sa yoniM prapIr3ayati, pArzvagatAyA dakSiNe pAveM zleSmA saMvyataH pidadhAti garbhAzayam, vAme pAyeM pittaM tadasyAH pIr3itaM vidahati raktaM zukraJca, tasmAduttAnA satI vIjaM gRhnniiyaat| tasyA hi yathAsthAnamavatiSThante dossaaH| paryApte cainAM zItodakena pariSiJcet // 4 // dIrghAyuzca bhavati / na ca pravattamAne rakte vIjaM praviSTaM guNakaraM bhavati / yathA nayAM pratisrotaH plAvi dravyaM prakSipta pratinivarttate noddhaM gacchati, tadavadeva draSTavyam / tasmAniyamavatI trirAtraM pariharet / ataH paraM mAsAdupeyAt / iti / atra mAsAduddha mityarthaH / aG imAsAd gamanaM punargarbhadvAravighaTanena sthitamapi garbha vyApAdayati / kecit tu ataH paraM paJcadazadinAt garbhalAbhavinizcaya eva labdhagarbhAt tu naiveti paThanti // 3 // ... gaGgAdharaH-nanu sahavAse bahavo bandhAH kAmazAstre dRzyante, kena bandhena saMvasetAmityata Aha-na cetyaadi| nyunjAmanuttAnAM pArzvagatAM dakSiNena vAmena vA pAzcana zayitAM vAmena dakSiNena vA pAzrvena zayitaH san na ca saMseveta rmet| nanu kasmAta nyujAM na sevetetyata Aha-nyujAyA ityaadi| prapIr3ayati na ca vIjaM grAhayatIti bhaavH| nanu pArzvagatAM kasmAnnopasevetetyata Aha -- paashrvetyaadi| pArzvagatAyA vAmapAzrvena zayitAyA dakSiNe pAzva zleSmA saMvyUtaH san garbhAzayaM piddhaati| dakSiNena pAzrvena zayitAyA vAmapAzrve pittaM tat saMvyUtaM sat pIr3itaJca sat asyAH striyA maithunena gRhItazukrAyAH tacchukaM svArtavaraktaJca militamapi vidahati / tasmAduttAneti / nanu kuto vIjamattAnA gRhNAtItyata Aha-tasyA hotyaadi| doSA vAtapittakaphAH / yathAsthAnaM svsvsthaanm| paryApta cainAmiti parigatamaithune maithunsmaaptaavityrthH| enAM kRtaramaNAM striyaM maithunazramoSmaprazamArtha zItodakena mukhanayanAdiSu yoniSu ca pariSiJcet // 4 // yaduktaM hArIte caturthIpaSThyaSTamIdvAdazISu guNavantamAyuSmantaM putraM janayati, paJcamInavamyekAdazISu kanyA guNavatIH, saptamyA durbhagAkanyAmiti // 2 // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2068 caraka saMhitA | [ jAtisUtrIyaM zArIram tatrAtyazitA cudhitA pipAsitA bhItA vimanAH zokArttA kruddhA cAnyaJca pumAMsamicchantI maithune cAtikAmA vA nArI garbha na dhatte, viguNAM vA prajAM janayati / ativAlAmativRddhAM dIrgharogiNImanyena vA vikAreNopasRSTAM varjayet / puruSa'pyeta eva doSAH / ataH sarvvadoSavarjjitau strIpuruSau saMsRjyeyAtAm // 5 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir I gaGgAdharaH - atha nyubjatrAdiSu garbhAnAdhAnaprakaraNAdanyAnapi garbhAnAdhAnahetunAha - tatretyAdi / atyazitA atizayenAzitaM bhuktaM pItaM lIDhaM khAditaM vA yayA sA atyazitA / kSudhitA kSudhA jAtAsyAH sA. evaM pipAsA jAtAsyAH sA / vimanAH vigataM cintAdibhirna svacchandaM mano yasyAH sA / icchantIti ramaNArthamicchati ramaNakAle'nyaM purupaM yA sA / yadi cAtyazitAdyanyatamA garbha dhatte, tadA viguNAM vetyAdi / garbha na dhatte viguNAM vA prajAM janayatIti sUtradvayamanuvarttate'dhikAratvAt / tasmAt atibAlAmityAdikAM striyaM varjayet / uktaM hyanyatra - vAleti gIyate nArI yAvat Sor3azavatsaram / tataH parantu taruNI yAvad dvAtriMzataM vrajet // tata Urddha bhavet praur3hA yAvat paJcAzataM vrajet / tataH paraM bhaved vRddhA suratotsavavajjitA / bAlA tu prANadA proktA taruNI prANadhAriNI / prauDhA karoti vRddhatvaM vRddhA maraNamAdizet / nidAghazaradorvAlA paudha varSAvantayoH / hemante zizire yogyA vRddhA vApi na zasyate // sadyomAMsaM navAnnaJca bAlA strI kSIrabhojanam / ghRtamuSNodakaJcaiva sadyaHprANakarANi SaT // pUtimAMsaM striyo vRddhA bAlArkastaruNaM dadhi / prabhAte maithunaM nidrA sadyaHprANaharANi SaT // iti / suzrute'pyuktam- (garbhiNI vyAkaraNe) athAsmai paJcaviMzativarSA dvAdazavarSI patnI mAvahetu pitradhammArthakAmamajAH prApsyatIti / UnaSor3azavarSAyAma prAptaH paJcaviMzatim / yatrAdhatte pumAna garbhe kukSisthaH sa vipadyate // jAto vA na ciraJjIvejjIvedvA durbalendriyaH / tasmAdatyantavAlAyAM garbhAdhAnaM na kArayet // ativRddhAyAM dIrgharogiNyAmanyena vA vikAreNopasaMsRSTAyAM garbhAdhAnaM na kurvIta / puruSasyaivaMvidhasya ta eva doSAH sambhavantIti / / " cakrapANiH - nyubjAmityadhomukhIm / paryApte samApte maithune; maithune cAtikAmeti nivRtteccheSpi puruSe maithunamicchantI / anyena vA vikAreNeti kuSThAdijugupsitena rogeNa // 445 // For Private and Personal Use Only
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2066 saMjAtaharSo maithune cAnukUlau iSTagandhaM svAstIrNa sukhaM zayanamupakalpya manojJa' hitamazanaM mAtrAvadazitvA dakSiNapAdena puruSasyApyatya zitatvAdyativAlavAdidoSAd garbhAnAdhAnahetutvaM viguNaprajAhetuvaJcAbhipretyAtidezenAtyazitAdikaM puruSaM varjayitumAha-puruSe'pyeta evaMtyAdi / eta evAtyazitalAdayo doSAH / uktaJcAnyatra - atibAlo sampUrNa - sarvvadhAtuH striyaM vrajan / apatapyeta sahasA tar3Agamiva kAjalam // zuSkaM rukSaM yathA kASThaM jantujagdhaM vijarjaram / saMspRSTamAzu jIrkheta tathA vRddhaH striyaM vrajan / paJcapaJcAzato nArI saptasaptatitaH pumAn / dvAvetau na pramRyete prasUyete vyatikramAt / / iti / atrAtivAlAmityatizabdena dvAdazavarSAt prAyo rajaHpravRttiH strINAM tadA yauvanArambhaH / paugaNDAvasthA vAlyameva na khatibAlakham / tadA paJcaviMzatyAdiprAptapu yogAda garbhAdhAnaM na sadopaM, prAgapi dvAdazavarSAta tu rajaHpravRttiryasyAstAmativAlAM varjayet / vRddhA tu paJcAzadvarSA prAyeNa strINAM tAvadrajaHpravRttistatra madhyavayaH puruSayogAd garbhAdhAnaM na sadoSam / paJcAzataH parantu yA sarajaskA saptasaptatiprabhRtivarSeSu sAtivRddhA / zreyasImajArthaM tAM varjayet / evaM puruSasyApi por3azAbdaM yAvada vAlyaM yaduktaM tadativAlyAbhiprAyeNa, striyA iva dvAdazavarSaM yAvat paJcaviMzatiM yAvat tu savrvvasampUrNa dhAtutvAt zukrasya ca sarvvaguNopapannatvAt / striyA iva SoDazavarSaM yAvad bAlyAtItatvaM tadA garbhAdhAnakaraNaM na sadoSaM prAk ca paJcaviMzateH sadoSaM, tasmAdatibAlaM zreyasIM prajAM janayituM vjrjyet| evamativRddhasyApi sataterUddha saptasaptatiprabhRtiSu vayaHsu jarApakazarIratvenAhArarasasya prINanakhAbhAvena kSINazukratvena zreyaH prajAjananaM sadoSa, prAk sapta teradoSam / tasmAdativRddhaM puruSaM zreyasIM majAM janayitu varjayediti bhAvaH / ata uktAddhetoH sarvvadoSavarjitau rajoyonigarbhAzaya-dopa- rajasvalAkAlikAparihAyyai- parihAra doSa nyubjAdi--doSAtyazitavAdidoSAtivAlatvAdidoSarahitA strI tathA zukradoSAbrahmacayyaMkhAdidoSAtyazitatvAdidopAtivAlyAdidoSarahitaH pumAna, etau dvau zreyasIM prajAmutpAdayitu saMsRjyeyAtAM saMsagaM kurbIyAtAm // 5 // gaGgAdharaH-- nanu kena prakAreNa saMsarga kuvrvayAtAmityata Aha-saMjAtetyAdi / manojJa hitazcArAnaM mAtrAvadazilA nAtimAtramazilA caturthyAdau rAtrau zayanaM zayyAm iSTagandhaM svamanoramagandhayuktaM svAstIrNa svAcchAdanaM sukhaM For Private and Personal Use Only
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2070 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram pumAn, vAmapAdena strI cArohet / tatra mantraM prayuJjIta / ahirasi Ayurasi sarvataH pratiSThAsi dhAtA tvA dadhAtu vidhAtA tvA dadhAtu brahmavarcasA bhvediti| brahmA vRhaspatirviSNuH somaH sUryAstathAzvinau / bhago'tha mitrAvaruNau putraM vIraM dadhAtu me // ityuktvA sNvseyaataam| sA cedevamAzAsIta vRhantamavadAtaM haryakSamojavinaM ciM sattvasampannaM putrmiccheymiti||6 zuddhasnAnAt prabhRtyasyai manthamavadAtaM yavAnAM madhusarpibhyAM saMsRjya zvetAyA goH sarUpavatsAyAH payasAloDaya rAjate kAMsye sukhakaraM manojJazca zayanamupakalpya saMjAtahaSauM samyakaparasparAliGgana-cumbanadarzana-kaTAkSa vikSepaNa-smita-hasita-saMlApa-lapita-dhanajaghanastanopama ditAdibhiH jAto hA~dhvajocchAyayonisphuraNAdilakSaNo yayostau maithune cAnukUlau parasparasammatau santau pumAn vAmapAna strI tu dakSiNapAna parasparAbhimukhaM zayitA dakSiNapAdana pumAn striyA dakSiNapAdamArohet / vAmapAdana strI taM vadakSiNapadArUr3ha puso dakSiNapadamArohet / yad vA niruktarUpeNa saMjAtahaSoM maithune cAnukUlo hitaM mAtrAvadazikhA iSTagandhAdikaM zayanaM zayyAmupakalpya dakSiNapAdena pumAnArohecchayanaM tataH strI ca tacchayanaM vAmapAdenArohet ityrthH| tatrArohaNe mantramimaM prayuJjIta ptthet| mantrastu ahirsiityaadi| sA cedityaadi| haryakSaM siMhamiva sattvasampannaM sattvasAram // 6 // gnggaadhrH--shuddhsnaanaadityaadi| yavAnAM manthaM snAnAt prabhRtyasyai prAtaH pAnAya prayachet / manthaM vikRNoti-yavAnAmavadAtaM tupAdimalarahitakhenAvadAtaM sattukaM madhughRtAbhyAM saMsRjya saMsRSTaM vR.khA sarUpavatsAyAH samAnavarNavatsAyAH zvetAyA goH pysaaloddy| bhuJjIteti madhyAhna, tathA cakrapANiH-Arohet zayanamiti smbndhH| 'ahirasItyAdi dadhAtu me' ityanto mntrH| haryakSaM siMhavikramam / tenopaadeymevetyaah-iccheymiti| iccheyamityanekArthatvAd dhAtUnAM labheyamityarthaH, tena 'AzAsIta' ityasya 'iccheyam' ityanena na paunaruktapamiti vyAkhyAnayanti // 6 // For Private and Personal Use Only
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] zArIrasthAnam / 2071 vA pAtre kAle kAle saptAhaM satataM prayacchet paanaay| prAtazca zAliyavAnnavikArAn dadhimadhusarpirbhiH payobhirvA saMsRjya bhuJjIta tathA sAyam avadAtazaraNazayanAsanapAnavasanabhUSaNavezA ca syAt / sAyaM prAtazca zazvat zvetaM mahAntam RSabhamAjAneyaM vA haricandanAgadaM pazyet / saumyAbhizcainAM kthaabhirmno'nukuulaabhirupaasiit| saumyAkRtivacanopacAraceSTAMzca strIpuruSAnitarAnapi cendriyArthAnavadAtAn pazyet / sahacaryazcainAM priyahitAbhyAM satatamupAcareyuH, tathA bhrtaa| na ca mizrobhAvamApadAyAtAm / ityanena vidhinA saptarAtraM sthitvA aSTame'hani AlutyAdbhiH saziraskaM saha bhartA, cAhatAni vastrANyAcchAdayedavadAtAnyavadAtAzca srajo bhUSaNAni bibhRyAt // 7 sAyaM bhunyjiitetynvyH| avadAtazaraNazayanA zuklagRhe zuklazayyAsuptA zuklAsanA zuklapAnA zuklabasanA zulabhUSaNA ca syaat| zazvacchetaM sarvataH zuklaM mahAntamRSabhaM vRhadaSam AjAneyaM prAguktamazvaM haricandanAGgadaM haricandanaM bAhubhUSA yasya taM tthaa| haricandanaM zvetacandanam / saumyAbhirvAtsalyayuktAbhiH kthaabhiH| saumyAkArAH saumyavacanAH saumyopacArAH saumyaceSTAzca striyo vA puruSA vA ye ye bhavanti tAMstAn pazyet itarAnapi candriyArthAMzcakSurlAhyAnavadAtAn zuklAneva pazyet / sahacayyaH shcriijnaaH| tathA bhattA priyahitAbhyAM sttmenaamupaacreditynvyH| mizrIbhAvaM maithunam / itynenetyaadi| saptarAtramiti na snAnAt kintu Rtupratita eva sptraatrm| aSTame'rthAstuprattita evASTame vahani / Aplutya nimajjya // 7 // cakrapANi:-kAle kAla iti sAyaM praatH| atra ca manthapAnasya tathA zAliyavAnnabhojanasya ca vihitatvAbhAvapi mAtrayA kAle karaNIyo / zaraNaM gRham / AjAneyamuttamakulajam / 'haricandana' zabdena zvetacandanaM vivkssitm| 'hari'zabdasyAnekArthatvAt 'hari'zabdena zvetasyaiva grahaNaM prazastatvAt / aGgado'GgarAgaH, kiMvA aGgado baahubhuussnnm| pshyediyuplbhet| sena zrotramanobhyAmapi avadAtattvagrahaNaM labhyate // 7 // For Private and Personal Use Only
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2072 crk-sNhitaa| jAtisUtrIya zArIram tata Rtvik prAguttarasyAM dizyagArasya prAkatavana--mudakplavanaM vA dezamabhisamIkSya gomayodakAbhyAM syaNDilamupasaMlipya prokSya codakena vedImasmin sthApayet / tAM pazcimenAhatavastrasaJcaye zvetArSabhe vAyajina upavizet brAhmaNaprayuktaH, rAjanyaprayuktastuvaiyAghra carmaNyAnaDuhe vA, vaizyaprayuktastu rauve vAste vaa| tatropaviSTaH pAlAzIbhirainAdIbhirauDambarIbhiH mAdhUkIbhirvA samidbhiragnimupasamAdhAya kuzaiH paristIryya paridhibhizca paridhAya lAjaiH zuklAbhizca gandhavatIbhiH sumanobhiH upaakiret| tatra praNIyodapAtraM pavitraM pUtamupasaMskRtya sarpirAjyArthaM yathoktavarNAnAjAneyAdIn samantataH sthApayet // 8 // gaGgAdharaH-tata ityAdi / tata Rkhika jalaplavanAnantaraM yAjakaH / agArasya prAguttarasyAM pUrvAdidigdhAge krapeNAvarAyAM dizi prAkaplavanaM pUrvasyAM dizi ninnatayA jalaM yathA plabate tam, udakaplavanam uttarasyAM dizi codakaM plavate yathA taM dezam / tAM vedI pazcimena pazcAdadaze ahatavastrasaJcaye navavastrANi bahulapaTalIkRtya AsanaM racayitvA tatra upvishet| zvetArSabhe vA zuklaSabhasya vApyajine cammeNi upavizet / brAhmaNaprayukta Rkhika brAhmaNaniyogena pratta RSik / rAjanyaprayuktastu kSatriyeNa niyuktastu vaiyAghra vyAghrasya carmaNi Ana/he vASa vA carmaNi upvishet| vaizyaprayuktastu vaizyena putrArtha niyuktastu Rtika raurave hAriNe carmANi vAste cchAge vA carmaNyupavizet / tatra yathokte crmnni| agnimupasamAdhAya vedyAmagniM saMsthApya kuzaiH paristIyye catuhikSu kuzAnAstIya paridhibhiH palAzAdizAkhAsamidbhiH paridhAya iSTvA lAjairupakiret juhuyAt, zuklAbhirgandhavatIbhiH sumanobhiH pusspaicopaakiret| tatastatra homasthAne pavitraM svabhAvato vizuddhaM pUtaM cakrapANiH- sthaNDilaM pUjanasthAnam / vedI piNDikAm / tA pazcimeneti vedikAyAH pshcime| zveta ArSabhe ajine shvetvRssbhcmnniityrthH| brAhmaNaprayukta iti yadi brAhmaNena puDheSTavartha vA prayuktaH syAt, tadA Rtvika zvetavastrasaJcaye zvetavRSabhacarmaNi vA upavizet / rAjanyaprayuktastu vargAmati ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2073 tataH putrakAmA pazcimato'gniM dakSiNato brAhmaNamupavezyAnvAlabheta saha bhartA yatheSTaM putrmaashaasaanaa| tatastasyA AzAsAnAyA Rtvika prajApatimabhinirdizya yonau tasyAH kAmaparipUraNArthaM kAmyAmiSTiM nirvapet-viSNoni kalpayatu itynyrcaa| tatazcaivAjyena sthAlIpAkamabhisaMsAyaM trirjahuyAt yathAmnAyaM mantropamantritamudayAtraM tasyai dadyAt / savodakArthAn kurussveti| tataH samApne karmaNi pUrva dakSiNapAdamabhiharantI pradakSiNamagnimanu prikaamet| tato brAhmaNAn svasti vAcayitvA saha bhartAjyazeSa prAznIyAt pUrva mantrapUtamudakapAtraM prnniiy| AjyAtha homAIghRtamAjyaM tadartha, sarpiH saMskRtya / yathoktavarNAn AzAsIta putravarNIyavarNayuktAn AjAneyAdIn pUrvoktakulInAvAdIna samantatazcaturdikSu vedyAH sthApayet // 8 // gaGgAdharaH-tata ityaadi| tataH putrakAmA saha bhartA yatheSTaM svAbhimataM putramAzAsAnA vAJchantI satI agniM pazcimato 'dakSiNato brAhmaNam upavezyAnvAlabheta palAzAdizAkhAbhiriSTvA laajaadibhirupkiret| tasyAH putramAzAsAnAyAH prajApatimabhiniddizya RSika tasyA eva nAryA yonau kAmayAmiSTiM "viSNuoni kalpayatu" ityanayarcA kAmapUraNArtha nirvapet / tatazcAnantaraM sthAlIpAkaM carum Ajyena sarpiSAbhisaMsArya mizrIkRtya yathAmnAyaM yathAvedaM yasyA yadavedIyayacchAkhA tasyAstadvedIyatacchAkhoktamatropamatritaM prAkpraNItamudakapAtraM tasyai dadyAt / kimarthaM dadyAt ? saudakArthAna anenodakena kuruSveti bruvastasyai dadyAditi / tata ityaadi| yAne carmabhyupavizediti shessH| ruruhrinnvishessH| paridhibhiriti caturbhiH palAzavRhaddaNDaiH / paridhAyeti veSTayitvA prihitaanyev| pUtaM mantrapUtam, taccodapAtravizeSaNam / upasaMskRtyeti tadapAtrameva sNskaarmntrairupsNskRty| sarpirAjyArthamiti navanItaM ghRtArtham / kiMvA sarpita. meva, AjyArthamiti mntrpuutghRtkrnnaarthm| 'Ajya'zabdena mantrAbhimantritaM ghRtmucyte| pazcimato'gniM dakSiNato brAhmaNamiti yathA pUrveNAgnirvAme ca brAhmaNo bhavati tathetyarthaH / anulabheteti RtvikprayuktA RtvigvidhaanmnukuryaadityrthH| prajApatimabhinidizyeti brhmaannmbhimntraa| yonau kAmapUraNArthamagnAviSTiM nirbapediti kuryAt / iSTionizodhikA / iSTisAdhikA For Private and Personal Use Only
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2074 crk-sNhitaa| ( jAtisUtrIya zArIram pumAn pazcAt strii| na cocchissttmshessyet| tatastau saha saMvasetAm aSTarAtraM tathAvidhaparicchadAveva ca syAtAM tatheSTaputraM janayetAm // 6 // ___ yA tu strI zyAmaM lohitAcaM vyUDhoraskaM mahAbAhuzca putramAzAsIta, yA vA kRSNaM kRSNamRdudIrghakezaM zuklAkSaM zukladantaM tejasvinamAtmavantam / eSa evAnayorapi homavidhiH / kintu parivoM varNavaja syAt, putravarNAnurUpastu yathAzIreva tayoH parivo'nyaH kArya: syAt / dvijebhyaH zUdrA tu namaskArameva kuryAda devagurutapasvisiddhebhyazca / yA yA ca yathAvidhaM pazcAt strI pUrva bha" ucchiSTaM caruzeSaM na rkssedityrthH| tataH paraM tau punA rAtrI saha saMvasetAM saMsarga kuryAtAm / aSTarAtramaSTamAham ArabhyApTarAtraM paJcadazarAtraM yAvadityarthaH / tathAvidhaparicchadAveva uktaprakAraparicchadAveva / tatheSTaputraM tatprakAramiSTaM putraM janayetAM na khanyavidhaparicchadau striipurusso||9|| gaGgAdharaH-- nanvanyavidhaputramicchantI kimAcarantI janayedityata Aha----yA khityAdi / vyaDhoraskaM vya DhaM vipulojasvada uro vakSo yasya taM tthaa| evaM tRtIyavidhaputrAntaraprakAramAha yA vetyAdi / zyAmakRSNayorbhedastu zcatakRSNayomizrIbhAve yadarUpaM tat zyAmam / kRSNastu prsiddhH| Atmavantamityantasya AzAsItetyanena puurvnnaanvyH| anayorapi dvayoH putravizeSAvicchantyoreSa evoktaH zuklavarNa putrakAmAyA eva homavidhiH kaaryyH| nanu varNAdibhedaH kutaH syAdityata aah-kinvityaadi| varNavajja parivahaH paricchadaH syAta yavamanthAdyAhArazuklacAso'laGkaraNAdivarjamasyAH putrvrnnaanuruupH| zyAma putramicchantyAH zyAmaH, kRSNaM putramicchantyAH kRSNaH / yathAzIryathAkAmaM parivahaH pAnAzanavasanabhUSaNagRhazayanAsanAdupasevanarUpaH paricchadaH kaaryH| zUdrA khityanenApakarSavarNA tRtkarSavarNabhyo dvijebhyo namaskAraM kuryAt / athAnuktatAvatprakAraputrajananaprakaraNamAha--yA yA cetyAdi / Rk| pAkamiti carum / abhidhAyeti mishriikRty| yathAmnAyamiti ythaavedm| kintu parivarhavarjamiti parivahaH zayanAsanapuSpAdiparicchadaH / tena yathAvidhA putrecchA tathAvarNaparivahaH For Private and Personal Use Only
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 8ma adhyAyaH www.kobatirth.org zArIrasthAnam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2075 tAM putrAziSamanunizamya putramAzAsIta, tasyAstasyAstAM tAMstAn janapadAn manasAnuparikrAmayet / tato yA yA yeSAM janapadAnAM manuSyANAmanurUpaM putramAzAsIta, sA sA teSAM teSAM janapadAnAM manuSyANAmAhAravihAropacAraparicchadAnanuvidhIyasveti vAcyA syAt / ityetat sarvvaM putrAziSAM samRddhikaraM karma vyAkhyAtaM bhavati // 10 // na khalu kevalametadeva karmma varNAnAM vaizeSyakaram ; api tu tejodhAturabhyudakAntarIcadhAtuprAyo 'vadA tavarNakaro bhavati / putrApiM putrakAmanAm anuparikrAmayenmanasA cintayet / manasA'nuparikramya vicintya yA yA nArI yeSAM yeSAM janapadAnAM manuSyANAmanurUpaM putramAzAsIta kAmayeta, sA sA teSAM teSAM janapadAnAM manuSyANAmAhArAdIna anuvidhIyasva bho bho anukuruSveti RtvijA vAcyA syAt / chAndasatvAt karttari tavikaraNe / athavA anuvidhAne dvikamvat / tatraikaM karmAhAravihAropacAraparicchadAniti, dvitIyaM bho nAri putrakAme khamiti / etat tu yuSmatkarttari vAcye tavikaraNe, karttA khamihAsti / tattajjanapadIyAhArAdyanuvidhAne nAyryAH svAtantrAt parantu trigupadezena hetunA tadAhArAdyanuvidhAnAcaraNAt phalAzrayakarmakatvaM tattulyakriyAvattvena svAtanAt tu kammakarttA karmmavat / antaradhIyatetivat / samRddhikaraM putrecchAnAM paripUraNakaram // 10 // arada kaNA kiM zuklazyAmakuSNAdirUpavantaH putrA bhaveyuruta kAraNAntaramastItyata Aha-na khalvityAdi / kevalamuktaM yAvat kammaiva varNavaizeSyakaraM na khalu bhavati / api tu zuklAdivarNavaizeSye ukta kammavadanyadapi kAraNamasti tat kimityata Aha tejodhAturapItyAdi / taijaso hi varNastasmAt tejodhAturvarNakaro yathApyo raso rasakaracAndhAturiti tatra bhUtAntarayogo varNasya vaizeSyakaro bhavati yathA--bhUtAntarayogo'dhAtoH For Private and Personal Use Only karttavya iti vAkyArthaH / zuddhAvidhAnamAha zUdA vityAdi / namaskArameva kuryyAditi zUdrAyA mantre home vAnadhikArAt namaskAramAtra karaNam // 8-10 //
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2076 crk-sNhitaa| (jAyisUtrIyaM zArIram pRthivIvAyudhAtuprAyaH kRSNavarNakaraH, samasarvadhAtuprAyaH zyAmavarNakaraH // 11 // rsvaishessykrH| yathApo'vyaktarasAstathA tejo'vyaktarUpaM svruuptH| nanu kena bhUtena saha yoge varNavizeSakara ityata aah-udketyaadi| tejodhAtuH varNakaraH sa ca tattadavayavArambhakadravyArambhakaH pAzcabhautika evAdhunA vattete tena tattadavayavArambhakAle tatpakRtibhUtadravyagatastejodhAturyadi udakAntarIkSadhAtumAyo jalAkAzobhayadhAtubahulaH pAzcabhautiko bhavati, tadA avadAtavarNakaraH zuklavarNakaraH syAt, udakaM hi pAJcabhautika zuklamAkAzazca vizadaM, tadubhayayogena anyataratvaM tejaso'vyaktavarNaH zvetavenAbhivyajyate / yathAbdhAtoravyaktaraso bhUmiyogena madhurakhenAbhivyajyate / evaM sa ca tejodhAturyadi pRthivIvAyudhAtumAyaH pRthivIguNavAyuguNabahulaH pAzcabhautikaH syAt tadA kRSNavarNakaraH syAt, pRthivI hi kRSNavarNA pAzcabhautikI, pAJcabhautikazcAdhunA vAyuvizado'pi kharacalatvena bhUtAntarayogAt kRSNaSaNekaraH, tadvayayogena tejaso'vyaktavarNaH kRSNatvena abhivyjyte| evaM SaDrasavat dvau varNI vizeSeNa bhedakabhUtabhinnau bhavataH / punastayostAratamyena raktapItAruNAdayo bahavo varNA bhvnti| uktazca suzrute-tatra tejodhAtuH sarvavarNAnAM prabhavaH / sa yadA garbhotpattAvabdhAtuprAyo bhavati tadA garbha gauraM karoti, pRthivIdhAtumAyaH kRSNam, pRthivyAkAzadhAtumAyaH kRSNazyAmam, toyAkAzadhAtupAyo gaurshyaamm| yAdRgavarNam AhAramupasevate garbhiNI tAdRgavarNaprasavA bhavatItyeke bhaassnte| tatra dRSTibhAgamapratipannaM tejo jAtyandhaM kroti| tadeva raktAnugataM raktAkSaM, pittAnugataM piGgAkSaM, zleSmAnugataM zvetAkSa, vAtAnugataM vikRtaakssmiti| ata eva samasarvadhAtumAyo yadi tejodhAturbhavati tadA zyAmavaNakaraH syAt / zyAmastu khalu tulyAMzena zuklakRSNayormizrIbhAve satyupalabhyate yo varNaH, sa eva dvividhaH suzrute huktaH-kRSNazyAmaH gaurshyaamH| pRthivI hi kRSNA khantu vizadaM zuklakara, tayordvayoH saMyoge tejaso'dhyaktavarNaH kRSNAdhikazyAmatvena abhivyjyte| toyaM zuklamAkAzazca vizadaM zuklakAraNaM tayozca dvayoH saMyoge tejaso'vyaktavarNo gaurAdhikazyAmatvenAbhivyajyate iti tu tatrakRtinAnenAva cakapANiH-varNavizeSakaraM hetvantaramAha-na tu khlvityaadi| tejodhAtuH kRSNavarNe zyAmavarNe For Private and Personal Use Only
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2077 sattvavaizeSyakarANi punasteSAM teSAM prANinAM mAtApita. sattvAnyantavalAH zrutayazca abhIkSNaM svocitazca karma sttvvishessaabhyaasshceti| yathoktena vidhinopasaMskRtazarIrayoH strIpuruSayostu mizrIbhAvamApannayoH zukra zoNitena saha sametyAvyApannamavyApannena yonAvanupahatAyAm apraduSTe garbhAzaye dAtavaNa ucyte| tathA ca udakaikAtubahulaH pAJcabhautikazcet tejodhAtustadA haridrAbhagauravarNakaraH syAt, AkAzabahulastu pAlAzAbhaharitavarNakaraH syAt / pRthivIbahulastu pakanambUpamakRSNavarNakaraH syAt, vAyubahulastu rukSakRSNavarNakaraH syAnIlavarNakara ityrthH| tadubhayabahulastu kajjalavarNakaraH syAt / pRthivyAkAzavahulastu kRSNazyAmavarNakaraH syAt / evaM varNabhedA unneyaaH||11|| gaGgAdharaH-nanu varNavizeSa evaM bhavatu sattvavizeSastu kiM tatatkarmaNA syAdityata aah-sttvetyaadi| teSAM teSAM prANinAM sattvavaizeSyakarANi punarmAtApitRsattvAni garbhArambhakazukrazoNitasaMsargakAle mAtuH pituzca yadaguNabahulaM manaH syAt tadguNabahulaM tayoH putrduhitomnH| antarvanA garbhiNyAH abhIkSNaM satataM yAdRzaguNabahulagAthAkhyAyikApurANavedAdiviSayANAM zrutayaH zravaNAni, svocitazca karma janmAntare svenAtmanA ucitaM svakriyayA samavetaM yat karma dhrmaadhrmruupm| sattvavizeSasya zuddhasya rAjasasya tAmasasya vA tatprabhedabrAhmayAdirUpeNAbhyAsaH sttkriyyaa| etAni sattvavaizeSyakarANi tepAM teSAM prANinAM bhvntiityrthH| ___ athaavybhicaarennaaptyjnmhetumaah--ythoktenetyaadi| yathoktena uktarUpeNa vidhinaa| bhizrIbhAvaM saMsarga zukramavyApannaM puruSasya zukramavyApannena striyAH zoNitena sametya saMyogametyAnupahatAyAM striyA yonau cApraduSTe ca ca vrtte| varNavizeSahetumabhidhAya svbhedhetumaah-svetyaadi| mAtApitRsattvAnIti mAtApitranukAreNa satvAni prAyaH prabhAvAdeva bhavanti / antarvalI grbhinnii| zrutayazcAbhIkSNamiti yathA garbhiNI gItAdi zRNoti, tathAsatvamapatyaM janayati / svocitaJca karmeti garbheNopArjitaM karma svabalAnurUpaM sattvaM jnyti| sattvavizeSAbhyAsazceti yathAvidhaM satvaM puruSo'bhyasyati janmAntare, tatsattva eva jaayte| vacanaM hi-"janma janma yadabhyastaM dAnamadhyayanaM tpH| tenaivAbhyAsayogena taccApyabhyasyate punaH // " iti / For Private and Personal Use Only
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2078 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram garma mbhinivrtytyekaanten| yathA nirmale vAsasi suparistriyA garbhAzaye garbhamekAntenAvyabhicAreNAbhinivvattayati jnyti| suzrute'pyuktam-dhruvaM catuNoM sAnnidhyAda garbhaH syAd vidhipUrvakaH / RtukSetrAmbuvInAnAM sAmagramAdaka ro yathA // iti / atra RturvasantAdisamayaH / kSetraM karSitabhUkhaNDam / ambu vASikAdi jalam / vIjaM vIjameva dhAnyAdikam / iti catuNAM samastAnAM naika dvitrisaMkhyakAnAM, vidhipUrvakasAnidhyAt saMyogAt yathAGkuro dhravaH syAt, tathA RtuH striyA AttavasamayaH, kSetraM garbhAzayaH, ambu punarAhArapAkajo vyApI rasadhAtujAtaH, strIpusayorArttavazukraM vIja, vIjadhA sUkSmadehI hyAtmA ceti caturNAM vidhipUrvakaM sAnnidhyAt yathoktena vidhinA saMyogAd garbho dhruvaM syAditi kazcid vyAcaSTe, tadanena virodhAnna samyak / RnusamayaM vinA hi shonnitaabhaavaat| ArtavazoNitaprabhavasthAnaM garbhAzaya eva Rtuzabdenocyate, kSetraM yoniH ambu zoNitaM zukrazca vIjaM praaguktm| ebhyastu catubhyo garbhAbhiniSTa tireva bhvti| tato'bhivRddhistu mAturAhArapariNAmajarasenAGku - rAbhinitteranantaraM prissekjlenev| tasmAda rotpattikAle yajalam abhiSiktaM kAraNaM bhavati tadvadAtavaM na tu mAtrAhArajarasa iti na tatrayovirodhaH / nanvanaikAnto'tra dRzyate puruSasya zukraM vinApi garbhAbhinirvRttiH, uktaJca suzruteyadA nAvvupeyAtAM vRSasyantyo kthshcn| muzcantyo zukramanyonyamanasthistatra jaayte| iti| ucyate, atra kenacit na khalu zukraM vinA, vinA cAvaM yonizca, vinA garbhAzayaM garbhAbhini-ttiH, ata evAvyApannazukrazoNitayonigarbhAzayasamudAyAdavazyaM garbhAbhini-ttirbhavati na tu garbhasyAniSpattireSAmAgekadvivihetuto yadi garbhAbhinirvRttistena cAnaikAntikatvaM kthmiti| anye lAhuravikRtagarbhotpatte ridaM hetucatuSTayam, strIdvayayoge tu vikRtagarbhaH, yato'bhihitamanasthistatra jAyata iti| vastutastu avyApanazukrazoNitayonigarbhAzayasamudAya evaikAntena garbhAbhiniLa tihetustatra strIdvayayoge'pi zukrazoNitayogo'sti anyathA vinA zukrayoga garbhaH syAt, puzukrakAryamasthyAdikamuktaM strIzukrakArya noktamapyunneyamar3hanalakAsthyAdikaM na puzukrakArya tAvat tenAnasthistatra jAyata iti dRr3hAsthyAdihInaH komalAsthyAdimAn puruSo jaayte| etena puzukrakAryavacanena strIzukrakAryamapi tat sarca samprati garbhotpattikramamAha yathoktenetyAdi / yathoktena vidhineti paJcakarmAdinA ukteneti / For Private and Personal Use Only
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH | zArIrasthAnam / kalpite raJjanaM samuditaguNamupanipAtAdeva rAgamabhinirvarttayati, tadvat / yathA vA kSIraM danAbhiSutamabhiSavaNAdu vihAya svabhAvam Apadyate dadhibhAvaM, zukraM tadvat / evamabhinirvvarttamAnasya garbhasya tu strIpuruSa hetuH pUrvvamuktaH // 12 // 2078 , komalatvena bhavatItyuktaM bhUtam / tatrApi zukAdhikye pumAn ArttavAdhikye strIti vyAkhyeyam / yat punaruktaM yoSito'pi sravatyeva zukraM puMsaH samAgame / tatra garbhasya kiJcit tu karotIti na cintyate // iti, tadanASe m / avazyaM hi cintanIyaM strIzukrakAryam anyathAnasthikApatyajanmavacanaM muJcantyau zukramanyonyamitivacanaJca vyarthaM syAt / striyA AttaivapravRttimAtrAdanasthikApatyajanmaprasaGgAt / zukrantu striyA vA puMso vA yadi na vyApannaM bhavati yonAvaduSTAyAmapraduSTaM ca garbhAzaye zoNitena saMsargapreti, tadA tadevAduSTayonigarbhAzayagatArttava saMsRSTaM zukaM jIvo'vazyamavakrAmatIti / tatra pusaH zukraJcet tadA sarvvasampUrNAGgo bhavati garbhaH / striyAH zukraJcet tadA pusaH zukrakArya kezazmana khAsthi prabhRtidRdvAgrahIno bhavati / yataH zukramAtrasyaiva kAyryANi kezAdIni tatra zukrakAryANi dRDhAni kezAdIni, strIzukrakAryANi punarmRdUni nalakAsthyAdIni na dRr3hAsthyAdIni / tenAnasthistatra jAyate ityatrAnasthiralpakomalAsthirityarthaH / striyAH svaparAbhyatarazukraM svazoNitasaMsRSTaM jIvAvakrAntau hetuH / suzrute - RtusnAtA tu yA nArI svapne maithunamAvahet / ArttavaM vAyurAdAya kukSau garbha karoti hi / / mAsi mAsi viddhata garbhiNyA garbhalakSaNam / kalanaM jAyate tasyA vajrjitaM tRkaiguNaiH // iti darzanAt atra kalanaM siMghANaprakhyaM, paitRkaiguNaiH kezAdibhiH haraH / na tu komalAsthyAdibhirvarjitam / ; kAntena garbhAbhini tau dRSTAntamAha-yathetyAdi / raJjanaM rAgAdhAnahetuH saMskAradravyam upanipAtAt mrakSaNAt samuditaguNaM rAgamabhinirvvatteyati / dRSTAntAntaramAha--yathA vetyAdi / dadhnAbhiSutaM danA sandhAnIkRtam, tadvat zukramityanvayaH / nanu zukraM kiM zoNitenAbhisandhAnIbhUtaM svabhAvaM For Private and Personal Use Only 1 raJjanaM rAgadravyam / dadhyabhiSutamiti danA stokamAtreNa mizritam / Apadyate dadhibhAvamiti dadhitvamApadyate / tadvaditi yathA kSIraM dadhi bhavati raJjanaM rAgo vA bhavati tathA zukraM garbhamabhi
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2080 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram yathA hi vIjamanupataptamuptaM svAM svAM prakRtimanuvidhIyate brIhirvA vrIhitvaM yavo vA yavatvam, tathA strIpuruSAvapi yathoktaM hetuvibhaagmnuvidhiiyte| tayoH karmaNA vedoktana vivarttanam zukravarUpaM vihAya kSIrasyAbhisandhAnadadhibhAvavat svAbhisandhAnAtavabhAvam Apadyate iti cet na, danAbhiSutamityatra dadhneti padaM yena sandhIyate yattadvayaM sandhAnabhAvamApadyate iti khyApanArtha prAdhAnyenopalakSaNAnna tu dadhimAtra, tena takrAdyamladravyeNApyabhiputaM kSIraM svabhAvaM vihAya tadubhayaM dadhibhAvamevApadyate na tu takrAyamladravyabhAvaM, tadvadeva zukraM zoNitAbhiSutaM tadvayaM garbhabhAvamApadyate vihAya zukrabhAvamityarthaH / evmbhinivrtmaansyetyaadi| evamuktapakAreNotpadyamAnasya garbhasya sadyogRhItagarbhalakSaNaM vyaktagarbhalakSaNazca puurvmuktm| suzrute'pitatra sadyogRhItagarbhAyA linggaani| zramo glAniH pipAsA sakthisadanaM zukrazoNitayoravabandhaH sphuraNazca yonH| stanayoH kRSNamukhatA romraajyudgmstthaa| akSipakSmANi cApyasyAH saMmIlyante vishesstH|| akAmatazchaddayati gandhAdudvijate zubhAt / prasekaH sadanaJcApi garbhiNyA liGgamucyate // tadAprabhRtyeva vyAyAmaM vyavAyamapatarpaNamatikarSaNaM divAsvapnaM rAtrijAgaraNaM zoka yAnArohaNaM bhayamutkaTukAsanaJcaikAntataH svedAdikriyAM zoNitamokSaNazcAkAle vegavidhAraNazca na sevet| doSAbhighAtaigarbhiNyA yo yo bhAgaH prpiiddyte| sa sa bhAgaH zizostasya garbhasthasya prapIDyate // iti| tathA, tathoktarUpeNAbhinivartamAnasya garbhasya strIpuruSatve hetuH pUrvamatulyagotrIye raktena kanyAmadhikena putraM shukrnnetynenoktH||12|| gaGgAdharaH-sa ca strIpuruSavahetuH kIdRzatvenoktaH kimekAntato'pratihananIyatvena kiM kAraNAntareNa pratihananIyatvenetyAzaGkayAha---yathA hiityaadi| anuvidhIyate svasvaprakRtyanurUpeNAGka rabhAvamApadyate / tad vivRNoti-trIhirityAdi / tathAstrIpuruSayorapistrItve hetuH zoNitAdhikyaM puruSatve hetuH zukrAdhikyaM napuMsakatve dvayoH sAmyam iti| yathoktaM hetu vibhAga strIhetuH zoNitAdhikyaM striikhmnuvidhiiyte| nirvrttyti| zukraM ythoktshukmityrthH| samprati strIpuruSatve ca raktAdhikatvaM zukAdhikatvaJca pUyoktaM hetumanRdya vaidikaM putrajana ke vidhAnAntaraM vaktumAha-evamityAdi // 11 // 12 // cakrapANiH-yathoktaM hetuvibhAgamanuvidhIyata iti "raktena kanyAmadhikena putram / zukreNa" For Private and Personal Use Only
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2061 upadizyate prAga vyaktIbhAvAt prayuktena / samyak karmaNAM hi dezakAlasampadupetAnAM niyatamiSTaphalatvaM tathetareSAmitaratvam / tasmAdApannagI striyamabhisamIkSya prAga vyaktIbhAvAda garbhasya paMsavanamauSadhamasyai dadyAt // 13 // goSThe jAtasya nyagrodhasya prAguttarAbhyAM zAkhAbhyAM zuru anupahate AdAya dvAbhyAM dhAnyamASAbhyAM sampadupetAbhyAM gaurapuruSahetuH zukrAdhikyaM purussvmnuvidhiiyte| napuMsakahetustayoH sAmyaM npusksmnuvidhiiyte| tayoH strIpuruSayorAtavaretasohelovivarttanamanyathAtvena pravarttanaM zoNitAdhikamapisamazoNitazukramapi ca vIjaM strInapusakaMna janayitA vIjaM putraM janayiSyatyekAntena itirUpapravarttanaM vedoktena karmaNA upadizyate / kadopadizyate ityata Aha-prAga vyaktIbhAvAd iti / strIkha-pusta-napusakasacihnAnAM vyaktIbhAvAt pUrvakAlam, sarvam avAk trimAsAt prayuktena kRtaprayogeNa vedoktakarmaNA vivarttanaM tyorupdishyte| tayoriti samayojanasena strInapusakavIjayoH pusvarUpeNa vivartanaM karttavyaM, na tu klIvasya strIrUpasya vA hetuvivrtnmissyte| nanu kuto hetu vivarttayati kammaNetyata aahsmygityaadi| tathetareSAmiti asamyakarmaNAmadeze cAkAle ca asampadupetAnAmitaravam aniSTaphalakhamityarthaH / tasmAdApannagabhI garbhamApannAm abhisamIkSya garbhasya liGgavyaktIbhAvAt pUrva tRtIyamAsaM yAvat, asyai garbhamApannAyai puMsavanaM pumAMsaM sUyate'neneti pusavanamauSadhaM dadyAt / / 13 // gaGgAdharaH-nanu kiM puMsavanaM tadAha-goSThe jaatsyetyaadi| nyagrodhasya vaTasya pUrvasthazAkhAyA ekAM zuGgAmuttarasthazAkhAyAzcaikAmiti zuGge dve anupahate ityAdigranthokta vibhAgaM striipurussjnkmnuvidhiiyte| vedoktnaayurvedokten| prAga vyaktIbhAvAditi yAvanna strItvaM pustvaM vA garbhasya vyaktaM bhavati tAvadeva, tad vakSyamANaM karma liGgaparivRttikaraM bhavati / vyaktistu dvitIyamAse bhavati / yaduktam - "dvitIye mAse ghanaH sampadyate," iti / kiMvA tRtIye mAse bhaGgapratyaGgAbhivyaktIbhAvo jnyeyH| dvitIye tu mAse granthyAdirUpagarbhapratyaGgabyaktIbhAvo na vaktavyaH / tena vakSyamANaM karma mAsadvayaM yAvat karttavyam / prayukteneti pUrveNa sambadhyate / niyataM nizcitam / tathetareSAmitaratvamiti deshkaalvigunnaanaamnissttkaarnntvaanishceymityrthH| puMsavanamiti pustvaphArakaM krm| goSTho gavAM vishraamsthaanm| ataH sthAnAdivizeSaparigraha eva phalado bhavatIti 261 For Private and Personal Use Only
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2082 [ jAtisUtrIyaM zArIram caraka saMhitA | sarSapAbhyAM vA saha dani prakSipya puSye RkSe pibet / tathaiva aparAn jIvakarSabhakApAmArgasahacarakalkAMzca yugapadekaikazo yatheSTaM vApyupasaMskRtya payasA, kuDyakITakaM matsyakaJca udakAJjalau prakSipya puSyeNa pivet / tathA kanakamayAn rAjatAnAyasAMzca puruSakAnagnivarNAn aNupramANAn dadhni payasi udakAJjalo vA prakSipya pibedanavazeSataH puSyeNa / puSyeNaitra ca piSTasya pacyamAnasyoSmANamupaghrAya tasyaiva ca piSTasyodakasaMsRSTasya rasaM dehalImupanidhAya dakSiNe nAsApuTe svayamAsiJcet agne AdAya dvAbhyAM dhAnyamASAbhyAM zamIdhAnyarUpamASAbhyAM sampadupetAbhyAm akSuNNAbhyAM gaurasarSapAbhyAM sampadupetAbhyAM dvAbhyAM zvetasarSapAbhyAM vA saha dani prakSipya puSye nakSatre pivet / ityeko yogaH / tathAparAn jIvakarSabhAdIna caturo yugapat mililA eka, ekaikazo vA catvAraH / yatheSTaM vA anyatamadvayena SaD vA yogA iti / tathAnyatamatrayeNa catvAra iti daza paJca yogAnaparAn payasopasaMskRtya kiJcit paktvA puSyeNa pivet / tathA kuDya kITakaM valvInAmakITaM udakAJjalau prakSipya puSyeNa pivet / tathA matsyakaM kSudramatsyakamekamudakAJjalau prakSipya puSyeNa pivet / kanakamayAna svarNanirmitAn rAjatAn raupyanirmitAn AyasAn lauhanimmitAna vA puruSakAn puruSamUrttiyuktAn aNupramANAn bhakSaNayogya sUkSmaparimANAna agnivarNAn agnau dagdhvA agnivarNAn kRtvA dani gavye payasi dugdhe gavye nirdhApitAn udakAJjalau vA makSipya puSyeNa anavazeSato niHzeSeNa pibet / athavA puSyeNaiva ca nakSatreNa piSTasya piSTakavizeSasya uSmANam auSNyamupaghAya ghAlA tasyoSNa piSTasya jalasekena jalasaMsRSTasya rasaM tadIyajalaM dehalyAM nidhAya vacanAdunnIyate, nAtra tAdRzA yuktayaH prabhavanti / 'dhAnyamASa' zabdena vrIhimApaM grAhayanti, suvarNamApaJca vyAvarttayanti / gaurasarSapaH zvetasarSapaH / puSyeNeti puSyAnakSatreNa / yatheSTamityanena dvizo vA pibedityapi darzayati / kuDyakITaH 'kavaDigaNA' iti khyAtaH / kiMvA jyeSThI kuddhyakITaH / jatRkarNe'pyatra 'bhittimatsyaH' iti paThyate / bhittimatsyazabdena ca pAzcAtye 'jyeSThI' ucyate / matsya kodraH matsyahA matsyaketi khyAtaH / dehalI gRhadvArAdhaH kASTham, tatropari * matsyako dvanceti cakaH / For Private and Personal Use Only *
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2083 picunaa| iti pusvnaani| yaccAnyadapi brAhmaNA brUyurAptA vA puMsavanamiSTaM, taccAnuSTheyam // 14 // __ ata Urcha garbhasthApanAni vyaakhyaasyaamH| aindrI brAhmI zatavIryA sahasravI-moghAvyathA zivA balAriSTA vAvyapuSpI prAGgaNasya samIpe nidhAya tAM dehalImupanidhAya gRhIkhA dakSiNe nAsApuTe chidre picunA tUlakavA garbhiNI nArI svayamAsiJcanna banyo'nyeneti / anyAnyapi puNsvnaanynumntumaah-yccaanydpiityaadi| suzrute'pyuktaMlabdhagarbhAyAzcaiteSvahaHsu lakSaNAvaTazuGgAsahadevAvizvadevAnAmanyatama kSIreNAbhiSutya trIzcaturo vA bindUn dadyAda dakSiNe nAsApuTe putrakAmAyai na ca tAn niSThIvet iti| atra lakSaNAlakSaNantu---putrakAkAraraktAlpa-bindubhiH laanychitcchdaa| lakSaNA putrajananI vastagandhAkRtirbhavet // tAzca zaratkAle puSpaphalopetAM dRSTvA zanivArasandhyAyAM tasyAzcaturbhAgeSu khadirakIlakaM nikhAya aparehi mUlapuSyayogaM gate divAkare matrazca japikhA samAnavarNavatsAyA goH kSIreNa yathAvidhi nasyaM ddyaat| vaTazuGgo vttprohH| sahadevA balAbhedaH pItapuSpA kAzcarIti loke| vizvadevA gAGgerukI gur3azarkareti loke, anye sitapuSpAM blaamaahuH| abhiSutya kSIreNa sandhAnIkRtya na tAn niSThIvediti na thutkuryAt / cakArAdalabdhagarbhAyAH sarcapAmeva lakSaNAdInAM nasyadAnaM sahasrAbhihutaM garbhagrahaNAya pazcAd grAmyadharmasevana miti| taduktaM ttraantre| pUrvamauSadhaM sahasrAbhihutaM kRtamaGgaladeze goH kSIreNa peSayikhA tasmAt trIn bindUna dakSiNe nAsApuTe dadyAt na niSThIvet tAn knntthpraaptaan| sAyaJca dinAni payasaudanam aznIyAt tadUddha grAmyadhammasevana miti / / 14 // gaGgAdharaH-ata Uddha mityaadi| aindrI gorakSakakaTI, brAhmI brAhmaNayaSTI, zatavIryA sahasravIryA zvetakRSNadalabhedena dviyam, amoghA pATalA, avyathA vidhAya zira iti shessH| kiMvA AtmAnameva dehalyAmupari vidhAyeti mntvym| yaduktaM jatUkarNe-"dehalyAmAsInA" iti // 13 // 14 // cakrapANiH-samprati sthitasya garbhasya garbhopaghAtakaprabhAvakhaNDakatvena yat punaH sthitikArakam , taDha garbhasthApanamucyate, ata uuddhmityaadinaa| aindrI gorksskrkttii| zatavIryAsahasravIrya For Private and Personal Use Only
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2084 caraka-sIhatA / [ jAtisUtrIyaM zArIram vizvaksenakAntA ca AsAmoSadhInAM zirasi dakSiNena pANinA dhAraNam, etAbhizcaiva siddhasya payasaH sarpiSo vA pAnam, etAbhizcaiva puSye puSye snAnam, sadA caitAbhiH samAlabheta / tathA sarvvAsAM jIvanIyoktAnAmoSadhInAM sadopayogastaistairupayogavidhibhiH / iti garbhasthApanAni vyAkhyAtAni bhavanti // 15 // garbhopaghAtakarAritva bhAvA bhavanti / tad yathA utkaTa - viSamasthAnakaThinAsanasevinyAH, vAtamUtrapurISavegAn uparundhatyAH, dAruNAnucitavyAyAma sevinyAH, tIkSNoSNAtimAtra sevinyAH, Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir guDUcI, zivA harItakI, ariSTA kaTukI, vATyapuSpI pItavalA, vizvaksenakAntA zatamUlI, AsAmoSadhInAM dhAraNaM zirasi dakSiNena pANinA kAryyaM garbhiNyA | etAbhirendrAdibhiroSadhIbhiH payaso'STamAMzAbhiH kalkarUpAbhiH payaso'pi caturguNena jalena payo'vazeSaH pAkastasya payasaH pAnam / tathA caitAbhirmilitAbhirendrAdibhiroSadhIbhighRtAt pAdAMzAbhiH kalkarUpAbhighRtAccaturguNajalena ca pakkasya sarpiSo vA pAnam / puSye puSye pratipupyAnakSatre etAbhirendranAdibhiH zRtajalena snAnam / sadA ca pratyahaJcaitAbhiraindrayAdibhiroSadhibhiH samAlabheta udvattenaM kuryyAt / tathA sarvvAsAM dazAnAmeva, na nyUnAnAM jIvanIyoktAnAm / taistairdakSiNena pANinA zirasA dhAraNaM, tAbhiH siddhasya payasaH sarpiSo vA pAnam, puSye puSye ca tAbhiH siddhajalena snAnam, pratyahaJca jIvanIyairudvarttanamityetairvidhibhiH / iti garbhasya sthApanAni // 15 // gaGgAdharaH - garbhopaghAtakarAstvityAdi / dAruNo vyAyAmo'tidhAvanAdiH / anucito vyAyAmo'nabhyasta vyAyAmaH / tIkSNasya maricaviSajayapAlAdeH / uSNasya vIryyato gur3a cyarkAdiH, sparzato vahyAdeH, atisevinyAH / alpAlpasevanantu dUrvAdvayam / amoghA pATalA / rover gur3a cI / ariSTA kaTurohiNI / vATyapuSpI pItabalA / vizvakasenakAntA priyaGguH // 15 // For Private and Personal Use Only
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2085 pramitAzanasevinyA garbho mriyate'ntaH kukSaH, akAle vA nasate zopI vA bhvti| tathAbhighAtaprapIr3anaiH zvabhrakUpaprapAtadezAvalokanairvA abhIkSNaM mAtuH prapatatyakAle, tthaatimaatrsNkssobhibhiryaanrpriyaatimaatrshrvnnairvaa| pratatottAnazAyinyAH punargarbhasya nAbhyAzrayA nADI knntthmnuvessttyti| vivRtazAyinI naktazcAriNI conmattaM janayati, apasmAriNaM punaH kalikalahAcArazIlA, vyavAyazIlA durvapuSam ahrIkaM straiNaM vA, zokanityA bhItamapacitamAMsamalpAyuSaM vA, abhidhyAtrI paropatApinamIpyu straiNaM vA, stenA tvaayaalbhulmtidrohinnmkrmprmitaashnmtylpmitaashnm| kukSergarbhAzayasyAntamadhye mriyate / sasate'dhastAt ptti| zopI zuSkarUpo vA bhavati / abhighAto'bhihananaM daNDAdibhiH, papIr3anam upmiinaadikm| zvabhradezaH gartayuktadezastatrApi atigartavAta kUparUpo deshH| prapAtadezaH prapatatyasmAditi prvtaadurccdeshH| teSAM mAturabhIkSNam AlokanenaivAkAle garbhaH prapatati / atimAtrasaMkSobhibhiratimAtragAvacAlanakarairyAnaH, apriyANAM zabdAnAmatimAtrazravaNaiH prapatatyakAle ityanvayaH / pratataM nirantaramuttAnazAyinyAH punargarbhasya nAbhyAzrayA nAr3I garbhasya knntthmnuvessttyti| vitazAyinI hastapAdau sarvAGgazca vistIrya zayanazIlA, naktaM rAtrau cAriNI, kalircAcA kalahaH, kalahaH zarIreNa kalahastau zIlayati satataM karoti yA sA kalikalahazIlA apasmAriNaM jnyti| vyavAyazIlA prAyeNa garbhavatI vyavAyaM zIlayati yA sA durdhvapuSaM durninditadehamapatyaM janayati ahIkamalajjaM straiNaM strIvazaM vaa| zokanityA zokaH satato yasyAH sA bhItamapatyamapacitamAMsaM kuzamapatyaM vAlpAyuSamapatyaM vA jnytiitynvyH| abhidhyAtrI parasvaviSayaM satataM vaanychntii| stenA cauryazIlA grbhvtii| cakrapANiH--bAlasyAcirajAtasthApi 'garbha'vyapadezo bhavatIti / tena kukServahirapi maraNasambhave 'antaH kukSeH' iti vishessnnmuppnnm| pratatottAnazAyinI uttaanshynshiilaa| vivRte anAvRte, vivRte tu zAyinI tathA naktaJcAriNI ca rakSaHprabhRtimUtAbhigamanIyA bhavati / tataJca mUtairabhibhUto garbha unmatto bhavatIti yuktam / kalirvAcA, kalahastu zArIrakalahaH / straiNaM strIvazam / abhidhyAtrI manasA For Private and Personal Use Only
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2086 crk-sNhitaa| (jAtisUtroyaM zArIram zIlaM vA, amarSiNI caNDamaupAdhikamasUyakaM vA, svapnanityA tandrAlumabudhamalyAgniM vA, madyanityA pipAsAlumanavasthitacittaM vA, godhAmAMsapriyA zArkariNam AzmarilaM zanameM hiNaM vaa| varAhamAMsaprAyA raktAnaM krathanamatiparuSaromANaM vA, matsyamAMsanityA ciranimiSaM stabdhAcaM vA, madhuranityA pramehiNaM mUkamatisthUlaM vaa| amlanityA raktapittinaM vagakSirogiNaM vA, lavaNanityA zIdhrabalipalitakhAlityarogiNaM vA, kaTukanityA durbalamalpazukramanatyaM vA, tiktanityA zoSiNamabalamapacitaM vA, kaSAyanityA zyAvam AnAhinamudAvarttinaM vaa| yad yacca yasya yasya vyAdhenimittamuktaM tat tadAsevamAnAntavanI tannimittavikArabahulamevApatyamupajanayati / pitRjAstu zukradoSA amarSiNI krodhshiilaa| caNDaM krodhazIlam / aupAdhikamupAdhizchadmacaraNaM tena vyavaharatItyaupAdhikaM chadmacAriNam, svamanityA satatanidrAzIlA tandrAlu tandrAyutama, madyanityA satatamadyapA anavasthitacittaM caJcalacittam / godhA svrnngossikaa| zAriNaM zarkarAkhyarogayuktam AzmarilamazmarIrogayuktaM, varAhamAMsapAyA prAyeNa varAhamAMsAzanA, krathanaM kathayati akasmAducchAsarodhaM karoti taM tathA, matsyamAMsanityA matsyanityA mAMsanityA vA matsyamAMsobhayanityA vA ciranimiSaM cireNa nimeSakSepo yasya taM tathA, stabdhAkSamaticiranimiSam, khagakSirogiNaM khagrogiNamakSirogiNaM vA, khAlityamindraluptaM TAka iti loke| apacitaM kRshm| zyAvaM dhuumrvrnnm| AnAhinaM purIpabandhakoSTham / anuktmupsNhrnnaah-yccetyaadi| antarvanI grbhinnii| nanu mAturevAhArAcAranimittaM kiM garbhasyopahananaM na piturityata aahdrohnnshiilaa| aupAdhikaM shaadhyprcaarinnm| krathanamakasmAducchAsAvarodham / madhuranityeti garbhiNIvihitaM zrIraM vihAyAnyamadhurANyanusevinI boddhacyA, kSIrasya vihitatvena prAzastyam / tatra sAtmyAnAmapi rasAnAmatyarthopayoge dopamabhidhAya yat punarmacAdInAmatyartha sevane pRthaga doSaM bane, tat prabhAvasya dopavizeSAbhidhAnArthamiti jnyeym| yadavastusevayA ye ca vikArA garbhasyocita nidAnA dRzyante, te tAvaducitotpAdA ev| yathA-nidrAtisevayA tandrAluH, amlena For Private and Personal Use Only
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH shaariirsthaanm| 2087 maatRjairpaacaarairvyaakhyaataaH| iti gopaghAtakarA bhAvA vyAkhyAtAH // 16 // tasmAdahitAnAhAravihArAn prajAsampadamicchantI vizeSaNa vrjyet| sAdhvAcArA cAtmAnamupacareddhitAbhyAmAhAravihArAbhyAmiti // 17 // pitRjaasvityaadi| zukradoSA ityanena yAvat piturapacAraH zukraM na dUSayati, tAvadapacAro na garmopaghAtAyopapadyate iti khyApitam / mAtRH apacArairuktayoM mAturapacArairga paghAtaH piturapi tairapacArairduSTazukraM yaM garbhamArabhate sa garbha upahanyate ityarthaH // 16 // gnggaadhr-tsmaaditi| gaupaghAtAt / ahitAn uktAnAhAravihArAn aparAMzca tatrAntaroktAn puruSo vizeSeNa strI ca varjayet / sAdhvAcArA cetigabhiNI prathamamAsAt prabhRti sAdhyAcArA ca maGgalazAntidevatAbrAhmaNaguruparA nityaM prahRSTA zuciralaGka tA zuklavasanA ca satI hitAbhyAmAhAravihArAbhyAm aatmaanmupcrediti| suzrute'pyuktaM-garbhiNI prathamadivasAt prabhRti nityaM prahaSTA zucyalaGka tA zuklavasanA zAntimaGgaladevatAbrAhmaNaguruparA ca bhavet / malinavikRtahInagAtrANi na spRzet / durgandhaduIrzanAni parihareduvai janIyAzca kthaaH| zuSkaM payyuSitaM kuthitaM klinnazcAnnaM nopbhunyjiit| vahiniSkramaNaM zUnyAgAraM caityazmazAnavRkSAzrayAn krodhabhayasaGkarAMzca bhAvAnuccairbhASyAdikaM pariharet, yAni ca garbha vyApAdayanti / na cAbhIkSNaM tailAbhyaGgotsAdanAdIni nissevet| na cAyAsayeccharIraM, pUcoktAni ca prihret| zayanAsanaM mRdvAstaraNaM nAtyuccamapAzrayopetamasambAdhaM viddhyaat| hRdya dravaM madhuramAyaM snigdhaM dIpanIyaM saMskRtazca bhojanaJca bhojayet / sAmAnyametat aaprsvaat| raktapittAdiyukta ityaadi| ye tu hetusadRzavikArA garbhasya dRzyante, yathA gomAMsena zarkarAimarItyAdi, te'pi dravyaprabhAvAdeva jnyeyaaH| yadyapi garbhagrahaNAt prAgapi striyApi apathyasevArsavaduSTidvArA gabha vikAraM janayati, tathA puruSasyApathyasevAzukraduSTidvArA garbha dupTiM janayatIti ihaiva "pitRjAstu" ityAdinA granthe vaktavyam. tathApi gRhItagarbhAyA eva striyA apacArAvizeSaNAvyavadhAnAda garbhaduSTikarA bhavantIti kRtvA tat tadAsevamAnAntarvatrItyAdudhaktam / mAtRjairapacAraiAkhyAtA iti mAturapacArAnurUpA garbhadhyAdhayo bhavanti, evaM piturapi vyavAyAt prAgapacAreNeha zukradRSTayapacArAnu For Private and Personal Use Only
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2088 crk-sNhitaa| [ jAtisUtrIya zArIram ___vyAdhIMzcAsyA mRdumdhurshishirsukhsukumaarpraayraussdhaahaaropcaarrupcret| na cAsyA vamanavirecanazirovirecanAni prayojayet, na raktamavasecayet, sarvakAlaJca nAsthApanamanuvAsanaM vA kuryyAdanyatrAtyayikAda vyAdheH / aSTamaM mAsamupAdAya vamanAdisAdhyeSu punarvikAreSvAtyayikeSu mRdubhirvamanAdibhiHtadanuvizeSatastu garbhiNI prathama dvitIyatRtIyamAseSu madhurazItadravaprAyamAhAramupaseveta / vizeSatastu tRtIye paSTikodanaM payasA bhojayet / catutha dannA, pazcame payasA, SaSThe sapiSA cetyeke| caturthe payonavanItasaMsRSTamAhArayejjAGgalamAMsasahitaM hRdyamannaM bhojayet / pazcame kSIrasarpiHsaMsRSTaM, SaSThe zvadaMSTrAsiddhasya sapiSo mAtrAM pAyayeda yavAgU vA / saptame sarpiH pRthakpAdisiddham / evamApyAyyate garbhaH / aSTame badarodakena balAtibalAzatapuSpApalalapayodadhimastutailalavaNamadanaphalamadhughRtamizreNAsthApayet, purANapurIpazuddhArtham anulomanArthazca vaayoH| tataH payomadhurakaSAyasiddhena tailenAnuvAsayedanulome hi vAyau sukhaM prasUyate nirupadravA ca bhavati / ata Urddha snigdhAbhiryavAgabhirjAGgalarasaizvopakramet AprasavakAlAt / evamupakrAntA snigdhA balavatI sukhamanupadravA prasUyate iti // 17 // gaGgAdharaH-athAsyA garbhiNyA jvarAdInAmupakramamAha-vyAdhIzcAsyA ityaadi| sukumAraM klezajanakavaja mRdvAdayaH prAyA bahulA yatra taistthaa| tathA hi jvarAdInAM vyAdhInAM svaskhAdhikAre vakSyamANA ye khauSadhAhAropacArAsteSu madhye ye khauSadhAhAropacArA mRdumadhurazizirasukhasukumAramAyAstaijvarAdhikAroktarasyAH gabhiSyA jvaramupacaret raktapittAdhikArokta raktapittamityevaM yathAsvAdhikAroktaima dvAdyauSadhAhAropacArairasyAH sarvAn vyaadhiinupcredityrthH| na cetyAdi spaSTam / na raktamityAdyapi spssttm| anyatreti aSTamamAsAdiSu vidheyatayA vkssymaannaadnytr| aSTamaM maasmityaadi| yadi cASTamAdimAseSu vamanAdikaM vinA na sAdhyavyAdhiprazamastadA AzupatikArArtha vamanAdikaM na vidhe. ym| yadi cAtyayikazca vyAdhiH syAdvamanAdibhireva sAdhyo na tu zamanAdibhiH rUpA vyAdhayo bhvntiityrthH| 'strI vizeSeNa' ityanena puruSo'pi varjayediti drshyti| sAdhvA. cAreti maGgalAcArazIlA // 16 // 17 // cakrapANi:-mRdubhirvamanAdibhiriti mRdravyagatairalpamAtraizca vmnaadibhirityrthH| tadartha For Private and Personal Use Only
