Page Text
________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
म अध्यायः ]
१६६३
शारीरस्थानम् । लोकशब्दः, षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्व्वलोकः । तस्य च हेतुरुत्पत्तिर्वृद्धिरुपनवो वियोगश्च । तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणम् । उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराध्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, त्रियोगः, षड्धातुविभागः स जीवापगमः प्राणनिरोधो भङ्गो लोकस्वभावः । तस्य मूलं सव्र्वोपप्लवानाञ्च प्रवृत्तिर्निवृत्तिरुपरमश्च । प्रवृत्तिर्दुःखं निवृत्तिः सुखमिति यज् ज्ञानमुत्पद्यते, तत् सत्यम् । तस्य हेतुः सर्व्वलोकसामान्यज्ञानमेतत् प्रयोजनं सामान्योपदेशश्येति ॥ ६ ॥
उत्थाप्यते । ननु कथं ज्ञानं पूर्व्वं भवेदित्यत आह- तत्रेत्यादि । संयोगापेक्षी लोकशब्दः । हि यस्मात् षड़ धातुसमुदायः सामान्यतो लोकशब्दः । तस्य लोकस्य
धातुसमुदायस्य हेतुरुत्पत्यादिश्वास्ति । तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणमित्यादि । तस्य मूलमिति । षड़ धातु संयोगस्य खलु लोकस्य पुरुषस्य च मूलं सर्वोपष्ठवानां सर्व्वदुःखागमानाश्च मूलं मट्टत्तिर्वाङ्मनः शरीरारम्भः कर्म । तस्य षड़धातुसंयोगस्य जन्मनः सन्पप्लवानाञ्च निवृत्तिर्वाङ्मनः शरीरैरनारम्भः उपरमः, पड़ धातुसंयोगस्योपरमः सब्र्वोपप्लवानाञ्चपरमः । तस्मात् प्रवृत्तिर्वासन:शरीरारम्भो दुःखम् । निवृत्तिर्वाङ्मनः शरीरैरनारम्भः सुखं सुखकरमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तज्ज्ञानं सत्यं सा सत्या बुद्धिः । तस्य सत्यज्ञानस्योत्पत्तौ
,
त्यक्तप्रवृत्तेस्तु तत्त्वज्ञानाद्वि क्षीयते । नोपभोगात्" इति । तदात्यन्तिककर्मक्षयात् आत्यन्तिककर्मफलाभावरूपो मोक्षो भवतीति भावः । संयोगापेक्षीति षड् धातुमेलके पुरुषरूपे वर्त्तते इत्यर्थः । 'लोक' शब्देनेह प्रकरणे लोकत इति कृत्वा पुरुष एवोच्यते जनजगद्रूपो लोकः । यतः स्वादयो येss कर्म्मपरवशत्वेन लोके वक्तव्याः, ते पुरुष एवं सम्भवन्ति । 'सर्व्व' शब्देन सर्व्वप्राणिनो ग्राहयान्त |
हेत्वादिपञ्चकं निर्दिश्य विभजते- तस्य हेतुरित्यादि । तस्य मूलमिति तस्य जीवापगमस्य कारणम् । सर्वोपलवानाचेति सर्व्वसुखदुःखानाम् । प्रवृत्तिः रागद्वेषभूला प्रवृत्तिः । निवृत्तिरिति अप्रवृतिः । 'उपरम' शब्दस्तस्येत्यनेन सम्बध्यते तथा सम्बपप्लवानाञ्च इत्यनेन सम्बध्यते । दुःखानाञ्चोपरमो निवृत्तिकृत एव, निवृत्तिजन्यत्वेन च कार्यकारणयोः अभेदोपचारादपरमोऽपि निवृत्तिर्यः शब्दसामानाधिकरण्येनोच्यते । प्रवृत्तिदुःखमिति च कार्यकारणयोरभेदोपचाराद् बोद्धव्यम् । सत्यज्ञानस्वरूपमाह - इति यज ज्ञानमित्यादि । इतीति
२५०
For Private and Personal Use Only
| SR No. | 020146 |
| Book Title | Charak Samhita Part 02 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Muni Charak, Narendranath Sengupte, Balaichandra Sengupte |
| Publisher | Ranglal Mitra |
| Publication Year | |
| Total Pages | 1100 |
| Language | Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari |
| File Size | 29 MB |