Book Title: Naishadhiya Charitam
Author(s): Sheshraj Sharma
Publisher: Chaukhambha Sanskrit Series Office
Catalog link: https://jainqq.org/explore/032779/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacA candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindya nuvAdena ca vibhUSitam vyAkhyAkAra: AcArya zeSarAjazarmA 'regmI' bhUtapUrva-prAdhyApakaH kAzIhindUvizva vidyAlayasya, nepAlasthatribhuvana vizvavidyAlayasya, vAlmIkisaMskRtamahAvidyAlayasya caukhambA surabhAratI prakAzana rAmo Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||dhiiH|| caukhambA surabhAratI granthamAlA mahAkavizrIharSaviracitaM naiSadhIyacaritam candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindhanuvAdena ca vibhUSitam vyAkhyAkAraHAcArya zrIzeSarAjazarmA regmIH bhUtapUrva-prAdhyApakaH kohinuvidhavidyAlayasya, nepAlasvatribhuvana vizvavidyAlayasya pAlmIkillatamahAvidyAlayasya caukhambA surabhAratI prakAzana ... vArANasI Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caukhambA surabhAratI prakAzana bhAratIya saMskRti evaM sAhitya ke prakAzaka tayA vivaraka) ke. 30/117, gopAlamandira lena po. vA. naM0 1129, vArANasI 221001 dUrabhASa : 333431 sarvAdhikAra surakSita punarmudrita 2002 mUlya : prathama sarga 35.00, 1-3 sarga 60.00, 2-3 sarga 40.00 4-5 sarga 35.00, 1-5 sarga 85.00, 6-8 sarga 50.00 6-9 sarga 65.00, 9vA~ sarga 25.00, 1-9 sarga 150.0 10vA~ sarga 25.00, 1-10 sarga 175.00 vanya prAptisthAna caukhambA saMskRta pratiSThAna 18. e., baMgalo roDa, javAharanagara po.vA. naM0 2113 dillI 110007 dUrabhASa : 3956391 pramukha vitaraka caukhambA vidyAbhavana cauka (banArasa sTeTa baiMka bhavana ke pIche) po. bA.naM. 1.69, vArANasI 221001 dUrabhASa : 320404 mobI mudraNAlaya pArANasI Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ THE CHAUKHAMBA SURBHARATI GRANTHAMALA 13 NAISADHIYACARITA OF SRI HARSA With *Chandrakala' Sanskrit & Hindi Commentaries Acharya Shesbaraja Sharma 'Regmi' Former Professor Banaras Hindu University, Tribhuvan University and Valmiki Sanskrit Mahavidyalaya, Nepal CHAUKHAMBA SURBHARATI PRAKASHAN VARANASI Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (c) CHAUKHAMBA SURBHARATI PRAKASHAN (Oriental Publishers & Distributors) K. 37/117, Gopal Mandir Lane Post Box No. 1129 VARANASI 221001 Also can be had of CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN 38 U. A., Bungalow Road, Javaharnagar Post Box No. 2113 DALHI 110007 Telephone : 3956391 Sole Distributors CHOWKHAMBA VIDYABHAWAN CHOWK ( Behind The Benares State Bank Building) Post Box No. 1069 VARANASI 221001 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA mahAkAvya naiSadhIyacarita aura mahAkavi zrIharSa saMskRtake mahAkAvyoMmeM naiSadhIyacaritakA ucca sthAna hai| yoM to saMskRtameM kAvya aparimita haiM, parantu paThanapAThanameM laghutrayI, bRhattrayI aura paJca mahAkAvya bahuta hI prasiddha haiM / laghutrayImeM prastuta mahAkAvyakA parigaNana na honese usake viSayameM kucha bhI na kahakara bRhattrayI aura paJca kAvyoMkI kucha carcA kI jAtI hai| kirAtArjunIya, zizupAlavadha aura naiSadhIyacarita ye tIna mahAkAvya bRhattrayIke rUpameM vikhyAta haiM / isI taraha kumArasambhava, raghuvaMza, kirAtArjunIya zizupAlavadha aura naiSadhIyacarita ye pAMca mahAkAvya 'paJcakAvya" ke rUpameM vikhyAta haiM aura paThanapAThanameM bahupracalita haiN| ina donoM vibhAgoMmeM vyAkaraNake "yathottaraM munInAM prAmANyam' isa uktike samAna pUrvakI apekSA para zreSTha mAne gaye haiN| lokottara camatkAra, rasa, bhAva, dhvani, alaGkAra, padalAlitya aura varNana tathA pramANameM asAdhAraNatA ityAdi guNagaNoMse naiSadhIyacarita mahAkAvya saba kAvyoMmeM zreSTha mAnA gayA hai / pUrvokta ina sabhI kAvyoMkA kathAnaka itihAsa aura purANase liyA gayA hai parantu inako AkarSaka manohara kalpanAse sajAkara . mahAkaviyoMne atizaya sundaratA aura navInatAse citrita kiyA hai / ataeva / "apAre kAvyasaMsAre kavirekaH prajApati / yathedaM rocate vizvaM tathedaM parivartate // zRGgArI cetkavi: kAvye sarvaM rasamayaM jagat / sa eva vItarAgazcennIrasaM sarvameva tat // " yaha ukti vizeSatayA ina logoM meM lAgU hotI hai| yadyapi-- "upamA kAlidAsasya bhAraverarthagauravam / naiSadhe padalAlityaM mAghe santi trayo guNAH // " isa uktise naiSadhameM padalAlityakI vizeSatA hone para bhI tInoM guNa honese mAkI vizeSatA parilakSita hotI hai, parantu-- Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam "tAvadbhA bhArave ti yAvanmAghasya nodayaH / udite naiSadhe bhAnI kva mAghaH ? kva ca bhAraviH ? // " arthAt bhAravikI kAnti mAghake udayake pahale hI zobhita hotI hai parantu naiSadharUpI sUryake udaya honepara kahA~ mAgha ? aura kahA~ bhAravi? isa uktise naiSadhamahAkAvyakI pUrvokta donoM kAvyoMse zreSThatA jAnI jAtI hai| naiSadhIyacarita mahAkAvyake kartA mahAkavi zrIharSake pitAkA nAma zrIhIra aura mAtAkA nAma mAmalladevI vA alladevI thA, yaha bAta ukta kAvyake pratyeka sargake antameM sthita "zrIharSaH kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH sutaM / zrIhIraH suSuve jitendrayacayaM mAmalladevI ca yam // " isa padyase mAnI jAtI hai| kisI udayanAcArya nAmake paNDitase zrIharSake pitA zrIhIra zAstrArthameM hAra gaye the / ye udayanAcArya kusumAJjali aura kiraNAvalIke kartA dazamazatAbdIke maithila dArzanika udayanAcAryase bhinna the / antima samayameM zrIhIrane apane putra zrIharSase ukta paNDitako zAstrArthameM jItanekA anurodha kiyA thaa| zrIharpane apanI mAtAse cintAmaNi mantrakI dIkSA lekara bhagavatIkI upAsanAke phalasvarUpa asAdhAraNa vidvattA aura pratibhAkI prApti honese khaNDana-khaNDakhAdya nAmaka vedAnta granthase udayanAcAryako parAsta kiyaa| asAmAnya vaiduSyapUrNa pratibhAke kAraNa jaba isakI racanA durUha I taba apanI kRtiko bodhagamya karAneke lie unhoMne AdhIrAtake samaya zirameM pAnI DAlakara dahI piyA taba kaphakI pracuratAse kucha buddhikI mandatA huI tadanantara inakA kAvya samajhanemeM loga samartha hue aisI anuzruti hai / - aisI bhI ukti hai ki mahAkavi zrIharSa prasiddha AlaGkArika mammaTabhaTTake bhAje the aura unhoMne apanI racanA naiSadhacarita mAmAko dikhalAyA mammaTane kahA ki "mujhe kAvyaprakAzake saptama ullAsa likhaneke pahale hI yaha grantha mila jAtA to doSoMke udAharaNa DhU~Dhane meM aneka granthoMko dekhanekA parizrama nahIM uThAnA par3atA, tumhAre eka hI grantha se saba kAma cala jAtA" parantu isa lokoktimeM satyatAkA bahuta kama aMza dekhA AtA hai / mahAkavi zrIharSa kAnyakubja (kannauja) aura vArANasIke mahArAja vijayacandra aura jayacandra ke sabhApaNDita the aura ve kAnyakubjezvarase pAnake do bIr3e aura Asana pAte the, tathA samAdhimeM brahmakA Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA sAkSAtkAra karate the| unakA kAvya madhukI dRSTi karanevAlA hai aura toMmeM unakI uktiyAM zatruoMko parAsta karane vAlI haiM, ye bAta granthake anta meM sthita "tAmbUladvayamAsanaM ca labhate yaH kAnyakubjezvarAdyaH sAkSatkurute samAdhiSu paraM brahma pramodArNavam / yatkAvyaM madhuvarSi, dharSitaparAstarkeSu yasyoktayaH zrIzrIharSakaveH kRtiH kRtimude tasyA'bhyudIyAdiyam // "22-153 isa padyase jAnI jAtI hai| mahAkavi zrIharSakA samaya vikramakI gyArahavIM zatAbdI hai / ye nyAya, vedAnta Adi aneka zAstroMpara pUrNa adhikAra rakhate the| inake granthoMkA saMkSipta paricaya dekara pIche naiSadhIyacaritapara kucha likheMge1 sthairyavicAraNaprakaraNa-saMbhavataH isameM bauddhoMke kSaNikavAdakA khaNDana hogaa| 2 vijayaprazasti-isameM jayacandra ke pitA vijayacandra kI prazasti hai / 3 khaNDanakhaNDakhAdya-isameM nyAyakI rItikA avalambana kara nyAyakA khaNDana aura advaitasiddhAntakA maNDana hai / yaha atyanta durUha aura pANDityakA nikaSagrAvA mAnA gayA hai / bAdameM vikramakI solahavIM zatAbdIke zaGkaramizrane isIkI zailIpara "vAdivinoda" nAmaka granthakI racanA kI thii| 4 gauDorvIzakulaprazasti-isameM baGgadezake kisI rAjAkI prazastikA __ varNana hai| 5 arNavavarNana-isameM samudrakA varNana hogA / 6 chindaprazasti-isameM chinda nAmake kisI rAjAkI prazastikA varNana hogaa| 7 zivazaktisiddhi-nAmake anusAra isameM bhI ziva aura zaktikI siddhi kI gaI hogii| 8 navasAhasAGkacaritacampU-saMbhavataH rAjA bhojake pitA "navasAhasAGka" upAdhivAle sindhurAjakA carita hogaa| 6 naiSadhIyacarita mahAkAvya-mahAkavine ise "taccintAmaNimantracintanaphale" kahakara cintAmaNi mantrake cintanase phalasvarUpa batalAyA hai| isameM kula 22 sarga haiM ratnAkara mahAkavike "haravijaya mahAkAvya"(jisameM 50 sarga haiM ) ko chor3akara pracalita anya samasta mahAkAvyoMmeM yaha vizAla aura zreSTha hai isameM terahavAM sarga 56 zlokoMkA 15 vA~ sarga 63 zlokoMkA aura unnIsavAM sarga 67 zlokoMkA hai / inako Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam chor3a kara anya sargomeM zlokoMkI saMkhyA zatA'dhika hai| kiM bahunA 17 vA~ sarga 222 zlokoMkA hai| isameM samaSTi zlokasaMkhthA 2828 hai / kahA jAtA hai ki apane AzrayadAtA mahArAja jayacandrakI AjJAse mahAkavine isa mahAkavyako racA thA isameM unnIsa chandoMkA prayoga kiyA gayA hai jinameM sabase adhika upajAti chanda haiM, jisameM 7 sarga likhe gaye haiM / vaMzasthameM 4 sarga haiN| inake atirikta doghaka, vasantatilakA, svAgatA, drutavilambita, rathoddhatA, zArdUlavikrIDita, sragdharA, zikhariNI aura anuSTapa Adi chanda haiM / 17 vA sarga - to anuSTup chandoMmeM hI racita hai| isa mahAkAvyapara 23 TIkAe~ racI gaI haiM aisA pratIta huA hai| jinameM prAcInameM mallinAthakI jIvAtu aura nArAyaNa paNDitakI prakAza TIkA tathA navInameM jIvAnanda vidyAsAgara aura ma0 ma0 haridAsa siddhAntavAgIzakI TIkAe~ upalabdha haiM, TIkAe~ kevala nAmamAtrase prasiddha haiN| zrIharSake granthoMmeM naiSadhIyacarita aura khaNDanakhaNDakhAdya upalabdha haiM anya aprApya haiN| naiSadhIyacaritakA upajIvya hai mahAbhAratake vanaparvasthita nalopAkhyAna / isameM Arambha meM nalake anupama guNagaNoMkA savistara varNana hai| damayantIke pUrvA'nurAgakI bhI vizada carcA hai / anantara nalakI damayantImeM Asakti, damayantIke virahase adhIra hokara rAjA vanavihArake lie jAte haiM, vahA~ tAlAbake pAsa eka haMsako pakar3ate haiN| manuSyakI vANImeM usakA vilApa sunakara usako chor3a dete haiN| vaha phira Akara unase damayantIkA varNana karatA hai, aura damayantIke sAtha rAjAkA sambandha karAnekA praNa kara damayantIke pAsa jAtA hai| haMsa damayantIse rAjA nalake saundarya aura guNoMkA varNana karatA hai rAjA bhIma damayantIke svayamvarakA prayoga karate haiM nAradake mukha se svayamvarakA samAcAra sunakara indra, yama, varuNa aura agnike sAtha damayantIke svayamvarameM jAne ke lie prastuta hote haiN| rAste meM nalako dekha kara apane kauzalase unheM apanA dUta banAte haiM / bar3e samArohase svayaMvara hotA hai: cAroM devatA nalakA rUpa lekara upasthita hote haiM / nalakA nizcaya karane meM asamartha hokara damayantI vyAkula hotI hai| antameM devagaNa unakI pati-bhaktise prasanna hokara apane cihnoMko prakaTa karate haiM taba damayantIke sAtha nalakA vivAha hotA hai / lauTate samaya kalike sAtha devatAoMkA sAmanA hotA hai / kalike nAstikavAda prakAzita karanepara devagaNa usakA khaNDana karate haiM / kali nalake Upara kupita hokara unako pIDita karane kA praNa karake dvAparake sAtha anyatra kahIM upayukta sthAna na dekha kara ke Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA bAgIce meM rahakara avasara tAkatA rahatA hai / antameM nala aura damayantIkI prathama . milanarAtrikA manohara varNana karake grantha samApta hotA hai| nalopAkhyAnake anusAra bhAI puSkarake sAtha juMemeM rAjya ga~vAkara nalakA paryaTana Adi vRtAnta na honese yaha mahAkAvya adhUrA-sA pratIta hotA hai / ataeva kahA jAtA hai ki isameM pahale 60 sarga the, parantu abhI 22 sarga-mAtra rapalabdha haiM isameM rasa. alaGkAra, dhvani, guNa, rIti Adi alaGkAra zAstrake pratyeka viSayase pUrNa maulikatA parilakSita hotI hai / kAlidAsakI racanAoMko chor3akara pUrvavartI samasta kaviyoMkI racanAe~ isake sAmane hataprabha ho gaI haiM / zrIharSane AlaGkArikoMke niyamakA bhI pUrNarUpase pAlana nahIM kiyA hai, varNanoMmeM unakI vilakSaNa kalpanAoMkI ur3Anane saba sImAkA atikramaNa kara diyA hai / zrIharSane alaGkAra Adike prayogoMmeM darzana aura vyAkaraNase udAharaNa lekara apanI anokhI mUjhabUjhakA paricaya diyA hai / saMskRtabhASAmeM zrIharSakA asAdhAraNa adhikAra dekhA jAtA hai / "naiSadhaM vidvadauSadham" yaha prasiddha janazruti hai| naiSadhako zAstrakAvya kahane meM kucha bhI atyukti nahIM pratIta hotI hai / alaGkAroMmeM unhoMne atizayokti, apaha nuti, arthAntaranyAsa, upamA, vyatireka, rUpaka AdimeM apanA bejor3a kauzala pradarzita kiyA hai| yamaka Adi zabdA'laGkArake prayogameM bhI ve apanI sAnI nahIM rakhate haiM / hA~ bhAravi aura mAghake samAna ekAkSara aura dva yakSaravAle zlokoMkA pradarzana kara zrIharSane kAvyazilpa nahIM darasAyA hai, vastutaH yaha bhUSaNa hai, dUSaNa nahIM hai| naiSadhIyacaritake 13 veM sargake 34 veM zlokameM unhoMne paJcanalIkA varNana karane meM adbhata aura asAdhAraNa vaiduSya dikhAyA hai / naiSadhIyacaritameM prasAdaguNa aura vaidarbhI rItikA paryApta pradarzana honepara bhI mAdhurya aura ojoguNa aura pAJcAlI Adi rItikI pracuratA upalakSita hotI hai / isa kAvyaratnake rasAsvAdanake lie kaThina parizrama aura parimAjita buddhi apekSita hai isameM do mata nhiiN| aba naiSadhIyacaritake kucha asAdhAraNazlokoMkA pradarzana kara isa prasaGgakA upasaMhAra kiyA jAtA hai nalake pratApa aura yazakA kaisA manohara varNana hai"tadojasastadyazasaH sthitAvimau vRtheti citte kurute yadA yadA / tanoti bhAnoH parivezakaitavAttadA vidhiH kuNDalanAM vidhorapi / / 1-14 / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - damayantIke virahase santapta honepara bhI nalake ayAcita-vratakA pAlana kitanI ramaNIyatAse varNita hai "smaropatapto'pi bhRzaM na sa prabhurvidarbharAjaM tanayAmayAcata / tyajantyasUzarma ca mAnino varaM tyajanti na tvekamayAcitavratam // 1-50 / nalase pakar3e jAnepara haMsake mukhase karuNarasakA kaisA sajIva varNana hai"madekaputrA jananI jarA'turA, navaprasUtirvaraTA tapasvinI / gatistayoreSa janastamardayannaho ! vidhe ! tvAM karuNA ruNAddhi no" // 1-135 mahArAja bhImakI purIkA zliSTa rUpameM kaisA manohara varNana hai"sthitizAlisamastavarNatAM na kathaM citramayI bibhartu yaa| svarabhedamupaitu yA kathaM kalitA'nalpamukhAravA na vA" // 2-68 // nalakI sAdhutAkA varNana vyAkaraNapANDityapradarzanapUrvaka kaisI pravINatAse kiyA gayA hai kriyeta cetsAdhuvibhakticintA vyaktistadA sA prthmaa'bhidheyaa| yA svaujasAM sAdhayitu vilAsaMstAvatkSamAnAmapadaM bahu syAt // 3-23 / kitanI mArmikatAse nalake ghor3oMkA varNana adhikArUr3havaiziSTayarUpakase pradarzita hai "vinA patattraM vinatAtanUjaH samIraNarIkSaNalakSaNIyaiH / manobhirAsIdanaNupramANana nirjitA dikkatamA tadazvaH // 3-37 / kaisI sUjhabUjhase nalake guNoMkA atizayoktise azakyavarNana pratipAdita kiyA hai "yadi trilokI gaNanAparA syAttasyAH samAptiryadi nAyuSaH syAt / pAreparArdha gaNitaM yadi syAd gaNeyaniHzeSaguNo'pi sa syAt // 3-40 // candrameM sthita kalaGkako utprekSA aura apahanu tise kaisI sajIvatAse darasAyA hai "smaramukhaM haranetrahutA'zanAjjvaladidaM vidhinA cakRSe vidhuH / bahu vidhena viyogivardhanasA zazamiSAdatha kAlikayA'GkitaH" / / 4-73 / isa padya meM devatAoMkA vigraha nahIM hai, zabda hI devatA haiM aise mImAMsAsiddhAntako kasI vilakSaNatAse prastuta kiyA hai "vizvarUpakalanAdupapannaM tasya jaiminimunitvanudIye / vigrahaM makhabhujAlasahiSNurvyarthatAM madaniM sa ninAya" // 5-36 / Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA sAra alaGkArake dvArA indrako zreSThatAkA kaisA manohara varNana hai"lokasraji dyaudivi cAditeyA atyAditeyeSu mahAnmahendraH / kiGkartumarthI yadi so'pi rAgAjjAgati kakSA kimataH parA'pi // 6-81 / svargase bhI bhAratavarSakI zreSThatAkA kitanA sundara varNana hai"svarge satAM zarma, paraM na dhamAM bhavanti bhUmAviha tacca te ca / iSTayA'pi tuSTiH sukarA surANAM kathaM vihAya trayamekamIhe" / / 6-68 / eka damayantIko dekhanese aneka apsarAoMko dekhanekA kautuka pUrNa hotA hai, isa bAtako kaisI vilakSaNatAse dikhAyA hai bhrUzcitra rekhA ca, tilottamA'syA nAsA ca, rambhA ca yadUrusRSTiH / dRSTA tataH pUrayatIyamekA'nekA'psaraH prekSaNakautukAni" // 7-62 / mahArAja nala kAmadeva aura azvinIkumAroMse bhI sundara haiM isa bAtako damayantI ke mukhase kisa taraha vilakSaNatAse pradarzita kiyA hai "na manmathastvaM sa hi nA'stimUrtirna vA''zvineyaH sa hi nA'dvitIyaH / ciha naiH kimanyairathavA taveyaM zrIreva tAbhyAmadhiko vizeSaH" // -26 / damayantI nalako "ApakI vANI mAtrake sunanese nAma sunanekI icchA zithila nahIM huI hai" isa bAtako dRSTAnta alaGkArase kaise madhuratApUrvaka kahatI hai "giraH zrutA eva tava zravaHsudhAH, zlathA'bhavannAmni tu na zrutispRhA / pipAsutA zAntimupaiti vAriNA, na jAtu dugdhAnmadhuno'dhikAdapi" // 65 // naiSadhIyacaritake ekase nau sargoM taka ApAtataH katipaya manohara zlokoMkA pradarzana kiyA gayA hai, isako parisaMkhyAke rUpameM nahIM samajhanA caahie| ___ naiSadhIyacaritakI isa navIna candrakalAvyAkhyAmeM maiMne prAcIna tathA navIna jIvAtu, prakAza aura jayantIkA nirIkSaNapUrvaka chAtroMko sugamatayA bodha karAnekA prayatna kiyA hai, maiM isa viSayameM kahA~ taka saphala huA hU~ isa viSayameM kRtavedI vidvadgaNa tathA chAtragaNa hI pramANa haiM / antameM tvarA aura pramAdake kAraNa honevAle skhalanameM sUcanAkI prArthanA kara maiM apane laghuvaktavyako samApta karatA huuN| vArANasI, brahmAghATa zeSarAjazarmA saM0 2033 meSasaMkrAntiH / Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya saMskaraNa yadyapi saMskRtake mahAkaviyoMkI kRtimeM eka-eka viziSTa utkarSa vidyamAna hai, jaise prasAdaguNa, upamA Adi alaGkAra aura vaidarbhI rItimeM kAlidAsa; arthagaurava, prakRtivarNana AdimeM bhAravi; padalAlitya aura anuprAsa AdimeM daNDI aura varNana AdikI vyApakatAmeM bANabhaTTa apanI sAnI nahIM rakhate haiM / tathA'pi saMskRta mahAkAvya meM mahAkavi zrIharSa apratima haiM / maiMne pUrva saMskaraNakI bhUmikAmeM unakI racanAkI katipaya vizeSatAko pradarzita kiyA hai to bhI isa dvitIya saMskaraNameM bhI thor3A-sA digdarzana karanekA prayAsa karatA hai| sabhI jAnate haiM ki pratibhA; lokacaritravijJatA aura zAstrajJatA inase kAvyakI utpatti hotI hai, ina tInoM guNoMke pAripAkase kAvya carama utkarSako prApta hotA hai / jaise kevala zAstrajJatA honese kavitva kuNThita hotA hai vaise kevala lokacaritravijJatA honese kAvya, grAmyatA Adi aneka doSoMkA sthAna hotA hai / murAri kavimeM zAstrajJatAkI mAtrA adhika honese unake anargharAghavameM kavitvakA paripAka nahIM ho pAyA hai| bhavabhUtike uttararAmacaritameM aura diGnAgakI kundamAlAkI tulanAmeM unakA anargharAghava nahIM ThaharatA hai| jaise pratibhAke sAtha sAtha pUrvokta donoM guNoMkA utkarSa zrIharSake naiSadhIyacaritameM dekhA jAtA hai saMbhavataH vaisA utkarSa vizvasAhityameM prApta nahIM hai| naiSadhIyacaritakI vizeSatAko parakhaneke lie eka svatantra granthakI AvazyakatA hai; isalie abhI itanese hI santoSa karate haiM / -zeSarAjazarmA Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkSipta kathAsAra [ navamasargaparyanta ] . prathama sarga . niSadha dezake mahArAja nalake guNoMkA varNana / unake guNoMko dUta, dvija aura vandI Adise sunakara vidarbha dezake nareza bhImakI putrI damayantIkA unameM pUrvarAgakA varNana / usI taraha damayantIke lokottara saundarya aura guNagaNoMko sunakara una para nalake anurAgakA varNana / damayantIke virahase Akula hokara sabhAbhavanameM rahane meM nalakI asamarthatA / mana bahalAne ke lie bAgIcemeM jAne ke lie unakI icchA / nalake ghor3ekA varNana / ghur3asavAra apane vayasyoMke sAtha upavana meM nalakI yAtrAkA varNana / upavana ke sAtha vahA~ke tAlAbakA savistara varNana / vahA~para eka sunahare haMsako dekhakara nala dvArA usakA grahaNa / manuSyavANImeM nalakI nindA kara apanI mAtA, haMsI aura baccoMkI zocanIyatAko prakAza kara haMpakA atikaruNa vilApa karanA / usase Ardracita hokara sahRdaya nalakA use chor3a denaa| dvitIya sarga nalase chuTakArA pAkara haMsakA apane ghoMsale meM jAnA aura vahA~se lauTakara phira rAjAke pAsa AnA / haMsakA rAjAke lie mRgayAkA samarthana karanA aura aura pratyupakArake lie damayantIkA aura unake saundarya AdikA savistara varNana kara rAjAke prati damayantIkI Amakti utpanna karAne kI pratijJA krnaa| damayantIke virahase apanI avasthAkA gajA dvArA varNana / gajAkI anumatise AkAza mArgase haMsa kA kuNDinapura ke prati prasthAna / prasthAna-gamayameM zakuna AdikA varNana / kuNDinapura vahA~ke bhavanoMkA aura gajapramAdakA gavistara varNana upavanakA varNana aura hamakA upavana meM magriyoM ke mAtha damayantIko dekhanA / tRtIya sarga damayantIke pAsa jamInapara haMmakA utrnaa| use dekhakara pakar3ane ke lie damayantIko icchA / unakI sakhiyoMkA niSedha / damayantIkA abhiprAya jAnakara pratAraNa kara haMsakA sakhiyoMse vahata dUra .ekAnta sthAnameM damayantIko pahu~cAnA aura manuSyavANIse unako ulAhanA dekara apanA paricaya dekara nalake guNoMkA Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam savistara varNana karanA / haMsakA nalake prati damayantIkA anurAga utpanna karanekA prayatna karanA aura "maiMne Apako parizrAnta kara aparAdha kiyA hai| ataH ApakA kauna-sA Ipsita karma karUM ?" kahanA / damayantIkA uttarake taurapara ArambhameM AkAragopana karanA aura zleSase dvayarthaka padoMkA prayoga karanA, taba nalake prati damayantIkA sandeza deneke lie haMsakI asamarthatA prakaTa karanepara damayantIkA vyakta rUpase nalameM apane anurAgako prakAza karanA tathA nalako apane pratisandeza deneke lie upayukta avasarakA pratipAdana krnaa| haMsakA bhI nalakI virahA'vasthAkA varNana karanA aura damayantIkA nalake sAtha sambandha meM aucitya kA pratipAdana karanA isI samaya DhU~DhatI huI sakhiyoMkA usa sthAnapara AnA aura rukhasata hokara haMsakA virahase vyAkula aura azoka vRkSake nIce zayyAmeM leTe hae rAjAke pAsa Akara kArya kI saphalatAkI sUcanA krnaa| caturtha sarga damayantIkI virahA'vasthAkA karuNa varNana / sakhiyoMke sAmane upAlambhapUrvaka damayantIkA candrakI nindA aura rAhu kI stuti krnaa| pIche unako savistara kAmadevakI nindA krnaa| damayantIkA kAmabANase viddha hokara jyAdA bolanemeM asamartha honA, sakhiyoMke sAtha uktipratyuktimeM tatpara honA jaise ki pUrvAddha meM sakhiyoMkA damayantIko prabodha karanA uttarArddha meM damayantIkA uttara denA / isI prasaGgameM nairAzyake kAraNa damayantIkA behoza honA, unako hozameM lAneke lie sakhiyoMkA aneka upacAra karanA / damayantIkI cetanAkA varNana, kolAhala sunakara rAjA bhImakA pradhAna mantrI aura pradhAna vaidyake sAtha kanyAke antaHpurameM AnA tathA pradhAnamantrI aura pradhAna vaidya kA eka hI padya meM bhinnabhinna artha meM damayantIke upayukta upacArakA pratipAdana karanA aura rAjA svayaMvara kaganekI gucanA kara damayantIko AzvAsana denA / paJcama sarga gajA bhImakA damayantIke svayaMvarameM upasthitike lie aneka rAjAoMko nimantraNa denA usI avasarameM parvata munike sAtha devarSi nAradakA AkAzamArgase indra ke samIpa jAnekA varNana atithya kara indrakA "rAjAoMkA dharmayuddha meM prANaparityAga na karanekA" kAraNa pUchanA / nAradakA svayaMvarameM damayantIko prApta karaneke lie rAjAoMkI yuddha meM apravRttikA varNana karanA aura yuddha dekhaneke lie Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkSipta kathasAra apanI icchAko prakaTa karanA / indrakA upendrake saMrakSaNameM yuddha meM apanI abhIti kA prakAza karanA aura donoM RSiyoMkA martyalokake prati prasthAna / yama varuNa aura agnike sAtha indrakA kuNDinapurameM damayantIke svayaMvarameM jAne ke lie pravRtta honaa| usa samaya indrANI aura apsarAoMke bhinna-bhinna manobhAvoM kA savistara varNana / indra Adi devatAoMkA damayantIke pAsa dUtIko aura rAjA bhImake pAsa mitrabhAvase aneka upahAroMko bhejnaa| rAste meM rathameM ArUr3ha hokara kuNDinapura meM prasthAnake lie udyata nala kA saundarya dekhakara devatAoM meM pratyekakI damayantI - kI prAptimeM nirAsAkA varNana / indrakA apane sAtha devatAoMkA paricaya dekara nalake prati apanI AthitAko jtlaanaa| indra kA kapaTa na jAnakara apaneko saubhAgyazAlI samajhakara nalakA unakI icchA pUrNa karaneke lie svIkRti denA / taba indra kA damayantIke pAsa dUtarUpameM jAne ke lie nalase prakAzarUpa meM anurodha karanA / devatAoMkA * paTa jAnakara svayam damayantIke praNayArthI hone se nalakI asvIkRti jatAnepara indra Adi devatAoMke sAmUhika prayAsakara adRzya zakti dekara jabardastI se nalako apane dUtakarma meM pravRtta krnaa| SaSTha sarga - rathameM ArUDha hokara vegapUrvaka nalakA kuNDinapurameM pahuMcanA / pahu~caneke bAda hI unakI mUrtikA adRzya honaa| nalakA rAjamandirameM aura anta purameM praveza karanA / bhramase damayantIkA darzana honA aura antaHpurameM nalakA aneka mahilAoMkA aneka kriyAkalApa dekhanA / nalakI jitendri yatAkA varNana / triyoM ke sparzase bacaneke lie nalakA catuSpatha (caurAhA) meM jAnA, vahA~para bhI unakA aneka striyoMke samparkakA varNana / antaHpurameM mAtAko praNAma kara lITatI huI damayantIke sAtha yoga hone para bhI bhramavaza nalakA na pahacAnanA tathA damayantI kA bhI nalako na dekhanA / bhramaNakramase nalakA damayantI ke pramAdama pahu~canA / vahA~ para nalakA striyoMkI aneka kriyAoMko dekhnaa| makhIsamAja meM vidyamAna damayantIko nalakA phcaannaa| vahAMpara agni yamarAja aura varuNakI. dUtiyoM kI prArthanAoMmeM damayantIkI asvIkRtise nala ko unakI prApti meM pratyAzA / damayantIko indra ke dUtoMse indrasandezakA vizeSa varNana / indra kI prArthanAko svIkAra karaneke liesakhiyoMkI bhI damayantIse abhyarthanA damayantIse prItipUrvaka indra kI praNayaprArthanAkA pratyAkhyAna nalameM AzAkA saJcAra honA / Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - saptama sarga damayantIke aGgapratyaGgoMmeM nalakA dRSTipAta / nalakA mana hI mana damayantIke kezoMse Arambha kara nakhaparyanta zarIrake avayavoMkA savistara varNana kara unake samIpa prakaTarUpa honekI icchA krnaa| aSTama sarga damayantI aura unakI sakhiyoMkA nalako dekhakara aneka manobhAvoMkA varNana / unakA nalase "Apa kauna haiM ? aura kahA~se Aye haiM ?'' isa prakAra prazna karanemeM bhI asamartha hokara Asana chor3a kara uThanA, taba svayam damayantIkA nalake prati madhuravacanoMse svAgata vAkyakA bhASaNa / Asanapara baiThanekA anurodha kara "Apa kauna haiM ? kahA~se Aye haiM ? aura kahA~ jAyeMge ?" ityAdi prazna damayantIkA nalake rUpakI prazaMsA karanA / damayantIkA nalake kula AdikA paricaya pUchakara unameM nalatvakI saMbhAvanA karanA / taba Asanapara baiThakara nalakA Apaneko indra Adi devatAoMkA sandeza lekara AyA huA dUta batalAnA kramapUrvaka nalakA da-mantIke virahase indra, agni, yama, aura varuNakI avasthAkA varNana karanA aura cAroM devatAoMke praNayasandezakA varNana kara ekako varaNa karaneke lie prArthanA karanA / navama sarga nalavaNita inda Adi devatAoMke praNayasandezako anusunA-sA kara damayantIkA punaH nalake kula aura nAmakA prazna karanA unase anAvazyakatAkA pratipAdanakara nalakA devatAoMkI praNaya-prArthanAkA uttara dene ke lie damayantIse anurodha kara apaneko candra vaMzakA aMkura batalAkara ziSTaloga apane nAmakA grahaNa nahIM karate haiM'kahakara nAmakIrtana meM apanI agamarthatA jatAnA taba damayantIkA bhI parapuruSa ke mAtha kulalalanAke saMbhASaNameM anaucitya pratipAdanakara devatAoM ke praNayasandezake uttara dena meM apanI asamarthatA dikhaanaa| taba damayantIkI sakhIkA damayantIke abhiprAyako apane vacana kahanA aura nala kI aprAptimeM damayantIkI AtmahatyA karane kA irAdA jatAnA / taba nalakA AtmahatyA karanepara bhI damayantIpara tatta. devatAoMkA adhikAra hone kA varNana karanA phira unakA damayantIse devatAoMmeM kisI ekako varaNa karane ke lie anurodha karanA / damayantIkA usa vAkyako anasunA-sA kara nalako yamadUtake samAna khnaa| taba sakhIkA nalake prati damayantIkA dRr3ha anurAgakA varNana karanA taba bhI dUtakarmameM dhurandhara nalakA indra Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkSipta kathAsAra 1.15 Adi devatAoMkI pratikUlatAse nalake sAtha damayantIke vivAhameM asaMbhAvyatAkA varNana karanA / anantara damayantIke karuNApUrNa vilApase pighalakara dUtakarma bhUlakara nalakA aneka prakArase damayantIko AzvAsana denaa| phira apane dUtakarmakA smaraNa honese nalakA pazcAttApa karanA, taba haMsakA Akara damayantIko nirAza na karaneke lie anurodha karanA / anantara nalakA "indra Adi devatAoMmeM kisI ekako vA mujhe varaNa kIjie" aisA anurodha kara vicArapUrvaka kArya karanekI sammati denaa| nalako pahacAna kara damayantIkA prasanna aura lajjita honaa| unakI sakhIkA nalako varaNa karane ke lie damayantIke dRDha nizcayakI sUcanA / yaha sunakara lajjita hokara nalakA devatAoMke sAtha svayaMvarameM upasthitikA jJApana kara jAnA / anta meM nalekA indra Adi devatAoMko damayantIkA saba vRttAnta sunaanaa| iti zam -:0: nAyakAdisiddhAnta naiSadhIyacaritameM rAjA nala dhIrodAtta nAyaka haiM,damayantI parakIyA (kanyA) nAyikA haiM / ye donoM vibhAva haiM / haMsAdi dvArA nala aura damayantIke varNana paraka vAkya puSpa, candana, candrodaya, vasantaRtu, kokilazabda, bhramarajhaGkAra Adi uddIpana vibhAva haiM, parasparanirIkSaNa Adi anubhAva hai / nirveda Adi vyabhicAra bhA haiM / 17 sargataka vipralambhazRGgArakA pUrvArAga hai, anantara saMbhogazRGgAra hai / pradhAna rasa zRGgAra hai, karuNa Adi aGgarasa haiM / sthAyI bhAva rati hai / vaidarbhI rIti pradhAna hai kahIM-kahIM gaur3I bhI hai, guNa prAyaH prasAda hai kahIM-kahIM mAdhurya aura oja bhI haiM / haMsa nisRSTArtha dUta hai| Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUktayaH adRSTamapyarthamadRSTavaibhavAtkaroti suptirjanadarzanA'tithim / 1-36 / tyajantyasUzarma ca mAnino varaM tyajanti na tvekamayAcitavratam / 1-50 / smaraH sa ratyAmaniruddhameva yatsRjatyayaM sarganisarga IdazaH / 1-54 / kva bhogamApnoti na bhAgyabhAga janaH / 1-102 / vihitaM dharmadhananivahaNaM viziSya vizvAsajuSAM dviSAmapi / 1-131 / taruNIstana eva dIpyate maNihArAvalirAmaNIyakam / 2-44 / avate hi phalena sAdhavo na tu kaNThena nijopayogitAm / 2-48 / dhaninAmitaraH satAM punarguNavatsannidhireva sannidhiH / 2-53 / svata eva satAM parA'rthatA grahaNAnAM hi yathA yathArthatA / 2-61 / kArya nidAnAddhi guNAdadhIte / 3-17 / vidherapi svArasikaH prayAsaH parasparaM yogyasamAgamAya / 6-48 / sandabhyate darbhaguNena mallImAlA na mRdvI bhRzakarkazena / 3-46 / hUde gabhIre hadi cA'vagADhe zaMsanti kAryA'vataraM hi santaH / 6-53 / azakyazavyabhicAraheturvANI na vedA yadi santu ke tu / 3-78 / ahelinA kiM nalinI vidhatte sudhAkareNA'pi sudhAkareNa / 3-80 / alaM vilambya tvarituM hi velA, kArye kila stharyasahe vicaarH|| gurUpadezaM pratibheva tIkSNA pratIkSate jAtu na kAlamatiH // 3-61 / apAM hi tRptAya na vAridhArA svAduH sugandhiH svadate tussaaraa| 3-63 / AtyantikA'siddhivilambisiddhayoH kAryasya kA''ryasya zubhA vibhAti / 3-66 itaH stutiH kaH khalu candrikAyA yadadhimapyuttaralIkaroti / 3-116 / priyamanu sukRtAM hi svashAyA vilambaH / 3-134 / taduditaH sa hi yo madanantaraH / 4-3 / asati kaH sati nA''zrayabAdhane ? 