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH zArIrasthAnam / 2084 kAribhirvopacAraH syaat| pUrNamiva tailapAtramasaMkSobhayitvAntavanI bhavatyupacA // 18 // ___ sA cedapacArAd dvayostriSu vA mAseSu puSyaM pazyennAsyA garbhaH tadA sahakhe mRdubhirvmnaadibhirupcaarH| asahakhe tu vamanAdyanukAribhiniSThIvanakavar3AdibhirupacAraH syaadityrthH| kasmAd evamupacAra ityata Aha-pUrNa mivetyaadi| yathA pUrNa tailapAtram akSobhayitvA upacaya tathAntavatrI strI asaMkSobhayikhA upacaryA bhavati / saMpUrvakave'pi napUrvakakhAt na ktvo lyap iti asaMkSobhayitveti padaM sAdhu / suzrute'pyuktam / atha gabhiNI vyAdhyutpattAvatyaye chaIyet / mdhuraamlenaannophitenaanulomyecc| saMzamanIyaJca mRdu viddhyaat| annapAnayoraznIyAca mRduvIyaM madhurapAyaM garbhAviruddhazca / garbhAviruddhAzca kriyA yathAyogaM vidadhIta mRdupaayaaH| bhavanti cAtra / sauvarNa sukRtaM cUrNa kuSThaM madhu ghRtaM vcaa| matsyAkSakaH zaGkhapuSpI madhusarpiH sakAzcanam // arkapuSpI madhu ghRtaM cUrNitaM kanakaM vcaa| hemacUrNAni kaiTayyaH zvetA dUrvA ghRtaM madhu / cakhAro'bhi. hitAH prAzAH zlokAHSu ctussypi| kumArANAM vapurmedhA-balabuddhivivarddhanAH / / iti| ttraantre'pyuktm| jvarAdiroge garbhiNyA mRdu ku-cikit sitm| tIkSNaM hi bheSajaM tasyA garbhapAtAya klpte| ato dhAnyapaTolAdi buddhA yojyaM jvraadijit| siMhAsyAdi guDUcyAdi tathA dhAnyapaTolakaH / pittajvaraharaH kAtho garbhiNyA jvrshaantye| madhu tIkSNaM na zaMsanti kecidgrbhvtiivre| kuzakAzorukANAM mUlaM gokSurakasya c| zRtazItaM sitAyuktaM garbhiNyA jvrdaahnut| candanaM zArivA lodhamRdvIkA shrkraanvitm| kAthaM kRtA pradAtavyaM garbhiNyA jvaranAzanam / eraNDamUlamamRtA maJjiSThA raktacandanam / dArupadmayutaH kAtho garbhiNyA jvrnaashnH| hrIverAraluraktacandanabalAdhanyAkavatsAdanI, mustozIravarA saparpaTaviSA kAthaM piveda gbhinnii| nAnAvarNarujAtisArakagade raktasra tau vA jvare, yogo'yaM munibhiH purA nigaditaH mUtyAmayeSUttamaH / AmrajambUkhacaH kAthaM lehyellaajsktubhiH| anena lIr3hamAtreNa garbhiNyA grahaNIM jayediti // 18 // gaGgAdharaH iti garbhiNyA vyAdhipratikriyAmuktvA garbhiNyA apacArAdinA garbhopaghAtArambhe punarArttavapattau tatpratikArArthamAha-sA cedityaadi| sA kAribhirveti yathA vamanArthakAri niSThIvanam, virecanAnukAriNI phalavartirityAdibhirupacAraH krttvyH| 262 For Private and Personal Use Only
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2060 crk-shitaa| [jAtisUtrIyaM zArIram sthAsyatIti vidyaat| ajAtasArA hi tasmin kAle bhavanti grbhaaH| sA ceJcatuSprabhRtiSu mAseSu krodhazokAsUyeAbhayatrAsa-vyavAyavyAyAma-saMkSobhasandhAraNaviSamAzanazayanasthAnakSutpipAsAyatiyogAt kadAhArAdvA puSpaM pazyet tasyA garbhasthApanavidhimupadecyAmaH // 16 // __ puSpadarzanAdevainAM brU yAcchayanaM tAvanmRdusukhazizirAstaraNAstIrNamISadavanataziraska prtipysveti| tato yaSTImadhukasarpibhyAM paramaziziravAriNi saMsthitAbhyAM picumAlAvyopasthasamIpe sthApayet / tasyAstathA zatadhautasahasradhautAbhyAM sarpiAm garbhiNI ced yadi dvayormAsayostriSu vA mAseSu / nanu triSu mAseSvityuktAva prathamadvitIyatRtIyA mAsA labhyante, kathaM punaH dvayorityuktamiti cenna / prathamamAse hi puSpadarzane garbhAsambhava eva tat kathaM garbhiNIti vyvsyte| tasmAt prathamamAse garbhiNyAH puSpadarzanasyAsambhava iti khyApanArthaM triSviti vacanaM na trimAsabodhakaM kintu tRtIyamAsaparaM, sutarAM dvayoriti vaktumAvazyakaM bhavati, tena dvayoriti ca padaM dvitIyamAsaparamiti bodhyam / pUraNArthapratyayalopo vaa| nanu kuto'syA dvitIyamAse tRtIyamAse vA puSpadazinyA garbhipyA garbho na sthAsyatItyata Aha-ajAtasArA hiityaadi| na jAtaM sAraM sthirAMzo yeSAM te'jAtasArA garbhAH, hi yasmAt tasmin kAle dvitIye tRtIye ca mAse bhavanti tasmAdasyA garbho na sthaasyti| nanu catuSprabhRtimAseSu yadi puSpaM pazyet tadA kiM syAdityata Aha-sA cedityaadi| krodhAdyapacArAda yadi caturthAdiSu mAseSu puSpaM pazyet tadA pratikriyayAsyA gamaH sthAsyatItyatastasyA garbhasthApanavidhimupadekSyAmaH // 19 // gnggaadhrH-pusspetyaadi| puSpadarzanAccaturthAdiSu mAseSu puSpaM dRSTvA prathamamenAM garbhiNI brayAt mRdusukhazizirAstaraNAstIrNa zayana zayyAmISadavanataziraskaM yathA syAt tathA pratipadyasveti / tathA pratipannAyA garbhiNyA upasthasamIpe yonidvAre paramaziziravAriNi saMsthitAbhyAM yaSTImadhukasarpibhyA picuM vistRtatUlakam sandhAraNaM vegasandhAraNam / kadAhAraH kutsitaahaarH| ziziraM shiitm| yaSTImadhukasiddhaM sapiH For Private and Personal Use Only
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2061 adho nAbhaH prdihyaat| sarvatazca gavyena canAM payasA suzItana madhukAmbunA vA nyagrodhAdikaSAyeNa vA pariSecayedadho naabheH| udakaM vA suzItamavagAyet, kSIriNAM kaSAyadrumANAJca svarasaparipItAni celAni graahyet| nyagrodhAdisiddhayorvA kSIrasarpiSoH picaM grAhayet atazcaivAkSamAtraM prAzayet, prAzayedvA kevalaJca kssiirsrpiH| padmotpalakumudakialkAMzca asyai samadhuzarkarAn lehAtha dadyAt zRGgATakapuSkaravIjakazerukAn bhakSaNArtham / gandhapriyaGgasitotpalazAlUkoDambarazalATunyagrodhaAplAvya sthApayet / tasyAstathetyAdi / nAbheradhaH pradihyAt / sarvatazca ziraH. prabhRti sADaM suzItena payasA suzItena madhukAmbunA vA suzItena nyagrodhAdikapAyeNa vA prissecyet| nyagrodhAdistu prasiddhaH-nyagrodhoDumbarAzvatthaplakSamadhUkakapItana-kakubhAmrakoSAmracorakapatra-jambUdvaya-piyAla-madhukarohiNIvajulakadambabadarItindukIsallakIlodhasAvaralodhabhallAtakapalAzA nandIkSazceti / nyagrodhAdigaNo vraNyaH saMgrAhI bhgnsaadhkH| raktapittaharo dAha-medoghno yoni. dopahat // iti| adho nAbherityAdi naabherdhodeshpryntm| udakaM vetyAdi / kSIriNAJceti / kSIriNaH prasiddhAH vaToDumbarAzvatthaplakSakapItanAH pshc| svarasaparipItAni sIriNAM valkalasvarasena celakhaNDAni bhAvayitA yonAvabhyantarato graahyet| nygrodhaadisiddhyorityaadi| uktanyagrodhAdigaNasya kSIrAdaSTamAMzakalkena caturguNajalena siddhasya kSIrAvazeSapakasya kSIrasya picuM tatkSIrabhAvitAplutatUlakaM kiMvA nyagrodhAdeH kalkena pAdikena catu guNena jalena siddhasya sarpiSaH picu tatsarSiSAplutatUlaka yonAvantAhayet / atshceti| nyagrodhAdi siddhAt kSIrAda vA sarpiSo akSamAtra tolkdvym| kevalameva kSIrasarpiH kSIrotthaM ghRtamasAdhitam / pdmotpletyaadi| padmAdInAM trayANAM kiJjalkAn / zRGgATaketyAdi / puSkaravIja pdmviijm| gndhpriynityaadi| gandhapriyatargandhadravyavizeSaH priyaGgarnAma, na tu yaSTImadhukasarpiH / celAni grAhRyedityatra yonimiti zeSaH / atazcaiveti nygrodhaadishunggaat| kiMvA kSIrasarpiSa ityasmin pAThe kSIrotthitaM sarpiH kSIrasarpiH // 18---20 // For Private and Personal Use Only
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2062 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram zuGgAni vA pAyayedenAmAjena pysaa| payasA cainAM balAtibalAzAliSaSTiketumUla-kAkolIbhRtena samadhuzarkaraM raktazAlInAmodanaM mRdusurabhizItaM bhojyet| lAvakapiJjalakuraGgazambarazazahariNaiNakAlapucchakarasena vA ghRtasusaMskRtena sukhaziziropavAtadezasyAM bhojyet| tathA krodhazokAyAsavyavAyavyAyAmatazcAbhirakSet / saumyAbhizcainAM kathAbhirmano'nukUlAbhiH upaasiit| tathAsyA garmastiSThati // 20 // .. yasyAH punarAmAnvayAt puSpadarzanaM syAt prAyastasyAstadgarbhabAdhakaM bhavati viruddhopakramatvAt tyoH| yasyAHpunaruSNatIkSNopapriyaGgudhAnyam / eSAM kalkaM pAyayedAjena payasA cchaagdugdhen| payasA cetyAdibalAdIvantAnAM mUlaM kAkolInAM kalkena payo'STamAMzena caturguNajalena bhRtena pakvena payasA mRdusurabhizItaM na tu spauSNaM raktazAlInAmodanaM samadhuzarkaraM bhojyet| lAvetyAdi-lAvAdInAM mAMsaM salile pattavA rasaM niSpAdya ghRtena saMskRtya tena rasena vA sukhAdidezasthAmenAM garbhiNI raktazAlInAmodanaM samadhuzarkaraM bhojyet| krodhAditazcAbhirakSet krodhAdikaM kattuM vAsyet / saumyaabhirvaatslyvtiibhiH| tathAsyA ukta kAraNAsyAzcaturthAdimAseSu puSpadarzane'pi puSpapravRttinivRttau garbhastiSThati // 20 // . . . gaGgAdharaH-athAmAnvayAt puSpadarzane kiM syAdityata Aha-yasyAH punrityaadi| Amasvapaka AhArastasyAnvayo'nubandhastasmAd yasyAH puSpadarzanaM syAt prAyastasyAstat puSpadazanaM garbhavAdhakaM bhvti| kuta ityata AhaviruddhatyAdi / viruddhopakramakhanvatra puSpapravRttinivAraNArtha madhurazizirAprapacAra upakramaH, sa cAme viruddho bhvti| Amo hi madhurazizirAdiguNo bhavati tena vaddhate iti| laghurukSoSNAdurapacArasvAme upakramaH, sa ca puSpapravRttau viruddhaH / puSpaM hi rukSoSNAdiguNaM tena varddhate pravartate ca / iti viruddhopakramalAdAmAnvayAt puSpadarzanaM garbhiNyA garbhabAdhakaraM bhvtiityrthH| yasyAH punarityAdi-yasyAH : cakrapANiH-AmAnvayAditi AmajanakahetoH skaashaadityrthH| vidopakramasvAditi garbhasrAve hi stambhanaM karttavyam, tazca zItaM mRdu madhuraca, taccaitadAmaviruddhamAmajanakatvAditi virudopakramatA / For Private and Personal Use Only
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2063 yogAdgarbhiNyA mahati saMjAtasAre garbha puSpadarzanaM syAdanyo vA yonisrAva, tasyA garbho vRddhiM na prApnoti niH tatvAt, sa kAlAntaramavatiSThate'timAtraM, tamupaviSTakamityAcakSate kecit / upavAsavatakarmaparAyAH punaH kadAhArAyAH snehava piNyA vAta. prakopaNAnyAsevamAnAyA garbho vRddhiM nApnoti parizuSkatvAt, sa cApi kAlAntaramavatiSThate'timAtramaspandanazca bhavati, tantu nAgodaramityAcakSate // 21 // nAryostayorubhayorapi cikitsitavizeSamupadekSyAmaH / bhautikajIvanIyavRhaNIyamadhuravAtaharasiddhAnAM srpissaamupyogH| jAtasAre garbha mahati sati uSNatIkSNopayogAt puSpadarzanaM syAt. anyo vA pradarAdirUpo yonisrAvaH syAt, sa niHsra tasrAvo go'yathAsvakAlavarddhamAnaH kAlAntara prasavakAlamatItyAtimAtraM kAlamavatiSThate garbhAzaye iti zeSaH / tasya sNjnyaamaah--tmityaadi| upavezanazIlakhAdupaviSTakasaMjJA / upavAsetyAdikadAhArAyAH kutsitA rukSazAkAzudhAnyAditaNDulodanAdaya AhArA ysyaastsyaaH| parizuSkalAt upavAsAdibhirgarbhasya prishossaat| tena so'pi garbhaH kAlAntaramavatiSThate'timAtram / sa ca garbho'spandanaH spandanarahito bhavati / tasya sNjnyaamaah-tmityaadi| nAgodaramiti saMjJA // 21 // gnggaadhrH-anyoshcikitsaamaah-naayostyorityaadi| tayorupaviSTakagarbhavatInAgodaragarbhavatyo yoH| bhautiketyAdi bhUtopaghAtebhyo hitaM vacAguggulvAdikaM bhUtonmAdApasmAroktaM dravyaM bhautikm| jIvanIyo dazakaH / vRhaNIyaH kSIriNIrAjAvakAdidazakaH / madhuro'tra vimAnoktamadhuraskandhaH, na tu suzrutoktaH kAkolyAdirgaNaH-kAkolIkSIrakAkolI-jIvakarSabhakamudraparNImASaparNI medAmahAmedAcchinnaruhA-karkaTazRGgItugAkSIrIpadmakaprapauNDarIkavRiddhimRdvIkAjIvantyo madhukazceti / kAkolyAdirayaM pitta-zoNitAnilanAzanaH / jIvano anyo veti Artava lkssgvytiriktH| atrApi kevidityukam, tathApyapratiSedhAdAcAryyasyApi etat sammataM kiJcidavizepamiti // 21 // cakrapANi:-atra 'vizeSa'zabdena garbhavyAdhyantarApekSayA cikitsitavirepo jJayaH! sa. For Private and Personal Use Only
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2064 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram nAgodare tu yonivyApannirdiSTaM payasAmAmagarbhANAM gabhavRddhikarANAzca sambhojanametaireva siddhaizca ghRtAdibhiH sububhunAyAm / abhIkSNaM yAnavAhanApamArjanAvajRmbhaNairupapAdanamiti // 22 // yasyAH punargoM na spandate,tAMzyenamatsyagavayatittiritAmracUr3azikhinAmanyatamasya sarpiSmatA rasena mASayUSeNa vA prabhUta. TahaNo vRSyaH stanyazleSmakarastathA // iti / kSIraghRtavasAmajjazAlipaSTikayavagodhUmamASazRGgATakakazerukatrapuSarvArukakArukAlAbUkakAlindakakatakAGkaloDya piyAla-puSkaravIjakAzmaya'madhuka-drAkSAkhajja rAjAdanatAlanArikelekSuvikArabalAtibalAtmaguptA-vidArIpayasyAgokSuraka-kSIramoraTamadhUlikAkuSmANDaprabhRtIni samAsena madhuro vrgH| vAtaharo'tra bhadradALadiH suzrute vIratAdiruktaH / tad yathA-vIrataru-sahacaradvaya-darbhakSAdanIgundrAnala-kuzakAzAzmabhedakAgnimanthamoraTAvasukava sirabhallakakuruNTakendIvarakapotavaktAH shvdNssttraaceti| vIratAdirityepa gaNo vAtavikAranut / amriishrkraamuutr-kRcchaaghaatrujaaphH|| iti / eSAM bhautikAdInAM ghRtapAdAMzakalkena caturguNakAthena ca siddhAnAM srpissaamupyogH| bahuvacanaM gnnaabhipraayenn| bhautikena siddhasya sapipo jIvanIyena siddhasya vAhaNIyena siddhasya vA madhureNa siddhasya vApyupayoga iti bodhyam / ityupvissttkgrbhissyaaH| nAgodaragarbhiNyAsvAha--nAgodare khityAdi / yonivyApattinirdiSTam AmagarbhANAM vRddhikaro yAvAn tAvAn payasA AmagarbhANAM cakArAt nAgodarasaMjJagarbhasya ca vRddhikrH| saMbhojanametaireva bhautikAdisiddhaitAdibhiH sububhukSAyAmabhIkSNaM saMbhojanamantrasya samyagA tRptamA bhojanam / yAnaM naukAyanabhisaMkSobhaNayAnaidaulAdivAhanairapAmArjanairabhyaGgasnAnAdibhiravajambhaNairutsAhavarddhanaiH priyAzvAsAdivacanairgAtraprasAraNairvA upapAdanam // 22 // gaGgAdharaH-yasyAH punarityAdi / zyenaH pkssivishessH| zyenAdInAmanyatamamAMsasya rasena sapiSmatA ghRtyukten| sarpiSmatA mASayUSeNa vaa| prabhUtaviSTakanAgodarayostu viziSTaiveha cikitsA vktvyaa| kiMvA 'yasyAH punargarbhaH pramupto na spandate' ityAdinA yo'vasthAyAM vizeSo vaktavyaH, tamapekSyoktaM cikitsitavizeSa iti / bhautikaM mUtopa. yuktahitaM vvaaguggulvaadi| kiMvA mahApaizAcikAdidhRtavakSyamANaM dravyam, subhikSAyA iti * subhikSAyA iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2065 sarpiSA mUlakayUSeNa vA raktazAlInAmodanaM mRdumadhurazItaM bhojyet| tailAbhyaGganAsyAzcAbhIkSNamudarabaDanaNorakaTIpArzvapRSThapradezAnISaduSNenopacaret // 23 // ___ yasyAH punarudAvarttavibandhaH syAdaSTame mAse na cAnuvAsanasAdhyaM manyate, tatastasyAstadvikAraprazamanamupakalpayennirUham / udaavto hya pekSyo garbha sagI garbhiNI vA nipAtayet / tatra vIraNa-zAli-paSTika-kuza-kAzekSubAlikA-vetasaparivyAdhamUlAnAM bhUtIkA'nantAkAzmayaMvarUSakamadhukamRdvIkAnAzca payasAjhedakena udgamayya rasaM piyAlavibhItakamaja tilakalkasaMprayuktam ISallavaNam anatyuSNaJca nirUhaM ddyaat| vyapagatavibandhAJcainAM sukhasarpiSA haskhamUlakayUpeNa vA raktazAlInAmodanaM bhojyet| asyA nAgodariyA udaraM vaGkSaNAdipradezAMzca ISaduSNena tailAbhyaGgenAbhIkSNamupacaret // 23 // gaGgAdharaH-yasyA ityaadi| na cAnuvAsanasAdhyaM manyate'rthAt tamudAvatavibandham / atrAyaM bhaavH| anuvAsanasAdhyo yaduradAvartavibandhaH syAt tadAnuvAsayadenAm / yasyArakhanuvAsanasAdhyaM na manyate tadA tasyA udAvatevivandhinyA aSTamamAsagarbhiNyAstavikArasya udAvata vivandhasya prazamano yo nirUhaH sAdhurbhavati taM nirUhamupakalpayet / kuta ityata Aha-udAvata ityaadi| hi yasmAt / udAvataH na pratikRtya upekSyaH san sagabhAMgarbhasahitAM garbhiNI nArauM nipAtayet mArayet, garbha vAntargarbhAzaye nipAtayet / tasmAdudAvattaprazamanaM nirUham upakalpayet / niruuhdrvymaah-ttretyaadi| vIraNamuzIram ikSubAlikA naTAi iti loke / parivyAdhaH jalavetasaH / eSAM mUlAnAm / bhUtIkaM yamAnI / bhUtIkAdInAzca rasaM kAtham addhauMdakena payasA milikhASTaguNena vIraNAdInAM mUlAni bhUtIkAdIni ca paktvA pAdAvazeSa rasaM kAthamudgamayya udgataM kRtA taM kAthaM piyAlavibhItakayomaMja-tilAnAM kalkaiH saMprayuktaM samyagAlor3anena prakarSaNa yuktam IpallavaNamalpasaindhavayuktamanatyuSNamISaduSNaM kRlA nirUha gudena pathA aasthaapnsububhukssaayaaH| na cAnuvAsanasAdhyaM manyeta iti sAmAvAdAvartasyeti nAnuvAsanasAdhyo bhavatIti jJeyam / tadvikAraprazamanamiti udAvarttaprazamanamityarthaH / udAvarttaprazamanaM nirUhamAha-tatretyAdi / For Private and Personal Use Only
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2066 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram salilapariSiktAGgI sthairyakaramavidAhinamAhAraM bhuktavatIM sAyaM madhurakasiddhena tailenAnuvAsayet, nyunjAntvenAmAsthApanAnuvAsanAbhyAmupacaret // 24 // yasyAH punaratimAtradoSopacayAdvA tIkSNoSNAtimAtrasevanAdvA vAta-mUtra-purISa-vegadhAra ; viSamAzana-zayanasthAna-saMpIr3ana krodhazokAyAbhayatrAsAdibhirvA aparaiH karmabhiranta kukSau garbho mriyate / tasyAH stimitaM stabdhamudaramAtataM zItamazmAnta tamiva bhavatyaspandano garbhaH, zUlamadhikamupajAyate, na cAvyaH prAdurbhavanti, yonirna prastravatyakSiNI cAsyAH saste bhvtH| tAmyati vyayate bhramate zvasityaratibahulA ca bhavati, na vAsyA vegaprAdurbhAvo vA yathAvadupalabhyate, ityevaMlakSaNAM striyaM mRtagarbhayamiti vidyAt // 25 // vastiM ddyaat| vyapagatavibandhAM tena nirUhaMNa vivandhaM bhitvA purISaniHsaraNavatImenAmaSTamamAsikagarbhavatI sukhasalilamnAtAM sthairyakaraM garbhasyAsthApanakaram aindrIbrAhmItyAduktaM tena siddhamAhAraM bhuktavatIM sAyaM sandhyAkAle madhurakasiddhena uktakAkolyAdikalkakAthAbhyAM pAdikacaturguNAbhyAM sAdhitena tailenaanuvaasyet| nanvatAM kiM vAmapArzvana zayitAmAsthApanAnuvAsanAbhyAmupacaredityata Aha-nyubjAmityAdi / nyubjAmanuttAnAmadhomukhena zayitAmiti yAvat // 24 // gaGgAdharaH-athAntama tagarbhAyAH pratikriyAmAha--- yasyAH punrityaadi| antaHkukSau grbhaashyaabhyntre| antama tagarbhalakSaNamAha--tasyA ityaadi| stimitamAdravyamiva, stabdhamacalatvena guru, AtataM saudaravyAptamiva, azmAntargataM yasya tadantargataprastaramiva tasyA udaraM bhavati grbhshcaaspndnH| na cAvyaH AvI prsvkaalikshuulH| asyA garbhiNyA akSiNI sraste adhaHpatite bhvtH| mRtagarbhayam pariSyAdho vetasabhedaH / udagamayya rasamiti kvAthaM niHkvAthya / kAthAdiparimANaJca nirUhaparimANaparibhASayaiva kartavyam / nyubjAmityadhomukhIm // 22-24 // cakrapANi:--azmAntargatamiti antrgtprstrmivetyrthH| AvI prasavakAlazUlam / For Private and Personal Use Only
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2067 iti kukSau mRto garbho yasyAH sA mRtgrbhaa| suzrute tu mUDhagarbha nidAne'pyuktamgrAmyadharmayAnavAhanAdhvagamanapraskhalanaprapatanaprapIr3anadhAvanAbhighAtaviSamazayanAsanopavAsa-vegAbhighAtAtirukSa-katikta-bhojana-zAkAtikSArasevanAtisAravamanavirecanapreGakholanAjIrNagarbhazAtanaprabhRtibhirvizeSaibandhanAnmucyate garbhaH phalamiva vRntabandhAdabhighAta vizeSaiH / sa vimuktabandhano garbhAzayamatikramya yakRtaplIhAntraH vivarairavasra samAnaH kosstthsNkssobhmaapaadyti| tathA jaTharasa kSobhAd vAyurapAno mUr3haH pAzvavastizIpodarayonizUlAnAhamUtrasaGgAnAmanyatamamApAya garbha vyApAdayati taruNaM zoNitasrAveNa / tameva kadAcid viddhamasamyagAgatamapatyapathamanuprAptamanirasyamAnamapAnavaiguNyasammohitaM garbha muuddhgrbhmityaacksste| tataH sa kIlaH pratikhuro vIjakaH parigha iti / tatra Uddha bAhuziraHpAdo yo yonimukhaM niruNaddhi kIla iva, sa kiilH| niHsRtahastapAdazirAH kAyasaGgI prtikhurH| yastu nirgacchatyekazirobhunaH sa viijkH| parigha iva yonimukhamAvRtya tiSThet sa prighH| iti caturvidho bhavatItyeke bhaassnte| tat tu na samyak / kasmAt ? sa yadA viguNAnilaprapIr3ito'patyapathamanekadhA pratipadyate, tadA saGkhyA hiiyte| tatra kazcit dvAbhyAM sathibhyAM yonimukhaM prtipdyte| kazcidAbhugna ksthirken| kazcidAbhugnasakthizarIraH sphigadezena tirygaagtH| kazcidurapArzvapRSThAnAmanyatamena yonidvAraM pidhaayaavtisstthte| antaHpArzvaparivartazirAH kazcidekena baahunaa| kazcidAbhugnazirAH baahudryen| kazcidAbhugnamadhyo hstpaadshirobhiH| kazcidekena sakanA yonimukhamabhipratipadyate'pareNa pAyumityaSTavidhA mRdagarbhagatiruddiSTA smaasen| tatra dvAvantyAvasAdhyau mUr3hagabhau / zeSAnapi viparItendriyAkSepakayonibhraMzasaMvaraNamakallazvAsakAsabhramanipIr3itAn pariharet / bhavanti cAtra / kAlasya pariNAmena muktaM dRntAda yathA phalam / prapadeprata svabhAvena nAnyathA patitu phalam // evaM kAlaprakarSaNa mukto nAr3IvibandhanAt / garbhAzayastho yo gauM jananAya prpdyte|| krimivAtAbhighAtaistu tadevopadrutaM phalam / patatyakAle'pi yathA tathA syAda grbhvicyutiH| A caturthAt tato mAsAt prasraveda grbhvicyutiH| tataH sthirazarIrasya pAtaH pnycmsssstthyoH|| pravidhyati ziro yA tu zItAGgI nirapatrapA / nIloddhatazirA hanti sA garbha sa ca tAM tthaa|| garbhAspandanamAvInAM praNAzaH shyaavpaannddutaa| bhavatyucchAsapUtitvaM zUlazcAntama te zizau // mAnasAgantubhirmAturupatApaH prpiidditH| gau vyApadyate kukSau vyAdhibhitra prapIr3itaH / / 263 For Private and Personal Use Only
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2018 crk-sNhitaa| [jAtisUtrIyaM zArIram tasya garbhazalyasya jarAyuprapAtanaM karma shmnmityaahureke| mntraadikmthrvvedvihitmityeke| paridRSTakarmaNA zalyahA AharaNamityeke // 26 // vastamAravipannAyAH kukSiH praspandate ydi| tatkSaNAjanmakAle taM pATayikhoddhareda bhiSak / iti // 25 // gaGgAdharaH-athAsyA mRtagarbhAyAcikitsAmAha--tasyetyAdi / garbhazalyasya garbhAzayAntamRtazizurUpazalyasya zamana zAntikaraM jarAyupapAtanaM yaccAkRtijarAyuNA gau veSTitaH sannantagarbha varttate tasya jarAyonigamanamityeke vadanti / anye tveke'tharvavedavihitaM matrAdikarma tasya garbhazalyasya zamana mityaahuH| pare tveke paridRSTakarmaNA sarvatobhAvena dRSTaM garbhazalyAharaNaM karma yena tena zalyahA zalyAharaNazIlena bhiSajA tasya garbhazalyasyAharaNaM zamanamityAhuH / trymevaitdprtissiddhvaadnumtmaacaarynn| garbhazalyApaharaNamuktaM suzrute-nAtaH kaSTatamamasti yathA mUDhagarbhazalyoddharaNam / atra hi yoniyakRtaplIhAbavivaragarbhAzayAnAM madhye karma karttavyaM sprshn| utkarSaNApakarSaNasthAnApavartanotkartanabhedanacchedanapIr3anajjU karaNadAraNAni caikahastena garbha garbhiNI vA ahiNstaa| tasmAdadhipatimApRcchA parazca yatnamAsthAyopakrameta / tatra samAsenASTavidhA muuddhgrbhgtiruddissttaa| svabhAvagatA api trayaH saGgA bhavanti, ziraso vaiguNyAdaMsayodhanasya caa| jIvati tu garbha mUtikAgarbhaniharaNe prayateta / nihattu mazakye cyavanAna mntraanupshRnnuyaat| tAn vkssyaamH| ihAmRtazca somazca citrabhAnuzca bhaamini| uccaiHzravAzca turago mandire nivasantu te|| idamamRtamapAM samuddhataM vai tava laghu garbhamimaM pramuJcatu strii| tadanalapavanArkavAsavAste saha lavaNAmbudharairdizantu zAntim // muktAH pAzA vipAzAzca muktAH murAyaNa rshmyH| muktaH sarvabhayAda garbha ehohi viramAvitaH // auSadhAni ca vidadhyAt yathoktAni / mRte cottAnAyA AbhugnasakthyA vastrAdhArakobamitakaTyA dhanvanana gattikAzAlmalImRtsnAghRtAbhyAM mrakSayittA hastaM yonau pravezya grbhmuphret| tatra sathibhyAmAgatamanulomamevAJchet / ekasakthiprapannasyetarasathi prasAApaharet / sphigdezenAgatasya sphigadezaM prapIDya Uddha - mukSipya sakthinI prsaaryaaphret| tiyyaMgAgatasya parighasyeva tirazcInasya 'eke' iti vacanena apratiSedhena ca duzcikitsyavyAdherjarAyupAtanakarmAdInAM trayANAmapi mRtagarbhApaharaNaM For Private and Personal Use Only
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArA zArIrasthAnam / 2066 vyapagatagarbhazalyAntu striyamAmagabhI surAsIdhvariSTamadhumadirAsavAnAmanyatamam agre sAmarthyataH pAyayeta garbhakoSThavizuddhArthamativismaraNArtha prhrssnnaarthshc| ataH paraM vRhaNairbalAnurakSibhiH snehaprayuktaH yavAgvAdibhirvA tatkAlayogibhirAhArairupAcoda doSadhAtukledavizoSaNamAtra vA ttkaalm| ataH paraM snehapAnairvastibhirAhAravidhibhizca diipniiyjiivniiyvRhnniiymdhurvaathrairupcaarairaacret| paripakkagarbhazalyAyAH punarvimuktagarbhazalyAyAstadahareva snehopacAraH syAt // 27 // 28 // pazcAdamUddha mukSipya pUrvArddhamapatyArtha pratyAjjavamAnIyApaharet / pArzvaparivattezirasamaMsaM prapIDyor3ha mukSipya ziro'patyapathamAnIyApaharet / bAhudyapratipannasyorddha mutpIDyAMsau shiro'nulommaaniiyaaphret| dvAvanyAvasAdhyau muuddh'gii| evamazakye shstrmvcaaryet| sacetanaJca zastreNa na kathaJcana dArayet / dAryamANo hi jananImAtmAnaJcaiva ghaatyet| tatra striyamAvAsya maNDalAoNAGgulIzastreNa vA ziro vidArya ziraHkapAlAnyAhRtya zaGka nA gRhIkhorasi kakSAyAM vApaharedabhinna zirasi cAkSikUTe gaNDe vA / aMsasaktasya aMsadeze vAhu chittvA dRtimivAtataM vAtapUrNAdaraM vA vidArya nirasyAtrANi shithiliibhuutmaahret| jaghanasaktasya vA jghnkpaalaaniiti| yadyadaGgaM hi garbhasya tasya svajati tadbhipak / samyagvinirha recchittvA rakSennArIJca ytrtH| garbhasya gatayazcitrA jaaynte'nilkoptH| tatrAnalpamativedyo varteta bidhi. puurvkm| nopekSeta mRtaM garbha muharttamapi pnndditH| sa hyAzu jananI hanti nirucchAsaM pazu ythaa| maNDalAoNa katrtavyaM chedymntvijaantaa| ddhipatraM hi tIkSNAgraM nArI hiMsyAt kdaacn| athApanantImamarAM pAtayet pUrvavadbhiSak / hastenApaharedvApi pArzvabhyAM paripIDya vaa| dhunuyAcca muhurnArI pIDayeda vaaNspinnddikaam| tailAktayonerevaM tAM pAtayenmatimAna bhiSak // 26 // ___ gaGgAdharaH--niha tagarbhazalyAyA upkrmmaah-vypgtetyaadi| AmagarbhA niha tAmagarbhazalyAm / paripakagarbhazalyAyA vimuktagarbhazalyAyA itynvyH| tadaha* asnehasamprayuktairiti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2100 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram .. paramato nirvikAramA yAyamAnasya garbhasya mAse mAse karma updessyaamH| prathamamAse zaGkitA ced garbhamApannA kSIramanupaskRta mAtrAvacchItaM kAle pibet / sAtmyazca bhojanaM sAyaM prAtazca bhunyjiit| dvitIye mAse kSIrameva ca madhurauSadhasiddham, tRtIye mAse kSIraM madhusarpiAmupasaMsRjya, caturthe mAse tu kSIranavanItamanamAtramaznIyAt ; paJcame mAse kSIrasarpiH,SaSThe mAse kSIrasarpirmadhureveti garbhazalyaniharaNadinameva / suzrute'pyuktam-evaM niha tazalyAntu siJcedupNena vAriNA / tato'bhyaktazarIrAyA yonau sneha nidhApayet / evaM mRdvI bhaveda yonistcchlnycopshaamyti| kRSNAtanmUlazuNTheralA-hiGgubhArgIsadIpyakAH / vacAmativiSAM rAstrAM cavyaM saJcayaM pAyayet / snehena doSasyandArtha vedanopazamAya c| kAthaJcaiSAM tathA kalkaM cUrNa vA snehavarjitam / shaakkhggvitivissaa-paatthaakttukrohinniiH| tathA tejovatIJcApi pAyayet pUrvavada bhiSaka / trirAtraM paJcasaptAhaM tataH snehaM punaH pibet| pAyayedvAsavaM naktamariSTaM vA musNskRtm| zirISakakubhAbhyAzca toyamAcamane hitam / upadravAzca ye'nye syustAn ythaasvmupaacret| sarvataH parizuddhA ca snigdhapathyAlpabhojanA / svedAbhyaGgaparA nityaM bhavet krodhvivrjitaa| payo vAtaharaiH siddhaM dazAhaM bhojane hitam / rasaM dazAha zeSe tu ythaayogmupaacret| vyupadravAM vizuddhAzca zAkhA ca vrvrnniniim| Urddha catubhyo mAsebhyo visRjet prihaartH| yonisantarpaNe. 'bhyaGge pAne vastiSu bhojne| balAtailapidaM vAsyai dadyAdanilavAraNam // balAmUlakaSAyasyetyAdinA balAtailaM bodhyaM muzrute // 27 // 28 // . gaGgAdharaH-paramata ityaadi| ataH param etdnntrm| prathamamAse garbhamApanA ApannagarbhatayA loke'nubhUtA cedbhavati / anupaskRtamauSadhairasaMskRtameva / sAyamiti sandhyAtIte nizAmukhe, prAtariti puurvbhojnkaale| dvitIye mAse ityAdimadhurauSadhaM kAkolyAdi, tadaSTAMzakalkacaturguNajalasiddham / tRtIye ityAdi-- madhusapiAmupasaMmRjya samyagAloDya mizrIkRtya / caturthe mAse ityAdi-kSIranavanItaM kSIramanthanodbhUtaM navanItaM, na tu dadhyuttham / paJcame ityAdi-kSIrasapiH prati samyakasAdhanatA nAstIti darzayati / doSadhAtukle davizoSaNamAtraM kAlamityanena doSadhAtu. kledavizoSaNAvadhi tAM yathoktakramasya darzayati // 25-28 // . For Private and Personal Use Only
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2101 rauSadhasiddhama, tadeva saptame maase| tatra garbhasya kezA jAyamAnA mAtuvidAhaM janayantIti striyo bhASante, tanneti bhagavAnAtreyaH / kintu garbhotpIDanAda vAtapittazleSmANa uraH prApya vidahanti / tataH kaNDUrupajAyate, kaNDUmUlA ca kikshaavaaptirbhvti| tatra kolodakena navanItasya madhurauSadhasiddhasya pANitalamAtramasyai pAtu ddyaat| candanamRNAlakalkaizcAsyAH stanodaraM vimRgiiyaat| zirISadhAtakIsarSapamadhukacaNaiH kuTajAjakavIjamustaharidrAkalkairvA, nimbakolasurasamaJjiSThAkalkairvA, pRSaddhariNazazarudhirayutayA triphalayA vA, karavIrakapatrasiddhena vA tailenAbhyaGgaH / pariSekaH punrmaaltiimdhuksiddhenaambhsaa| jAtakADyA ca kSIrotthaM ghRtaM, na tu dadhyuttham / SaSThe ityAdi--madhuraM kAkolyAyaupadhakkAthakalkAbhyAM catuguNapAdikAbhyAM siddhaM kSIrasarpiH kSIrotthaM sapinaM tu ddhyutthm| tadeveti madhurauSasiddhaM kSIrasapireva saptame maase| sarvatra sAtmyameva ca bhojanaM sAyaM prAtarbhuJjIteti yojyam / tatretyAdi / tatra saptame mAse / sarca spaSTam / kikkazAvAptizcama vidrnnaavaaptiH| ttretyaadi| kolodakena zuSkavadaraphalakAthena catuguNena madhuraupadhAnAM kAkolyAdInAM kalkena navanItAt pAdikena siddhasya pakkasya navanItasya gavyasya pANitalamAtraM krssprmaannm| candanAdInAM kalka danIyAt / zirISAdireko yogaH kuttjaadyprH| kuTajasyArjakasya tulasyAzca vIjam / tRtIyastu nimbAdikalkaH / caturthaH pRssdaadiH| pRSat kSudrahariNaH / triphalayA harItakI vibhItakyAmalakIti trayI triphalA tayA kalkarUpayA prakaraNAt stanodaraM mRdanIyAdityasya svetraanvyH| paJcamaH krviirkptretyaadi| karavIrakapatrakalkaH pAdikastena caturguNena jalena ca pakkana tailen| pariSeka ityaadi|. mAlatyAdibhiranurUpaiH kalkaH siddhenAddhezRtena cakrapANiH-garbhasya pratimAsikaM karmAha-paramata ityaadi| tanneti bhagavAnAtreya iti yugapadeva tRtIye mAse'GgapratyaGganiSpatteH kezA api tadaiva jAtAH krameNa varddhante, na saptame mAsa iti bhaavH| atha kathaM tarhi saptame vizeSeNa kagarbhavatItyAha - garbhotpIr3anAdrItyAdi / kikvizaH For Private and Personal Use Only
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2102 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram kaNDayanaM varjayet tvagabhedanavairUpyaparihArArtham / azakyAyAntu kaNDAm unmaInodgharSaNAbhyAM parihAraH syAt / madhuramAhArajAtaM vAtaharam alpamalpasnehalavaNamalpodakAnupAnaJca bhunyjiit||26|| aSTame mAse nIrayavAgaM sarpiSmatI kAle kAle pivet / tanneti bhadrakA-yaH, paiGgalyAbAdho hyasyA garbhamAgacchediti / astvatra paiGgalyAvAdha ityAha bhagavAn punrvsuraatreyH| na hotadakAryyam / evaM kurvatI hyArogyabalavarNasvarasaMhananasampadupetaM jJAtInAmapi zreSThamapatyaM jnyti| navame khalvenAM mAse ambhasA / jAtakaNDUrupasthitakaNDyA ca / kimartha kaNDUyanaM varjayedityata aahlgbhedaityaadi| azakyAyAmasahyAyAm / unmaInam udgharSaNaM vA kRtA kaNDUparihAraH kAryaH syaat| madhuramityAdi kSIretyAdudhaktam // 29 // ___ gaGgAdharaH-aSTame ityAdi / kSIrayavAgU kSIreNa caturdazaguNena Sar3a guNena vA pakA kSudrataNDulAnAM yavAgU maNDaM peyAM vA sarpiSmatI ghRtaprakSepAM kAle kAle yathAkAle pivet / tanneti bhadrakApya ityAdi / aSTamamAse sarpiSmatI kSIrayavAgUna pivedityaah| kasmAt ? paiGgalyAvAdha ityaadi| hi yasmAdasyA garbhiNyAH paiGgalyAvAdhaH paiGgalyasya piGgalanetratAyA AbAdho garbhamAgacchet garbha syApi piGgalanetratA syAt / nanu pitte'tyartha praduSTe tu netrayoH piGgatA bhavediti zAlAkyavacanAt kathaM kSIrayavAgUpAnAt paiGgalyAvAdhaH syAditi cenna / aSTame hi mAse garbhiNyAH kSIrayavAgUpAnasya prabhAvAt paiGgalyajanakakhamiti / matametad dRssyti-asvtretyaadi| paiGgalyAbAdho'stu garbhasya bhavatu, sacana ksstikr|ksmaat ? hi yasmAt evamaSTame mAsi sarpiSmatkSIravAgUpAnaM kurvatI garbhiNI svayamarogA satI ArogyAdisampadupetaM jJAtInAM madhye zreSThamapatyaM jnyti| etannakArya na tu bhavati / mahAphalametat kAryameva piGgalanetrakhamalpaM na kiJcitkaram / tena kim crmvidrnnm| stanAvudaraJca stnodrm| kolaM bdrii| parihAraH kaNDA iti zeSaH / paiGgalyaM piGgalanetratA, sA ca yadyapi pittakRtA, yaduktaM zAlAkye "pitte'tyarthe praduSTe tu netrayoH piGgatA smRtA" iti, tathApIha aSTamamAsIyagarbha kSIrayavAgvAhArasambhavaprabhAvAdeva paiGgalyaM bhavatIti jnyeym| na tvevaitanna kAra miti paiGgalyasyAlpadoSatvAduttarakAlaM sukarapratikriyatvAcca kSIrayavAgU. * na tvevaitanna kAryamiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2103 madhurauSadhasiddhena tailenAnuvAsayet / atazcaivAsyAstailaM picumitraM yonau praNayed garbhasthAnamArgasnehanArtham // 30 // yadidaM karma prathamamAsamupAdAyopadiSTamA nakmAnmAsAt, tena garbhiNyA garbhasamaye garbhadhAraNe kukSikaTIpArzvapRSThaM mRdu bhavati vAtazcAnulomaH sNpdyte| mUtrapurISe ca prakRtibhUte sukhena mArgamanupadya te carmanakhAni mAIvamupayAnti balavarNI copciiyete| putraM jyeSThaM sampadupetaM sukhinaM sukhenaiSA kAle prajAyata iti // 31 // prAka caiAsyA navamamAsAt sUtikAgAraM kArayet apahatAsthi. zarkarAkazAle deze prazastarUparasagandhAyAM bhUmau prAgadvAramudagadvAraM vaa|vailvaanaaNkaasstthaanaaNtendukainggaadaanaaNbhllaatkaanaaNvaarunnaanaaNkhaadiityto'traastu paiGgalyAvAdha ityAha bhagavAn / navame ityAdi / madhurauSadhaiH kAkolyAdibhiH pAdikakalkarUpaizcaturguNajalena ca siddhena pkven| kazcita madhurauSadhAnAM kAthakalkAbhyAM catuguNapAdikAbhyAmityAha / atazcaiva madhurauSadhasiddhAdetattalAcca, tailaM kizcit picumitha tUlakamizramasyA navamamAsagarbhiNyA yonau praNayet dhAraNArtha vitaret / kimarthamityata Aha-garbhasthAnetyAdi / garbhasthAnaM garbhAzayaH, mArgI garbhanirgamavartma yonidvAraM, tayoH snehanArtham // 30 // __ gaGgAdharaH-etat prathamamAsAdinavamamAsaparyantopadiSTakriyAphalamAha - yadidamityAdi spssttm| suzrute'pyuktaM tat pUrva likhitam / / 31 // gaGgAdharaH-atha prasavAzaM tAvat kahi-prAk cetyaadi| navamamAsAt pUrvamaSTame mAsi / atrApi mAse prasavaprasaktaH / apahatetyAdi / apahatA vyapagatA asthyAdayo yatra deze tasmin deze / prAgdvAraM pUrvadvAram, udagadvAramuttaradvAraM vaa| vailvAnAM vilvakASThAnAM, tindukAnAM DhU~da iti loke, aigudAnAM jIvaputrikANAM sevanamiti bhaavH| atazcaiveti madhuropasiddhatailAt / prajAyate iti garbhadhArikhyA anena karmaNA putrajanmaiva vyAkRtaM bhavatIti // 29---31 // cakrapANi:--putraM prasUte yatra garbhiNI prasUtA ca yatra pratiSThati, tat suutikaagaarmucyte| For Private and Personal Use Only
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2104 crk-sNhitaa| ( jAtisUtrIya zArIram rANAM vA yAni cAnyAnyapi brAhmaNAH shNseyurthrvvedvidH| tadvasanAlepanAcchAdanApidhAnasampadupetaM vAstu cha vidyaat| hRdayayogenAgnisalilodUkhalavarcasthAnasnAnabhUmimahAnasabhRtusukhaJca + / tatra sarpistaila-madhusaindhava-sauvarcalakAlalavaNa-viDaGgaguDakuSTakilima nAgara-pippalIpi-palImUlahastipippalI-maNDUkapaNyelAlAGgalikI-vacA-cavya-citraka-ciravilva-hiGgasarSapa-lasuna-kaNakaNikAnIpAtasIvallijabhUrjAH kulatyamereyasurAsavAH sannihitAH syuH / tathAzmAnau dvau dve caNDamuSale dve udUkhale kharo vRSabhazca dvauca tIkSNau sUcIpippalako sauvarNarAjatau zastrANi ca tIkSNAyasAni vAruNAnAM varuNakASThAnAm / zaMseyuH prshstaanyupdisheyuH| tadavasanetyAdi / taSAM teSAM kASThanirmitaM vasanaM pIThakhaTrAdikam AlepanamAlepanArtha pAtram AcchAdanam catuSpArce gRhasyAvaraNam apidhAnaM kavATam evamAdisampadupetaM vAstu mUtikAgArasya vAsasthAnaM vidyaat| hRdayayogena manoyogena tattadRtusukhamagniH salilamukhalaM vacaHsthAnaM vivisarpasthAnaM snAnabhUmimahAnasaJca, ityetat savvamRtusukhaM tatprasavakAlasukham / ttretyaadi| kAlalavaNaM vir3alavaNamityanye vittlvnnsdRshkRssnnvrnnlvnnm| kilimo devdaaru| kaNaH kuNDaka iti khyAtaH / kaNikA sthUlAvayavataNDulakaNAH; ballijaH kuSmANDam / azmAnau dvau zilAzilAputrau / dve caNDamUSale gurutarampaladvayam / udRkhaladvayazca / mUtikAgAradvAre sthApanArtha, na tu muSalavyAyAmArtham / kharo gaddebhaH, vRSabho'naDAn / sUcIpippalako mRcigur3akadvayaM sauvarNarAjato ekA sUcI suvarNasya dvitIyA cAraNasvagAvaraNaM vaa| tat vayediti sambandhaH / vasanaM vastram / AcchAdanamAstaraNam / apidhAnaM kpaattH| vAstuvidyAhRdayaM vAstuvidyAtaravam, taDhyogAdagnyAdInAM sthAnaM yatra tad gRham / vAstuvinmatena vibhaktamagnyAdisthAnaM tad mUtaM krttvymityrthH| vartamAna mapekSya sukhmRtusukhm| sarpistailAdInAJcAna gRhe sthApanIyAnAM vyakta eva taavdupyogH| bahutvena yeSAntu na vaktavyaH, tepAmapyayamupayoga unneyH| kilimaM devdaaru| kaNaH kuNDaka iti khyAtaH / kaNikA tu kuNDakAt sthuulaa| taNDulA yena kuTTayante, tanmuSalam / kuNDamuSale iti hsvmuple| kiMvA caNDamuSale iti pAThaH, tadA gurutaramuSale ityrthH| sUcyAkArau pippalako sUcIpippalako / * vAstuvidyAhRdayayogAgnIti cakrataH pAThaH / / sevayedityadhikaH pAThaH cakrapataH / For Private and Personal Use Only
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / . 2105 dvau ca vilvamayo paryo tendukaiGgAdAni kASThAnyagnisandhukSaNAni, striyazca bahvo bahuzaH prajAtAH sauhAIyuktAH satatamanuraktAH pradakSiNAcArAH pratipattikuzalAH prakRtivatsalAstyaktaviSAdAH kla zasahiSNavo'bhimatAH / brAhmaNAzcAtharvavedavido yaccAnyadapi tatra samartha manyeta yaccAnyacca brAhmaNA va yuH striyazca vRddhAstat kAryam // 32 // tataH pravRtte navame mAse puNye'hani prazastanakSatrayogamupagate bhagavati zazini kalyANe karaNe maitre muhat zAntiM hutvA gobrAhmaNamagnimudakazcAdau pravezya gobhyastRNodakaM madhu lAjAMzca pradAya brAhmaNebhyo'kSatAn sumanaso nAndImukhAni phalAnISTAni dattvodakapUrvamAsanasthebhyo'bhivAdya punarAcamya rajatasya / bahuzaH prajAtAH vhptyprbhuutaaH| pradakSiNAcArAH prakarSeNa dAkSiNena sAmmukhyena na vaimukhyenAcaraNazIlAH kammaidakSA ityrthH| pratipattikuzalAHyaducyate kenacit taduktimAtreNa boddhAH jnyaapikaashc| prakRtivatsalA vaatslysvbhaavaaH| abhimatAH pramUtimano'bhisammatAH / etAni strIvizeSaNAni / brAhmaNAH ityaadi| tatra samartha kmmaikrtvenaavshykm| vRddhA iti striya itynvyH||32|| gaGgAdharaH-tata ityaadi| kalyANe ityasya karaNa ityanenApyanvayaH / zAntiM zAntikarma vidhinA hukhA Adau mUtikAgAre pravezakAle pUrva gobrAhmaNaM tatra gRha pravezya pravezana kArayitvA tato'gniM tatra pravezya udakazca tatra pravezya, akSatAMstaNDulAn sumanasaH puSpANi nAndImukhAni mAGgalyasUcakaphalAni kecit nAndImukho mRdaGgastadAkAraphalAni iSTAni garbhiNyAH svAbhimatAni pravizyAgAre Asanasthebhyo brAhmaNebhyo dattvA pUrvamudakamabhivAdya tato brAhmaNAkiMvA sUcI yatra sthApyate sa suuciipipplkH| paryaGgaH khttaa| samartha manyeta iti kAryAmiti zepaH // 32 // cakrapANiH - zAntiM kRtveti zAnti hAmaM kRtvA / nAndomukhAni ca phalAni nAndImukhaznAdropa. 264 For Private and Personal Use Only
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2106 crk-sNhitaa| jAtisUtrIya zArIram svasti vaacyet| tataH puNyAhazabdena gobrAhmaNamantrAvartamAnA pravizet suutikaagaarm| tatrasthA ca prasavakAlaM pratIkSeta // 33 // tasyAstu khalvimAni liGgAni prajananakAlamabhibhavanti / tada yathA--klamo gAtrANAM, glAnirAnanasya mlAnatA,akSNoHzaithilyaM, vimuktabandhanatvamiva vakSasaH, kukSaravastra sanamadho gurutvaM, vaDavaNavastikaTIkukSipArzvapRSThanistodo yoneHprsrvnnmnnnaabhilaassshc| tato'nantaramAvInAM prAdurbhAvaH prasekazca grbhodksy| AvIprAdurbhAve tu bhUmau zayanaM viddhyaanmRdvaastrnnoppnnm| dInabhivAdya punarAcamya svastivAcanaM kRkhA puNyAha puNyAha mityuktvA gobrAhmaNaM pradakSiNaM caraNamabhiharantI / suzrute'pyuktaM- navame mAse mUtikAgAramenAM pravezayet prshsttithyaadau| tatrAriSTaM brAhmaNakSatriyavaizyazUdrANAM zvetaraktapItakRSNeSu bhUmipradezeSu vilvanyagrodhatindukabhallAtakanirmitaM sarlAgAraM yathAsaGkhya tanmayapazyemupaliptabhittiM suvibhaktaparicchadaM prAgadvAramudagadvAraM vASTahastAyataM caturhastavistRtaM rakSAmaGgalasampannaM vidheymiti| tatrasthetyAdi spaSTam / / 33 // gaGgAdharaH-tasyA ityaadi| prasavakAlamabhi lakSyIkRtya / klamo gAtrANAm avasannatA / glAniraharSaH / Ananasya mlaantaa| akSaNoH zaithilyaM nimessonmepaasaamrthymityrthH| vimuktabandhanalamiveti vkssobndhmocnmivetyrthH| kukSerava srasanamadhastAtpatanamiva / adhogurutvamadhastAdudare gurutA / vaGkSaNAdiSu nistodaH, yoneH prasravaNaM saavH| suzrute'pyuktam-jAte hi zithile kukSau mukta hRdaya bandhane / sazRle jaghane nArI ze yA sA tu prjaayinii|| tatropasthitaprasavAyAH kaTI pRSThaM prati samantAd vedanA bhavatyabhIkSNaM purIpapratimUtraM prasicyate / yonimukhAt zleSmA ceti / tto'nntrmityaadi| AvInAM prasavavedanAnAm garbhodakasya grbhgtodksy| AvIprAdurbhAve khityAdi-zayanaM zayyAm / hitAni phlaani| kiMvA nAndI murajaH, tanmukhAkRtIni phalAni khajjU raadiini| puNyAha zabdo glshaayyuH| pradakSiNaM yathA bhavati tathA samamuvartamAnA // 33 // For Private and Personal Use Only
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2107 tadadhyAsInAM tAM tataH samantataH paricArya yathoktaguNAH striyaH pryupaasiirn| tAzcAzvAsayantyo vaagbhihinniiyaabhiruaadissttvdrthaabhidhaayiniibhiH| sA cedAvIbhiH saMklizyamAnA na prajAyeta, athainAM ba yAda-uttiSTha muSalamanyataraJca gRhNISva / anenaitadUkhalaM dhAnyapUrNa muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajRmbhasva caMkramakha cAntarAntarA ityevamupadizan yeke // 34 // __ tannetyuvAca bhgvaanaatreyH| dAruNavyAyAmavarjanaM hi garbhiNyAH satatamupadizyate vizeSatazca prjnnkaale| pracalitasarvadhAtudoSAyAH sukumArasvabhAvAyA nAr2yA muSalavyAyAmasamIrito vAyurantaraM labdhvA prANAn hiMsyAt / duSpratIkAratamA hi tasmin kAle vizeSeNa bhavati grbhinnii| tasmAnmuSalagrahaNaM parihAryamRSayo manyanne, jRmbhaNaM caMkramaNazca punaranuSTheya. miti // 35 // ____ athAsyai dadyAt kuSThalAlAGgalikIvacAcitrakaciravilva-+cUrNamupaghrAtuM / sA tat muhurmuhurupjighrt| tathA bhUrjapatradhUmaM tadadhyAsInAM tacchayanamadhyAsInAM tAM gabhiNIm / prAdurbhUtAvIM mRdAstaraNasampannAM zayyAmadhyAstavatIM garbhiNI samantatazcaturdikSu tA yathoktaguNAH striyaH paricArya paricaryakarmANi kRkhA pAhaNIyAbhirupadeSTavyArthAbhidhAyinIbhiH vAgabhirAzvAsayantyaH paryupAsIran sarvatobhAvenopAsanAM kuryuH| sA cedityaadi| na prajAyeta na prsuuyet| athainAM garbhiNI tAsAmekA ba yaat| kiM brUyAdityata aah-uttisstthetyaadi| anena muplen| abhijahi abhighAtaM kuru| avajRmbhasva hastapAdAdiprasAraNaM kuru| caMkramasva muhuH pAdaviharaNaM kuru| antarAntarA madhye madhye // 34 // gnggaadhrH-tnnetyaadi| spaSTAstriyaH zlokAH // 35 // cakrapANiH-upadiSTArthAbhidhAyinI vAg graahnniiyaa| avajRmbhasveti gAtrANi prasAraya / antaraM * parivAyeti bahuSu grantheSu pAThaH / + itaH paraM cavyetyadhikaH pATho dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jAtisUtrIyaM zArIram 2108 caraka saMhitA | ziMzapAsAradhUmaM vA, tarayAzcAntarAntarA kaTIpArzvapRSThasaka sthidezAnISaduSNena tailenAbhyajyAnumukhamavamRdgIyAt / ityanena tu karmaNA garbhosvAka pratipadyate / sa yadA jAnIyAd vimucya hRdayamudaramasyAstvAvizati vastizIrSamavagRhNAti tvarayantyenAmAvyaH parivarttate'syA avAg garbha iti / azyAmavasthAyAM paryaGkamenAmAropya pravAhayitumupakrameta / karNe cArayA mantramimamanukUlA strI japet / citirjalaM viyat tejo vAyurindraH prajApatiH / sabhI tvAM sadA pAntu vaizalyaJca dizantu te // prasuva tvamavikliSTamavikliSTA zubhAnane / kArttikeya dutiM putraM kArttikeyAbhirakSitam // 36 // tAzcainAM yathoktaguNAH striyo'nuziSyuranAgatAbIrmA pravAhiSThAH, yadi hyanAgatAvIH pravAhayate vyarthamevAsyAstat karma bhavati / prajA cAsyA vikRtA vikRtimApannA ca zvAsakAsazoSanIhaprasaktA vA bhavati / yathA hi cavathUdgAra vAtamUtrapurISavegAn prayatamAno'pyaprAptakAlAnna labhate kRcchreNa vApyazapnoti, tathA'nAgatakAlaM garbhamapi pravAhamANA / yathA caiSAmeva cavadhvA For Private and Personal Use Only - gaGgAdharaH- athetyAdi / bhUrjjapatradhUmaM ziMzapAsAradhUmaM vopAjighranmuhurmuhurityanvayaH / anumukhamadhonayanarUpeNa / avAk hRdayabandhamukto'dhaH / sa yadetyAdi / Avizati garbhaH tvarayantyenAmAvya iti AvIbhireSA vyagrA bhavatItyarthaH / tadAsyA garbho'vAka parivarttate'dhaH zirA bhavati / pravAhayituM kundhayitum / mantramAhakSitirityAdirmantraH / tAzcainAmityAdi / kimanuziSyustadAha - anAgatAvIH / tatra dopamAha - yadi hItyAdi / vyarthaM viraktyartham / vikRteti vitRNotilabdhveti hetumAsAdya / yadyapi muSalagrahaNaM niSiddham, tathApyuttarakAlaM dvAre muSalasthApanaM vaktamyamiti sAdhu muSalopAdAnam // 34-37 //
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2106 dInAM sandhAraNamuSaghAtAyopapadyate, tathA prAptakAlasya garbhasyApravAhaNam iti| sA yathAnirdezaM kuruyveti vaktavyA syAt / tathA ca kurvatI zanaiHpUrva pravAheta tato'nantaraM balavattaramiti / tasyAzca pravAhamANAyAM striyaH zabdaM kuryuH "prajAtA prajAtA dhanyaM dhanyaM putraM," iti| tathAsyA harSeNAnyAyyante prANAH // 37 // yadA ca prajAtA syAt tadainAmavekSeta kAcidasyA amarA prapannA vA prapannA neti| tasyAzcedamarA na prapannA syAdathainAm anyatamA strI dakSiNena pANinA nAbherupariSTAda balavannipIDya savyena pANinA pRSThata upagRhya sunitaM nirddhanuyAt / athAsyAH pASryA (r) shronniimaakottyet| athAsyAH sphicAvupasaMgRhya supIr3itaM pIDayet / athAsyA bAlaveNyA kaNThatAlu parimRzet / vikRtimityAdi / vikRti viparItAkRtim / tathA praaptkaalsyeti| prAptAvIgarbhiNI yadi na pravAhate tadA tadapravAhaNaM pravAhaNakAlaprAptasya garbhasyopaghAtAyopapadyate iti / tathetyAdi / zanaiHpUrva zanaiHpUrva yatra tat zanaiHpUrva pravAheta pUrva mandamandaM pravAhyAnantaraM balavattaraM prvaahet| prajAtA prajAtA prasUtavatI pramUtavatI dhanyaM dhanyaM putramiti zabdaM striyaH kuyuH| tathA tena zabdakaraNena asyAH prANA harSaNApyAyyante // 36 // 37 // gaGgAdharaH-yadA cetyaadi| prajAtA syAditi pramUtavatI syAt tadA tvenAM prasUtAmavekSeta avadhAnena kAcit strI / asyA amarA nAma nAr3I puSpanAr3I prapannA patitA vA na prapanneti pazyet / na cet prapannA tadA sunirdU taM suniSkampitaM nirddhanuyAt niSkampayet / pAyA zroNIm AkoTayet kuTilaM kArayet / bAlaveNyA kezaveNI mukhamadhye pravezya kaNThasya tAlu parimRzet cakrapANiH-suni tAmati kriyAvizeSaNam / AkoTayediti piidd'yet| bAlakRtA veNI * pArNayA ityatra pAdapAA , parimRzedityatra parispRzediti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir A 2110 crk-sNhitaa| jAtisUtrotha zArIram bhUrjapatrakAcamaNisarpanimmokaiH cAsyA yoniM dhuupyet| kuSThatAlIzakalkaM valdhajayUSe maireyasurAmaNDe vA kaulatthe vA maNDa ka. pipalIkvAtha vA saMplAvya tathA pAyayedenAm // 38 // ___ tathA sUkSmailAkilimakuSThanAgaraviDaGga-kAlavir3agur3a-cavyapippalIcitrakopakuJcikAkalkaM, kharavRSabhasya jarato vA dakSiNaM karNamutkRtya dRSadi jarjarIkRtya valvajayUSAdInAmanyatame prakSipyAplAvya muhUrttasthitamuddhRtya tadAplAvanaM paayyedenaam| zatapuSpAkuSThahiGgamadanasiddhasya cainAM tailasya picaM grAhayet / tatazcaivAnuvAsayedetaireva cAplAvanaiH phljiimuutkekssvaakuudhaamaargvkuttjkRtvedhnhstiprnnophitairaasthaapyet| tadAsthApanam asyA hi saha vAtamUtrapurISainiharatyamarAmAsaktAM vAyoranulomayojayet / bhuujjtyaadi| kAcamaNiH kAca ev| kusstthtyaadi| valvajayUSe UlUyAghAsasya viijvidlkaathe| maNDUkaH mnndduukprnniiH||38|| gnggaadhrH-tthetyaadi| kilimo devdaaru| kAlavir3A biTalavaNam / gur3a: purANagur3aH / upakuJcikA kRSNajIrakam / khretyaadi| kharaSabhasya puMgaddebhasya caNDabalIvasya jarato vRddhasya mRtasya dakSiNaM karNa vA utkRtya kattenaM kRkhA jarjarIkRtya kuTTayitA valvanakAthAyanyatame muharta sthitaM taM kalkaM karNa vA tadAplAvanaM balvajayUSAdikaM pAyayedenAmityarthaH / zatapuSpetyAdi / zatapuSpAdikalkena tailapAdikena teSAM kAthena siddhasya caturguNajalena vA pakasya tailasya picutUlakam enAm aprapannAmarAM prasUtAM yonau grAhayet / tata iti picugrahaNAnantaraM tena tailena anuvaasyet| etaireva ca valvajayaSAdibhirAplAvanaiH phalAdikalkopahitaiH AsthApayet / phalaM mdnphlm| jImUtadhAmArgavo ghosskprbhedo| ikSvAkUstiktAlAbUH / kRtavedhanaM jyosnikaa| hastiparNI mosTaH / AsthApanakAha-tadAsthApanamityAdi / nirharati vahiSkaroti / nanu vAtamUtrAdisahitAM kathamamarAm baalvennii| valvajayUSo valvajakkAthaH / maNDUkapippalI mnndduukprnnii| kiMvA maNDUko maNDUkarNI, pippalI pippalyeva, tyoH| valvajayUSAdau sUkSmailAdInAM pAnaM vidhiiyte| kharavRSabhazcaNDa * nirmokarityatra nimmokadhUmaH, maNDe ityanantaraM tIkSNe, kvAthe ityatra sampAke, kAlavir3agur3etyatra kAlAgur3ataH, hastiparNItyatra hastipippalIti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH zArIrasthAnam / 2111 gmnaat| amarAM hi vAtamUtrapurISANyanyAni cAntarvahi makhANi sajjanti / tasyAstvamarAyAH prapatanArthe khalvevameva karmaNi kriyamANe jAtamAtrasyaiva kumArasya kAryyANyetAni kArmANi bhvnti| tada yathA--azmanoH saMghaTanaM karNayormale, zItodakenoSNodakena vA sukhprissekH| tathA saMklezavihatAn ityata Aha-amarAM hiityaadi| amarAM nAr3I vAtAdInyanyAni ca prasavAnantaraM vahimmukhANi santyantaH sajjanti laganti tiSThanti / tenAsthApanaM vAtAnulomanaM vAtAdibhiH sahaivAsaktAmamarAM niha ratIti bhAvaH / suzrute'pyuktam--prajanayiSyamANAM kRtamaGgalasvastivAcanAM kumArapariTatAM punnAmaphalahastAM svabhyaktAmuSNodakapariSiktAmathainAM sambhRtAM yavAgUmA kaNThAt pAyayet / tataH kRtopadhAne mRduvistIrNe zayane sthitAmAbhugnasakazrImattAnAm azaGkanIyAzcatasraH striyaH pariNatavayasaH prajananakuzalAH karttitanakhAH paricareyu. riti| athAsyA vizikhAntaramanulomamanumukhamabhyajyAt / brUyAca enAmekA subhage pravAhasveti na cApAptAvIH prvaahsv| tato vimukte garbhanAr3Iprabandhe sazuleSu zroNivaGkSaNavastiziraHsu pravAhethAH zanaiH shnaiH| tato garbhanirgame pragADhU, tato garbhe yonimukhaM prapanne gAr3hataram A vizalyabhAvAt / akAlapravAhaNAbadhiraM mUkaM vyastahanu mUrddhAbhighAtinaM kAsavAsazoSopadrutaM kubja vikalaM vA jnyti| tatra pratilomamanulomayet / garbhasaGge tu yoni dhupayeta kRSNasarpanimmaukeNa piNDItakena vaa| banIyAddhiraNyapuSpImUlaM, hastapAdayordhArayet suvarcalAM vizalyAM vaa| iti / athAmarApAtanAntaraM kiM karttavyaM, zizorvA jAtamAtrasya kiM vidheyaM ityata Aha-tasyAsvityAdi / tasyA aparAyAH puSpanADyAH prapAtanArthe kriyamANe nirukta karmaNi sati tatkAlameva jAtamAtrasyaiva kumArasya, na tu jAtottaraM kiyantaM kAlaM vizrAmya / azmanoH prastaradvayasya saMghaTTanaM gharSaNena zabdAyanam udarAnniSkramaNayAtanAbhibhUtazizozcaitanyArtha kArya zizoreva tasya karNayomU le| tathA tena prakAreNa kriyabalIvaIH / etaireveti valvajAdiyUSaiH ; sajanti vahirgamanazIlAni purISAdIni abhyantaradeze saMsaktAni bhvnti| zItodakena coSNodakeneti Rtubhedena jJeyaH, grISmakAle zItodakena, zIta * bahirgamanazIlAnIti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2112 crk-sNhitaa| jAtisUtrIya zArIram prANAn punarlabheta, kRSNakapAlikAsUNa cainmbhinisspurnniiyuH| yadyacceSTaM syAd yAvat prANAnAM pratyAgamanaM tattat sarvameva kuryyaH // 36 // tataH pratyAgataprANaM prakRtibhUtamabhisamIkSya snAnodakagrahaNAbhyAmupapAdayet / athAsya tAlvoSThakaNThajihvAmArjanam ArabhetAGgulyA suparilikhitanakhayA suprkssaalitopdhaanyaakaarpaaspicumtyaa| prathamaM pramArjitAsyasya cAsya zirastAlu kAryAsikapicunA snehagarbhaNa prtisNchaadyet| tato'syAnantaraM kArya saindhavopahitena sarpiSA prnychrdnm| tataH kalpanaM nADyAstatastasyAH klpnvidhimupdessyaamH| nAbhibandhanAt mANe klezavihatAn garbhAzayAt niSkramaNayAtanAbhibhUtAn prANAn kRSNakapAlikAsUrpaNa IpikanelIbaddha kapAladezaH kRSNakapAlikA tatkRtaH sUrpastena enaM zizum abhinisspunniiyurviijyeyuritythH| yad ydityaadi| klezavihataprANAgamanakaraM yAvat karma karttavyamityarthaH // 39 // gaGgAdharaH-- tata ityAdi / zizozcaitanyAnantaraM snAnam udakagrahaNaM malamArgazaucaM kArayet / athAsyetyAdi / asya prANAgatatvena prakRtibhUtasya kRtsnaanshaucsy| suprakSAlitopadhAnayA prakSAlitamAvaraNaM yasyA anggulyaastyaa| likhitanakhayA kartitanakhayA kAryAsapicumatyAGgulyA tAlvAdikapramArjanaM kuryAt / pramArjitAsyasya uktarUpeNa pramArjitatAlvAdeH zizoH zirastAlu brahmarandhrasthAnaM snehagarbhaNa ghRtAktana kAryAsapicunA tuulken| tato'nantaramasya zizoH saindhavopahitena sarpiSA pracchaInaM kaarym| suzrute'pyuktam -atha jAta. syolvaM mukhaJca saindhavasarpipA vizodhya ghRtAktaM muddhi pica dadyAditi / atra ulvaM zizoH kaNThagatazleSmANaM 'vizodhya chaInena nihredityrthH| tata ityaadi| tataH kalpanaM nADyA iti nAbhinAr3Icchedanam / nAbhivandhanAt nAbhimUlAt kAle tu ussnnodknetyrthH| saMklezaviH tAniti yAnirandhrapIr3itAdikla zaparAhatAn / kRSNaghapAlikA ISikati, tatkRtasUrpaH, kRSNakapAlikAsUrpaH, tena niSpannavAyu vIjayeyurityarthaH / atha kiyAtaM kAlaM tavIjanamitthAha---yAvat prANAnAM prtyaagmnmiti| udakagrahaNaM malamArga. For Private and Personal Use Only