4-16 / kvasahatAmavalambalavacchidAmanupapattimatImapi duHkhitA / 4-110 / jhaTiti parAzayavedino hi vijnyaaH| 4-118 / Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUktayaH sAdhane hi niyamo'nyajanAnAM yoginAM tu tapasA'khilasiddhiH / 5-3 / karma kaH svakRtamatra na bhuGkta ? 5-6 / / yAvadarhakaraNaM kila sAdhoH pratyavAyadhutaye na guNAya / 5-6 / AkaraH svaparabhUrikathAnAM prAyazo hi suhado: sahavAsaH / 5-12 / pUrvApuNyavibhavavyayalabdhAH sampado vipadA eva vimRSTAH ! pAtrApANikamalA'rpaNamAsAM tAsu zAntikavidhividhivRSTaH / / 5-17 / uttarottarazubho hi vibhUnAM ko'pi maJjulatamaH kramavAdaH / 5-37 / vartma karSatu puraH paramekastadgatA'nugatiko na mahA'rdhaH / 5-55 / dhaurna kAcidathavA'sti nirUDhA, saiva sA carati yatra hi cittam / 5-57 / taM dhigastu kalayannapi vAJchAthivAgavasaraM sahate yaH / 5-83 / yAcamAnajanamAnasavRtteH pUraNAya bata ! janma na ysy| tena bhUmiratibhAravatIyaM, na drumana giribhirna samudra : // 5-88 / ki grahA divi na jAgrati te te ? bhAsvatastu kayamastula yA''ste ? 5-100 / Akahi kuTileSu na nItiH / 5-103 / hrIgirA'stu varamastu punarmA svIkRtava paravAgaparAstA / 5-105 / durvayA hi viSayA viduSA'pi / 5-106 / hAsyateva sulabhA na tu sAdhyaM, tadvidhitsubhiranaupayikena / 4-115 / zaMsati dvinayanI dRDhanidrAM drAG nimeSamiSaghUrNanapUrNA / 5-126 / ta: satAM hrI: parato'pi gurvo| 6-22 / patAlamAleH pihita: svayaM hi prakAzamAsAdayatIkSuDimbhaH / 8-2 / mugdheSu kaH satyavAvivekaH ? 8-18 / vAgjanmavaiphalyamasahyAlyaM guNAdhike vastuni maunitA cet / salatvamalpIyasi jalpite'pi, tadastu bandibhramabhUmiva / / 5-32 / vimbA'nubimbau hi vihAya ghAturna jAtu dRSTA'tisarUpasRSTiH / 8-46 / dviSanmukhe'pi svadate stutiryA, tanmiSTatA neSTamukhe tvameyA / 8-51 / vivekadhArAzatadhautamantaH satAM na kAma: kaluSIkaroti / 8-54 / nAmA'pi jAgati hi yatra zatrostejasvinastaM katame sahante ? 8-74 / pipAsutA zAntimupaiti vAriNA, na jAtu dugdhAnmadhuno'dhikAdapi / 6-5 / Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam garau giraH pallavAnA'rthalAdhave nitaJca vaco hi vAgmitA / 6-8 / jana: kilAcAramucaM vigAyati / 6-13 / svabhAvabhaktipravaNaM pratIzvarA: kayA na vAcA mudamugiranti vA / 9-26 / hRdasya haMsAvalimAMsalazriyo balAkaye va prabalA viDambanA / 6-27 / akAJcane'kiJcananAyikA'GgAke kimArakUTAbharaNena na zriya: ? 6-28 / pRSatkizorI kurutAmasaGgatAM kathaM manovRttimapi dvipA'dhipe ? 6-26 / mRNAlatanta cchidurA satIsthitilavAdapi truTayati cApalAskila / 6-31 / niSiddhamapyAcaraNIyamApadi satI kriyA nA'vati yatra srvthaa| ghanA'mbunA rAjapathe'tipicchile kvacibudhairapyapathena gamyate // 6-36 / kva vA nidhinirdhanameti ki ca taM sa vA kapATaM ghaTayannirasyati ? 6-36 / ayo'dhikAre svaritatvamiSyate kuto'yasAM siddharasaspRzAmapi ? 6-82 / mukhaM vimucya zvasitasya dhArayA vRthava nAsApayadhAvanazramaH / 9-44 / ............nyAyyamupekSate hi kaH ? 6-46 / vijambhitaM yasya kila dhvaneridaM vidagdhanArIvadanaM tadAkaraH / 9-50 / cakAsti yogyena hi yogyasaMgamaH / 6-56 / sureSu vidhnekapareSu ko naraH karasthamapyarthamavAptumIzvaraH ? 6-83 / janA''nane kaH karamarpayiSyati ? 6-125 / na vastu devasvarasAdvinazvaraM surezvaro'pi pratikartumIzvaraH / 9-126 / satAM hi ceta:zucitA''tmasAkSikA / 6-126 / vicArya kArya sRca mA vidhAnmudhA kRtA'nutApastvayi pANivigraham / 6-134 / na moghasaGkalpadharAH kilA'marAH / 1-145 / stave raverapsu kRtaplavaiH kRte na mudvatI jAtu bhavetkumudvatI / 6-148 / iti| .. Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrIH // naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam candrakalA'khyayA vyAkhyayA hindhanuvAdena ca vibhUSitam -: : prathamaH sargaH maGgalAcaraNam sRSTisthitipralayarUpadazAmupeto yadbhUvilAsavazago'sti samastalokaH / AnandakAnanapati girijApati taM prAripsitaM sapadi pUrayituM namAmi // 1 // devIM samRddhimiha yatkaruNA bibharti yaccintanaM satatameva sukhaM pipati / bhogA'pavargajananI paradevatA sA nityaM kRtArthayatu bhaktajanaM prabodhAt // 2 // saujanyadhanyabudhatallajadevacandrasaubhAgyabhAgyaparahemakumArisUnuH / vINApravINaguNabhUSaNakRSNapUrNacandradvayIsahajanuddhijazeSarAjaH // 3 // mohaM karomi niSadhA'dhipavRttakAvyavyAkhyAM nitAntasaralIkaraNAzayemAm / / zrIharSakovidakRtiH kva ? madIyamanda-saMvicca kutra ? sutarAmasamAnayogaH // 4 // chAtropakAraparatAmabhilakSya jAtaM jAnantu mAmakamimaM praguNaprayAsam / / puSpopalabdhirahiteSu janeSu jAtu kiM korako'pi januSA na mudaM karoti ? // 5 // ho hanta ! varSanavakAddayitA'nujena jAto'hamasmi duradRSTavazAdviyuktaH / hA! mAsaSaTkasamayAtpunarasmi hanta ! pUjyA'grajena ca viyujya nitAntatAntaH // 6 // "rugNaM madagrajavaraM kila kAzikAyAmAnIya bheSa vidhAnaparo bhavAmi / " manmAnasaprabhavamatra zubhA'bhilASaM hA ! hanta !! ghAtukavidhiviphalIcakAra // 7 // javAtRkatvamarati nitarAM tanoti svasthAsmRtizca hRdayaM bahuzo dunoti / kAlapratIkSaNapara: samayaM nayAmi zrIvizvanAthacaraNo zaraNaM prayAmi // 8 // Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam atha tatra bhavAMzcintAmaNimantracintanaprAptA'laukikapratibhApravarSo mahAkaviH zrIharSaH puNyazlokazlokanaparaM naiSadhIyacaritA'bhidhAnaM mahAkAvyaM vidhitsugadI vastunirdezarUpaM maGgalaM nirdizati nipIyeni nipIya yasya kSitirakSiNa: kathAM tathA''driyante na budhAH suSAmapi / nalaH sitacchatri takItimaNDala: sa rAzirAsInmahasA mahojjvala: // 1 // anvayaH-yasya kSitirakSiNa: kathAM nipIya budhAH sudhAm api yathA na Adriyante / sitacchatritakIrtimaNDala: mahasAM rAzi: mahojjvalaH sa nala AsIt // 1 // ___ vyAkhyA-yasya = prakRtasya, kSitirakSiNaH - bhUpateH, kathAnAyakasya nalasyeti bhAvaH / kathAm = upAkhyAnaM, nipIya = nitarAmAsvAdya, sAdaraM zrutveti bhAvaH / budhAH = vidvAMsaH, sudhAm api = amRtam api, tathA = tena prakAreNa na Adriyante - na AdaraM kurvanti. budhAH sudhAm upekSya nalakathAM bahu manyanta iti bhAvaH / sitacchatri takIrtimaNDalaH = zuklAtapatrIkRtayazomaNDala:, mahasAM - tejasAM, rAziH = samhaH, rviritibhaavH| mahojjvalaH = utsavadIpyamAnaH, nityamahotsavazAlIti bhaavH| saH = prasiddhaH, nala: = nalanAmako rAjA, AsIt = abhavat / 1 / anuvAdaH-jina rAjA nalakI kathAko sunakara vidvAn (vA devatA) amRtakA bhI vaisA Adara nahIM karate haiN| mahArAja nala kIrtimaNDalako sapheda chatra banAnevAle, tejoMke rAzisvarUpa ( sUrya ke samAna ), utsavoMse 'ujjvala athavA atizaya zrRGgAra-rasavAle the // 1 // TippaNI-vighnadhvaMsake lie vA Arabdha kArya nirvighnapUrvaka samApta ho jAya isake lie maGgalakA AcaraNa kiyA jAtA hai / maGgalake tIna bheda hote haiMnati ( namaskAra ), stuti aura vastunirdeza / yahA~para puNyazloka (pavitra kIrtivAle ) nalarUpa vastukA nirdeza karanese vastunirdezarUpa maGgala hai / kSitikSiNaH = kSitiM rakSatIti tacchIla: tasya, kSiti-upapadapUrvaka rakSa ghAtuse "supyajAto NinistAcchIsye" isa sUtrase Nini pratyaya ( upapadasamAsa ) / kathAMkathanaM kathA tAm 'katha vAkyaprabandhe" dhAtuse "cintipUjikathikumbivarcazca" isa sUtrase aGga aura "ajAdyataSTAp" isa sUtrase TAp pratyaya / nipIya=nitarAM pItvA, ni-upasagaMpUrvaka "pIG pAne" dhAtuse "samAnakartRkayoH pUrvakAle" isa sUtrase ktvA pratyaya aura usake sthAnameM 'samAse'napUrve ktvo lyap" isa sUtrase lyap Adeza / yahA~ "pA pAne" dhAtu nahI lenA cAhie kyoMki "na lyapi" isa sUtrase Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH usameM ItvakA niSedha hotA hai / budhAH = budhyanta iti, "budha avagamane" dhAtuse "igupadhajJAprIkiraH kaH" isa sUtrase ka pratyaya / "jJAtRcAndrasurA budhAH" iti kssiirsvaamii| sudhAm = "pIyUSamamRtaM sudhA" ityamaraH / Adriyante = "AGupasargapUrvaka "daGa Adare" isa taudAdika dhAtuse laT +jh| sitacchatritakItimaNDala: = sitaM ca tat chatraM, "vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam" isa sUtrase samAsa aura usakI "tatpuruSaH samAnAdhikaraNaH karmadhArayaH" isase karmadhAraya saMjJA huI hai| sitacchatraM kRtaM sitaccatritaM, "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nica pratyaya hokara kta pratyaya huA hai| kItaH maNDalam (Sa0 ta0 ) / sitacchatritaM kIrtimaNDalaM yena saH "anekamanyapadArthe" isase bahuvrIhi samAsa / mahojjvalaH = maheH ujjvala: (ta0 t0)| "kSaNa uddharSo maha uddhava utsavaH" ityamaraH / athavA mahAn ( sAtizayaH ) ujjvalaH ( zrRGgAraH) yasya saH ( bahu0 ) / "zrRGgAraH zucirujjvalaH" ityamaraH / AsIt = "asa bhuvi" dhAtuse laG / isa padya meM sudhAse bhI nala-kathAkI madhuratAke Adhikya varNanase vyatireka alaMkAra hai / vyatirekakA lakSaNa hai-- __ "AdhikyamupameyasyopamAnAnnyUnatA'thavA / vyatirekaH" (sA0da010-52) isI taraha. kIrtimaNDalameM sitacchatrakA, evam nalameM mahorAzitvakA Aropa karanese do rUpaka alaMkAra hae haiN| rUpakakA lakSaNa hai-"rUpakaM rUpitAropAdviSaye nirphnve|" (sA0 da0 10-28) / isa prakAra vyatireka aura rUpakoMkI nirapekSatayA sthita honese tila-taNDula nyAyase saMsRSTi alaMkAra hai| usakA lakSaNa hai - "mitho'napekSayateSAM sthitiH sasRSTirucyate / " (sA0 d010-98)| isa sargameM 1-142 padyataka vaMzastha chanda hai, usakA lakSaNa hai-"jato tu vaMzasthamudIritaM jarau' isiss * SISIS / / 1 / ' rasa kathA yasya sudhA'kyoriNI nalaH sa bhuujaanirbhuudgunnaadbhutH| suvarNadaNDakasitAtapatritajvalatpratApAvalikotimaNDalA // 2 // anvayA-yasya kathA rasaH sudhA'vadhIriNI, bhrUjAniH sa nalaH suvarNadaNDakasitAtapatritajvalatpratApAvalikIrimaNDala: guNA'dbhutaH abhUt // 2 // ___ vyAkhyA-yasya = nalasya kathA = upAkhyAnaM, rasaH = svAdaH, zRGgArAdirasarvA, sudhA'vadhIriNI amRtatiraskAriNI, bhUjAniH = bhUpatiH, saH-pUrvoktaH, nala: = tadAkhyo nRpaH, suvarNadaNDakasitAtapatritajvalatpratApAvalikIrtimaNDala:= svarNadaNDakazuklacchatritadIpyamAnateja:paGktiyazomaNDalaH, ataeva guNA'dbhutaH= zoyaMdAkSiNyAdibhirAzcaryabhUtaH, abhUt = AsIt // 2 // . Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacarita mahAkAvyam anuvAda:-jina ( nala ) kA upAdhyAma, svAda vA zRGgAra nAdi rasoMse amRtako bhI tiraskAra karanevAlA hai, aise mahArAja nala dIpyamAna pratApapaktiko suvarNadaNDa aura kIrtimaNDalako eka sapheda chatra banAnevAle ataeva zaurya aura dAkSiNya Adi guNoMmeM AzcaryarUpa the| TippaNI-rasaH = "raso gandho rasaH svAdaH" iti vizvaH / sudhA'vadhIraNI =sudhAm avadhIrayatIti tacchIlA, sudhA+ava+dhIra + NiniH; strItva. vivakSAmeM " Rnnebhyo GIp" isa sUtrase GIp ( upapadasamAsa ) / bhUjAniH bhUH, jAyA yasya saH ( bahu.), "jAyAyA niG" isa sUtrase jAyA zabdakA ni Adeza / suvarNadaNDaka0 ityAdiH = suvarNasya daNDa: (10 ta0), sitaM ca tat Atapatram ( ka0 dhA0 ) / ekaM ca tat sitAtapatraM ( ka0 dhA0 ), suvarNadaNDazca ekasitAtapatraM ca suvarNadaNDakasitAtapatraM, "cA'rthe dvandvaH" isa sUtrase itaretarayogadvandva / suvarNadaNDakasitAtapatre kRte suvarNadaNDaika sitA''tapatrite, "suvarNadaNDakasitAtapatra" zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara karmameM kta pratyaya / pratApAnAm AvaliH (Sa0 ta0 ) / jvalantI cA'sau pratApAvaliH (ka0 dhA0 ) / kIrte: maNDalam (pa0 ta0 ) / jvalatpratApAvalizca kIrtimaNDalaM ca ( dvandvaH ) / suvarNadaNDakasitAtapatrite jvalatpratApAvalikItimaNDale yasya saH ( bahu0 ) / guNA'dbhutaH = guNaH adbhutaH ( ta0 ta0 ) / abhUt = bhU + luG + tip, "gAtisthAghupAbhUbhyaH sicaH parasmaipadeSu" isa sUtrase sicakA luk huA hai / yahA~ para vyatireka, dIpyamAna pratApAvalimeM suvarNa daNDakA aura kIrtimaNDalameM ekasitAtapatrakA Aropa karanese do rUpaka aura yathAsaMkhya isa prakAra ina tIna balaMkAroMkA saMsRSTi alaMkAra huA hai| yathAsaMkhyakA lakSaNa hai-"yathAsaMkhyaman ddeza uddiSTAnAM krameNa yat / " sA0 da0 11-79 // 2 // pavitramatrAtanute jagadhuge smRtA rasakSAlanayeva ytkthaa| kathaM na sA madagiramAvilAmapi svasevinImeva pavitrayiSyati ? || 3 // anvayaH-atra yuge yatkathA smRtA (satI) rasakSAlanayA iva jagat pavitram Atanute / sA AvilAm api svasevinIm eva magiraM kathaM na pavitrayiSyati ? // 3 // vyAkhyA- kaviH svavinayaM pradarzayati-pavitramiti / atra = asmin, yuge kaliyuga ityarthaH / yatkathA = yasya ( nalasya ) kathA ( upAkhyAnam ), smRtA= cintitA ( satI), rasakSAlanayA iva = jaladhAvanena iva, jagat =lokaM, Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH pavitraM = vizuddha m, Atanute = karoti / sA=nalakathA, AvilAm api, kaluSAm api, sadoSAm apIti bhAvaH, svase vinIm eva = AtmavarNanaparAm eva / magiraM = madvAcaM, naMSadhavarNanarUpAmiti bhAvaH / kathaM = kena prakAreNa, na pavitra. yiSyati = pavitrAM na kariSyati ? pavitrAM kariSyatyeveti bhAvaH // 3 // anuvAva:-isa kaliyugameM jina mahArAja nalakI kathA jalase prakSAlanake samAna lokako pavitra kara detI hai, vaha ( kathA ) kaluSa ( doSayukta ) honepara bhI apanI hI sevA karanevAlI merI vANIko kyoM pavitra nahIM karegI? // 3 // TippaNI-atra asmin iti, idam +tral / yatkathA = yasya kathA (10 ta0), smRtA = smR+kta+TAp ( karmameM ) / rasakSAlanayA = rasena kSAlanA, tayA ( tR0 ta0 ) / "zRGgArAdau drave vIrya dehadhAtvambupArade / " iti vizvaH / Nijanta "kSala zaucakarmaNi" dhAtuse "NyAsazrantho yuc" isase yuc (ana) hokara TAp pratyayase "kSAlanA" zabda banatA hai / Atanute AG-upasargaka "tanuvistAre" dhAtuse laT +ta / AvilAm = "kaluSo'naccha AvilaH" ityamaraH / svasevinI svaM sevate tacchIlA, tAm / sva+seva+Nini+GIp ( uppd0)| yahAMpara jaise jalase prakSAlana karanese vastukI pavitratA hotI hai usI taraha nalakI kathAkA smaraNa karanese jagatakI pavitratA hotI hai aisA artha abhivyakta hotA hai| kahA bhI gayA hai "karkoTakasya nAgasya damayantyA nalamya ca / RtuparNasya rAjarSeH kIrtanaM kalinAzanam // " arthAt karkoTaka nAga, damayantI, nala aura rAjarSi RtuparNa inakA kIrtana karanese kalikA nAza hotA hai / aura bhI __"puNyazloko nalo rAjA puNyazloko yudhiSThiraH / puNyazlokA ca vaidehI puNyazloko janArdanaH // " - arthAt rAjA nala, yudhiSThira, vaidehI (sItAjI ) aura janArdana ( bhagavAn kRSNa ) ye saba puNyazloka arthAt puNyakIrtivAle haiM, inakA smaraNa karanese puNya. lAbha hotA hai yaha tAtpaya hai / yahA~para utprekSA alaMkAra aura jina nalakI kathA smaraNa karanepara bhI zuddha karatI hai, sevA ( varNana ) karanese kyA kahanA hai ! isa prakAra kamutika nyAyase arthApatti alaMkAra hai| usakA sodAharaNa lakSaNa hai "arthApattiH svayaM sidhyetpadA'rthAntaravarNanam / sa jitastvanmukhenenduH kA vArtA sarasoruhAm // ' ( candrAloka ) Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam isa prakAra do alaMkAroMse saMsRSTi alaMkAra hai // 3 // adhItiboSAcaraNapracAraNedaMzAzcatastrA prnnynnupaadhibhiH| caturdazatvaM kRtavAnkutaH svayaM na veni vidyAsu caturdazasvayam // 4 // anvayaH- ayaM caturdazasu vidyAsu adhItibodhAcaraNapracAraNaH upAdhibhiH catasraH dazAH praNayan svayaM caturdazatvaM kutaH kRtavAn ? ( iti) na vedhi // 4 // vyAkhyA-nalasya caturdazavidyAdhyayanaM pratipAdayati-adhItIti / ayaM nalaH, caturdazasu = caturdazasaMkhyakAsu, vidyAsu = vedAdiSu, adhItibodhAcaraNapracAraNa:zravaNA'rthajJAnatadarthA'nuSThAnaprasAraNaH, upAdhibhiH = bhedaH, catasraH = catuHsaMkhyakAH, dazAH = savasthAH , praNayan = kurvan, svayam = AtmanA, caturdazatvaM caturdazasaMkhya. katvaM, kutaH kasmAt, kRtavAn vihitavAn, iti, na veni= no jAne, caturdazasaMkhyakAnAM vidyAnAM caturAvRtyA SaTpaJcAzattvamApAdanIyaM, kathaM kevalaM caturdazatvamiti bhAvaH, caturavasthatvaM kRtavAniti virodhaparihAraH // 4 // anuvAdaH-mahArAja nalane caudaha vidyAoMmeM, zabdataH adhyayana, arthakA jJAna, zAstrokta karmakA AcaraNa aura pracAraNa ina bhedoMse cAra avasthAoMko karate hue svayam caturdazatva kaise kiyA ? yaha maiM nahIM jAnatA huuN| caudaha vidyAoMko cAra bhedoMse guNana karanepara chappana bheda hone cAhie parantu caudaha hI kaise hue aisA virodha honepara una vidyAoMko caturdazatva arthAt adhyayana Adise cAra avasthAoMvAlI banAnese usakA parihAra ho jAtA hai // 4 // TippaNI-caturdazasu = caturadhikA daza caturdaza, tAsu, "zAkapArthivAdInAM siddhaya uttarapadalopasyopasaMkhyAnam" isase madhyamapadalopI samAsa / vidyAsu = vidanti dharmA'rthakAmamokSAn Abhiriti vidyA, tAsu, "vida jJAne" dhAtuse "saMjJAyAM samajaniSadanipatamanavidaSujzIG bhRtriNaH' isa sUtrase kyap pratyaya hokara "ajAdyataSTAp"isa sUtrase TAp pratyaya / caudaha vidyAeM haiM jaise ki viSNupurANameM haiM "aGgAni vedAzcatvAro mImAMsA nyAyavistaraH / dharmazAstraM purANa ca vidyA hyetAzcaturdaza // " arthAt vedake cha: aMga-zikSA, kalpa, vyAkaraNa, nirukta, chanda aura jyotiSa cAra veda-Rk, yaju, sAma aura atharvaveda / mImAMsA nyAya, dharmazAstra aura purANa / adhItibodhAcaraNapracAraNaH = adhyayanam adhItiH, adhi = upasargapUrvaka "iG adhyayane" dhAtuse "striyAM ktin" isa sUtrase ktinpratyaya / bodhanaM bodhaH, "budha avagamane" dhAtuse "bhAva" isa sUbase ghan / adhItizca bodhazca AcaraNaM Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH ca pracAraNaM ca adhItibodhAcaraNapracAraNAni, taiH ( dvandvaH ) / yahA~para "adhIti" padase zandataH adhyayanakA, "bodha' padase arthajJAnakA, "AcaraNa" padase zAstrokta karmake anuSThAnakA aura "pracAraNa" padase adhyApana vA lokameM pracAra karanekA tAtparya samajhanA cAhie / "upAdhibhiH-upAdhidharmacintAyAM ketave ca vishessnne|" iti vizvaH / catasraH yaha "dazAH" isa padakA vizeSaNa hai| "tricaturoH striyAM tisacatasR" isa sUtrase strIliGgameM 'catura' zabda ke sthAnameM "catasR" Adeza huA hai| praNayan -praNayatIti, pra-upasargapUrvaka "NI prApaNe" dhAtuse laTke sthAnameM "laTaH zatRzAnacAvaprathamAsamAnAdhikaraNe" isa sUtrase zatR Adeza, laTkI anuvRtti honepara bhI phira laTke grahaNase kahIM-kahIMpara prathamAke sAmAnAdhikaraNyameM bhI zata-zAnac Adeza jJApita haiM / caturdazatvaM = caturdazAnAM bhAva: caturdazatvaM, tt| caturdaza zabdase "tasya bhAvastvatalo" isa sUtrase tva pratyaya / "tvA'ntaM klIbam" isa liGgA'nuzAsana sUtrase tva-pratyayA'nta zabda napuMsakaliGgameM rahatA hai / yahA~para caudaha vidyAoMko cAra bhedoMse guNana karanepara chappana honA cAhie, phira catudazatva kaise ? aisA virodha honepara usakA parihAra- "caturdazatvam" isakA catasraH dazA yAsAM tAzcaturdazAH ( bahu0 ), tAsAM bhAvaH caturdazatvam arthAt cAra avasthAvAliyoMkA bhAva aisA artha karanese usakA parihAra hotA hai, ataH virodhAbhAsa alaMkAra hotA hai| usakA lakSaNa hai "AbhAsatvaM virodhasya virodhAbhAsa issyte|" "caturdazatvam" yahA~para "tvatalorguNavacanasya" isase puMvadbhAva huA hai| kutaH= kasmAt iti "kim" zabdase "paJcamyAstasil" isa sUtrase tasila pratyaya aura "ku ti hoH" isase "kim" ke sthAnameM "ku" Adeza huA hai| kRtavAn = "kR" dhAtuse "niSThA" isa sUtrase kartAke arthameM ktavatu pratyaya / vedhi-vid+laT + mip // 4 // amaSya vidyA rasanA'nartakI trayIva nItAGgaguNena vistaram / agAhatA'STAdazatAM jigoSayA navayaTIpapRthagjayadhiyAm // 5 // anvayaH-amuSya rasanA'granartakI vidyA, trayI iva aGgaguNena vistaraM nItA ( satI ) navadvayadvIpapRthagjayazriyAM jigISayA aSTAdazatAm agAhata / / 5 // vyAkhyA-nalasyA'STAdazavidyA'bhijJatA pratipAdayati amuSyeti / amuSya = nalasya / rasanA'granartakI = jihvAgrasaJcAriNI, vidyApUrvoktA vedAdividyA sUda. vidyA ca rasanA'granartanadharmAditi bhAvaH, trayI iva-trivedI iva, aGgaguNena = zikSAghaGgAvRttyA, vistaraM vRddhi,nItA-prApitA satI, navadvayadvIpapRthagjayazriyAm = Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSavIyacaritaM mahAkAvyam aSTAdazadrIpapRthagvijayalakSmInAM, jigISayA = jetumicchayA (iva), aSTAdazatAm= aSTAdazasaMkhyakatvam, agAhana = abhajata // 5 // ____ anuvAdaH-nalakI jihvAke agrabhAgameM nartakIke samAna vidyA ( vedAdividyA, athavA pAkavidyA ) ne yI-trivedI ( tIna vedoM) ke samAna zikSA Adi chaH aGgoMkI guNanakriyAse vRddhiko prApta karAyI jAtI huI nalakI aThAraha dvIpoMkI pRthak-pRthak vijaya-lakSmiyoMko jItanekI icchAse aThAraha saMkhyAko prApta kiyA / / 5 // TippaNI- rasanA'granartakI = rasanAyA agram (Sa0.ta0), nRtyatIti nartakI, "nRtI gAtravikSape" dhAtuse "zilpini van" isa sUtrase "nRtikha niraJjibhya eva" isake anusAra "vun" pratyaya hokara SakArakA "SaH pratyayasya" isare itsaMjJA honese lopa hokara Sita honese "SidgaurAdibhyazca" isase DI / kriyAkozalako "zilpa" kahate haiN| rasanA'ne nartakI ( sa0 t0)| vidyA nalakI jihvAke agra bhAgameM nAcatI thI arthAta saba vidyAe~ unako upasthita thiiN| trayI trayaH ( Rgyaju:sAmAkhyAH athavA padyagadyagItarUpA athavA prAyeNa dharmA'rthakAmarUpAH ) avayavA yasyAH sA, 'tri' zabdase "saMkhyAyA avayave tayap" isa sUtrase tayap aura usake sthAnameM "dvitribhyAM tayasyA'yajvA" isa sUtrase ayac Adeza aura zrutikA vizeSaNa honese "TiDDhANaka0" ityAdi sUtrase DIp / 'trayI' kahanese Rk, yaju, sAma hI veda haiM, atharvA veda nahIM hai yaha nahIM samajhanA cAhie / yahA~para 'aGgaguNena' isa padake sAtha sambandha karaneke lie aisA prayoga kiyA hai| vedake koI avayava RgrUpa arthAt padyamaya, koI yajurUpa arthAt gadyamaya aura koI samarUpa arthAt gItarUpa haiM aisA kahanese atharvavedakA bhI inameM antarbhAva ho jAtA hai / athavA prAyeNa mantrarUpa vedake pratipAdya viSaya dharma, artha, kAma hI avayava haiM, ataeva bhagavAnne arjunako "guNyaviSayA vedA nistraguNyo bhvaa'rjun"| kahA hai / mokSakA pratipAdana adhikatara brAhmaNa, AraNyaka aura upaniSadeM hai| aGgaguNena = aGgAnAM guNaH, tena (Sa0 ta0) / vedake chaH aGga haiM--zikSA, kalpa, vyAkaraNa, nirukta, chanda aura jyotiSa / trayIko chaH aGgoMse guNana karanepara aThAraha saMkhyA hotI hai| vistaraM-vistaraNaM vistaraH, tam, vi-upasargapUrvaka "stRn AcchAdane" dhAtuse "Rdorap" isase ap pratyaya / zabdake phailAvameM vistara zabda hai / itara viSayake phailAvameM pUrvokta-upasargayukta dhAtuse "prathane vAvazabde" Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH __ isa sUtrase ghan pratyaya hokara "vistAra" zabda banatA hai| ataeva amarasiMhane kahA hai-- __ "vistAro vigraho vyAsaH, sa ca zabdasya vistrH|" nItA=nI+ kta+TAp / navadvayadvIpapRthagjayazriyAM-dvI avayavI yasya tat dvayam, dvi+tayap ( ayac ) / dvirgatA Apo yasmin iti dvIpam ( bahu0 ), "daghantarupasargebhyo'pa It" isa sUtrase apke akArake sthAnameM Itva / RkpUrabdhapathAmAnakSe" isa sUtrase samAsA'nta 'a' pratyaya / "dvIpo'striyAmantarIpaM yadantiiraNastaTam / " ityamaraH / navAna dvayam (Sa0 t0)| navadvayaM ca te dvIpAH (ka0 dhaa0)| navadvaya kahanese aThAraha dvIpa jAne jAte haiM / inameM sAta mahAdvIpa haiM jaise ki-1. jambUdvIpa, 2. plakSadvIpa, 3. zalmalIdvIpa, 4. kuzadvIpa, 5. krauJcadvIpa, 6.zAkadvIpa aura 7. puSkaradvIpa / ye nAma zrImadbhAgavake anusAra haiN| svarNaprastha Adi ATha jambUdvIpake upadvIpa haiM, tIna anya dvIpa haiM / mahAkavi kAlidAsane bhI "aSTAdazadIpanikhAtayUpaH" kahakara aThAraha dvIpoMkI carcA kI hai / jayasya zriyaH (Sa0 ta0), navadvayadvIpAnAM pRthagjayazriyaH, tAsAm (Sa0 ta0) "jigISayA" isa kRdantapadake yogameM "kartRkarmaNoH kRti" isa sUtrase karmameM SaSThI / jigISayA-jetumicchA jigISA, san pratyayAnta "ji jaye" dhAtase "apratyayAt" isase 'a' pratyaya aura TAp / aSTAdazatAm aSTau ca daza ca aSTAdaza (dvandvaH), "dvayaSTanaH saMkhyAyAmabahuvrIhyazItyoH" isase Atva huA hai / aSTAdazAnAM bhAvaH aSTAdazatA, tAm, aSTAdazan + tala+TAp / agAhata="gAhU viloDane" dhAtuse "anadyatane laG" isa sUtrase laG / pUrvokta caudaha vidyAoMke sAtha vedoMke cAra upavedaAyurveda, dhanurveda, gandharvaveda aura arthazAstra inameM bhI mahArAja nala pAradarzI the yaha bAta isa padyase sUcita hotI hai / navadvayadvIpapRthagjayazriyAM jigISayA arthAt nalase jIte gaye aThAraha dvIpoMkI pRthaka jazriyoMko mAnoM jItanekI icchAse unakI vidyAoMne bhI aThAraha saMkhyAko prApta kiyaa| yahA~para utprekSAvAcaka zabda iva Adi na honese pratIyamAnotprekSA aura upamA, inakA saMsRSTi alaMkAra hai // 5 // digozavRndAMzavibhUtirIzitA vizAM sa kAmaprasabhA'varodhinIm / babhAra zAstrANi dRzaM vyAdhiko nijatrinetrA'vataratvabodhikAm // 6 // anvayaH-digIzavRndAM'zavibhUtiH dizAm IzitA saH zAstrANi kAmaprasabhA:varodhinI nijatrinetrA'vataratvabodhikA dvayA'dhikAM dRzaM babhAra // 6 // vyAkhyA-nalasya devAMzatvaM pratipAdayati-digIzeti / digIzavRndAM'zavibhUti: Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam =indrAdidikpAlamAtrodbhavaH, dizAM= prAcyAdikASThAnAm, IzitA = IzvaraH, sa: = nala:, zAstrANi = vedAdizAstrANi (eva), kAmaprasabhAvarodhinI icchAyAH kAmadevasya vA balA'varodhakAriNI, nijatrinetrA'vataratvabodhikAM=svatrinayanAvirbhAvajJApikAM, svamahAdevA'vatAratvajJApikAM vA, dvayA'dhikA - dvitayA'tiriktAM, tRtIyAmiti bhAvaH, dRzaM - netraM, babhAra - dhRtavAn // 6 // ____ anuvAvA-indra Adi dikpAloMke aMzase utpanna ataeva dizAoMke svAmI nalane svecchAcAritAko vA kAmadevako balase nivAraNa karanevAlI, apane tIna netroMke AvirbhAvakA vA mahAdevake avatAratvakA bodhana karanevAlI do se adhika zAstrarUpa dRSTiko dhAraNa kiyA // 6 // TippaNI-digIzavRndAMzavibhUtiH = dizAm IzAH (10 ta0), teSAM vRnda, (Sa0 ta0), "striyAM tu sahativRndaM nikuramba kadambakam / " ityamaraH / digIzavRndasya aMzA ( Sa0 ta0), taH vibhUti: ( udbhavaH) yasya saH ( vyadhikaraNabahu0 ) / lokapAlakoMke aMzoMse rAjAkI utpatti hotI hai, isa bAtako bhagavAn manune bhI kahA hai indrAnilayamA'rkANAmagnezca varuNasya ca / candravittezayozcava mAtrA nihatya zAzvatIH / / manu0 7-4 / dizAm = "IzitA" isa padake yogameM "kartRkarmaNoH kRti" isa sUtrase karmameM SaSThI / IzitA ISTa iti, "Izaaizvarye" dhAtuse "NvultR vau" isa sUtrase tRprtyy| nalako "dizAm IzitA" kahane se ATha dikpAla indra Adi eka-eka dizAke svAmI haiM, para nala saba dizAoMke svAmI haiM / ataH vyatireka alaMkAra vyaGgaya hotA hai / zAstrANi-ziSyate ebhiriti, "zAsu anuziSTo" dhAtuse 'sarvadhAtubhyaH STran" isa mUtrase STran pratyaya / zAstrakA lakSaNa aisA kiyA gayA hai-"pravRttizca nivRttizca pumAM yenopadizyate / taddharmAzcoradizyante zAstraM zAstravido viduH / " arthAt puruSoMkI pravatti aura nivatti evam unake dharma jisame upadeza kiye jAte haiM, use 'zAstra' kahate haiM / kAmaprasabhA'varodhinIprasabhena avaruNaddhAti prasabhA'. varodhinI, prasabha aura ava-upasargapUrvaka 'rudhira AvaraNe' dhAtuse Nini pratyaya aura strItvavivakSAmeM DIp / kAmasya prasabhAvarodhinI tAm (pa0 ta0) / svecchAcAritAko balase rokanavAlI (nlpkssmeN)| kAmadevako balase rokanevAlI (mahAdeva pkssmeN)| "prasabha" ke badale meM kahIMpara "prasaraM" padakA pATha hai, usameM kAmasya prasaraH ( vistAraH, vRddhirvA ), tam avaruNaddhIti aisI vyutpatti karanI caahie| nija. Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH trinetrA'vataratvabodhikAm avataraNam avataraH, ava-rapasarga pUrvaka tRdhAtuse "Rdo rap" isa sUtrase ap pratyaya, avatarasya bhAvaH avataratvam, avatara+tva, trayANAM netrANAm avataratvam "taddhitA'rthotarapadasamAhAre ca" isa sUtrase uttarapadasamAsa, nijaM ca tat trinetrA'vataratvam ka0 ghA0) / bodhayatIti bodhikA, budha + Nvula ( aka )+TApa / nijatrinetrA'vataratvasya bodhikA, tAm (10 ta0 ) / apane tIna netroMke AvirbhAvakA vA mahAdevatvakA bodhana karanevAlI, yaha pada "dRzam" kA vizeSaNa hai| dvayA'dhikAM-dvau avayavo yasya tat dvayam, dvi+tayapa (ayac) / dvayAt adhikA, tAm (pa0 t0)| yaha bhI "dRzam" isakA vizeSaNa hai, zAstrarUpa do se adhika netra yaha tAtparya hai / kahA bhI gayA hai - "anekasaMzayocchedi parokSA'rthasya darzakam / sarvasya locanaM zAstraM yasya nA'ptyandha eva sH||" mahArAja nala ke zAstra hI do se adhika arthAt tIsare netrarUpa the yaha tAtparya hai / babhAra = 'DubhRJ dhAraNapoSaNayoH' dhAtuse liT +tip| yahA~ zAstroMmeM dRkkA Aropa honese rUpaka alaGkAra hai / / 6 / / padezcatubhiH sukRte sthirIkRte kRte'manA ke na tapaH prapedire ? bhuvaM yadekAnrikaniSThayA spRzandavAvadharmo'pi kRzastapasvitAm // 7 // anvayaH-amunA kRte sukRte catubhiH padaH sthirIkRte (sati) ke tapo na prapedire ? yat adharmo'pi aghrikaniSThayA bhavaM spRzan kRzaH ( san ) tapasvitAM dadhI / / 7 // vyAkhyA -atha nalasya svabhAvaM darzayati-padairiti / amunA = nalena, kRte satyayuge, sukRte = dharma, catubhiH-vatu sakhyakaH, padaiH= caraNa, vRSarUpatvAditizeSaH / sthirIkRte = nizcalIkRte ( sati ) / tapojJAnayajJadAnarUpaH padairayamaryo dharmapakSe yojyaH / ke = janAH, tapaH cAndrAyaNAdirUpaM niyamAcaraNaM, na prapedire-na prApta. vantaH, apitu sarva eva tapazcarityarthaH / yat = yataH, adharmo'pi-dhamavigadhyApa, kimuta anya iti apizabdA'rthaH / aghrikaniSThayAcaraNa kaniSThayA, bhuvaM-bhUmi, spRzan = AmRzan, kRzaH = durbala: ( san ). tapasvitAM = tApasatvaM. dInatvaM ca dadhau = dhArayAmAsa, nalasya zAsanAdadharmo'pi dharmavyApRtacitto'mUditi bhAvaH / ___anuvAdaH-satyayugameM mahArAja nalake dharmako cAra caraNoM / tapasyA, jJAna, yajJa aura dAna ) se sthira karanepara kisane tapasyA nahIM kI? jo ki adharma bhI parakI choTI agulise pRthvIkA sparza karatA hA durbala hokara tapasvI ( tapasyA karanevAlA vA dIna ) ho gayA // 7 // Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 12 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - TippaNI-kRte = kR+ktaH, kRtam = "yugaparyAptayoH kRtam" ityamaraH / sukRte ="syAddharmamastriyAM puNyazreyasI sukRtaM vRssH|" itymrH| "tapaH paraM kRtayuge, tretAyAM jJAnamucyate / dvApare yajJamevAhurdAnameka kalo yuge // " isa ukti ke anusAra satyayugameM tapasyAkI, tretA meM jJAnakI, dvApa meM yajJakI aura kaliyugameM dAnakI pradhAnatA hai, parantu mahArAja nalane ina cAroM caraNoMse dharmako sthira kiyA, yaha bAta isa padyase sUcita hotI hai| zAstroMmeM likhA gayA haisatyayuga meM pUrvokta tapasyA Adi cAroM viSayoMkI upasthitise dharma catuSpAda hotA hai| parantu anya yugameM dharmake eka-eka caraNoMkI kramase nyUnatA hotI hai, jaise ki tretAmeM tapasyAkI nyUnatAse jJAna, yajJa aura dAnakI sthitise dharma tripAta hotA hai / dvAparameM tapasyA aura jJAnakI nyUnatAse yajJa aura dAnakI sthitise dharma dvipAta hotA hai / isI taraha kaliyuga meM tapasyA, jJAna aura yajJakI nyUnatAse aura ekamAtra dAnakI sthitise dharma ekapAta ho jAtA hai| nalane apane parAkramase tapasyA Adi cAroM caraNoMse dharmako sthira rakkhA thaa| sthirIkRte = asthira sthiraM yathA saMpadyate tathA kRtaM sthirIkRtam, tasmin, "kumvastiyoge saMpadya kartari cviH" isase cci pratyaya sthir+vi+kR+kt+ngi| "cco ca" isase a varNakA I bhAva hotA hai / prapedire -pra-upasargaparvaka "pada" dhAtuse liT +jha / adharmaH=na dharmaH ( nan ta0) / yahA~para naG virodha arthameM hai, nanke chaH artha haiN| jaise ki tatsAdRzyamabhAvazca tadanyatvaM tadalpatA / - -aprAzastyaM virodhazca narthAH SaT prakIrtitAH / / " arthAt narake sAdRzya, abhAva, bhinnatA, alpatA, aprazastratA aura virodha ye chaH artha hote haiM / aghikaniSThayA aGgreH kaniSThA, tayA (Sa0 ta0 ) / "pAdaH pajrizcaraNo'striyAm / " ityamaraH / spRzan = spRza + laT ( zatR0) tapasvitAM tapaH asyA'stIti tapasvI, tapas zabdase "tapaHsahasrAbhyAM vinInI" isa sUtrase vini pratyaya / tapasvino bhAvaH tapasvitA, tAm, tapasvina + tala +TAp / tapasvI padake do artha haiM, "tapasvI zocanIyaH syAt" isa kozake anusAra zocanIya arthAt dIna puruSa aura "mUnidInI tapasvinau" isa vizvakozake anusAra tapasyA karanevAlA muni bhii| dadhau = dhA+liT + tip / yahA~para "adharmo'pi tapasvitAM dadhau, kimuta anyaH" arthAt adharma bhI tapasvI ho gayA, anyakA kyA Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH kahanA ? aisA kahanese kamutya nyAyase arthApatti alaGkAra aura adharma bhI dhArmika haA kahanese virodha alaGkAra hai| isa prakAra donoM alaGkAroMkI nirapekSatayA sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai // 7 // atha zlokasaptakena mahAkavinalapratApaM varNayati - yavasya yAtrAsu baloddhataM rajaH sphuratpratApA'naladhumamajima / tadeva gatvA patitaM sudhA'mbudho dadhAti paGkobhavavatAM vidhau // 8 // anvayaH-asya yAtrAsu baloddhataM sphuratpratApA'naladhUmamaJjima yat rajaH, tad eva gatvA sudhA'mbudho patitam ( ataeva ) paGkobhavat (sat ) vidhI aGkatAM dadhAti // 8 // vyAkhyA-asya = nalasya, yAtrAsu = vijayayAneSu, baloddhataM = sanyokSiptaM, sphuratpratApA'naladhUmamajima = jvalattejo'gnidhUmamaJju, yat, rajaH = dhUli:, tad eva = raja eva, gatvA - jitvA, utkSepavegAditi bhAvaH / sudhA'mbudhau = kSIrasamudre, patitaM = nipatitaM sat, ataeva, paGkIbhavat = kardamIbhavat sat, vidho-candramasi, sudhA'mbudhisthita iti bhAvaH, aGkatA = kalaGkatvaM, dadhAti = dhArayati // 8 // anuvAdaH -nalakI vijayayAtrAoM meM senAoMse uThI huI aura jalate hue pratAparUpa agnike samAna manohara jo dhUli hai vahI jAkara kSIrasamudra meM gira par3I aura vahI kIcar3a hokara candramAmeM kalaGkake bhAvako dhAraNa kara rahI hai // 8 // TippaNo-baloddhataMbala: uddhatam (tR0 ta0), sphuratpratApA'nalaghUmamajima pratApa eva anala: "mayUravyaMsakAdayazca" isase rUpakasamAsa, sphura-zcA'sau pratApA'nalaH ( ka0 dhA0 ), tasya dhUmaH (Sa0 ta0) / majo vo maJjimA 'maJju' zabdase "pRthvAdibhya imanijvA' isa sUtrase imanic pratyaya / "kAntaM manoramaM rucyaM manojJaM maJjumaJjulam / " ityamaraH / sphuratpratApAnalasya dhUma ( 10 ta0), tasya iva maJjimA yasya tat, 'saptamI vizeSaNe bahuvrIho" isa sUtrameM "saptamI" . padase jJApita vyadhikaraNa bahuvrIhi / rajaH = "pAMzu na dvayo rajaH' ityamaraH / sudhA'mbudhau = ambUni dhIyante yasmin saH, ambudhiH abu-upapadapUrvaka "dhA" dhAtu se "karmaNyadhikaraNa ca" isa sUtrase ki pratyaya / ambu +dhA+kiH / sudhAyA ambudhiH tasmin ( Sa0 ta0 ) patitaM = pata+ktaH ( kartAke artha meM ) / paGkIbhavat apakaM pakaM yathA sampadyate tathA bhavat, paGka+cci+bhU+laTU / Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 neSadhIyacaritaM mahAkAvyam ( zatR0 ) / aGkatAm = aGkasya bhAvaH aGkatA, tAm, aGka+ tala +TAp / "kalaGkA'Gko lAJchanaM ca" ityamaraH / dadhAti="DudhAJ dhAraNapoSaNayoH" isa juhotyAdi dhAtuse laT + tip / yahA~para dvitIya caraNameM rUpaka aura upamA hai| dhUli samudra meM par3akara kIcar3a hotI huI candramAmeM kalaGkarUpako dhAraNa karatI hai, yahAMpara utprekSAvyaJjaka iva Adi zabdoMke na honese pratIyamAnotprekSA hai, isa prakAra tIna alaGkAroMkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 8 // sphuradanuniHsvanataddhanA'zugapragalbhavRSTivyayitasya snggre| nijasya tejaH zikhinaH paraHzatA vitenuraGgAramivAjyaza: pare // 1 // anvayA - saGgare paraHzatAH pare sphuraddhanuniHsvanataddhanAzugapragalbhavRSTivyayitasya nijasya tejaH zikhina: aGgAram iva ayazaH vitenuH // 9 // ___ vyANyA-saGgare = yuddhe, paraHzatAH - zatAt pare, zatAdhikA ityarthaH, bahava iti bhaavH| pare = zatravaH, sphuraddhanuniHsvanataddhanAzugapragalbhavRSTivyayitasya= prasaraccApaghoSasamanvitanalameghabANamahAvarSanirvApitasya, nijasya = svasya, teja:zikhina:pratApA'gneH, aGgAram iva = ulmukam iva, ayazaH - akIrtim parAjayajanitAmiti bhAvaH / vitenuH = vistArayAmAsuH // 9 // ___ anuvAdA-yuddhameM saikar3oM zatruoMne camakanevAle dhanu aura zabdoMse yukta megharUpa nalake bANoMkI pracura vRSTise bujhAye gaye apane pratAparUpa agnike aGgAra ( koyalA ) ke sadRza akIrtiko phailAyA // 9 // __TippaNI-paraHzatA: = zatAt pare ( anantAH ) (Sa0 ta0), "pAraskaraprabhRtIni ca saMjJAyAm" isa sUtrase pAraskarAdigaNake AkRtigaNa honese suT AgamakA nipAtana huA hai| mahArAja bhoja paraH zabdako nipAta mAnate haiM / pare = "abhighaatipraa'raatiprtyrthipripnthinH|" ityamaraH sphuraddhanuniHsvana= dhanuzca niHsvanazca dhanuniHsvanI ( dvandvaH ) / sphuranto dhanuniHsvano yasya saH (bahu0 ) / saH ( nala: ) eva dhanaH ( rUpaka0 ) / sphuradvanuniHsvanazcA'sau taddhanaH ( ka0 dhA0 ) tasya AzugaH ( 10 ta0 ) / pragalbhA cA'so vRSTiH (ka0 dhA0) sphuraddhanuniHsvanataddhanAzugAnAM pragalbhavRSTiH (Sa ta0), tayA vyayitasya ( saMjAta yayasya, nirvApitasyeti bhAvaH ) ( ta0 ta0 ) / tejaHzikhinaH = teja eva zikhI, tasya ( rUpaka0 ) / ayazaH = na yazaH, tat ( nanta0 ) / vitenu:vi-,pasargapUrvaka "tanu vistAre" dhAtuse liT + jhi| yahA~para rUpaka ora utprekSAkA aGgAGgibhAva honese saGkara alavAra hai||9|| Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH analpadagdhAripurA'nalojjvalenijapratApavalayaM jvlbhuvH| pradakSiNIkRtya jayAya sRSTayA rarAja nIrAjanayA sa rAjaghaH // 10 // anvayaH-rAjaghaH saH analpadagdhAripurA'nalojjvalaiH nijapratApaH jvalat bhuvo valayaM pradakSiNIkRtya jayAya dRSTayA nIrAjanayA rarAja // 10 // ___vyAkhyA-rAjaghaH = zatrubhapAlaghAtukaH, saH nalaH, analpadagdhAripurA'nalojjvala:=bahulabhasmIkRtazatrunagaravahnipradIptaH, nijapratApaH svatejobhiH, jvalata dIptaM, bhavaHbhameH, valayaM-maNDalaM, pradakSiNIkRtya =pradakSiNaM vidhAya, jayAya = jetuM, sRSTayA = nirmitayA; nIrAjanayA = ArAtrikeNa, pratipakSarAjA'bhAvakaraNena vA; rarAja = zuzubhe, nalasya pratApo bhUmaNDalavyApako'bhUditi bhAvaH // 10 // ____ anuvAdaH-zatru rAjAoM ko mAranevAle nala pracura zatrunagaroMko jalAnevAle aura agnike samAna ujjvala apane pratApoMse pradIpta bhUmaNDalakI pradakSiNA karake jItaneke lie kI gayIM nIrAjanAse zobhita hue // 10 // TippaNI-rAjaghaH = rAjAnaM hantIti, "rAjagha upasaMkhyAnam" isa vArtikase isa padakA nipAtana huA hai| analpadagdhA'ripurAnalojjvalaH = na alpAni analpAni ( na0 ) / arINAM purANi ( 10 ta0 ) / analpAni dagdhAni aripurANi yaste ( bahu0 ) / analA iva ujjvalA: ( upamAnapU0 karma0 ) / analpadagdhA'ripurAzca te analojjvalAH, taiH (ka0 dhA0 ) / nijapratApaH=nijasya pratApAH, taH (10 ta0 ) / jvalat = jvalatIti, tat jvala+laT ( zatR ) / pradakSiNIkRtya = apradakSiNaM pradakSiNaM yathA saMpadyate tathA kRtvA pradakSiNa+cci + kR+ktvA (lyapa) / jayAya = "tumarthAcca bhAvavacanAt" isase caturthI / sRssttyaasRj+kt+ttaap+ttaa| rarAja = "rAja dIpto" dhAtuse liT + tip ( Nal ) / yahA~para nijapratApoMse nIrAjanAsRSTike sambandha na honepara bhI sambandhakA varNana karanese atizayokti alaGkAra hai // 10 // nivAritAstena mahItale'khile nirItibhAvaM gamite'tivRSTayaH / na tatyajunUnamananyasaMzrayA pratIpabhUpAlamRgIdRzAM dRzaH // 11 // anvayaH-- tena akhile mahItale nirItibhAvaM gamite nivAritA ativRSTayaH ananya saMzrayAH ( satyaH ) pratIpabhUpAlamRgIdRzAM dRzaM na tatyajuH nanam // 11) dhyAlyA-tena = nalena, akhile samaste, mahItale bhUtale, nirItibhAvam = ativRSTayAdItibhAvarAhitya, gamite = prApite, sati nivAritAH = nirAkRtAH, ativRSTayaH = ativarSANi, ananyasaMzrayAH = anyAzrayasthAnarahitAH satyaH, pratIpa Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhUpAlamRgIdRzAM = zatrubhupatisundarINAM, dRzaH = netrANi, na tatyajuH = tyaktavatyaH nUnam = iva // 11 // anuvAdaH-mahArAja nalane samasta bhUtalase ativRSTi Adi ItiyoMko haTA diyA. taba nivArita ativRSTiyAM dasarA AzrayasthAna na honese nalake zatra rAjAoMkI patniyoMke netroMko nahIM chor3atI thIM aisA mAlUma hotA hai // 11 // TippaNI--mahItale = mahyAstalaM, tasmin ( 10 t0)| nirItibhAvaM = IteH bhAvaH (Sa0 ta0 ) / rASTra meM durbhikSa Adi upadravoMkI sUcanA karanevAlI ItiyAM chaH prakArakI hotI haiN| jaise ki "ativRSTiranAvaSTirmUSakAH zalabhAH zukAH / atyAsannAzca rAjAnaH SaDetA ItayaH smRtAH // " arthAt ativRSTi, anAvRSTi (vRSTikA na honA), cUhe, zalabha (TiDDI), tote, jyAdA nikaTavartI rAjA isa prakAra Itike chaH bheda hote haiM nirgatA Itayo yasmistat (bhu0)| nirItino bhAvaH, tam (Sa0 t0)| gamite = gam + pic + ktaH / Gi / nivAritAH% ni+vR+Nic + ktaH + TAp+jas / ananya. sNshryaaH| anyasya saMzrayaH (10 t0)| avidyamAnaH anyasaMzrayaH yAsAM tAH ( nabbahu0 ) ananyasaMzrayaH = "nako styarthAnAM vAcyo vA cottarapadalopaH" isase ( narabaha0 ) pratIpabhapAlamRgIdRzAM = pratikalA Apo yeSu te pratIpAH, prati-upasargapUrvaka "ap" zabdase "dvayantarupasargebhyo'pa It" isa sUtrase samAsAnta apratyaya aura 'apa' ke akArakA Itva huA hai ( bahu0 ) / bhuvaM pAlayantIti bhUpAlAH, bhU-upapadapUrvaka "pAla rakSaNe" dhAtuse "karmaNyam" isa sUtrase aN pratyaya "upapadamati" isa sUtrase upapadasamAsa / pratIpAzca te bhUpAlA: (ka0 dhA0 ) / mRgyA iva dRzo yAsAM tAH mRgIdRzaH' saptamI vizeSaNe bahuvrIho" isa sUtrase jJApita vyadhikaraNa bahuvrIhi / pratIpabhUpAlAnAM mRgIdRzaH, tAsAm (10 ta0 ) / tatyajuH = "jyaja hAno" dhAtuse liT + jhi ( us ) / nUnam = yaha utprekSAvAcaka zabda hai, jaise ki kahA gayA hai - "manye zake dhruvaM prAyo nUnamityevamAdayaH / .. . utprekSAvAcakAH zabdA ivazabdo'pi tAdRzaH / / zatru rAjAoMkI sundariyoMke azrupAtake varNanase nalase unake zatru rAjAoMkI parAjaya gamya hotA hai ataH paryAyokta alaGkAra hai, jaise ki kAvyaprakAzameM usakA lakSaNa hai-"paryAyoktaM vinA vAcyavAcakatvena ydvcH|" 10-115 / ' Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sarga: 17 isa prakArase utprekSA aura paryAyokta ina donoM alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 11 // sitAM'zuvarNayati sma tadguNairmahA'sivemnaH sahakRtvarI bahum / vigaGganA'GgAbharaNaM raNA'GgaNe yaza:paTaM tadbhaTacAturo turI // 12 // anvayaH-tadbhaTacAturI turI mahA'sivemnaH sahakatvarI raNA'GgaNe sitAMs. zuvarNaH digaGganA'GgAbharaNaM bahuM yazaHpaTaM vayati sma // 12 // vyAkhyA-tadbhaTacAturI = nalayoddhacaturatA, turI = sUtraveSTananalikA, mahA'sivemnaH = vizAlakhaDgavAyadaNDasya, sahakRtvarI = sahakAriNA ( satI ), raNA'Ggage-yuddhA'jire, sitA'zuvargaH = candravarNaiH, zuklavarNarityarthaH / tadaguNaH = nalazoryAdiguNaireva tantubhiH, digaGganA'GgAbharaNaM = dizAnAryavayavabhUSaNaM bahuM = pracuraM, yazaHpaTaM = kIrtivastraM, vayati sma = nirmitavatI // 12 // anuvAdaH-lake yoddhAoMkI caturatA-rUpa tAMtIne unake bar3ese talavArarUpa vAyadaNDake sahAre yuddha ke prAGgagameM candrasadRza sapheda rUpa nala kI zuratA AdiguNarUpa guNoM (tantuoM) se dizA-rUpa striyoMke aGgoMke bhUSaNa-svarUpa pracura kIrtirUpa vastrako bunA / / 12 / / TippaNI-tadbhaTacAturI = tasya bhaTA: (Sa0 ta0), "bhaTA yodhAzca yoddhAraH ityamaraH / caturasya bhAvAzcAturI "catura" zabdase "guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca" isa sUtrase bhAva aura karmake artha meM vyaJ pratyaya hokara "Sapratyayasya' isa sUtrase pratyayake AdimeM sthita mUrdhanya SakArakA lopa hokara "halastaddhitasya" isase yakArakA lopa huA hai| "SidgaurAdibhyazca" isase GIS pratyaya / tadbhaTAnAM cAturI (Sa0 ta0) / mahA'sivemnaH = mahAMzcA'so asiH = mahA'siH, "sanmahatparamotkRSTAH pUjyamAnaH" isase samAsa (ka0 dhA0 ) huA hai / mahA'sireva vemA, tasya ( rUpaka0 ) / "puMsi vemA vAyadaNDaH" ityamaraH / sahakRtvarI = saha kRtavatI, saha-upapadapUrvaka 'kR' dhAtuse "sahe ca" isa sUtrase kvanip pratyaya aura anubandhakA lopa hokara "hrasvasya piti kRti tuk" isa sUtrase tuka Agama aura strItvavivakSAmeM "vano ra ca" isa sutrase DIp pratyaya hokara antya 'na' ke sthAnameM 'ra' Adeza huA hai| raNA'GgaNe = raNasya aGgaNaM, tasmin (Sa0 ta0) / "aGgaNaM catvarA'jire" ityamaraH / sitAM'zuvarNaiH = sitA aMzavo yasya sa sitAM'zuH ( bh0)| sitAM'zoriva vargoM yeSAM te, taH ( vydhikrnn-bhu0)| tadguNaH = tasya guNAH taH (10 ta0) 2 ne0 pra0 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 neSaSIyacaritaM mahAkAvyam digaGganA'GgAbharaNaM = diza eva aGganAH digaGganAH ( rUpaka0 ) tAsAmaGgAni, (Sa0 ta0 ) teSAm AbharaNam / Sa0 t0)| yazaHpaTa = yaza eva paTaH, tam ( rUpaka0 ) / vayati sma = 'ven tantusantAne" isa dhAtuse "sma" ke yogameM "laT sme" isa sUtrase bhUtakAla ke artha meM laT / isa padyameM "sito'zuvarNaH" isameM upamA aura anyatra rUpaka alaGkAra hai| isa prakAra donoM alaGkAroMkA bhaGgAGgibhAva honese saGkara huA hai // 12 // pratIpabhUpairiva kiM tato bhiyA viruddhadharmarapi bhettRtokitaa| amitrajinmitrajivojasA sa yAdacAradRcAradagapyavartata // 13 // anbayA-pratIpabhUpaH va viruddhadharmaH api tatobhiyA bhettatAujjhitA kim ? yat sa amitrajita, mitrajit, vicArahaka api cAradak avartata / / 13 // vyAkhyA--pratIpabhUpaH iva = virodhibhUpatibhiH iva, viruddhadharmaH api = mithovirodhidharmaH api, tataH tasmAt nalAt ityarthaH, bhiyA = bhayena hetunA bhettatA = bhedanakAritA, pakSAntare bhedajJApakatA, vyAvartakatA iti bhAvaH, ujjhitA ki = parityaktA kim ? 