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2113 8ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / prabhRti hitvASTAGgalamabhijJAnaM kRtvA cchaMdanAvakAzasya dvayorantarayoH zanai hItvA tIkSNena rovamyarAjatAyasAnAmanyatamenorddhadhAreNa (r) cchedayet tAmagre sUtreNopanibadhya kaNThe cAsya zithilamavassRjet // 40 // __asya cennAbhiH pacyate tAM lodhramadhukapriyaGgaharidrAdArukalkasiddhena tailenAbhyajyAt / eSAmeva tailoSadhAnAM cuurnnenaavcuurnnyet| eSa nAr3IkalpanavidhiruktaH samyak / asamyakkalpane hi nADya AyAmavyAyAmottuNDitApiNDalikA-+vinAmikAvijRmbhikAvAdhebhyo bhym| tatrAvidAhibhirvAtapittaprazamanairabhyaGgotsAdanapariSakaiH sapirbhizcopakrameta guruprabhRti aSTAGgulaM nADyA hilA tyaktvA cchedanasthAnasyAvakAzasthAnasya dvayorantarayorabhijJAnamabhisandhAna (cihna) kRkhAtAMnADImagre mUtreNa bddhaa| rokmyaM suvarNanirmitam / chittvA tatsUtrakadezamasya zizoH kaNThe upanibadhya visRjet / suzrute'pyuktam-tato nAbhInADImaSTAGgulamAyamya sUtreNa baddhA cchedayet tatastatraikadezaJca kumArasya grIvAyAM samyag bannIyAt iti // 40 // gaGgAdharaH-asya cedityaadi| asya cchinnanAbhinAr3Ikasya / tAM cchinnanAr3I nAbhiM lodhrAdInAM kalkena tailapAdikena caturguNajalena ca siddhena tailen| eSAmeva tailopadhAnAM tailakalkArthameSAM lodhrAdInAM caturNAM cuurnnen| asamyag ityAdi / AyAmA dIrghA vyAyAmA vistIrNA cAsau utuNDitA ceti aayaamvyaayaamottunndditaa| AyAmavyAyAmAbhyAmuttuNDitA diirdhpiingudd'kaakaaraa| piNDa likA primnnddlgudd'kaakaaraa| vinAmikA antocchuunmdhynimngudd'kaakaaraa| vijRmbhikA muhurmuhuddhimtii| ete cakhAro nAbhigatA aabaadhaaH| kathamupazocam / upadhAnamAvaraNam, taccehAGgulyA kaaryaaspicunaiv| bhaSTAGgulamabhijJAnaM kRtveti aSTAGgulaM cihna kRtvaa| arddhadhArastiryagadhAraH shstrvishessH| tAmiti cchinnAvaziSTAGgulAM nADIm / kaNThe'vasRjediti nADyagravaddhaM sUtraM kumArasya kaNThe nibannIyAt // 38-40 // cakrapANiH-nADyA adhikakalpane dossmaah-asmygityaadi| AyAmo dairghyam, vyAyAmo * ardvadhAreNa iti ckrH| + AyAmavyAyAmahuNDikA iti pAThAntaram / 265 For Private and Personal Use Only
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2114 crk-sNhitaa| jAtisUtrIya zArIram lAghavamabhisamIkSya kumaarsy| prAgato jAtakarma kArya, tato madhusarpiSI mantropamantrite yathAmnAyaM prAzitumasmai ddyaat| stanamata Urddha manenaiva vidhinA dakSiNaM pAtupurastAt prayacchet / athAtaH zIrSataH sthApayedudakumbhaM mantropamantritam // 41 // athAsya rakSAM viddhyaat| AdAnIkarkandhukhadirapIlukrametetyata Aha-tatretyAdi, gurulAghavamiti kumArasya nAbhivAdhakadoSANAM gurulAghavam abhisamIkSya pUrva gurudopaM kharayopakramyAnantaraM lghudossmupkrmdityrthH| prAgata ityAdi / nAbhinAr3IcchedanAt pUrva zItAbhiradbhiH kumAramAzvAsya kumArasya jAtakarma kAryam / tata ityAdi / yathAmnAya yasya yadvedoktavidhinA puruSAnukrameNa karma vidhIyate tadvedoktamantropamatrite madhusarpiSI prAzitu dadyAdA stanyapravRttezca prmRtaayaaH| suzrute ca-atha kumAra zItAbhiradbhirAvAsya jAtakarmaNi kRte madhusarpiranantAbrAhmIrasena suvarNacUrNamaGgulyAnAmikayA lehayet / tato balAtailenAbhyajya kSIrikSakaSAyeNa sarvagandhodakena vA rUpyahemaprataptena vA vAriNA snApayedenam kapitthapatrakaSAyeNa vA koSNena yathAkAlaM yathAdopaM yathAvibhavaJca iti / stanyamata Uddha mityAdi / ata Urddham ataH paraM stanyapravRttI satyAm / suzrute'pyuktaM-dhamanInAM hRdisthAnAM vikRtasAt anantaram / catUrAtrAt trirAtrAdvA strINAM stanyaM pravartate / tasmAt prathame'hni madhusarpiranantAmizraMmatrapUtaM trikAlaM paayyet| dvitIye lakSmaNasiddhaM sarpistRtIye ca / tataH prAnivAritastanyaM madhusarpiH svapANitalasammitaM trikAlaM pAyayet iti / ata Uddha stanyapravRttI anena vidhinA yathAmnAyaM mantropamatritaM dakSiNaM stanaM purastAdagre pAtu prayacchet / tato vAmamiti zeSaH / athAta ityAdi / udakumbha jalapUrNakumbhaM yathAmnAyaM mantropamatritaM kumArasya zIrSataH sthAne sthApayet / / 41 gaGgAdharaH-- athAsya rakSAM viddhyaaditi| rakSAvidhimAha----AdAnIvistAraH, tAbhyAM huNDikA AyAmavyAyAmahuNDikA diirghpiintvyutetyrthH| piNDalikA tu primnnddlyutaa| vinAmikA antAcTUnA mdhynimnaa| vijRmbhikA tu muhurmuhurvRdvimtii| gurulAghavamavekSyeti nAr3IpAkakArakapitte tathA vAte cAyAmacyAyAmahuNDikAdivikAracatuSTayakArake yo doSo guruH, sa upkrttvystvryetyrthH| jAtamAtrasya vedoktaM karma jaatkrm| yathAmnAyamiti yathAgamaM mantropamantrite / etenaiva vidhAnena stanamabhimantritaM pAyayedityarthaH / AdanI ghoSakabhedaH / For Private and Personal Use Only
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2115 parUSakazAkhAbhirasyA gRhaM bhiSaka samantataH parivArayet / sarvatazca sUtikAgArasya sarSapAtalItaNDulakaNakaNikAH cha prkiret| tathA taNDulabalimaGgalahomaH satatamubhayakAlaM kriyeta prAGa nAmakarmaNaH / dvAre ca muSalamanutirazcInaM nyastaM kuryyaat| vacAku ThanImakahiGgasarSarAtasIlasunakaNakaNikAnAM rakSonasamAkhyAtAnAJcauSadhInAM roTTalikAM baddhA sUtikAgArasyottaradehalyAmavasRjet, tathA sUtikAyAH kaNThe saputrAyAH, sthAlyudakumbhaparyaSvapi, tathaiva dvyorpkssyoH| sakaNakumbhakendhanAgnistindukakASThendhanazcAgniH sUtikAgArasyAbhyantarato nityaM syaat| striyazcainAM yathoktaguNAH suhRdazcAnujAyyuH dazAhaM dvAdazAhaM vA anuparatapradAnamaGgalAzIH stutigItavAditramanna. tyaadi| AdAnI devadAnI ghosskbhedH| asyAH sUtikAyA gRhaM samantataH cturdikssu| mUtikAgArasya sarvatazcaturdikSu madhyatazca sarSapAdIn prakiret prakSipet / taNDulAnAM kSudratarakaNAH kaNaH, kSudrakaNAH knnikaaH| taNDalabalimaGgalahomastaNDulabalinA maGgalahoma ubhayakAlaM sAyaM prAtazva kriyt| pAG nAmakarmaNa azaucAntadinapayyantam / muSalam anutirazcInaM tirobhAveNa nyastaM kuryAt / vacAdInAM tathAnyeSAmapi gugagulvAdInAM rakSonasamAkhyAtAnAmoSadhInAM vastre poTalI baddhA uttaradehalyAmuttaraprAGgaNe dvAropari avasRjet rksset| mUtikAyAH putrasya ca kaNThe tasya poTTalI banIyAt / sthAlyAdiSu ca rakSet tasya poTTalI, dvArapakSayoH dvArapArzvayordvayozca poTTalIdvayaM rksset| mUtikAgArasyAbhyantarato nityaM kaNastaNDulakaNaH, kumbha udakumbhaH, indhanaM kASThamanistaiH sahitaH syAdamizca tindukakASThendhanaH syAt / striyazca ityaadi| anujAgRyurjAgaraNam enAmanu lakSyIkRtya kuyuH| anuparatAni taNDulabalihomaH kiyatkAlaM karttavya ityAha-A nAmakarmaNa iti / dazAhaM yAvadityarthaH, dazAhe tu nAmakarma bhaviSyatIti / jatUkarNe'pyuktam-'taNDulabalihomo dvikAlamA dazamAham" iti / * sarvapAtasIkaNakaNikAH tathA taNDulabalihoma iti ckrH| A nAmakarmaNa iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2116 crk-sNhitaa| (jAtisUtrIya zArIram pAnavizadamanuraktaprahRSTajanasampUrNaJca tadvezma kAryam / brAhmaNazcAtharvavedavit satatamubhayakAlaM zAntiM juhuyAt svastyayanArtha sukumArasya tathA sUtikAyAH / ityetad rakSAvidhAnamuktam // 42 sUtikAntu khalu bubhukSitAM viditvA snehaM pAyayet prathama paramayA zatayA sarpistailaM vasAM majjAnaM vA sAmyIbhAvamabhisamIkSya bhiSaka pi pliipippliimuulcvycitrkshRnggdhercuurnnshitm| snehaM pItavatyAzca sarpi stailAbhyAmabhyajya veSTayedudaraM mahatA vaassaa| tathA asyA na vAyurudare vikRtimApAdayati anavakAzatvAt / jINe tu snehe pimpalyAdibhireva siddhAM yavAgU susnigdhAM aviratAni pradAnAdIni yatra tdnuprtpdaanaadi| annapAnavizadam annena pAnenAvadAtaM / tadvezma mUtikAgAram / sukumArasya svastyayanArtha tathA mUtikAyAH vstyynaarthm| suzrute'pyuktam -atha vAlaM kSaumaparihataM kSomavastrAstRtAyAM zayyAyAM shaayyet| pIlubadarInimbaparuSakazAkhAbhizcainaM vIjayet / mUTTi caasyaahrhstailpicumvcaaryet| dhUpayeccainaM rakSona dhpaiH| rakSonAni cAsya pANipAda zirogrIvAsvava sRjet / tilAtasIsarSapakaNAMzcAtra prakiret / adhiSThAne cAgniM prajvAlayet / vraNitopAsanIyaJcAvekSeta iti // 42 // gnggaadhrH--muukkiaanvityaadi| prathamaM prathamadinAvadhi sapirvA tailaM vA vasA vA majjAnaM vA snehaM pAyayet paramayA shktyaa| sapirAdInAM sAtmyIbhAvaM mUtikAyA abhisamIkSya pippalyAdicUrNasahitaM snehaM sarpirAdyanyatamaM pAyayet / tacca pItavatyAH mUtikAyA udaraM mahatA vAsasA vastreNa veSTayediti / asya phlmaah-tthetyaadi| tena prakAreNa asyA avakAzamaprApya udare bAyune vikRtimaapaadyti| kasmAdityata Aha-anavakAzakhAditi / vastraveSTanena 'rakSonasamAkhyAtAnAm" ityanena guggulvAdIna grAhayati / uttaradehalyAmiti dvAropari, anye tu dehalI dvArAdhaHkASThamAhuH // 41142 // cakrapANiH-kumArasya jAtakarmAbhidhAya sUtikAyAH krttvymaah--suutikaantvityaadi| dhubhukSitAmityanena yAvatA kAlena bubhukSitA bhavati, tadA sdehapAnaM karttavyam / paramayA zaktapati uttamayA zaktayA lakSitA snehaM pibeta, yAvatA snehena balavirodho na bhavati tAvanmAnaM sneha pibeditydhyaahRtm| sAmyIbhAvamabhisamIkSyeti sarpirAdiSu yad yasyAH sAtmyam, tat tasyai For Private and Personal Use Only
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2117 dravAM mAtrazaH pAyayetobhayakAla-coSNodakena pariSecayet prAka snehayavAgUpAnAbhyAm / evaM paJcarAtraM saptarAtraM vAnupAlya krame. NApyAyayet / svasthavRttametAvat tu sUtikAyAH // 43 // vAyurudare'vakAzaM na prAmotIti bhaavH| tato'smina pIte snehe jIrNa sati pipplyaadiityaadi| atrAyamarthaH-pUrvamuSNodakenainAM paripicya ghRtAyanya tamaM snehaM pippalyAdicUrNasahitaM mAtrAvat paayyet| tato'nantaramuktarUpeNa vastraveSTanaM, tatastasmin jIrNa pippalyAdikalkapAdikacaturguNajalasiddhAM ghRtAdisusnigdhAM dravAM yavAgU maNDarUpAM peyAM vA mAtrAM pAyayet puurvaahnm| evamavarAhe pUrvamuSNodakenainAM pariSicya sne pAyayitA tasmin jIrNa tAdRzIM yavAgU mAtrAM pAyayediti bodhyam / evaM paJcarAtraM vA saptarAtraM vA yAvat / suzrute'pyuktam -atha mUtikA balAtailAbhyaktAM vaathraussdhnikaathenopcret| sazeSadoSAntu tadahaH pippalIpippalImUlaha stipippalIcitrakazRGgaveracUrNa gur3odakenoSNena paayyet| evaM dvirAtraM trirAtraM vA kuryAt A dussttshonnitvishuddheH| tato vidArigandhAdisiddhAM snehayavAgU kSIrayavAgUvA pAyayat triraatrm| tato yavakolakulatthasiddhena jAGgalarasena zAlyodanaM bhojayed blmgnivlnycaavekssy| anena vidhinAdhyamAsamupasaMskRtA vimuktAhArAcArA vigatamUtikAbhidhAnA syAt punraattevdrshnaadityeke| dhanvabhUmijAtAM sUtikAM ghRtatailayoranyatarasya mAtrAM pAyayet pippalyAdikapAyAnupAnaM sneha nityA ca syAt trirAtraM paJcarAtraM vaa| balavatImabalAM yavAgU pAyayet trirAtraM pazcarAtraM vaa| ata Urddha snigdhenAnasaMsagaNopacaret prAyazazcainAM prabhUtenoSNodakena paripiJcet / krodhAyAsamaithunAdIn pariharet / bhavatazcAtra / mithyAcArAta sUtikAyA yo vyaadhirupjaayte| sa kucchasAdhyo'sAdhyo vA bhvedtyptrpnnaat| tasmAt tAM dezakAlau ca vyAdhisAtmyena krmnnaa| parIkSyopacaredevaM neyamatyayamApnuyAt // iti // 43 // deym| accheneti nirmlen| ubhayataH kAlamiti padam uSNodakena pariSecayedityanena yojyam / tadeva kaaldvymaah-praagityaadi| paurvAhikasnehapAne pariSekaM kArayitavyam, tathA jIrNe snehe pariSecitAM yavAgUH paayyitvyetyrthH| ayantu vyavahAro'napadeze prabalakaphatvAt prANinAm, na jAGgalAdidezavyavahAra iti // 43 // * itaH param acchenetyadhikaH pAThazca RSTataH / For Private and Personal Use Only
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2118 caraka saMhitA | [ jAtisUtrIyaM zArIram tasyAstu khalu sUtikAyA yo vyAdhirutpadyate sa kucchrasAdhyo bhavatyasAdhyo vA / garbhavRddhidayitazithila sarvvadhAtutvAt pravAhavedanA daraktaniHsru tivizeSazUnyazarIratvAcca / tasmAt tAM yathoktena vidhinopacaret / bhautikajIvanIyavRhaNIya-6 vAtahara siddhairabhyaGgotsAdanapariSecanAvagAhanAnnapAnavidhibhirvize patazcopacaret / vizeSatA hi zUnyazarIrAH striyaH prajAtA bhavanti // 44 // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * gaGgAdharaH- atha mRtikAyAH svAsthyavRttamuktvAturyavRttamAha--tasyAsvityAdi / nanu kasmAt kRcchrasAdhyo'sAdhyo vetyata Aha- garbhetyAdi / garbhasyAdhAnAt prabhRti vRddhyA kSayitAH zithilAzca sarvve dhAtavo yasyAstattvAt / tataH paraM prasavakAle pravAhaNaM vedanA prasavayAtanA / kledaraktayorniHsrutiH niHzepeNa srAvasteSAM vizeSeNa zUnyaM sneharahitaM zarIraM yasyAstathAtvAcca / yathoktena pUrvoktena vidhinopcret| vizeSatazca bhautikAdisiddhairabhyaGgAdividhibhirupacaret / kasmAd bhautikAdisiddhairabhyaGgAdibhirvizeSataH sUtikAmupacaredityata Aha - vizeSato hItyAdi / prajAtAH pramRtAH striya iti / atra rukSaNe doSa uktaH suzrute - prajAtAyAzca nAryyA rukSazarIrAyAstIkSNairavizodhitaM raktaM vAyunA dezagenAtisaMruddha nAbheradhaH pArzvayorvastau vastizirasi vA granthiM karoti / tatazca nAbhivastyudarazUlAni bhavanti / sUcIbhiriva nistudyate bhidyate dIryata iva ca pakkAzayaH / samantAdAdhmAnamudare mUtrasaGgazca bhavatIti makalalakSaNam / tatra vIratarthyAdisiddhaM jalamUSakAdipratIvApaM pAyayet / yavakSAracUrNa vA sarpiSA sukhodakena vA lavaNacUrNa vA, pippalyAdikAthena pippalyAdicUrNa vA surAmaNDena varuNAdikArthaM vA, paJcakolailAmatIvApaM pRthakaparNyAdikArthaM vA, 1 For Private and Personal Use Only cakrapANiH - sUtikAyA mithyopacAreNa vyAdhirbhavan kRcchrasAdhyo'sAdhyo vA bhavati tathA darzayan yathoktakramasyAvadhAnena karttavyatAM darzayitumAha-tasyAstvityAdi / garbhavRdvA dhAtvantarApoSaNena kSayitAzca zithilIkRtAzca sarvve dhAtavo yasyAH sA tathA / yathA garbhavyapagama eva tAvaccharIrazUnyatve hetuH tathA pravAhaNavedanAku daraktani srutivizeSo heturityAha- pravAhaNetyAdi / yathokteneti snehapAnAdinA etena yathoktavidhikaraNameva duzcikitsyasya sUtikAdhyAdhezca nidAnavajrjanamuttamaM * itaH paraM madhuretyadhikaH pAThaH kvacida dRzyate /
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2116 dazame tvani saputrA strI sarvagandhauSadhaiaurasarSapalodhezca snAtA lavahata vastraparihitA pavitreSTaladhubhUSaNavatI ca susaMspRzya maGgalAni ucitAm arcayitvA ca devatAM zikhinaH zulavAsaso'vyaGgAMzca brAhmaNAn svasti vAcayitvA kumAramahatena shucivaassaacchaadyet| prAkazirasamudakazirasaM vA saMvezya devatApUvaM dvijAtibhyaH praNamati ityuktvA kumArasya pitA dve nAmanI kArayet nAkSatrika naamaabhipraayiknyc| tatrAbhiprAyikaM nAma ghoSavadAdyantasthAntamuSmAntaJca vRddhaM tripurussaantrmnvprtisstthitm| nAnatrikantu nakSatradevatAsaMyuktaM kRtaM dvAnaraM caturakSaraM vA // 45 // bhadradArumaricasaMsRSTaM purANaguI vA, vikaTukacaturjAtakakustumburumizraM khAdedacche vA pivedariSTamiti / iti // 44 // gaGgAdharaH-tataH kiM kAryamityata Aha-dazame vityaadi| tadhu cAhatazca vastraM parihitaM yayA sA, tathA pavitraJca iSTaJca laghu ca bhUpaNaM varttate yasyAH sA, tathA sacitAM devatAM gaNezAdiM zikhinaH zikhAvataH zuklavAsasaH zuklavastrAtAn avyaGgAn sarvasampUrNAGgAn / ahatena navenAkSuSNena vaassaa| pAzirasaM pUrva zirasam udaka zirasam uttarazirasaM vA saMvezya zAyayitvA devatApUrva pUrva devatAbhyo namaskRkhA dvijAtibhyo dvijAtInuddezya praNamatItyuktvA kumAraspa pitA ghoSavadAdyantasthaM, ghoSavanto varNAH kavargAdInAM paJcAnAM vrgaannaamntyaantyaastrystryH| teSAmanyatamo vo yasyAdau ante ca sthito tat ghopvdaayntsthm| uSmAntaJceti cazabdo vArthe / zaSasahA upmANaH, tdnytmvrnnaantm| tripurupAntaraM pitRpitAmahaprapitAmahanAmabheSajamiti darzayati / yadutpannavyAdhau vihitaM bheSajam tat prAyo na sidhyatIti kRtvA nehoktam / bhautikaM bhUtaharam // 44 // cakrapANiH---ucitAmiti yA yasyA devatA sadA pUjyA, taamcyitvaa| zikhina iti pAvakAn / kiMvA zikhA cUr3A, tadvato brAhmaNAnamuNDAn / nakSatradevatAyuktamiti, yasmin nakSatre kumAro jAtaH, tasya nakSatrasya yA tu devatA, tasyA nAma krtvymityrthH| kiMvA tu nAmanI For Private and Personal Use Only
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2120 crk-sNhitaa| jAtisUtrIya zArIram kRte ca nAmakarmaNi kumAraM parIkSitumupakrametAyuSaH prmaannjnyaanhetoH| tatremAnyAyuSmatAM kumArANAM lakSaNAni bhvnti| tad yathA---ekaikajA mRdavo'lyAH snigdhAH subaddhamUlAH kRSNAH kezAH prshsaante| sthirA bahalA tvaka, prakRtyAkRtisampannamISatpramANAtiriktam anurUpamAtapatropamaM ziraH prazasyate / vyUr3ha samaM suzliSTazavasandhyarddhavyaJjana-8. vajam / anavapratiSThitaM navInasaGketitavajja prasiddhapratiSThitam / nakSatrANi azvinyAdIni ttkumaarjnmkaalikaani| nakSatradevatA azviyamadahanAdayaH tatra yajjanmanakSatraM tasya nAmasaMyukta anyataranAmasaMyuktaM dvAkSaraM caturakSaraM vA kRtaM nAma nAkSatrikam / suzrute'pyuktaM-tato dazame'hani mAtApitarau kRtamaGgalakautukau svastivAcanaM kRkhA nAma kuryAtAM yadabhipretaM nakSatranAma vaa| iti / atra dazame'hanIti zreSThalAda brAhmaNAbhiprAyeNa tatropalakSaNAdazaucAntadine sarveSAmityarthaH // 45 // gaGgAdharaH-nAmakaraNAnantaraM kiM kAryamityata Aha-kRte cetyAdi / ekaikajAH pRthak pRthagajAtA ityAdIni sarvANi kezA ityasya vizeSaNAni / sthiretyazlathA bahalA sthUlA va carma / prakRtyetyAdinA zirolakSaNaM, prakRtiravikRtirAkRtistayA sampannaM ziraH prAyeNa shriiraanuruupmiiptprmaannaatiriktm| AtapatropamaM chatropamam / vyahamityAdi llaattlkssnnm| vyahaM hata dRDhaM gAda samamanuccAvacaM suSTu zliSTaH saMmilitaiH zaGkhasandhibhirarddhakArayet nAkSatrikam AbhiprAyikaJca, ityAdi paatthH| ghoSavadityAdi vizeSaNam, ghopA vargacaturthA 'ghajhaDadhabhAH,' antyasthA 'yaralavAH', 'zapasAH' uSmANaH // 45 // cakrapANiH--- nAmakarmaNIti nAmakaraNasamayakriyamANahomAdikamaNi, nAmaiva vA karma / sthiretyshlthaa| IpatpramANAtivRttaM zira iti utsargApavAdanyAyena bodravyam / tena yaduktaM pUrvam"paGgalotsedhaM dvAtriMzadaGgulapariNAhaM ziraH" etaccAbhidhAyoktam --- "tatrAyubalamityAdi yAvata: pramANavati zarIre, viparyayastu hone'dhike vA" iti, etadavacanAdapavAdamUtamapyatIva praza bhavatIti jJeyam / evaM mahadupacitaM pANipAdam ityatrApi vyaakhyeym| anurUpamityanena zarIrAnurUpatAM ziraso darzayan uktalakSaNAdanativRddhi ziraso darzayati, ativRddhiM zarIrAnanurUpaM * Urddha vyaJjanamiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2121 sampannamucitaM balinamarddhacandrAkuti lalATam, vahalo vipulasamapIThau samau nocaivRddhau pRSThato'vanatI suzliSTakarNaputrako mahAcchidrau kau~ / ISatpralambinyAvasaGgate same saMhate mahatyau bhra vau| same samAhitadarzane vyaktabhAgavibhAge balavatI tejasopapanne svagApAGgaM ckssussii| RjvI mahocchAsA vaMzasampannA ISadanavanatAmA naasikaa| mahad Rju sunivissttdntmaasym| AyAmavistAropapannA zlapaNA tanvI prakRtiyuktA pATalavarNA jihvaa| zlakSNaM yuktopacayamuSmopapannaM raktaM taalu|mhaan adInaH vyaJjanamardAkArastena smpnnm| upacitaM vRddhimat / balinaM balimat / arddhacandrAkRti ca lalATa prazasyate itynvyH| vahalAvityAdinA karNalakSaNam / vipulatayA samapIThau nIcaiTa ddhau latikAbhAgato vRddhau| pRSThataH pazcAdabhAgenAvanato nmrau| suzliSTau karNaputrako vAhyakarNagranthI yyostau| ISadityAdinAbhra lakSaNam / ISatmalambinyo nAtilambanAtihAsarUpe nAtivicchinnamadhye ityasaGgate same samAnarUpe saMhate ghanalomavatyau mahatyau sthle| same ityAdinA cakSurlakSaNam / same samAnarUpe, samAhitadarzane samyagAhitadRSTibhAge, bhAgAH zuklakRSNAdayaH teSAM vibhAgA vyaktA yayoste tathA, balavatI darzanabalayukte, tejasA dUradRSTayAdilakSitena upapanne, suSTu aGgAni vAdIni apAGgI ca yyostthaa| RjvItyAdi naasikaalkssnnm| RjvI saralA, mahocchAsA dRhanizvAsayuktA, vaMzasampanneti dIrghavaMzAkAratayA sampannA, ISadavanatArA alpnmraagrbhaagaa| mhdityaadinaasylkssnnm| AsyaM mukhacchidrarekhA mahada dIrghatayA vRhat Rju sarala suniviSTaM suSTu nivezaH sthAnaM yuktadantapaMkti tadayuktam / AyAmetyAdinA jihvaalkssnnm| AyAmena daiNa vistAreNa vistRtatayA upapannA, zlakSNA akharA, tanvI aghanA, prakRtiyuktA avikRtA, pATalavarNA zvetaraktavarNA / zlakSNamityAdinA taalulkssnnm| zlakSNamakharaM yuktopacayaM nAtinimna nAtyuccam / uSmopapannaM svAbhAvikenoSmaNA sampanna, raktaM rktvrnnm| mahAn bhavati, taccAprazastameva / arddha vyaJjanamiti arddharekhAtrayarUpalakSaNayuktam / jatUkaNe hi trirekhaM lalATamuktam / nIcaivRddhAviti anudamUtau sntaavnukrmvRddhau| vyaktabhAgavibhAge iti prvyktkRssnnshuklvibhaage| zobhanAni vAdIni aGgAni apAGge ca yayoste svAGgopAGge / atra 'aGga' 266 For Private and Personal Use Only
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2122 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram snigdho'nunAdI gambhIrasamuttho dhIraH svrH| nAtisthUlau nAtikRzau vistAropapannAvAsyapracchAdanau rktaavosstthau| mahatyau hanU / vRttA nAtimahatI griivaa| vyuuddh'mupcitmurH| gUr3ha jatru pRsstthvNshshc| viprakRSTAntarau stnau| aMsAnupAtinI sthire pAveM / vRttaparipUrNAyato bAhU sakthinI aGgalayazca / mahadupacitaM paannipaadm| sthirAvRttAHsnigdhAstAmrAstuGgAH kUrmAkArAH krjaaH| pradakSiNAvarttA sotsaGgA ca naabhii| nAbhyurastribhAgahInA samA samupacitamAMsA kttii| vRttau sthiropacitamAMsau nAtyunnatau nAtyavanatI sphicau| anupUrva vRttaavupcyyuktaavuuruu|naatyupcite nAtyapacite ityAdinA svrlkssnnm| yena zabdena bhASate sa zabdaH kaNThasya svrH| mahAn hAn, adInaH akSINaH, snigdho'karkazaH zrutau madhura ityarthaH / anunAdI pratidhvanimAna, gambhIrasamuttho nAmita iva prapadyate iti lakSyate ghoSarUpaH / dhIraH azIghraH / nAtisthalAvityAdinauSThalakSaNam / AsyapracchAdanau sampuTarUpI na vivRtarUpau, svabhAvato dantAnAcchAdya satataM vrtinau| dve hanU mhtyau| vRttetyAdi grIvAlakSaNam / grIvA vRttA vartulA nAtimahatI naatihtii| ghyU damityAdinA vakSolakSaNam / vyUhUM vRhat upacitaM mAMsalatayA vRddhimat / gUDhaM guptamavyaktamityarthaH / jatru kaNThorasoH sndhiH| pRSThavaMzazca gUr3ha ityanvayo linggvipryyenn| viprakRSTaM na sanikRSTamantaramantarAladezo yayostau stnau| aMsetyAdinA pArzvalakSaNam / aMsau bhujayoruparibhAgau tAvanu lakSIkRtya patitu zIlaM yayoste aMsAnupAtinI, sthire azlathe ca pAz / vRttetyAdinA bAhulakSaNam / vRttau vartulau paripUrNI ghanI Ayatau dIyo ca bAha sathinI ca vRtte paripUrNa aayte| aGgulayazca vRttAH paripUrNA aaytaashceti| liGgavacana viparyayeNa anvayaH / mahadityAdinA pANipAdalakSaNam / upacitaM mAMsalam / sthirA ityAdinA nakhalakSaNam / sotsaGgA antonatatvena madhyanimnA gabhIretyarthaH / nAbhyurasomadhye yAvanmAnaM tasya tRtIyabhAgahInA dvibhAgayuktA, samA noccAvacA kttii| vRttAvityAdi sphiklakSaNam / sthiramazlathamupacinaM vRddhaM mAMsaM yayorato grahaNva netrasyApAGgasya labdhasyApi punaH karaNaM vizeSeNApAGgazobhopadarzanArtham / AsyapracchAdanI For Private and Personal Use Only
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "ma adhyAyaH / zArIrasthAnam / 2123 eNIpade pragUDhasirAsthisandhI jaGgha / nAtyupacitau nAtyapacito gulpho / pUrvopadiSTaguNau pAdau kuurmaakaagai| prakRtiyuktAni vAtamUtrapurISANi tathA svpnjaagrnnaayaassmitruditstngrhnnaani| yaca kiJcidanyadanuktamasti tadapi sarva prakRtisamennamiSTama, viparItaM punaraniSTam / iti dIrghAyulanaNAni // 46 // ato dhaatriipriikssaamupdekssyaamH| atha bra yAd dhaatriimaanyeti| samAnavaNoM yauvanasthAM nibhRtAmanAturAmavyaGgAmavyasanAm tathA naatyuccnaatiniicii| anupUrvavRttAvityAdinorulakSaNam / anupUrva krameNa vRttau vattu lo krameNa ca maaNslau| nAtyupetyAdinA jngghaalkssnnm| eNIpade hrinniismpaade| pragaDhasire asphuTasirAsthisandhimatI jaGgha / nAtyupetyAdinA gulphlkssnnm| pUrvopadiSTaguNau mahadupacitaM pANipAdamityuktyA mahAntau copacitau ca paadaavityrthH| punaH kUrmAkArau kUrma pRSThavat madhyonnatau / prakRtiyuktAnItyavikRtAni vAtAdIni, tathA prakRtiyuktAni svmaadiini| yacca kiJcit anuktaM pArthAdipANipAda vihrnnaadi| viparItaM yasya yasyAGgasya yadayallakSaNamuktaM tadviparItam anissttmdiirghaayulkssnnm| iti dIrghAyurlakSaNaM zatAyulekSaNam // 46 // gaGgAdharaH---kumArasyAyuHparIkSAnantaraM kiM kAryamityata Aha-ata ityaadi| samAnavarNAmiti / varNo'tra kiM vede varNavenopadiSTajAtiH ? kiM zarIrasya rUpam ? nAdyaH / zUdrAH khalu santi vayo jaatyH| zUdratvena tAstu sarvAH samAnAzveta manuSyatvena brAhmaNAdayo'pi samAnA bhvntu| na vAntyam / sarveSAM na AkaM rUpaM brAhmaNakSatriyAdInAJcaikadezena samAnarUpatvamastIti / tasmAdatra varNo veda zuklAdivarNatvenopadiSTA jAtirupalakSaNIyA prAdhAnyAt samAnajAtirityarthaH / nibhRtAmanuddhatAm / avyaGgAM savvesampUrNAGgI naangghiinaam| avyasanAM kaammukhaavrko| pRSThavaMzazca gUDha iti yojniiym| asampAtinI sunirgtkksse| eNIpade iti enniijddaasdRshe| prakRtiyuktAnIti na bahUni nAtyalpAni ca, prakRtiyuktamiti dehAnurUpam // 46 // krapANiH-samAnavarNAmiti tulyajAtIyAm / 'yauvanasthAm' ityanena na baalaavRddhe| bAlA For Private and Personal Use Only
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2124 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram avirUpAmajugupsAM dezajAtIyAmakSudrAm akSudrakarmiNI kule jAtAM vatsalAmarogajIvadavatsAM puMvatsAM dogdhrImapramattAm azAyinImanuccArazAyinImanantAvazAyinI kuzalopacArAM zucimazucidveSiNI stanastanyasampadupetAmiti // 47 // tatreyaM stanasampat-nAtyUddhau nAtilambAvanatikRzAvanatipInI yuktapipalako sukhaprapANau ceti| stanyasampat tu prakRti---varNagandharasasparzam udapAtre ca duhyamAnaM dugdhamudakaM vyeti prakRtibhUtatvAt tat pussttikrmaarogykrnyceti| ato. 'nyathA vyAnnaM jJeyam // 48 // krodhAdidoSarahitAm avirUpAmavikaTarUpAm ajugupsAM paranindA'nabhidhAyinI dezajAtIyAM samAnadezajatvena sprkaaraam| akSudrAm akSadvasvabhAvAm / na vA kSadrakarmiNI kSadrakarmAkarIm / kule jAtAM satAM brAhmaNAdInAM kule jAtAmapi sthitAM, na tu duHzIlAdiSvakuleSu jAtAm / vatsalAM vAtsalyavatIm / arogajIvadvatsAm arogo jIvaMzca vatsaH svaputro yasyAH saa| puvatsAM putravatsAM na tu kanyAvatsAm / dogdhauM svayaMpravRttadugdhavatIm / aprmttaampaapvtiim| azAyinImakAle cAdeze caashynshiilaam| anuccArazAyinIm uccAro'medhyadezastatrAzayanazIlAM medhyadeze shynshiilaamityrthH| anantAvazAyinIm antAvazAyinI patitabrAhmaNIprabhRtirucyate tadbhinnAm / kuzalopacArAM bhadropacaritAm // 47 // gaGgAdharaH--nanu kIdRzI stanastanyayoH sampadityata Aha-tatreyamityAdi / yuktapippalako stnaanuruupntyuktstngudd'kii| stnyetyaadi| prakRtayo'vikRtAH svAbhAvikA varNagandharasasparzA yasya tat stanyaM smpdupetm| tasya parIkSAprakAramAha--udapAtre cetyAdi / dugdhaM stanyadugdham udakaM vyeti udakaM vyayaM kRtA vRddhayorasampUrNAGgakSINadhAtutvena nirasyati / nibhRtAmiti vinItAm / avirUpAmiti avikRtAvayavAm / avyaGgAmiti ahiinaanggiim| dezajAtIyAM smaandeshjaam| anantyAvazAyinImiti zUdrasya hi savarNatve cANDAlAdistrI ca prazastA, sA na niSidhyate, brAhmaNAdInAmasavarNatvenaiva sA * prakRteti vA paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH shaariirsthaanm| 2125 tasya vizeSAH --zyAvAruNavarNaM kaSAyAnurasaM vizadamanAlakSyagandhaM runaM dravaM phenilaM lavatRptikaraM karSaNaM vAtavikArANAM kartR vAtopasmRSTaM cIramiti jJeyam / kRSNanIlapItatAmrAvabhAsaM tiktAnukaTukAmlarasaM kuNaparudhiragandhi bhRzoSNazca pittavikArANAM kartR pittopasRSTaM kSIramiti jnyym| atyarthazuklamatimAdhuryopapannaM lavaNAnurasaM ghRtatailavasAmajagandhi picchilaM tantumadudakapAtre'vasIdat zleSmavikArANAzca kartR zleSmopassRSTaM kSIramiti jnyym| teSAntu trayANAmapi kSIradoSANAM prativizeSamabhisamIkSya yathAsvaM yathAdoSaJca vamanavirecanAsthApanAnuvAsanAni vibhajya kRtAni prazamanAya bhavanti // 46 // dugdhamayaM bhavati tena vizeSeNodakaM vyAmoti udakena saha kIbhAvamApadyate ityrthH| tat stanyaM prakRtibhUtavAdavikRtavAt pussttikrm| ato'nyathA udapAtre duhyamAnaM dugdhaM yadi nodakaM vyati tadA vyApannaM vikRtimApannaM stanyaM jJa yam // 48 ___ gaGgAdharaH-nanu kena vikRtaM kIdRzaM bhavatItyata Aha-tasyetyAdi / vizadam apicchilm| anAlakSyagandhaM smyglkssnniiygndhrhitm| karSaNaM kRshkrm| evambhUtaM kSIraM vAtopasRSTaM jJeyam / kRSNetyAdi pittaduSTastanyalakSaNam / kuNapagandhi rudhiragandhi ca / atyarthetyAdi zleSmaduSTastanyalakSaNam / eSAM pratIkArArthamAhateSAmityAdi / tatra teSAM trayANAM kSIradoSANAM vAtAdInAM prativizeSaM vizeSa vizeSa koSThAzrayakhodIrNavAdi saMzodhanAnuguNaM duSTivizeSamabhisamIkSya yathAsvaM vamanAdyaniha yathAdoSaM vamanAdIni vibhajya kRtAni prazamanAya kSIradoSaprazamanAya bhavanti // 49 // nirstaa| kiMvA brAhmaNAdInAmapi patitabrAhmaNAdi 'anantyAvazAyinIm' itizabdena kSipyate / yuktapippalakAviti uccstrvRntau| udakaM vyatIti udakaM vizeSeNa eti prApnotItyarthaH, udake visarpat kSIraM prazastamiti // 47 // 48 // ckrpaanniH-vaataadidRssttkssiirlkssnnaanyaah-shyaavetyaadi| lavaNAnurasamiti ileSmadRSTakSIradoSa* tiktAmlakaTukAnurasamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2126 caraka saMhitA / | jAtisUtrIyaM zArIram pAnAzanavidhistu duSTatIrAyA yavagodhUmazAliSaSTikamudgahareNukakulatthasurAsauvIraka-- maireyamedakala sunakara aprAyaH syAt / coradoSavizeSAMzcAve dayAvecya tattad vidhAnaM kAryyaM syAt / pAThAmahauSadhasuradArumustamRgur3a cIvatsakaphala kirAtatiktakaTukarohiNIzArivAkaSAyANAJca pAnaM prazasyate / tathAnyeSAM tiktakaSAyakaTukamadhurANAM dravyANAM prayogaH / iti nIravizodhanAni uktAni bhavanti / nIravikAravizeSAnabhi samIkSya mAtrAM kAlaJca / iti nIravidhAnAni // 50 // nIrajananAni tu madyAni sIdhuvajrjyAni grAmyAnUpaudakAni ca zAkadhAnyamAMsAni dravamadhurAmla bhUyiSThAzcAhArAH nIriNyazca auSadhayaH cIrapANaJcAnAyAsazca vIraNaSaSTikazAliketubAlikAdarbhakuzakAzagundra tUkaTamUlakaSAyANAJca pAnam / iti cIrajananAnyuktAni // 51 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH - pAnAzanetyAdi / duSTakSIrAyA dhAtrAH / kSIradoSavizeSAMzca vAtAdIna vekSyAvekSya yavAdInAM bhakSyavidhAnaM kAyryaM syAdityarthaH / pAnavidhAnamAha - pAThetyAdi / tathAnyeSAM prayoga ityanvayaH / kSIravikAramabhi lakSyIkRtya mAtrAM kAlaJca samIkSya tattadvidhAnaM kAryyamityarthaH // 50 // gaGgAdharaH- kSIradoSapratikAramuktvA kSIrajananavidhimAha - kSIrajananAni khityAdi / sIdhavajrjyAni madyAni grAmyAdIni ca zAkAni dhAnyAni mAMsAni ca / dravAdibhUyiSThA AhArAzca, kSIriNyaca vaToDumbarAdayaH / vIraNAdInAmitkaTAntAnAM mUlasyaikazaH kaSAyANAM pAnaM bahuvacanAt / etayoH kSIradoSa kSIradoSapratikArayoH prakArA vistareNa yonivyApadi vakSyante // 51 // dUSyasaMmUrcchanaprabhAvAjjJeyam, yena zleSmadRSTe lavaNarasatA bhavati / etatpRthaglakSaNayogAcca dvandvasannipAtadRSTira pyunneyA / cikitsAmAha - eSAmityAdi / pratiprativizeSamabhisamIkSyeti pratiprativAtAdInAM koSThAzrayitvodIrNatvAdi zodhanAnuguNavizeSamiti, cihnavizeSAdapi dhAtrImapekSya vamanA* itaH paraM tupodaka ityadhikaH kvacit / For Private and Personal Use Only
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2127 dhAtrI tu yadA khAdubahulazuddhadugdhA syAt tadA snAtAnuliptA zuklavastraM paridhAya aindrIM brAhmIM zatavIyyIM sahasravIryyAma amoghAmavyathAM zivAmariSTAM vATApuSpoM viSvaksena kAntAmiti vibhratyoSadhIH kumAraM prAGmukhaM prathamaM dakSiNaM stanaM pAyayet / iti dhAtrIkarmma // 52 // gaGgAdharaH - atha dazamAhAnantaraM nAmakarmmaNi kRte stanyapAnavidhimAhadhAtrI khityAdi / aindrAdyoSadhIvibhratI dhAtrI kumAraM prAGmukhaM mantropamantritaM dakSiNaM stanaM prathamaM pAyayet tataH paraM vAmam / suzrute'pyuktam- tato yathAvarNa dhAtrImupeyAnmadhyamapramANAM madhyamavayasamarogAM zIlavatImacapalAmalolupAm akRzAmasthUlAM prasannakSI rAmalamboSThImalamboddha stanImavyaGgAmavyasaninIM jIvavatsAM dogdhI vatsalAmakSadrakarmiNI kule jAtAmato bhUyiSThazca guNairanvitAM zyAmAm ArogyabalavRddhaye bAlasya / tatroddha stanI karAlaM kuryyaat| lambaratanI nAsikAmukhaM chAdayitvA maraNamApAdayet / tataH prazastAyAM tithau ziraH snAtam ahatavAsa samudaGmukhaM zizumupavezya dhAtrIM prAGmukhImupavezya dakSiNaM stanaM dhautamIpatparisraM tamabhimatrA mantreNAnena pAyayet / " catvAraH sAgarAstubhyaM stanayoH kSIravAhiNaH / bhavantu subhage nityaM bAlasya balabuddhaye / payo'mRtara pIlA kumAraste zubhAnane / dIrghamAyuravApnotu devAH prAzyAmRtaM yathA // " ato'nyathA nAnAstanyopayogasyAsAtmyAcyAdhijanma bhavati / aparisra te'pyatistavdhastanyapUrNastanapAnAdutsra hitasrotasaH zizoH kAsazvAsavamIprAdurbhAvaH / tasmAdevaM vidhAnaM stanyaM na pAyayet / krodhazokAvAtsalyAdibhizca striyAH svanyanAzo bhavati / athAsyAH kSIrajananArthaM saumanasyamutpAdya yavagodhamazAliSaSTikamAMsarasasurAsauvIraka piNyAkalasuna matsyakazerukazRGgATakavisavidArikandamadhukazatAvarInalikA lAvU kAlazAkaprabhRtIni vidavyAt / dInAM bahutvApatyavizeSaH karttavya ityarthaH / tattadvidhAnaM kAyyai syAditi sambaddhadopapratikUlamAhAravidhAnaM kAryyaM syAt / kapAyANAmiti bahuvacanAt vyastasamastAnAM kaSAyA gRhyante / kSIriNyazva frontofrera dRzya pAnakSIrAH / amoghAdayo'nantaraM vyAkRtAH, anyathA gur3a cI // 49-52 // ! For Private and Personal Use Only
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2128 [ jAtisUtrIyaM zArIram caraka saMhitA | to'nantaraM kumArAgAravidhimanuvyAkhyAsyAmaH / vAstuvidyAkuzalaH prazastaM ramyamatamaskaM nivAtaM pravAtaikadezaM dRr3hamapagatazvApadapazudaMSTrimUSikApata suvibhaktasalilodUkhalamUtravarcaHsthAnasnAna bhUmimahAna samRtusukhaM yathate zayanAsanAstaraNa sampannaM kuryyAt / tathA suvihitarakSAvidhAnava limaGgala homa prAyazcittaM zuci vRddhavaidyAnuraktajana sampUrNam / iti kumArAgAra vidhiH // 53 // zayanAstaraNaprAvaraNAni kumArasya mRdulaghuzucisugandhIni syuH / svedamalajantumanti mUtrapurISopasRSTAni ca vajrjyAni syuH / athAsyAH stanyamarasu parIkSeta / taccecchItalamamalaM tanu zaGkhAvabhAsamapsu nyastamekIbhAvaM gacchatyaphenilamatantumannotplavate na sIdati vA tacchuddhamiti vidyAt / tena kumArasyArogyaM zarIropacayo valavRddhizca bhavati / na ca kSati-zokArtta zrAnta- praduSTadhAtu garbhiNIjya ritAti-kSINAtisthUla- vidagdha-bhakSyaviruddhAhAratarpitAyAH stanyaM pAyayet, nAjIrNauSadhaca bAlam; dopauSadhamalAnAM parasparopaghAtena tI rogotpattibhayAt / bhavatazcAtra / dhAtryAstu gurubhirbhojyaiH vipadapalaistathA / doSA dehe prakupyanti tataH stanyaM prakupyati / mithyAhAravihAriNyA duSTA vAtAdayaH striyAH / dUSayanti payastena zArIrA vyAdhayaH zizoH // iti / / 52 / / gaGgAdharaH - athaivaM dhAtrIstanyapAnAnantaraM gate jananAzauce niSkrAnte ca sUtikAgRhAt kutra bAlaM vAsayet kathaJca rakSedityata Aha- ato'nantaramityAdi / vAstu sUtikAgArAnniSkrAntasya zizorvAsArthaM gRham atamaskamandhakArarahitaM nivAtamapi pravAtaikadezaM tadvAstuna ekadeze prakRSTo vAto vAtItyevaM vAstu vidyAt / apagatazvApadAdikaM suvibhaktAni vibhAgazaH sthitAni salilAdIni mahAnasAntAni yatra tat tathA / tadvAstu RtusukhaM tasminnRtau sukhakaram aSTadaM yatha RnurUpaM zayyAdisampannaM vihitarakSAvidhAnamuktasUtikAgRharakSAvidhAnena kRtaM rakSAvidhAnaM balimaGgalAdikaJca yatra tat tathA / zuci ca / evaM vRddhAdisampUrNam // 53 // gaGgAdharaH - yathA pAlayet tadAha - zayanAstaraNetyAdi / svedAdimanti mUtrA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only -
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org dama adhyAyaH } zArIrasthAnam / 2126 sati sambhave'nyeSAM tAnyeva suprakSAlitopadhAnAni sudhUpi - tAni & zuddhAni zuSkANi yogaM gaccheyuH // 54 // dhUpanAni punarvAsasAM zayanAstaraNaprAvaraNAnAJca yavasarSapAtasIhiGga gugguluva cAcorakavayaHsthAgolomIjaTilApalaGkaSA'zokarohiNIsarpanikANi ghRtayuktAni syuH / maNayazca dhAraNIyAH kumArasya, khar3a garurugavyavRSabhANAM jIvatAmeva dakSiNebhyo viSANebhyo'yANi gRhItAni syuH / aindrAdyAzrauSadhayo jIvakarSabhakau ca yAni cAnyAnyapi brAhmaNAH prazaMseyuratharvavedavidaH // 55 // dupasRSTAni ca zayanAdIni varjyAni syuH / yasya zayanAdIni bahUni na santi tasya vidhAnamAha--asati sambhave ityAdi / anyeSAM svedAdimUtrAdiyuktAni zayyAdInyekavidhAni tyaktvAnyeSAM sambhave vasati tAnyeva svedAdimUtrAdiyuktAni zayyAdIni suprakSAlitAdIni yogaM gaccheyuH // 54 // gaGgAdharaH nanu kaidhUpayedityata Aha-dhUpanAnItyAdi / yavAdInAM sarpanikAntAnAM carNa kRtvA ghRtena prakSayitvA vastrazayyAdInAM dhUpanaM kAryamityatheH / guggulurmahipAkSagugguluH / palaGkaSA sAdhAraNagugguluH / corakacorapuSpI / golomI goDumbA / jaTilA jttaamaaNsii| rohiNI kaTurohiNI / maNayazcetyAdi / maNayazca dhAraNIyAH yasya ye sambhavanti / tathA khaDgaH khar3a ginAmA pazuH / ruruH svalpahariNaH / gavayaH gosadRzaH pazubhedaH / vRSabhonAna / jIvatAmeSAM dakSiNazRGgAgrANi cchittvAnIya kumArasya dhAraNIyAni Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cakrapANiH - suprakSAlitopadhUpitAnIti sudhautottarapracchAdanAni / zuddhazuSkANIti dhautAnyapi yA malAdirAgeNApi rahitAni bhavanti zuSkANi ca tadaivopayojyAni / sudhautaM hyAmapi syAt tathA gAdAgamalAdibhAvitaM dhautamapyazuddhaM syAt, tasmAduktam zuddhazuSkANIti // 53/54 // * cakrapANiH- vayaHsthA brAhmI, gologI zvetadUrvA / jaTilA mAMsI / agrANi dhAraNIyAni syuriti yojanA / uktaM hi jatUkarNe- "rurukhar3a gAdInAM jIvatAM dakSiNazRGgAprANi nikRttAni dhaaryet| " jIvakarSabhakau prajAsthApanoktau / mantrAzvAtharvavedoktAH aindrAdyA daza / suprakSAlitopadhAnAni sudhUpitAni ityatra suprakSAlitopadhUSitAni iti cakaghRtaH pAThaH / 267 For Private and Personal Use Only
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2130 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram - krIDanakAni tvasya vicitrANi ghoSavantyabhirAmANi cAgurUNi cAtIpaNApANi cAnAsyapravezIni cAprANaharANyavitrAsanAni syuH| na hyasya vinAsanaM sAdhu / tasmAt tasmin rudatyabhuJjAne vAnyatra vidheyatAm agacchati rAkSasapizAcapUtanAdyAnAM nAmAni cAhvayatA kumArasya vitrAsanArtha nAmagrahaNaM na kAyaM syAt // 56 // syuH| tathA aindraprAdhA uktA yAH pUrvamataH aindrIM brAhmI mityAdinA dhAtrayA dhAraNIyAH / evaM jIvakarSabhako tathAnyAni ca dhAraNIyAni // 55 // ___ atha bAlasya krIDAthaM dravyANi kIdRzAni syurityata Aha-krIr3anakAni vityaadi| bAlasya krIDanamebhiriti tAni kriidd'nkaani| citraNa kRtavicitrANi ghoSavanti zabdavanti tena bAlA hRssynti| agurUNi pattalAni kumAro yaduttolanakSepaNAdiSu shnoti| atIkSNAgrANi tIkSNAgrANi hi bAlaM hiNsyuH| anAsyapravezIni kumArasya mukhe pravezArhANi na bhavanti yAni kumAro na gilitu shknoti| apANaharANi viSAdyanAktAni hIrakaviSAdimANaharadravyAkRtAni / avitrAsanAni kumArasya traasaajnkaani| nanu kathamavitrAsanAni krIr3anakAni kRyurvAlo yadi roditi nadati na pibati na bhuGkte tadA loke kenacit vitrAsanena bAlaM vitrAsya zAntaM kurute, maunazca pAyayet bhojayeccaivamAdi ityata Aha-na hysyetyaadi| asya kumArasya yasmAdvitAsanaM na sAdhu, tasmAt tasmin kumAre rudati vApyabhuJjAna vAnyatra vidheyatAmagacchati nadati cApivatItyevamAdau sati tUSNImbhAvadugdhapAnAdikarttavyatAmagacchati na kurvati rAkSasAdInAM nAmAnyAhvayatA puruSeNa striyA vA kumArasya vitrAsanAtha teSAM rAkSasAdInAM vitrAsajanakAnAM nAmagrahaNaM na kAryam / suzrute'pyuktaM-bAlaM punargAtrasukhaM gRhNIyAt / na cainaM tarjayet sahasA na pratirodhayet vitrAsabhayAt sahasA nApahareduvakSipedvA vAtAdivighAtabhayAt nopavezayet konjyabhayAt / nityaJcainamanuvatteta priyazatairajighAMmuH / evamanabhihatamanAsvabhivaddha te nityamagrAsattvasampanno nIrogaH suprasannamanAca bhvti| vAtAtapaviduratprabhApAdapalatAzUnyAgAranimnasthAnagRhacchAyAdibhyo duna hopasargatazca bAlaM rksset| nAzucau visRjedAlaM nAkAze viSame na ca / For Private and Personal Use Only
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2131 ___ yadi tvAtuyyaM kiJcit kumAramAgacchet, tat prakRtinimittapUrvarUpaliGgopazayavizeSaistattvato'nubudhya sarvavizeSAnAturauSadha. dezakAlAzrayAnavenamANazcikitsitumArabhetanaM madhuramRdulaghusurabhizItasaGkaraM * karma prvrtyn| evaMsAtmyA hi kumArA bhavanti, tathA te zarma lbhnte'ciraay| nopamArutavarSeSu rajodhUmodakeSu c||kssiirsaatmytyaa kSIramAja gavyamathApi vaa| dadyAda A stanyaparyAptervAlAnAM vIkSya maatryaa|| SaNmAsaJcainamannaM prAzayellaghu hitazca nityamavarodhAnAratazca syAt kRtarakSa upsrgbhyaat| prayatnatazca grahopasargebhyo rakSyA bAlA bhavanti // iti // 56 // ___ athAsyAturyapratikArArthamAha --yadi laaturymityaadi| Aturya vyaadhitbm| tat kumaarsyaatuyym| prakRtirvAtAdidopadUSyarUpA, nimittaM, vAhyakAraNam, rukSAdistanyAdikaM pUrvarUpam, liGgaM rUpam, upazayazca, teSAM vizeSai. yasya vyAdheryA prakRtiryannimittaM yat pUrvarUpaM yalliGgaM yazcopazayasteSAM stadvizeSai. stattvato yathArthato'nubudhya zAkhA Aturasya vyAdhivizeSa prakRtivizeSa blvishessmevmaadi| auSadhasya tIkSNakhAdivIryavizeSaM mAnavizeSa rsvishessmevmaadi| dezasya sAdhAraNakhajAGgalakhAnapakhAdivizeSam / kAlasya nityagasya vasantAditadAdyasamadhyabAntavAdinAthamadhyakhAntAdivizeSamiti AturoSadhadezakAlAzrayAn sarvavizeSAnavekSamANa enaM kumAramAturaM cikitsituM madhurAdisaGkaraM madhurAdimilitaM karma pravartayan aarbhet| kasmAt madhurAdisaGkaraM kamma pravatteyannArabhetetyata aah-evNsaatmyaahiityaadi| hi yasmAt kumArA evaM madhuramRdulaghumurabhizItasaGkarasAtmyA bhavanti, tasyAnmadhurAdisaGkaraM karma pravattayan naarbhet| tathA tena prakAreNa te kumArA acirAya zIghra zarmA sukhaM lbhnte| suzrute'pyuktaM-dhAtravAstu gurubhibhaujyai vissmaidosslaistthaa| doSA dehe prakupyanti tataH stanyaM praduSyati // mithyAhAravihAriNyA duSTA vAtAdayaH striyaaH| dUSayanti payastena zArIrA vyAdhayaH shishoH|| bhavanti tadityAdau prkRtirvaataadyH| nimittaM vAhaMgha rukSAdi sAkSAt vaataadikaarnnm| sarvavizeSAnityAdau 'Atura'zabdenAturyaheturvyAdhi hyte| 'Azraya'zabdena tu zarIram / zaM kalyANaM * zItazaGkaramiti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2132 crk-sNhitaa| ... jAtisUtrIyaM zArIrama kuzalAstAMzca bhiSak samyag vibhAvayet / aGgapratyaGgadezeSu rujA yatrAsya jaayte|| muhummuhuH spRzati taM smRzyamAnazca roditi| nimIlitAlo mUrddhasthe ziro roge na dhArayet // vastisthe mUtrasaGgAttau rujA tRSyati muucheti| vimuutrsnggvaivrnnn-cchtaadhmaanaantrkuujnaiH|| koSThe dopAna vijAnIyAt sarvatrasthAMzca rodnaiH|| teSu ca yathAbhihitaM mRdvacchedanIyamauSadhaM mAtrayA kSIrapasya kSIrasa piSA dhAyAzca viddhyaat| kSIrAbAdasyAtmani dhAyAzca; annAdasya kaSAyAdInAtmanyeva na dhaatryaaH| tatra mAsAdRddha kSIrapAyAGka lipabadvayagrahaNasammitAmauSadhamAtrAM vidadhyAt. kolAsthisammitAM kalkamAtrAM kSIrAnAdAya, kolsmmitaamnnaadaayeti| yeSAM gadAnAM ye yogAH prvkssynte'gdkraaH| teSu tatkalkasaMliptau pAyayeta zizu stanau / eka dve trINi cAhAni vAtapittakaphavare // stanyapAya hitaM sapiritarAbhyAM ythaarthtH| na ca tRSNAbhayAdatra pAyayeta zizu stanau / virekara stivamanAnAte kuryAca nAtyayAt // mastuluGgakSayAda yasya vAyustAlvasthi nAmayet / tasya tur3a dainyayuktasya sapimadhurakaiH zRtam // pAnAbhyaJjanayoryojyaM zItAmbUdave nanaM tthaa| vAtenAdhmApitAM nAbhiM sarujAM tuNDisaMzitAm // mArutaghnaH prazamayet snehasvedopanAhanaH / gudapAke tu bAlAnAM pittanIM kArayet kriyaam| rasAJjanaM vizeSeNa paanaalepnyohitm||kssiiraahaaraay sapiH pAyayet siddhArthakavacAmAMsIpayasyApAmArgazatAvarIsArivAbrAhmIpippalIharidrAkuSThasaindhavasiddham, kSIrAnAdAya madhukavacApippalocitrakatriphalAsiddham, annAdAya dvipaJcamUlIkSIra tgrbhdrdaarumricmdhuvidraakssaadvibraahmiisiddhm| tenArogyabalamedhASi shishorbhvnti| atha kumAra udvijate trasyati roditi naSTasaMzobhavati nakhadazanairdhAtrImAtmAnazca pariNudati dantAn khAdati kUjati jambhate bhra cau vikSipatyUddha nirIkSate phenamuvamati sandaSTauSThaH krUro bhinnAmavarcA dInArtasvaro nizi jAgatti dubailo mlAnAGgo matsyacchuchandarimatkuNagandho yathA purA dhAtrayAH stanyamabhilapati tathA nAbhilapatIti sAmAnyena grahopasRSTalakSaNamuktam vistareNottare vkssyaamH|| taduttare yathA-bAlagrahANAM vijJAnaM sAdhanazcApyanantaram / utpattiM kAraNaJcaiva suzrutaikamanAH shRnnu| skandagrahastu prathamaH skandApasmAra eva ca / zakunI revatI caiva pUtanA caandhpuutnaa| pUtanA zItanAmA ca tathaiva mukhmnnddikaa| navamo naigameyazca yaH pitRgrhsNshitH| dhAtrImAtroH prAk pradiSTApacArAcchaucabhraSTAn For Private and Personal Use Only
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir adhyAyaH zArIrasthAnam / 2133 maGgalAvArahInAn / trastAn dRSTAMstajitAn kranditAn vA pUjAhetohisyurete kumArAn / aizvaryasthAste na zakyA vizanto dehaM draSTuM mAnuSaivizvarUpAH / AptaM vAkyaM tat samIkSyAbhidhAsya liGgAnyeSAM yAni dehe bhavanti // zanAkSaH kSatajasagandhikaH stanavir3a raktAsyo dutvlinekpkssmnetrH| udvignaH sulalitacakSuralparodo skandAttau bhavati ca gAhamuSTivarcAH // 1 // niHsaMjJo bhavati punarbhavet sasaMzaH saMrabdhaH karacaraNaizca nRtyatIva / viNmUtre sRjati vinadya jambhamANaH phenaJca prasRjati ttskhaabhipnnH||||srstaanggo bhayacakito vihaGgagandhiH saMsAvivraNaparipIr3itaH samantAt / sphoTezca pratatatanuH sadAhapAkai vijJa yo bhavati zizuH kSataH zakunyA // 3 // raktAkSo haritamalo'tipANDudehaH zyAvo vA jvrmukhpaakvednaattH| revatyA vyathitatanuzca karNanAsaM mRdanAti dhruvamabhipIr3itaH kumaarH||4|| sastAGgaH svapiti sukhaM divA na rAtrau vir3a bhinnaM sRjati ca kaaktulygndhiH| chAtau hRSitatanUruhaH kumArastRSNAlabhavati ca puutnaagRhotH||5||yo TeSTi stanamatisArakAsahikAcchabhircarasahitAbhiramAnaH / durvarNaH satatamadhaHzayo'mlagandhistaM bra yAda bhiSagiha gandhapUtanAtam // 6 // udvigno bhRzamativepate praruyAt saMlInaH svapiti ca yasya caantrkuujH| visrAko bhRzamatisAyyate ca yastaM jAnIyAda bhiSagiha zItapUtanAtam // 7 // mlAnAGgaH surucirapANipAdavakto bahvAzI kaluSasirATatodaro yH| sodvego bhavati ca mUtratulyagandhiH sa jJayaH zizuratha vaktamaNDikAtaH // 8 // yaH phenaM vamati vinamyate ca madhye sodvegaM vilapati corddha miikssmaannH| jvaryaMta pratatamatho vasAsagandhiniHsaMzo bhavati hi naigameyajuSTaH // 9 // prastabdho yaH stanadveSI muhyate cAvizana muhuH / taM bAlaM na cirAdadhanti grahaH smpuurnnlkssnnH| viparItamataH sAdhyaM cikitsedacirAditam / gRhe purANahaviSAbhyajya bAlaM zucau shucH| sarSapAn prakiret teSAM tailairdIpaJca kaaryet| sadA sannihitazcApi juhuyAddhavyavAhanam / sarcagandhauSadhIvIjairgandhamAlyairalaGka tam / agnaye kRttikAbhyazca svAhA svAheti sNsmrn| namaH skandAya devAya grahAdhipataya nmH| zirasA khAbhivande'haM pratigRhNISva me blim| nIrujo nirvikArazca zizuma jAyatAM dhruvam // atha skandagrahapatiSedhaM vyaakhyaasyaamH| skandagrahopasRSTAnAM kumArANAJca shsyte| vAtaghnadrumapatrANAM nikAthaH pripecne| teSAM mUleSu siddhazca tailamabhyaJjane hitam // srvgndhsuraamnndd-kaitt-vaapmissyte| devadAruNi For Private and Personal Use Only