'yat - yasmAtkAraNAda, saH = nala:, ojasA = tejasA, amitrajit - mitrajidbhinnaH, paraM mitrajita = mitrajetA, atra yo'mitrajit mitraajidbhinnH| sa kathaM mitrajit (mitrajetA iti virodhaH pratIyate, tatparihArastu- ojasA = pratApena, amitrajit-zatrujetA, tathA ojasA - tejasA, mitrajit = sUryajetA iti / itthameva saH = nala: vicArahak% cArahabhinnaH / paraM cAraha - cAradRSTiH, atrA'pi yo vicArahak (cAradRbhinnaH) sa kathaM cAradRk (cArahaka) iti virodhaH pratIyate, tatparihArastu-vicAradak = vicArapUrvakaM draSTA, cAradRk = guptacaranetraH, "rAjAnazcAracakSuSaH" iti zravaNAditi bhAvaH / avartata = AsIt // 13 // anuvAda:--zatra rAjAoM, samAna viruddha dharmoMne bhI unase Darakara bhettRtA =bhedakAritA vA vyAvartakatA chor3a dI hai kyA? kyoMki ve pratApase amitrajit ( mitrako jItanevAlese bhinna ) hokara bhI tejase mitrajit ( mitroMko jItanevAle the), yahA~para virodha pratIta hotA hai, isakA parihAra hai, nala pratApase amiajit amitra arthAt zatruoMkA jItanevAle the aura tejase mitrajita-mitra arthAt saryako jItanevAle the isI taraha nala vicAradaka arthAt cAradaSTise bhinna hokara bhI cAradRk arthAt cAradRSTi the yahA~para bhI virodha pratIta hotA hai / isakA Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH parihAra hai, nala vicAradRk-vicArase insAphako dekhanevAle aura cAradRk arthAt ve cAroM ( guptacaroM ) se saba rASTra ke vyavahAroMko dekhanevAle the // 13 // TippaNI - pratIpabhUpaH pratIpAzca te bhUpAH, taH (ka0 dhA0 ) / viruddhadharma:viruddhAzca te dharmAH, taiH ( ka0 dhA0 ) / tataH = tasmAt iti, tad+tasila / bhiyA = "bhiitibhoH sAdhvasaM bhayam / " ityamaraH / bhettRtA = bhinattIti bhettA, bhid + tRc / bhetturbhAvaH, bhettR + tala +TAp / 'bhettRtA' padake do artha haiM - bhedanIti karAnA aura vyAvartakatA arthAt dUsarese vyAvRtti karAnA / amitrajitna mitrANi amitrAH ( nan0 ) amitrAn ( zatrUn ) jayatIti amitrajit / amitra+ji+kvip ( upd0)| mitrajit-mitraM jayatIti, mitra+ji+ kvip ( uppd0)| yahA~para amitrajit arthAt jo mitrajitse bhinna haiM ve kaise mitrajita hoMge isa prakAra virodha pratIta hotA hai, isakA samAdhAna hai--ojasA: pratApase amitrajit arthAt amitroM ( zatruoM) ko jItanevAle aura ojasA tejase mitrajit arthAt mitra (sUrya) ko jiitnevaale| vicAradRk vicAraM pazyati, vicAradRz + kvin ( uppd0)| cAradRk-cArA eva dRzo yasya saH (bhu0)| isI taraha nala vicAradRk arthAt cAradRkse bhinna hokara bhI cAradRka the, yahA~para bhI virodha pratIta hotA hai, isakA samAdhAna hai mahArAja nala vicAradRk vicArako dekhanevAle the evam cAradRk arthAt cAra ( guptacara ) hI unake netra the, guptacaroM ke dvArase nala svarASTra aura pararASTroMke saba vyavahAroMko dekhate the yaha tAtparya hai / avartata = "vRtu vartane" dhAtuke laGa+ ta sUryake samAna tejavAle aura guptacararUpa netroMvAle nalase Darakara zatruoMne bheda aura varako chor3A yaha bhAva hai| isa padyameM 'pratIpabhUpariva" yahA~para upamA hai aura "amitrajit mitrajit, vicAradak cAradRk" ina aMzoMmeM virodha alaGkAra aura 'kiM' zabdake sambhAvanAkA bodhaka honese utprekSA isa prakAra tIna alaGkAroM kA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra huA hai / 13 / dojasastayazasaH sthitAvimo vRSeti citte kurute yadA yadA / tanoti bhAno: pariveSaketavAttadA viSiH kuNDalanAM viSorapi // 14 / / anvaya:-vidhiH tadojasaH tadyazasaH sthito imo vRthA iti yadA yadA citte kurute, tadA pariveSaketavAt bhAnoH vidho: api kuNDalanAM tanoti // 14 // vyAkhyA-vidhiH = brahmA, tadojasaH = nalatejasaH, tadyazasaH = nalakItaH sthitau = vidyamAnatAyAm, imo-bhAnuvidha, sUryacandrAvityarthaH / vRthA vyarthaprAyo, Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam niSphalAviti bhAvaH / iti=itthaM, yadA yadA = yasmin yasmin samaye, citte = manasi, kurute vidhatte, vimRzatIti bhAvaH / tadA = tasmin tasmin samaye, pariveSakatavAt =paridhicchalAt, bhAno:= sUryasya, vidhoH api = candramasaH api, kuNDalanAM - vaiyarthyasUcakaM rekhAmaNDalaM, tanoti = vistArayati // 14 // ____anuvAdaH- brahmAjI nalake tejakI aura unakI kIrtikI sthitimeM ye ( sUrya aura candra ) vyartha haiM aisA jaba-jaba vicAra karate haiM taba-taba pariveSa ( maNDala) ke chalase sUrya aura candrakI kuNDalatA ( ghere ) ko phailA dete haiM // 14 // TippaNI-tadojasaH = tasya ojaH, tasya (Sa0 ta0 ) / tadyazasaH = tasya yazaH, tasya (10 t0)| sthitau = sthA+ktin + Gi / yadA = yasmin kAle, "sarvakAnyakiyattadaH kAle dA" isa sUtrase yad zabdase dA pratyaya / tadA = tasmin kAle, pUrvakathita sUtrase tad zabdase dA pratyaya / pariveSakaitavAt = pariveSasya katavaM, tasmAda (Sa0 ta0 ), hetumeM paJcamI / "pariveSastu pridhirupsuurykmnnddle|" ityamaraH / tanoti = "tanu vistAre" isa dhAtuse laT + tim / yahA~para prasiddha upamAnabhUta sUrya aura.candrakI niSphalatAkA abhidhAna honese pratIpa alaGkAra hai, jaisA ki sAhityadarpaNameM usakA lakSaNa hai- "prasiddhasyopamAnasyopameyatvaprakalpanam / niSphalatvA'bhidhAnaM vA pratIpamiti kathyate // " 10-113 / isI taraha yahA~para prastuta pariveSakA niSedha kara kuNDalanAkA sthApana karanese apaha nuti bhI hai| isa prakAra do alaGkAroMkI nirapekSatAse sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai // 14 // ayaM daridro bhaviteti vaiSasI lipi lalATerthijanasya jApratIm / mRSA na cakre'lpitakalpapAdapaH praNIya dAridaridratAM nRpaH // 15 // anvayaH-alpitakalpapAdapo nRpaH athijanasya lalATe "ayaM daridro bhavitA" iti jAgratI vaidhasI lipi dAridyadaridratAM praNIya maSA na cakre // 15 // nalasya dAnazoNDatvaM zlokadvayena pratipAdayati--ayamiti / vyAkhyA- alpitakalpapAdapaH = alpIkRtakalpavRkSaH, nRpaH = naiSadhaH, adhijanasya = yAcakajanasya, lalATe = bhAle, ayam = eSaH, janaH = naraH, daridraH= niHsvaH, bhavitA: = bhaviSyati, iti = ityaM, jAgratI = sadA sthitAM, vaidhasI = brahmasambandhinI, lipi = libi, varNAvalImiti bhAvaH, dAridaridratA - Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sarga: daridratA'bhAtra, praNIya = nirmAya, mRSA = mithyA, na cakre = na kRtavAn, etena yAcitapadArthasya dAtuH kalpapAdapAnnalasyotkarSA'tizayo dyotyate // 15 // . anuvAdaH kalpavRkSako bhI mAta karanevAle nalane yAcakake lilArameM "yaha daridra hogA" aisI vidyamAna brahmAkI lipiko usa yAcakakI daridratAkA dAridraya karake jhUThA nahIM banAyA / / 15 // .. TippaNI- alpitakalpapAdapaH = alpaH kRtaH alpitaH; alpa zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic pratyaya hokara kta pratyaya / kalpa ( saMkalpitA'rtha) pUrakaH pAdapaH kalpapAdapaH, "zAkapArthivAdInAM siddhaya uttarapadalopasyopasaMkhyAnam" isa vArtikase madhyamapadalopI samAsa / alpitaH kalpapAdapo yena saH (bahu0 ) / arthijanasya asannihitaH arthaH asyA'stIti arthI, 'artha' zabdase "arthAccAssannihite" isa sUtrase ini pratyaya / "vanIyako yAcanako mArgaNo yaackaarthinii|" ityamaraH / arthI cA'sau janaH, tasya (ka0 dhA0 ) / daridraH daridrAtIti, "daridrA durgato" isa dhAtuse pacAdyac / bhavitA = "bhU sattAyAm" isa dhAtuse "anadyatane luT" isase luT + tip / jAnatI= jAgartIti jAgratI, tAM, "jAgR nidrAkSaye" isa dhAtuse laTke sthAnameM zatR Adeza aura strItvavivakSA meM Tiva honese "TiDDhANaJ" ityAdi sUtrase GIp pratyaya / vadhasI = vedhasa iyaM vaighasI, tAm, "vedhas" zabdase "tasyedam" isase aN pratyaya aura strItvavivakSAmeM "TiDDhANa." ityAdi sUtrase GIp / dAridrayadaridratAM = daridrasya bhAvaH karma vA dAridrayaM, daridra + Syan / daridrasya bhAvo daridratA, daridra+tal+TAp / dAridrayasya daridratA, tAm (Sa0 t0)| praNIya pra+nI+ktvA ( lyap ) / mRSA yaha avyaya hai / cakre kR+liT + t| isa padyase nalakI utkRSTa dAnazIlatA pratIta hotI hai / isa padya meM "alpitakalpapAdapaH" isa padase upamAna kalpapAdapase upameya nalake Adhikya varNana karanese vyatireka alaGkAra hai // 15 // vibhajya meruna yathisAtkRto na sindhurutsargajalavyayamaraH / amAni tattena nijA'yazoyugaM hiphAlabaddhAzcikurAH zirasthitam // 16 // anvayaH-vibhajya meruH yat athisAt na kRtaH, utsargajalavyayaH sindhuH, yat maruH na kRtaH, tat tena dviphAlabaddhA: cikurAH ziraHsthitaM nijA'yazoyugam amAni // 16 // vyAkhyA - vibhajya = vibhAgaM kRtvA, khaNDazo vidhAyeti bhAvaH / meruH - Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sumeruparvataH, yat = yasmAtkAraNAt, athisAt = yAcakA'dhInaH, kRtaH = no vihitaH, evaM ca utsargajalavyayaH - dAnasalilopayogaH, sindhuH = samudraH / yat - yasmAtkAraNAt, maruH = dhanvA, nirjaladeza iti bhAvaH, na kRtaH = no vihitaH / tat-tasmAt kAraNadvayAta, tena = nalena, dvibhAganaddhA:-dviphAlabaddhA, cikurA:kezAH uddezyavAcakaM padametat / ziraHsthitaM = svamastakasthaM, nijA'yazoyugaM = svakIyA'kIrtiyugmaM, vidheyavAcakaM padametat / amAni = mataM, vicAritamiti bhAvaH // 16 // anuvAdaH -vibhAga karake (khaNDa-khaNDa banAkara) sumeruparvatako yAcakajanoMko nahIM diyA aura na to dAna karaneke samayameM jalakA vyaya karake samudrako marusthala banAyA isa kAraNase mahArAja nalane do bhAgoMmeM bAMdhe gaye apane kezoMko apane zirameM sthita apane do akIrtirUpa samajhA // 16 // TippaNI-vibhajya = vi+bhaj+ktvA ( lyap ) / meruH = "meruH sumeru"hemAdrI ratnasAnuH suraalyH|" ityamaraH / ukta karmameM prthmaa| athisAt arthyadhInaH, "arthin zabdase "tadadhInavacane" isa sUtrase "sAti" pratyaya / utsargajalavyayaH = utsargasya jalaM ( 10 ta0), tasya vyayAH taH (10 t0)| maruH - "samAnI marudhanvAno" ityamaraH / dviphAlabaddhAH=dvayoH phAlayoH baddhAH, "taddhitA'rthottarapadasamAhAre ca" isa sUtrase uttarapadasamAsa / cikurAH="cikuraH kuntalo vAla: kacaH kezaH ziroruhaH / " ityamaraH / " yaha uddezyavAcaka pada hai / ziraH-- sthitaM - zirasi sthitam ( sa0 ta0)-nijA'yazoyugaM = na yazasI, ( na0) ayazasoyugam (10 ta0 ) / nijaM ca tat ayazoyugam (ka0 dhA0 ), yaha vidheyavAcaka pada hai / amAni = mandhAtu se karmameM luG / uddezya vAcaka "cikurAH" ke bahuvacanAnta honepara bhI vidheyavAcaka pada "nijA'yazoyugam" isake ekavacanAnta honepara vidheyakI pradhAnatAse kriyApadameM ekavacana huA hai / isa padameM meru aura maru ina donoM aprastuta padoMkI karmatAse sambandha honese tulyayogitA alakAra hai / jaisA ki usakA lakSaNa hai... "padArthAnAM prastutAnAmanyeSAM vA yadA bhavet / . . ekadharmA'bhisambandhaH syAttadA tulyayogitA / " sAnda010-66 / kezoMmeM kRSNatAkI samatAse ayazakA rUpaNa karane meM rUpaka alasAra hai, isa prakAra tulyayogitA aura rUpakakI parasparameM anapekSatayA sthiti hone saMsRSTi alaGkAra hai // 16 // Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH ajanamabhyAsamupeyuSA samaM mudeva devaH kavinA buSena c| vo paTIyAnsamayaM nayanayaM vinezvarazrIrudayaM dine dine // 17 // anvayaH-paTIyAn dinezvarazrI: ayaM devaH ajasram abhyAsam upeyuNa kavinA budhena ca samaM mudA eva samayaM nayan dine dine udayaM dadhau // 17 // nalasya vidvajjanasaMgati pratipAdayati-ajasramiti / . vyAkhyA-paTIyAn = kAryakuzala:, dinezvarazrIH = sUryasamatejAH, ayaM varNyamAnaH, devaH = rAjA, nala ityarthaH / ajasra = nirantaram, abhyAsaM - samIpam, upeyuSA = prAptavatA, kavinA = kAvyakartA zukreNa ca, budhena = paNDitena, candraputragraheNa ca, samaM = saha, mudA eva = Anandena eva, samayaM = kAlaM, nayan = yApayan, dine dine - pratidinam, udayam unnatim udayaparvatasambandha ca, dadhau = dhRtavAn // 17 // . anuvAdaH-kAryakuzala aura sUrya ke samAna tejavAle ye mahArAja nala jaise sUrya nirantara samIpameM rahanevAle kavi (zukra ) ke tathA candrake putra grahake sAtha harSake sAtha samayako bitAte hue pratidina udayAcalako prApta karate haiM usI prakAra nirantara nikaTa rahanevAle kavi ( kAvyakartA ) aura budha ( vidvAn ) ke sAtha harSase samayako bitAte hue pratidina unnatiko prApta karate the // 17 // TippaNI-paTIyAn = atizayena paTuH, paTu + Iyasun / dinezvarazrIH = dinasya IzvaraH ( Sa0 ta0 ), tasya iva zrIryasya saH ( vyadhikaraNa-baha0 ) / abhyAsaM 'sadezAbhyAsasavidhasamaryAdasavezavat / itymrH| upeyuSA-upeyAyeti upeyivAn, tena, "upeyivAnanAzvAnanUcAnazca" isa sUtrase upa-upasargapUrvaka iN dhAtuse bhUtamAtrameM liT, usake sthAna meM kvasu pratyaya aura iT Agama / kavinA = "uzanA bhArgavaH kaviH" iti, "saMkhyAvAnpaNDitaH kaviH" iti cA'maraH / budhena = "rohiNeyo budhaH saumya" iti "sansudhIH kovido budhaH" iti cA'maraH / "samam" padake sAtha yoga honese donoM padoMse "sahayukte'pradhAne" isa sabase tRtIyA / nayan = nayatIti, nI+laT ( zatR ) / dadhI = dhA+liT + tip / isa padyameM "dinezvara zrIH" isa padameM upamA tathA "kavinA" aura "budhena" ina donoM padoM meM zleSa honese do alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 17 // adhovidhAnAtkamalapravAlayoH. ziraHsu dhAnAvakhilakSamAbhujAm / puredamUvaM bhavatIti veSasA padaM kimasyA'khitamavarensayA // 18 // Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvaya:-kamalapravAlayoH adhovidhAnAt akhilakSamAbhujAM ziraHsu dhAnAt idam UvaM purA bhavati iti vedhasA asya padam UrdhvarekhayA aGkitaM kim ? // 18 // __vyAkhyA--kamalapravAlayoH = kamalapallavayoH, adhovidhAnAt = tiraskaraNAt, aruNatAsnigdhatAmRdutvA'tizayariti zeSaH / tathA akhilakSamAbhujAM = sakalabhUpAlAnAM, ziraHsu = mastakeSu dhAnAt = sthApanAt, "dAnAt" iti pAThAntare'pi sa evA'rthaH / idaM = padam, Urdhvam = uparivati, purA bhavati = bhaviSyati iti = hetoH, vedhasA = brahmaNA, asya = nalasya, padaM = caraNam, UrdhvarekhayA = uccarekhayA, aGkitaM ki = cihnitaM kim ? // 18 // anuvAdaH--kamala aura pallavako tiraskAra karanese aura saMpUrNa rAjAoMke mastakoMmeM sthApana karanese, yaha caraNa ucca sthAnameM rahegA isa hetuse brahmAjIne inake caraNako UrdhvarekhAse aGkita kiyA hai kyA ? aisA mAlUma par3atA hai // 18 // TippaNI-kamalapravAlayoH = kamalaM ca pravAlazca, tayoH (dvandvaH) / akhilakSamAbhujAM-kSamAM bhuJjantIti kSamAbhujaH, kSamA + bhuj + kvip (uppd0)| "gorilA kumbhinI kSamA" ityamaraH / akhilAzca te kSamAbhujaH, teSAm ( ka0 ghA0 ) / dhAnAt = dhA+lyuT + Gasi / purA bhavati = bhU dhAtuse "purA" padake yogameM "yAvatpurAnipAtayorlaTa" isa sUtrase bhaviSyat kAlameM laT UrdhvarekhayA = UvA cA'sau rekhA, tayA (ka0 dhaa0)| saundarya aura zubha lakSaNoMse sampanna nalakA caraNa hai yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 18 // jaganjaya tena ca kozamakSayaM praNItavAnzazavazeSavAnayam / sakhA ratIzasya RturyaSA vanaM vapustathA'liGgadathA'sya yauvanam // 19 / andhayaH-zaMzavazeSavAn ayaM jagajjayaM, tena ca kozam akSayaM praNItavAn / ayaM ratIzasya sakhA Rtu: yathA vanaM, tathA yauvanam asya vapu: AliGgat / / 19 / / atha nalasya tAruNyopagama krameNa varNayati-jagajjayamiti / vyAkhyA-zaizavazeSavAn = bAlyA'vazeSayuktaH, SoDaSavarSadezIya iti bhAvaH / ayaM = nalaH, jagajjayaM lokavijayaM, praNItavAn = kRtavAn,tena ca = jagajjayena 1, kozaM = bhANDAragRham, akSayaM-kSayarahitaM, paripUrNamiti bhAvaH, praNItavAn = kRtavAn / atha anantaraM, zaMzavA'pagamAnantaramiti bhAvaH / ratIzasya = ratipateH kAmadevasyeti bhAvaH, sakhA = sahacaraH, mitramityarthaH / RtuH = vasantaH, yathA - yena prakAreNa, vanaM = kAna nam, AliGgati, tathA = tena prakAreNa, yauvanaM = tAruNyam, . asya = nalasya, vapuH = zarIram, AliGgat = AliGgitavat, bAdhayadityarthaH / nalasya yovanaprAdurbhAvo jAta iti bhAvaH // 19 // Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuvAvA--bAlyAvasthAkA kucha avazeSa rahanepara hI nalane jagat ko jIta liyA usase apane koSako akSaya ( paripUrNa ) banA ddaalaa| jaise kAmadevakA sahakArI (mitra ) Rtu ( vasanta ) vanako Azraya karatA hai, vaise hI bAlyAvasthAke bItanepara yauvanane unake zarIra kA Azraya liyA, arthAt nala yuvA ho gaye // 19 // TippaNI--zaizavazeSavAn = zizorbhAvaH, zaMzavam zizu zabdase "igantAcca laghupUrvAt" isa sUtrase aN "zizutvaM zaizavaM bAlyam" ityamaraH / jagajjayaM = jagatAM jayaH, tam (Sa0 ta0 ) / praNItavAn pra+nI+ktavatuH / koSam - yaha uddezyavAcaka hai / akSayam = avidyamAnaH kSayo yasya-tam (nan-bahu0 ) / yaha vidheyavAcaka hai| ratIzasya = rate:IzaH, tasya (Sa0 ta0 ) / yauvanaM = yUnaH bhAvaH yuvan- zabdase "hAyanA'ntayuvAdibhyo'N" isa sUtrase aN pratyaya aura "an" isase an kA prakRtibhAva honese Tilopa nahIM huaa| "tAruNyaM yauvanaM sme|" itymrH| AliGgat = AG + ligi+ laG+tip / isa padya meM upamA alaGkAra hai // 19 // matha nalazarIravarNanamupakramate adhAri paddheSu tadadhriNA ghRNA va tacchayacchAyalavo'pi pallave / tadAsyadAsye'pi gato'dhikAritA na zAradaH pAvikazarvarIzvaraH / / 20 // anvyaH-tadaghriNA padmaSu ghRNA akAri / tacchayacchAyalavo'pi pallave kva ? zArada: pAvikazarvarIzvaraH tadAsyadAsye api adhikAritAM na gataH // 20 // ---- vyAkhyA-tadaGghriNA = nalacaraNena, padmapu = kamaleSu, ghRNA = jugupsA adhAri = dhRtA, nalacaraNApekSayA kamalAnAM nikRSTatvAditi bhAvaH / tacchaya. cchAyalavaH api = nalapANikAntilezaH api| pallave =kisalaye kva-kutra, nalapANitaH kamalAnAM hInatvAditi bhaavH| zAradaH = zaradabhyuditaH, pAvikazarvarIzvaraH = pUNimAcandraH, SoDazakalAsampUrNa iti bhaavH| tadAsyadAsye api3 nalamukhadAsabhAve api, adhikAritA = yogyatAM, na gataH = naM prAptaH, zAradapUrNacandro'pi nalamukhato hIna AsIditi bhAvaH // 20 // anuvAda--nalake caraNane kamaloMmeM ghaNA kii| nalake pANikI kAntikA leza bhI pallavameM kahA~ thA ? zarat RtukI pUrNimAke candra unake mukha ke dAsa honeke lie bhI adhikArI ( yogya ) nahIM the // 20 // TippaNI--tadaghriNAtasya aGghriH , tena (1000), "pAdaH padadhri - . Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam caraNo'striyAm" ityamaraH / adhAri =+ luG (karmameM) / tacchayacchAyalava:tasya zayaH tacchayaH (10 ta0 ) "paJcazAkhaH zayaH pANiH" ityamaraH / tacchayasya chAyA tacchayacchAyam (Sa0 ta0), "vibhASA senAsugacchAyAzAlAnizAnAm" isa satrase vikalpase napuMsakaliGgI huA hai| "chAyA sUryapriyA kAntiH pratibimbamanAtapaH / " ityamaraH / zAradaH = zaradi bhavaH, zarad-zabdase "sandhivelAyutunakSatrebhyo'N" isa sUtrase aN / pArvikazarvarIzvaraH = parvaNi bhavaHpAvikaH, parvanzabdase "kAlAn" isase Than / zarvaryA IzvaraH (10 t0)| pArvikanA'sau zarvarIzvaraH ka* dhA0 ) / tadAsyadAsye = tasya Asyam (Sa0 t0)| dAsamA bhAvo dAsyam, dAsa+ Syan / tadAsyasya dAsyaM, tasmin (Sa0 ta0 ) / adhikAritAm = adhikarotIti tacchIla: adhikArI, adhi++NiniH, adhikAriNo bhAvaH adhikAritA, tAm adhikArin+tala + TAm / isa padya meM nalake adhri AdikA kamala AdimeM ghRNAkA sambandha na honepara bhI sambandhakI ukti honese atizayokti alaMkAra hai| usakA lakSaNa hai-- "siddhatve'dhyavasAyasyA'tizayoktinigadyate" / / 17-66 // usake pAMca bheda isa prakAra haiM "bhede'pyabhedaH smbndhe'smbndhstdvipryyo| paurvAparyA'tyayaH kAryahetvoH sA paJcadhA tataH" ( 67 ) // 20 // kimasya lomnAM kapaTena koTibhividhina lekhAbhirajogaNad guNAn ? / na romakUpoghamiSAjjagatkRtA kRtAzca ki dUSaNazUnyabindavaH ? // 21 // anvayaH -vidhiH romNAM kapaTena koTibhi: lekhAbhiH asya guNAn ki na ajIgaNat? jagatkRtA romakapImiSAt duSaNazUnyabindavazva kiM na kRtaa?||21|| ___ vyAkhyA-vidhiH = brahmA, romNAM = lomnAM, kapaTena-vyAjena, koTibhiH= sArdhatrikoTisaMkhyAbhiH, lekhAbhiH = rekhAbhiH, asya = nalasya, guNAn = zauryovAryasaundaryAdIn, kiM na ajIgaNAta=ki na gaNitavAn, ajIgaNat iti bhAvaH / tathaiva jagatkRtA = lokasRjA, brahmaNeti bhAvaH, asya, romakUpaughamiSAt = lomakapasamUhacchalAt, dUSaNazUnyabindavaH-doSA'bhAvapRSatA:, kiM na kRtAH = ki no vihitAH, kRtA eveti bhAvaH, nalasya guNA atipracurA doSANAM sutarAmabhAva iti bhAvaH // 21 // anuvAdaH- brahmAjIne rooMke bahAnese karor3oM rekhAoMse kyA nalake guNoMko Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH nahIM ginA ? usI taraha lokakI sRSTi karane vAle unhoMne lomakUpoMke bahAnese nalake doSoMke abhAvasUcaka zanyabinduoMko kyA nahIM kiyA ? // 21 // TippaNI- romNAM = "tanUruhaM roma loma" ityamaraH / ajIgaNat = "gaNa saMkhyAne" dhAtuse Nic pratyaya hokara luGkA rUpa hai, "I ca gaNaH" isase Itva huA hai| jagatkRtA = jagat karotIti jagatkRta, tena, jagat,+kR + kvip+ TA ( uppd0)| romakUpaughamiSAt = romNAM kRpAH (10 ta0 ), teSAmoghaH (10 ta0 ), tasya miSaM, tasmAt (Sa0 t0)| dUSaNazUnyabindavaH = dUSaNAnAM zUnyAni ( 10 ta0 tatsacakA bindavaH (madhyamapadalopI sa0 ) / isa padyameM do apahna.tiyAM aura do arthApattiyAM inakI saMsRSTi hai // 21 // amuSya doAmaridurgaluNThane dhravaM gRhiitaagNldiirghpiintaa| ' uraHzriyA tatra ca gopurasphuratkapATaduSarSatiraHprasAritA / / 22 / / - andhayaH-amuSya doAm aridurgaluNThane agaladIrghapInatA gRhItA dhruvam / utra ura:zriyA ca gopurasphuratkapATadurdharSatiraHprasAritA gRhItA dhruvam // 22 // vyAkhyA-amuSya = nalasya, dobhyA = bAhubhyAm, aridurgaluNThane = zatruH durgamasthalabalAtkAragrahaNe, argaladIrghamInatA = viSkambhAyatapuSTatA, gRhItA dhruvam = upAttA kim ? tatra-aridurgaluNThane, ura:zriyA ca vakSaHsthalasampatyA ca, gopurasphuratkapATadurdharSatiraHprasAritA - puradvAraprakAzamAnakapATA'dhRSyatA tiryakaprasaraNazIlatA ca, gRhItA dhruvam = upAttA kimu // 22 / / anuvAdA-nalakI bAhoMne zatruoMke kiloMko balAtkAra se grahaNa karanemeM argalAke samAna lambAI aura muTAIko grahaNa kara liyA hai aisA mAlUma par3atA hai| usameM vakSaHsthalakI zobhAne zaharake dvArameM prakAzamAna kapATa ( kivAr3a) ke samAna durdharSatA aura tirachI vistRtatAko grahaNa kara liyA hai aisA pratIta hotA hai // 22 // 9. TippaNI-dobhyAM = "bhujabAhU praveSTo doH" ityamaraH / aridurgaluNThane = khera gamyata eSu iti durgAgi, dur-upasarga pUrvaka gam dhAtuse 'suduroradhikaraNe" sa sUtrase Da pratyaya / parvata Adi durgama sthAnoMko "durga"kahate haiN| aise durgAke bheda hote haiM, jaisA ki bhagavAna manune kahA hai "dhanvadurga mahIdurgamandugaM vAkSameva vA / nadurga miridurga vA samAzritya vasetpurama // "-7. / parthAt marudurga, mahIdurga, jaladurga, vRkSadurga aura parvatadurga rAjA inameM Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam eka durgakA Azraya karake nagarameM rhe| arINAM durgANi (pa0 ta0) / teSAM luNThanaM, tasmin (Sa0 t0)| "luThi steye" dhAtuse lyuTa pratyaya hokara "luNThana" pada banatA hai| argaladIrghapInatA = dIrgha ca tatpInam (ka0 dhaa0)| tasya bhAvaH, dIrghapIna+tala+TApa / argalasya dIrghapInatA (Sa0 t0)| "tadviSkambho galaM na naa|" itymrH| gRhItA - graha+kta+TAp / dhruvam = yaha utprekSAvAcaka zabda hai| ura:zriyA = urasaH zrIH, tayA (pa0 t.)| gopurasphuratkapATadurdharSatiraHprasAritA = sphuracca tatkapATam (ka0 dhA0 ) / gopure sphuratkapATam ( sa0 ta0) / "puradvAraM tu gopuram" ityamaraH / duHkhena dharSituM zakyaM durdharSa, dur+dhRS +khal / tiraHprasaratIti tatchIlaM tiraHprasAri, tiras+pra+sa+Nini durdhaSaM ca tat tiraHprasAri ( ka. dhA0 ), tasya bhAvaH, durdharSatiraH prasArin + tala+TApu / gopuraspharatkapATasya durdharSatiraHprasAritA (10 ta0) / isa padyameM do utprekSAoMkI nirapekSatAse sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai // 22 // svakelilezasmitanijitendunaH nijAM'zaktajitapadmasampadaH / atadvayojitvarasundarA'ntare na tanmukhasya pratimA carAcare // 23 // . anvayaH-svakelilezasmitanijitendunaH nijAM'zadRktajitapadmasampadaH tanmukhasya pratimA atadvayIjitvarasundarA'ntare carA'care na // 23 // vyAkhyA-svakelilezasmitanijitendunaH = AtmakrIDAlavamandahAsyavijitacandrasya, nijA'zadRktajitapadmasampadaH = svabhAganetrabhatsitakamalazriyaH, tanmukhasya% nalAnanasya, pratimA = upamA, atavayIjitvarasundarA'ntare = candrapadmajetRrucirapadArtharahite, carA'care = jaGgamasthAvarAtmake jagati, na=na avataMta // 23 // anuvAda:-apanI krIDAke lezabhUta mandahAsyase candrako jItanevAle aura apane aMzabhUta netroMse kamaloMkI zobhAkI bhartsanA karanvAle nalamukhakI upamA candra aura kamalako jItanevAle sundara padArthase rahita carAcara ( jagat ) meM nahIM thI / / 23 // TippaNI-svakelilezasmitanijitendunaH = svasya keli: (10 t0)| tasyAH lezaH ( Sa0 ta0 ) / svakelilezazca tat smitam ( ka0 dhA0) / "ISadvivAsinayanaM smitaM syAtspanditA jaram" sAhityadarpaNa-( 3-221 ) kI aisI uktike anusAra jisa hAsyameM netra kucha vikasita hote haiM aura oSTha hilatA hai use "smita" kahate haiM / nijita induH yena tat ( bahu0 ) / svakelilezasmitena Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH nijitendu, tasya ( tR0 ta0 ) / yaha aura AgekA dUsarA pada ye donoM pada :tanmukhasya" isa padake vizeSaNa haiM / nijAMzadRktarjitapadmasampadaH = nijazcA'sau aMzaH ( ka0 dhA0 / / sa cA'sau dRk ( ka. dhA0 ) / padmasya sampat (10 ta0) tajitA padmasaMpat yena (bahu0) / nijAMzadRzA tajitapadmasampat tasya (tR0 t0)| . tanmukhasya tasya mukhaM, tasya (10 t0)| atadvayojitvarasundarA'ntare = dvI avayavI yasyAH sA dvayI, dvi zabdase "saMkhyAyA avayave tayap" isa satrase tayapa pratyaya hokara usake sthAnameM "dvitribhyAM tayasyA'yajyA" isase ayaca Adeza hokara strItvavivakSAmeM "TiDDhANaJ" ityAdi sUtrase DIp pratyaya / tayordayI (10 t0)| jayatIti tacchIlaM jitvaraM,ji-dhAtuse "iNnazajisatibhyaH kvarap" isa sUtrase kvarap / tavayyA jilvaram (10 t0)| anyat sundara sundarA'ntaram, "mayUravyaMsakAdayazca" isa sUtrase samAsa huA hai| tavayIjitvaraM ca tat sundarA'ntaram (ka0 dhA0 ) / avidyamAnaM tavayIjitvarasundarA'ntaraM yasmin, tasmin (nam bahu0 ) / carA'care = carAzca acarAzca carA'caraM, tasmin, "sarvo dvandvo vibhASayakavadbhavati" isa paribhASAse ekavadbhAva huA hai| isa padyameM vyatireka alaMkAra, aura candra tathA padmakI vijayakI vizeSaNagatise nalake mukha meM upamA'bhAvakI hetutAse padA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai ___"hetorvAkyapadA'rthatve kAvyaliGga nigadyate" ( sA. da. 10-61) isa prakAra do alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 23 // bhaGgayantareNa tamevA'yaM punarapyAha sarovhaM tasya darzava nijitaM, jitAH smitenaiva viSorapi shriyH| kutaH paraM bhavyamaho mahIyasI tadAnanasyopamito daridratA / / 24 // anvayaH-tasya dRzA eva saroruhaM tarjitam / (tasya ) smitena na vidhoH api zriyaH jitAH / ( AbhyAm ) paraM bhavyaM kutaH ? aho ! tadAnanasya upamitI mahIyasI daridratA // 24 // vyAkhyA-tasya = nalamukhasya, dazA eva = netreNa eva, saroruhaM = kamalaM, tajitaM = bhatsitam / tasya smitena eva = mandahAsyena eva, vidhoH api = candramasaH api, zriyaH = zobhAH, jitAH = nirjitAH (AbhyAM = saroruhavidhubhyAm ) param = anyat, bhavyaM =sundaraM vastu, kutaH kasmAt, upalabhyeteti zeSaH / aho= Azcaryam / tadAnanasyanalamukhasya, upamitI = tulanAyAM, mahIyasI- atimahatI : Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam daridratA = vacanasampatterabhAvaH / kavInAmiti zeSaH, sarvathA nirupamaM nalamukhamiti bhAvaH / / 24 / / anuvAdA--nalake mukhamaNDalameM vartamAna netrane hI kamalakI bhartsanA kI aura mandahAsyase hI candramAkI zobhAoMko jIta liyaa| ina donoM ( kamala aura candra se anya sundara padArtha kahA~ hai ? Azcarya hai ki nalake mukhakI upamAmeM bar3I daridratA hai / / 24 // ___ TippaNI--saroruhaM = sarasi rohatIti, saras-upapadapUrvaka ruha dhAtuse "igupadhajJAprIkiraH kaH" isa sUtrase ka pratyaya (uppd0)| vidhoH = " vidhuH sudhAMzuH zubhrAMzuH" islAma - bhavatIti, bhavyagaMyapravacanIyopasthAnIyajanyAplA. vyApAtyA vA" isa sUtra se nipAtana huA hai| kutaH - kasmAt iti, kim + tasila / tadAnanasya = tasya bAnanaM, tasya (pa0 t0)| mahIyasI = atizayena mahatI, mahat zabdase "dvivacanavibhajyopapade tarabIyasuno" isa sUtrase Iyasun / pratyaya aura strItva vivakSAmeM GIp daridratA = daridrasya bhAvaH, daridra + tal + TApa / isa padyameM vyaktireka tathA saroruha aura. vidhuke vijayarUpa vAkyArya meM mukhakI upamAkI daridratAke hetu honese vAkyArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai| donoMkI saMsRSTi hai // 24 // svatAlabhArasya taduttamA'GgaH samaM camaryeva tulaa'bhilaassinnH| anAgase zaMsati bAlacApalaM puna: puna: pucchavilolanacchalAt // 25 // anvayA--camarI eva taduttamA'GgaH samaM tulAbhilASiNaH svavAlabhArasya anAgase punaH punaH pucchavilolanacchalAt bAlacApalaM zaMsati // 25 // vyAkhyA--camarI eva = camara mRgo eva, taduttamA'GgaH sama = nalakezaH saha, tulA'bhilASiNaH = sAmyakAminaH, svavAlabhArasya = AtmakezakalApasya, anAgase = aparAdhA'bhAvAya, punaH punaH = bhUyo bhUyaH, pucchavilobanacchalAt - lAgUlasaJcAlanavyAjAta, bAlacApalaM = romacAJcalyaM yadvA, bAlacApalaM - zizucAJcalyaM, zaMsati = sUcayati / yathA mAtA mahApuruSaH samaM saMgharSazI sya svaputrasyA'parAdhA'bhAvapratipAdanAya "etena matipUrvakaM natadAcaritam bAlatvAnmUrkhatvAdeva itthamAcaritami"ti kathayati tathaiva camaryapi nalakezaH samaM sAmyaM vAJchato nijavAlabhArasyA'parAdhA'bhAvapratipAdanArtha pucchavilolanacchalAt idaM cApalaM bAlatvena kRtamiti sUcayatIti bhAvaH / anuvAdA-camarI mRgI hI nalake kezoMke sAtha barAbarIkI icchA karanevAle Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH apane kezakalApakI niraparAdhatA-prakAzanake lie vAraMvAra pUcha hilAneke bahAnese rooMkI capalatA vA yaha bAlakakI capalatA hai aisI sUcanA karatI hai // 25 // .. TippaNI - taduttamA'GgaH =uttamaM ca tat aGgam ( ka0 ghA0 ) / "utta mA'Gga ziraH zIrSaM mUrdhA nA mastako'striyAm / " ityamaraH / tasya uttamA'Ggam (Sa0 t0)| taduttamA'Gge jAtAH, taH, tadutamAGga-upapadapUrvaka "janI pradarbhAve" dhAtuse "saptamyAM janerDaH' isase Da pratyaya ( upapada0 ) "samam" padake yogameM tRtIyA / tulA'bhilASiNaH- tulA abhilapatIti taccIlaH, tasya tulA+ abhi+ laS+NiniH+ Gas (upapada0) ! svavAlabhArasya = svasya vAlA: (ka. ta0), "cikuraH kuntalo vAla: kacaH kezaH zigeruhaH / " itymrH| svavAlAnAM bhAraH, tasya ( Sa0 ta0) anAgase = na AgaH, anAgaH, tasmai "kriyA'rthopapadasya ca karmaNi sthAninaH" isase cturthii| pucchavilolanacchalAt = pucchasya vilola naM ( 10 ta0 ), tasya chalaM, tasmAt (Sa0 t0)| bAlacApalaM = bAlAnAM cApalam eva bAlasya cApala tat (Sa0 ta0 ) / zaMsati = zaMsu stuto" dhAtupe laT / isa padyameM zleSa aura kaitavApahnati do alaMkAroMkA saGkara hai / 25 / mahIbhatastasya ca manmathadhiyA, nijasya cittasya ca taM prtiicchyaa| dvidhA nRpe tatra jagattrayIbhavAM natabhravAM mammavibhramo'bhavat // 26 // - anvayaH--tasya mahIbhRtaH manmathazriyA taM prati nijasya cittasya icchayA ca tatra nRpe jagattrayIbhavAM natabhravA dvidhA manmavibhramaH abhavat // 26 // vyAkhyA-tasya = pUrvoktasya, mahIbhRtaH = rAjJaH, nalasyeti bhAvaH / manmathazriyA = kAmasadRzazobhayA, taM prati = nalaM prati, nijasya = svasya, cittasya = manasaH, icchayA ca = spahayA ca tatra = tasmin nape-rAjani, nala iti bhaavH| jagattrayIbhavAM = lokatritayotpannAnAM, natadhruvAM = sundarINAM, dvidhA = dvAbhyAM prakArAbhyAM, manmathavibhramaH = kAmabhrAntiH, kAmavilAsazca / abhavat = abhUt / lokatritayasundarINAM kAmasadRze nale ayaM manmatha iti bhramo manmathavilAsazcA'bhavaditi bhAvaH // 28 // anuvAdaH-- rAjA nalakI kAmadevake samAna zobhAse aura unake prati apane cittakI icchAse unake viSayameM tIna lokoMme vidyamAna striyoM meM do prakAroMse kAmavibhrama ( ye kAmadeva haiM aisI bhrAnti aura kaTAkSa Adi kAmavilAsa bhI) ho gayA / / 26 // Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ TippaNI--mahIbhRtaH = mahIM bibhartIti mahIbhUta, tasya mahI+bhR+kvip + Gas ( uppd0)| manmathazriyA = manmathasya zrI:, tayA (Sa0 ta0 ) / taM = "prati" ke yogameM "abhitaHparitaH samayAnikaSAhApratiyoge'pi" isa vArtikase dvitIyA / tatra = tasminniti tad +tral / nRpe = nan pAtIti nRpaH tasmin, na+pA+kaH ( upapada0 ) jagattrayIbhuvAM = jagatAM trayI (Sa0 ta0 ), tasyAM bhavantIti jagattrayIbhuvaH,tAsAm, jagattrayI+bhU+kvip / natabhruvAM - nate dhruvI yAsAM tA natadhruvaH, tAsAm (bhu0)| dvidhA = dvAbhyAM prakArAbhyAm dvizabdase "sakhyAyA vidhArthe dhA" isa sUtrase dhA pratyaya ( avyaya ) manmathavibhramaH -manmathasya vibhramaH ( Sa0 ta0 ) / "bhrAntimithyAmatibhramaH" iti "strINAM vilAsabibbokavibhramA lalitaM tathA / helA lIletyamI bhAvA: kriyAH zRGgArabhAvajAH // " ityamaraH / abhavat = bhU+la+tip / yahA~para tIna bhavanoMkA striyoM meM vaise do manmathavibhramoMke na honepara bhI vaise sambandhakI ukti honese atiza. yokti aura "manmathavibhrama" padameM zleSa alaMkAra hai isa prakArase do alaMkAroMkI paramparAmeM nirapekSa sthiti honese saMsRSTi alaMkAra hai / / 26 // nimIlanabhraMzajuSA dazA bhRzaM nipIya taM ystridshiibhirjitH| . amUstamabhyAsabharaM vivRNvate nimeSaniHsvaradhunA'pi locanaiH / / 27 // anvaya:--tridazIbhiH nimIlanabhraMzajuSA dRzA taM bhRzaM nipIya yaH arjitaH / amaH adhunA api nimeSaniHsvaiH locanaH tam abhyAsabharaM vivRNvate // 27 // vyAkhyA--tridazIbhiH = devIbhiH, nimIlanabhraMzajuSA = mudraNanivRttisevinyA, nimeSavyApArazUnyayA iti bhAvaH / etAdRzyA dazA = dRSTayA, taM = nalaM bhRzam = atyartha, nipIya = pAnaM kRtvA, praNayA'tizayena dRSTveti bhAvaH / yaH = abhyAsabharaH, ajitaH = upAjitaH / amaH = tridazyaH, devya ityrthH| adhunA api = idAnIm api, nimeSaniHsvaH = nimeSavyApArarahitaH, locanaiH = netraH, tam pUrvopArjitam, abhyAsabharam anuzIlanotkarSa, vivRNvate-prakaTayanti / 27 / ___ anuvAdaH--deviyoMne ninimeSa dRSTise