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2134 caraka saMhitA / jAtisUtrIyaM zArIram rAstAyAM madhureSu drumeSu ca / siddhaM sarpizca sakSIraM pAnamasmai prayojayet / sarSapAH sarpa nimmako vacA kAkAdanI ghRtam / / uSTrAjAvigavAJcaiva romApyudadhUpanaM zizoH / somavallImindravallIM zamIM vilvasya kaNTakAn / mRgAdanyAzca mUlAni grathitAnyeva dhArayet || || raktAni mAlyAni tathA patAkA raktAca gandhA vividhA bhakSyAH | ghaNTA ca devAya balirnivedyaH sakukkuTaH skandagrahe hitAya // sthAnaM trirAtraM nizi catvareSu kuryyAt punaH zAliyavairnavaistu | azri gAyatrAbhimantritAbhiH prajvAlanaJcAhutibhizca vahnaH // 0 // rakSAmataH pravakSyAmi bAlAnAM pApanAzinIm / ahanyahani karttavyA yA bhiSagbhiratandritaiH / tapasAM tejasAJcaiva yazasAM vapuSAM tathA / nidhAnaM yo'vyayo devaH sa te skandaH prasIdatu / grahasenApatidevo devasenApatirvibhuH / devasenAripuharaH pAtu vAM bhagavAn guhaH / devadevasya mahataH pAvakasya ca yaH sutaH / gaGgomAkRttikAnAzca sa te zam prayacchatu / raktamAlyAmbaraH zrImAn raktacandanabhUSitaH / raktadivyavapurdevaH pAtu vAM krauJcasUdanaH // 1 // athAtaH skandApasmArapratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH / vilvaH zirISo golomI surasAdizca yo gaNaH / pariSeke prayoktavyaH skandApasmArazAntaye / sarvvagandhavipakantu tailamabhyaJjane hitam / kSIrivRkSakapAye ca kAkolyAdau gaNe tathA / vipaktavyaM ghRtaM vApi pAnIyaM payasAnvitam / utsAdanaM vacAhiGgayuktaM skandagrahe hitam / gRdhuolUkapurISANi kezA hastinakhA ghRtm| vRSabhasya ca romANi yojyAnyuddhapane'pi ca / anantAM kaTukIM vimba markaTIJcApi dhArayet / pakApakAni mAMsAni prasannaM rudhiraM payaH / bhUtaudano nivedyazca skandApasmAriNo'vaTe / catuSpathe ca kattavyaM snAnamasya yatAtmanA / skandApasmArasaMkSo yaH skandasya dayitaH sakhA / vizAkhasaMzazca zizoH zivo'stu vikRtAnanaH // 2 // athAtaH zakunIpratiSedhaM vyAkhyAsyAmaH / zakunyabhiparItasya kAryyo vaidevana jAnatA / vetasAmrakapitthAnAM niHkkAthaH pariSecane / kaSAyamadhuraistailaM kAyryamabhyaJjane zizoH / madhukozIrahIvera - sArivotpalapadmakaiH / / rodhaniyamaJjiSThA-garikaiH pradihecchizum / vraNeSUktAni cUrNAni pathyAni vividhAni ca // skandagrahe dhUpanAni tAnIhApi prayojayet / zatAvarImRgacaru-nAgadantInidigdhikAH / lakSmaNAM sahadevAJca bRhatIJcApi dhArayet / tilataNDalakaM mAlyaM haritAlaM manaHzilA // balireSa karajeSu nivedyo For Private and Personal Use Only
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Th 4ma adhyAyaH ] zArIrasthAnam / 2135 niytaatmnaa| nikuJja ca prayoktavyaM snAnamasya yathAvidhi // skandagrahopazamanaM ghRtaM tacceha puujitm| kuryyAca vividhAM pUjAM zakunyAH kusumaiH shubhaiH|| antarIkSacarA devI srvaalngkaarbhuussitaa| adhomukhI tIkSNatuNDA zakunI te prasIdatu // duIzenA mahAkAyA piGgAkSI bhairvsvraa| lambodarI zaGkakarNI zakunI te prasIdatu // 3 // athAto revatIpratiSedhaM vyaakhyaasyaamH| azvagandhAjazRGgI ca sAriyA spunrnvaa| sahe vidArI ca tathA kaSAyAH secane hitaaH|| tailamabhyaJjane kAyaM kuSThe sajjarase'pi vaa| dhavAzvakarNakakubha-dhAtakItindukISu ca // kAkolyAdigaNe caiva pAnIyaM sapi rissyte| kulatthAH zaGkhacUrNazca pradehAH saagndhikaaH|| gRdhrolUkapurISANi yavA yavaphalo ghRtm| sandhyayorubhayoH kAyyametaduddhapanaM shishoH|| varuNAriSTakamayaM rucakaM sendukaM tthaa| satataM dhArayeccApi kRtaM vA pautrajIvikam // zuklAH sumanaso lAjAH payaH zAlyodanaM tthaa| balinivedyo gotIrtha revatyai prytaatmnaa|| saGgame ca bhiSaka snAna kuryAda dhaatriikumaaryoH| nAnAvastradharA devI citramAlyAnulepanA // calatkuNDalinI imAmA revatI te prsiidtu| lambA karAlA vinatA tathaiva bhuputrikaa| revatI satataM mAtA sA te devI prasIdatu // 4 // athAtaH pUtanApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH| kapotavaktAraluko varuNaH paaribhdrkH| AsphotAzcaiva yojyAH syuryAlAnAM prissecne| vacA vayaHsthA golomI haritAlaM manaHzilA // kuSThaM sajjerasaJcaiva tailArthe varga iSyate / hitaM ghRtaM tugAkSIyyAM siddhaM madhurakeSu ca // kuSThatAlIzakhadiraM candanasyandane tthaa| devadAru vacA hiGgu kuSThaM girikadambakaH // elA hareNavazcApi yojyA uddhapane sdaa| gandhanAkulikumbhIkA-majjAno badarasya ca // karkaTAsthi ghRtaJcaiva dhUpanaM sapaiH sh| kAkAdanI citraphalAM vimbI guJjAzca dhArayet / / matsyaudanaJca kuti kRzarAM palalaM tthaa| zarAvasampuTe kRtA baliM zUnyagRhe haret // ucchiSTenAbhiSekeNa zirasi snaanmissyte| pUjyA ca pUtanA devI balibhiH sophaarkH|| malinAmbarasaMvItA malinA rukssmuurddhjaa| zUnyAgArAzritA devI dArakaM pAtu puutnaa|| duddarzanA sudurgandhA karAlA meghakAlikA / bhinnAgArAzrayA devI dArakaM pAtu pUtanA // 5 // __ athAto'ndhapUtanApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH| tiktakadrumapatrANAM kAryaH kaatho'vsecne| surA sauvIrakaM kuSThaM haritAlaM mnHshilaa| tathA For Private and Personal Use Only
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2136 crk-sNhitaa| (jAtisUtrIya zArIram kharjarasaJcaiva tailAthamupadizyate // pippalyaH pippalImUlaM vargoM madhurako mdhu| zAlaparNI vRhatyau ca ghRtaarthmupdishyte|| sarvagandhaiH pradahazca gAtreSvakSNozca zItalaiH / purISa kaukkuTa kezAMzcarma sapevacaM tthaa|| jIrNAzca bhikSasaGghATI dhpnaayopklpyet| kukkuTI makeTI zimbImanantAzcApi dhArayat // mAMsamAmaM tathA paka zoNitaJca ctusspthe| nivedyamantazca gRhe zizo rkssaanimitttH|| zizozca snapanaM kuryAt savrvagandhAdikaH shubhaiH| karAlA piGgalA muNDA kssaayaambrvaasinii|| devI bAlamimaM prItA saMrakSabandhapUtanA // 6 // ' athAtaH zItapUtanApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH| kapitthaM suvahAM vimbI tathA vilvaM prtiiblaam| nandI bhallAtakIzcApi pariSeke prayojayet // vastamUtraM gavAM mUtraM mustaJca suradAru ca / kuSThazca sarvagandhAMzca tailaarthmvcaaryet|| rohinniivjekhdir-plaashkkubhvcH| niHkAthya tasmin niHkAthe sakSIraM vipaced ghRtam // gRdhrolakapurIpANi vstgndhaamhesvcH| nimbapatrANi madhukaM dhUpanArthe prayojayet // dhArayedapi lambAzca guJjAM kAkAdanI tthaa| nayAM mudagakRtazcAnnastarpayecchItapUtanAm // devyai deyazcopahAro vAruNI rudhiraM tthaa| jalAzayAnte bAlasya stra pnnycopdishyte|| mudgaudanAzanA devI suraashonnitpaayinii| jalAzayAlayA devI pAtu khAM zItapUtanA // 7 // ___ athAto mukhamaNDikApratiSedhaM vyaakhyaasyaamH| kpitthvilvtrkaariivaaNshiigndhrvhstkaaH| kuberAkSI ca yojyAH syurbAlAnAM pariSecane / svarasabhRkSANAM tathAjaha rigndhyoH| tailaM vasAJca saMyojya pacedabhyaJjana zizoH // madhulikAyAM payasi tugAkSIyyAM gaNe tthaa| madhure paJcamUle ca kanIyasi ghRtaM pacet // vacA sajjarasaH kuSThaM sarpizcoLU pane hitm| dhArayedapi jihvAzca caapciirllisrpjaaH|| varNakaM cUrNakaM mAlyamaJjanaM pAradaM tthaa| manaHzilAJcopaharedgoSThamadhye baliM tathA // pAyasaM sapuroDAzaM blyrthmuphaaryet| matrapUtAbhiradbhizca tatraiva snapanaM hitam // alaGka tA rUpavatI subhagA kaamruupinnii| goSThamadhyAlayaratA pAtu khAM mukhamaNDikA / / 8 // athAto naigameyapatiSedhaM vyaakhyaasyaamH| vilvAgnimanthapUtIkAH kAryAH syuH prissecne| surAsocIradhAnyAmlaiH pariSekazca shsyte|| priynggsrlaanntaa-shtpusspaakuttnnttaiH| pacet tailaM sagomUtrairdadhimaskhamlakAjikaiH / / paJcamUladvayakAthe kSIre madhurakeSu c| paced ghRtazca medhAvI khajUrI For Private and Personal Use Only
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hama adhyAyaH ! zArIrasthAnam / 2137 mastake'pi ca // vacAM vayaHsthAM golomIM jaTilAM vApi dhArayet / utsAdanaM hitaJcAtra skandApasmAranAzanam // siddhArthakavacAhiGgu-kuSThaJcaivAkSataiH saha / bhallAtakAjamodAca hitamuddhapanaM zizoH // markaTolakagRdhANAM purISANi navagrahe / dhUpaH mujhe jane kAryo bAlasya hitamicchatA / tilataNDulakaM mAlyaM bhakSyAMzca vividhAnapi / kumArapitRmeSAya vRkSamUle nivedayet // adhastAd vaTavRkSasya strapanaJcopadizyate / baliM nyagrodhamUleSu tithau SaSThayAM nivedayet // ajAnanazcalAkSiH kAmarUpI mahAyazAH / bALaM pAlayitA devo naigameyo'bhirakSatu // 9 // athAto grahANAmutpattiM vyAkhyAsyAmaH / nava skandAdayaH proktAH bAlAnAM ya ime grahAH / zrImanto divyavapuSo nArIpuruSavigrahAH / ete guhasya rakSArthaM kRttikomAnizUlibhiH / sRSTAH zaravaNasthasya rakSitasyAtmatejasA // strIvigrahA grahA ye tu nAnArUpA mayeritAH / gaGgomAkRttikAnAJca te bhAgA rAjasA matAH / naigameyastu pArzvatyA sRSTo meSAnano grahaH / kumAradhArI devasya guhasyAtmasamaH sakhA skandApasmArasaMjJo yaH so'grinAgnisamadutiH / sa ca skandasakhA nAma vizAkha iti cocyate // skandaH sRSTo bhagavatA devena tripurAriNA / vibhartti cAparAM saMjJAM kumAra iti sa grahaH // bAlalIlAdharo yo'yaM devo rudrAgnisambhavaH / mithyAcAreSu bhagavAn svayaM naiSa pravarttate // kumAraH skandasAmAnyAdatra kecidapaNDitAH / gRhNAtItyalpavijJAnA bruvate dehacintakAH // tato bhagavati skande surasenApatau kRte / upatasthugrahAH sarvve dIptazaktidharaM guham / / UcuH prAJjalayazcainaM vRttiM naH saMvidhatsva vai / teSAmarthe tataH skandaH zivaM devamacodayat / tato grahAMstAnuvAca bhagavAn bhaganetrahRt / tiryyagyoniM mAnuSazca devaJca tritayaM jagat / parasparopakAreNa varttate dhAyryate'pi ca // devA manuSyAn prINanti tiryyagyonIMstathaiva ca / vattamAnairyathAkAlaM zItavarSoSmamArutaiH // ijyAJja linamaskAra japahomatratAdibhiH / narAH samyak prayuktaizca prINanti tridivezvarAn // bhAgadheyaM vibhaktaJca zeSaM kiJcinna vidyate / tad yuSmAkaM zubhA vRttirvAleSveva bhaviSyati // kuleSu yeSu nejyante devAH pitara eva ca / brAhmaNAH sAdhavazcaiva guravo'tithayastathA // fagentertaiceSu parapAkopabhojiSu / ucchinnavalibhikSeSu bhinnakAMsyopabhojiSu // gRheSu teSu ye bAlAstAn gRhNIdhvamazaGkitAH / tatra vo vipulA vRttiH pUjA caiva bhaviSyati / evaM grahAH samutpannA bAlAn gRhanti cApyataH / 268 For Private and Personal Use Only
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2138 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram grahopasRSTA vAlAstu duzcikitsyatamA mtaaH|| vaikalyaM maraNazcAzu dhravaM skandagrahe matam / skandhagraho'tyugratamaH sabaiSveva yataH smRtH|| anyo vA sarvarUpastu na sAdhyo graha ucyate // iti / atha rAvaNakRtakumAratantre nandAprabhRtidvAdazamAtRkA bAlagrahA uktAH pratikArAzca tAsAm / tad yathA-prathame divase mAsi varSe vA gRhNAti nandA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvrH| azubhazabda muJcatyAtkArazca bhavati stanyaM na gRhnnaati| baliM tasyAH pravakSyAmi yena sampadyate zubham / nadurabhayataTamRttikAM gRhIkhA puttalikAM kRtA zuklabhaktaM zuklapuSpaM sapta dhvajAH sapta pradIpAH sapta svastikAH / sapta zaSkulikAH sapta jambur3ikA gandhaM dhUpaM tAmbalaM matsyaM mAMsaM surAmagrabhaktaJca pUrvasyAM dizi catuSpathe madhyAhna balirdAtavyA / azvatthapatraM kumbhe prakSipya bAlaM zAntuAdakena snaapyet| rasonasiddhArthameSazRGganimbapatrazivanirmAlyairvAlaM dhUpayet / anamo rAvaNAya hana hana muzca muJca svAhA / catutha divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 1 / dvitIye divase mAse varSe vA gRhNAti sunandA nAma mAtRkA / sayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / cakSurunmIlati gAtramudvejayati na zete krandati stanyaM na gRhNAtyAtkArazca bhavati / baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / taNDulaM hastapRSThe ke gRhIkhA dadhigur3aghRtamizritaM zarAvaikaM gandhaM tAmbUlaM pItapuSpaM pItasaptadhvajAH cakhAraH pradIpA daza svastikAH matsyamAMsasurAtilacUrNaJca pazcimasyAM dizi catuSpathe valiyaH, dinAni trINi sandhyAyAm / tataH zAntyudakena snApayet / zivanirmAlyasiddhArthamArjAralomozIrakabAlakataidha paM dadyAt / OM namo rAvaNAya hana hana muJca muzca ha phaTa svaahaa| caturthe divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 2 / tRtIye divase mAse varSe vA gRhNAti pUtanA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / gAtramudvejayati stanyaM na gRhNAti muSTiM vanAti krandatyaddha niriiksste| baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate shubhm| nadurabhayataTamRttikAM gRhIkhA puttalikAM kRtA gandhaM tAmbUlaM raktapuSpaM raktacandanaM raktasaptadhvajAH sapta pradIpAH sapta svastikAH pakSimAMsaM murAgrabhaktazca dakSiNasyAM dizyaparAhne catuSpathe blideyH| zivanirmAlyasarSapaguggulunimbapatrameSazRGgaidinatrayaM dhRpayet / OM namo rAvaNAya hana hana muJca muzca trAsaya trAsaya svaahaa| caturthe divase brAhmaNAna For Private and Personal Use Only
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2136 bhojayet, nataH sampadyate zubham / 3 / catutha divase mAse varSa vA gRhNAti mukhamuNDatikA nAma mAtRkA / tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati uvrH| grIvAM namayati cakSurunmIlati stanyaM na gRhNAti roditi svapiti muSTiM vanAti / baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate shubhm| naduprabhayataTamRttikAM gRhIlA puttalikAM kRkhotpalapuSpagandhatAmbUlaM daza vajAzcakhAraH pradIpAH trayodaza svastikA matsyamAMsasurAgrabhaktazcottarasyAM dizyaparAhe catuSpathe baliyaH / OM namo rAvaNAya hana hana muzca muzca svAhA / caturthe divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 4 / paJcame divase mAse varSe vA gRhNAti kaTapUtanA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / gAtramudrejayati stanyaM na gRhNAti muSTizca banAti / baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / kumbhakAracakramRttikAM gRhIlA puttalikAM kRkhA gandhaM tAmbUlaM zuklaudanaM zuklapuSpaM paJca dhvajAH paJca pradIpAH paJca vaTakAH aizAnyAM dizi baliyaH / zAntyudakena nApayet / zivanirmAlyasarpanirmokagugagulunimbapatravAlakaghRtedhUpaM ddyaat| OM namo rAvaNAya cUrNaya cUrNaya svAhA / caturthe divase brAhmaNAn bhojayet / tataH sampadyate zubham / 5 / SaSThe divase mAse varSe vA gRhNAti zakunikA nAma mAtRkA / tayA gRhIta. mAtrasya prathamaM bhavati jvrH| gAtrabhedazca darzayati divA rAtrAvutthAnaM bhavatyUddha niriiksste| baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / piSTakena puttalikAM kRtA zuklapuSpaM raktapuSpaM pItapuSpaM gandhaM tAmbUlaM daza pradIpAH / pItadazadhvajAH daza svastikA daza vaTakAH kSIrajambur3ikA matsyamAMsasurAnabhaktazcAgneyyAM grAmaniSkrAnte madhyAhna baliM dadyAt / zAntyudakena snApayet / zivanirmAlyarasonaguggulusarpanimaukanimbapatraghRteSU payet / . namo rAvaNAya hana hana muzca muzca svaahaa| catutha divase brAhmaNAna bhojayet, tataH sampadyate shubhm| 6 / saptame divase mAse varSe vA gRhNAti zuSkarevatI nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / gAtramudvejayati muSTiM badhnAti roditi / baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / raktapuSpaM zuklapuSpaM gandhaM tAmbUlaM raktaudanaM kuzarAM trayodaza svastikAstrayodaza zaSkulikA jmbudd'ikaaH| matsyamAMsasurAstrayodaza raktadhvajAH paJca pradIpAH pazcima dizi grAmaniSkrAme'parAhe vRkSamAzritya baliM dadyAt / zAntyudakena snApanaM guggulumeSazRGgasarSapozIrabAlakaghRtadhU payet / OM For Private and Personal Use Only
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2140 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zarIram namo rAvaNAya dIptatejase hana hana muzca muzca svAhA / caturthe divase brAhmaNAn bhojayet / tataH svastho bhavati bAlakaH / 7 / aSTame divase mAse varSe vA gRhNAtyAyyakA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / gRdhagandhaH pUtigandhazca jAyate AhAraJca na gRhNAti udvejayati gAtrANi / baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate shubhm| raktapItadhvajAzcandanaM puSpaM zaSkulyaH parpaTikAH matsyamAMsajambur3ikAH surAH pratyUSe balideyaH / OM rAvaNAya trailokyavidrAvaNAya catuhizamokSaNAya jvala jvala hana hana daha daha OM hrIM phaTa phaT svaahaa| caturthe divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 8 / navame divase mAsi varSe vA gRhNAti mUtikA nAma mAtRkA / tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / nityaM chardirbhavati gAtrabhaGgaM darzayati muSTiM badhnAti khApo bhvti| baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / naduprabhayataTamRttikAM gRhIkhA puttalikAM kRSA zuklavastreNAveSTayet / zuklapuSpaM gandhaM tAmbUlaM zuklatrayodaza dhvajAH trayodaza pradIpAH trayodaza svstikaaH| trayodaza pUpikAH trayodaza matsyapolikA matsyamAMsasurA uttaradigbhAge grAmaniSkrAme blidtivyH| zAntyudakena snaapyet| guggulunimbapatragozRGgazvetasapaMpaghRtadhUpayet / OM namo rAvaNAya caturbhujAya hana hana svaahaa| caturthe divase brAhmaNAn bhojyet| tataH svastho bhavati bAlakaH / 9 / dazame divase mAse varSe vA gRhNAti nitA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / gAtramudvejayati AtkArazca bhavati roditi mUtraM purIpazca bhavati / baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / pArAvAramRttikAM gRhIkhA putalikAM kRkhA gandhaM tAmbUlaM raktapuSpaM raktacandanaM paJca varNAH paJca dhvajAH paJca pradIpAH paJca svastikAH paJca pUpikAH matsyamAMsasurA vAyavyAM dizi baliM ddyaat| kAviSThAgomAMsagAzRGgarasonamArjAralomanimbapatraghRtai payet / OM namo rAvaNAya cUrNitahastAya muzca muzca svaahaa| caturthe divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 10 / ekAdaze divase mAse varSa vA gRhNAti pilipichikA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvrH| AhAraM na gRhNAtyUddha dRSTibhavati AtakArazca bhvti| baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / piSTakena puttalikAM kRkhA raktacandanaraktAM tasyA mukhauM dugdhena secayet / pItapuSpaM gandhaM tAmbUlaM pItasaptadhvajAH sapta pradIpA aSTau vaTakA aSTau zaSkulyo matsya For Private and Personal Use Only
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH zArIrasthAnam / 2141 + roge tvarogavRttam AtiSThed dezakAlAtmaguNaviparyayeNa vrtmaanH| krameNAlA yAni parivatyopayuJjAnaH saLaNyahitAni varjayan tathA balavarNazarIrAyuSAM sampadamApnotIti // 57 mAMsasurAH pUrvasyAM dizi baliM dadyAt / zAntyudakena snApana, zivanirmAlyaguggulugozRGgasarpa nirmokaghRtairdhU pyet| OM namo rAvaNAya muzca muzca svaahaa| caturthe divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 11 / dvAdaze divase varSe vA gRhNAti kAmukA nAma maatRkaa| tayA gRhItamAtrasya prathamaM bhavati jvaraH / vihasya vAdayati kareNa tajjayati gRhAti kAmayati nizvasiti muhurmuhuH| AhAraM na karoti kRzatA'sya ca bhvti| baliM tasya pravakSyAmi yena sampadyate zubham / kSIreNa puttalikAM kRkhA gandhaM tAmbUlaM zuklapuSpaM zuklasaptadhvajAH sapta pradIpAH sapta zaSkulikAH karambhakeNa baliM dadyAt / zAntyudakena snApayet / zivanirmAlyagugagulusarpanimmokasarSapaghRtedhUpayet / OM namo rAvaNAya muzca muJca hana hana svAhA / caturthe divase brAhmaNAn bhojayet, tataH sampadyate zubham / 12 / iti rAvaNakRtakumAratantram / nanvevaMvidhinA khArogye sati kiM vidheyamityata Aha-roge khityaadi| arogattaM svasthavRttam uktaM yAvat taavdaatisstthet| nanu yasyAnAyuSyANi sAtmyAni tasya svAsthyavRttAsthAnaM kathaM syAdityata Aha-dezetyAdi / dezasya guNataH kAlasya guNataH Atmanazca guNato viparyayazAlivAhArAcArAdiSu vattemAnaH shishuH| nanvevaM vartamAnaH zizuH kiM kuryAdityata aahkrmennetyaadi| krameNa parivartya dezaguNaviparItAn kAlaguNaviparItAn AtmaguNaviparItAMzca AhAravihArAdIn krameNa tyaktvA sAtmyAni dezakAlAtmaguNasamAni upayuJjAnaH san ahitAni varjayaMzca san tathA uktaprakAravalavarNazarIrAyuSAM sampadam Amoti // 57 // karotIti zaGkaram / dezakAletyAdau 'Atma'zabdena zarIramucyate, tena dezasya tathA kAlasya zarIrasya ca yo guNaH shiitaadiH| zuddhiparihArAcArAdisevAyAM vartamAnaH svasthavRttaM kuryAt / anyatrApi svasthavRtte proktam,- dezakAlAdiguNaviparItAhAravihArAH sAtmyA bhavantIti / krameNa navegAndhAraNIyoktena "ucitAdahitAda zrImAn kramazo diramennaraH" ityAdisvasthavRttoktena + bharIgepyarogavRttamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2142 crk-sNhitaa| jAtisUtrIyaM zArIram evamenaM kumAram A yauvnpraapnerdhrthikaushlaagmnaadnupaalyet| iti putrAziSAM samRddhikaraM karma vyAkhyAtam / tadAcaran yathoktairvidhibhiH pUjAM yatheSTaM labhate'nasUyakaH iti // 58 // tatra shloko| putrAziSAM kArma samRddhikAraka yadarthametanmahadarthasaMhitam / tadAcaran jJo vidhibhiryathAtathaM pUjAM yatheSTaM lbhte'nsuuykH|| gaGgAdharaH-nanvevamAtiSThet kiyantaM kAlamityata aah-evmenmityaadi| evamuktaprakAreNa enaM kumAram A yauvanaprApteH Sor3azAbdAyu prmaannpuurtipyyentmnupaalyet| kasmAdityata Aha-dharmatyAdi / dharthiyoH viSayayoH sAdhanAya yat kauzalaM tasyAnupagamaH shaishve| tasmAd A yauvanaprApterevamenaM kumAramanupAlayediti bhaavH| adhyAyamupasaMharati-iti putraashissaamityaadi| putrasya AziSAm AzAsanAnAM zubhavAJchAnAM samRddhiH satphalaM tatkaram / sadAcaran tat putrAziSAM samRddhikaraM karmAcaran puruSaH yathoktairuktavidhimanatiphamyAcaran anasUyako loke parAnasUyakaH pUjAM mAnamaryAdAdikAM yatheSTAM svAbhilaSitAM lbhte| iti satputralAbhaphalam // 58 // .. gaGgAdharaH-etamartha zlokenAha-tatra zlokAvityAdi / arthasaMhitaM prayojanasahitaM mahadetat putrAziSAM samRddhikArakaM karma yadartha bhavati, vidhibhiH ukta vidhAnastat karmAcarannamyArahito zaH paNDito yayAyathaM yathAyogyaM krameNopayujAna ityrthH| tathA vassvantarasAtmyasevAyAmapi bAlazcaivameva bhavatIti vyAkhyAnam / svasthavRttAcaraNaphalamAha-tathetyAdi // 55-57 // cakrapANiH-putrAziSAM samRddhikaramiti putrpraarthnaanuruupphlkrmityrthH| punAziSAmityadhyAyArthasaMgrahazlokaH / 'jJaH' iti puruSavizeSaNaM prAdhAnyAta kRtm| tena pUjAmeva labhate, For Private and Personal Use Only
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dama adhyAyaH shaariirsthaanm| 2143 zarIraM cintyate sarva daivmaanusssmpdaa| sarvabhAvairyatastasmAcchArIraM sthAnamucyate // 56 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zArIrasthAne jAtisUtrIyaM zArIraM nAma aSTamo'dhyAyaH // 8 // ityAcAryacarakamuniviracitAyAM saMhitAyAM zArIrasthAnaka caturthaM smaaptm| zArIrasthAnamekapiNDana zlokAnAm ekonapaJcAzaduttarANi navazatAni / aGkana 646 / iti zArIrasthAnam // 4 // yatheSTaM svAbhilaSitAM pUjAM labhate ityrthH| athAsya sthAnasya zArIrasya niruktimaah--shriirmityaadi| yato yasmAddhatoH sarvabhAvairmahadahaGkArAdibhiviziSTaM daivamAnuSasampadA ca viziSTaM zarIraM sarca cintyate tasmAddhetoH shaariirsthaanmucyte| daivasampadastu zarIre prmaatmaadikaaH| mAnuSasampadastu purusskaaraadikaaH|| 59 // adhyAyaM smaapyti--agniityaadi| jAtisUtrIyaM nAma zArIraM kaumArabhRtya tantra sthAnaM samApayati- ityAcAryetyAdi / iti vaidyazrIgaGgAdharakavirAjakaviratna viracite carakajalpakalpatarau caturthaskandhe zArIrasthAnajalpe jAtimUtrIyazArIrajalpAkhyASTamI zAkhA // 8 // iti carakajalpakalpatarau zArIrasthAnajalpazcaturthaskandhaH // 4 // putrasyAtyantaprAdhAnyaM vahatItyanasUyakaH / zArIrasthAnazabdavyutpattidarzaka zlokaM ptthnti-shriirmityaadi| taca vyaktArthameva // 54459 // iti mahAmahopAdhyAya carakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM gharaka tAtpITIkAyAM zArIrasthAne jAtisUtrIyaM zArIraM nAma bhaSTamo'dhyAyaH // 8 // // zrIH // For Private and Personal Use Only
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crksNhitaa| indriyasthAnam / prthmo'dhyaayH| athAto varNasvarIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // gaGgAdharaH-atha jAtisUtrIye bAlAnAmAyuSaH parIkSArtha lakSaNAni saMkSepato vyAkhyAtAni, punasteSAmariSTalakSaNAni cikitsAyAmupayogAya bhavantItyataH shaariirsthaanaanntrmindriysthaanmaarbhte| uktaM hi suzruta-"phalAgnijaladRSTInAM puSpadhUmAmbudA ythaa| khyApayanti bhaviSyattvaM tathAriSTAni paJcatAm / tAni saukSmyAt pramAdAda vA tthaivaashuvytikrmaat| gRhyante nodatAnyajJa mumUrSAne khasambhavAt / dhruvantariSTe maraNaM brAhmaNaistat kilaamlaiH| rasAyana-tapo-japya cakrapANiH-zArIre cikitsAdhikaraNaM zarIraM pratipAdya cikitsA vyaktavyA, sA ca sAdhyaroge dhyaktavyA nAsA vyroge| yaduktaM "svArthavidyAyazohAnimupakrozamasaMgraham / prApnuyAniyataM vaidyo yo'sAdhyaM samupAvaret" iti| na ca riSTapratipattimantarA sAdhyatvapratipattiriti riSTapatipAdakamindriyasthAnameva cikitsAsthAnAt praagucyte| tasyAntargasya liGgaM riSTAkhyamindriyam, yaduktaM vyAkaraNe "indriyaM riSTam" ityaadi| tasyendriyasya sthAnamindriyasthAnam / atrApi cendriyasthAne vaktavye vyaktatamariSTAbhidhAyakatayA varNasvarIyamindriyamucyate / atra hi yAni riSTAni vaktavyAni, tAnItarariSThebhyazcakSurAdigrAhyatayA vyaktatamAni / varNasvarAvadhikRtya kRto varNasvarIyaH / For Private and Personal Use Only
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2146 crk-sNhitaa| (varNasvarIyamindriyam iha khalu varNazca svarazca gandhazca rasazca sparzazca catuzca zrotraJca ghrANaJca rasanazca sparzanazca satvaJca bhaktizca zaucaJca tatparairvA nivaaryte| nakSatrapIr3A bahudhA yathA kaalaavipcyte| tathaivAriSTapAkazca bruvate bahudhA jnaaH| asiddhimApnuyAlloke pratikuven gtaayussH| ato riSTAni yatnena lakSayet kuzalo bhiSak // " iti| athAta ityaadi| atha jAtimUtrIyAnantaramato'riSTalakSaNAnAM cikitsAyAmupayogAt varNasvarIyaM varNazca svarazceti parIkSitumadhikRtya kRto'dhyAyastaM tthaa| indriyam indraH prANastasya liGgam itIndriyaM riSTam / athavA indro'ntarAtmA tasya liGgamiti indriyaM riSTamariSTamityanAntaram / vyAkaraNe huktamindriya. mindriyaliGgamiti // 1 // gnggaadhrH-ihetyaadi| khaluzabdo vyaakyaalngkaare| vaNazcati buddhIndriyANAM madhye bahuviSayatvena cakSuSaH prAdhAnyAt zIghrataragrahaNalAca cAkSuSamAvasya parIkSArtha pUrva vrnnshcetyuktm| atra varNazabdenopalakSaNAt raukSyAdayo gRhyante / vakSyate hyatrava varNagrahaNena glAniharSaraukSyasnehA vyAkhyAtA iti kazcit, tanna ; varNasvaramadhikRtya glAniharSaraukSyAdeH parIkSyatvena nirdezAt / svarazceti / zArIrabhAvAntaramapekSyAzusvarasya zrAvaNalAt rUpato'nAzugrahaNAda rUpAdanantaraM gandharasAdeH puurvmupaadaanm| evamAzuzAnAduttarottareSAmanAzuvodhAdupAdAnaM bodhyam / sattvaJceti mnH| bhaktiricchA zIlatA sAhajikI ttaa| zaucaM indriyasya riSTarUpasya pratipAdako'dhyAya indriyastaM vyAkhyAsyAmaH / evamanyatrApi puSpitaka. mindriyamityAdyapi indriyavizepaNaM vyAkhyeyam // 1 // cakrapANiH-indriyasthAnapratipAdaMgha kRtsnaM viSayamAha-ihetyAdi / ihendriysthaane| 'khalu'zabdo vaakyaalngkaare| iha yadyapIndriyANyeva viSayavarNAdigrAhakatayA agre vaktuM yujyante, tathApi teSAmatIndriyatvena na tadAzrayariSTAnAM vyaktatvam / tena pratyaktAni varNAdInyeveti pravyaktasSTiAdhikaraNAnyagre'bhidhIyante, varNAdiSvapi ca yathA vyaktatvaM tathA puurvnipaatH| meghAdizabdastu yadyapi varNAdapi vyaktastathApi zabdavizeSa eveha cAtmAdisampAdyaH 'svara'zabdAbhidheyo riSTAdhikaraNatvenAbhimataH, sa ca varNApekSayA'vyakta ev| ihetyAdAvasamAsena varNAdInAM pratyekamapi riSTAdhikaraNatvaM darzayati / samAse hi samudAyasya riSTAdhikaraNakatayA parIkSitavyatvaM shngket| varNazabdena ca varNasahacaritAzcakSurmAhyA raukSyAdayo'pi gRhynte| ata eva varNaprastAva edha vakSyati yat 'varNagrahaNena glAniharSaraukSyasnehA vyAkhyAtAH' iti / svarAdigrahaNena ca svarAdhabhAvA'pi gRhyate / sena maliparva zabdAbhASagandhAbhAdhAdayo rissttaanyvdhudhynte| sparzagrahaNena ca sparzopalabhya For Private and Personal Use Only
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2147 zIlazcAcArazca smRtizca prakRtizca vikRtizcAkRtizca medhA ca balaJca glAnizca harSazca raukSyazca snehazca tandrA cArambhazca gauravaJca lAghavazca guNazca AhArazca vihArazcAhArapariNAmazcopAyazcApAyazca vyAdhizca pUrvarUpazca vedanAzcopadravAzca chAyA ca praticchAyA ca shucitaa| zIlaM zIlanaM shjttm| AcAra AcaraNaM paramparayA shikssitvyvhaarH| smRtiH smaraNam / prakRtiH svabhAvaH / vikRtiH sattvazarIrayoH vaikRtyam / AkRtirAkAraH shriirsy| medhA dhAraNAvatI buddhiH| glAniH aharSaH / tandrA nidaiva / ArambhaH kriyAsu pravRttiH / gauravaM gurutAdhAbAdInAm / lAghavaM laghutA zarIrasya / guNazceti zArIro guNo mRdutIkSNazItoSNAdayaH / tatra prAdhAnyAta gauravalAghave pRthgukte| AhArazceti ashitaadictuvidho'bhyvhaarH| vihAro vihrnnm| AcArastu zikSayA vyavahAra uktastenAsya bhedH| AhArapariNAmazcetyabhyavahatasya prinntiH| upAyo vyAdhipatikArAya yo ya upAyastatsauSThavAsauSThavAbhyAM shubhaashubhphlaat| apAyo vyaadhenivRttiH| vyAdhiH jvarAdivyAdhireva / vedanAH sukhduHkhe| chAyA dehasya cchviH| kaatthinyaayvbodhH| sattvaM manaH sattvavikRterudAharaNam yathA-"autsukyaM bhajate sattvaM cetobhiH Avizatyapi" ityaadi| bhktiricchaa| zIlaM shjvRttm| AcAraH zAstrazikSAkRto vyvhaarH| bhaktapAdayo yadyapi satvavikAratvena satvagrahaNenaiva labhyante, yaduktam-"bhaktiH zIlaM zaucaM dvaSaH smRtirmohastyAgo mAtsarye bhayaM krodhastandrotsAhastaikSNaMva mAIvaM gAmbhIryyamanavasthitamityevamAdayaH sattvavikArAH" iti, tathApi bhaktayAdInAmapi pRthagariSTAdhikaraNatvena iha pRthakkaraNam / nidrAdaurbalyAt tandreti 'tandrA'zabdena nidrocyate / atra ca riSTamuktam , yathA"nidrA nityA bhavati na vA" iti| Arambha iti arissttvyaadhyutpaadaarmbhH| yaduktam,"zvayathuryasya kubhistho hastapAdaM pradhAvati" ityaadi| gaurave riSTaM yathA--"niSThUratajJa purISaJca retazcAmbhasi majati" ityaadi| lAghave riSTaM guruNAmaGgAnAM lAghavaM jnyeym| guNAriSTham, yathA"guNAH zarIradezAnAM shiitossnnmRdudaarunnaaH| viparyAsena lakSyante sthAneSvanyeSu tadvidhAH" iti / AhArariSTaM yathA-"AhAramupayuJjAno bhiSajA sUpakalpitam" ityaadi| AhArapariNAmariSTaM yathA-"Tubbalo bahu bhuGkte yaH prAga bhuktaadnnmaaturH| alpamUtrapurISazca" iti| upAya upagamanaM vyAdhimelaka ityarthaH, yaduktam- "sahasA jvarasantApastRSNA mUrchA blkssyH| vizleSaNaca sandhInAm" iti / vyAdhyapagamanamapAyaH yaduktam-'yaM naraM sahasA rogo durbalaM parimuJcati" ityAdi / vyAdhizceti vyAdhireva riSTaM yathA-"vAtASThIlA susaMvRttA dAruNA hRdi tiSThati" / iti| chAyA bhautikI pnycruumaa| praticchAyA tu dehachAyAvat netrakumArikApi praticchAyArUpApi For Private and Personal Use Only
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2148 crk-sNhitaa| vargasvarIyamindriyam svapnadarzanaJca dUtAdhikArazca pathi cautpAtikazcAturakule bhAvAvasthAntagaNi ca bheSajaJca bheSajapravRttizca bheSajAdhikArayuktizca, iti parIkSyANi bhavanti pratyanAnumAnopadezairAyuSaH pramANAvazeSaM jijJAsamAnena bhissjaa| tatra khalveSAM parIkSyANAM kAnicit puruSAnAzritAni bhavanti, kAnicicca purusssNshryaanni| tatra yAni puruSAnAzritAni tAnyupadezato yuktitazca parIkSeta, puruSasaMzrayANi prakRtito vikRtitazca // 2 // praticchAyA loke yA tu chaayetyucyte| dUtAdhikAraH Aturasya cikitsAtha vaidyAnayanAya yo gacchati sa duutstsyaadhikaarstdgtcessttaadiH| pathi vaidyasya tadAturacikitsArthaM gacchataH pathi utpaatkrbhaavdrshnm| Aturakule ca AturasyAmAtyasvagaNeSu zubhAzubhasUcakAni yAni yAni bhAvAvasthAntarANi / bheSajaM taadhihitmaussdhm| bheSajattistasmin vyAdhau prayuktasya bheSajasya zarIre pravRttiH kriyaa| bheSajAnAmadhikArasya tadbhapajasya sa Aturo'dhikArI vA na veti bheSajAdhikAre yuktiH| iti varNAdIni AyuSaH pramANAvazeSa jijJAsamAnena jJAtumicchatA bhiSajA pratyakSAnumAnopadezaiH parIkSyANi bhavanti / nanvetAni kathaM parIkSitavyAni bhiSajA ityata aah--ttretyaadi| eSAM varNAdInAM madhye kAnicid duutaadhikaaraadiini| puruSaM yasyAyuSaH pramANAvazeSo jijJAsyaH tm| kAnicit varNAdIni upadezataH praznAditaH yuktitaH grhiitvyaa| ayaJca cchAyAdibhedaH pannarUpIyendriye drshyitvyH| Aturakule bhAvAvasthAriSTaM yathA-"agnipUrNAni pAtrANi bhinnAni vizikhAni c| bhiSaGamumUrSatAM vezma pravizanneva pazyati // " ityaadi| bheSajasaMvRttau riSTaM yathA--"yamuddizyAturaM vaidyaH saMvatayitumauSadham / yatamAno na zaknoti durlabhaM tasya jiivitm|" bheSajasya vikAreNa samaM yA yuktiH, tatra riSTaM yathA"vijJAtaM bahuzaH siddhaM vidhivccaavcaaritm| na sidhyatyaupadhaM yasya tasya nAsti cikitsitm|" zeSe bahuriSTodAharaNamuktam / iti smaaptau| pratyakSapUrvakatvAt sarvapramANAnAmihAdau pratyakSaM kRtam / yadyapi varNAdaya AyurlakSaNapratipAditA dIrghAyu pramANajijJAsAyAmapi parIkSyante, tathApIha guNAriSTaprakaraNe AyuHpramANAvizeSajJAnArthameva priikssnniiyaaH| ata uktam -'pramANavizeSa jijJAsamAnena' iti / puruSam anAzritAni dUtAdyAzrayANi rissttaani| yuktitazcetyanumAnata ityarthaH / atra yuktairapi riSTatvAvadhAraNe kSamatvAt / pratyakSaM hi dRtAdInAM svarUpamAnaM gRhNAti, riSTantu For Private and Personal Use Only
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2146 tatra prakRtirjAtiprasaktA kulaprasaktA ca dazAnupAtinI 8 ca kAlAnupAtinI ca vayo'nupAtinI ca pratyAtmaniyatA ceti / etAvajjAtikuladazAkAlakyA pratyAtmaniyatA hi teSAM teSAM puruSANAM te te bhAvavizeSA bhavanti // 3 // tkto'numaantshc| yuktyapekSo hi to'numAnaM na tkbhinnm| prakRtitaH shjsvruuptH| vikRtitaH shjsvruupvaipriitytH||2|| gaGgAdharaH-prakRtiH por3hetyabhiprAyeNAha-tatra prkRtirjaatiprsktetyaadi| jAtiprasaktA, prakRtirjAtiH brAhmaNAdistatsvabhAvena yA prakRtiH prasajyate saa| kulaprasaktA, tatrApi yatkule jAtaH puruSastadvaMze jAtAnAM puruSANAM yA yA prakRtiH prasaktA saa| dazAnupAtinI, vyApatsampadAturyAnAturyAdiSu dazAsu yasyAM dazAyAM yA prakRtiH sampatati yAdRzarUpeNa tadanurUpeNa yA dazA patati sA dshaanupaatinii| kAlAnupAtinI, yasmin kAle vasantAdau kRtayugAdau ca yAdRzarUpeNa prakRtiH patati tadanurUpeNa patanazIlA prakRtiH kaalaanupaatinii| vayo'nupAtinI, yasmin vayasi zizubAlapogaNDakizorayuvamadhyaTaddhAnyatamasmin patanazIlA yA prakRtistadanurUpeNaitasmin vayasi patanazIlA prkRtirvyo'nupaatinii| pratyAtmaniyatA, pratyekapuruSe niyatA yA prakRtiH sA prtyaatmniytaa| te te bhAvavizeSAH tepAM teSAM puruSANAM ye ye varNAdayaste te bhAvavizeSAH etAvatsu jAtikuladazAkAlavayaHpratyAtmasu niytaaH| hi yasmAta varNAdayaH zaucAdayazca bhAvAH puruSANAM jAtiniyatAzca bhavanti, kuladRtAdInAmAgamAdeva jnyaayte| puruSAzrayivarNAdigatariSTagrahaNe tu pratyakSamapi tattadariSTavizeSagrahaNe tattavizeSeNa vyApriyata iti matvA tat prtissiddhm| anumAnantu riSTatvena prati. pAditamanimittatvAditi dharmavicAre vyaapriyte| evaM sarvatra / prakRtitazceti vikRtijJAnahetutayA prakRtiriSTajJAne vyApriyate, yat prakRtijJAnAdhInaM vikRtivijJAnaM bhavati / parIkSA svanAdhi. kRtA prasiddhaiH pratyakSAdibhireva jJeyA // 2 // cakrapANiH-prakRtiM vibhjte-tpretyaadi| jAtiprasaktA yathA--brAhmaNajAtau zaucam / kulaprasaktA yathA-kiJcideva kulaM zucyAcAravaTa bhavati / dezAnupAtinI yathA- antarvedivAsinaH zucayo bhvnti| kAlAnupAtinI yathA-kRtayuge shaucm| vayo'nupAtinI yathA-bAlye. 'zaucam / pratyAtmaniyatA yathA---kazcideva puruSaH prakRtyA zucirbhavati ityaaydaahrnniiym| . . * dezAnupAtinIti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2150 crk-sNhitaa| varNasvarIyamindriya vikRtiH punarlakSaNanimittA ca lakSyanimittA ca nimittAnurUpA c| lakSyamiti taavnnimittaanumaanm| tatra lakSaNanimittA nAma sA yasyAH zarIre lakSaNAnyeva hetubhUtAni bhavanti / lakSagAni hi kaanicicchriiropnibddhaani| yAni tasmiMstasmin kAle niyatAzca bhavanti, dazAniyatAzca bhavanti, kAlaniyatAzca bhavanti, vayoniyatAzca bhavanti, pratyekapuruSaniyatAzcaiva bhavanti naanyniytaaH| tasmAt jAtiprasaktAdiH Sor3hA prakRtiH // 3 // gaGgAdharaH-vikRti vitRNoti svruuptH---vikRtirityaadi| lakSaNaM zarIragatarekhAcakrazaGkhAdicihna tanimittaM yasyAH sA lakSaNanimittA vikRtiH| lakSyaM nimittairanumIyate yat tallakSyaM vyAdhyAdikam, tanimittaM yasyAH sA lakSyanimittA vikRtiH| vyAdhito hi sttvshriiryovikRtirbhvti| nimittAnurUpeti / nimittena yat kriyate tat kriyate yayA vikRtyA sA vikRtinimittaanuruupaa| nanu rekhAdilakSaNena yallakSyate zubhAzubhaM tadatra kiM lakSyamityataH svayaM vittnnoti-lkssymityaadi| nimittAnumAnaM kAraNenAnumAnaM yasya tanimittAnumAnaM vyAdhyAdikaM taavllkssym| na tu lakSaNarekhAdibhirlakSyaM zubhAzubhamatra vivkssyte| lakSaNanimittAdivikRtitrayaM krameNa bhASyeNa vivRnnotittretyaadi| zarIre lakSaNAnyeva zaGkhAz zAdirekhAdikAni cihnAni yasyAH vikRterhatubhUtAni bhavanti sA vikRtilakSaNanimittA nAma / kuta etadityata Aha-lakSaNAni hiityaadi| hi yasmAt kAnicillakSaNAni zArIrarekhAdicihnAni zarIropanibaddhAni zarIreNa saha jAtAni uttarakAlaM jAtAni ca zarIre lagnAni bhvnti| nanu tAni kAni cihnAni ityata aah---yaaniityaadi| yAni zArIracihnAni tasmiMstasmin kAle tattaccimUcanIyazubhA kutaH punarjAtyAdiniyatA prakRtirbhavatItyatra hetumAha- jaatikuletyaadi| te te bhAvavizeSA iti zucitvAzaucAdayaH // 3 // __cakrapANiH-riSTAdhikArAdhikRtAM vikRti vivecayituM sarvAneva vikRtibhedaanaah-vikRtisyaadi| hetubhUtAnIti hetusadRzAni, tena daivameva nakharekhApanAdisAmudrikoktalakSaNayukta zarIre rAjyadhanavadhabandhanAdirUpavikRtiprAptI hetuH, ra kSaNAni tu vanimittAni bodhakamAtrANi, ata eva For Private and Personal Use Only
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH indriysthaanm| 2151 tatrAdhiSThAnamAsAdya tAM tAM vikRtimutpAdayanti / lakSyanimittA tu sA yasyA upalabhyate nimittaM ythoktnidaanessu| nimittAnurUpA tu nimittaarthkaarinnii| yAmanimittAM nimittamAyuSaH pramANajJAnasyecchanti bhissjH| bhUyazcAyuSaH kSayanimittAM zubhakarmapariNAmakAle tatra zarIrapradeze'dhiSThAnamAsAdya tAM tAM zubhAM vAzubhA vA zarIre vikRtiM svAbhAvikazarIraprakRtyanyathArUpAmutpAdayanti / lakSyanimittAM bhASyeNa vivRNoti-lakSyanimittA vityaadi| yasyAstu vikRtenimittaM vyAdhyAdikamupalabhyate sA lakSyanimittA vikRtiH / yathoktanidAneSu vyAdhInAM nidAnAdiSu sA vikRtiruktA vAcyA c| nimittAnurUpAM vikRti bhASyeNa vivRNoti-nimittAnurUpA khityaadi| nimittArthakAriNI nimittAnAM lakSaNAnAM lakSyANAJca ye'rthA vikRtayastAn arthAn kartuM zIlaM yasyAH sA nimittaarthkaarinnii| udAharaNena tAM drshyti--yaamityaadi| yo vikRtim animittAM nimittaM vinA rekhAdicihna vyAdhyAdikaM kAraNaM vinA prAktanakarmato yahacchayA vA jAtAmAyuSaH pramANajJAnasya nimittamicchanti bhiSajaH sA nimittArthakAriNI nimittaanuruupocyte| nanu yadRcchayaiva kasmAdbhavatItyatastu devAdityuktaM daivakata svaJcAnocyate / vikRtimutpAdayantItyatrApi devAditi yojanIyam / tena daivabalAdeva lakSaNAnAM rAjyadhanavadhabandhanAdirUpavikRtikarta tvam / tasiMstasmin kAla ityanena lakSaNasUcitAriSTapAkakAle niyatatvaM vikRterdrshyti| lakSaNasUcitAzca rAjyAdaya iha puruSasya kadAcidbhavanto'svAbhAvikA eveti kRtvA vikRtishbdenocynte| yathoktaM nidAneSviti yathArumAdisevayA vAtAdiprakoparUpA vikRtirnidAnoktatyarthaH / nimittAnurUpeti nimittsdRshii| tadeva sphArayati-nimittArthakAriNIti nimittasya yo arthaH kAryajananarUpaH kAryyabodhanarUpo vA, tamanukarotIti nimittaarthaanukaarinnii| riSTAkhyA hi vikRtimaraNe, tasyaiva bodhane vA nimittaM bhvti| aparamapi "animittAm" ityanantaramasya vizeSaNaM kathayiSyati / riSTasya hi na rojhyAdinA zarIra. sambandhAdi nimittmuplbhyte| yad vA AyuHkSayarUpaM yannimittaM tad vidyamAnamapi nAnyarupalabhyate, kintu tadeva riSTAinnIyate / tena avyaktanimittatvamihAnimittatvaM jJeyam / atra gatAyuSTameva sakalapuruSasaMzritariSTavyApakaM kAraNaM saadhu| yat tu vakSyati-"kriyApathamatikAntAH kevalaM dehamAzritAH / ciskuTarvanti yad doSAstadariSTaM pracakSate" iti, tada dUtAdigatariSTavyApakatayA puruSAzrayipiSTamAtrAbhiprAyeNa jJeyam / AyuSaH pramANajJAnasyeti AyuHzeSapramANazAnasyetyarthaH / mya For Private and Personal Use Only
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2152 crk-sNhitaa| varNasvarIyamindriyaH prataliGgAnurUpAm, yAmAyuSo'ntargatasya jnyaanaarthmupdishnidhiiraaH| yAJcAdhikRtya puruSasaMzrayANi mumUrSatAM lakSaNAnyupa. decynte| ityuddeshH| taM vistareNopadizanto bhUyaH paramato vyAkhyAsyAmaH // 4 // apraashcaah-bhuuyshcetyaadi| yA vikRtimantagatasya lakSaNalakSyAbhyAmavizeyasyAyuSo jJAnArthamAyuSaH kSayanimittAmAyuSaH karmavazAt kSaya eva nimittaM yasyAstAJca bhUyo bhUyiSThaM pretaliGgarUpAM mRtasyAnumAnakaraNarUpAM dhIrA updishnti| evaM parIkSAhetUnuktvAsmina sthAne yad yallakSaNaM vAcyaM tdaahyaanycetyaadi| yAzca vikRtimadhikRtyAta Uddha puruSasaMzrayANi mumrarSa tAm AsannamRtyUnAM puMsAM lakSaNAnyupadekSyante sA vikRtinimittaanuruupaa| etenAsmina sthAne lakSaNanimittA lakSya nimittA ca vikRtiH puruSasaMzrayANAM varNAdInAM parIkSArtha na darzayitavyA nimittAnurUpaiva vikRtidarzayitavyA, tayA puruSasaMzrayANi mRtyulakSaNAni parIkSetetyarthaH / ityuddezaH saMkSepeNAtra pramANavizeSazAnArtha parIkSAsUtropadeza essH| tasyAyuSaH pramANajJAnArthaparIkSAmUtroddezaM bhUyo'taH param Urddha vyaakhyaasyaamH| iti pratijJA // 4 // iti atyartham / tenAtyarthamAyuHkSayanimittAM pratyAsannAyuHkSayajanyAmiti yAvat / yAmiti kSINAyuHkAryAm / pretaliGgAnurUpAmiti pretasadRzIm, "malA danteSu jAyante pretAkRtirudIryate" ityAdigranthavakSyamANAm / imAM hi vikRtimAyuSo'ntargatasya jJAnArthaM vadanti / yA tvanyA pretaliGgAnurUpA varNAzrayA sA nAtyartha prtyaasnnmrnnbodhikaa| tena sA nAtyarthakSINAyuHkAryetyarthaH / evaM bhUyazca' ityAdinA 'dhIrAH' ityantena nimittAnurUpavikRtivizeSasya kAryavizeSa maraNalakSaNamabhidhAya punaH sAmAnyenAnimittatayA dhrmaantrmaah-yaamdhikRtyetyaadi| 'puruSasaMzrayANi' iti vizeSaNena puruSAnAzritadUtAdiriSTe nAvazyamanimittatAstIti darzayati / yato dUtAdhikArAdI yAni riSTAni, tAni dRzyamAnanimittAnyApyAgamAdeva riSTatvenAvadhAryante, yathA"muktakeze'thavA nagne rudtyprtyye'thvaa| bhipagabhyAgataM dRSTvA dRtaM maraNamAdizet / " atra bhiSajA muktakezavacanAd dRzyata eva kAraNam, tathA dUtAgamane cAturasya preraNAdikAraNamastyeva / tenAnimittaJca AturAzrayi riSTameva / anye tu evaMbhUtavaidyadUtasamAgamaH pariharttavyatvena jJAtaH san yadA devAd bhavati, tadA devanimittaH san riSTaM bhavati / tena srvrissttvyaapikaiveymnimitttaa| bhUyazca' ityAdigranthena tu pretaliGgAnurUpAM vikRti mUya AyuSo'ntargatasya jJAnArthamupadizanti iti ca tathA puruSasaMzrayAn bhUya upadekSyante, puruSAnAzrayANi tu svalpagranthenopadezyante iti vyAkhyAnayanti / ityuddeza iti indriyasthAnArtho jJeya ityarthaH // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH indriysthaanm| 2153 - tatrAdita eva vrnnaadhikaarH| tad yathA-kRSNazyAmaH zyAmAvadAto'vadAtazceti prativarNAH zarIrasya bhavanti / yAMzcAparAn avekSyamANAnapi vidyAdanUkato'nyathA vApi nirdishymaanaaNstjjnyH| nIlazyAmatAmrahAritazuklAzca varNAH zarIre vaikArikA bhvnti| yAMzcAparAnavekSyamANAnapi vidyAt prAgvikRtAnadUrotpannAn / / iti prakRtivikRtivarNA bhavanti ityuktAH zarIrasya // 5 // gaGgAdharaH--uddezAnukrameNa vyaakhyaatumaah-ttretyaadi| kRSNaH snigdhakRSNaH pakkanambaphalavat tadayuktaH zyAma ISatkRSNa ityrthH| zyAmAvadAta ISacchayAmaH ujjvalazyAma iti yAvat / avadAto gaura iti ca trayo varNAH prkRtivrnnaaH| tArNabhedanAmarza yAMzca aparAn anukato vasvantarasAdRzyena nirdizyamAnAn anyathA vasvantarAnakavyatirekeNa vA nirdizyamAnAn avekSyamANAn tAnapi prakRtivarNAn vidyAt, te'pi prakRtivarNA bhavanti / nIlazyAma iti nIlavat shyaamvrnnH| taamrvrnnH| hAritazukla iti paalaashvdgaurH| ete trayo varNA vikRtivrnnaaH| yAMzcAparAn mAgvikRtAn pUrvavarNAnyavarNAn adUrotpannAna, na tu dUrotpannAn vidyAt / tena janmamAtraM cakrapANiH-prakRtijJAnAntarIyaka vAda vikRtijJAnasya prakRtivarNAneva tAvadAha-kRSNa ityaadi| avadAto gaurH| iha ca prAyeNa ye varNAH prakRtyA bhavanti, te prakRtivarNA ucyante, ye tu prAyeNa vikRtyA bhavanti, te vikRtivarNA ucyante iti jnyeym| tena prakRtivarNA api kadAcir3ha vikRtivarNA bhavanti, tathA vikRtivarNA api janmaprabhRti jAyamAnatayA kadAcidapi prakRtivarNA bhavantIti jnyeym| anuktprkRtivrnnaatideshaarthmaah-yaaNshcetyaadi| upetya IkSamANa ityupekSamANaH / anUkata iti saadRshytH| anena ca 'kRSNazyAmAdivarNa'zabdena nihizyamAnAn vidyAditi yojanA / nIletyAdinA vikRtijAyamAnatayA vikRtivarNAnAha / iha 'aparAn' iti vacanena vikRtivarNasaGkarajA varNA jnyeyaaH| vikRtivrnnaantrmaah-praagityaadi| prAgavikRtAniti puurvvrnnaadnythaabhuutaanityrthH| tenApi yena zyAmena satA rasAyanayogAd gauravarNatvaM prAptam, saca tyaktarasAyanaH kAlavazAt punaH zyAmavarNo bhavati, tasyApi pUrvagauravarNAd vikRtiH zyAmavarNo * avekSyamANAnityatra upekSamANa iti cakravRtaH pAThaH / / prAgavikRtAnamUtvotpannAniti cakrasammataH pAThaH / 270 For Private and Personal Use Only
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2154 crk-sNhitaa| barNasyarIyamindriyama tatra prakRtivarNo'rddhazarore vikRtivarNo'rddhazarIre, dvAvapi varNI maryAdAvibhaktau dRSTA yayaMvaM savyadakSiNavibhAgena, yadyavaM pUrvapazcimavibhAgena, yadya vamadharottaravibhAgena, yadya vamantarvahivibhAgena AturasyAriSTamiti vidyAt / evamasya varNabhedo mukhasyAntargato vartamAno maraNAya bhvti| varNabhedena glAni yo varNastaduttaraM kaizorAdau yadvarNAnyathAtvaM tadvAritam / na te zarIrasya vaikArikA varNA bhavanti // 5 // __ gaGgAdharaH-tatra kasmin varNa'riSyamityata aah-ttretyaadi| prakRtivaNa iti sAhajiko varNaH / arddhazarIre iti nRsiMhAkAreNa vArddhanArIzvarAkAreNa vA tdaah-dvaavpiityaadi| dvau prakRtivarNa vikRtivaNau maryAdAvibhakto sImayA vibhAgIkRtau dRSTvA savyadakSiNavibhAgena savye vAme prakRtivarNo dakSiNe vikRtivarNaH, dakSiNe prakRtivarNaH, vAme vikRtivarNo vetyavaMrUpeNa yadi maryAdAvibhakto, yadi vA pUrvapazcima vibhAgena purodehe prakRtivarNaH pRSThato vikRtivarNo'thavA pRSThataH prakRtivarNaH purastAdvikRtivaNa ityevaMrUpeNa maryAdAvibhakto, yadi vA'dharottarabhAgeNa Uddhi kArya prakRtivarNo'dho'rddhakAye vikRtivo'thavA adho'rddhardahe prakRtivarNa uddhidehe vikRtivarNa ityevaMrUpeNa maryAdAvibhakto, yadi vAntarvahi vibhAgena dehAbhyantare prakRtivarNI vahidahe vikRtivarNo'thavA vahidahe prakRtivarNo dehAbhyantare vikRtivaNa evaMrUpeNa maryAdAvibhakto dvAvapi vo dRSTvAturasyAriSTamiti vidyAnna tu svasthasya / evamasyAturasya na tu svasthasya evaMprakAreNa varNabhedo yadi mukhasyAntargato'rdai prakRtivarNo'ddha vikRtivarNoM vartamAnaH syAt tadA maraNAya bhavati, ariSTaM bhvti| na tu niyatamaraNakhyApakato bhinnamariSTaM bhavatItyuktam / tulyaprakAravAda glAnyAdInapyAha--- bhavan riSTaM syAdityAha--amUtvotpannAniti / tena nAyaM dossH| atra hi pUrvabhUta evaM varNaH punarbhavati / tena na riSTam // 5 // cakrapANiH--maryAdAvibhaktAviti smsiimaannrsthaapito| pUrvapazcimavibhAgeneti abhi * antavibhAgeneti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2155 harSaraukSyasnehA vyAkhyAtAH, tathA piplavavyaGgatilakAlakapir3akAnAmanyatamasyAnane janmAturasyaivamevAprazastaM vidyAt // 6 nakhanayanavadanamUtrapurISahastapAdauSThAdiSu ca vaikArikoktAnAM varNAnAmanyatamasya prAdurbhAvo hInabalavaNendriyeSu lakSaNamAyuSaH kSayasya bhavati / yadanyadapi kiJcidvarNavaikRtamabhUtapUrva sahasaiva vrnnbhedenetyaadi| yathA vaNa'riSTamuktam, tathArddhazarIre glAnirarddhazarIre harSaH yadi dvAvapi savyadakSiNavibhAgena vA pUrvapazcimavibhAgena vApyadharottaravibhAgena vApyantarvahivibhAgena vA maryAdAvibhaktau dRSTvAtu rasyAriSTaM vidyaat| evamasya glAniharSabhedo mukhasyAntargato vartamAno maraNAya bhvti| evaM yadyarddhazarIre raukSyamarddhazarIre sneho dvAvapi savyadakSiNavibhAgena vA pUrvapazcimavibhAgena vApyavarottaravibhAgena vAntarvahi vibhAgena vA maryAdAvibhakto pazyet tadAturasya ariSTaM vidyAt, na tu svasthasya / evamasyAturasya varNabhedo yadi mukhasyAntargato vattamAno bhavati tadA maraNAya bhvti| iti yathA varNoM dvau savyadakSiNabhedana pUrvapazcimabhedena vA adharottarabhedena vA antarvahirbhedena vA vyAkhyAtau, tathA glAnihaSoM dvau raukSyasneho dvau ceti, varNabhedena glAnyAdayo vyAkhyAtA bodhyaaH| tathA piplavo nyacchaH kuSNaH vyaGgaH tilakAlakAdInAmanyatamasya yadyAturasyAnane janma syAt, tadA evamevAriSTarUpamaprazastaM vidyAt // 6 // gaGgAdharaH-nakhanayanAdiSu vaikArikoktAnAM nIlazyAmatAmrahAritazuklAnAmanyatamasya varNasya prAdurbhAvo janma hInabalAdike vyAdhite puruSe AyuSaH kSayasya lakSaNaM, na khakSINabalavaNendriye vA svsthe| yadanyadapIti / abhUtapUrvajanmaprabhRti svAsthyadazAyAM yanna varNasvarUpaM tadeva varNavaikRtaM yaduktAdanyat mukhpRsstthbhaagenetyrthH| antarvibhAgeneti atrAntargato varNo mukhanAsAkarNazrotrAntargatatayA unneyaH / anyatreti avAntare hastapAdAdau / varNabhedeneti yathA varNavibhAgena riSTam, tathApi glAnyAdivibhAgenetyapItyarthaH / harSa iha upacayo jJeyaH, mAnasaharSasyeha cAkSupAdhikAre'saGgatatvAt / tathetyAdau pipluprabhRtInAmapi varNavat savyadakSiNAdivibhAgena janma riSTaM bhvti| etadeva 'janma'. zabdenocyate // 6 // __cakrapANiH-nakhetyAdI balahAnyAyabhAve sati na riSTam / yaccetyAdinA anuktavarNariSTaM gRhnnaati| amUtapUrvamiti puurvvyaakRtrsaaynvihitvrnnpraadurbhaavvyudaasaarthm| sahaso * yaccAnyata iti cakraSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . carakAtA 2156 crk-sNhitaa| varNasvarIyamindriyam utpadyata'nimittameva hIyamAnasyAturasya cha taccAriSTamiti vidyAt / iti vrnnaadhikaarH||7|| svarAdhikArastu-haMsakrauJcanemidundubhikalaviGkakAkakapotajharbhaganUkAH prakRtisvarA bhvnti| yAMzcAparAnavekSyamANAn vidyAdanakato'nyathA vApi nirdishymaanaaNstjjny| zuka-kalagrahagrastAvyakta gadgada-kSAma-dInAnukIrNAzcAturANAM svarA vaikArikA bhavanti / yAMzcAparAnavekSyamANAnapi vidyAt prAgvikRtAda adUrotpannAn / iti prakRtivikRtisvarA vyAkhyAtA bhavanti / tatra prakRtivaikArikANAmAzvabhinirvRttiH svarANAmekatvamekaraya sahasaivAnimittameva dehe utpadyate, tat tu hIyamAnasya balAdibhya AturasyAriSTaM vidyAditi // 7 // gaGgAdharaH iti varNAriSTamuktvA uddezAnurUpakhAt svraarissttaadhikaarH| haMsetyAdi / nemI rathacakram / kalaviGkaH pakSivizeSaH / jhajharaH vAdyabhedaH / eSAmanUkAH sadRzAH prakRtisvarA bhavanti yAMcAparAn svarAnanUkato'nyathA vA tajjJa svaravidbhiravekSyamANAn dRzyamAnAnapi nidizyamAnAna svarAna vidyAt, te'pi prkRtisvraaH| zukaH pkssivishessH| kalaH suukssmH| grahagrastaH srvthaanucrnnm| avyktH| gdgdo'ddhoccritH| kSAmaH kSINaH / dIno duHkhocAryamANaH svaraH / anukIrNa uparyu pryuccaarymaannH| ete svarA AturANAM vaikArikA bhavanti / yAMzcAparAn svarajJa ravekSyamANAnapi vidyAt vaikArikAn svarAn prAga vikRtAt pUrvasvarato'nyathArUpAt adUrotpannAnarUpakAlotpannAna svarAn vidyAt, te'pi vaikArikAH svarA bhvnti| atha svraarissttkhmaahttretyaadi| tatra prakRtivikRtisvareSu madhye prakRtisvarANAmupaghAtena vaikArikatpadyata ityanena riSTAnAM zIghrasvabhAvaM darzayati / animittamiti pUrvoktArthameva / hIyamAnasya zazvaditi svabhAvakathanam, riSTotpatyA hIyamAnatA zazvadavazyaM bhavati // 7 // cakrapANi:-kramAgataM svrmaah-svretyaadi| ajharo vaadybhaannddvishessH| yAMzcetyAdi puurvvt| eDako meSaH kiMvA anddaan| kalaH suukssmH| grastaH srvthaanuccaarH| lAmo rukssH| dIno duHkhocAra maannsvrH| anukIrNaH upryupryuccaarymaannH| prakRtervaikArikA * itaH paraM zazvadityadhikaH kvacita / +er3aka iti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH indriysthaanm| 2157 caanektvmprshstm| iti svraadhikaarH| iti varNakharAdhikArau yathAvaduktau mumUrSatAM jJAnArtham // 8 // bhavanti caatr| yasya vaikAriko varNaH zarIra uppdyte| arddha vA yadi vA kRtrane nimittaM na ca nAsti sH|| nIlaM vA yadi vA zyAma tAmra vA yadi vAruNam / mukhArddhamanyathAvarNo mukhAddhe'riSTamucyate // sneho mukhAH suvyakto raukSyamarddhamukhe bhRzam / glAniraddhe tathA harSo mukhAr3e pretalakSaNam // svarANAmAzu zIghramabhinittiH , aprshstmrissttmaatursy| tathA svarANAmanekeSAM prakRtisvarANAM vA vikRtisvarANAM vA ekalam mizrIbhAveNaikasvarakham eko vaikArikaH svrH| ekasya vA svarasyAnekavaM bahavo vaikArikasya khraaH| tathAturasya balAdihInasya sahasA bhavati tadA tasyAturasya aprazastamiti // 8 // gaGgAdharaH-etadarthe shlokaanaah-bhvntiityaadi| yasyetyAdi / vaikAriko varNo niilshyaamaadirvyaakhyaatH| a vA zarIre upapadyate'parA? prakRtivaNa iti gamyamAnakhAt / na ca tatra nimittaM, tadA sa nAsti mRto'bhUdityarthaH / yadi vA kRtsne zarIre vAha vAbhyantare vA kRtsnazarIre vaikAriko varNa utpadyate, na ca tatra nimittaM vAtAdikAraNaM, vartate'bhyantare vA vAre vA gamyamAnakhAt prakRtivarNastadA sa naasti| nIlaM vetyAdi / yadyarddha mukhaM nIlaM mukhArddha'nyathAvarNaH prakRtivarNAt, kiM vArddhamukhaM zyAmamabhyantarato mukhArddha'nyathAva! yadi vArddha mukhamabhyantaratastAmra mukhArddha'nyathAvarNaH, yadi vArddha mukhamabhyantareNa aruNaM hAritazuklaM mukhA?'bhyantarato'nyathAvarNaH prakRtivarNaH syAt tadA arissttmucyte| sneha iti| sneho mukhArddha ityAdi pUrva vyAkhyAtam / anyathAmUtA iti prkRtivaikaarikaaH| svarAnekanvamiti kadAcideva eDakasvaratvaM kadAcit klsvrtvmityaadi| ekasya cAnekanvamiti ekasyaiva svaramya cAnekatvamiti pratibhAti / animittamiti sambadhyate // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2158 crk-sNhitaa| varNasvarIyamindriyam tilakAH piplavo vyaGgA rAjayazca pRthagvidhAH / AturasyAzu jAyante mukhe prANAn mumuksstH|| puSpANi nakhadanteSu paGko vA dntsNshritH| cUrNako vApi danteSu lakSaNaM tad gatAyuSaH // oSThayoH pAdayoH paannyorkssnnomuutrpuriissyoH| nakheSvapi ca vaivarNyametajjIrNabale-8-'ntakRt // 6 // yasya nIlAvabhAvoSThau pkvjaambvsnnibhau| mumUrSuriti taM vidyAt naraM dhIro gatAyuSam // eko vA yadi vAneko yasya vaikArikaH svaraH / sahasotpadyate janto_yamAnasya nAsti sH|| yaccAnyadapi kizcit syAd vaikRtaM svaravarNayoH / balamAMsavihInasya tat savvaM maraNodayam // 10 // nakhadanteSu vyAdhitasya yadi puSpANyAzu bhavanti dantasaMzritazca paGkaH kahama iva kledo bhavati.kiMvA cUrNakazvarNarajovad danteSa bhavati tad gatAyuSo lkssnnm| oSThayorityAdi / nakhanayanavada netyAdinA vyAkhyAtam // 9 // gaGgAdharaH-- ysyetyaadi| yasyAturasya, na tu svasthasya, . prakaraNAt / suSpaSTArthakhAt pUrva na.vyAkhyAtamidaM svym| svarAdhikAra yAkhyAtavAn tatra zlokamAha--eko vetyaadi| tatretyAdinA vyAkhyAtam / ycaanydpiityaadi| varNAriSTaM yadanyadapItyAdinA vyAkhyAtam / tathaiva svaraviSaye bodhym| yadanyadapi kiJcit svaravaikRtamabhUtapUrva sahasaivotpadAta animittameva balamAMsahInasyAturasya tacca sarvamariSTamiti vidyAt // 10 // cakrapANiH---ayamevArtho gayoktaH spaSTArthaM sukhagrahaNArthaJca zlokenocyate ysyetyaadinaa| tilakA ityAdau mukha iti mukhe tathA mukhAbhyantare // 9 // cakrapANiH-oSThAviti dvivacanamuktApi yada 'ubhau' iti karoti, tena sakalauSThavyApti drshyti| mumUrSu rityuktApi yat gatAyuSamiti karoti, tena riSTayukto mumUrSurgatAyuriti * "kSINabale" iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2156 tatra shlokH| iti varNasvarAyukto lakSaNArtha mumUrSatAm / yastu samyaga vijAnAti nAyurjJAne sa muhyati // 11 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRta indriyasthAne varNasvarIyamindriyaM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // gaGgAdharaH-abAdhyAyArthopasaMhArazlokamAha--tatra zloka iti // 11 / / adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau paJcamaskandhe indriyasthAnajalpe varNasvarIyajalpAkhyA prathamazAkhA // 1 // drshyti| ajAtariSTastu pratikriyAbhAvAt mumUrSugatAyurapi bhavati / maraNodayamiti maraNa. kAraNamiti jJAnArtham // 10 // 11 // iti mhaamhopaadhyaaycrkcturaannshriimckrpaannidttvircitaayaamaayuyeddiipikaayaaN caraka tAtparyyaTIkAyAm indriyasthAne varNasvarIyendriyaM nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // For Private and Personal Use Only
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAtaH puSpitamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // puSpaM yathA pUrvarUpaM phalasyeha bhaviSyataH / tathA liGgamariSTAkhyaM pUrvarUpaM mrissytH|| adhyevantu bhavet puSpaM phalenAnanubandhi yat / phalazcApi bhavet kiJcid yasya puSpaM na pUrvajam // na tvariSTasya jAtasya nAzo'sti mrnnaahte| maraNazcApi tannAsti yannAriSTapuraHsaram // 2 // gaGgAdharaH---athoddezAnukramavAda varNasvaraparIkSopadezAnantaraM gandharasaparIkSArtha puSpitakamindriyamArabhate- athetyaadi| phalasya pUrvarUpaM puSpamiti / puSpitamadhikRtya kRto'dhyAya iti puSpitakam // 1 // . gnggaadhrH-pusspmityaadi| bhaviSyataH phalasya pUrvarUpaM puppaM yathA, tathA mariSyataH puruSasya ariSTAkhyaM liGgaM bhaviSyanmaraNasya pUrvarUpam / tatra vyabhicAraM drshyti-apyevnvityaadi| na kevalaM phalasya bhaviSyata eva puSpaM pUrvarUpaM phalenAnanubandhi phalajanakasaM vinApi, puSpasya sadbhAvo'sti / api ca yasya phalasya pUrvajaM puSpaM na bhavati, tadapi kiJcit phalama sti, yathoDambarAzvatthaghaTAdiphalaM puSpaM vinApi bhvti| na tu tathAriSTasya jAtasya nAzo'sti maraNAhate cakrapANiH ---varNasvarAnantaraM gandhasya kRtatvAnirdiSTatvAca tadAzrayiriSTapratipAdakaM puSpitakamucyate--puSpaM ythetyaadi| prakaraNArthI yadyapi sakalendriyasAdhAraNatayA prathamAdhyAya evaM vakta yujyate, tathApIha puSpAnukAraNa gandhAzrayiriSTasya vAcyatvAt puSpaM prakRtam, tatprasaGgAJca riSTasya puSpadharmakhyApakamapi prkrnnaamhocyte| puSpaM yathetyAdI avyabhicaritaphalasambandhameva puSpam / ata eva apyevantvityAdinA phalapuSpayoH parasparavyabhicAraM darzayAta puSpaphaladRSTAntena riSTamaraNayoH durbodhatvAt / nanu puSpaphalavyabhicAramapi ziSyo gRhNIyAditi tannirAsArthamAha-apyevamityAdi / phalenAnanubandhIti yathA vetspusspm| yasya puSpaM na pUrvajamapi zAkhAdeva phalam / jAtasyeti sampUrNa sy| kiJcidudite hyariSTe 'sampUNa nAvazyaM mRtyuH| anye tu jAtasya For Private and Personal Use Only
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH indriyasthAnam / mithyA dRssttmrissttaabhmnrissttmjaantaa| ariSTaM vApyasambuddhametat prajJAparAdhajam // 3 // jAtasyAriSTasya phalAdRte na puSpanAzavannAzo'sti / maraNazcApi na cAriSTaM vinA vrtte| ata eva yatrAriSTaM puraHsaraM pUrva sarati tatra maraNamasti, yadyatra rasAyanatapojapyatatparatvaM maraNaharamanabrAhmaNazca na prayuGkte tadA "dhuvankhariSTe maraNaM brAhmaNaistat kilaamlaiH| rasAyanatapojapya-tatparairvA nivAryate // " iti suzrutavacanAt // 2 // ___ gaGgAdharaH-nanvariSTavato'pi jIvanaM dRzyate'jAtAriSTasyApi maraNaM dRzyate iti cenntyaah-mithyetyaadi| anariSTamajAtAriSTaM puruSasya yadajAnatA vaidevanAriSTAbhaM dRSTaM tanmithyA, na riSTam / jAtazca yadariSTam ajAnatA vaidena asambuddhaM na samyak zAtaM tadapi mithyA, anariSTam / nanu kathamevaM bhavati ? mithyArUpam etajjJAnaM prajJAparAdhajaM vaidyAnAM prAparAdhAt niyatasyeti varNayanti / dvividhaM hi riSTaM niytnycaaniytnyc| tatra niyatam, "mRtameva tamAneyo gyAcacakSe punarvasuH" ityaadi| aniyatam . yathA-"saMzayaprAptamAtre yo manyate tasya jIvitam / arogaH saMzayaM gatvA kazcideva pramucyate" iti / tathA'niyatAriSThAbhiprAyeNaiva suzrute'pyuktam'dhruvantvariSTe maraNaM brAhmaNaistat kilAmalaiH / rasAyanatapojapya-tatparairvA nivAyyate // " etaccAnye na mnynte| AcAryeNa riSTamaraNayoravyabhicArasya mahatA prayatnena drshittvaat| "saMzayaprAptam" iti vacanaM maraNapratipAdakamevAcAryeNa bhaGgayantareNoktam, yathAcAryasyAriSTArthastathA taTagrantha eva vyaakhyaasyaamH| yat tu rasAyanAdisAdhyatvaM riSTasya tdnumtmev| rasAyanamahezvaraprasAdAdayo hi sarcalokamaryAdAmapi hantu kssmaaH| tena tavyabhicAramapekSyeha granthaH kriyte| mahezvaro hi bhasmIbhUtaM kAmaM punarjIvayati sm| tapasA ca rAmeNa mRto'pi vizvaputraH punarjIvita ityAdyanusaraNIyam / anye tu kAlamRtyAveva riSTapUrvakaM maraNaM bhavatIti varNayanti, vadanti ca-"yadyakAlamRtyau riSTaM bhavati tadA varNAdha mRtyupradaM riSTaM tat viphalaM syAt, yena kAlamRtyurucitAcaraNe'pi paraM mRtyurbhavati, tatra riSTe jAte yadyacitA kriyA kriyate tadA mRtyubhavitu. marhati, tena kAlagatameva riSTam" iti| tacca na, avizeSeNa kAlAkAlamaraNe riSTasadbhAvaniyamAt / akAlamRtyau ca kAlamRtyau ca yadaiva kriyApathamatikrAnto'pacArajanito vyAdhirbhavati, tadaiva paraM riSTaM bhavati / ata evoktam-"kSaNenaiva riSTAH prAdurbhavanti" iti| yazcainaM na svIkaroti, tasya niyatAyuyo'pacArajanyavyAdherasAdhyatA kadApi na syAt / yena yathA'pacArajA doSA atizayapramAdAdasAdhyavyAdhijanakA bhavAnta, tathA maraNapUrvariSThajanakA api bhavanti // 2 // cakrapANiH --yatra kutracit riSTamaraNamyabhicAriliGgajJAnaM bhavati, tad bhrAntamiti drshynnaahmithyetyaadi| ariSTAbhamiti ariSTasadRzam / mithyAdRSTamiti riSTatvena jJAtam, etadevAriSTe For Private and Personal Use Only
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2162 crk-sNhitaa| (puSpitakamindriyam jJAnasaMvarddhanArthantu liGgamaraNapUrvajaH / puSpitAnupadecyAmo narAn bahuvidhAn bahUn 7 // nAnApuSpopamo gandho yasya bhAti divAnizam / puSpitasya vanasyeva naanaadrumltaavtH|| 'tamAhuH puSpitaM dhIrA naraM maraNalakSaNaiH / sa nA saMvatsarAda dehaM jahAtIti vinizcayaH // 4 // bhvti| tasmAt dhruvanvariSTe maraNaM na tu brAhmaNAdibhirnivAyyamiti kazcidatra vyAcaSTe tanna muzrutavirodhAt // 3 // gaGgAdharaH-jJAnetyAdi / zAnamAyuSaH pramANAvazeSasya jJAnasaMvarddhanArtha maraNa. pUrvajaimaraNAt pUrva jAyante ye taiH liGgaiH puSpitAn narAn puruSAn bahUn bahuvidhAnupadekSyAmaH ityrthH| naanetyaadi| yasya puruSasya divAnizamarthAt sarvadevAvicchedena nAnApuSpopamo gandhaH zarIre bhAti prakAzate taM naraM maraNalakSaNaiH puSpitaM dhIrA AhuH, yathA nAnAdrumalatAvataH puSpitasya vanasya nAnApuSpodbhavo gandho bhaati| etAvatA tadvanasya nAzavat nAza iti na khyApitaM, kintu nAze puSpavadgandhAMze iymupmaa| nanu kiyadivasAnmaraNaM syAdityata Aha.---sa netyaadi| yo nAnApuSpairgandhatastulyagandho bhAti sa nA saMvatsarAta saMvatsarasamAptiM prApya dehaM jahAtIti nizcayaH // 4 // riSTajJAnaM prajJAparAdhajam / tathA riSTamapi sUkSmarUpatayA mArake vyAdhAvasambandhaM bhavati, etadapi prajJAparAdhajaM midhyAjJAnam / tena riSTe yatra satyapi maraNaM na bhavatIti ca jJAnaM bhrAntam, tathA riSTaM vinApi kvacit maraNaM bhavatIti jJAnaM bhrAntam, tatazca siddho'vyabhicAro maraNariSTayoriti vAkyArthaH // // cakrapANiH-jJAyate maraNamaneneti jJAnaM riSTam, tasya sambodhanaM jJAnasambodhanam / maraNa. pUrvakairiti mrnnpuurvbhaavibhiH| puSpitA yathA vRkSAdayo gandhavanto bhavanti, tathA riSTagandhaprayuktA ye bhavanti, te puSpitAH, tAn puSpitAn / bahuvidhairliGgabahUn puSpitAniti yojnaa| vanasyetyukte'pi yannAnAdrumalatAvata iti karoti, tena bhinnajAtIyaM vanaM grAhayati / vanaM hi sajAtIyavRkSANAmapi syAt, yathA-- cmpkvnmshokvnmityaadi| nAnAtvaJca puSpANAmekajAtIyAnAmapi kalikAdyavasthAbhedAdapi syAt, tasmAt sAdhu vizeSaNam 'nAnAdrumalatAvataH' iti / maraNalakSaNairyathoktairgandhastaM puSpitakamAhurityAdi yojyam / saMvatsarAditi saMvatsarAbhyantare // 4 // - "jJAnasambodhanArthantu liGgairmaraNapUrvakai / bahubidhairbahUn" iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya bhadhyAyaH indriysthaanm| 2163 evamekaikazaH puSpairyasya gandhaH samo bhavet / iSTarvA yadi vAniSTaiH sa ca puSpita ucyate // samAsenAzubhAn gandhAnekatvenAtha vA punaH / Ajida yasya gAtreSu taM vidyAt puSpitaM bhiSak // 5 // AplutAnAplute cha kAye yasya gandhAH shubhaashubhaaH| vyatyAsenAnimittAH syuH sa ca puSpita ucyate // tad yathA candanaM kuSThaM tagarAguruNo madhu / mAlyaM mUtrapurISe vA'mRtAni + kuNapAni vA // gaGgAdharaH evaamtyaad| evaM yadekazaH puSpairiSTaimanoza raniSTaiH durgandhibhirvA samo gandho yasya bhavet, so'pi puSpita ucyate, saMvatsarAda deha jhaati| iti puSpitasya jIvitasaMkhyAmAnam / samAsenetyAdi / yasya gAtre azubhAna gandhAna samAsena bahazubhagandhamelakatayA ekIbhAvena vaidya Aji va tamapi bhiSaka puSpitaM vidyAt / saMvatsarAt dehaM sa jahAti / athavA punaH / azubhAna gandhAna ekaikazo na tu mizrAn yasya gAtreSu bhiSagAjighra t tamapi puSpitaM naraM vidyAt / so'pi saMvatsarAda deha jahAtIti // 5 // gnggaadhrH-aaplutetyaadi| yasya kAye tailacandanAgurukuGku mAdibhirazubhazubhagandhadravyairAplune vAnAplute vA vyatyAsenAnimittAH akAraNato gandhAH zubhAzubhAH syuH sa ca puSpita ucyate saMvatsarAda dehazca jahAtIti / etadbhASyeNa vivRNoti--tad yathetyAdi / candanAdigandhaH zubhaH / mUtrapurISAdi cakrapANiH-evamiti divaanishm| samAsenetyAdi / puSpavyatiriktazavAdyazubhagandhayogenApi 'puSpitatvaM' paribhASyate iti shessH| samAseneti melken| AplutetyAdau AplutAnAplutatvavizeSavyatyAsazca zubhAzubhagandhAnAJca jnyeyH| puSpitatvAbhidhAnaJca yatra yatra, tatra tatra saMvatsarAntaM jIvitaM pUrvavacanAd bhvti| tad yathetyAdinA zubhAzubhadravyANyAha-mRtAnIti mAnuSa * "AplutAnAplutA iti ckrpaatthH| + "ca mRtAni" iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| puSpitakamindriyam ye cAnye vividhAtmAno gandhA vividhyonyH| te'yanenAnumAnena jJayA vikRtitAM gtaaH|| idazcApyatidezArtha lakSaNaM gandhasaMzrayam / vakSyAmo yadabhijJAya bhiSaGa maraNamAdizet // 6 // viyonirviduro gandho yasya gAtre tu jaayte| iSTo vA yadi vAniSTo na sa jIvati tAM samAm / etAvad gandhavijJAnam----------------- // 7 // gndho'shubhH| ye cAnye itynenaanuktshubhaashubhgndhsNgrhH| vividhAtmAna iti akRtrimA naanaagndhaaH| vividhayonaya iti nAnAdravyakRtasaMyogataH ye gandhAH zubhAH kiMvA ashubhaaH| tathA ca yasya kAye candanAdizubhagandhadravyairAplute'kAraNatastattacchabhagandhA na sphuranto'zubhAH mUtrapurISAdigandhA bhAnti so'pi puSpitaH saMvatsarAda dekheM jhaati| evaM yasya candanAdizubhagandhadravyavinAplute kAye'nimittAzca yadi zubhagandhA bhAnti so'pi puSpitaH sambatsarAda dehaM jahAtIti bhaavH| evaM yasya mUtrAdyazubhagandhadravyairanAplute kAye'nimittA mUtrapurISAdikA azubhA gandhA bhAnti so'pi puSpitaH sambatsarAda dehaM jahAtIti bhaavH| nanu kiM candanAdizubhAzubhagandhA eva nAnye ityata aah-idnycetyaadi| idazcAtidezArtha na tu niyamArtha, tena zubhAzubhagandhaM yAvada dravyaM bodhyam // 6 // gnggaadhrH-viyonirityaadi| vigatA nAsti yonirutpattihetuyesya sa viyoniranimitto gandhaH, viduraH sthAyI gandhaH, vida sattAyAmityasya kRdantale ruupm| tathA ca yasya gAtrenimitto nirantaraM vidyamAna iSTo vApyaniSTo vA gandho jAyate sa puSpitastAM pravarttamAnAM samAM saMvatsaraM na ca jiivti| iti gndhpriikssaa||7|| vyatiriktAni gavAdIni mRtAni / kuNapAni maanussshriiraanni| "vividhayonayaH" ityanema nAnAdravyakRtadhUpavAdigandhAn graahyti| vividhAtmAna ityanena tu akRtrimanAnAdravyagandhA ucynte| anenAnumAneneti "Aplute" ityaadigrnthoktrissttaanusaarenn| atidezArthamiti anuktajJAnArtham / viyoniriti nirhetukaH / vidUra iti sthAyI // 5-7 // For Private and Personal Use Only
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir raya adhyAyaH indriyasthAnam / 2165 -------------rasajJAnamataH param / AturANAM zarIreSu vakSyate vidhipUrvakam // 8 // yo rasaH prakRtisthAnAM narANAM dehasambhavaH / sa eSAM carame kAle vikAraM bhajate dvayam // kazcidevAsya vairsymtyrthmuppdyte| svAdutvamaparazcApi vipulaM bhajate rsH|| tamanenAnumAnena vidyAd vikRtitAM gatam / manuSyo hi manuSyasya kathaM rasamavApnuyAt // makSikAzcaiva yUkAzca daMzAzca mazakaiH saha / virasAdapasarganti jantoH kAyAnmumUrSataH // atyartharasikaM kAyaM kAlapakvasya makSikAH / api snAtAnuliptasya bhRzamAyAnti savvazaH // 6 // gaGgAdharaH-ataH paramuddezakramasAt rasajJAnamAha --aaturaannaamityaadi| AturANAM zarIreSu vidhipUrvakaM rasazAnaM vakSyate // 8 // gaGgAdharaH-yo rasa ityaadi| yo rasaH eSAmAturANAM prakRtisthAnAJca narANAM carame kAle mRtyukAle dvayaM vikAraM bhjte| kiM dvayaM vikAram ityata aah-kshcidityaadi| asya kazcidraso'tyartha vairasyamazubharasatramupapadyate praapnoti| aparazca kazcidraso vipulaM svAduvaM madhurakhaM bhjte| tamityAdi / taM dvividhaM vikRtitAM gataM rasamanana vakSyamANamakSikAdinAnumAnena vidyAt / nanu kasmAdraso rasanAtho'numAnena veditavya ityata Aha-manuSyo hiityaadi| anumaanaarthmaah-mkssikaashcetyaadi| mumUrSato jantoH kAyAt virasAnmakSikAdayo'pasanti apagacchanti na tu tatra kAye caranti / ityanena kAyasya cakrapANiH-vairasthamiti aniSTarasatAm / kathamityAkSepe, tena na kathamapItyarthaH / avApnuyAditi jaaniiyaat| atyartharasikamiti atisvaadrsm| kAlapakasyeti pUrNakAlasya / sarvaza iti sarvagAtreSu // 19 // For Private and Personal Use Only
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2166 crk-sNhitaa| { puSpitakamindriyam tatra shlokH| yAnyetAni 8 mayoktAni liGgAni rasagandhayoH / puSpitasya narasyaitat phalaM maraNamAdizet // 10 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne puSpitakamindriyaM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // vairasyamanumeyam / atyarthamityAdi / kAlapakasya jIvitakAlapariNatasya, arthAt AsannamRtyukAlasya / atyarthaM rasikam atyarthasvAdurasayuktaM kAyaM sarvazaH sarca thaiva bhRzamAyAnti Agacchanti na mushcnti| yadi sa puruSo makSikApasarpaNArtha snAto'nu pazcAt candanAditiktadravaiAravalipto bhavati tathApi tasya tamatyartharasikakhAt kAyaM bhRzaM sarvaza AyAnti na mushcnti| ityanena kAyasyAtimadhurakhamanumeyam // 9 // gaGgAdharaH-saMgrahArthaM phalavacanAthazca zlokamAha - yaanyetaaniityaadi| maraNamevaitayoH phalamAdizet tulyamAnameva etayoriti bodhyam // 10 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau paJcamaskandhe indriya sthAnajalpe puSpitakendriyAdhyAyajalpadvitIyazAkhA // 2 // cakrapANiH-saMgrahazloke sAmAnyena puSpitasyetivacanAt rasariSTaM'pi puSpitatvamasya vivakSitam / tena rasariSTe 'pi saMvatsarAbhyantare maraNamiti phalati // 10 // hAta mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyuvadadIpikAyAM carakatAtparyyaTIkAyAm indriyasthAne puSpitakendriyazArIraM nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // * sAmAnyeneti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtIyo'dhyAyaH / athAtaH parimarzanIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // varNe khare ca gandhe ca rase coktaM pRthak pRthak / liGgaM mumUrSatAM samyaka sparzeSvapi nibodhata // 2 // sparzaprAdhAnyenAturasyAyuSaH pramANAvazeSaM jijJAsuH prakRtisthena pANinA zarIramasya kevalaM spRzet, vimarzayedvAnyena / parimRzatA tu khalvAturazarIramime bhAvAstatra tatra boddhavyA bhavanti / tad yathA - satataM spandamAnAnAM zarIradezAnAM gaGgAdharaH - atha uddezAnukramakhAd gandharasaparIkSAnantaraM sparzaparIkSArthaM parimarzanIyamindriyaM vyAkhyAtumArabhate - athAta ityAdi / parimarzanamanyena svena ca pANinA spaSTu' parimarzanamadhikRtya kRtamindriyamiti parimarzanIyam // 1 // gaGgAdharaH- varNa ityAdi / spaSTam // 2 // 1 gaGgAdharaH -- sparzaprAdhAnyenetyAdi / sparzaH sparzanendriyArthastatprAdhAnyena cakSurAdisparzarUpavizeSeNApi AturasyAyuSaH pramANAvazeSaM jijJAsuH jJAtumicchurbhiSak prakRtisthena pANinA na tu vikArayuktena pANinA, tena hi samyak sparzo na jJAyate, asyAturasya kevalaM kRtsnaM zarIraM spRzet / nanu yadaGgaM na spraSTuM yujyate, yasya vA asUyyaimpazyAdeH sparzo na yujyate, bhiSajo vA pANiraprakRtisthaH, tasya kathaM sparzanaM syAdityata Aha-vimarzayedvAnyeneti / kathaM parimarzanaM syAdityata Aha - parItyAdi / AturazarIraM parimRzatA bhiSajA vAturazarIrasya svapANinA vAnyena vA sparzanena parIkSAM kurvvatA khalvime tatra tatra zarIre bhAvA boddhavyA bhavanti / ke te bhAvA ityata Aha-tadyathetyAdi / satataM spandacakrapANiH - indriyArthAnAM riSTapArizeSyAt sparzagatAriSTAbhidhAyakaM parimarzanIyamindriyamudhyate / imameva cAdhyAyasambandhaM darzayannAha-vaNa svare cetyAdi / sparzeneti vaktavye, yat * nibodhata ityatra vidhIyate iti pAThAntaraM kacit / 1 I For Private and Personal Use Only
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2168 crk-sNhitaa| parimarzanIyamindriyam stambhaH, nityoSmaNAM zItabhAvaH, mRdUnAM dAruNatvam, zlakSaNAnAM kharatvam, satAmasadabhAvaH, sandhInAM stra sabhrazacyavanAnicha, mAMsazoNitayorvItabhAvaH, dAruNatvam, svedAnubandhaH, stambho vaa| yaccAnyadapi kiJcidIdRzaM vikRtamanimittaM syaat| itilakSaNAnAM saMgrahaH spRzyAnAM bhAvAnAm // 3 // tad vyaasto'nuvyaakhyaasyaamH| tasya cet parimRzyamAnaM pRthakatvena pAdajaborusphigudarapArzvaspRSTheSikApANigrIvAtAlvoSThalalATaM khinnaM zItaM prastabdhaM dAruNaM vItamAMsazoNitaM mAnAnAM zarIradezAnAM nayanahRdayAdInAM stmbho'spndnm| nityoSmaNAM mukhAbhyantaranAsAmUddhakaNThahRdayanAbhyAdInAM zItabhAvaH shiitkhm| mRdUnAM zarIradezAnAM dAruNavaM ktthinkhm| ilakSNAnAM zarIradezAnAM jihAdInAM kharavaM karkazakham / satAM dRSaNAdInAM akasmAdasadbhAvo vilynm| sandhInAM saMso nAtyadhaHpatanaM, bhrazaH svasthAnAdadhaHpatanaM, cyavanaM sandhInAM svasthAnAt vishlessH| mAMsazoNitayorvItabhAvaH kSayaH naastivmityrthH| dAruNavaM kaThinabam / svedAnubandhaH prAyeNa svedasAtatyam / stambho vA svedsyaiv| anuktvikRtimupsNhrti--yccaanydityaadi| animittamakasmAdakAraNamIdRzaM bhRzaM vikRtam / itilakSaNAnAm ityevaMprakAralakSaNayuktAnAM spRzyAnAM zarIrabhAvANAm // 3 // gaGgAdharaH-tatparimarzanaM vyAsato'nuvyAkhyAsyAma ityrthH| tsyetyaadi| tasyAturasya pRthakvena ekaikazaH pAdajaGghAdikaM parimRzyamAnaM yadi svinnaM dharmayuktaM zItaM zItalaM prastabdhamaspandaM dAruNaM kaThinaM vItamAMsazoNitaM mAMsa 'sparzaprAdhAnyenaiva' iti karoti, tena asparzagrAhyamapi cakSurlohitatvAdi riSTamiha sparzaparIkSAmadhye vaktavyamiti drshyti| atra ca vRSaNAdInAM satAmiti jJeyaM sthUlAvayavAnAM riSTe'pyabhAvadarzanAt / bhraMzo'pi gamanam, dhAdhanantu pArvato gmnm| viitiibhaavo'tikssiinntymiti| lakSaNamanimisamiti mrnnlkssnnm| sparzAnAmiti chedaH // 1-3 // * cyavanAnItyatra dhAvanAni iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ye adhyAyaH / indriyasthAnam / 2166 vA syAt, parAsurayaM puruSo nacirAt kAlaM mariSyatIti vidyAt // 4 // tasya cet parimRzyamAnAni pRthaktvena gulphajAnuvaGkSaNagudavRSaNamer3hanAbhyaMsastanamaNika-pazukAhanunAsikAkarNAtivra - zaGkhArdAni srastAni vyastAni cyutAni sthAnebhyaH skannAni syuH, parAsurayaM puruSo nacirAt kAlaM mariSyatIti vidyAt // 5 // tathAsyocchAsamanyAdantapakSmacakSuHkezalomodaranakhAGgulIzca lakSayet / tasya ceducchAso'tidI? haskho vA syAt, parAsuriti vidyAt / tasya cenmanye parimRzyamAne na spandeyAtA, parAsuriti vidyAt / tasya ceda dantAH pratikIrNAH zvetA jAtazarkarAH syuH, parAsuriti vidyaat| tasya cet pakSmANi jaTAbaddhAni syuH, parAsuriti vidyaat| tasya ceJcakSuSI prakRtihIne vikRtizoNitAbhyAM kSINaM syAt / parAsurgataprANaH parAzabdasya gatArthakhAt / nacirAt kAlamacirAt kAlam // 4 // gaGgAdharaH-atha tasyAturasya pRthakvena ekaikazaH parimRzyamAnAni gulphAdIni sthAnebhyazcyutAni santi skannAni gatimanti zuSkANi syustadAyaM puruSaH parAsurnacirAt kAlaM mariSyatIti vidyAt // 5 // __ gnggaadhrH-tthetyaadi| lakSayet primRshet| kathamityata aahtsyetyaadi| shvaasprimrshnm| ttstsyetyaadi| parimRzyamAne pANinA spRzyamAne yadi na spandeyAtAM tadAyaM parAsuriti vidyAt / tasya cedityaadi| patikIrNA malaliptAH, zvetAH zvetavarNAH, jAtazarkarA dantAntarjAtazarkarA dRr3harUpAH / tasya cedityAdinA pakSmaNAM parIkSA / jaTAbaddhAni tricaturAdipakSmANi milikhA jaTAkArANi / tasya cedityAdi / cakSuHparIkSA / prakRtihIne prakRtyAH cakrapANi:--pRSThepikA pRsstthvNshH| pRthakta neti ektven| maNikaM krbaahusndhiH| manye galapAzrvagate dhmnyau| ucchAsadairghyahAsau naasaagrdttkrsprshaaiplbhyete| parikIrNA iti mllitaaH| zvetatvaM cakSurgrAhyamapi sparzAparIkSaNIyaM dntdhrmprstaavaaducyte| cakSuSI 270 For Private and Personal Use Only
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2170 crk-sNhitaa| [ parimazanIyendriyam yukta atyutpiNDite atipraviSTa atijihma ativiSame atimuktabandhane atiprasnu te satatonmiSite nimeSonmeSAtipravRtte vibhrAntadRSTike viparItaSTike hInaSTike nakulAndhe kapotAndhe alAtavaNe kRSNanIlapItazyAvatAmraritazuklavaikArikANAM varNAnAmanyatamenAtiplute vA rayAtAma, tadA parAsuriti vidyAt // 6 // __tasya cet kezalomAnyAyamyamAnAni pralucyeran na vedayeyuH, taM parAsuriti vidyAt / tasya cedudare sirAH prakAzeran zyAva svabhAvAda hIne bhavataH sutarAM vikRtiyukte, atyupiNDite atizayena vahiH piNDAkAratayA nigete, atipraviSTe abhyantarato'tikoTarAkAre, atijihma atikuTile, ativiSame cakSuIyasyAtivaiSamyaM na tulyatvam, atimuktabandhane atyathesphArite, atiprasra te atyarthaM srAvayukte, satatomiSite sarvadA prAyeNa nimeparahite, kiMvA nimeSonmeSayoratipravRttiyukte, vibhrAntadRSTike itastato dRSTiyukta, viparItadRSTike viparItadRSTiyukte, hInadRSTike darzanarahite, nakulAndhe kapotAndhe vaa| tad yathA- "nakulAndhastu rUpANi divA zuklAni pazyati / kapotAndhastu rUpANi divA kRSNAni pazyati // " alAtavarNa tptaanggaarvnne| kRSNAdivaikArikANAM varNAnAmanyatamenAtizayena plute vA syAtAmekaikavidhe tadAyaM gtaasuH||6|| gaGgAdharaH-tasyetyAdinA keshpriikssaa| AyamyamAnAni AyatIkRtAni pralucyeran na vedayeyurutpATane na vedanAvodha gccheyuH| tasya cedityAdinA prakRtihIne vikRtiyukte iti sAmAnyavacanam, tasya vivaraNam-atyutpiNDite ityAdi / atyutpiNDite iti atyrthnirgte| atijihma atikuTile, ativiSame iti eka saMvRtamaparaM vistRnmiti| nimeSonmeSakriyayA atyarthaM varttate iti nimeSonmepAtivRtta / viparItadRSTike iti vystdRssttike| kiMvA viparIta dRSTike anythaagraahinnii| hInadRSTike adUradarzinI, naSdRSTike vaa| nakulAndhakapotAndhalakSaNagrastaH "nakulAndhastu rUpANi divA zuklAni pazyati / kapotAndhastu rUpANi divA kRSNAni pazyati // " alAtastu taptAGgAraH / iha cakSutAriSTAbhidhAnaprastAvAdasparzagrAhyamapi cakSuporalAtavarNatvAdikamucyate // 4-6 // cakrapANiH--- udarAnugatAH zirAstviha sparzanagrAhyA bhavantIti uktAH, tatprasaGgAt cakSudyA! For Private and Personal Use Only
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH / indriyasthAnam / 2171 tAmranIla hAridrazukA vA syuH parAsuriti vidyAt / tasya cennakhA vItamAMsazoNitAH pakkA bavavarNAH syuH taM parAsuriti vidyAt / athAsyAGgalIH lakSayet / tasya cedaGgulya AyamyamAnA na sphuTeyuH taM parAsuriti vidyAt // 7 // bhavati cAtra / etAn spRzyAn bahUn bhAvAn yaH spRzannavabudhyate / ture na sa saMmohamAyurjJAnasya gacchati // 8 // ityagnivezate tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne parimarzanIyamindriyaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // udaraparIkSA / sirAH saraNazIlA nADyaH / prakAzeran vyaktAH syuH kiMvA tAzca zyAvAdivarNAH syuH / tasya cedityAdinA nakhaparIkSA / vItamAMsazoNitA mAMsazoNitarahitAH pakajAmbavavarNAzca syuH / athAsyetyAdinAGgulIparIkSA / AyamyamAnA AyAmena kroDazo'nyubjIkaraNena na sphuTeyustadAyaM parAsuH // 7 gaGgAdharaH atra zlokena darzayati- etAnityAdi / sa bhiSagAture AyurjJAnasya sammohaM na gacchatItyathaH // 8 // gaGgAdharaH --- adhyAya samApayati- agnItyAdi / iti vaidya zrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau indriyasthAna jalpe paJcamaskandhe parimarzanIyendriyatRtIyAdhyAya jalpAkhyA tRtIyazAkhA // 3 // zirAvarNA apyuktAH / Ayacchediti sphoTayet / nakhAGguligatAriSTa parIkSAyAntu sparzo'pi vyApriyataeveti kRtvA tadariSTasapIhoktam / etAn sTazyAniti bAhulyAduktam / evaM spRzan ityetadapi bAhulyAduktam / 'ajJAnasyaiva' pAThapakSe paSThI sambandhavivakSAyAm // 718 // iti mahAmahopAdhyAya - caraka caturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAm indriyasthAne parimarzanIyendriyaM nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAta indriyAnIkamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, ___ itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // indriyANi yathA jantoH parIkSeta vizeSavit / AyuHpramANaM jijJAsurbhiSak tanno nibodhata // anumAnAt parIkSeta darzanAdIni tattvataH / addhA hi vitathaM jJAnamindriyANAmatIndriyam // vasthebhyo vikRtaM yasya jJAnamindriyasambhavam / AlakSyetAnimittena lakSaNaM maraNasya tat // 2 // gaGgAdharaH-athoddezAnukramikalAt paJcArthaparIkSAnantaraM paJcendriyaparIkSArthamindriyAnIkamindriyamAha-athAta ityaadi| indriyANAmanIkaM samUhamAyuSaH pramANAvazeSazAnArtha parIkSitumadhikRtya kRtamitIndriyAnIkam // 1 // gnggaadhrH-indriyaanniityaadi| vizeSavit itIndriyazaktivizeSavettA bhiSak / tdindriypriikssnnm| nanvindriyamapratyakSa kathaM parIkSetetyata aahanumaanaadityaadi| darzanAdIni ckssuraadiini| indriyeSu bahuviSayatvena prAdhAnyAdAdo ckssugrhnnm| nanu kasmAdanumAnAdityata Aha-addhA hiityaadi| hi yasmAdindriyANAmatIndriyatvenendriyANAM jJAnamapyatIndriyam indriyANyatikrAntaM, tato na vitathamaddhAnendriyapratyakSato jJAnam tasmAdanumAnena cakSurAdoni tattvataH priiksset| priikssaamaah-saamaanysuutrenn| svasthebhyaH ityaadi| yasya puruSasya khindriyasambhavaM cakSurAdibhirdarzanAdijaM jJAnaM ckrpaanni:-uddeshkrmaanurodhaadindriygocraarissttaabhidhaanaarthmiaandryaaniikmucyte| indriyANAmanIkaM samUhamadhikRtya kRtmindriyaaniikm| darzanaM cakSuH, darzanAdIni cakSurAdIni pance. ndriyaanni| indriyANAM parIkSA na pratyakSeNetyAha-addhA hiityaadi| adveti bhavitatham / atIndriyatvAdanumAnenaiva parIkSaNamiti vaakyaarthH| svasthebhya iti prakRtisthebhya indriyebhyaH / utpanamiti shessH| indriyasaMzrayamiti vaahendriyjnym| animitteneti vikRtjnyaanjnkvaahyhetuvytirekenn| indriyagatavikRtajJAnajanakadoSanirAsastu 'svasthebhyaH' iti vizeSaNenaiva For Private and Personal Use Only
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH indriyasthAnam / 2173 ityuktaM lakSaNaM samyagindriyeSvazubhodayam / tadeva tu punabhU yo vistareNa nibodhata // 3 // ghanIbhUtamivAkAzamAkAzamiva mediniim| vigItamubhayantyetat pazyan maraNamRcchati // 4 // yasya darzanamAyAti maaruto'mbrgocrH| agninA yAti vA dIptastasyAyuHkSayamAdizet // 5 // svasthebhyaH puruSebhyo vikRtamanimittena bhiSagAlakSeta, tasya tallakSaNaM maraNasya / itIndriyeSvazubhodayaM lakSaNaM samyaguktam / tadeva bhUyo bahutamaM vistareNa yUyaM nibodhata // 2 // 3 // gnggaadhrH-ghniibhuutmityaadi| pumAnAkAzaM ghanIbhUtaM mUrtimantamiva pazyan mrnnmRcchti| medinIM pRthivImAkAzamiva pazyan maraNamRcchati / etadubhayantu vigItaM viparyayeNa gItaM ninditam // 4 // gnggaadhrH--ysyeti| ambaragocara AkAzagatyA sparzanendriyaviSayo mUrtI mAruto yasya so darzanamAyAti mattimAn san dRSTigocaro bhvti| athavAminA vA dIptaH san darzanaM AyAti tasyAyuHkSayamAdizet / suzrute'pyuktaM-yazcAnilaM mUrtimantamantarIkSazca pshyti| dhUmanIhAravAsobhirAvRtAmiva medinIm / kRtH| azubhodayamiti maraNakAraNam / 'punaH'zabdaH prkaashne| yathA-"doSAH punastrayaH" / 'bhUyaH zabdaH punaHpunararthe / kiMvA 'bhUyaH' zabdo mhdrthH| tena 'punarbhUyaH'zabdayobhinnArtha svam / dhanImUtamiti kaThinatAM gtm| tena 'bhUta'zabdo gatArthe, yathA-upadhAnImUtam / tena 'iva'zabdazvopamAne bhvti| dhanImanye pRthivIM vadanti / tena ghanIbhUtaM pRthivIrUpatAM yaatm| AkAzamiva medinImiti zUnyarUpAM medinIm / vigItamiti viparItatvena jJAtam / "ubhayam" ityanena yogapadevana pRthivyAkAzaviparItoparambho riSTam naikaikatvena / ayaJcAriSTamahimA yathA-evaMrUpameva riSTaM bhavati, evamapyuktAriSTeSu tathA tathotpAdaH svamahimnaiva jnyeyH| etAni cAriSTAni sAmAnyenaivendriyAriSTAbhidhAyakaprakaraNalabdhAnyapi prAyobhAvitvena zRGgagrAhikatayAbhidhIyante // 1-4 // cakrapANiH-darzanamiti ckssurgovrtaam| ambaragocara ityanena adhiSThAtRdevatArUpavAtadarzanaM niSedhayati / etena eSa vAyurityAkAravAniti mArutapratyakSajJAnamariSTam / nAyAti darzanamiti sambandhaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2174 crk-shitaa| indriyAnIkamindriyam jale suvimale jAlamajAlAvatate nrH|| sthira gacchati vA dRSTA jIvitAt parimucyate // 6 // jAgrat pazyati yaH pratAn rakSAMsi vividhAni ca / anyadvA yadabhutaM kiJcijjIvitAt parimucyate // 7 // yo'gniM prakRtivarNasthaM nIlaM pazyati niSprabham / kRSNaM vA yadi vA zukla so'gnau jati saptamIm // 8 // pradIptamiva lokazca yo vA plutmivaambhsaa| bhUmimaSTApadAkArAM rekhAbhiryazca pazyati / na pazyati sanakSatrAM yazca deviimrundhtiim| dhruvamAkAzagaGgAM vA taM vadanti gatAyuSam // iti // 5 // gaGgAdharaH-jale iti| sthire gacchati capale vA suvimale'jAlAvatate jAle ranavatate jale jAlaM dRSTvA jIvitAt parimucyate mriyate ityarthaH // 6 // gnggaadhrH-jaagrdityaadi| yaH svastha Aturo vA jAgrat san pretAna mRtAn pazyati sa jIvitAt primucyte| yo vA jAgrat san vividhAni rakSAMsi pazyati sa jIvitAt primucyte| anyadvApIdRzamadbhutaM kizcit yo jAgrat san pazyati sa mriyte| uktaJca suzrute-jyotsnAdazauMSNatoyeSu chAyAM yazca na pshyti| pazyatyekAhInAM vA vikRtAM vAnyasattvajAm / zvakAkakaGkagRdhrANAM pretAnAM yakSarakSasAm / pizAcoraganAgAnAM bhUtAnAM vikRtaampi| yo vA mayUrakaNThAbha vidhRmaM vhnimiiksste| Aturasya bhavenmRtyuH vastho vyAdhimavApnuyAt // iti // 7 // gnggaadhrH-yo'gnimityaadi| prakRtivaNesthaM na gandhakAdisambhavatvena nIlaM, vahni ya Aturo nIlaM, niSprabhamagneryA prabhA prasiddhA tayA hInaM pazyati, sa saptamI rAtrim agnau vrajati, saptamarAtre mriyte| evaM ya Aturo'gniM kRSNaM niSprabhaM pazyati, so'pi saptamarAtre mriyte| evaM ya Aturo'gniM zuklaM dhavalaM niSprabha pazyati so'pi saptamarAtre mriyate // 8 // cakrapANi:-sthita iti sthire| gacchati vhmaane| yeSu ceha riSTeSu maraNakAlaniyamo noktastatra sNvtsrmvdhirbhvti| tataH pareNa hi ripTe maraNAnabhidhAnAt // 6 // .... cakrapANi:--pretAnityAdibahuvacanAnnaikagretAdidarzanaM riSTamiti bhaavH| prakRtivarNasthamiti * so'gnau ityatra nizAmiti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 4tha adhyAyaH indriyasthAnam / marIcInasato'meghAn meghAn cApyasato'mbare / viduto vA vinA meghAn yaH pazyati sa nazyati // 6 // mRnmayImitra yaH pAtroM kRSNAmbara samAvRtAm / AdityamIkSate zuddhaM candra N vA na sa jIvati // 10 // pavvaNi yadApayet sUryAcandramasorgraham / vyAdhito vyAdhito vA tadantaM taraya jovitam // 11 // naktaM sUryyamasaccandramanagnau dhUmamutthitam / agniM vA niSprabhaM rAtrau dRSTA maraNamRcchati // 12 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2175 gaGgAdharaH -- marIcInityAdi / ya Aturo'meghAn meghahInAn asatazca marIcIna meghajyotiSaH ambare AkAze pazyati, sa nazyati / yo vAturo'mbare vinA meghAn asataH asalyAna meghAn pazyati, sa nazyati / yo vApyAturo'mbare vinA meghAn vidutaH pazyati, sa nazyatIti // 9 // gaGgAdharaH - mRnmayImivetyAdi / ya AturaH kRSNAmbarasamAhRtAM kRSNavarNavastrAvRtAM mRnmayIM pAtramiva zuddhaM meghAdyanAvRtaM nirmalamAdityaM sUryamIkSate pazyati, sa na jIvati / yo vAturastathA meghAghanAvRtaM nimmalaM candraM kRSNAmbarasamAvRtAM mRnmayI pAtramitra pazyati sa na jIvati / pAtrIM sthAlIM zarAvAdikAm / / 10 / / gaGgAdharaH - aparvvaNItyAdi / avyAdhito vyAdhito vA yastapavvaNi amAvAsyAM vinA anyatra tithau sUryagrahaNaM rAhuketubhyAM yadA pazyet, kiMvA pUrNimAM vinA anyatra tithau candrasya grahaNaM yadA pazyet, tasya tadantaM tadagrahaNadarzanaparyantaM jIvitam / yadA grahaNadarzanaM na syAt tadA mariSyatIti bhAvaH // 11 // gaGgAdharaH - naktamityAdi / Aturo'nAturo vA naktaM rAtrau sUrya dRSTvA maraNam vaivarNyavikRtyAdikArakasaviSAnnavarNAdiviraheNa svIya eva lohitakapile varNe vyavasthitam / saptamIM nizAM vrajati / tenASTamAhAnmaraNam // 7--8 // cakrapANiH - marIcInasata ityatra prakaraNAt 'marIci'zabdena meghadupatirucyate / marIcInAM vizeSaNam 'asataH' iti / vidudyato vA vinA meghAditi abbhrAntacchaTA eva sadA meghasambandhopalabhyamAnA vidyata iti, tA hi na vinA mevadarzanamapi kadAcit svasthairupalabhyante // 9 // cakrapANi: - zuddhamiti meghAdyanantaritam / rAtrAvityanena divA vahniniSprabhatvadarzanamariSTa
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2176 crk-sNhitaa| indriyAnIkamindriyam prabhAvataH prabhAhInAn niSprabhAna ye prabhAvataH / narA viliGgAn pazyanti bhAvAn prANAn jihAsavaH // 13 // vyAkRtIni vivarNAni visaGkhyopagatAni ca / vinirmitAni * pazyanti rUpANyAyuHkSaye nraaH|| 14 // yazca pazyatyadRzyAn vai dRzyAn yazca na budhyte| tAvapyubhau yathA pratau tathA jJayau vijAnatA // 15 // Rcchti| rAtrau asacandraM yasyAM rAtrau candro na varttate tasyAM rAtrau candraM dRSTvA mrnnmRcchti| anagnau utthitaM dhUmaM dRSTvA mrnnmRcchti| zIte tu yannadyAdijale dhUmavat pazyati sa na dhUmaH, parantu vaasspH| rAtrau agniM niSpamaM dRSTvA maraNamRcchati // 12 // gaGgAdharaH-prabhAvata ityaadi| prANAn prANAdikAn zArIrAna jihAsavo hAtumicchavorthAt zIghra ye mariSyanti te narAH prabhAvato bhAvAn prabhAhInAn pazyanti, niSpabhAn bhAvAn aprabhAvato niSpabhAn na pazyanti arthAt niSpabhAn prabhAvataH pshynti| evaMprakAreNAnyAnapi bhAvAn viliGgAn vigatasahajaliGgAn pazyanti // 13 // __gnggaadhrH-vyaakRtiiniityaadi| narA AyuHkSaye sati rUpANi mUrtivizeSAna vinirmitAni viziSTaM sAdhu nirmitAni pratimAdIni vyAkRtIni viruddhAkRtIni pazyanti vivarNAni vA pazyanti, visaGkhyopagatAni saGkhyAvaiparItyayuktAni vA pazyanti // 14 // gnggaadhrH-yshcetyaadi| yazcAdRzyAn vAyvAkAzAdIn pazyati, yazca vA dRzyAn mUrtimato ghaTAdIn na budhAte na pazyati, tAvubhau yathA preto mRtau yathA, tathA ze yo vijAnatA vishen| suzrute ca-dvandvAnyuSNahimAdIni kAlAvasthA dishstthaa| viparItena gRhNAti bhAvAnanyAMzca yo nrH|| divA naiveti darzayati / viliGgAniti vigtshjlinggaan| tena prabhAvyatiriktAJjanAdiliGgaviparyayo riSTaM bhavAta / bhAvAniti prANAn / kiMvA mahApaJcamUtAni shriirruupaanni| vyAkRtInIti vividhaakRtiini| vivarNAnIti viruddhvrnnaani| visaMkhyopagatAnIti vigatasaMkhyAyuktAni / vinimittAnIti vyAkRtyAdau vigatanimittAni pyAkRtyAdikArakahetuSyatirekeNa vyaakRtyaadiyuktruupdrshnmrissttmityrthH| rUpANIpti rUpavanti dravyANi // 10-15 // * vinimittAni iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH indriyasthAnam / 2177 azabdasya ca yaH zrotA zabdAn yazca na budhyte| dvAgau pazyataH kSipraM yamAlayamasaMzayam // 16 // saMvRtyAGga lebhiH kau~ jvAlAzabdaM ya aaturH| na zRNoti gatAsutaM buddhimAn parivarjayet // 17 // viparyAyeNa yo vidyAda gandhAnAM sAdhvasAdhutAm / na caitAn sarvazo vidyAt taM vidyAd vigatAyuSam // 18 // dvandvAnyuSNa himAdIni kAlAvasthA dishstthaa| viparItena yo gRhNAti bhAvAnanyAMzca yo naraH // jyotIMSi yazcApi jvalitAnIva pazyati / rAtrau sUrya jvalantaM vA divA vA cndrvjesm| ameghopaplave yazca zakracApataDidaguNAn / tar3itato'sitAn yo vA nirmale gagana ghnaan| vimAnayAnaprAsAdayazca saGgha lmmbrm| yazcAnilaM mUrtimantamantarIkSazca pshyti| taM vadanti gatAyuSam / iti prennaanvyH| iti cakSuHparIkSA // 15 // gaGgAdharaH-atha shrotrpriikssaamaah-ashbdetyaadi| azabdasya zabdatarasya zravaNendriyAgrAhyasya sparzAdeyaH zrotA, yo vA zabdAn na budhayate na zRNoti, etau dvo kSipraM yamAlayaM pazyataH // 16 // gnggaadhrH-sNkRtyetyaadi| ya AturaH karNAvagulibhiH saMkRtya jvAlAzabdaM jvAlAvaddhvaniM na zRNoti, gatAsu gataprANaM taM buddhimAna parivajjayet / suzrute tu-zRNoti vividhAna zabdAn yo divyAnAmabhAvataH / samudrapurameghANAmasampattau ca nisvanAn / tAn svanAn nAvagRhNAti manyate cAnyazabdavat / grAmyAraNyasvanAMzcApi viparItAn shRnnotypi| dvipacchandeSu ramate muhRcchabdeSu kupyti| na zRNoti ca yo'kasmAt taM bruvanti gtaayussm|| iti / iti zravaNAdhikAraH // 17 // gaGgAdharaH-atha ghraannpriikssaa-vipvyyennetyaadi| yo gandhAnAM sAdhukham asAdhutvaM vipayyeyeNa vidyAdasAdhutvaM vA sAdhutvaM vidyAt sAdhutvaM vApya. sAdhutvaM tau dvau| yazca etAn sAdhUna vApyasAdhUn vA sarvAn gandhAna sarvazo na vidyAt taM trikaM vigatAyuSaM vidyAt / suzrute'pi-sugandhiM vatti cakrapANiH-azabdasyetyAdinA---zrotrAriSTamAha / jvAlAyA zabda iva zabdo jvaalaashbdstm| vipryyennetyaadinaa-ghraannaarissttmucyte| na vA tAn sarvazo vidyAditi sarvathaiva gandhAna zubhAn For Private and Personal Use Only
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2178 crk-sNhitaa| indriyAnIkamindriyam yo rasAn na vijAnAti na vA jAnAti tattvataH / mukhAbAda pavaM tamAhuH kuzalA naram // 16 // uSNAn zo An khAn zladaNAn mRdUnapi ca dAruNAn / spRSTA vidyAt tato'nyatvaM mumUrSurateSu manyate // 20 // durgandhiM durgandhasya sugndhitaam| yo vA gandhAn na jAnAti gatAsu taM vinidizet // iti ghrANaparIkSA // 18 // . gaGgAdharaH-atha rasandriyaparAkSA-yo rsaanityaadi| mukhapAkAhate mukhasya vAtAdinA duSTo rasanopadhAtaM vinA yo rasAn madhurAdivizeSAn na vijAnAti rasamA jAnAti, yo vA rasatvena vA na rasAn jAnAti, taM naraM kuzalA vaidyAH pakka jIvitakAlena paka prinntmaahurciraanmrissytiityaahurityrthH| suzrute ca-viparItana gRhNAti rasAn ythopyojitaan| upayuktAH kramAd yasya rasA doSAbhiddhaye // yasya dApAgnisAmyaJca kuyyu mithyopyojitaaH| yo vA rasAn na saMpatti gatAsutaM pracakSate // iti rasanAparIkSA // 19 // . gaGgAdharaH-atha spshenndriypriikssaa-ussnnaanityaadi| mumUrSu nara uSNAn sparzAn zItAn spRSTvA tepUSNeSu tato'nyavaM zItavaM mnyte| evaM kharAn sparzAn zlakSNAn spRSTvA khareSu zlakSNavaM mnyte| evaM mRdUna sparzAn dAruNAn kaThinAna spRSTvA mRdUSu dAruNavaM mnyte| suzrute ca-yastUSNamiva gRhNAti zItamuSNaJca zItalam / saMjAtazItapir3ako yazca dAhena pIDyate // uSNagAtro'timAtraJca yaH zItena pravepate / prahArAn nAbhijAnAti yogacchedamathApi vaa|| pAMzunevAvakIrNAni yazca gAtrANi mnyte| varNAnyabhAvo rAjyo vA yasya gAtre bhavanti hi|| lAtAnuliptaM yazcApi bhajante niilmkssikaaH| mugandhirvAti yo'kasmAt taM bravanti gatAyuSam // iti spazenandriyaparIkSA // 20 // azubhAn vA na vetti / tattvata iti svakIyena ruupenn| 'mukhapAka'zabdaH pittAdidoSopalakSaNam / tena pittaduSTarasanAnyathAtvagrAhakasya vyudaaso'vrudhyte| pakvamiti sampUrNAyuSkAlam / tato. 'nyatvamiti uSNe zItatvam, lakSaNe kharatvamityAdi manyate // 16-20 / / For Private and Personal Use Only
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH indriyasthAnam / 2176 antareNa tapastIvra yogaM vA nidhipUrvakam / / indriyairadhikaM pazyan paJcasvamupapadyate // 21 // indriyANAmRte dRSTarindriyAthAn na pazyati cha / viparyayeNa yo vidyAt taM vidyAda vigatAyuSam + // 22 // svasthAH prajJAviSayya sarindriyArtheSu vaikRtam / pazyanti +ye subahuzastAn gatAyuSa Adizet // 23 // gaGgAdharaH-atha sAmAnyendriyaparIkSA---antareNetyAdi / vidhipUrvakaM tIna tapo'ntareNa tIvra yogamantareNa ca indriyaiH zrotrAdibhiH paJcabhiH adhikamindriyAgrAhyam agocaraJca pazyan jAnan paJcavaM mRtyumuppdyte| tapoyogAbhyAM hi adhikaM pazyati tannAzubham // 21 // gaGgAdharaH ---indriyaannaamityaadi| indriyAmAM madhye dRSTeRte cakSuSI vinAnyaizcatabhirindriyarindriyArthAn paryAdIn na pazyati na jAnAti sAthezcakSupaiva pazyati na tu rUpatattayA! parantu cakSugrAhyAthasya viparyayaNa tattacchabdaspAditayA vidyAt taM gatAyupaM vidyAt / / 62 / / gaGgAdharaH-svasthA ityaadi| svasthA narA ye prajJAviparyAsabuddhiviSayyayairindriyArthaSu zabdAdipu subahuzo vaikRtaM pazyanti tAn matAyuva Adizet // 23 // cakrapANiH-samprati samvandriyariSTaM sAmAnyena va te- antaH rennetyaadi| antareNeti vinaa| yogamityasya vizeSaNaM vidhipUrvakamityanena yathAvidhi kRtara va yogasyAtIndriyajJAne samarthatvam / adhikamiti asmadAdIndriyAviSayam / paJcatvamiti mrnnm| dRSTirupalabdhiH yA dRSTirUpacArAt ucyate, tena Rte dRSTeriti upalabdhiM vinaa| tanuzcendriyANAmupalabdhizaktiM vinA ya indriyaH upalabdhumazakyAn pazyedindriyaH, na sa jIyata / adopajAnityanena ca doSajasvabhAvAdindriyAzakyArthagrahaNaM nirAkaroti / yathA aGguliyantriH cakSurvAtadRSTayA AsannavastudvayamiAndrayAviSayaM pazyati, yathA pittaduSTarasanaM jhaglaM na madhuraM pratyetItyAdi bodhyam / svasthA ityvikRtendriymnsH| prajJAviparyAsairiti zeSIbhUtArthaprabhAvakRtaH prjnyaavipryaasH| asaditi ayathAbhUtam / * "adoSajAn" iti cakraH / + naraH pazyati yaH kazcit indriyana sa jIvati iti cakravarNitaH pAThaH / * ye'sadabahuzasteSAM maraNamAdizet / iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2180 crk-sNhitaa| indriyAnIkamindriyam tatra shlokH| etadindriyavijJAnaM yaH pazyati yathAtatham / maraNaM jIvita caiva sa bhiSaga jJAtumarhati // 24 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne indriyAnIkamindriyaM nAma cturtho'dhyaayH||4|| gaGgAdharaH-adhyAyAthamupasaMhRtya prshNsti--ttretyaadi| indriyasya vijJAnaM vijJAnakaraNaM zAstraM yaH pazyati jAnAti // 24 // adhyAyaM samApayati-- agnItyAdi // iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratraviracite carakajalpakalpatarau paJcamaskandha indriya sthAnajalpe indriyAnIkendriyajalpAkhyA caturthI zAkhA // 4 // bahuza ityanena sakRdarzanasya nAriSTa cm| indriyavijJAnam indriyagatariSTajJAnam / jIvitajJAnamceha riSTazUnyendriyajJAne sati bhavatIti jJeyam // 21-24 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAm indriyasthAne indriyAna kendriyaM nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAtaH pUrvarUpIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // pUrvarUpANyasAdhyAnAM vikArANAM pRthaka pRthk| bhinnAbhinnAni vakSyAmi bhiSajAM jJAnavRddhaye // 2 // pUrvarUpANi sarvANi jvroktaanytimaatryaa| yaM vizanti vizatyenaM mRtyuvarapuraHsaraH // 3 // gaGgAdharaH--athetyAdi / athendriyAnIkendriyAdanantaramataH AturaviSayAriSToddezAnukramasAt pUrvarUpANAM pUrvarUpIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha mAha bhgvaanaatreyH||1|| gaGgAdharaH- tad ythaa--puurvruupaanniityaadi| asAdhyAnAM vikArANAM pRthak pRthak rogANAmasAdhyakhakhyApakAni pUrvarUpANi bhinnAbhinnAni vizeSasAmAnyAni pratiroga vizeSeNa pUrvarUpANi sarvarogANAmekavidhayA ca vakSyAmi // 2 // gaGgAdharaH-sAmAnya vidhayA prathamata Aha-pUrvarUpANItyAdi / enaM variNam // 3 // cakrapANiH-indriyagatariSTamabhidhAya saravAdInAmagre sUcitAnAmariSTamagre vaktu yujyate ; tat tu alpavaktavyatvAt tadullaGghaya bahuvaktavyaM pUrvarUpariSTamabhidhAtu pUrvarUpIyo'bhidhIyate / prathamAdhyAye eva tu sattvAdInAmagre'bhidhAnamindriyaiH samaM buddhisAdhanatvAdiprasaGgAgataM jJeyam / vyAdhistu yadyapi bahutvena vaktavyaH katamAnizarIrIye'gre sUcitazca, tathApi pUrvarUpapUrvakatvAt vyAdheH pUrvaM puurvruupmih| sUtre tvagre vyAdhivacanena pUrvarUpAt vyAdheH pUrvarUpabodhyasya prAdhAnyaM darzayati / bhinnAbhinnAnIti sAdhAraNAsAdhAraNAni / tatra "pUrvarUpANi" ityAdinA "tasyApi maraNaM dhruvam" ityantena sarvavyAdhiriSTaM sAdhAraNamuktam / pUrvarUpaikadezAMstu ityAdinA tu prativyAdhi bhinnpuurvruupaarissttmucyte| anye tu bhinnAbhinnAnIti uktAnuktAnIti bruvate, tantra jvarAdipUrvarUpANyuktAni / zvabhiruSTraH kharai rityAdi tu pUrvarUpamanuktam / sarvANIti smstaani| ati For Private and Personal Use Only
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2182 crk-sNhitaa| pUrvarUpIyamindriyama anyasyApi ca rogasya pUrvarUpANi yaM naram / vizanyanena kalpena tasyApi maraNaM dhruvam // 4 // pUrvarUpaikadezAMstu vakSyA yanyAn sudAruNAn / ye rogAnanubannanti mRtyu reva budhyate // 5 // balaJca hIyate yazya pratizyAyazca vrddhte| tasya nArIprasaktasya zoSo'ntAyopajAyate // 6 // zvabhiruSTra kharairvApi yAti yo daniNAM dishm| svapne yakSmANamAsAdya jIvitaM sa vimuJcati + // 7 // gnggaadhrH-anysyaapiityaadi| anena kalpena sAkalyena pUrvarUpANi yaM naraM vizanti ityanvayaH // 4 // gaGgAdharaH-ityabhinnAni pUrvarUpANyuktvA bhinnAnyAha-pUrvarUpaikadezAMstu ityaadi| anyAn kAn ye pUccApaikadaMzA rogAn anuvanti abhivyaktakhadazAyAmapi saMvanti na cAnyapUcce rUpavaniti yAnti taan| nanu tAMzca bahUn bahUnAM vyAdhInAmanubandhinaH pazyAmo na ca mriyate ityata AhamRtyurityAdi / yaiH pUrvarUpaikadeza reva mRtyubudhyate zAyate tAn pUvvarUpaikadezAn vakSyAmi // 5 // gnggaadhrH-blnycetyaadi| zoSo raajykssmaa| tasya pUcca rUpavizeSaH pratizyAyo yasya krameNa vaddhate valaJca hIyate nArIpasaktasya satataM maithunaM sevamAnasya tasyAtaH paraM zoSaH syAt / sa ca tasyAntAya nAzAyopapadyate // 6 // gaGgAdharaH-pUrvarUpAvasthAyAM svmto'pyrissttmaah---yaabhirityaadi| yaH mAtrayeti atyulvnntven| jvarapuraHsara iti jvarAntarabhAvI / etena kalpenetyanena sarvANi cAtimAtrayA ceti darzayati // 1-4 // cakragaNiH-rogAnanubadantIti rogeNa pazcAbhAvinA avazyaM yujyante / mRtyuyairanubadhyate iti yai rogairanubadhyate / etenaitat phalati, jvariNo tAdhibhiyatasambandhA avazyaM mArakA bhvntiityrthH| "vabhiruSTraH kharaiH" ityAdi zopanidAne'pyuktam / tena dakSiNadizAgamanaM * anubadhyate iti pAThAntaram / + svapne yakSmA samAvizya na jiivnnvsRjyte| etat pAThAntaraJca dRzyate / For Private and Personal Use Only
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2183 prataiH saha binmadA sva ne yaH kRSyate shunaa| sa ghoraM jvaramA nAdya na jona ca mRyate // 8 // lAdAlatA barAbhaM yaH pazyatya baramantikAt / sa raktarittamAsAdya tenaivAntAya nIyate // 6 // raktasragraktasarlAGgo raktavAsA muhahasan / yaH svapne noyo nAryA sa raktaM prApya sodati // 10 // zUlATopAtakUjAzca daurblynycaatimaatryaa| nakhAdiSu ca vaivArya gulmenAntakaro grahaH // 11 // puruSaH svapne zcabhiH kuka rairuSTaH kharaigabhai; dakSiNAM dizaM yAti sa yakSmANa pazcAt yakSmarogaM prApya mriyte| etatvva rUpavAn yakSmA na sAdhya ityarthaH // 7 // gaGgAdharaH-pratarityAdi / yaH purupaH pUvvaM jvarAtapatteH, svapne prataiH mRtaiH saha mdN| pivet, yo vA svapna zunA kuku reNa kRSyate kareNIkriyate, so'pi ghoraM jvaramAsAdya na jIvena na ca sRjyate / etatpUrvarUpako jvaro'sAdhya ityarthaH / / 8 gnggaadhrH-laakssetyaadi| yaH purussH| prakaraNAta svapne pUvvem antikAta svanikaTamavadhIkRtya ambaramAkAzaM lAkSAlaktAmbarAmaM lAkSAlaktana raktam ambaraM vastraM tadAbhaM pazyati sa paraM raktapittamAsAdya tena raktapittena antAya maraNAya nIyate yamAlayaM nIyate ityrthH| karmaNi gtyrthkhaaccturthii| etatpUrvarUpakaM raktapittamasAdhyamityarthaH // 9 // gnggaadhrH-rktsrgityaadi| yo vA puruSaH svapne raktasraka raktapuSpamAlAvAna bhUkhA raktasaGgio raktamrakSitasaGgio bhUkhA raktavAsAzca bhUkhA muhurhasan san nAryA nIyate sa raktaM raktapittamAsAdya sIdati mriyate / etatpUrvarUpakazvAsAdhyam // 10 // gaGgAdharaH-zUlATopetyAdi / yasya gulmasya pUvarUpANyetAni zUlATopAtrakUjAtimAtradobbalyanakhAdivaivaNyAMni tasya gulmana graho grahaNam antakaraH vishessitmetdrissttm| antikAditi smopaat| raktaM prApyeti raktapittaM praapy| sIdati mriyate // 5-10 // cakrapANiH--ATopaH kukSau shbdvdvaatbhrmnnm| gRhyate aneneti graho liGgamityarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2184 crk-sNhitaa| puurvruupiiymindriym| latA kaNTakinI yasya dAruNA hRdi jaayte| sva-ne gulmastamantAya krUge vizati mAnavam // 12 // kAye'la mari saMspRSTaM subhRzaM yasya diiryte| kSatAni ca na rohanti kuSThamRtyuhinasti tam // 13 // nagnasyAjyAvasiktasya juhvato'gnimarciSam / padmAnyurasi jAyante svapne kusstthaimrissytH|| 14 // nAtAnuliptagAtre'pi yasmin gR nanti mkssikaaH| sa prameheNa saMspazaM prApya tenaiva hanyate // 15 // nAzakaH syaadityrthH| na cedaM svamataH puurvruupm| kazcit prakaraNAt svapne evaM darzanaM vyAcaSTe sAdhyagulmapUrvarUpamiti, tanna // 11 // gnggaadhrH--ltetyaadi| yasya svapna hRdi kaNTakinI kaNTakavatI dAruNA latA jAyate, taM mAnavamantAya nAzAya karo gulmo vizati / etatpUrvarUpako gulmo'saadhyH||12|| gaGgAdharaH-kAye ityaadi| yasya kAye'lpamapi saMspRSTaM subhRzaM dIyyete kSatAni ca na tasya rohanti, taM puruSaM mRtyuH kuSTha vibhihinasti / etatpUverUpANi kusstthaanysaadhyaani| naMdaM svamato'riSTaM pUrvarUpam // 13 // gaGgAdharaH-svamata aah-nnsyetyaadi| kuSTharogebhaviSyadbhirmariSyataH puruSasya, svapne nagnasya digambarasya AjyAvasiktasya ghRtamrakSitasaGgisya anarciSam aprajvalitamagniM nirvANAgniM vA juhato homaM kurvata urasi pakSasi padmAni jAyante iti| yo naraH svapne nagno bhUkhA ghRtaM mrakSayitvA nirvANAgnau homaM karoti padmAni ca tasya vakSasi jAyante iti pazyati tasya kuSTharogeNa maraNaM bhaviSyatIti vidyAdityarthaH // 14 // gaGgAdharaH - snaatetyaadi| yasmin puruSa makSikA gRnanti snAtAnulipta gAtre'pi anulepatiktatvena na taM muzcanti gRdhantyeva lubhyantyeva, sa prameheNa saMsparza prApya pramehaM prApya tenaiva prameheNa hnyte| etatpUrvarUpakaprameho'sAdhyaH // 15 // saMspRSTamiti zastRNAdisaMspRSTam / yadyapi "snAtAnuliptagAtre" ityAdi 'snAtAnuliptasya' ityAdinoktam tathApIha prameheNa maraNopadarzanArthaM punrucyte| tatra ca yadA pramehapUrvarUpAntarANi For Private and Personal Use Only
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2185 snehaM bahuvidhaM vane caNDAlaiH saha yaH pibet / vadhyate sa prameheNa spRzyate'ntAya mAnavaH // 16 // dhyAnAyAsau tathodvego mohazcAsthAnasambhavaH / aratirbalahAnizca mRtyurunmAdayUkaH // 17 // AhAraveSaNaM yasya luptacittamudarditam / vidyAda dhIro mumUrSa tamunmAdenAtipAtinA // 18 // krodhanaM trAsabahulaM sakRtprahasitAnanam / mUrchAyatRSNAbahulaM hanyunmAdaH zarIriNam // 16 // nRtyed rakSogaNaiH sArddha yaH svapne'mbhasi mjjti| sa prAya bhRzamunmAda yAti lokamitaH param // 20 // gnggaadhrH-snehmityaadi| yaH svapne caNDAlaiH saha bahuvidhaM snehaM ghRtanavanItatailAdikaM pivet, sa mAnavaH prameheNa vadhyate'nuvadhyate'ntAya maraNAya spRzyate ca / tasya prameho bhaviSyati tena prameheNa sa mariSyatIti bhAvaH // 16 // gnggaadhrH-dhyaanetyaadi| puurvruupaadhikaaraat| yasyonmAdapUrvarUpANi dhyAnaM cintA, AyAsaH zramakaro bhAvaH, udvegaH, asthAnasambhavo mohaH-yatra mohaviSayatA nAsti tatra mohaH, aratiranavasthacittavaM, balahAnizcaitAni yasya, tasyonmAdarogo bhUkhA pazcAnmRtyurityarthaH // 17 // gnggaadhrH--aahaaretyaadi| yasyonmAdapUrvarUpeSu AhAradveSaNaM luptacittakhana mudA harSebhAveNa pravarttamAnena aditaM vyathitaM taM purupamatipAtinA bhAvinA unmAdena mumUrSu dhIro vidyAt // 18 // gaGgAdharaH-krodhanamityAdi / unmAdapUvarUpeSu krodhanaM trAsabahulaM sakRdekavAramAtraM prahasitAnanaM murchAyatRSNAbahulaM zarIriNam unmAdo bhUlA hanti // 19 gnggaadhrH-nRtyedityaadi| unmAdapUrvarUpeSu yaH svapne rakSogaNaiH saha bhavanti, etaJca lakSaNaM bhavati, bhavati tadA prameheNa mRtyuH| yadA pramehapUrvarUpANi na bhavanti, tadA yena kenApi vyAdhinA mRtyujyH| udatimiti udaIyuktam / yad vA udahitaM mRdavAtAditam // 11-20 // 27 For Private and Personal Use Only
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2186 crk-sNhitaa| pUrvarUpIyamindriyam asat tamaH pazyati yo yaH zRNotyasataH svanAn / bahUn bahuvidhAn jAgrat so'pasmAreNa vdhyte||21|| mattaM nRtyantamAvidhya preto harati yaM naram / khanne harati taM mRtyurapasmArapuraHsaraH // 22 // stabhyate pratibuddhasya hanumanye tthaakssinnii| yasya taM vahirAyAmo gRhItvA hantyasaMzayam // 23 // zaSkulIrvA yapUpAn vA svapne khAdati yo naraH / sa cet pracchaIyet tAhaka pratibuddho na jovati // 24 // nRtyet, ambhasi ca majjati, sa bhRzamunmAdaM rogaM prApya ito janmakSetrAt paralokaM yAti // 20 // gaGgAdharaH-asat tama ityaadi| yo jAgrat sannasat tamo mithyA'ndhakAraM pazyati, yo vA jAgrat sanasato mithyA bahuvidhAna bahUn svanAna zRNoti, so'pasmAreNa bhAvinA vadhyate hanyate // 21 // gnggaadhrH-mttmityaadi| preto mRtaH puruSo yaM naraM nRtyantaM mattaM svam AvidhyAdhaHzirasaM kUtA svapne harati, svapne iti pazyantaM tam apasmAreNa bhAvinA mRtyuharatItyarthaH // 22 // gaGgAdharaH- stabhyete ityaadi| pUrva nidrayA bAhyazAnahInasya pazcAt pratibuddhasya jAgaritasya yasya hanumanye tathA'kSiNI ca stabhyete, taM naraM vahirAyAmo dhanuHstambho bhaviSyan gRhIkhA hanti // 23 // gnggaadhrH-shsskuliirityaadi| yo naraH svapne zaSkulIrapUpAn vA khAdati, sa cet pratibuddho jAgaritaH san tAdRk zaSkulIrvApUpAn vA macchaIyet, sa vahirAyAmeNa bhAvinA na jIvati mrissytiitythH||24|| cakrapANiH-Avidhyati adhaHzirasaM kRtvaa| tAdagiti apUpazaSkulIrUpam // 21-24 // For Private and Personal Use Only
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2187 etAni pUrvarUpANi yaH smygvbudhyte| sa eSAmanubandhaJca phalaJca jJAtumarhati // 25 // ya imAMzcAparAn svapnAn dAruNAnupalakSayet / AturANAM vinAzAya klezAya mahate'pi vA // 26 // yasyottamAGga jAyante vNshgulmltaadyH| vayAMsi ca nilIyante svapne mauNDAmiyAJca yH|| gRdhrolUkazvakAkAdaH svapne yaH privaaryyte| rakSapratapizAcastrI-caNDAladraviDAndhakaiH // vNshvetrltaapaash-tRnnknnttksngktt| pramuhyati ca yaH svapne yo gacchan prapatatyapi // gaGgAdharaH-pUrvarUpAriSTAdhikArasyAziSa smaapyti-etaaniityaadi| anubandham eSAmuktAnAM vyAdhInAM pazcAdavazyaM sambandhaM tadvAdhInAmeSAM vA pUrvarUpANAM phalazca maraNaM jJAtumarhati // 25 // gaGgAdharaH-atha pUrvarUpAvasthikaskhamAnuktyA rUpAvasthAdiSu svamaprakaraNam ArabdhumAha-ya imaanityaadi| yasya yasya yakSamajvarAde rogasya pUrvarUpatayA yo yaH svapna uktastattavyAdhinAturasya sa eSa epa svapno vinAzAya upalakSyate ityarthe imAnuktAn dAruNAn svamAn AturANAM tattadvayAdhibhiH pIr3itAnAM vinaashaayoplaate| aparAnapi dAruNAn svamAn vakSyamANAn AturANAM vartamAnAturyavatAM vinAzAya mahate klezAya vApi upalakSate // 26 // . gaGgAdharaH-nanu ke te'pare svamA ityata Aha--yasyottamAGge ityaadi| yathAyathamaniyatasaGkeprayaM svapne darzanaM bodhyam / uttamAGge mUrddhani vaMzAdhanyatamAH, mauNDA muNDanam iyAt prApnuyAt / gRdhrAdibhI rakSaHpretAdibhizca vaMzAdisaGkaTe svapne yaH parivAryate parivArIkriyate, yaH pramuhyati mohaM prAmoti, yaH svapne cakrapANiH- epAmanubandhamiti ettpuurvruupottrkaalbhaavinNvyaadhim| phalamcaiSAM mRtyuruupm| klezAya mahate'pi vetyatrArogiNAM kla zAya mahate iti bodhyam, rogiNAntu maraNAyaiva / yata uttaratropasaMhAre "ityete dAruNAH svapnAH" ityAdau yathoktameva vibhAgaM kariSyati // 25 / 26 // cakrapANiH--vayAMsIti pakSiNaH / gRdhrAdikAkAdevaH parivAryata iti smbndhH| saMsajati For Private and Personal Use Only
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2188 crk-sNhitaa| pUrva rUpIyamindriyam bhUmau pAMzUpadhAnAyAM valmIke vAtha bhsmni| zmazAnAyatane zvana svapne yaH prapatatyapi // kaluSe'mbhasi paGke vA kUpe vA tmsaavRte| . svapne majati zIghraNa srotasA nIyate ca yH|| snehapAnaM tathAbhyaGgaH prcchiinvirecne| hiraNyalAbhaH kalahaH svapne bandhaparAjayau // upAnadayuganAzazca prapAtaH padacarmaNoH / harSaH svapne prakupitaiH pitRbhizcApi bhartsanam // candratArArkanakSatra-dIpadaivatacakSaSAm / patanaJca praNAzo vA svapne bhedo nagasya vA // raktapuSpaM vanaM bhUmiM pApakarmAlayaM citAm / guhAndhakArasaMbAdhaM svapne yaH pravizatyapi // raktamAlI hasannuccairdivAsA dakSiNAM dizam / dAruNAmaTavoM svapne kapiyuktaH prayAti vA // gacchan san prapatati, yaH svapne kaluSe'mbhasi paDke vA tamasAte kUpe vA majjati, yazca zIghraNa vegavatA srotasA nIyate, yasya svapne snehAnAM ghRtAdInAM pAna tathA snehAbhyaGgaH, evaM pracchaInaM virecanazca, yasya khapne hiraNyasya kapakasya lAbhA, svapne ca kalahaH evaM bandho vA parAjayo vA, evamupAnadayugasya carmapAdukAdvayasya nAzaH, svapne tathA pAdayozcarmaNorddhayoH prapAtaH, khapne harSaH, evaM prakupitaiH pitRbhirbhatsanam, tathA svapne candrAdInAM prapAtaH gAzo vA, nagasya vRkSasya bhedo bhaGgaH svapne, yaH svapne raktapuSpAdika pravizA - guhAndhakArarUpasamyagbAdhAkara dezaM yaH svapne pravizati, yo raktamAlI iti saMyukto bhvti| kiMvA pramuhyatIti vA pAThaH, tatra pramuhyatIti vaMzAdisaGkaTe lagnaH san na nirgmmaargmaasaadyti| prapatasyapIti bhUmAvityAdinA yojym| pAMzUpadhAnAyAmiti dhUli. saMyuktAyAm / kiMvA bhUmAvityAdi pravizatItyanena yojyam / upAnat upaanghrii| raktapuSpamiti banavizeSaNam / guhAndhakArasaMbAdhamiti guhAndhakArarUpaM kaSTakArakam / digavAsA nagnaH san / For Private and Personal Use Only
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH | indriyasthAnam / kaSAyiNAma somyAnAM nagnAnAM daNDadhAriNAm / kRSNAnAM raktanetrANAM svapne necchanti darzanam // 27 // kRSNA pApAyanAcArA dIrghakezanakhastanI / virAgamAlyavanA svapne kAlanizA matA // 28 // ityete dAruNAH svanA rogI yairyAti paJcatAm / 2986 rogaH saMzayaM gatvA kazcideva pramucyate // 26 // manovahAnAM pUrNatvAda doSairatibalaistribhiH / srotasAM dAruNAn svapnAn kAle pazyati dAruNe // 30 // raktapuSpamAlAvAn sannuccaihasana digvAsA namaH san dakSiNAM dizaM yAti, athavA tathAvidhaH san kapiyuktena vAnarasahayogena dAruNAmaTavIM prayAti, athavA kaSAyiNAmasaumyAdInAJca darzanam svapne necchanti / eSAM svapne darzanamazubhakaratvAnnecchanti tajjJA iti bhAvaH // 27 // gaGgAdharaH- kRSNA strI pApAdyanAcArA vA strI dIrghakezAdimatI strI | varAgamAlyavasanA raktamAlyavasanA strI ca svapne dRSTA satI kAlanizA kAlarAtriyamabhaginI matA mArikA jJa eyA // 28 // gaGgAdharaH -- eSAM svapnAnAmAziSamAha -- ityete ityAdi / eSAM dAruNalaM rogiNAM mArakakhamarogANAM prAyeNa mArakatvaJca / kasyacibahuzena mocakakhamiti bhAvaH // 29 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- nanu kasmAddAruNaM svapnaM pazyati tadAha-- manovahAnAmityAdi / naro dAruNe mArake kAle samupasthite'tibalairatizayavalavadbhistribhirdoSairvAtapittakaphairmanovahAnAM srotasAM pUrNakhAt dAruNAn mArakAn svapnAn pazyati // 30 // kapiyuktena yAneneti zeSaH / kazcideva pramucyata ityarogAn prati naitat svapnAnAmariSTatvam / tena arogeSveteSAM maraNavyabhicAreNa nAriSTatvaM vakSyati // 27 - 29 // cakrapANiH - yathaitat svapnadarzanaM bhavati tadAha - manovahAnAmityAdi / manovahAni strotAMsi pRthaktAni tathApi manasaH kevalamevedaM zarIramayanabhUtam ityabhidhAnAt sarvvazarIrasrotAMsi gRhyante, vizeSeNa tu hRdayAzritatvAnmanasastadAzritA daza dhamanyo manovahA abhidhIyante / tribhiriti
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2160 crk-sNhitaa| pUrvapIyamindriyam nAtiprasuptaH puruSaH sphlaanphlaaNstthaa| indriyezena manasA svapnAn pazyatyanekadhA // 31 // dRSTaM zrutAnubhUtaJca prArthitaM kalpitaM tthaa| bhAvika doSajaJcaiva svanaM saptavidhaM viduH|| 32 // gaGgAdharaH--nanu kIdRk puruSo dAruNAn svamAn pazyati na ca kathaM savvaH pazyati, na vA kathaM sarvadaiva nidrAyAM pazyatItyata Aha-nAtItyAdi / nAtiprasupto'natiprasuptaH, vibhASayA no'naadeshvidhaanaat| anatiprasuptastu suSuptivajja yA nidrA tnnidraagtH| tAdRzastu taijasAhakArayogeNAtmA bhvti| suSuptastu tAmasAhakArayogeNa bhavati / IdRzasvAtmA na tridoSapUrNamanovahasrotasvaM vinA dAruNAn svamAna pshyti| parantu taijasAhakArayogamAtreNa svamAn pazyati na dAruNAn pazyati / tridoSapUrNamanovahasrotAstu dAruNAn svamAn pazyati, na tu sarvaH purussH| yadA tAmasAhaGkArayogaH syAt tadA na kaJcana svapnaM pshyti| nanvevamapi dAruNAn svamAn dRSTvApi jIvana astIti dRzyate ityata aahsphlaanphlaaNsttheti| etAna dAruNAn svamAn saphalAn aphalAMzca pazyati / yo'phalAn pazyati sa jIvati, yaH saphalAn sa mriyate eveti bhaavH| nanu kasmAt svapnAH saphalAzcAphalAzca bhavantyekavidhakhAdAtmana ityata aahindriyeshenetyaadi| manasA indriyezena dazendriyaprerakeNa manasAnekadhA svamAn puruSaH pazyati // 31 // gaGgAdharaH-nanu kIdRzA anekadhA svamA ityata Aha-dRSTamityAdi / zrutathAnubhUtazca tttthaa| eka svapnaM dRSTaM viduH| dvitIyaM zrutam / tRtIyamanubhUtaM manasA cintitaM takitaM vyAkhyAtamityAdikam / caturtha prArthitaM pUrva manasA vAcA vA yada yAcitam / paJcamaM kalpitaM manasA'prApyAprApyatvAdirUpeNa yanmanasA tribhirpiityrthH| tena pRthak cApi doSaiH pUraNaM jJeyam / nAtiprasupta iti nAtinidrAbhibhUta ityrthH| handriyezeneti indriyaprerakeNa // 30 // 31 // cakrapANiH-svapnAnAM phalavatvAJcoktaM svpnprkaaraanaah---dRssttmityaadi| dRSTamiti cakSaSA anubhUtantu zeSendriyajJAtam / kalpitamiti manasA bhaavitm| prArthitaM yAcyAviSayakRtam bhAvikamiti bhAvizubhAzubhaphalasUcakam / doSajamiti utvaNavAtAdidoSajanyam // 32 // For Private and Personal Use Only
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] indriyasthAnam / tatra paJcavidhaM pUrvvamaphalaM bhiSagAdizet / divAsvapnamatihrasvamatidIrghaM tathaiva ca // 33 // dRSTaH prathamarAtre yaH svapnaH so'lpaphalo bhavet / na svapedyaH punardRSTA sa sadyaH syAnmahAphalaH // 34 // kalyANamapi svapnaM dRSTrA tatraiva yaH punaH / For Private and Personal Use Only 2161 pazyet saumyaM zubhAkAraM tasya vidyAcchubhaM phalam // 35 // klRptIkriyate pUrvvaM tat / bhAvikaM bhaviSyantaM SaSTham / doSajaM vAtAdidoSabhavaM saptamaM viduH / iti saptavidhaM svapnaM viduH // 32 // gaGgAdharaH- tatretyAdi / tatra paJcavidhaM pUrva dRSyaM zrutam anubhUtaM prArthitaM kalpitaJceti paJcavidhamaphalaM bhigAdizet / zeSau bhAvikadoSajo saphalau / tatrApyAha--- divetyAdi / bhAvikaM vA doSajaM vA divA yadi pazyati tadApyaphalaM viduH / yadi vA bhAvikaM doSajaM vA svapnaM rAtrAvatihasvaM svalparUpeNa pazyati tadA tamapyaphalaM viduH / yadi vAtidIrgha rAtrau bhAvika doSajaM vA svapnaM pazyati tadA tamapyaphalaM vidurityarthastathaivetyasya // 33 // gaGgAdharaH- nanvebhyo'tiriktAH savvaM phalavantaH santu na kathaM sarvvadA phalanti ityata Aha- dRSTa ityAdi / prathamarAtre prahararAtrAbhyantare so'lpaphalazciraphalazva | svapne tu prathame yAme vatsareNa phalaM labhet iti tatrAntaravacanAt / etena dvitIya tRtIya - caturthayAmevRttarottaraM phalAdhikyaM svalpakAlazca khyApitaH / tatrApi svalpaphalakhamAha-na svapedityAdi / yaH svapnaM dRSTvA punarna svapet na nidrAM gacchet sa sadyastrirAtreNa mahAphalaH syAt mahAphalaprAptaH syAt / etena svapnaM zubhaM vAzubhaM dRSTvA punarnidrAgame svalpaphalaH cireNa phalahA nirvA bhavatIti khyApitam / / 34 / / gaGgAdharaH- nanu punarapi nidrAgato yadi pUrvasvapnavirodhasvapnaM pazyet, tadA kiM syAdityata Aha- akalyANamapItyAdi / yadyakalyANaM kalyANaM cakrapANiH -pUrvI dRSTAdikalpitAntaM paJcavidhasvapnamaphalaM phalazunyatvAditi pArizeSyAd bhAvikaM doSajanyaJca saphalam / tatra bhAvikaM zubhAzubharUpatayA zubhAzubhaphalapradam / yat tu doSajanyaM tad doSaprakopajanyavyAdhirUpa phalasUcakatayA saphalam | aphalasvapnAntaramAha-- divAsvapnamityAdi / divAhaSTaM sabai svapnam tathA rAtriJcAtidIrghamatistraca svapnamaphalaM
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2162 crk-sNhitaa| pUrvarUpIyamindriyam vA svapna pUrva dRSTvA tatraiva svapne zubhAkAraM saumyaM na khazubhAkAraM svapnaM pazyet / tasya zeSasvamaphalaM zubhaM syAt / sutarAM jAgarikhA punanidrAyAM zubhasvAmadarzanasya zubhameva phalaM labhyate / etena zeSasvapno garIyAniti khyApitaH / itthazcAparisaGgha prayAH svamA dvidhA, katicicchubhAH katicit azubhAstatrAsmiMstantre'zubhAH katicidupadiSTA arissttaadhikaaraat| apare tu azubhAH zubhAzca katicit ttraantrto'vgntvyaaH| suzrute tu azubhAH zubhAzca katiciduktAstatra katicidazubhA yathA-svamAnataH pravakSyAmi maraNAya zubhAya c| suhRdo yAMzca pazyanti vyAdhito vA svayaM tthaa|| snehAbhyaktazarIrastu krbhvyaalgrdbhaiH| varAha mahiSairvApi yo yAyAda dkssinnaamukhH|| raktAmbaradharA kRSNA hasantI muktmuurddhjaa| yaM vA karSati baddhA strI nRtyantI dakSiNAmukham // antyAvasAyibhiyau vA kRSyate dkssinnaamukhH| pariSvajeran yaM vApi pretAH pravrajitAstathA // mUrdhanyAghrAyate yastu zvApadaivikRtAnanaH / pivenmadhu ca tailazca yo vA paka'vasIdati // paGkapadigdhagAtro vA pranRtyet prahaset tthaa| nirambarazca yo raktAM dhArayecchirasi srajam // yasya vaMzo nalo vApi tAlo vorasi jAyate / yaM vA matsyo grasena yo vA jananIM prvishennrH|| parvatAgrAt pated yo vA zvabhra vA tmsaattte| hiyate srotasA yo vA yo vA mauSkhyamavApnuyAt // parAjIyeta vadhyeta kaakaadprrvaabhibhuuyte| patanaM tArakAdInAM praNAzaM diipckssussoH|| yaH pazyeda devatAnAM vA prakampamavane. stthaa| yasya cchadi vireko vA dazanAH prapatanti vA // zAlmalI kiMzukaM yUpaM valmIkaM pAribhadrakam / puSpAnya kovidAraM vA citAM vA yo'dhirohati / / kAsitailapiNyAka-lohAni lavaNaM tilaan| labhetAznIta vA pakkamannaM yazca pivet suraam| svasthaH sa labhate vyAdhi vyAdhito mRtyumRcchati // yathAsvaM prakRtisvamo vismRto vihatazca yH| cintAkRto divAdRSTo bhavantyaphaladAstu te|| jvaritAnAM zunA sakhyaM kapisakhyantu zoSiNAm / unmAda rAkSasaH pretaiH apasmAre prvrtnm| mehAtisAriNAM toya-pAnaM snehasya kuSThinAm / / gulmeSu sthAvarotpattiH kauSThe muddhi shiroruji| zaSkulIbhakSaNaM chagrAmavA shvaaspipaasyoH| haridrAbhojanaM vApi yasya syAt paanndduroginnH| raktapittI pibed yastu zoNitaM sa vinazyati // svamAnevaM vidhAn dRSTvA prAtarutthAya ytnvaan| dadyAnmASAMstilAn lohaM viprebhyaH kAJcanaM tthaa| japeJcApi pumAn vidhaat| atra cAdhyAye yeSAmeva svapnarUpariSTasambhavaH ta evoktaaH| tena grahaNyAdInAM kimiti For Private and Personal Use Only
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 5ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org indriyasthAnam / tatra zlokaH / pUrvvarUpANyatha svapnAn ya imAn vetti dAruNAn / na sa mohAdasAdhyeSu karmANyArabhate bhiSak // 36 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne pUrvvarupIyamindriyaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 275 mantrAn gAyatrI tripadAM tathA / dRSTvA ca prathame yAme supyAd dhyAtvA punaH zubham // japedvAnyatamaM devaM brahmacArI samAhitaH / na cAcakSIta kasmaicid dRSTaM svapnamazobhanam // devatAyatane caiva vasedaM rAtritrayaM tathA / vimAMzca pUjayennityaM duHsvamAt pavimucyate / ata Urddha pravakSyAmi prazastaM svamadarzanam / devAn dvijAn govRSabhAna jIvataH suhRdo nRpAn // samiddhamagniM viprAMzca nirmalAni jalAni ca / pazyet kalyANalAbhAya vyAdherapagamAya ca / mAMsaM matsyAn srajaH zvetAH vAsAMsi ca phalAni ca / labhante dhanalAbhAya vyAdharapagamAya ca / mahAprAsAdasaphala - vRkssvaarnnprvvtaan| Aroheda dravyalAbhAya vyAdherapagamAya ca / nadInadasamudrAMca kSubhitAn kaluvodakAn / taret kalyANalAbhAya vyAdherapagamAya ca / urago vA jalauko vA bhramaro vApi yaM dazet | ArogyaM niddizet tasya dhanalAbhazca buddhimAn / evaMrUpAn zubhAn svapnAn yaH pazyedvyAdhito naraH / sa dIrghAyuriti jJeyastasmai kam samAcaret / / iti / / 35 / / I gaGgAdharaH - adhyAyAziSamAha - tatra zloka iti / pUrvvarUpANItyAdi / etadadhyAyoktAni pUrvvarUpANi imAn ityasya liGgaviparyayeNAnvayAt / sa mohAt ajJAnAt || 36 | adhyAyaM samApayati - agnItyAdi // 2163 iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarA vindriyasthAna jalpe paJcamaskandhe pUrvvarupIyendriyajalpAkhyA paJcamI zAkhA // 5 // svapnAriSTAni, ityAdi na vAcyam / tatra riSTAsambhAvAdevAnabhidhAnaM jJeyam / "dRSTaH prathamayAme yaH" ityAdigranthaM kecidatra paThanti sa vyaktArtha eva // 33-36 // iti mahAmahopAdhyAya - carakacaturAnana-zrImazcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraka tAtparyaTIkAyAm indriyasthAne pUrvarUpIyamindriyaM nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssssttho'dhyaayH| athAtaH katamAnizarIrIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // katamAni zarIrANi vyAdhimanti mahAmune / yAni vaidyaH pariharedayeSu karma na sidhyati // ityagnivezena guruH praznaM pRSTaH punrvsuH|| Acacade yathA tasmai bhagavAMstannibodhata // 2 // yasya vai bhASamANasya rujatyUddha muro bhRzam / annaM vA cyavate'pakka sthitaM vApi na jIryyati // gaGgAdharaH- atha pUrvarUpIyendriyavyAkhyAnantaraM sthAnavizeSa vyAdhivizeSato'riSTaM vyAkhyAtu katamAnizarIrIyamindriyaM vyAkhyAyate-athAta ityaadi| katamAni zarIrANi vyaadhimntiityaadi| zlokArtha katamAni zarIrANyadhikRtya kRtamityarthe katamAnizarIrIyamiti // 1 // gnggaadhrH-ktmaaniityaadi| he mahAmune guro ! yeSu vyAdhimatsu zarIreSu cikitsitaM karma na sidhyati, tAni katamAni vyAdhimanti zarIrANi bhavanti, yAni zarIrANi vyAdhimanti vaidyaH pariharedariSTavAnna cikitsediti praznamagnivezena ziSyeNa pRSTo bhagavAn punarvasu rustasmai agnivezAya yathA AcacakSe tanibodhata // 2 // gnggaadhrH-ysyetyaadi| bhASamANasya vAkyaM vadata eva yasya Urddha muro vakSasa Urddha dezo bhRzaM rujati vyathate, na khabhASamANasya taM bhiSaka parivarjayet / yasya bhuktamapakamannaM cyavate gudAt nigacchati, athavA yasya bhuktamannamudare cakrapANiH-samprati pUrvarUpIyAnantaraM bhAvivyAdhyAzrayAriSTAbhidhAnArthe katamAnizarIrIyamindriyamucyate / katamAni zarIrANyadhikRtya kRtaM katamAnizarIrIyam / praznamiti pRcchAviSayam / Urddha mura iti. uraUbhAga ityarthaH / etadadhyAyapratipAdyAnAJcAsAdhyasyAdhInAM maraNasUcakena For Private and Personal Use Only
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH indriyasthAnam / 2165 balaJca hIyate zIghra tRSNA cAtipravarddhate / jAyate hRdi zUlaJca taM bhiSak parivarjayet // 3 // hikA gambhIrajA yasya shonnitnycaatisaaryte| na tasmA auSadhaM dadyAt smarannAtreyazAsanam // 4 // AnAhazcAtisArazca yametau durbalaM naram / vyAdhitaM vizato rogau durlabhaM tasya jIvitam // 5 // AnAhazcAtisArazca karSitaM yamubhau bhRzam / vizato vijahatyenaM prANA nAticirAnnaram // 6 // sthitamapi na jIyaMti, balazca hIyate, zIghra tRSNA cAtipravarddhate, hRdi ca zUlaM jAyate, taM naraM bhiSak parivarjayet // 3 // gaGgAdharaH-hikke tyaadi| gambhIrajA nAbhiprattA gambhIrA nAma hikkA yasya tasyaiva zoNitAtisArazcet // 4 // gaGgAdharaH-AnAha ityaadi| AnAho vir3a vibandhavyAdhiH svanAmAkhyAtastatrAtisArazcet tadA etau dvau mitho viruddhau yaM durbalaM vyAdhitaM naraM pravizatastasya durlabhaM jIvitaM syAt, na tu prabalasya nApi svasthasya // 5 // gaGgAdharaH-evamAnAhazcetyAdi vyaakhyeym| karSitaM vyAdhibhirvA dhanabAndhavakSayopavAsAdito vA, iti puurvsmaadbhdH| nAticirAditi shiighrmityrthH||6|| ariSTena samaM maraNasUcakatayA sAdhAdariSTAnAmapi vyAdhInAmabhidhAnamiha vrte| yadi eta evAsAdhyavyAdhayo maraNapUrvarUpatayA riSTarUpA eva bhavanti, tathApi na kadAcit kSatiH / tenAriSTAdhikArAdariSTatvameva etadadhyAyavAcyAnAmapi vyAdhInAmicchAmaH // 1-3 // cakrapANiH-gambhIrajA ini gabhbhIranAbhyAdidezajA na tu gambhIrA, tasyAH svarUpAsAdhyatvenoktatvAt / 'zoNitaJcAtisAryate' iti vizeSaNamanarthakaM syaat| vyAdhitamityanena hi raktAtisArAriSTavyAdhigRhItamiti darzayati / AnAhAtisArayo rogatvenApi 'roga'vizeSaNaM vizeSaNa For Private and Personal Use Only
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2166 crk-sNhitaa| kitamAnizarIrIyamindriyam jvaraH pauvAliko yasya zuSkakAsazca daarunnH| balamAMsavihInasya yathA pratastathaiva saH // 7 // jvaro yasyAparAhna tu zleSmakAsazca daarunnH| balamAMsavihInasya yathA pretastathaiva sH||8|| yasya mUtraM purISaJca prathitaM saMpravartate / nirupmaNo jaThariNaH zvasato na sa jIvati // 6 // zvayathuryasya kukSistho hastapAdaM visarpati / jJAtisaGgha sa saMklazya tena rogeNa hanyate // 10 // gaGgAdharaH-jvara ityaadi| pocAhniko divApUrvadazadaNDAbhyantare jvarasya bhogAvazeSastatra kaphakAle / dAruNaH kssttdH| zuSkakAso vAtakarma / iti acintyalakSaNam / balamAMsahInasya maraNAya, balamAMsavatastu kaSTena jIvanamiti bhaavH| evaM jvaro yasyAparAhna khiti vyAkhyeyam // 7 // 8 // gnggaadhrH-ysyetyaadi| mUtraM grathitaM granthilavat, purISazca grathitaM yasya zvasataH zvAsaM kurvataH, niruSmaNo mandAgnerjaThariNa udararogiNaH saMpravartate, sa na jIvati // 9 // gnggaadhrH-shvythurityaadi| yasya kukSistha udaragataH zvayathuH krameNa hastapAdaM visarpati, tena zvayatharogeNa sa cirakAlaM tadAtaH san nAnAvidhaparicaryAbhitisaGgha saMklezya klezaM dattvA tena rogeNa hanyate mriyate ityarthaH // 10 // rujAkartRtvopadarzanArtham / ihAlabhya eva jIvitai 'durlabham' ityuktam / yadAha-sarvathAlabhyaM durlbhmiti| anye tu 'durlabhamASayA' aniyataM maraNe riSTamiti bravate, evaM "saMzayaprAptamAtreyo jIvitaM tasya manyate' ityAdAvapi vyaakhyaanynti| aniyatariSTatA svarasatastvasmAbhiH puSpitaka evoktaa| "saMzayaprAptamAtreyo jIvitaM tasya manyate" ityasya cArthe yasyazyAvanimittIye vakSyAmaH // 4-8 // cakrapANiH-mUtraM prathitamiti ghanIbhUtaM jnyeym| jJAtisaGgha sa saMkle zyetivacanena ciramasya rogo'nuvrtte| tataH pratyAzayA jJAtayastatpratIkArArthe klizyanti, tatastu mriyata eva na pratikattuM pAryate // 9 // 10 // For Private and Personal Use Only
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH indriysthaanm| 2167 zvayaryasya pAdasthastathA sraste ca pinnddike| sIdatazcApyubhe jaGgha taM bhiSaka parivarjayet // 11 // zUnahastaM zUnapAdaM zUnaguhyodaraM naram / hInavarNabalAhAramauSadhopapAdayet // 12 // uroyukto bahuzleSmA nIlaH pItaH salohitaH / satataM cyavate yasya dUrAt taM parivarjayet // 13 // hRSTaromA sAndramUtraH zuSka-ra-kAsajvarAditaH / kSINamAMso naro dUrAd vajyo vaidya na jAnatA // 14 // trayaH prakupitA yasya doSAH koSThe'bhilanitAH + / kRzasya balahInasya nAsti tasya cikitsitam // 15 // gnggaadhrH---shvythysyetyaadi| yasya pAdasthaH zvayathaH piNDike jAnvadho. mAMsapiNDadvayazca saste adhastAllamvitaM bhavati, ubhe dve ca jaGgha sIdato'vasanne bhavatastaM bhiSak parivajjayet // 11 // gnggaadhrH-shuunetyaadi| yasya haste zothaH pAdai ca zothaH guhyodarayozca zothaH, hInAzca valavarNAhArAstamauSadhaiaupapAdayet, sa mariSyatIti bhAvaH // 12 // gaGgAdharaH-ura ityaadi| yasya urasi vakSasi yukto lagno bahuzleSmA utkAsAdinA tasmAdurasaH satataM salohito nIlo vA salohitaH pIto vA cyavate, taM durAt parivarjayet // 13 // gnggaadhrH-hRssttrometyaadi| sAndramUtro ghanaM mUtraM yasya saH // 14 // gaGgAdharaH-traya ityaadi| koSThe malamUtrarudhirAdyAzaye hRduNDukAdiSu ca / akRzasya balavato vaa| na tasya cikitsitamastIti bhAvaH // 15 // cakrapANiH-piNDike iti jnggmaaNspinnddike| uroyukta iti urobhavatvena rogo'numiiymaanH| kaSTAbhilakSitA iti durupakramatvena jnyaataaH| kiMvA koSThAbhilakSitA iti pAThaH, sa vyakta * zUna iti paatthaantrm| + kaSTAbhilakSitA iti ca For Private and Personal Use Only
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2168 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | jvarAtisArau zophAnte zvayathurvA tayoH kSaye / durbalasya vizeSeNa narasyAntAya jAyate // 16 // pANDurazca kRzo'tyarthaM tRSNayAtipariplutaH / DambarI kupitocchrAsaH pratyAkhyeyo vijAnatA // 17 // hanumanyAgrahastRSNA balahAso'timAtrayA / prANAzcorasi varttante yasya taM parivarjayet // 18 // vyAyacchate tAmyati ca zarma kiJcinna bindati / nImAMsabalAhAro mumUSuracirAnnaraH // 16 // | katamAnizarIrIyamindriyam gaGgAdharaH - jvaretyAdi / yasya zophAnte pUrvvaM zotho bhUlA nivRtto jvarAtisArau ca yugapajjAyete tasya narasyAntAya nAzAya vyodhyau / sa yadi durvvalastadA kimatra vacaH / narasya tayoH kSaye pUrvaM jvarAtisArau dvAveva bhUlA nivRttau zvayathuzcAntAya jAyate bhavati, durvvalasya tasya vizeSeNAcirAdevAntAya jAyate ityarthaH // 16 // gaGgAdharaH - pANDura ityAdi / pANDuraH pANDurogavAn yo'tyarthaM kRzastRSNayA cAtyarthaM pariplutaH / DambarI ADambaravAn stabdhAkSaH sannavalokayati saMrambheNa vA pazyati / kupitocchrAsaH zvAsa rogavAn pratyAkhyeyastyAjyaH // 17 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH - hanumanyetyAdi / yasya hanugraho manyAgrahastRSNA tathAtimAtrayA balahAsaH prANA urasi varttante ityevaM lakSyate, tena prANanirgamonmukhakhamAkhyAyate, taM parivarjayet // 18 // gaGgAdharaH- vyAyacchate ityAdi / yo vyAyacchate vyAyAmaM kurute tena vyAyAmena tAmyati glAyati na kiJcit zam sukhaM bindati kSINamAMsAdizca bhavati, sa naro'cirAnmumRSu bhavati // 19 // eva / DambarI stabdhAbhAvalokI, kiMvA DambarI saMrambhavAn / kupita ucchAso yasya sa kupitocchrAsaH // 11-17 // cakrapANiH - prANAzcorasi varttanta iti vAyava urasi prakupitA vahanti / yadi tu jIvitaM prANA ihocyate, tadA tasyorasi varttante mRta eva puruSo bhavati / tatazca tasmin kAle riSTenAsAdhyatAM jJAtvA rogiparityAge vaidyasyAprasiddhirbhavatyeveti kRtvA prANA vAyava ihocyante iti bra uvate / vayantu brUmaH sadyomaraNIyAriSTavadetat pratyAsannamRtyugamakameva bhaviSyatIti // 18 //
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2164 6STha adhyAyaH] indriyasthAnam / viruddhayonayo yasya viruddhopakramA bhRzam / jAyante dAruNA rogAH zIghra zIghra sa hanyate // 20 // balaM vijJAnamArogyaM grahaNI mAMsasAriNI cha / etAni yasya hIyantai kSiprakSipraMsa hIyate // 21 // gnggaadhrH-viruddhtyaadi| yasya viruddhayonayo yonInAM parasparaM virodhitA yeSAM te viruddhayonayo rogaaH| te ca vAtapittazleSmajasAnnipAtikAdayo rogA bhavanti, na ca te mArakA'kasmAdityata Aha-viruddhopakramA bhRshmiti| yonInAM parasparaviruddhakhe'pi na kSatiryadi teSAM rogANAmapi doSadRSyato viruddha upakramaH syAt / yathAdhogaraktapittaM vAtAnugapittaja, virekasAdhyaM pittaM tacca nAgaraktapitta hitamiti ubhayagaM vaa| tatra te yadi dAruNAH kaSTadAH zIghra jAyante tadA tai rogaiH sa zIghra hanyate / ityanuktasarvarogAriSTaM vyAkhyAtam // 20 // gnggaadhrH-vlmityaadi| mAMsasAriNI grahaNI mAMsasaniviSTA grahaNI nAr3I arthaajtthraagniH| etAni yasya hIyante tasya jIvitaM mRtyuheratIti / etena smRtimedhAprakRtibalaparIkSA vyaakhyaataa| iti vyAdhInAM rUpataH parIkSAH vyaakhyaataaH| suzrute'pyavAraNIye'dhyAye yathA--upadravastu ye jaSTA vyAdhayo yAntyavAryatAm / rasAyanAdvinA vatsa tAn zRNvekamanA mm|| vAtavyAdhiH pramehazca kuSThamI bhgndrH| azmarI mUDhagarbhazca tthaivodrmssttmm| aSTAvete prakRtyaiva duzcikitsyA mhaagdaaH|| prANamAMsakSayazvAsa-tRSNAzoSava mijvraiH| mUrchAtisArahikAbhiH punazcaitairupadrutAH / vajanIyA vizeSaNa bhiSajA siddhimicchatA // zUna suptavacaM bhagnaM kmpaadhmaannipiidd'itm| rujArtimantazca naraM vAtavyAdhirvinAzayet // yathoktopadravAriSTamatipatra tameva vaa| pir3akApIr3ita gAI prameho hanti mAnavam // prabhinnaM pratra tAGgazca raktanetraM hatasvaram / paJcakarmaguNAtItaM kuSThaM hantIha kuSThinam // tRSNArocakazUlArttamatipatra tazoNitam / zophAtisArasaMyuktamajhevyAdhivinAzayet // vAtamUtrapurIpANi krimayaH zukrameva ca / bhagandarAt prasravanti yasya taM parivarjayet ||prshuunnaabhissnnN baddha cakrapANiH-Ayacchate aGgAni kssipti| viruddhayonaya iti parasparaviruddhadharmANaH / viruddhayonayo'pi svalpatayaikabhUtatayA vA aviruddhopakramA api bhavantItyata uktaM viruddhopakramA itti / ___* mAMsaMzoNitamiti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2200 crk-sNhitaa| kitamAnizarIrIyamindriyam mUtra rujAditam / azmarI kSapayatyAzu sikatA shrkraanvitaa|| garbhakoSaparAsaGgo makallo yonisaMvRtiH / hanyAta striyaM mUDhagarbho ythoktaashcaapyupdrvaaH|| pArzvabhaGgAnna vidvess-shophaatisaarpiidd'itm| virikta pUryamANazca varjayedudarAditam / / yastAmyati visaMzazca zete nipatito'pi vaa| zItAdito'ntaruSNazca jvareNa mriyate nrH||yo hRSTaromA raktAkSo hadi sngghaatshuulvaan| nityaM vakta Na cocchusyAttaM jvaro hanti mAnavam // hikkAvAsapipAsAttaM mUr3ha vibhraantlocnm| santatocchAsinaM kSINaM naraMkSapayati jvrH|| AvilAsaM pratAmyantaM nidrAyuktamatIva c| kSINazoNitamAMsazca naraM kSapayati jvrH|| zvAsazUlapipAsAttaM kSINaM jvrnipiidd'itm| vizeSeNa naraM vRddhamatIsAro vinAzayet // zuklAkSamanadveSTAramUddha shvaasnipiidd'itm| kRcchaNa bahu mehantaM yakSmA hantIha mAnavam // shvaasshuulpipaasaann-vidvessgrnthimuuddh'taaH| bhavanti durbalakhaJca gulmino mRtyumessytH|| AdhmAnaM bahu niSyandaM chaIi hikkaatRdd'aaiitm| rujAzvAsasamAviSTaM vidradhirnAzayennaram // pANDudantanakho yastu pANDunetrazca maanvH| pANDasaMghAtadarzI ca pANDurogI vinazyati // lohitaM chaddeyada yastu bahuzo lohitekSaNaH / raktAnAzca dizAM draSTA raktapittI vinazyati // avAGmukhastUnmukho vA kSINamAMsabalo nrH| jAgariSNurasandehamunmAdena vinazyati // bahuzo'pasmarantantu pakSINaM calitabhra vm| natrAbhyAzca vikuNimapasmAro vinAzayet // iti / tathA vipriitaavipriitvrnnvijnyaaniiye'pi| gandhavarNarasAdInAM vizeSANAM smaastH| vaikRtaM yat tadAcaSTe vraNinaH pakalakSaNam // kaTustIkSNazca visrazca gandhastu pvnaadibhiH| lohagandhastu raktana vyAmizraH sAnnipAtikaH // lAjAtasItailasamAH kiJcidvitAstu gndhtH| ze yAH prakRtigandhAH syurato'nyada gandhavaikRtam / madyAgujyisumanaH pdmcndncmpkaiH| sagandhA divyagandhA vA mumUrSaNAM vraNAH smRtAH / zvavAjimUSikadhvAGga-pUtivallUramatkuNaiH / sagandhAH paGkagandhAzca bhUmigandhAzca ghitaaH| dhyAmakuGku makaGguSTha-savarNAH pittkoptH| na dahyante na cUSyante bhiSaka tAna parivajjayet / kaNDUmantaH sthirAH zvetAH snigdhAH kphnimitttH| dRyante ca vidahyante bhiSak tAn parivajjayet / kRSNAstu ye tanusrAvA vAtajA mrmtaapinH| svalpAmapi na kurvanti rujaM tAna parivarjayet / zveDanti ghughurAyante jvalantIva ca ye vrnnaaH| baGamAMsasthAzca pavanaM sazabdaM visRjanti ye| ye ca mammaisvasambhUtA bhavantyatyartha vedanAH / dahyante cAntaratyartha vahiH zItAzca ye vraNAH / dahyante vahiratyarthaM bhavantyantazca For Private and Personal Use Only
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH indriyasthAnam / 2201 vikArA yasya varddhante prakRtiH parihIyate / sahasA sahasA tasya mRtyuharati jIvitam // 22 // tatra shlokH| ityetAni zarIrANi vyAdhimanti vivrjyet| na hoSu dhIrAH pazyanti siddhiM kAzcidupakramAt // 23 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne katamAni zarIrIyamindriyaM nAma ssssttho'dhyaayH||6|| shiitlaaH| zaktikuntadhvajarathA vaajivaarnngopaaH| yeSu cApyavabhAseran praasaadaakRtystthaa| cUrNAvakIrNA iva ye bhAnti vA na ca crnnitaaH| praannmaaNskssyshvaas-kaasaarockpiidd'itaaH| praddhapUyarudhirA vraNA yeSAJca mammasu / kriyAbhiH samyagArabdhA na sidhyanti ca ye vraNAH / vajjayet tAn bhiSak pAThaH saMrakSanAtmano yshH|| iti // 21 // gaGgAdharaH-vikArA ityAdi spaSTam // 22 // gaGgAdharaH-adhyAyAthemupasahartu mAha-ityetAnItyAdi // 23 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarAvindriyasthAnajalpe pazcamaskandhe katamAnizarIrIyendriyajalpAkhyA SaSThI zAkhA // 6 // bhArogyaM hIyata iti atroktarogavyatiriktarogavRddhayA aarogyhaanirbodhyaa| prakRtiH parihIyata iti svabhAvasuzIlatvAdirUpaM dhiiyte| kiMvA prakRtirjanmapratibaddhazleSmaprakRtyAdirUpA hIyate // 19-23 // iti mahAmahopAdhyAya-carakacaturAnana-zrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyumvadadIpikAyAM caraka. tAtparyaTIkAyAm indriyasthAne katamAnizarIrIyendriyaM nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // 276 For Private and Personal Use Only
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saptamo'dhyAyaH / athAtaH pannarUpIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // dRSTrA yasya vijAnIyAt pannarUpAM kumArikAm / praticchAyAmayImakSNonainamiccheccikitsitum // 2 // jyotsnAyAmAtape dIpe salilAdarzayorapi / aGgeSu vikretA yasya cchAyA pratastathAvidhaH // 3 // GgadharaH - athetyAdi / atha katamAnizarIrIyendriyavyAkhyAnantaramataH zarIrIyatvAt praticchAyAdInAM parIkSArthaM pannarUpIyamindriyaM vyAkhyAsyAma gaityarthaH / pannaM gataM vinaSTaM rUpaM yasyAH sA pannarUpA / tAmadhikRtya kRta iti pannarUpIyastaM tathA / sarvvaM pUrvvavat // 1 // gaGgAdharaH- dRSTvatyAdi / yasyAkSNoH dRSTvA bhiSaka praticchAyAmayIM svakIyaprativimvamayIM kumArikAM puttalikAM pannarUpAM vigatarUpAM vijAnIyAt, tamenaM puruSaM cikitsatu necchedasAdhyatvAt // 2 // gaGgAdharaH- jyotsnAyAmityAdi / yasya aGgeSu jyotsnAdiniviSTaprativimbarUpAGgeSu cchAyA chavirvikRtA vikRtimApannA svarUpAntaraprAptA, tathAvidhaH sameta mRta evAcirAnmRtyutvAt // 3 // cakrapANiH - vyAdhirUpAnantaraM vedanopadravau sattvasvapnau ca pUrvAdhyAya eva "zUlATopAntrakUjazva" ityAdinA riSTarUpAyuktAveveti kRtvA cchAyApraticchAyArUpAriSTasya kramaprAptasyAbhidhAyaka padmarUpIyamucyate / pannarUpAmadhikRtya kRtaM pannarUpIyam // 1 // cakrapANiH - pannarUpAmiti naSTarUpAm / kumArikAmiti puruSAntaranayanagatAM kumArikAm / kiMvA AturanayanagatAmeva / yaduktaM hArIte - " adarzanamasaMghAte netra naSTa kumArike" iti praticchAyAmayImiti praticchAyArUpAm // 2 // cakrapANiH - anyatrApi cchAyAvikRtimAha - jyotsnetyAdi / aGgeSu vikRteti zirobAhu* dRSTayAm iti bahupu grantheSu pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2203 chinnA cchidrAkulA cchAyA hInA vApyadhikApi vaa| naSTA tanvI dvidhAcchinnA vikRtA (r) vizirAzca yaa|| etAzcAnyAzca yAH kAzcit praticchAyA vigrhitaaH| sarvA mumUrSatAM jJa yA na cellakSyanimittajAH // 4 // saMsthAnena pramANena varNena prabhayApi vaa| chAyA vivarttate yasya svastho'pi preta eva sH|| gaGgAdharaH-asyAH praticchAyAyAH vikRtimaah-chinnetyaadi| yasya jyotsnAdiSu cchAyA prativimbarUpA praticchAyetyarthaH chinnA vicchinnarUpA, kiMvA cchidrA cchidravatI, athavA AkulA AvilA anizcitaprativimbarUpA, hInA vA kenApi aGgapratyaGgataH nyanA, kiMvA adhikA, athavA naSTA jyotsnAdiSu cchAyA na dRzyate, kiMvA tanvI atisUkSmarUpA, athavA dvidhAcchinnA jyotsnAdiSu dvidhAcchedavatI dRshyte| athavA vikRtA ananukAriNI, kiMvA vizirA shirohiinaa| etA yAH praticchAyA anyA vA yAH kAzcida vigarhitAH praticchAyAH sarvAH eva tAH praticchAyA mumUrSatAM zeyAH, ceda yadi lakSyanimittajA na syuH| lakSyA jyotsnAdayastadoSanimittajA na cedbhveyurityrthH| lakSyadoSanimittAstu na riSTalakSaNam ityarthaH // 4 // gnggaadhrH-sNsthaanenetyaadi| saMsthAnamAkRtiH cchAyA svamUttirnAtra praticchAyA, yasya vivartate rUpAntaratvena vartate sa svastha Aturo'pi preta eva / jaGghAdiSvadhikaraNabhUteSu praticchAyA yasya vikRtA bhvtiityrthH| tena vyastasamastAGgavikRtA cchAyA gRhyte| anye tu vibhaktivipariNAmAdaGgAnAmiti vyAkhyAnayanti, tathA ca sugama evArthaH // 2 // cakrapANiH-etAneva cchaayaavikRtibhedaanaah-chinnetyaadi| Akuleti anizcitapratibimbA / avikRtA vikRtaanukaarinnii| yadyapyariSTAdhikAre animittameva yad bhavati tadariSTamuktam, tathApi punaH spaSTArthe 'na celakSyanimittajAH' ityuktam // 4 // ... cakrapANiH-samprati cchAyArUpaM sAmAnyena darzayan chAyAzrayAriSTamAha-saMsthAnenetyAdi / etaca praticchAyAyAH samAnaM sUtram / tatra saMsthAnena pramANena cchAyAyAH praticchAyAyAH svarUpa. * avikRteti ckrH| For Private and Personal Use Only
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2204 crk-sNhitaa| ! patrarUpIyamindriyam saMsthAnamAkRtijJeyA suSamA viSamA ca yaa| madhyamalpaM mahaccoktaM pramANaM trividhaM nRNAm // 5 // pratipramANasaMsthAnA jlaadrshaatpaadissu| chAyA yA sA praticchAyA yA ca varNaprabhAzrayA // 6 // khAdInAM paJca paJcAnAM cchAyA vividhlkssnnaaH| nAbhasI nirmalA nIlA sasnehA saprameva ca // rukSA zyAvAruNA yA tu vAyavI sA htprbhaa| vizuddharaktA tvAgneyI dIptAbhA darzanapriyA // saMsthAnaM vivRNoti-saMsthAnamityAdi / saMsthAnamAkRti ma jJa yA sA cAkRtiH dvividhA suSamA viSamA c| suSamA avikRtA zobhanarUpA, viSamA samAdvigatA nAtizobhanA ityrthH| pramANaM vivRNoti-madhyamityAdi // 5 // ___ gaGgAdharaH-praticchAyAM vivRnnoti-prtiityaadi| pramANasaMsthAnayoH prati sarUpA yA cchAyA jalAdiSu sA prticchaayaa| evaM jalAdiSu varNaprabhAzrayA varNaprabhayorapi anurUpA yA cchAyA sApi praticchAyA, chAyAmAha loke // 6 // gnggaadhrH-khaadiinaamityaadi| khAdInAM paJcAnAM bhUtAnAM paJca cchAyAH sNsthaanprmaannvrnnprbhaaruupvividhlkssnnaaH| tad yathA-tadAha naabhsiityaadi| nAbhasI cchAyA tu sA yA nIlA nirmalA sasnehA snigdhetyrthH| saprabheva prabhAvatIva, na hi prabhA sambhavatyAkAzasya kintu vaizayAt saprameva / vaayviicchaayaamaah-rukssetyaadi| hataprabhA prbhaahiinaa| AgneyIM cchAyAmAhakathanam tathA varNena prabhayA ca cchAyAyAH svruupkthnm| saMsthAnena pramANena ca sadRzI cchAyA praticchAyA jnyeyaa| varNena prabhayA ca lakSitA varNaprabhAzrayA'gre vakSyamANA paJcavidhA jnyeyaa| bhatra yattadornityAbhisambandhAt sA itydhyaahaaryte| tena saMsthAnAdibhiryA cchAyA praticchAyArUpA, sA yasya vivartate anyathA bhavati sa preta eveti yojnaa| praticchAyAkArabhUte saMsthAnapramANe eva vivRnnoti-sNsthaanmityaadi| AkRti. raakaarH| pratItyAdi praticchAyAvivaraNam / 'chAyA varNaprabhAzrayA' ityAdi tu cchAyAvivaraNaM bhaviSyati / pratipramANasaMsthAnetyatra prati saadRshye| tena pramANasadRzI sNsthaanshshii| pramANasaMsthAnasahazatayA jalAdiSu yA cchAyA sA prticchaayaa| chAyA tu yA paJcavidhA sA varNaprabhAzrayA varNaprabhAsahacaritopalabhyata ityarthaH // 5 // 6 // cakrapANiH- khAdInAmityAdinA cchAyAM vibhjte| saprabheti dIptAmA / For Private and Personal Use Only
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma bhadhyAyaH indriysthaanm| 2205 zuddhavAvamalA susnigdhA cAmbhasI shubhaa| sthirA snigdhAyatA zlakSNA zyAmA zvetA ca pArthivI // 7 vAyavI garhitA tAsAM catasraH syuH shubhodyaaH| vAyavI tu vinAzAya klezAya mahate'pi vA // 8 // syAt taijasI prabhA sarvA sA tu saptavidhA smRtaa| raktA pItA sitA zyAvA haritA paannddraa'sitaa|| tAsAM yAH syurvikAzinyaH snigdhAzca vipulAzca yaaH| tAH zubhA rutamalinAH saMkliSTA-+-zva'zubhodayAH // 6 // vizuddhetyAdi / AgneyI cchAyA vizuddhA nimmailA cAsau raktA ceti / dIptAmA prdiipttiH| darzanapriyA draSTaH mnormaa| AmbhasI chAyAmAha-zuddhetyAdi / zuddhaM vaiyamiva vimalA nimmelA musnigdhA zubhA zobhanA cchAyA aambhsii| pArthivIM chaayaamaah-sthiretyaadi| sthirA cirAvasthAyinI, snigdhA cikkaNarUpA, AyatAiti dIrghApramANAbhiprAyeNoktaM saMsthAnavaNepramANAM dIrghakhAbhAvAt, zlakSNA ISat zlakSNA, zyAmA, zvetA ca vyastasamastA pArthivIyaM chAyA // 7 // gaGgAdharaH-chAyAlakSaNAnyuktvA tcchubhaashubhmaah-vaayviityaadi| tAsAM paJcAnAM pAzcabhautikInAM chAyAnAM madhye gahitatvaM vivRNoti-vAyavI khityAdi // 8 // gaGgAdharaH-tejasyAzchAyAyA vizeSamAha-syAt taijsiityaadi| sarvA taijasI prabhA, vinA hi taijasatAM na prabhA smpdyte| sA tu taijasI prabhA saptavidhA mtaa| kiM saptavidhA tdaah-rkttyaadi| taasaamityaadi| tAsAM raktAdInAM saptAnAM prabhANAM madhye yAH prabhAH vikAzinyaH AzuprasAriNyaH snigdhAzca vAyavI gahiteti vAyavI riSTe prAyo bhavati / yasya janmaprabhRti vAyavI sa cApi prabhUtalI. zabhAga bhavatIti etdevaah-vaayviityaadi| vinAzAyeti akasmAtpannA vinAzAya sahajA tu vAyavI klaizAyati ya // 18 // cakrapANiH-samprati cchAyAzrayatvena varNabheda uktaH, tatra varNabhedAstadariSTaJca prathamAdhyAya evotam / prabhAyAstu bhedaM rissttnycaah-taijsiityaadi| prabhA ca yadyapi prathamAdhyAya eva saMgraheNoktA, * snigdhA ghanA iti cakravRtaH pAThaH / + saMkSiptA iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2206 . crk-sNhitaa| (panna rUpIdhamindriyam varNamAkAmati cchAyA prabhA cha vrnnprkaashinii| . AsannA lakSyate cchAyA prakRSTA bhAH prakAzate // 10 // nAcchAyo nAprabhaH kazcidvizeSAzcihvayanti tu| . nRNAM zubhAzubhotpattiM kAle cchAyAH prbhaashryaaH|| 11 // vimalAzca syustAH taijasyaH prabhAH sapta shubhodyaaH| yAstu raktAdayastaijasyaH prabhA rukSamalinAH saMkliSTAH utpatitAzca syustA ashubhodyaaH||9|| gnggaadhrH-prbhaacchaayyorbhedmaah-vnnmityaadi| chAyA varNamAkrAmati malinIkaroti, prabhA tu vrnnprkaashinii| tadvizAnArthamAha lakSaNAntaram - aasnnetyaadi| chAyA na durAllakSyate parankhAsannA naikaTayamApannA ca lkssyte| bhAH prabhA tu prakRSTA- vipakarSeNa dUrAdapi lkssyte| iti cchaayaambhyobhaidH||10|| ' gaGgAdharaH-tatra prabhAgatacchAyAyA azubhazubhakhamAha-nAcchAya ityAdi / kazcit puruSo nAcchAyazchAyArahito'sti, na vA apabhaH prabhArahito'sti / tasmAt sazchiAyAH sarvAzca prabhA na nRNAM zubhaM. vA azubhaM vA cihvayanti parantu vizeSAzchAyAnAM prabhANAzca vizeSAH prabhedAH kAzcicchAyAH kAca prabhA nRNAM zubhAzubhotpattiM kAle kAlapariNAme cihnayanti, cihnIbhUtA jJApayanti, mutarAM yadA prabhAvizeSA nRNAM zubhAzubhotpattiM cihnayanti, tadA te prabhAvizeSA svarUpAnyatvena cchAyAbhidhaiva bhvntiiti| prabhAzrayApi cchAyA na atiriktA prabhA zubhAzubhotpatticihakadazAyAmiti bhAvaH // 11 // bayApi tatra chAyAzrayatvena na varNabhedA uktAH, tatra varNabhedAstadariSTaca prathamAdhyAye saMgrahaNotA. tathApi chAyAzrayatvena na tantra sUcitA iti jJeyam / azubhodayA ityakamAitpAde maraNodayA, sahajotpAde tu bahukharUpA azubhodayA iti jJayam // 9 // . * cakrapANiH-prabhAcchAyayodurlakSaNatvena bhedaka lakSaNamAha- varNamiti / varNamAkrAmatIti vyApAphrAnto varNo nopalabhyate smmk| bhAsamA lakSyate cchaayaa| yathA-citragatA chAyA pratyAsAba vkssyte| bhAH prakRSTA prakAzate yathA maNimauktikAdInAM prabhA dUgaDupalabhyata ityarthaH // 10 // cakrapANiH-vizeSA iti cchAyAprabhayoH shubhaashubhruupvishessaaH| cihnayantIti gamayanti / * bhAstu iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2207 kAmalAkSNormukhaM pUrNa zaGkhayomuktamAMsatA cha / santAsazcoSNatA cAGga + yasya taM parivarjayet // 12 // utthApyamAnaH zayanAt pramohaM yAti yo nrH| muhamahurna saptAhaMsa jIvati viktthnH||13|| saMsRSTA vyAdhayo yasya prtilomaanulomgaaH| vyApannA grahaNI prAyaH so'rddhamAsaM na jIvati // 14 // gaGgAdharaH-chAyAvizeSamuktvA'paramariSTaM dazayati-kAmaletyAdi / yasyAkSNoIyoH kAmalA, mukhaJca pUrNamupacitaM na kRzam, zaGkhayorTalATobhayadezayormuktamAMsatA hInamAMsatA, satrAsaH samyaktrAsastathAGgeSu coSNatA, taM nara parivarjayet // 12 // gnggaadhrH-utthaapyetyaadi| zayanAt nidritastu nidrAtaH zayAnaH zayyAto vA yadi utthApyamAno muhummuhureva pramohaM yAti, vikatthanaH vizeSeNa zlAghayA vaidyo vadet iti bhAvaH // 13 // raGgAdharaH --saMsRSTA ityAdi / yasya saMsRSTA anekavyAdhayo militAstatra madhye kazcit pratilomago'parazcAnulomaga Urddha mArgago'dhomArgaga ityrthH| prAyo grahaNI grahaNazIlA nAr3I vyApannA grahaNyadhyAyoktadopavatI so'rddhamAsaM na jIvati // 14 // kAla iti pripaakkaale| kAmalAkSNoriti kAmalina iva pItAnatvam / vikatthana iti nindaaprH| saMsRSTA iti prsprsNbddhaaH| kiMvA sNsRssttdopjnyaaH| pratilomAnulomagA iti bhadhomArgoI maarggtaaH| vyApannA grahaNIti cchedaH / kiMvA vyApannA grahaNI yasya sa vyApanagrahaNIka iti pAThaH / 'prAyazo'rdramAsaM na jIvati' ityanenAImAsamatikamyApi maraNaM bhavati, na tu maraNajyabhicAraH // 11-14 // * gaNDayoryuktamAMsatA iti pAThAntaram / coSNagAtraJca iti vA pATha For Private and Personal Use Only
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2208 crk-sNhitaa| (panarUpIyamindriyam uparuddhasya yogena krssitsyaalpmshntH| bahu mUtrapurISaM syAd yasya taM parivarjayet // 15 // durbalo bahu bhuGkte yaH prAgabhuktAdannamAturaH cha / alpamUtrapurISazca yathA pratastathaiva saH // 16 // vardhiSNaguNasambaramannamanAti yo nrH| zazvaJca balavarNAbhyAM hIyate na sa jIvati // 17 // prakUjati prazvasiti shithilshcaatisaaryte| balahInaH pipAsAtaH zuSkAsyo na sa jIvati // 18 // hrasvaJca yaH prazvasiti vyAviddhaM spandate ca yH| mRtameva tamAtreyo vyAcacakSe punarvasuH // 16 // gnggaadhrH-upruddhsyetyaadi|vyaadhinaa karSitasya yogenoparuddhasyAlpamaznato yasya mUtrapurISaM bahu syAt taM parivajjayet // 15 // gaGgAdharaH-dubaila ityaadi| ya AturaH prAgabhuktAt anAtu-vasthAyAM yAvanmitaM bhuktamAsIt tadabhuktAdvahumAnamannamAturaH sana AturyyAvasthAyAMbhuGkta'thaca dubbelaH alpamUtrapurISazca syAt, sa yathA preto mRto narastathA,arthAdAsanagRtyurityarthaH // 16 // ___ gnggaadhrH-vrddhissnnugunnetyaadi| yo naro varddhiSNuguNasampannamannaM na tu hInaguNamannaM varddhiSNu krameNa mAnato'dhikamaznAti zazvaJca dine dine ca balavarNAbhyAM hIyate, sa na jIvati // 17 // gaGgAdharaH-prakUjatItyAdi / yaH prakUjati avyaktazabdaM karoti prazvasiti ca zithilaM dravaM yathA syAt tathAtisAryyate valahInAdizca bhavati, sa na jIvati // 18 // gnggaadhrH-hsvnycetyaadi| yo hasvamadIrgha vyAviddhaM kuTilam // 19 // cakrapANiH-prAgabhuktati bhadurbalaH sannabhukta tyrthH| pUrvadineSu bahu bhukte ityarthaH / iSTamiti issttrsm| guNasampannamiti pathyam / zithilamiti pUrveNa sNbdhyte| tena zlatha iva prkuujti| prazvasitItyantaHzvAsaM nayati / vyAviddhamiti kuTilam // 15-19 // * prAgabhuktAnamAzritaH iti vA pAThaH / + iSTaJca iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org *ma adhyAyaH ] indriyasthAnam / Urddhazca yaH prazvasiti zleSmA cAbhibhUyate / navabalAhAro naro vA na sa jIvati // 20 // UrjA nayane yasya yasya / nAratakampane / balahInaH pipAsArttaH zuSkAsyo na sa jIvati // 21 // yasya gaNDAvupacitau jvarakAsau ca dAruNau / zUlI pradveSTi cApyannaM tasmin karma na sidhyati // 22 // vyAvRttamukhajihrasya bhruvau yasya ca vicyute / kaNTakaizvAcitA jihvA yathA pratastathaiva saH // 23 // zephazcAtyarthamutsiktaM niHsRtau vRSaNau bhRzam / tazcaiva viparyAsa vikRtyA pratalakSaNam // 24 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH - Urddha mityAdi / zleSmaNAbhibhUyate kaNTha Atriyate / hInavarNAdiko vA, sa na jIvati // 20 // gaGgAdharaH - uddhRgre ityAdi / yasya nayane dva UrddhAye / yasya vA nayane dve anArataM satataM kampane satatakampanazIle bhavataH / balahInAdiH sa ca na jIvati // 21 // gaGgAdharaH -- yasyetyAdi spaSTam / / 22 / / 2206 gaGgAdhara - vyAvRttetyAdi / vyAvRttaM svarUpAnyathArUpaM mukhajihva yasya / vicyute adhonate / kaNTakaiH kaNTakAkArairAcitA vyAptA jihvA // 23 // gaGgAdharaH- zephazcetyAdi / yasya vikRtyA zepho meDhamatyarthamutsiktamantaHpraviSTaM vRSaNau ca bhRzaM niHsRtau nirgatau tvetat pretalakSaNaM mRtasya lakSaNam / evaM , * manye vArata kampane iti pAThazvakrasammataH / 277 cakrapANiH iti Uddhamukhe / bhAratakampane avizrAntakampane / utsiktamiti bhantaH praviSTam / atazcaivaM viparyyAsa iti zepho'tiniHsRtaM vRSaNau cApi praviSTau / vikRtyeti I For Private and Personal Use Only
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2210 crk-sNhitaa| (panarUpIyamindriyam nicitaM yasya mAMsantu tvagasthi OM caiva dRshyte| kSINasyAnyUnatastasya mAsamAyuH paraM bhavet // 25 // vikRtyaivAto viparyAse ca pretalakSaNam / tada yathA-Thopho bhRzaM niHsRtaM vRSaNo cAtyarthamantaHpraviSTau ityrthH| vikRtyeti vacanena prakRtyA yasya tvevaM tanna riSThamiti khyApitam // 24 // ___ gnggaadhrH-nicitmityaadi| yasya mAMsaM zarIre nicitaM sampUNam / khagasthi ca dRzyate, yasya kSINasyAnyUnataH sampUNataH mAMsahInasya khagasthi ca nicitaM dRzyate, tasya mAsaM vyApya prmaayubhevedityrthH| suzrute'pizyAvA lohitikA nIlA pItikA vApi maanvm| abhivanti yaM chAyAH sa parAsurasaMzayam // abhidravanti abhidhAvanti / hIzriyo nazyato yasya tejojHsmRtiprbhaaH| akasmAd yaM bhajante vA sa praasursNshym| yasyAdharauSThaH patitaH kSiptazboddha tthottrH| ubhau vA jAmbavAbhAsau durlabhaM tasya jIvitam / AraktA dazanA yasya zyAvA vA syuH patanti vaa| khaJjanapratimA vApi taM gatAyuSamAdizet / kRSNA stabdhAvaliptA vA jihvA zUnA ca yasya vai| karkazA vA bhaved yasya so'cirAvijahAtyamUn / kuTilA sphuTitA vApi zuSkA vA yasya naasikaa| avasphUrjati magnA vA na sa jIvati mAnavaH / saMkSipte viSame stabdhe rakte stabdhe ca locne| syAtAM vA pratra te yasya sa gatAyunaro dhruvm| kezAH sImantino yasya saMkSipte vinate dhruvau| lunanti cAkSipakSmANi so'cirAda yAti mRtyve| nAharatyannamAsyasthaM na dhArayati yaH shirH| ekAgradRSTimU DhAtmA sadyaH prANAn jahAti sH| balavAn dubalo vApi saMmohaM yo'dhigcchti| utthApyamAno bahuzastaM dhIraH parivarjayet / uttAnaH sarvadA zete pAdau vikuruta ca yH| viprasAraNazIlo vA na sa jIvati mAnavaH / zItapAdakarocchAsa-zchinnazvAsazca yo bhavet / kAkocchAsazca svabhAvaM vinaa| tena svabhAvotsitazephAdi na riSTam / kintvanimittaM kAdAcitkaM tadeva tAvada ariSTam / nicitamiti kSINaM ni'zabdasya pratiSedhArthatvAt / evaJca tathA mAMsaM kSINaM bhavati / yathA __* svagasthiSveva iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] indriyasthAnam / 2211 yo mattyastaM dhIraH privjjyet| nidrA na cchidyate yasya yo vA jAgatti srvdaa| muhodvA vaktukAmastu pratyAkhyeyaH sa jaantaa| uttarauSThazca yo lihyAdudgArAMzca karoti yH| pretairvA bhASate sArddha pretarUpaM tamAdizet // khebhyaH saromakUpebhyo yasya raktaM prvrtte| puruSasyAviSArtasya sadyo jahyAt sa jIvitam / vAtASThIlA tu hRdaye yasyorddha mnuyaayinii| rujAnavidveSakarI sa praasursNshym| ananyopadravakRtaH zophaH paadsmutthitH| puruSaM hanti nArIzca mukhajo guhyajo dvym| atisAro jvaro hikkA chardiH shuunaannddmeddh'taa| zvAsinaH kAsino vApi yasya taM privrjyet| svedo dAhazca balavAn hikkA zvAsazca maanvm| balavantamapi prANairviyuJjanti na saMzayam / zyAvA jihA bhaveda yasya savyaJcAkSi nimajjati / mukhaJca jAyate pUti yasya taM parivajjayet / vaktamApUryate'zrUNA vidytshcrnnaavubhau| cakSuzvAkulatAM yAti yamarASTra gmissytH| atimAtraM laghUni syurgAtrANi gurukANi c| yasyAkasmAt sa vize yo gantA vaivsvtaalym| pakamatsyavasAtailaghRtagandhAzca ye nraaH| mRSTagandhAMzca ye vAnti gantAraste ymaalym| yUkA lalATamAyAnti baliM nAznanti vaaysaaH|| yeSAM vApi ratirnAsti yAtAraste yamAlayam / jvarAtisArazophAH syurysyaanyonyaavsaadinH| prakSINabalamAMsasya nAsau shkycikitsitumH| kSINasya yasya kSuttaSNe hRdaivrissttaihitaistthaa| na zAmyato'nnapAnazca tasya mRtyupsthitH| pravAhikA ziraHzUlaM koSThazulazca dAruNam / pipAsA balahAnizca tasya mRtyurupsthitH| viSameNopacAreNa karma bhizca puraakRtaiH| anityabAca jantUnAM jIvitaM nidhanaM vrajet / pretabhUtapizAcAzca rakSAMsi vividhAni c| maraNAbhimukhaM nityamupasarpanti mAnavam / tAni bheSanavIryANi pratighnanti jighaaNsyaa| tasmAnmoghAH kriyAH sarvA bhavantyeva gtaayussH|| iti // 25 // tvagasthiSveva lagnA dRshyte| kiMvA nicitamupacitaM mAMsaM syAt / tvagasthiSveva dRzyate svagasthimAtrAvazeSo vA bhavatIti yAvat // 20-26 // For Private and Personal Use Only
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAto'vAkazirasIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| avAkazirA vA jihmA vA yasya vA vizirA bhavet / janto rUpapraticchAyA nainamicchecikitsitum // 2 // jar3IbhUtAni pakSmANi dRSTizcApi na gRhyate / yasya jantona taM dhIro bheSajenopapAdayet // 3 // yasya zanAni vAni na samAyAnti shussytH| cakSuSI copadahote yathA pratastathaiva saH // 4 // gaGgAdharaH--atha pannarUpIyendriyAnantaram / atazchAyAdhikArAt hetoravAkzirasIyamindriyam, avAzirA iti padArthamadhikRtya. kRtamindriyam vyaakhyaasyaamH||1|| gaGgAdharaH-avAkazirA ityaadi| yasya janto rUpapraticchAyA jalAdarzajyotsnAtapAdiSu mUrtiprativimbaH avAzirA UddhapadA syAdathavA jilA kuTilA syAdathavA vizirA vivartitamastakA vA syAdenaM cikitsituM necchet // 2 // gnggaadhrH-jdd'iibhuutaaniityaadi| yasya jantoH pakSmANi jar3IbhUtAni militAni bhavanti na ca taidRSTi hyate taM jantu dhIro na bheSajenopapAdayet / suzrute'pyuktaM-milanti cAkSipakSmANi so'cirAda yAti mRtyave // iti // 3 // gnggaadhrH--ysyetyaadi| yasya zuSyataH zoSaM gacchato jantorvAni cakSuSozcavAri upayaMdhovAni zUnAni zophavanti bhavanti na samAyAnti samyaktvaM parasparaM saGgatatayA milanaM nAyAnti, cakSuSI ca upadaheAte, sa yathA pretastathaiva syAdityarthaH // 4 // cakrapANiH--uktAnuktaparigrAhake'dhyAyadvaye vaktavye chAyAriSTAbhidhAyakatvasAdhAdavAda zirasIyo'bhidhIyate / avAkazirA hAta jaIpAdaH / etacchAyAprakaraNavaktavyamapi zIghramArakatva For Private and Personal Use Only
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2214 crk-sNhitaa| [ avAkazirasIyamindriyam bhruvorvA yadi vA mUrddhi sImantAvartakAn bahUn / apUrvAna-OM kRtAn vyaktAn dRSTA maraNamAdizet // 5 // trAhametena jIvanti lakSaNenAturA nraaH| . arogANAM punastvetat Sar3a rAtraM paramucyate // 6 // +AyamyotpATitAn kezAn yo naro nAvabudhyate / anAturo vA rogI vA Sar3a rAtraM nAtivarttate // 7 // yasya kezA nirabhyaGgA dRshynte'bhyktsnnibhaaH| uparuddhAyuSaM jJAtvA taM dhIraH parivarjayet // 8 // gaGgAdharaH-bhra vorityaadi| yasya jantoda' vodva yolAmasu apUrvAn pUrva na ye sImantAvattakAstAn, akRtAn na ca kaizcinnimittaiH kRtA ye tAn, vyaktAna bahUn sImantAvartakAn dRSTvA yadi vA mUddhi kezeSu dRSTvA tasya maraNamAdizet / asya lakSaNasya svsthaaturkhdinniymmaah-traahmityaadi| etena sImantAvartakalakSaNena AturA narAstrAhaM jiivnti| arogANAntu Sar3a. rAtram etajjIvanaM paraM paramAyurucyate // 5 // 6 // gnggaadhrH-aaymyetyaadi| anAturo rogI vA yo naraH svasya kezAn pareNa vA svena vA Ayamya AyatIkRtya utpATitAna nAvabudhyate, sa Sar3a rAtraM nAtivarttate atikraamti| Sar3a rAtraM prApya mriyate ityarthaH // 7 // ___ gnggaadhrH-ysyetyaadi| yasya nirabhyaGgAstailAdisnehenAbhyaGgarahitAH kezA abhyaktasannibhAstailAdisnehAbhyaktakezatulyA dRzyante, dhIrastaM puruSamuparuddhAyuSaM kSINAyuSaM zAkhA parivajjayet // 8 // khyApanArthamiha zIghramArakariSTeSvapi paThitam / atra hyariSTAni pahAdimArakANi vaktavyAni / samAyAntIti na parasparaM milanti / asajAnakRtAniti prayatnenAkRtAn // 1-6 // . cakrapANiH-Ayasyeti blaadaakRssy| yadyapi "mRtasya kezalomAni" ityAdinaiva tadariSTamityuktam, tathApIhAturasvasthaviSayapratipAdanArthamabhidhAnam, kiJca tantra 'pracyaveran' iti padena kezAnAmanutpATanamuktam, neha tatheti vizeSaH // 18 // ... * asajAn iti pAThAntaraM varttate / + Ayasya iti cakravarNitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ma adhyAyaH ] indriyasthAnam / glAyato nAsikAvaMzaH pRthutvaM yasya gacchati / azUnaH zUnasaGkAzaH pratyAkhyeyaH sa jAnatA // 6 // atyarthavivRtA yasya yasya cAtyarthasaMvRtA / jihmA vA parizuSkA vA nAsikA na sa jIvati // 10 // mukhazabdasvAvoSThau + zuklazyA vAtilohitau / vikrutau yasya vA nIlau na sa rogAdvimudhyate // 11 // asthizvetA dvijA yasya puSpitAH paGkasaMvRtAH / trikRtyA na sa rogAMstu vihAyArogyamaznute // 12 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH -- glAyata ityAdi / yasya glAyato hRSyataH puruSasya nAsikAvaMzaH pRthutvaM gacchati, azunaH sana zUnasaGkAzazca bhavati, sa jAnatA vaidezana pratyAkhyeyastyAjyaH // 9 // * glAyate iti cakraH / * vikRtyA iti pAThAntaram / 2215 gaGgAdharaH - atyathatyAdi / yasya nAsikA jillA kuTilA atyarthavitA atizaya vistRtA nirgatA vA athavAtyarthasaMvRtA kuJcitA anirgatA vA yasya nAsikA jihmA kuTilA vA parizuSkA sa na jIvati // 10 // gaGgAdharaH- mukhetyAdi / yasya rogiNo dvAvoSThau mukhazabdasravau svamukhAt zabdaniHsRtau sravataH srAvaM kurutastau / yadA zabdaM na kurute sa pumAn, tadA na sravataH / zuklaart zyAvarNAvatilohitavarNo militatrayavaNau vA / yasya vA fanaau svarUpAnyarUpau nIlau vA, sa tadrogAnna mucyate // 11 // gaGgAdharaH - asthItyAdi / yasya rogiNo dvijA dantA asthizvetA asthivat sitA rukSAH puSpitAH puSpavadgandhA dantazvetakhApekSayA atizvetA vA cakrapANiH - glAyata iti daurbalyaM bhajate / azUna iti paramArthato'zUnaH / vivRteti nirgatA / saMvRtAta praviSTA / zabdazravau kaNau / vikRtyeti sahajaM vinA tathA hetu vinetyarthaH // 9 - 11 // For Private and Personal Use Only + mukhaM zabdazravAvoSTI iti vA pAThaH /
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2216 crk-sNhitaa| ( avAkazirasIyamindriyam stabdhA nizcetanA gurvI kaNTakopacitA bhRzam / zyAvA zuSkAthavA zUnA pretajihvA visarpiNI // 13 // dIrghamucchasya yo hrasvaM naro nizvasya taamyti| uparuddhAyuSaM jJAtvA taM dhIraH parivarjayet // 14 // hastau pAdau ca manye ca tAlu caivAtizItalam / bhavatyAyuHkSaye krUramathavApi bhavenmRdu // 15 // ghaTTayan jAnunA jAnu pAdAvudyamya pAtayan / yo'yAsyati muharvaktamAturo na sa jIvati // 16 // dantaizchindan nakhAgrANi nakhaizchindan ziroruhAn / kASThena bhUmiM vilikhan na rogAt parimucyate // 17 // vikRtyA svabhAvaM vinA paGkasaMvRtAH kledayuktAH, sa rogAn vihAyArogyaM nAznute // 12 // gnggaadhrH-stbdhetyaadi| yasya jihvA stabdhA nizcalA nizcetanA spazarasAnabhizA gurvI paripuSTA kaNTakopacitA bhRzaM kaNTakAkArairupacitA vyAptA zyAvA zuSkA athavA zUnA zophavatI evaM visarpiNI vahinirgatA sA pratajihvA pratasyAcirAnmariSyato jihvA // 13 // gnggaadhrH-diirghmityaadi| yo rogI naraH pUrva dIrghamucchsya pazcAt isvaM nizvasya tAmyati, tamuparuddhAyuSaM kSINAyuSa jhAlA dhIraH parivajjayet // 14 // gnggaadhrH-hstaavityaadi| AyuHkSaye narANAM hastAdikamatizItalaM bhavati athavA krUraM bhavati api vA mRdu bhavati // 15 // gnggaadhrH-ghttttynnityaadi| ya Aturo naro jAmunA jAnu ghaTTayana pAdau ca udyamya uccaiH kRtA kSiptA pAtayan muhurvAraMvAraM vaktram apAsyati apAkSipati, sa na jIvati // 16 // gnggaadhrH-dntairityaadi| rogI naro dantanakhAgrANi cchindan nakhaiH ziroruhAn kezAn cchindan kASThena bhUmiM vilikhana rogAna parimucyate // 17 dhakapANiH-asthiSata zvetA asthishvetaaH| visarpiNI vhinirgtaa| nizvasyeti antaro For Private and Personal Use Only
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH indriyasthAnam / 2217 dantAn khAdati yo jAgradasAmnA virudan hasan / vijAnAti na ced duHkhaM na sa rogAda vimucyate // 18 // muhurhasan muhuH zveDan zayyAM pAdena hanti yH| uccaizchidrANi vimRzannAturo na sa jIvati // 16 // yavindate purA bhAvaH sametaH paramAM rtim| taireva ramamANasya glAsnomaraNamAdizet // 20 // na bibharti zirogrIvaM pRSThaM vA bhAramAtmanaH / sahanUM piNDamAsyasthamAturasya mumUrSataH // 21 // sahasA jvarasantApastRSNA mUrchA blkssyH| vizleSaNaJca sandhInAM mumUrSorupajAyate // 22 // gnggaadhrH-dntaanityaadi| yo jAgrat san dantAn khAdati dantakar3akar3idhvani kroti| asAnnA azAntavacanena virudan rudan hasaMzca san ceda yadi duHkhaM na vijAnAti, sa rogI na rogAda vimucyate // 18 // gnggaadhrH-muhurityaadi| ya Aturo muhuhasana san muhuH kSveDan viSAdaM kucana sana pAdena zayyAM hanti zayyAyAmAghAtaM karoti uccazchidrANyUGgigAni cchidrANi karNanAsAdivivarANi vimRzan spRzannarthAt spRzati, sa Aturo na jIvati // 19 // ___ gnggaadhrH-yrityaadi| yaiH sametaH saGgataiH bhAvanaraH purA paramAM rati vindate taireva saGgatai ramamANasya krIr3atastasya glAsnorakrIr3ato'hRSyato maraNamAdizet // 20 // gaGgAdharaH-na bibhrtiityaadi| mumUSata Aturasya zirogrIvam Atmano bhAraM na vibharti, pRSThaM vA Atmano bhAra na vibharti, AsyasthaM piNDamannagrAsaH sahanu hanusaMhitam Atmano bhAraM na vibharti // 21 // gnggaadhrH-shsetyaadi| mumUponarasya sahasA jvarasantApAdayaH / sandhInAM vizleSaNazca zaithilyam upajAyate // 22 // cchAsaM niitvaa| apAsyati muhuriti mukhmaadhipti| asAmnA iti uccH| chidrANIti nAsAkarNAbhisrotAMsi // 12-19 // 018 For Private and Personal Use Only
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2218. crk-sNhitaa| [ avAzirasImindriyam gosarge vadanAd yasya svedaH pracyavate bhRzam / lepajvaropataptasya durlabhaM tasya jIvitam // 23 // nopaiti kaNThamAhAro jihvA kaNThamupaiti c| AyuSyantaM gate jantorbalaJca parihIyate // 24 // ziro vikSipate kRcchrAnmuJcayitvA prapANiko / lalATaprala tasvedo mumUrSaH zlathabandhanaH // 25 // tatra shlokH| imAni liGgAni nareSu buddhimAn vibhAvayetAvahito muhurmahuH / gaGgAdharaH-gosarga ityaadi| yasya lepajvaropataptasya pralepakajvaravataH gosaga prabhAtakAle badanAt mukhAt bhRzamatizayaM yathA syAt tathA svedo ghammaiH pracyavate, tasya jIvitaM durlabham // 23 // gnggaadhrH-nopaitiityaadi| jantorAyuSi antaM zeSaM gate satyAhAro na kaNThamupaiti jihvA ca kaNThamapaiti balaJca parihIyate // 24 // gaGgAdharaH-zira ityAdi / mumUrSa naraH zirogatau svaprapANiko pANidvayAgrabhAgau zirastaH kRcchAt muJcayitA AnIya ziro vikSipate cAlayate, lalATaprasra tasvedazca bhavati, zlathabandhanaH zithilasandhibandhano bhavatIti // 25 // gaGgAdharaH-adhyAyAthopasaMhArArthamAziSamAha-tatra zloka ityaadi| imaaniityaadi| buddhimAn bhiSagavahito'vadhAnapUrvakamimAni abAdhyAye proktAni liGgAni maraNalakSaNAni nareSu mahumma hurvibhAvayeta vizeSaNa cakrapANiH-glAsnoriti shriiymaannsy| bhAramAtmana iti Uddha shriirm| pRSThamiti * mumUrSuSu iti ca paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] indriysthaanm| 2216 kSaNena bhUtvA hyapayAnti kAnicit na cAphalaM liGgamihAsti kiJcana // 26 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne avAka zirasIyamindriyaM naamaassttmo'dhyaayH||8|| niriiksset| kasmAt ? hi yasmAdeSu kAnicilliGgAni kSaNena bhUlA apayAnti apgcchnti| nanu yAnyapayAnti yAntu aparalakSaNena zAtavyamiti taizca kimityata Aha-na cetyaadi| iha eSu cihna Su madhye kiJcana cihna na cAphalaM nissphlmsti| yalliGgaM kSaNena bhUkhApagataM na ca zAtaM tato'nyacca lakSaNaM kiJcinna yadi bhavati tadA tatra bhiSam muhyati, tasmAnmUhumma hu. vibhAvayetetyarthaH // 26 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarAvindriyasthAna jalpe paJcamaskandhe'vAzirasIyendriyajalpAkhyASTamI zAkhA // 8 // shriiraadhobhaagH| gosarga iti prtyuusse| lepajvaraH svalpazItayuktaH kphjvrH| kRcchAdityazInaM muJcayitvA prapANiko maNibandhAdurddha kUparaparyantaM ziro vikSipati // 20-26 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAm indriyasthAne avAkazirasIyamindriyaM nAma aSTamo'dhyAyaH // 8 // For Private and Personal Use Only
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nvmo'dhyaayH| athAto yasyazyAvanimittIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| yasya zyAve paridhvaste harite cApi drshne| Apanno vyAdhirantAya jJa yastasya vijAnatA // 2 // niHsaMjJaH parizuSkAsyaH saMviddho * vyAdhibhizca yH| uparuddhAyuSaM jJAtvA taM dhIraH parivajayet // 3 // haritAzca sirA yasya lomakUpAzca saMvRtAH / so'lAbhilASI puruSaH pittAnmaraNamaznute // 4 // gaGgAdharaH--athAvA zirasIyendriyAnantaram atazchAyAdhikArAddhetoH yasya. zyAvanimittIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH // 1 // gnggaadhrH-ysyetyaadi| yasya narasyAturasya darzane cakSuSI paridhvaste naSTe zyAve harite vA tamApannaH prApto vyAdhistasyAntAya maraNAya vijAnatA bhiSajA zeya ityarthaH // 2 // gaGgAdharaH-niHsaMjJa ityaadi| yo naro vyAdhibhiH saMviddho niHsaMzaH parizuSkAsyazca syAt, tam uparuddhAyuSaM zAkhA dhIraH parivajjayet // 3 // gnggaadhrH-hritaashcetyaadi| yasya sirA haritAH pAlAzavarNAH, lomakUpAzca saMhatA na svedAn vaha nti sa yadyamlAbhilASI syAt tadA pittAt pittajarogAnmaraNamaznute // 4 // cakrapANiH- yasyazyAvanimittIyo'pi uktAnuktariSTAbhidhAyakatayA ucyte| 'yasyazyAva'zabdena lakSaNena 'yasyazyAva' ityAdigranthoktaM riSTam graahym| tena yasyazyAvarUpanimittaM riSTamadhikRtya kRto'dhyAyaH ysyshyaavnimittiiyH| samRddha upacitaH // 1-3 // * samRddha iti cakravyAkhyAtaH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH indriysthaanm| 2221 zarIrAntAzca zobhante zarIraJcopazuSyati / balazca hIyate yasya rAjayakSmA hinasti tam // 5 // aMsAbhitApo hikA ca darzanaM zoNitasya ca / AnAhaH pArzvazUlaJca bhavatyantAya zoSiNaH // 6 // vAtavyAdhirapasmArI kuSThI raktI (r) tthodrii| gulmI ca madhumehI ca rAjayakSmI ca yo nrH|| acikitsyA bhavantyete balamAMsakSaye sti| mandeSvapi vikAreSu tAn bhiSak parivarjayet // 7 // virecanahatAnAho + yastRSNAnugato nrH| viriktaH punarAdhamAti yathA pratastathaiva sH||8|| gnggaadhrH-shriiraantaashcetyaadi| yasya zarIrAntA hastapAdAyantAvayavAH zobhante puSTivaNeprabhAdibhiH sAdhubhAvA bhananti zarIrazcAntarAdhirmadhyakAya upazuSyati balamapi ca hIyate, taM rAjayakSmA hinasti // 5 // gnggaadhrH-aNsetyaadi| yasya zoSiNo rAjayakSmiNaH aMsAbhitApo bhujayorUddha dezayorupatApaH hikA ca zoNitasya raktasya darzanaJcAnAhaH pAzvazUlabha, antAya maraNAya syAt // 6 // gnggaadhrH-vaatvyaadhirityaadi| vAtAjjAto'sAdhAraNo nAnAtmajo vyAdhiyasya sa tthaa| raktI rktpittii| acikitsyA asaadhyaaH| mandeSu alpeSvapi balamAMsakSaye'lpadoSeSvapi bahudoSeSu sutarAM vAtavyAdhyAdIna parivarjayet // 7 // gnggaadhrH-virecnetyaadi| yo naro virecanahatAnAhaH virecanena hato jita AnAho yasya sa tRSNAnugato yadi viriktaH san punarAdhamAti vAyunA pUrNodaro bhavati, tadA sa yathA pretastathaiva bhavati // 8 // cakrapANiH-zarIrAntA hstpaadaadyH| zobhanta iti rAjante, kiMvA zobhAyuktA iva bhvnti| vAta eva vyAdhiryasya rogiNaH sa vaatvyaadhiH| tAniti balamAMsakSayayuktAn / virecanahRta AnAho yasya sa tathA // 4-8 // * zophI ityanyatra ptthyte| + virecanahRtAnAha iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2222 crk-sNhitaa| [yasyazyAvanimittIyamindriyam peyaM pAtuna zaknoti shussktvaadaasyknntthyoH| urasazca vivandhatvAd yo naro na sa jIvati // 6 // svarasya durbalIbhAvaM hAnizca balavarNayoH / rogavRddhimayuttayA ca (r) dRSTA maraNamAdizet // 10 // UI zvAsaM gatoSmANaM zUlopahatavaGkSaNam / zarma cAnadhigacchantaM buddhimAn parivarjayet // 11 // apasvarabhASamANaM prAptaM maraNamAtmanaH / zrotArazcApyazabdasya dUrataH parivarjayet // 12 // yaM naraM sahasA rogo durbalaM parimuJcati / saMzayaprAptamAtreyo jIvitaM tasya manyate // gaGgAdharaH-peyamityAdi spaSTam // 9 // gnggaadhrH-svrsyetyaadi| svarasya durbalIbhAvaM svarakSINatvaM dRSTvA balavarNayohonizca dRSTvA ayuktyA yuktiM vinA arthAdanucitakrameNa rogaddhizca dRSTvA savrvaSAM rogiNAM maraNamAdizet // 10 // gaGgAdharaH-U tyaadi| gatoSmANaM nityoSmasthAnavakSaHzirojihAdiSu gato'tIta uSmA yasya taM tathA, zUlopahatavaGkSaNaM vaGkSaNadeze'tizayazUlavantaM zarma ca kSaNamapi nAdhigacchantaM sarca rogiNaM buddhimAn parivajjayet // 11 // gnggaadhrH-apsvretyaadi| apasvareNa vikRtasvareNa bhASamANaM naram Atmano maraNaM prAptaM privjyet| azabdasya zabdAbhAve sati zabdasya zrotArazca parivajjayediti // 12 // gaGgAdharaH-yaM nrmityaadi| yaM durbalaM rogiNaM naraM sahasA sa rogo muzcati tasya jIvitaM saMzayaprAptamAtreyo manyate kacit kazcijjIvati mahA cakrapANiH-ayuktenetyanucitarUpeNa apasvaramiti vikRtasvaraM yathA bhavati tathA bhASamANam / ki * ayukteneti paatthaantrm| + apasvaraM bhASamANaM iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 9ma adhyAyaH ] indriyasthAnam / zratha cejjJAtayastasya yAceran praNipAtataH / rasenAdyAditi brUyAnnAsmai dadyAdvizodhanam // mAsena cenna dRzyeta vizeSastasya zobhanaH / rasaizcAnyairbahuvidhairdurlabhaM tasya jIvitam // 13 // niSThaprataJca purISaJca retazcAmbhasi majjati / yasya tasyAyuSaH prAptamantamAhurmanISiNaH // 14 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2223 kaSTeneti saMzayaprAptamityanena khyApitam / tadAha atha cedityAdi / vaidevana pratyAkhyAnAnantaraM cedyadi tasya jJAtayo bhrAtrAdyamAtyagaNAH praNipAtato'sya cikitsArthaM yAceran, tadA rasena mAMsarasena puSTArthamadyAditi vaidyastAn zAtigaNAn brUyAt / na cAsmai durbalAya sahasA rogamuktaye vizodhanaM dadyAt karSakatvAt / nanu tena kiM syAdityata Aha-mAsenetyAdi / cedyadi mAMsarasena mAsamanAdanena tasya durbalasya zobhano vizeSaH sulakSaNayogena pUrvvabhAvAdviziSTo bhAvo na dRzyate, tadA bahuvidhairanyaM rasaradanenApi tasya jIvitaM durlabham / yadi ca mAsena mAMsarasAdanena zobhano vizeSo dRzyeta tadA sajIvediti matvA anyahuvidhaiH rasairadanena cikitsediti bhAvaH // 13 // gaGgAdharaH- niSTrAtaJcetyAdi / niSThAtaM niSThIvanam // 14 // For Private and Personal Use Only bhASamANamityAha -- maraNamAtmana iti / mariSyAmi mariSyAmIti bhASamANamityarthaH / zrotArance tyAdiriSTAnantaraM 'saMzayaprAptamAtreyaH' ityAdi aniyatAriSTatayA AtreyasyAtra maraNaM prati sandeha bra te, tatra, nAriSTasya maraNAvyabhicAritvamAcAyryeNa prayatnenoktam, vyutpAditaJcAsmAbhiH / kiJca na ca vItasaMzayasyAtreyasya saMzayo'sti / tena ziSyavyutpattyarthamAcAyryaH saMzayaM darzayati, tathA nirNaya karoti / yathA "DDA pramehaM madhuraM sapicchaM madhUpamaM syAd dvividho vicAraH" ityAdau saMzayaM darzayitvA nirNayaM darzitavAn, tathA atrApi dubrbalasyeha rogamuktau riSTaM vA syAt sarvvathA santarpaNAda vyAdhikSayo vA syAditi sandehaH, ariSTapakSe tu maraNam / tatra 'atha cet' ityAdinA parIkSAmArabhate, parIkSAca mAsAdinA vizeSAdAlabhya riSTatvAvadhAraNaM bhavatIti suvyavastho'yaM granthaH / durlabhamityaprApyam // 9-13 //
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2224 crk-sNhitaa| [yasyazyAvanimittIthamindriyam niSTrAte yasya dRzyante varNA bahuvidhAH pRthak / taJca sIdet payaH prApya na sa jovitumarhati // 15 // pittamuSmAnugaM yasya zaGkhau prApya vizuSyati / sa rogaH zaGkako nAma trirAtrAddhanti mAnavam // 16 // saphenaM rudhiraM yasya muhAsyAt prasicyate / zUlazca tudyate kukSiH pratyAkhyeyaH sa tAdRzaH // 17 // balamAMsakSayastIbo rogavRddhirarocakaH / yasyAturasya lakSyante trIn pakSAna na sa jIvati // 18 // tatra shlokH| vijJAnAni manuSyANAM maraNe pratyupasthite / bhavantyetAni saMpazyedanyAnyevaMvidhAni ca // gaGgAdharaH-niSTyate ityAdi / tacca niSTrAtaM payo jalaM prApya sIdet galitaM syAt // 15 // gaGgAdharaH-pittamityAdinA zaGkhakasyAtrAriSTAdhikArakhAt pradarzanam // 16 // gnggaadhrH--sphenmityaadi| spaSTam // 17 // gaGgAdharaH-balamAMsetyAdi // 18 // gnggaadhrH-adhyaayaarthaashissmaah-vijnyaanaaniityaadi| manuSyANAmupasthita maraNaM prati etAni vijJAnAni bhavanti, etAni sNpshyet| evaM vidhAnyanyAni ca upasthitamaraNavijJAnAni samyak pshyet| sANyevopasthitamaraNavijJAnAni manuSyANAM bhiSak pazyediti bhAvaH / cakrapANiH-niSTrayata ityAdau bahuvidhavarNayogaH puurvaarissttaavishessH| sIdatIti majati / 'pittam' ityAdinA sUtrasthAnokto'pi zasaka iha mrnnsuucktyaarisstttvenocyte| vijJAnAnIti For Private and Personal Use Only
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 9ma adhyAyaH ] indriyasthAnam / tAni sarvvANi lakSyante na tu sarvvANi mAnavam / vizanti vinaziSyantaM tasmAda bodhyAni sarvazaH // 16 // ityagnivezane tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne yasya - zyA nimittIyamindriyaM nAma navamo'dhyAyaH // 6 // nanu sarvvANyevAriSTacihnAni, tahi kiM sarvvAneva puruSAn pravizanti ityata Aha-- tAnItyAdi / tAni upasthitamaraNavijJAnAni dahi ruSaM prati lakSyante kAni kAni jAtAni iti kRtvA avekSyante, kAni kasya bhavantIti niyamAbhAvAt / na tu sarvvANi maraNaliGgAni vinaziSyantaM mariSyantamekaM mAnavaM vizanti / tasmAt pratiniyataliGgAbhAvAt savrvvazaH sarvvANyevaikaikaM mAnavaM prati bodhyAni bhavantItyarthaH // 19 // adhyAyaM samApayati- agnItyAdi / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2186 iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau indriyasthAna jalpe paJcamaskandhe yaspazyAva nimittIyendriya jalpAkhyA navamI zAkhA // 9 // lakSaNAni nayanAdivaikRtAni jJeyAni / sarvvANi lakSyanta iti nAnA puruSeSu lakSyante / sarvANi mAnavaM vizantIti na ekaM puruSaM sarvvANi vizantIti // 15 - 19 // na tu 2225 iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAm indriyasthAne yasyazyAvanimittIyendriyaM nAma navamo'dhyAyaH // 9 // For Private and Personal Use Only
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dazamo'dhyAyaH / athAtaH sadyomaraNIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // sadyastitikSataH prANAn lakSaNAni pRthak pRthak / agniveza ! pravakSyAmi sa spRSTo yairna jIvati // 2 // vAtASThIlA susaMvRttA tiSThantI dAruNA hRdi / tRSNAbhiparItasya sadyo muSNAti jIvitam // 3 // piNDike zithilIkRtya jihmIkRtya ca nAsikAm / vAyuH zarIre vicaran sadyo muSNAti jIvitam // 4 // bhruvau yasya cyute sthAnAdantardAhazca dAruNaH / tasya hikkAkaro rogaH sadyo muSNAti jIvitam // 5 // gaGgAdharaH- atha yasyazyAvanimittIyendriyAnantaramatacchAyAriSTaprasaGgAta sadyomaraNIyaM sadyomaraNamadhikRtya kRtamindriyaM vyAkhyAsyAma iti // 1 // gaGgAdharaH - sadyastitikSata ityAdi / prANAn sadyastitikSato varttamAnazarIreNa bhogyabhogAt sadyaH kSAntIkurvvataH puruSasya pRthak pRthak lakSaNAni pravakSyAmyagniveza ! sa yairlakSaNaiH spRSTo na jIvati // 2 // gaGgAdharaH - vAtASThIletyAdi / dAruNA vAtASThIlA hRdi vakSasi susaMvRttA satI tiSThantI tRSNayAbhiparItasya jIvitaM sadyo muSNAti corayati ||3|| gaGgAdharaH - piNDike ityAdi / puruSasya vAyuH piNDike jAnvadhomAMsafuusai zithilIkRtya nAsikAzca jihmIkutya kuTilIkRtya zarIre vicarana sadyo jIvitaM muSNAti // 4 // gaGgAdharaH - bhruvAvityAdi / yasya yasmin roge bhruvau sthAnAt cyute adhastAnIce bhavataH, antardAhazca dAruNo bhavati, sa ca rogo yadi tasya hikkAkaraH syAt, tadA tasya jIvitaM sadyo muSNAti // 5 // cakrapANiH - vyavahitamaraNapratipAdakamariSTamabhidhAya pratyAsannamaraNapratipAdakariSTayuktaH sadyomaraNIyo'bhidhIyate / 'sadyaH' zabdeneha kecit saptarAtramicchanti, apare trirAtram / titikSata For Private and Personal Use Only
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 10ma adhyAyaH ! indriyasthAnam / kSINazoNitamAMsasya vAyuruddha gatizcaram / ubhe manye same yasya sadyo muSNAti jIvitam // 6 // antareNa gudaM gacchana nAbhiJca sahasAnilaH / kRzasya vaGkSaNa gRhNan sadyo muSNAti jIvitam // 7 // vitatya pazu kAgrANi gRhItvorazca mArutaH / stimitasyAyatAkSasya sadyo muSNAti jAvitam // 8 // hRdayaJca gude cobhe gRhItvA mAruto balI / durbalasya vizeSeNa sadyo muSNAti jAMvitam // 6 // vaGkSaNau ca gude cobhe gRhItvA mAruto balI / zvAsaM saMjanayan jantoH sadyo muSNAti jIvitam // 10 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2227 gaGgAdharaH- kSINetyAdi / spaSTam // 6 // gaGgAdharaH - - antareNetyAdi / kRzasyAnilo gudaM nAbhizcAntareNa gudanAbhI vinA gacchan vaGkhaNau gRhNan jIvitaM sadyo muSNAti // 7 // gaGgAdharaH - vitatyetyAdi / mAruto narasya pazukAgrANi pAravasthinAm agrANi vitatya vistRtIkRtya uro vakSazca gRhItvA stimitasya stabdhAGgasya AyatAkSasya sphAritanetrasya tasya jIvitaM sadyo muSNAti // 8 // gaGgAdharaH -- hRdayaJcetyAdi / balI mAruto narasya hRdayaM vakSo gudaM cobhe uttaragudazcAdharagudaJca gRhItvA sarvvasyApi jIvitaM sadyo muSNAti / dubbalasya vizeSeNAtizIghra jIvitaM muSNAti / / 9 / / gaGgAdharaH- vaGgaNau cetyAdi / spaSTam // 10 // For Private and Personal Use Only iti titikSata iva, prANAnAM priyatvena svayaM hananAyogyatvAt / piNDike iti jaGghApiNDike // 1-6 // cakrapANiH - gudaM nAbhicAntareNeti gudanAbhimadhye hRdayaM gRhItveti hRdayaM svavikAreNa prApyeti // 7-10 // * gudaM nAbhiJcAntareNa gRhNAti sahasA'nilaH iti vakroktaH pAThaH /
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2228 crk-sNhitaa| somaraNIyamindriyam nAbhiM vastiziro mUtraM purISaJcApi mArutaH / vibadhya 4 janayan zUlaM sayo muSNAti jIvitam // 11 // bhiderate vaGkaNau yasya vAtazUlaiH smnttH| bhinnaM purISaM tRSNA ca sadyaH prANAn jahAti saH // 12 // AplutaM mAruteneha zarIraM yasya kevalam / bhinnaM purISaM tRSNA ca sadyaH prANAn jahAti sH|| 13 // zarIraM zophitaM yasya vAtazophena dehinH| bhinnaM purISaM tRSNA ca sayaH prANAn jahAti saH // 14 // pakvAzayasamutthAnA yasya syAt parikartikA / tRSNA gudagrahazcograH sadyaH prANAn jahAti saH // 15 // gnggaadhrH-naabhimityaadi| narasya mAruto nAbhiM vivadhya vastiziro vivadhya mUtraM purISazcApi vivadhya zUlaM janayan jIvitaM sadyo muSNAti // 11 // gaGgAdharaH--bhidyate ityaadi| yasya narasya vAtazUlacaMtaNo samantatazcatudikSu bhidyate bhedavat pIDya te, purISazca bhinnaM dravIbhUtaM bhavati, tRSNA ca bhavati, sa naraH prANAn sadyo jahAni // 12 // gaGgAdharaH --aaplutmityaadi| yasya kevalaM kRtsnaM zarIramiha mArutena AplutaM viguNIbhAvena vyAptaM, purISaJca bhinna dravIbhUtaM, tRSNA ca varttate, sa prANAn sadyo jahAti // 13 // gnggaadhrH--shriirmityaadi| spaSTam / / 14 // gaGgAdharaH-pakkAzayetyAdi / parikartikA karttanavat piidd'aa| gudagraho gudasya ruk||15|| cakrapANiH vastizIrSamiti vastyUddha bhAgam / pracchinnamiti pracchinnamiva pracchinnaM chednaakaarvednaayuktsvaat| Aplutamiti vyaaptm| zophitamiti zophayuktam / parikartikA parikarttanAkArA vedanA // 11-15 // * vastiziraH ityanna vastizIrSa tathA bibadhya ityatra pracchinnamiti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAya ] indriyasthAnam / 2226 pakvAzayamadhiSThAya hatvA saMjJAzca mArutaH / kaNThe ghurgharakaM kRtvA sadyo harati jIvitam // 16 // dantAH kardamadigdhAbhA mukhaM cUrNakasaMyutam / siprAyante ca gAtrANi liGgaM sadyo mrissytH|| 17 // tRssnnaashvaasshirorog-mohdaurblykuujnaiH| spRSTaH prANAn jahAtyAzu zakRdabhedena caaturH||18|| tatra shlokH| / etAni khalu liGgAni yaH samyagavabudhyate / sa jIvitaJca mAnAM maraNaJcApi budhyate // 16 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRta indriyasthAne sadyo maraNIyamindriyaM nAma dshmo'dhyaayH|| 10 // .. gnggaadhrH--pkkaashytyaadi| mArutaH pakkAzayamadhiSThAya sajJAzca halA kaNThe ghughurakaM zabdaM kRkhA narasya prANAn sadyo harati // 16 // gaGgAdharaH-dantA ityaadi| sadyA mariSyataH puruSasya liGgaM-dantAH kaddamadigdhAbhA bhavanti, mukhazca cUrNakasaMyutaM zambUkazuktikAdibhasmacUrNayuktamiva bhavati, gAtrANi ca sipraaynte| siprA nadI, sevAcaranti svedabAhulyena romAJcAyante vA iti // 17 // gnggaadhrH-tRssnnetyaadi| Aturo yena kenApi vyAdhinA vyAdhitastRSNAdibhiH spRSTaH zakRdbhadena ca spRSTaH Azu prANAn jahAti // 18 // gaGgAdharaH-tatra zloka ityAdinAzIrasyAdhyAyasya // 19 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau indriyasthAnajalpe paJcamaskandhe sadyomaraNIyendriyajalpAkhyA dazamI zAkhA // 10 // cakrapANiH-ghurgharakamiti ghughurakamityAkArazabdaH, sa kaphAtmakena zvAsena bhvti| muru cUrNakasannibhaM shvaityaat| siprAyanta iti siprAnadIvat svedaprAdurbhAvAdAcarantIti siprAyante, kiMvA siprAyanta iti zithilIbhavanti anekArthatvAd dhAtUnAm / sa jIvitaJcAvabudhyata iti yathoktariSTAbhAvena jIvitaM budhyte| tena riSTasadbhAvena ca maraNaM budhyata iti // 16-19 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM caraka tAtparyyaTIkAyAm indriyasthAne sadyomaraNIyendriyaM nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // . For Private and Personal Use Only
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekaadsho'dhyaayH| athAto'NujyotIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhgvaanaatreyH||1|| aNajyotiranekAyo duzchAyo durmAnAH sdaa| ratiM na labhate gantA paralokaM samAntare // 2 // baliM balibhujo yasya praNItaM nopbhunyjte| lokAntaragataH piNDaM bhuGkte saMvatsareNa sH||3|| saptarSINAM samIpasthAM yo na pazyatyarundhatIm / saMvatsarAntare jantuH sa pazyati mahat tmH|| 4 // gaGgAdharaH-atha sadyomaraNIyendriyAnantaraM chAyAdhikArAddhetoraNujyotIyam aNujyotiriti padamadhikRtya kRtamindriyaM vyaakhyaasyaamH||1|| gnggaadhrH-annujyotirityaadi| samAntare saMvatsarAnantaraM paralokaM gantA gamanazIlaH purussH| aNu jyotiH sarvazarIragataM tejaH, alpo vA jaTharAgniryasya so'nnujyotiH| anekAgro nAnAvidhatayA vyAkulacittaH, na ekAgra ityrthH| duzchAyo'zobhamAnacchaviH / durmAnA duSTaM duHkhitaM vA mano yasya sH| tenAnekAgra ityanena na paunaruktyam / ratim avasthitacittatvaM na labhate // 2 // gnggaadhrH-blimityaadi| yasya nimittaM praNItaM kalpitaM baliM bhojyaM balibhujaH kAkA nopabhuJjate, sa saMvatsareNa lokAntaragataH san piNDaM bhuGkte // 3 // gnggaadhrH-sptrssiinnaamityaadi| svarmA, gaganopari vasiSThAdisaptarSinAmacakrapANiH-sadyaHkAlaniyataM riSTamabhidhAya kaalvishessniytaarissttaabhidhaaykmnnujyotiiymucyte| aNujyotizceha yathAzrutaM rogaM varjayitvA saMjJAyAmanukriyate, jyotiH sakalazarIrAntargataM tejaH, annujyotirmndaagniH| anekAgro vyAkulacittaH / durmanA ityanena manodaurbalyamityucyate, tena na paunaruktam / samAntaramiti samAmadhye // 12 // cakrapANi:-balimiti vAyasAnAM vidhivdttmnnm| mahat tama iti maraNarUpaM tamaH / For Private and Personal Use Only
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAya indriyasthAnam / 2231 vikRtyA vinimittaM yaH zobhAmupacayaM dhanam / prApnotyato vA vibhrazaM samAntaM tasya jovitam // 5 // bhaktiH zolaM smRtistyAgo buddhirbalamahetukam / Sar3e tAni nivartante SaDbhirmAsaimariSyataH // 6 // dhamanInAmapUrvANAM jAlamatyarthazobhanam / lalATe dRzyate yasya SabhirmAsamariSyati // 7 // lekhaabhishcndrvkaabhirllaattmupciiyte| yasya tasyAyuSaH Sar3a bhirmAsairantaM samAdizet // 8 // nakSatrasamIpasthAmarundhatIM tannAmarzadratamanakSatraM yo na pazyati, sa jantuH saMvat sarAntare mahat tamo yamAlayaM pazyati // 4 // gnggaadhrH-vikRtyetyaadi| vinimittaM zobhopacayadhanalAbhasUcakaM svAbhAvikaM zarIrasambandhi rekhAcihnAdikaM lakSaNaM vinA vikRtyA vikAraNa tattacchobhAdimUcakaM cihna yaH prAmoti ataH zobhopacayadhanacihnAda vA vibhraMzaM pAmoti tasya samAntaM vatsarAntaparyantaM jIvitam / / 5 // gnggaadhrH-bhktirityaadi| Sar3a bhirmAsaimariSyataH puruSasya bhattyAdibalAntAni Sar3a, etAni ahetukaM nivrtnte| iti svbhaavviprtipttiH||6|| gnggaadhrH-dhmniinaamityaadi| yasya pUrva yAdRzInAM dhamanInAM jAlaM vartate tadvipayyayeNa dhamanInAM jAlamatyathazobhanaM lalATe dRzyate, sa Sar3a bhisimariSyati // 7 // __gnggaadhrH-lekhaabhirityaadi| yasya lalATaM candravakAbhidvitIyAtRtIyAbhyuditacandra iva vakrAbhilekhAbhivatIbhirupacIyate vRdhyate, tasya narasyAyuSaH antaM zeSaM Sar3a bhirmAsaidyaH samAdizet // 8 // vikRtyeti prasiddhaM dhanAdikAraNaM vinaa| vinimittamiti zarIrasambandhadhanAdisUcakalakSaNaM vinA kasmiMzca kAle dhanAdi tadupacayo vA bhavati, taccAnimittalakSaNatvAdariSTaM prathamAdhyAya evoktam / upacayamiti zarIra evopcym| ato vibhraMzamiti zobhAdyabhAvam // 3-5 // ckrpaanniH-bhktiricchaa| ahetukamiti kriyaavishessnnm| saMkhyeyanirdezAdeva paTatvaM prApta pumaH 'Sar3a' iti padaM SaNNAM samuditAnAmeva nirvRttirariSTamiti darzayitum / jAlamiti jAlAkAram / candravakAbhiriti bAlacandravakrAbhiH // 6-8 // For Private and Personal Use Only
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2232 caraka saMhitA / zarIrakampaH saMmoho gatirvacanameva ca / mattasyevopalakSyate yasya mAsaM na jIvati // 6 // tomUtrapurISANi yasya majanti cAmbhasi / samAsAt khajanadveSTA mRtyuvAriNi majjati // 10 // hastapAdaM mukhaJcobhe vizeSAda yasya zuSyataH / zUye vA vinA dehAt sa ca mAsAda vinayati // 11 // lalATe vastizIrSe vA nIlA yasya prakAzate / rAjI bAlendukuTilA na sa jIvitumarhati // 12 // prabAlaguTikAbhAsA yasya gAtre masUrikAH / utpadyAzu vilayante nacirAt sa vinazyati // 13 // For Private and Personal Use Only [ aNujyotIyendriyam gaGgAdharaH - zarIretyAdi / yasya mattasya madakaradravyaM bhuktavato madena yathA zarIra kampasammohagativacanAni tathA upalakSyante, sa mAsaM na jIvati // 9 // gaGgAdharaH- reta ityAdi / yadyapi navamAdhyAye niSThAtaJca purISaJcetyAdinA riSTamidamuktam, tathApyatra svajanadveSTuvalakSaNamadhikamiti lakSaNAntaramidaM na punaruktam / / 10 / gaGgAdharaH - hastapAdamityAdi / yasya hastapAdaM mukhaJcetyubhe vizeSAd aGgAntaramapekSyAtizayena dehAt madhyadehAdvinA zuSyataH deho na zuSyatItyarthaH, samAsAt paraM vinazyati / yasya ca hastapAdaM mukhaJcetyubhe dehAdvinA vizeSAt zyete zophavatI bhavataH dehastu na zUnaH syAt, sa ca mAsAt paraM vinazyati // 11 // gaGgAdharaH - lalATe ityAdi / yasya lalATe vastizIrSe vA vAlendukuTilA nIlA rAjI rekhA prakAzate udbhavati, sa jIvituM nArhati // 12 // gaGgAdharaH -- prabAletyAdi / yasya gAtre prabAlaguTikAbhAsA masUrikA loke cakrapANiH - reta ityAdyariSTam, 'niSpataJca purISam' ityAdinA yadyapyuktam, tathApI samAsavacanAt samuditAnAmeva retaHprabhRtInAM majjanaM svajanadvape sati mArakaM bhavatIti jJeyam // 9 // 10 // cakrapANiH -- 'ubhe' iti vacanaM mukhAt hastAdizoSamiti darzayati / prabAlakRta gur3ikAvat
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH indriysthaanm| 2233 grIvAmadoM na balavAn jihvAzvayathureva ca / brahmAsyagalapAkazca yasya pakvaM tamAdizet // 14 // saMbhramo'ti pralApo'ti parvabhedazca daarunnH| kAlapAzaparItasya trayametat pravartate // 15 // pramuhyolluJcayet kezAn parAn gRhNAtyatIva ca / naraH svasthavadAhAra-vacanaH kaalcoditH|| 16 // samIpe canuSaH kRtvA mRgayetAGga lIkaram / smayate'pi ca kAlAMzca U ksso'nimissekssnnH|| zayanAdApsanAdaGgAt kASThAt kuDyAdathApi ca / asanmRgayate kizcit sa muhyan kAlacoditaH // 17 // vasantanAmikA vyAdhiH utpadyAzu vilIyante layamApadyante, sa nacirAt zIghra vinazyati // 13 // gnggaadhrH-griivetyaadi| yasya grIvAmI griivaagrhH| na balaM vAsti jihvAzvayathuzca AsyagalapAkazca taM buddhA pakvaM AyuSo'ntatvena pariNatam Adizet // 14 // gaGgAdharaH-sambhrama ityAdi / sambhramo'tizayena bhrAntiH / trayametanmilitaM kAlapAzaparItasya (kAlapakazarIrasya ) AyuSaH parizeSAbhAvavato narasya pravartate // 15 // gnggaadhrH-prmuhotyaadi| kAlacodita AyuSaH kAlapariNAmena coditaH prerito naraH pramuhya mugyo bhUbA kezAn svakareNolluJcet utpATayet evaM mugdho bhUlA atIva ca parAn gRhNAti tathA yathA prAyeNa kaSTAt mucynte| kintu svasthavadAhAravacanazca bhavati // 16 // gaGgAdharaH-samIpe ityAdizlokadvayam / yo naro muhyana mohaM prAptaH sana ajJAna iva sana svavakSuSaH samIpe kRSA aGgulIkaraM mRgayate kimapi yat tatra AbhAsanta iti prbaalgudd'ikaabhaasaaH| kAlapAzaparItasyeti zIghra mrissytH| parigRhNAti svasthavadAhAramiti yojanA, abalaH san svasthavadAhAramatyarthaM karotItyarthaH // 11-16 // cakrapANiH--samIpa ityaadi| cakSuHsamIpe'GgulIkaraM kRtvA tat pazyan aGgulikaraJca mRgayate For Private and Personal Use Only
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2234 crk-sNhitaa| / aNujyotIyendriya ahAsyahAsI saMmuhyan yo leDhi dshncchdo| zItapAdakarocchAso yo naro na sa jIvati // 18 // AhvayaMstaM samIpasthaM svajanaM janameva vaa| mahAmohAvRtamanAH pazyannapi na pazyati // 16 // ayogamatiyogaM vA zarIre matimAn bhiSak / khAdInAM yugapada dRSTA bheSajaM nAvacArayet // 20 // maasti| UokSazca san animiSekSaNaH animiSeNa dRSTizIlazca san kAlAn divArAtrirUpAn smayate vismyiibhvti| asaca vastu kiJcit yat tatra tatra nAsti tata tatra tatrAsIditi malA mohena zayanAta zayyAyAma AsanAdAsane tathAGgAt svakIyAle kASThAt kuDyAt kASThakuDyAdiSu ca mRgayate anveSaNaM kurute, sa kAlacodito maraNakAlapreritabhAvavAn // 17 // gaGgAdharaH-ahAsyetyAdi / yo naro saMmuhyan madamugdha iva san ahAsyahAsI hAsyaviSayAsattve hAsazIlaH, dazanacchadAvoSThI ler3hi, yazca zItapAdakarochAsazca sa na jIvati // 18 // gnggaadhrH--aahvyNstmityaadi| yo naraH samIpasthaM svajanaM svajanabhinma janameva vA AhvayaMstaM svajanaM janaM vA mahAmohAtamanAH san pazyannapi na pazyati paricayazIlo na bhavati, sa na jIvatIti pUveNAnvayaH // 19 // maGgAdharaH-ayogamityAdi / khAdInAmAkAzAdInAM zabdAdimatAM viSayANAM sadbhAve'pi zrotrAdibhirayogo yadA tadaiva zrotrasparzanendriyAdibhiratiyoga iti yugapadAkAzAdInAM sparzandriyAdyayogAtiyogI zarIre dRSTvA matimAn bhiSak bheSaja na kArayet // 20 // prArthayate / smayate vismito bhavati / Urddhagam animiSaJca IkSaNaM yasya sa tathA san mRgayate / avidyamAnaM zayanAsanAdi mRgayate prArthayate // 17 // - cakrapANi:-ahAsyahAsI iti ahAsyaviSaye hAsyavAn / dazanacchadau osstthau| 'zIta'. zabdaH ucchAsAntaiH sNbdhyte| janamiti gobalIvaInyAyenAsvajanam / khAdInAmiti khAdi. kAryANAM zrotrAdInAM yogyaviSayAgrahaNamayogaH // 18-20 // For Private and Personal Use Only
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH indriyasthAnam / 2235 atipravRddhayA doSANAM manasazca balakSayAt / vAsamutssRjati kSipra zarIrI dehasaMjJakam // 21 // varNasvarAvagnibalaM vAgindriyamanobalam / hIyate'sukSaye nidrA nityA bhavati vA na vA // 22 // bhiSagabheSajapAnAnnagurumitradviSazca ye| vazagAH sarva evaite boddhavyAH smvrtinH|| eteSu rogaH kramate bheSajaM pratihanyate / naiSAmannAni bhuJjIta na codakamapi spRzet // 23 // gnggaadhrH-atiityaadi| zarIrI AtmA dopANAmatipaTaddhayA manaso ghalakSayAca dehasaMjJakaM vAsaM vasatisthAnaM kSipramutsRjati // 21 // gaGgAdharaH--tatrApi kaarnnaantrmaah-vrnnetyaadi| varNazca svarazcAgnibalazca vAcAmindriyANAM manasazca balaJceti sarva nRNAmasukSaye hiiyte| nidrA ca nityA aviratA vA bhavati naiva vA bhavati // 22 // gnggaadhrH-bhissgityaadi| ye bhipagAdikAnAmekagrAdInAM dveSTAra ete sarva eva narAH samavartino yamasya vazagA boddhvyaaH| bhiSagAdidveSiNAM doSam Aha- etessvityaadi| eteSu bhiSagAdidveSiSu rogaH kramate Akramate varddhate ityrthH| samyak kRtamapi bheSanaM pratihanyate bheSajena rogo na hanyate, rogeNa cakrapANiH-vAsamiva vAsaM zarIramAtmano gRhamiva bhvti| na vA bhavatIti sarvathA na bhavatItyarthaH // 21 // 22 // cakrapANiH-samavarttina iti yamasya / anye tu 'samavartin'zabdena kAlamRtyu bruvate / 'ca'zabdenoktavakSyamANasakalAriSTagrahaNaM kurvanti / tena sarvameva riSTaM kAlamRtyoH paraM bhavatIti riSTaM vrnnynti| atra dvapamanu rogakramaNam, niSphalo bheSajaprayogazcApi svAdityAha For Private and Personal Use Only
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2236 crk-sNhitaa| [ aNujyotIyendriyam pAdAH sametAzcatvAraH sampannAH sAdhakairguNaiH / vyaryA gatAyuSo dravyAdvinA nArita gunnodyH|| 24 // parIkSyamAyurbhiSajA nIrujasyAturasya ca / AyuThaveMdaphalaM kRtsnamAyudehyanuvartate // 25 // punarbheSajaM hnyte| eSAM bhiSagAdidveSiNAmannAni sAghurna bhuJjIta na codakamapi spRzet pAnasya kA kthaa| bhiSagAdidveSiNAM mRtpraaytvenaannjlyorshuddhkhaan| nanvevaM cet sarveSAmeva jAtAriSTAnAmannajalagrahaNaM na prasajyeteti cenna, tathAvidhatvena jJAtatve mRtaprAyatve'pi bhiSagAdidveSiNAmatipApAt / / 23 // gaGgAdharaH-nanu jAtAriSTAnAM guNavaccatuSpAde'pi sati kiM nArogyaM syAdityata Aha-pAdA ityaadi| sAdhakaH phalasAdhakatamairbhiSagAdInAM zrutapayyavadAtakhAdibhirguNaiH sampannAzcatvAraH pAdAH bhiSag dravyopasthAtarogiNaH sametA militA api gatAyuSo narasya vyarthA niSphalAH Arogyaphalasya na saadhkaaH| kasmAdityata aah-drvyaadityaadi| yasmAd dravyAt jIvanahetoH AyuSo vinA guNodayazcikitsAphalasyArogyasyodayo nAsti // 24 // gnggaadhrH-priikssymityaadi| nIrujasya svasthasya Aturasya cAyurbhiSajA parIkSyaM parIkSitavyam / kRtsnamAyurvedaphalamAyudehI yasmAdanuvartate // 25 // etessvityaadi| bheSajaM pratihanyata iti samyak kRtamapi bheSajaM hanyata ityrthH| naiSAmannAni bhuJjIta iti prAyeNa tdnnsyaarisstttvaat| evamudakapratiSedhe'pi bodhyam // 23 // cakrapANiH-pAdA bhessjaadyH| sAdhakairguNairiti zrute paryavadAtatvamityAdibhiH SoDazaguNai smpnnaaH| kasmAd vaidyAdayo gatAyuSo rogAn na sAdhayantItyAha-dravyaM vinA nAsti guNodara iti, dravyaM kAraNaM vinA ArogyalakSaNo guNodayo nAsti, kAraNa cehArogyotpattau agatAyuSTavam tacca nAstIti bhaavH| bhAyuniphalaM vidyamAnAyupi bheSajadAnAt // 24 // 25 // For Private and Personal Use Only
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH indriysthaanm| 2237 tatra zlokaH / kriyApathamatikrAntAH kevalaM dehmaaplutaaH| doSA yat kurvate cihna tadariSTaM nirucyate // 26 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne aNa jyotIyendriyaM naamaikaadsho'dhyaayH||11|| gaGgAdharaH-nanvariSTaM kiM tAvadityata Aha-tatra zloka iti / kriyaapthmityaadi| doSA vAtAdayaH kriyApathaM cikitsAkriyAyAH panthAnam ArogyalakSaNaphalodayajananavyApAropAyamatikAntA ullaGghya kevalaM kRtranaM deham AplutA AplAvya yacihna kurcate, tacihnamariSTaM nirucyte| tadeva niyatamaraNAkhyApakaM liGgamiti bodhyam // 26 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau indriyasthAnajalpe paJcamaskandhe'NujyotIyendriya ___ jalpAkSetrakAdazI zAkhA // 11 // cakrapANiH-riSTalakSaNamAha-kriyApathamatikrAntA ityaadi| AplutA iti gatAH / dUtAdigatariSTalakSaNametanna bhavati, kintu zarIrariSTalakSaNam / tena vyAptilakSaNasya vaacyaa| sarvariSTavyApakantu lakSaNam, yathA-antargatasya liGgamiti, tacca 'indriya padenaivoktamiti / prathamAdhyAya eva 'indriya'padavyAkhyA proktaa| nanu nirnimittaM riSTamityuktam, iha doSajanyatvaM riSTAnAmucyata iti na kathaM virodhaH ? nirnimittatvaM jhanupalabhyamAnanimittatA, tasmAnna virodhaH // 26 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyyaTIkAyAm indriyasthAne aNujyotIyendriyaM nAmaikAdazo'dhyAyaH // 11 // For Private and Personal Use Only
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvaadsho'dhyaayH| athAto gomayacIyamindriyaM vyAkhyAsyAmaH, __itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // yasya gomayacUrNAbhaM cUrNa mUrddhani jaayte| sasneha cha bhrazyate cava mAsAntaM tasya jIvitam // 2 // nirdharSanniva yaH pAdau cyutAMsaH paridhAvati / vikutyA na sa loke'smiMzciraM vasati mAnavaH // 3 // yasya snAtAnuliptasya pUvaM zuSyatyuro bhRzam / AdaSu sarvagAtreSu so'rddhamAsaM na jIvati // 4 // gaGgAdharaH-athANujyotIyendriyAnantaraM chAyAdhikArAt pArizeSyAcca gomayacUrNIyaM gomayacUrNAbhamiti padArthamadhikRtya kRtamindriyaM vyAkhyAsyAma ityarthaH // 1 // gaGgAdharaH ysyetyaadi| yasya narasya mUrddhaniH gomayacUrNAbhaM cUrNa varNAkRtibhyAM jAyate sasnehe ca tasmin mUddhani tailAdinA sasnehe kRte ca sati tadgomayacUrNAbhacUrNa bhrazyate lIyate eva, tasya mAsAntaM jiivitm| suzrate'pyuktaM "gomayacUrNaprakAzasya vA rajaso darzanamuttamAGge vilayanaJca" iti // 2 // __ gaGgAdharaH-nirghaSa nivetyaadi| vikRtyA vikAravazAt na tu prakRtyA tenAkasmAda yaH pAdau nigharSanniva cyutAMsaH sandhibandhanAnmuktabhujor3a deza iva ca san paridhAvati, sa mAnavasvasmin loke ciraM na vsti| prakRtyA cedaivam, na tadA'cirAnmriyate ityarthaH // 3 // gnggaadhrH-ysyetyaadi| snAtaH sannanulipto'gurucandanAdinA yastasya yadi savrvagAtreSu AdreSu satsu pUrvam aGgAntarasthAnulepanaM na vizuSya uro vakSaHsthalameva bhRzaM zuSyati, so'rddhamAsaM na jIvati // 4 // cakrapANiH-pArizeSyAd gomycuurnniiymucyte| cUrNamityasya vizeSaNaM sasnehamiti / nikaSanniveti ghrssnniv| vikRtyetyanena pAdAdyavagharSaNAdi niSedhayati / 'pUrvamuraH zuSyati' ityabhidhAnAdeva zeSagAtrArdratAyAM labdhAyAM punaH 'AteSu sarvagAtreSu' iti vacanAt vizeSeNa aparagAtrANAmAItAM darzayati // 1-4 // * sasnehe ityatra sasnehaM tathA nirvapannivetyatra nikapanniva iti cakravataH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH indriyasthAnam / 2236. OM samudizyAturaM vadyaH sampAdayitumauSadham / yatamAno na zaknoti durlabhaM tasya jIvitam // 5 // vijJAtaM bahuzaH siddhaM vidhivaccAvacAritam / na sidhyatyauSadhaM yasya nAsti tasya cikitsitam // 6 // AhAramapi bhuJjAno bhiSajA sUpakalpitam / yaH phalaM tasya nApnoti durlabhaM tasya jIvitam // 7 // dUtAdhikAre vakSyante lakSaNAni mumUrSatAm / yAni dRSTA bhiSak prAjJaH pratyAkhyAyAdasaMzayam // 8 // gnggaadhrH-smuddishyetyaadi| vaidya AturaM samuddizya yadAturArtham auSadha sampAdayituM prastutaM kattuM yatamAno'pi atyarthaprayatnavAnapi prastutaM kattuM kenApyabhAvena na zaknoni, tasya jIvitaM durlabham / kazcijjIvati bahukaSTeneti bhaavH||5|| gaGgAdharaH -vijnyaatmityaadi| vaidya na bahuzo bahudhA vizAtaM siddhaM dRSTaphalatvena yadauSadhaM bahudhA vizAtaM tadevauSadhaM yasyAturasya vidhivaccAvacAritaM sevitaM kRtaM kintu tadauSadhaM phaladatvena na sidhyati cet tadA tasya cikitsitaM nAsti, sa mariSyatItyarthaH // 6 // gaadhrH-aahaarmityaadi| yaH puruSo bhiSajA mRpakalpitaM zAstravidhinA yuktyA zobhanamupakalpitamAhAraM bhuJjAno na tasyAhArasya phalaM tattad yadIpsitaM tannAmoti, tasya jIvitaM durlabham / kaSTena kazcijjIvatIti bhAvaH // 7 // .. gaGgAdharaH-dRtAdhikAre ityaadi| pratyAkhyAyAdAturamiti shessH| suzrute'pyuktam-dRtadarzanasambhASAvezazceSTitameva c| RzaM velAtithizcaiva nimittaM shkuno'nilH| dezo vaidyasya vAgdeha-manasAzca viceSTitam / kathayantyAturagataM zubhaM vA yadi vAzubham // iti // 8 // cakrapANiH-yamuddizyeti ysyaarthe| siddhamityanena rUpeNa bahuzo jnyaatm| AhAram ityAdyariSTaM rogaviSayam / tena 'iSTaJca guNasampannam' ityAdigranthoktena svasvavipayeNAriSTena samaM na ponarukkAm // 5-8 // * yamuddizya iti cakravarNitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2240 crk-sNhitaa| gomayacUrNIyamindriyam muktakeze'thavA nagne rudtypryte'thvaa|| bhiSagabhyAgataM dRSTA dUtaM maraNamAdizet // supte bhiSaji ye dUtAzchindatyapi ca bhindti| Agacchanti bhiSaka teSAM na bhartAramanuvrajet // 6 // juhvatyagnimatho piNDAn pitRbhyo nirbapatyapi / vaidya dUtA ya AyAnti pranti pratijighAMsavaH // 10 // gaGgAdharaH-muktakeze ityaadi| bhiSak svasmin muktakeze sati athavA nagne vivastre sati kiMvA rudati sati atha vApyaprayate'zucau sati / maraNAdyazaucantu nApayataM, tadAtve hi tadeva prytm| ityato visparzAdyapavitre sati yasyAturasya cikitsAmuddizya svasyAhAnArtha svamabhilakSya AgataM dUtaM dRSTvA tasyAturasya mrnnmaadishet| mupta ityaadi| bhiSaji svasmin supte nidrite sati athavA kimapi cchindati sati kiMvA kimapi bhindati sati ye dUtA yasyAturasya cikitsArtha svamAhayitumAgacchanti tasya bhartAraM tamAturaM cikitsitu bhiSaD nAnuvrajet // 9 // gnggaadhrH-juhvtiityaadi| vaidya juhvati agniM prajvAlayati agniM prajvAlya homaM vA kurvati taNDulAdikaM pacati vA sati, piNDAn pitRbhyo nirbapati vA sati ye dRtA vaidyamAhayitumAyAnti te pratijighAMsavo dasyava iva tamAturaM pranti / suzrute'pyuktam-dakSiNAbhimukhaM dezanvazucau vA hutAzanam / jvAlayantaM pacantaM vA krUrakarmANi codyatam / nagna bhUmau zayAnaM vA vegotsargeSu vA'zucim / prakIrNakezamabhyaktaM khinnaM viklavameva c| vaida ya upasapenti dUtAste cApi grhitaaH| baidyasya paitre daive vA kAyye cotpAtadarzane // iti // 10 // cakragaNi:--aprayata iti apvitre| supta ityaadi| na bhartAramiti na dUtapreSakamAturama ityrthH| na prajighAMsavazca bhavanti, na ca zaktayA dUtA pranti, atho prajighAMsavo vantIti coktam / dUtAzca yadyapi rogihitamicchanti, tathApi yathAturasya vinAzo bhavati tathA daivapreritAH santaH Agacchanto dRtAH prajighAMsava iva tathA dhantIveti kRtvA prajighAMsavo ghntiityucyte| tena 'iva'. zabdo luptanirdiSTo draSTavyaH / / 9 / 10 // * te ghanti prajighAMsavaH iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH indriyasthAnam / 2241 kathayatyaprazastAni cintayatyathavA punaH / vedo dUtA manuSyANAmAgacchali mumUrpatAm // 11 // bhRtada-dhavinaSTAni bhajati vyaahrtypi| aprazastAni cA yAni vaidya dUtA mumUrSatAm // 12 // vikArasAmAnyaguNe deze kAle'thA bhiSak / dUtamabhyAgataM dRSTvA nAturaM samupAcaret // 13 // gnggaadhrH-kthytiityaadi| caidA'prazastAni kathayati sati, athavA vaide'prazastAni cintayati sati, athavA vaidera mRtaM vA dagdhaM vA vinaSTaM vA bhanati sati, kiMvA vaideo'nyAni cAparAstAni vyAharati vadati vyAharati vA sati, mumUrSatAM rogiNAM dUtA AgacchantItyathaH // 11 // 12 // gnggaadhrH-vikaarsaamaanptyaadi| sikArANAM vAyavyAgne yasompAnAM sAmAnyaguNo yatra tasmina deze'thavA vikArasAmAnyaguNe kAle'bhyAgataM dRtaM dRSTvA bhiSagAturaM na samupAcaret / tathA ca vAtarogigo duto yadi vaidyanAdayitu vaidyasya prAyeNa nityAvasthitidezaM kAlazca vinA vAtavahadezasthe vaidya 'parAhe vA vA zeSarAtrau vA vAtakAle gacchati, tadA taM dUtaM dRSTvA tadvAtarogiNaM bhiSaDna samupAcaret / evaM yadi pittarogiNo vA kapharogiNo dUta Agacchati, tadA zubham / atha pittarogiNo dUto yadi uSNAbhitapte deze sthite vaidya uSNAbhivyAsaktadehe vA madhyAhna madhyarAtre vApyAyAti, tadA taM rogiNaM nopAcaret / vAtakapharogiNazcet tadA shubhm| atha kapharogiNo dUto yadi jalAyAdra deze sthite vaidya pUrvAhna pUrvarAtre vA rAtrimAtre vApyAyAti, tadA taM kapharogiNaM nopAcaret / vAtapitarogiNazcet tadA zubhamiti bhaavH| suzrute'pyuktam - madhyAhna cAcarAtra vA sandhyayoH kRttikAsu c| AzleipamaghAmUla pUrvAsu bharaNISu c| caturthA vA navamyAM vA paSThayAM sandhidineSu c| vaidya ya upasarpanti dUtAste cApi ghitaaH| svinnAbhitaptA madhyAhna jvalanasya smiiptH| garhitAH pitarogeSu dUtA cakrapANiH-cintayatyaprazastAnIti smbndhH| vyAharatyapi vaidegha mRtadagdhavinaSTAnIti yojanA / vikArasAmAnyaguNo dezo yathA--raktapitte jvalanasannihito deshH| vikArasAmAnyaguNaH kAlo yathA- raktapitte madhyAhna ityAdi jJeyam // 11-~-13 // For Private and Personal Use Only
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2242 crk-sNhitaa| [gomayacUrNIyamindriyam dInabhItadru tatrasta-malinAnasatI striyam / zrIn vyAkRtIMzca paNDAMzca OM dUtAn vidyAnmumUrSatAm // 14 // aGgavyasaninaM dUtaM liGginaM vyAdhitaM tathA / saMprekSya cograkaNiM na vadyo gantumarhati // 15 // AturArthamanuprAnaM kharoSTrarathavAhanam / dUtaM dRSTA bhiSagyAdAturasya parAbhavam // 16 // palAlavuSamAMsAsthi-kezalomanakhadvijAn / maarjniisuurpmusslaanyupaandbhgnvicyute| tRNakASThatuSAgAraM spazanto loSTramazma ca // 17 // vaidyadhupAgatAH / ta eva kapharogeSu kammesiddhikarAH smRtaaH| etena zeSa vyAkhyAtaM buddhA saMvibhajet tu tt| raktapittAtisAreSu prameheSu tathaiva ca / prazasto jalarodheSu dRtvaidysmaagmH| vijJAyaiva vibhAgantu zeSaM budhyeta paNDitaH // iti // 13 // gaGgAdharaH--dIne tyAdi / dInAna vA bhItAn vA drutAn vA trastAn vA malinAn vA dUtAn mumUrSatAmAturANAM vidyaat| asatI striyaM dRtI mumUrSatAM vidyAt / trIn janAn dUtAna mumSatAM vidyAt / vyAkRtIna vikRnAkArAn dUtAn mumUrSatAM vidyAta / paNDAn napusakAna dUtAna mumatAM vidyAdityarthaH / suzrate'puktampApaNDAmavarNAnAM svapakSAH kamme siddhye| ta eva viparItAH syudUtAH karmavipattaye / napuMsakaM strI-bahavo naika kAryA asUpakAH / garddhabhoSTrarathaprAptAH prAptA vA syuH paramparAH / vaida ya upasarpanti dUtAste cApi garhitAH // iti // 14 / / ___ gaGgAdharaH ----anggvysninmityaadi| aGgena vyasaninaM chinnanAsAdikaM dRtaM liGginaM pApaNDadhAzramaM sannyAsiprabhRtikacihnayuktaM tathA vyAdhitaM vA dUtaM tathA ugrakrarmANam ugrakarma kubanAyAti yastaM dUtaM saMprakSya vaidyo gantu naahti||15|| gnggaadhrH-aaturetyaadi| kharoSTrarathavAhanamAturArtha vaidyamanuprApta dUtaM dRSTvA Aturasya parAbhavaM rogAda yAda bhiSaka / / 16 // gnggaadhrH-plaaletyaadi| palAlaM dhAnyojjhitatRNavizeSaH poyAla iti cakrapANiH-trIniti trisaMkhyA eva dUtA aprshstaaH| paNDA npuskaaH| aGgavyasanI * pADAMzca iti cakrapANitaH pAraH / For Private and Personal Use Only
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12za adhyAyaH indriyasthAnam / tatpUrvadarzane dUtA vyAharanti mumUrSatAm / yasmiMzca dUte bruvati vAkyamAturasaMzrayam / pazyan nimittamazubhaM taJca nAnuvrajedbhiSak // 18 // tathA vyasaninaM prataM pra etAlaGkArameva vA / bhinnaM dagdhaM vinaSTaM vA tadvAdIni vacAMsi vA // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2243 loke / yuyaM taNDulahInadhAnyam / dvijA dantAH / mArjjanI gRhsaanii| sU kulA iti loke / muSalaM prasiddham / upAnaJcarmmapAdukA tasyA bhagnavicyute carmaNI tRNAdIni loTrAimanI ca spRzantaM dUtaM dRSTrA bhiSag bruyAdAturasya parAbhavamiti pUrveNAnvayaH / suzrute'pyuktam- - pAzadaNDAyudhadharAH pANDaretaravAsasaH / ArdrajIrNApasavyaika-malinadhvastavAsasaH / nyanAdhikAGgA udvignA vikretA raudrarUpiNaH / rukSaniSThuravAdAzrApyamAGgayAbhidhAyinaH / chindantastRNakASThAni spRzanto nAsikAM stanam / vakhAntAnAmikAkezanakharomadazAspRzaH / sroto'varodha gaNDamUrddhAraH kukSipANayaH / kapAlopalabhasmAsthi-upAGgArakarAca ye| vilikhanto mahIM kiJcit muJcanto loSTrabhedinaH / tailakarddamadigdhAGgA raktasraganulepanAH / phalaM pakamasAraM vA gRhItvAnyacca tadviyam / nakhairnakhAntaraM vApi kareNa caraNaM tathA / upAnaccahastA vA vikRtavyAdhipIr3itAH / vAmAcArA rudantazca zvAsino vikRtekSaNAH / yAmyAM dizaM prAJjalayo viSamaikapade sthitAH / vaidya ya upasarpanti dUtAste cApi garhitAH // iti // 17 // gaGgAdharaH- tatpUrvvadarzane ityAdinA dUtambhASAM darzayati / tatpUrvvadarzane pUrva vaidyadarzane mumUSetAmAturANAM dUtA iti vyAharanti bhASante / kiM vyAharanti tadAha - yasminnityAdi / yasmin dRte AturasaMzrayaM vAkyaM bruvati sati tatkAlaprazubhaM nimittaM pazyan bhik tamAturaM nAnuvrajet // 18 // gaGgAdharaH- tatkAlamazubhaM nimittaM kiM kimityatastadAha - tathetyAdi / vyasaninaM pretaM vA mRtaM vA pretAlaGkAraM vA bhinnaM vA kimapi dagdhaM vA kimapi chinnanAsAdiH / ugrakarmmA mAraNAdya kAryapravRttaH / palAletyAdau tRNakASThAdiparispRzo dUtAH / tatpUrvadarzana iti vaidyapUrvvadarzane palAlakuSAdIni spRzanto vyAharantIti yojanA / pretAlaGkAram
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2244 crk-sNhitaa| gomayacUgIyamindriyama raso vA kaTukastIvo gandho vA kauga po mahAn / spoM vA vipulaH Rro yadvAnyadazubhaM bhavet // tatpUrvamabhito vAkyaM vAzyakAle'thavA punaH / dUtAnAM vyAhRtaM zrutvA dhIro maraNamAdizet // 16 // iti dUtAdhikAro'yamuktaH kRtsno mumUrSatAm / pathyAturakulAnAJca vakSyAmyotpAtikaM punaH // 20 // vinaSTaM vA kimapi kiMvA vyasanAdivAcakAni vcaaNsi| kaTuko vA rasaH tIvo gandho mahAna kauNapo vA gndhH| vipulo vA sparzI vahijhaJjhAvAyyAdiH karo vA sparzaH srpaadisprshH| anyadvA yadazubhaM kinycidbhvet| nanu dUte vyAdhitasaMvAdaM vadati sati kiM pUrva kiM paramevamazubhaM pazyan anuvajet ityA Aha-tatpUrvamityAdi |vaidysy prathamato darzane dUtA AturArthaM yada vadanti tatpUrva tasmAt pUrvamavyavahitaprAkkAlamevamazubhaM yadi bhavet kiMvA tadvAkyamabhitaH pUrva pazcAcca bhavet, athavA tadAkyakAle evamazubhaM bhaveccet, tadA tad dUtAnAM vAkyaM zrutvA dhIro bhiSak tasyAturasya maraNamAdizet // 19 // gaGgAdharaH--dUtAriSTAdhikAraM smaapyti-itiityaadi| zubhadUto'pi 2. zrutenoktaH-svasyAM jAtau svagotro vA dRtaH karmakaraH smRtH| goyAne nAgataratuSTaH pAdAbhyAM shubhcessttitH| dhRtimAna vidhikAlajJaH svatantraH prtipttimaan| alaGka to maGgalavAn dRtaH kAryakaraH smRtH| svastha prAGamukhamAsInaM same deze zucau shucim| upasarpati yo vaidya sa ca karmakaraH smRtaH // iti / dUtAdhikAramuktvA pathi cautpAtikam AturakulAnAzcautAtika vkssyaami| tathA ca sushrutH-maaNsodkumbhaatptr-viprvaarnngopaaH| zukla varNAzca pUjyante prasthAne darzanaM gtaaH| strI putriNI savatsA gauvarddhamAnama. lngktaaH| kanyA matsyAH phalaJcAmaM svastikA modakA ddhi| hiraNyAkSata. pAtra vA ratnAni sumano nRpH| aprazAnto'nalo bAjI haMsazcApaH zivo sthaa| brhmdundubhijiimuut-shngkhvennurthsvnaaH| siMhagopanAdAzca hepita eva nyastaM pazyet yasmiMstaJca nAnuvrajediti smbndhH| tatvAdIni bhinnaadivaadiini| tItra iti indriyojkH| sparzI vipulo yathA tiivrograadisprshH| tatpUrvamiti dUtavacanAt pUrvam abhito vAkyamiti srvbhuutkaalvcnm| vyAhRtamiti AturAvasthAkathanam // 14---19 // For Private and Personal Use Only
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12za adhyAyaH indriyasthAnam / avanutaM tathotkaSTaM rakhalanaM patanaM tathA / AkrozaH saMprahAro vA pratiSedho vigarhaNam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 2245 I gajaTa' hitam / zastaM haMsarutaM nRNAM kauzikacaiva vAmataH prasthAna yAyinaH zreSThA vAcazca hRdayaGgamAH / patrapuSpaphalopetAn sakSIrAn nIrujo drumaan| AzritA vA nabhovezma-dhvajatoraNavedikAH / dikSu zAntAsu vaktAro madhuraM pRSThato'nugAH / vAmA vA dakSiNa vApi zakunAH karmmasiddhaye // iti / suzrutoktaM yathA-zuSkezanihate patre klInaddhe sakaNTake / vRkSe'thavAzmayasmAsthi - vituSAGgArapAMzu caityavalmIka viSama sthitA dIptavarasvarAH / purato dikSu dIptAyu vaktAro nArthasAvakAH / punnAmAnaH khagA vApAH strIsaMjJA dakSiNAH zubhAH / dakSiNAd vAmagamanaM prazastaM zvazRgAlayoH / vAmaM nakulacApANAM nobhayaM zazasarpayoH bhAsakauzikayozcaiva na prazastaM kilobhayam / darzanaM vA rutaM vApi na godhA kukalAsayoH / dUtairaniSTaistulyAnAmazastaM darzanaM nRNAm / kulatthatilakArpAsa- tupapASANabhasmanAm / pAtraM neSTaM tathAGgAra- tailakarddamapUritam / prasannetarasadmAnAM pUrNa vA raktasarSapaiH / zavakASThapalAzAnAM zuSkANAM pathi saGgamAH / neSyante patitAntastha- dInAndharipavastathA / mRduH zIto'nukUlazca sugandhivAnilaH zubhaH / kharoSNo'niSTagandhazva pratilomazca garhitaH / granthya dAdiSu sadA cchedazabdazva pUjitaH / vidradhyudaragulmeSu bhedazabdastathaiva ca / raktapittAtisAreSu ruddhazabdaH prazasyate / evaM vyAdhivizeSeNa nimittamupadhArayet / tathaivAkruSTahAkaSTa mAkrandaruditasvanAH / charddayAM vAtapurISANAM zabdo gardabhoSTrayoH / pratiSiddhaM tathA bhagnaM kSutaM skhalitamAhatam / daurmanasyazca vaidyasya yAtrAyAM na prazasyate / / iti / / 20 / / gaGgAdharaH - vaidyasya gacchataH pathi yAtrA zubhamAturArthamAha-avakSutamityAdi / yAtrAkAle'vakSataM chik hAci iti loke / utkuSTaM vyagrato rutaM vaidyasya skhalanaM pAdaskhalanam Akroza uccaidhvaniH prahAra AghAta pratiSedho niSedhakaraNam cakrapANiH -- autpAtikamiti ariSTasUcakanimittam / avakSutaM chikkA / utkuSTaM sanvastanam /
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2246 crk-sNhitaa| gomayacUrNIyamindriyam vastroSNISottarAsaGgA-cchatropAnadayugAzrayam / patanaM - darzanaM vANi mRtaM vyasaninaM + tathA // caityadhvajapatAkAnAM pUrNAnAM patanAni ca / hatAniSTapravAdAMzca dUSaNaM + bhasmapAMzubhiH // pathazchedo viDAle na zunA saNa vA punH| mRgadvijAnAM karANAM giro doptAM dizaM prati // bajatAM dazana caivamuttAnAnAJca darzanam / ityetAnyaprazaratAni sANyAhurmanISiNaH // etAni pathi vaidya na pazyatAturavartmani / zRNvatApti na gantavyaM tadAgA vipazcitA // 21 // vigarhaNaM nindAkaraNaM vastra paridhAnavasanam uSNISaM zirAbandhanavastram uttara uttarIyavastraM teSvAsaGgaH / chatramupAnadayugaM tepaamaashryH| patanaM teSAM patanameva teSA darzanaM vA mRtaM jantu vyasaninaM chevastrAdiviSayakavyasanaM pUrNAnAM caityAdInAM patanAni hatapravAdAn aniSTapravAdAn tathA bhasmapAMzubhidUSaNaM vyAkulIbhavanam / viDAlena pathazchedo viDAlo gamanapatharaya tiryag yad gacchati tad gamanaM chedaH pathaH / evaM zunA vA pathazchedaH sarpaNavA pthshchedH| krarANAM mugadvijAnAM mRgANAM vyAghrAdInAM dvijAnAM zyenAdInAM pakSiNAM giro nAdAna dIptAM mU-vasthAnena saprakAzAM nAnAvidhakolAhaladhvanibhirvA raphuTAM nAnAvidhasphuTakarabhAvairyA sphuTAM dakSiNAM vA dizaM prati taadRshdigbhaage| krUrANAM mRgapakSiNAM bajatAM gacchatAM darzanam / evamuttAnAnAM krUrANAM mRgapakSiNAM vA darzanam / ityetAni sarvANi aprazastAni manISiNa aahuH| pathi etAnyaprazastAni pazyatA vaidevana vipazcitA tadAgAraM na gantavyam / Aturavartmani pratiSedho mA gaccha ityevaMrUpaH / vyasanaM vastrAdInAM yat sphuttnaadi| vyasanIti vyaGgaH, kalahavAn vaa| pUrNAH puurnnkumbhaadyH| bhUSaNaM bhasmapAMzubhiriti bhasmapAMzvavakiraNam / pathiccheda * vyasanam iti vA pAThaH / + mRtavyasaninAM iti ckrH| * bhUSaNamiti cakrasammataH pAThaH / s vezmani iti ca ptthyte| For Private and Personal Use Only
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH] 2247 12za adhyAyaH] indriyasthAnam / ityautpAtikamAkhyAtaM pathi vaidyvihitm| imAmapi ca bubyeta gRhAvasthAM mumUrSatAm // 22 // praveze pUrNakumbhAgni-mRdvIjaphalasarpiSAm / vRSabrAhmaNaratnAnAM devatAnAJca nirgatim // agnipUrNAni pAtrANi bhinnAni vizikhAni ca / bhiSag mumUrSatAM vezma pravizanneva pazyati // 23 // chinnabhinnAbhagnAni dadhAni mRditAni ca / durbalAni ca sevanne mumUrSovaizmikA janAH // 24 // zayanaM vasanaM yAnaM gamanaM bhojanaM rutam / zrUgate maGgalaM yasya nAsti tasya cikitsitam // 23 // AturAya gacchatA vartmani etAnyA rAstAni zRNvatApi. tadAgAraM na gantavyam / / 2 / 22 // gaGgAdharaH-pathi cautpAtikamuktyA AturakulAnAmautpAtikamAha-praveze ityaadi| AturabhavanapravezakAle vaidyaH pUrNakumbhAdInAM nirgatim AturabhavanAnniHsaraNaM, tathAgnipUrNAni pAtrANi bhinnAni bhagnAni vizikhAni mumarSatAmAturANAM vezma pravizan pazyatyeva // 23 // gnggaadhrH-chinnetyaadi| Aturasya vaizmikA gRhaniyatA janA yadi chinnabhinnAdIni vastuni sevante, tadA tamAturaM mumapa vidyAditi bhaavH| mumacaurAturasya hi vaizmikA janAzchinnAdIni vastUni sevante // 24 // gaGgAdharaH- shynmityaadi| yasya zayanAdikamamaGgalaM zrUyate tasya cikitsitaM nAsti // 25 // iti viDAlAdibhirmArgalakanam / mRgadvijAH krUrAH shRgaalgRdhraadyH| dIptA dika, yasyA sUryo vartate, kiMvA dakSiNA dika diiptocyte| zayanaM khttaadi| AsanaM pIThAdi // 20-22 / / cakrapANiH-vizikhAnIti khaNDitAni / kiMvA vizikAnIti pAThaH, tadA zayAnItyarthaH / For Private and Personal Use Only
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2248 crk-sNhitaa| goprayacUrNIyamindriyama zayanaM vasanaM yAnamanyadvApi pricchdm| pratavad yasya kurvanti suhRdaH preta eva sH|| 26 // annaM vyApadyate'tyarthaM jyotizcaiva prazAH yati / nivAte sendhanaM yasya nAsti tasya cikitsitam // 27 // Aturasya gRhe yasya bhinte vA patanti vaa| atimAtramamatrANi durlabhaM tasya jIvitam // 28 // gnggaadhrH--shynmityaadi| yasyAturasya suhRdaH pretavacchayanavasanAdikaM kucanti, sa preto mRta eva / / 66 // gnggaadhrH-annmityaadi| Aturasya yasya bhojanAya paccamAnamannamatyarthaM vyApadyate niSpanna na bhvti| nivAte sthAne sendhanaM sakASThaM jyotiragniH prazAmyati tasya cikitsitaM nAsti // 27 // ___ gnggaadhrH-aatursyetyaadi| yasyAturasya gRhe vAsagRhe amatrANi pAtrANi atimAtraM cUrNacUrNIbhUya bhidyante'tizabdena vA patanti tasya jIvitaM durlabhaM, kavijIvati / suzrute'pyuktaM praveze'pyetaduddezAdavekSyazca tthaature| prati dvAraM gRhe vAsya punaretanna gnnyte| kezabhasmAsthikASThAzma-tuSakAsa. knnttkaaH| khaTroddha pAdA madyApo vasA tailaM tilaastRnnm| npuskvynggbhgn-ngnmunnddaasitaambraaH| prasthAne vA praveze vA neSyante darzanaM gtaaH| bhANDAnAM saGkarasthAnAt sthAnAta saJcaraNaM tthaa| nikhAtopATanaM bhaGgaH patanaM nigmstthaa| vaidyAsanAvasAdo vA rogI vA syaaddhomukhH| vadA sambhASamANo'Gga kuDyamAstaraNAni vaa| pramRdyAdvA dhunIyAdvA karI pRSThaM shirstthaa| hastazcAkRSya vaidyasya nyasecchirasi vorsi| yo vaidyamunmukhaH pRcche dunmASTi svaanggmaatrH| na sa sidhyati vaMdyo vA gRha yasya na puujyte| bhavana pUjyate vApi yasya vaidyaH sa sidhyti| zubhaM zubheSu dRtAdiSvazubhaM hyazubheSu ca / Aturasya dhruvaM tasmAd dRtAdIna lkssydbhipm|| iti / / 28 // vaizmikA janA iti gRhapratiSThitA jnaaH| pretavat mRtasya yathA kriyate tthaa| 'suhRdaH' iti vacanenAsuhRdiI pAdamaGgalAthai kRtaM pretavat zayanAdi niSedhayati / jyotiragniH nivAte sendhanazca san yadi nirdhAti, tato riSTam / amatrANIti zarAvasthAlyAdIni // 23-28 // For Private and Personal Use Only
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH indriysthaanm| 2246 bhavanti caatr| yad dvAdazabhiradhyAyAsataH parikIrtitam / mumUrSatAM manuSyANAM lakSaNaM jAvitAntakRt // tat samAsena vakSyAmi paryAyAntaramAzritam / paryAyavacanaM zrutvA vijJAnA-*-yopakalpate // 26 // atyarthaM punareveyaM vivakSA noppdyte| tasminnevAdhikaraNe yat pUrvamabhidarzitam // 30 // gaGgAdharaH-ziSyAn pratyanugraheNa dhAraNArtham arthadAArthaJca saMkSepeNa vistareNa dvaadshaadhyaayproktaarissttlkssnnaanyaah-bhvntiityaadi| yad dvaadshbhirityaadi| mumUrSatAM manuSyANAM jIvitAntakRda yallakSaNaM varNakharIyA. dibhiretadantaidazabhiradhyAyaiAsato vistarataH parikIrtitaM, tat sarca manuSyANAM mumUrSatAM jIvitAntakRllakSaNaM paryAyAntaramAzritaM tadarthavAcakasaMskRtAntareNa samAsena saMkSepeNa vkssyaami| nanu kasmAdityata aah-pryaayvcnmityaadi| yasmAt paryAyavacanaM tadarthavAcakasaMskRtAntaravacanaM zrukhA vijJAnAya pUrvoktArthajJAnanizcayAya saMkSepato buddhayA buddhA kaNThena dhRvA ca svalpakAlenAturANAM sarvAriSTaliGgazAnAya ca upakalpate adhyetA // 29 // gaGgAdharaH-nanu kathaM punarapi vistareNa vivakSate ityata aah-atyrthmityaadi| iyamevAriSTalakSaNasya vivakSA punarim atyarthamatizayena noppdyte| kasmAdityata aah-tsminityaadi| yad yasmAt pUrvameva tasmin tasmin varNasvarIyAdAvadhikaraNe'bhidarzitaM vistareNa darzitamiti // 30 // cakrapANiH-samprati dvAdazAdhyAyokta riSTaM duradhigamArthaM saMgraheNa spaSTIkaraNArthamAha-yat dvaadshbhirityaadi| paryAyAntaramAzritamiti saMjJAntareNa kIrtitam / arthavijJAnAyeti pUrvAbhidhAnAt zabdasyAnekArthAbhidhAyitvAdinA yatra sandeho mithyAjJAnaM vA bhavati, tasya zabdAntareNa abhidhAnAduktArtho bhavatIti // 29 // 30 // * yarthavijJAnAya iti ca paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2250 crk-sNhitaa| (gomayacUrNIyamindriyam vasatAM carame kAle zarIreSu shriirinnaam| abhyagrANAM vinAzAya dehebhyaH pravivatsatAm // iSTAMstitikSatAM prANAn kAntaM vAsaM jihAsatAm / tantrayantreSu bhinneSu tamo'ntyaM pravivikSatAm // vinAzAyeha rUpANi yAnyavasthAntarANi ca / bhavanti tAni vakSyAmi yayodezaM yathAgamam // 31 // prANAH samuparudhyante vijJAnamuparudhyate / vamanti balamaGgAni ceSTA huAparamanti ca // indriyANi vinazyanti khilIbhavati vednaa| autsukyaM bhajate satvaM ceto bhIrAvizatyapi // gaGgAdharaH-iti pretyabhAvAya jAvitAntakullakSaNasaMkSepoktiM pratikSAya apunarbhavAya jIvitAntakRllakSaNokti prtijaaniite-vstaamityaadi| zarIreSu vasatAM zarIriNAM sUkSmadehavatAm abhyagrANAm AkulAnAM nityAnubandhAnAM vinAzAya dahebhyaH pravivatsatAM dahaM tyaktvA pravAsamicchatAm, iSTAn prANAn titikSatAM kSantIkurvatAm, kAntaM vAsaM sthUladehe vAsaM jihAsatA hAtumiccha. tAm, tantrayantreSu sthaladeheSu bhinneSu satsu antyaM tamo mRtyu pravivikSatAM praveSTum icchatAm, vinAzAya iha zarIre yAni rUpANi yAni cAvasthAntarANi bhavanti tAni vakSyAmi yathoddezaM yathAgamaM yathAzAstramityarthaH // 31 // gaGgAdharaH--prANA ityaadi| yeSAM prANAH zvAsocchAsAH samuparudhyante, taSAM karma cikitsA na sidhyti| yeSAM vijJAnaM jJAnendriyamuparudhyata teSAm / yeSAmaGgAni balaM vanti tyajanti teSAm / yeSAM ceSTAthoparamanti nazyanti vAgadahamanasAM ceSTAH teSAm / yeSAmindriyANi zrotrAdIni vinazyanti ___ cakrapANiH-abhyugrANAmiti abhyudgatAnAm / pravivatsatAmiti pravastumudyatAnAm / 'kAntaM vAsam' ityanena sarvaprANinAmeva sarvAvasthAsu zarIraM kAmyaM bhavatIti darzayati / svakAntamapi zarIrarUpaM vAsaM jIvitaM vA balAdeva karmaNA tyajyamAnamapi ihopacArAt 'iva'zabdalopATa vA svatantreNa niddizyate, yathA jihAsatAmiti tathA titikSatAmiti / tantraM zarIram, tasya yantraM zirAsnAyavAdirUpaM tntryntrm| tamo'ntyamiti maraNarUpaM tamaH / vinAzAyeha rUpANIti * gmANAm evaM pATho'pi varttate / For Private and Personal Use Only
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH ! indriyasthAnam / 2251 smRtistyajati medhA ca hrIzriyo cApasarpataH / upaplavante pApmAnaH krodhastejazca nazyati // zIlaM vyAvarttate'tyarthaM zaktizca privrtte| vikriyante praticchAyAzchAyAzca vikRti prati // zukra pracyavane sthAnAdunmArga bhajate'nilaH / kSayaM mAMsAH gacchanti gacchatyasmRgapi kSayam // uSmANaH prala, yAnti vilayaM yAnti sndhyH| gandhA vikRtimAyAni bhedaM varNakharau tathA // vavaNyaM bhajate kAyaH kAyacchidra vizuSyati / dhUmaH saMjAyate mUddhi dAruNAkhyazca cUrNakaH // teSAm / yeSAM vedana khilIbhavati athagrAhiNI satI kIlavadbhavati teSAm / yeSAM sattvaM mana autasakyaM bhajate bhImeyazca ceto mana Avizati teSAm / yAn smRtistyajati tessaam| yAn medhA tyajati teSAm / yebhyo hIzriyo lajjA zrIzcApasarpataH apagacchatasteSAm / yeSAM pApmAno duHkhasaMzA vyAdhaya upaplavante nazyanti haThAt teSAm / yeSAM krodho nazyati tejazca naspati teSAm / yeSAmatyartha vyAvatate zIlaM zIlatA teSAm / yeSAM zaktizcAtyartha parivartate'zaktirAyAti zaktigacchatIti zaktaH parivattanaM teSAm / yeSAM praticchAyAH vikriyante vikRtimApadyante teSAm / yeSAM chAyAzca vikRti prati bhavanti teSAm / yeSAM zukraM sthAnAt pracyavate'kAraNAt teSAm / yeSAmanilo vAyurunmArgamUddha * mArga bhajate teSAm / yeSAM mAMsAni kSayaM gacchanti teSAm / yeSAmasRgapi kSayaM gacchati teSAm / yeSAmuSmANo nityoSmavatsu zarIrAvayaveSUSmANaH pralayaM kSayaM yAnti teSAm / yeSAM sandhayaH zarIre vilayaM nAzaM yAnti teSAm / yeSAM dehagandhA vikRti yAnti teSAm / yeSAM vaNasvarau varNazca svarazca bhedamanyathAvaM yAtaH, yeSAM kAyazca vairUpyaM bhajate tessaam| yeSAM kAyacchidraM vivaravaddhamanIjAtaM praannsmuptaapaadiini| khilIbhavatIti apathagrAhiNI bhavati / pApmAna iti pApajanitarogAH, adharmAzca kriyaaH| chAyAzca vikRti pratIti gacchantIti shessH| tena pratyekaM chAyA vikRti gcchtiityrthH| dhUmaH saMjAyate mUrTIti prakRtaM vASpanirgamaM vinA bahalo dhRma iti / dArupAkhyazca For Private and Personal Use Only
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2252 caraka saMhitA | satataspandanA dezAH zarIre ye'bhilacitAH / te stambhAnugatAH sarvve na calanti kathaJcana // guNAH zarIradezAnAM zItoSNamRdudAruNAH / viparyAsena varttante sthAneSvanyeSu tadvidhAH // nakheSu jAyate puSpaM paGko danteSu jAyate / jaTAH padamasu jAyante sImantAzcApi mUrddhani // bheSajAni na saMvRttiM prApnuvanti tathA rucim yAni vApyupapadyante teSAM karma na sidhyati // 32 // nAnAprakRtayaH krUrA vikArA vividhauSadhAH / kSipraM samabhivarttante pratihatya balaujasI // / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir | gomayacUrNIyamindriyam vizuSyati teSAm / yeSAM mUrddhi dhamo vASpanigamo jAyate teSAm / yeSAM mRddhi dAruNAkhyo gomayacUrNAbhazcUrNako jAyate teSAm / yeSAM sarvveSAmeva satataspandanA ye zarIrapradezA abhilakSitAste zarIrapradezAH stambhAnugatAH stabdhA bhavanti na ca calanti kathaJcit teSAm / yeSAM zarIrapradezAnAM zItAdayo guNA viparyAsena viparyayarUpeNa zItam uSNatvena uSNaH zItatvena mRdurdAruNatvena dAruNo mRdutvena zuklaH kRSNatvena kRSNaH zuklatvena rakto'raktatvenArakto raktatvena sthiracalatvena calaH sthiratvena athAnyAni yAnyupapadyante pRthuH saMkSiptatvena saMkSiptaH pRthutvena dIrghau hrasvatvena hrasvo dIrghatvena apatanadharmANAM patanadharmitvaM patanadharmiNAm apatanadhakhimityevamAdIni yAnyupapadyante yeSAM teSAM karmma na sidhyati // 32 // gaGgAdharaH- yeSAM na sidhyati tAnAha - nAnetyAdi / yeSAM vikArA vyAdhayo nAnAprakRtayo vAtAdinAnAmakRtikAH krUrAH krUragatayo vividhauSadhAH pratikArArthamupacAritanAnauSadhAH teSAM kamme na sidhyati / kSipramityAdi / For Private and Personal Use Only cUrNaka iti " yasya gomayacUrNAbham" ityAdigranthoktazcUrNakaH | sthAneSvanyeSu tadvidhA iti zarIrAntaradezeSu, bahuvacanena snehAdayo viparyyAsena varttanta ityarthaH / saMvRttimiti niSpattim / * yathAruci ityapi pAThaH /
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH | indriyasthAnam / 2253 I zabdaH sparzo raso rUpaM gandhazceSTAzca ceSTitam / utpadyante'zubhAnyeva pratikarmmapravRttiSu // dRzyante dAruNAH svapnA daurAtmAmupajAyate / preSyAH pratIpatAM yAnti pra tAkRtirudIryyate // prakRtirhIyate'tyarthaM vikRtizcAbhivarddhate kRtsnamotpAtikaM ghoramaniSTamupalabhyate / ityetAni manuSyANAM bhavanti vinaziSyatAm // 33 // lakSaNAni yathoddezaM yAnyuktAni yathAgamam / maraNAyeha rUpANi pazyatApi bhiSagvidA || apRSTena na vaktavyaM maraNaM pratyupasthitam / pRSThenApi na vaktavyaM tatra yaccopaghAtukam + / yeSAM zabdAdayo balAjasI pratihatya kSipraM samabhivattante samyageva sampadyante, ceSTA kriyA ceSTitaM kamma, zabdAdIni teSAM tattadyAdheH pratikarmapravRttizubhAnyutpadyante iti / aparANyAha - dRzyante ityAdi / yairdAruNAH stramA dRzyante, yeSAM daurAtmyamupajAyate, yeSAM preSyAH bhRtyAH pratIpatAM virodhitAM yAnti, yaSAM pretAkRtimRtAkAra udIyyate, yeSAM prakRtiratyartha hIyate, yeSAM vikRtizcAmi savrvvatobhAvena vaddhete, yasmai vaidyasya yAtrAyAM pathi kRtsnaM ghoraM bhayAnakamatizayamautpAtikaM bhavati, yeSAM sarveSAmaniSTasupalabhyate, teSAmityetAni uktAni lakSaNAni vinaziSyatAM mariSyatAM manuSyaNAM bhavanti // 33 // gaGgAdharaH - lakSaNAnItyAdi / lakSaNAni yAni yathoktAni yathAgamaJceha maraNAya rUpANi pazyatApi bhiSagvidA vaidAna apRSTena tadAturAmAtya upapadyante sidhyanti / nAnAprakRtaya iti parasparaM virudvasvabhAvAH / kriyA iti pratikriyAH / pratikarmapravRttizcikitsApravRttiH / autpAtikamiti Akasmikam, tasya vizeSaNamariSTamiti, tena ariSTamautpAtikamiti phalati // 31- 33 // * kriyAzceti cakraH / + yatropaghAtakam iti ca pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 2254 ( gomayacUrNIyamindriyam Aturasya bhaved duHkhamathavAnyasya kasyacit / abruvaMstasya maraNaM nainamicche cikitsitum // 34 // liGgebhyo maraNAkhyebhyo viparItAni pazyatA / liGgAnyArogyamAgantu vaktavyaM bhiSajA dhruvam // dUtairauHpAtikairbhAvaiH pathyAturakulAzrayaiH / RturAcArazIlaistu dravyasampattilakSaNaiH // 35 // caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir svajanAdibhirajijJAsitena maraNaM prati upasthitaM na vaktavyam / yadi vA AturAdibhirasmin roge jIvanaM kiM na veti pRSTenApi bhiSagvidA tatra yadupadhAtukaM tadAturAmAtyAdInAM haThAdupaghAtakaraM tanna vaktavyam / kasmAdityata Aha - AturasyetyAdi / tasya maraNamabruvan na vadan tamenaM cikitsitu necchet // 34 // :- kiM brUyAdityata Aha-liGgebhya ityAdi / bhiSajA maraNAkhyebhyo niyatamaraNAkhyebhyo liGgebhyo viparItAni liGgAni sphuTArogyasUcakAni dUtAdiliGgAni pazyatA darzayatA Agantu ArogyaM dhruvaM vaktavyamiti / nanu kAni liGgAni dRSTvAgankhArogyaM vaktavyamityata Aha- dUtairityAdi / dUtaiH pathi cautapAtika bhAverAta rakulAzrayairbhAvai rAturAcArazIlaizca dravyANAM sampattilakSaNaiH karaNairniyatamaraNAkhyebhyo liGgebhyo viparItAni tadAturAdyanupaghAtukAni liGgAni pazyatA Agantu ApAtata ArogyaM vaktavyamiti bhAvaH / / 35 / / * cakrapANiH - samprati jJAtasya riSTasya yathArhaprakAzyatvam / tadAha- maraNAyetyAdi / Aturasya upaghAtakamiti yojyam / bhaved duHkhamanyasyeti sambandhaH / hanta maraNaM cedAturasya bhAvi nocyate, tat kimArogyamapi bhAvi na vaktavyamevetyAha- liGgebhya : ityAdi / maraNamAkhyAntIti maraNAkhyAH, tebhyo viparItAni ArogyasUcakAni / Agantviti pazcAt kAlabhAvi / bUlairautpAtikairiti autpAtikairbhAvaiH zubhAzubhasUcanArthamakasmAdutpannairbhAvaiH / sAmAnyena zubhA - zubhasUcakaM yadakasmAdudbhavati tadautpAtikamucyate / dravyasampattilakSaNairityante ArogyamAgantu vaktavyamiti yojanA // 34 // 35 // * itaHparaM " yasya pazyedvinAzAya liGgAni kuzalo bhiSaka" ityadhikaH kvacana pazyate / For Private and Personal Use Only
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH indriyasthAnam / 2255 khAcAraM hRSTamavyaGgaM yazasyaM zuklavAsasam / amuNDajaTilaM dUtaM jAtivezakriyAsamam // anuSTrakharayAnasthamasandhyAvagraheSu c| adAruNeSu nakSatreSvanuyaSvadhru veSu ca // vinA caturthI navamI vinA riktAM caturdazIm madhyAhnamarddharAtrazca bhUkampaM rAhudarzanam // vinA dezamazastaJcAzastotpAtikalakSaNam / dUtaM prazastamavyaya nirdizedAgataM bhiSak // 36 // gaGgAdharaH--nanu kiM lakSaNaM zubhamAga kArogyakhyApakamityato duutaadishubhlkssnnmaah-vaacaarmityaadi| anya sarvAGgasampUrNam amuNDajaTilaM muNDanajaTAbhyAM rahitamAturasya jAtiveza kriyaa| . samam uSTrAdiyAnAnavasthitam asandhyAsu sandhyAkAlAtiriktakAleSvAgatam agraheSu krUragrahabhuktabhinneSu adAruNeSa bharaNyAdibhinneSu anugreSu ugrAH pUrvamaghAntakA ityugrasaMzakanakSatrabhinneSu adhra veSu ca dhra vasaMjJakanakSatra bhinneSa ca nakSatreSu Agatam riktAM vinA tithiSvAgataM riktAM vivRNoti caturthI navamIM caturdazI vinA madhyAhnAdi vinA azastaM dezaM vinA azastotpAtikalakSaNaM vinA AgatamavyagraM vyagratAzunyaM dUtaM prazastamavyaGgaM bhiSagAdizediti / suzrute coktam / zuklavAsAH zucigauraH zyAmo vA priydrshnH| svasyAM jAtau svagotro vA dUtaH kAryakaraH smRtH| goyAnenAgatastuSTaH pAdAbhyAM shubhcessttitH| dhRtimAnapi kAlajJaH svatantraH prtipttimaan| alaGka to maGgalavAn dRtaH kAryakaraH smRtaH / svasthaM prAGmukha cakrapANiH--zubhalakSaNaM svAcAramityAdinA vrte| amuNDamiti sazikha kRtavapano'bhipretaH / jAtyAdibhirAtureNa saha samo jAtivezakiyAsamaH / agraheSviti apazastasthAnasthitakrUragrahAnadhiSThiteSu ityrthH| adAruNeSu nakSatreSu anugreSu dhraveSu ceti, dAruNAnIti tiikssnnaani| yaduvAca varAhaH - "mUlAzivAzakabhujagAdhipAni tIkSNAni" iti zivA ArdrA, zakro jyeSTA, bhujagAdhipamazleSA / ugrANi ca varAhoktAni yathA,-"ugrANi pUrvabharaNIpitramANi" iti / pUrvANi pUrvAphAlganI, pUrvASADhA, pUrvabhAdrapadam / pitraMya mghaa| varAhoktadAruNAdIni nakSatrANi varjayitvAnyeSu makSatreSu dUtA AgatAH zubhA bhavanti / riktAmiti caturthyAdivizeSaNam, caturthI navamI caturdazI * akSu iti vA paatthH| + zastotpAtikalazaNam iti cakraH / For Private and Personal Use Only
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2256 crk-sNhitaa| gomaya curNIyamindriya dadhyakSatadvijAtInAmRSabhANAM nRpasya ca / ratnAnAM pUrNakumbhAnAM sitasya turagasya ca // suradhvajapatAkAnAM phalAnAM pAvakasya ca / kanyAnAM varddhamAnAnAM bddhsyaikpshostthaa| pRthivyA uddhRtAyAzca vaha prajvalitasya ca / modakAnAM sumanasAM zuklAnAM candanasya ca // manojJasyAnnapAnasya pUrNasya zakaTasya c| nRbhirdhenvAH savatsAyA bar3avAyAH striyAstathA // mAsInaM same deze zucau zucim / upasarpati yo vaide sa ca kAyyekaraH smRtH|| iti // 36 // gaGgAdharaH-prazastadUtamuktvA pathi cAturavezmapraveze ca prshstmaahddhiityaadi| RSabho nRpH| sitasya zvetavarNasya turagasya / phalAnAmityAmAnAma, pkaanaamshstkhenoktkhaat| pAvakasya pvitrkrvstunH| kanyAnAM varddhamAnAnAM knyaanaamnuuddh'aanaamngkurityauvnaanaam| ekasya baddhapazordarzanaM zubhaM na khneksy| uddhRtAyA halAdinoddhatamRttikAyAH pRthivyaaH| zuklAnAM sumanasAM puSpANAm / candanasya zuklasya, raktAnulepanasyAprazastatvena uktkhaat| nRbhiH pUNasya zakaTasya savatsAyA dhenyA baDavAyAzca savatsAyAH riktovyate, tathA riktati vizeSaNena caturthyAdInAM niSphalatvasUcanena kArambhaM prtynupaadeytopdishyte| zastamautpAtikamAkasmikaM lakSaNe yasya tat zastotpAtikalakSaNam // 36 // : cakrapANiH-dadhyakSatetyAdinA mArgAdiSu prazastadarzanAnyAha / suradhvajaH shkrdhvjH| kanyA. puvardramAnAnAmiti aGkAropitAH kumAryaH kumArAzca varddhamAnAH, puruSottamavat smaasH| anye tu varddhamAnAH zarAvA ityAhuH, te cAlepanAdinA maNDitA iti bodhyam / ekapazuH zreSThapazuH kanyAghuvarddhamAnAnAm iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH indriyasthAnam / 2257 jiivnyjiivksiddhaarth-saarspriyvaadinaam| haMsAnAM zatapatrANAM cASANAM zikhinAM tathA // matsyAjadvijazaGkhAnAM mAMsasya ca cha ghRtasya ca / rucakAdarzasiddhArtha-rocanAnAJca darzanam // gandhaH sugandho varNazca suzuklo madhuro rsH| mRgapakSimanuSyANAM prazastAnAM giraH zubhAH // chatradhvajapatAkAnAmutkSepaNamabhiplutiH / bherImRdaGgazalAnAM zabdAH puNyAhanikhanaH // vedAdhyayanazabdAzca sukho vAyuH pradakSiNaH / pathi vezmapraveze ca vidyAdArogyalakSaNam // 37 // maGgalAcArasampannaH sAturo vaizmiko janaH / zraddadhAno'nukUlazca prabhUtadravyasaMgrahaH // striyAzca savatsAyAH / jIvaJjIvakazcakoraH / anshchaagH| mAMsasya sadyaskasya na tu pyyussitsy| rucakaM lvnnvishessH| Adarzo darpaNam / siddhArthaH zvetasarSapaH / rocanA gorocnaa| sugandho gndhH| suzukrazca varNaH / raso madhura ityeva / prazastAnAM mRgANAM hariNabhRgAlAdInAM pakSiNAM jIvaJjIvakAdInAM manuSyANAM puNyazIlasAdhudAtRprabhRtInAM zumA giraH / chtraadiinaamutkssepnnmuddddiintaa| abhiplutiritastato dolnmaacchaadnshc| puNyAhanisvanaH puNyAhetizabdo nAdaH / sukho vAyuH shaitymaanysaugndhyvhH| pradakSiNo daakssinnygunnyuktH||37|| gaGgAdharaH-pathi cAturakulapraveze ca zubhalakSaNamuktvA athAturakule prshstmaah-mngglaacaaretyaadi| prabhUtadravyasaMgraho naanaavidhaussdhsvstyynaadiityrthH| zakaTasya pUrNasya nRbhiriti smbndhH| bar3avAyAH striyAzca savatsAyA iti yojnaa| jIvaJjIvakaH pakSI prsiddhH| priyavAdI cAtakaH // 37 // * priyaGgaNAmityanyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2258 crk-sNhitaa| gomaya cUmindriyam dhanaizvaryyasukhAvAtiriSTalAbhaH OM sukhena c| dravyANAM tatra yogyAnAM yojanA siddhireva ca // 38 // gRhaprAsAdazailAnAM nAgAnAM vRSabhasya ca / hayAnAM puruSANAJca svapne samadhirohaNam // arNavAnAM prataraNaM vRddhiH smbaadhniHsmRtiH| svapne devaH sapitRbhiH prasannaizcAbhibhASaNam // somArkAgnidvijAtInAM gavAM naNAM yazakhinAm / darzanaM zuklavastrANAM hRdasya vimalasya ca // mAMsamasyaviSAmadhya-cchatrAdarzapratigrahaH / svapne sumanasA caiva zuklANAM darzanaM zubham // azvagorathayAnazca yAnaM pUrvottareNa ca / rodanaM patitotthAnaM dviSatAzcAbhimardanam // 36 // kiiydrvysmpnnH| dhanAdyavAptirva zmikajanAnAmAturasya c| iSTalAbhazca mukhena, na khaniSTaM kishcidvrttte| iti| cikitsaaprshstimaahdrvyaannaamityaadi| cikitsArtha yad dravyaM yAdRzaguNena sampannaM tatra yogyaM bhavati, tasya tadavyasya tatropadhapathyAdau yojanA yojanArtha lAbhazca / yojanAyAM satyAM takriyAyAH saMzodhanAdirUpAyAH siddhizcaivetyArogyalakSaNam // 38 // gaGgAdharaH-atha prshstsvmaanaah-gRhetyaadi| nAgAnAM hastinAM svapne gRhAyArohaNaM prshstm| arNavAnAM prataraNaM santaraNenottIrNatvaM, prasaraNamiti pAThe vistiirnnvm| vRddhiraNavAnAM pUrNavam / sambAdhani mRtiH sngkttaanmuktiH| prasannadevapitRbhiH saha bhaassnnm| somazcandraH / yazasvinAM nRNAM vimaladasya mAMsamatsyAnAM viSANAM saviSaprANinAM pratigrahaH, amedhyAnAM viSThAdInAM chatrAdazayozca pratigraho grahaNam / zuklAnAM sumanasAM puSpANAM svapne darzanam / svapne'zvAdiyAnaM zubham / evaM pUccottareNa ca digabhAgena yAnaM gamanaM zubhaM svapne rodanaM zubham / cakrapANiH-yojanAyAM satyAM siddhiH yojnaasiddhiH| saMbAdhaniHsRtiH saGkaTanistaraNam / *STArambhaH sarana ca iti cakrataH paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12za adhyAyaH } indriyasthAnam / sasvalakSaNasaMyogo bhaktivai dvijAtiSu / sAdhyatvaM na ca nivvedastadArogyasya lakSaNam // 40 // ArogyAd balamAyuzca sukhaJca labhate mahat / iSTAMcA parAn bhAvAn puruSaH zubhalakSaNaH // 41 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tatra zlokau / ukta gomayacUrNIye maraNArogyalakSaNam / dRtasva nAturotyAta siddhiyuktivyapAzrayam // 42 // 2256 patitotthAnaM svapnaM svasya patilotthAnadarzanaM zubham / dviSatAM zatrUNAmabhimarddanaM svabalena mardIkaraNam / iti svamAH prazastAH / // 39 // manastasya gaGgAdharaH- AturalakSaNaprazastimAha-sattvetyAdi / sattvaM svAbhAvikalakSaNena saMyogaH na tu sattvaguNasya, rAjasatAmasayoH sattvaguNodre ke sati svabhAvAnyathAtvenAriSTatvAt / sAdhyatvaM rogasya na tvasAdhyaroge sattvAdimattve / na ca nirvvedaH / vivekinI buddhiryadi na varttate / vairAgyAdemainaH khedo niveda uktaH // 40 // gaGgAdharaH- Arogyasya phalamAha - ArogyAdityAdi / iSTAMzcApyaparAn tapo nirvvANAdIn // 41 // gaGgAdharaH- athAsyAdhyAyasyArthaM saMgrahItumAha - tatretyAdi / vyapAzrayaM maraNalakSaNamArogyalakSaNaJca // 42 // For Private and Personal Use Only dUtAdi pitAJcanamityantaM svapnena jJeyam / sattvasya guNasya lakSaNaiH saha saMyogaH satvalakSaNasaMyogaH / ma ca nivvada ityAtmanyanavajJA ityarthaH // 38-41 // cakrapANiH - uktamityAdyadhyAyasaMgrahaH / dUtAdiSu pRthaka kAraNArogyalakSaNamiha nokaM vyaktameva / yuktAzrayaM maraNalakSaNaM yathA - - 'yamuddizyAturaM vaidyaH sampAdayitumauSadham' ityAdigranthoktam / siddhAzrayaM maraNalakSaNaM yathA -- 'vijJAtam' ityAdipramyoktam | ArogyalakSaNaM yuktavAzrayaM
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2260 crk-sNhitaa| gomayacUrNIyamindriyam itIdamuktaM nikhilaM yathAtathaM * tadanvavekSyaM satataM bhigvidaa| tathA hi siddhizca yazazca zAzvataM sa siddhakA labhate dhanAni ca // 43 // ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRte indriyasthAne gomayacUrNIyamindriyaM nAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // zlokasaGkhyA // 405 // gaGgAdharaH-athaitadindriyasthAnasya sAne vaidyAnAM phlmaah-itiidmityaadi| siddhiM kriyAsiddhim // 43 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| itIndriyasthAnaM sampUrNam / iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarAvindriyasthAnajalpe pazcamaskandha gomayacUrNIyadvAdazAdhyAyajaspAkhyA dvAdazI zAkhA // 12 // siddhayAzrayaJca yathA-'iSTAlambhaH sukhena ca' iti grnthoktm| itItyAdinAndrayasthAnoktaM prameya. jAtaM mahAphalatvenAvazyabodhyatayopadarzayamupasaMharati // 42 / 43 // iti mahAmahopAdhyAyacarakacaturAnanazrImaJcakrapANidattaviracitAyAmAyuSvadadIpikAyAM gharakatAtparyaTIkAyAm indriyasthAne gomayacUrNIyendriyaM nAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // smaaptmidmindriysthaanm| // zrIH // * yathA tathA ityapi paatthH| For Private and Personal Use Only
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir asmatsaGkalitapustakAvalI 29 naM kaluTolASTrI-bhavane prApyate / caraka saMhitA-(prazAmakhaNDaH) sUtrasthAnaga - arakacaturAnanazrImaJcakrapANidatta-praNItyA ttiikyaa| tathA mahAmahopAdhyAya-zrIgaGgAdhAkAMkara kavirAjaviracitayAja upakalpatarusamA bhbaa strii du ekjn| ( 5205 ) su smslin| caraka-saMhitA-(dvitIyakhaNDaH) nidAna-vi -indriyasthAnam-carakacaturAnana zrImaccakrapANidatta-praNIlayA TIvyA tathA mahAmahopAdhyAya-zrIgaGgAdhara-kaviratnakavirAjaviracitayA jalpakalpatarusamAkhyayA TokayA ca samalaGkatam / (1065 pRH) mUlyaM sArddhaSarUpyakamitam / aSTAGgahRdayam-(zrImadaruNadatta-kRtayA TIkayA samanvitam) 1395 pR: mUlyaM SarUpyakamitam / / saTIka-rasendrasArasaMgrahaH (232 duuH) / mUlyaM dvirUpyakamitam / caGgAkSareNa mudritA grnthaavlii| crker bnggaanub dai ( 208 pRsstthaay' sunaapt) muuly 52 ttaakaa| sushruter bnggaanun (972 pRsstthaay' ) / 30 ttaakaa| ckrdtt (sttiik ) shuunny 2 ttaakaa| ckrdtter bnggaab, muuly 10 ttaakaa / ckrdtter muul ttaa muuly 3 ttaakaa| aay'ur'bed-sNgrh ( 1312 muly 70 ttaakaa| aay'ur'bed-sNgr muuly 1 ttaakaa| rsesaar-sN. 7 / sh% ) 326 sstti) muuly 21 ttaakaa| rsesaar-sugrh : (172)y'i smaapt ) muuly 12 ttaakaa| rsesaar-sNgrh 1l| kubaad ekil muly 20 ttaakaa| pcn-sNgrh (544 pRsstthaay' smaapt) muuly // aanaa| 'aay'ur'bed-prdiip ( 35 7 pRsstthaay' smaapt ) muuly 50 aanaa| (111 pRsstthaay' smaapt) muuly 12 ttaakaa| naadd'iibijnyaan 0 - ( 6$ sbaampt ) muly / aanaa| shaangg dhb 376 pRsstthaa nm, 4) muuly 10 ttaakaa| maadhb nidaar [ { 530 pRsstthaay' smaapt muuly 22 ttaakaa| nidaaner bRhd ( 248 pRsstthaay' smaapt) muuly // aanaa| bhaabprkaash ( 1222 pRsstthaay' so) muuly 52 ttaakaa| mdnpaal nighaatt, ( 552 pRsstthaay' sh ) muly 12 ttaakaa| assttaangghRdy' | baag bhaatter bnggaanubaad 310 pRsstthaay' y'aao) muuly 2 ttaakaa| rsrtn-smuccy' 33 y' ? muuly 10 ttaakaa| pribhaassaa-prdiip muuly 0 aanaa| mugdhr'oN byaakr' th' baagiish kiaa ( 98-( 11 yu muuly 5, ttaakaa| ( suuciiptr| # sh suktke r tth ) shriinrendrnaath sen bN=e=.5 shraablaaicndr sen klij|| 24 / 1135-30 0 0 tin haajaar / / For Private and Personal Use Only