unako dekhakara jo atizaya abhyAsako arjita kiyA thA ve loga abhI bhI nimeSarahita dRSTiyoMse raNako abhivyakta kara rahI hai // 27 // TippaNI-tridazIbhiH = tisro ( bAlya komArayauvanAkhyA ) dazA yeSAM te tridazAH ( bahu0 ) / tridazAnAM striyaH tridazyaH, tAbhiH "puMyogAdAkhyAyAm" Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH isa sUtrase GIS pratyaya vA tridazajAto bhavAstridazyaH, tAbhiH "jAtarastrIviSayAdayopadhAt" isa sUtrase GIp pratyaya / nimIlanabhraMzajuSA = nimIlanasya bhraMzaH (Sa0 ta0), taM juSata iti nimIlanabhraMzajuda, tayA, nimIlabhraMza+ juS+kvip + TA ( uppd0)| nipIya = ni+pA+ktvA ( lyap ) / ajitaH = "arja arjane" dhAtuse karma meM ktapratyaya / nimeSaniHsvaH = nirgataH svaH (dhanam ) yebhyaH tAni (bahu0) / nimeSesu niHsvAni, taiH (sa0 t0)| abhyAsabharam = abhyAsasya bharaH, tam / Sa0 ta0 ) / "athA'tizayo bharaH" ityamaraH / vivRNvate = viupasargapUrvaka "vRJ varaNe" dhAtuse laT +jha / isa padya meM deviyoM kI nalako dekhanekI abhyAsavAsanAse ninimeSatAkI utprekSA hai, vaha iva Adi zabdoMkA prayoga na honese pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 27 // adastadANi phalADhayajIvitaM dazordvayaM nastadavokSi cA'phalam / iti sma cakSuHzravasA priyA nale stuvanti nindanti havA tadAtmanaH / / 28 // . anvayaH-cakSuHzravasAM priyAH adaH naH dazoH dvayaM tadAkarNi (sada) phalADhayajIvitaM, tadavIkSi ( sat ) aphalaM ca iti nale AtmanaH hRdA tat stuvanti sma nindanti sma ca // 28 / / ___ vyAlyA-cakSuHzravasAMsANAM, priyAH = vallabhAH sarpya ityarthaH / ada:= idaM, naH = asmAkaM, dRzoH - netrayoH, dvayaM = dvitayaM, dRgdvayamityarthaH / tadAkaNi = nalazravaNazIlaM sat, phalADhaya jIvitaM saphala jIvitaM, vartata iti zeSaH / evaM ca tadavIkSi = nalA'vekSaNarahitaM sat, aphalaM ca = niSphalaM ca, iti = asmAddhetoH, nale = naiSadhaviSaye, AtmanaH = svasya, tat = dRzordvayaM, stuvanti sma -prazaMsAnta sma, nalANitveneti zeSaH / nindanti sma ca = jugupsante ca nalA'vIkSitveneti zeSaH / / 28 / / - anuvAdaH-sarpo kI striyA~ ye hamArI do A~kheM nalake guNoMko sunAtI haiM, isalie inakA jIvana saphala hai, nalako dekhanese ye niSphala bhI haiM isa prakArase ve ( sarpo kI striyAM ) nalake viSayameM apanI A~khoMkI stuti aura nindA bhI karatI haiM // 28 // TippaNI-cakSuHzravasA = cakSuSI eva zravasI yeSAM te cakSuHzravasaH, teSAm (bahu0 ), sarpake cakSu ( netra ) hI kAna haiM, isalie unheM "cakSuHzravAH' kahA gayA hai / parantu jaba ve cakSuse dekhate haiM taba sunate nahIM, jaba sunate haiM to dekhate nahIM, isI bAtako lekara unakI nalake viSaya meM stuti aura nindAkA prakAzana - 3 naM0 pra0 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAmyam kiyA gayA hai| "kuNDalI gUDhapAccakSuHzravA, kAkodaraH phnnii|" ityamaraH / naH = asmad + Am ( nas ) "bahuvacanasya vasnaso" isase nas Adeza / dvayaM = dvi+ tayap ( ayac ) / tadAkaNi - tam AkarNayatIti, tad + am + AGga+karNa+Nini+su / phalADhayajIvitaM = phalena Ayam / tR0 ta0), tAdRzaM jIvitaM yasya tat ( bahu0 ) / tadavIkSi = vIkSate tacchIlaM vIkSi, vi+ IkSa + NiniH ( upapada0 ) na vIkSi avIkSi ( natra ) / tasya avIkSi (Sa0 ta0 ) / aphalam = avidyamAnaM phalaM yasya tat ( nan bahu0 ) / nale = viSaya meM saptamI / AtmanaH = Atmana+zas ( karma ) / stuvanti sma --"STuna stuto" dhAtuse "sma" ke yogameM "laT sme" isase bhUtakAlameM laT / nindanti sma = "Nidi kutsAyAm" dhAtuse 'sma' ke yoga meM pahaleke samAna laT / isa padyameM yathAsaMkhya aura vaisI stuti aura nindAke sambandha na hone para bhI sambandhakI uktise atizayokti isa prakAra ina donoM alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 28 // vilokayantIbhirajanabhAvanAvalAda, netranimIlaneSvapi / alambhi mAbhiramuSya darzane na vighnalezo'pi nimessnirmitH|| 29 // anvayaH- ajasrabhAvanAbalAt netranimIlaneSu api amuM vilokayantIbhiH mAbhiH amuSya darzane nimeSanirmitaH vighnalaMzaH api na alambhi // 29 // dhyAkhyA--ajasrabhAvanAbalAta-nirantaracintanazakteH, neganimIlaneSu apinayana mudraNeSu api, amuM = nalaM, vilokayantIbhiH = pazyantIbhiH, manaseti zeSaH / tAdazIbhiH mAbhiH = mAnuSIbhiH strIbhiH, amuSya = nalasya, darzane-vilokane, nimeSanimitaH neganimIlanaracitaH, vighnalezaH api antarAyalayaH api, na alambhi = no labdhaH // 29 // ___anuvAda:--nirantara cintanakI zaktise A~khoMko madanepara bhI nalako dekhane vAlI martyalokakI striyoMne nalako dekhane meM nimeSase utpanna vighnakA leza bhI nahIM pAyA / / 29 // __TippaNI--ajasrabhAvanAbalAtbhAvanAyA balam (Sa0 t0)| ajasra ( yathA tathA ) bhAvanAbalaM, tasmAt (supsupA0) / hetumeM pnycmii| netranimIlaneSunetrayo nimIlanAni, teSu (Sa0 t0)| vilokayantIbhiHvi+loka+Nic + laT ( zatR )+ Gop / mAbhiH = martya zabdake yopadha honese "jAterastrI." ityAdi sUtrase Gopa na hokara sAmAnya strItvameM TAp pratyayA darzane-daz + lyuT + * Di nimeSanirmita: nimeSeNa nirmitaH ( tR0 t0)| vighnalezaH vighnasya lezaH Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 prathamaH sargaH (Sa0 t0)| "vighno'ntarAyaH pratyUhaH" ityamaraH / alambhi="DulabhaS prApto" dhAtuse karmameM luG, "vibhASA ciNNamuloH" isa sUtrase num huA hai| isa padyameM manuSya-striyoMkI saba avasthAoMmeM naladarzanakA sambandha na honepara bhI usakA varNana karanese atizayokti alaGkAra hai|| 29 // na kA nizi svapnagataM dadarza taM, jagAda gotraskhalite ca kA na tam / tadAtmatAdhyAtaSavA rate ca kA cakAra vA na svamanobhavodbhavam // 30 // anvayaH--kA nizi svapnagataM taM na dadarza / kA ca gotraskhalite taM na jagAda / kA ca rate tadAtmatAdhyAtadhavA (satI) svamanobhavodbhavaM na cakAra // 30 // vyAkhyA-kA % strI, nizi = rAtrI, svapnagataM = svApaprAptaM, taM = nalaM, na dadarza = no dRSTavatI, api tu sarvA api dadarzati bhaavH| kA ca = strI, gotraskhalite = nAmaviparyAse, taM = nalaM, na jagAda - no babhASe, api tu sarvA eva jagAda iti bhAvaH / kA ca = strI, rate -suratakelI; tadAtmatAdhyAtadhavA = nalarUpacintitabhartRkA satI. svamanobhavodbhavaM = nijacittakAmotpatti, na cakAra -na kRtavatI, bapi tu sarvA eva cakAreti bhAvaH / / 30 // ___anuvAda:--kisa strIne rAtameM svapna meM unheM nahIM dekhA ? kisa strIne nAmake uccAraNakI bhrAntise unakA nAma nahIM liyA ? kisa strIne ratikrIDAmeM nalake rUpameM apane patikI cintA kara apane citta meM kAmadevako prakaTa nahIM kiyA / TippaNI-svapnagataM = svapnaM gataH, tam ( dvi0 t0)| dadarza = dRz+ liT + tip / gotraskhalite = gotrasya skhalitaM, tasmin (Sa0 ta0 ) / "goyaM nAmnyacale kule" ityamaraH / tadAtmatAdhyAtadhavA = tasya / nalasya) AtmA (svarUpam ) yasya saH tadAtmA ( vyadhikaraNa bahu0 ) / tadAtmanobhAvastadAtmatA, tadAtman + tala+TAp / dhyAtaH dhavaH yayA sA (bahu0) / "dhavaH priyaH patirbhartA" ityamaraH / tadAtmatayA dhyAtadhavA ( ta0 ta0 ) svamanobhavodbhavaM = svasya manobhavaH / Sa0 t0)| nasya udbhavaH, tam (Sa0 ta0 ) cakAra = +liT + tip / isa padyameM atizayokti alaGkAra hai // 30 // dhiyA'sya yogyA'hamiti svamIkSituM kare tamAlokya surUpayA dhRtH| vihAya bhaimImapadarpayA kayA na darpaNa: zvAsamalomasaH kRtaH // 31 // -- anvayaH--bhaimI vihAya kayA surUpayA tam Alokya "zriyA ahama asya yogyA" iti svam IkSituM kare dhRtaH darpaNaH apadarpayA ( satyA ) zvAsamalImasaH na kRtaH ? / / 31 // Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naSaSIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA--bhaimI = damayantI, vihAya = tyaktvA, kayA, surUpayA = sundayAM, taM = nalam, Alokya, zriyA = zobhayA, aham, asya = nalasya, yogyA= anurUpA, iti = evaM, vicAryeti zeSaH svam = AtmAnam, IkSituM = draSTuM, kare - haste, dhRtaH = gRhItaH, darpaNa: = AdarzaH, apadarpayA = gatAbhimAnayA satyA, zvAsamalImasaH = niHzvAsamalinaH, na kRtaH = no vihitaH, bhaimI vihAya sarvathA niHzvAsavAtena darpaNo malinIkRta iti bhAvaH // 31 // anuvAdaH-damayantIko chor3akara kisa sundarIne nalako dekhakara "zobhAse maiM inake anurUpa hU~" aisA vicAra kara apane rUpako dekhaneke lie hAthameM liye hue darpaNako darpahIna hokara niHzvAsa vAyuse malina nahIM banAyA ? // 1 // TippaNI-bhaimI = bhImasya apatyaM strI bhaimI, tAm bhIma+aN + DIp / vihAya = vi+hA+ktvA ( lyap ) / surUpayA = zobhanaM rUpaM yasyA sA surUpA tayA ( bahu0 ) / Alokya = AG+lok +ktvA ( lyap ) / yogyA = yogAya prabhavatIti, yoga zabdase "yogAdyacca" iti sUtrase yat pratyaya hokara strItvavivakSAmeM "ajAdyataSTAp" isa sUtrase TAp pratyaya / IkSitum = IkS + tumun / dhuta:=dhRJ + ktaH / darpaNaH = "darpaNe mukurAdazauM" ityamaraH / apadarpayA =apagata darpaH yasyA sA tayA ( bhu0)| zvAsamalImasaH = zvAsaH malImasaH ( ta0 ta0 ) / "malImasaMtu malinaM kaccaraM maladUSitam / " ityamaraH / kRtaHkR + ktaH ( karmameM ) / isa padyameM bhI atizayokti alaGkAra hai // 31 // yathohyamAnaH khalu bhogabhojinA prasahya vairocanijasya pattanam / vidarbhajAyA mavanastathA mano nalAvaruddhaM vayasava vezita: / / 32 // anvayaH--yathA bhogabhojinA vayasA eva uhyamAnaH madanaH analA'varuddhaM vairocanijasya pattanaM prasahya vezinaH khalu / tathA bhogabhojinA vayasA eva uhyamAna: madanaH nalA'varuddhaM vidarbhajAyA mana: prasahya vezitaH khala / / 32 // "Ado bAcyaH striyA rAgaH puMsaH pazcAttadiGgitaH" iti niyamena nale bhaimyAH pUrvarAgaM prastauti - ytheti| vyAkhyA- yathA = yena prakAreNa, bhogabhojinA - sarpazarIrabhoktrA, vayasA eva = pakSiNA eva, garuDenetyarthaH / uhyamAna:=prApyamANaH, madanaH = kAmaH pradyumna ityarthaH / analA'varuddham = agniparivRtaM, vairocanijasya = bANA'surasya, pattanaM = nagaraM, zoNitapuramiti bhAvaH / prasahya % balena, vezitaH = pravezitaH, Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH khalu = nizcayena / tathA tena prakAreNa, bhogabhojinA = sukhA'nubhAvinA, vayasA eva = avasthayA eva, tAruNyena evetyarthaH-UhyamAnaH / vitaLamANaH, madanaHkAmaH, nalA'varuddhaM, naiSadhasambaddhaM, vidarbhajAyA' vaidAH , damayantyA iti bhAvaH / manaH = cittaM, prasahya - balena / vezitaH = pravezitaH, khalu -nizcayena / nalasya guNagaNazravaNottaraM damayantyA manasi yauvanenaiva nalaviSayakaH kAmAvezaH prApita iti bhAvaH // 32 // anuvAda:-jaise sarpake zarIrako khAnevAle pakSI garuDane hI agnise pariveSTita bANA'surake nagara (zoNitapura) meM pradyumna ( kAmadeva ) ko balase praveza karAyA vaise hI sukhakA anubhava karanevAlI avasthA ( javAnI ) ne hI sakhIjanoM se takita kAmadevako nalakI cintA karanevAlI damayantIke manameM balase praveza karAyA // 32 // . TippaNI-isa padyameM "AdI vAcyaH striyA rAgaH puMsaH pshcaattdinggitH|" alaGkArazAstrake isa niyamake anusAra nalameM damayantIke pUrvarAgako pahale prastuta kiyA hai / bhogabhojinA = bhogam ( sarpazarIram ) bhunaktIti bhogabhojI, tena, bhoga+ bhuj + NiniH ( uppd0)| "aheH zarIraM bhogaH syAt" iti "bhogaH sukhe stryAdibhRtAvahezca phgkaayyoH|" iti cA'maraH / vayasA = "khagabAlyAdinorvayaH" ityamaraH / uhyamAnaH = uhyata iti, "vaha prApaNe" dhAtuse karmameM laT ( zAnac ) / analA'varuddham = analena avaruddham, tat ( tR0 t0)| vairocanijasya = virocanasya (prahlAdaputrasya) apatya pumAn vairocaniH ( baliH ), virocana+ in / vairocaneH jAtaH vairocanijaH, tasya / "paJcamyAmajAto" isa sUtrase vairocani = upapadapUrvaka jan dhAtuse Da pratyaya ( uppd0)| pattanaM - "pU: strI purInagayauM vA pattanaM puTabhedanam / " ityamaraH / yaha karma hai| prasahya = pra+saha + ktvA ( lyap ) / vezitaH = viz + Nic+ktaH / UhyamAnaH = Uhyata iti, "Uha vita" isa dhAtuse karmameM laTa ( zAnaca ) / nalA'varuddha =nalena avaruddha tat ( tR0 ta0 ) / vidarbhajAyAH = vidarbheSu jAyata iti vidarbhajA, tasyAH, vidarbha + jan + Da+TAp + Gas / ( uppd0)| usa padyameM "yathohyamAnaH" "manonala: 0" yahA~para zabdazleSa aura anyatra "bhogabhojinA" "vayasA" yahA~para arthazleSa hai| zliSTa vizeSaNavAlI yaha upamA vayorUpa dvayarthaka do padoMkA abhedA'dhyavasAyamUlaka atizayoktise anuprANita hai ataH saGkara alaGkAra hai| Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam paurANika kathA - uSAkI sakhI citralekhAne bANA'surakI kumArI uSAse svapnameM dekhe gaye aniruddhako yogabalase lAkara uSAse samAgama karAyA / bANAssurane yaha vRttAnta jAnakara aniruddhako bandI banAyA / nAradase isa bAtako jAna. kara kRSNa, balarAma aura pradyumnane garuDapara savAra hokara zoNitapurameM praveza kara bANAsurako saMgrAmameM jItakara aniruddha ko chur3AyA--yaha kathA zrImadbhAgavata mahApurANameM hai // 32 // nRpe'nurUpe nijarUpasampadA videza tasminbahuza: zruti pate / viziSya sA bhImanarendranandanA manobhavAjhaMkavazaMvadaM manaH // 33 // anvayaH-sA bhImanarendranandanA nijarUpasampadAm anurUpe tasmin nRpe bahuzaH zrutiMgate viziSya manobhavAjJakavazaMvadaM manaH dideza // 33 // samprati damayantyAzcittAsaGgAkhyAM dvitIyAvasthAM pratipAdayati- napa iti| vyAkhyA-sA = pUrvoktA, bhImanarendranandanA = bhImabhUpatanayA, damayantItyarthaH, nijarUpasampadAM svasaundaryasampattInAm, anurUpe yogye, tasmin = pUrvokte, nRpe= rAjani, nala ityarthaH / bahuzaH = anekavAraM, zruti = zravaNagocaraM, gate prApte sati / viziSya = atizayena, manobhavAzaMkavazaMvadaM = kAmadevAdezakAdhInaM, manaH =cittaM, dideza = arpitavatI, nalaM prati cittaM nidadhAviti bhAvaH // 33 / / anuvAdA-damayantIne apanI rUpasampattiyoMke yogya nalake bArambAra karNagocara honepara vizeSatayA kAmadevakI AjJAke ekamAtra adhIna apane manako unameM lagAyA // 33 // TippaNI-bhImanarendranandanA = nandayatIti nandanA, "Tunadi samaddho" dhAtuse Nic hokara "nandigrahipacAdibhyo lyuNinyacaH" isa sUtrase lyu ( ana ) pratyaya hokara strItvavivakSAmeM TAp / bhImazcA'sau narendraH ( ka0 dhA0 ) / bhImanarendrasya nandanA ( Sa0 ta0 ) / nijarUpasampadA = rUpaM ca sampadazca ( dvandvaH) / nijAzca tA rUpasampadaH tAsAm (ka0 dhA0) / anurUpe = rUpasya yogyam anurUpam "avyayaM vibhakti0" ityAdi sUtrase yogyatA-rUpa yathAke arthameM samAsa hokara, anurUpam asyA'sti iti "arzaAdibhyo'c" isase ac pratyaya / nRpe = nRn pAtIti nRpaH, tasmin, na +pA+kaH ( uppd0)| bahuzaH = bahUn vArAne, bahu zabdase "saMkhyakavacanAcca vIpsAyAm" isa sUtrase zas pratyaya / yaha pada avyaya hai| viziSya = vi-upasargapUrvaka "ziSla vizeSaNe" dhAtuse ktvAke sthAna meM lyap Adeza / manobhavAzaMkavazaMvadaM = manobhavasya AjJA ( 10 t0)| vazaM vadatIti Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH vazaMvadaM. vaza-upapada pUrvaka vada dhAtuse "priyavaze vadaH khac" isase khac pratyaya aura "arurdiSadajantasya mum" isa sUtrase mum Agama huA hai ( uppd0)| ekaM ca tad vazaMvadam ( ka0 dhA0 ) / manobhavAjJAyA ekavazaMvadaM, tat (10 ta0 ) / isa padya meM pUrvArddha meM chekA'nuprAsa aura vRtyanuprAsakA eka AzrayameM anupravezarUpa saGkara alaGkAra hai // 33 // upAsanAmetya pituH sma rajyate dine dine sAsareSu vandinAm / paThatsu teSu prati bhUpatInalaM vinidraromAJjaniH zRNvatI nalam // 34 // anvayaH--sA dine dine vandinAm avasareSu pituH upAsanAm etya rajyate sma / teSu bhUpatIn prati paThatsu nalaM zRNvatI alaM vinidraromA ajani // 34 // atha damayantyAH zravaNA'nurAgaM zlokacatuSTayena pratipAdayati-upAsanAmiti / vyAkhyA-sA = damayantI, dine dine = pratidinam, vandinAM = stutipAThakAnAm, avasareSu = prasaGgeSu, stutipAThasyeti zeSaH / pituH = janakasya, bhImabhUpAlasyeti bhAvaH, upAsanAM = sevAm, etyaprApya, rajyate sma = anuraktA bamUva / teSu = bandiSu, bhUpatIn = rAjJaH, prati paThatsu = vadatsu, stutikarmatveneti romA = romAJcayuktA, ajani=jAtA, damayantI nalaguNAkarNanA'nantaraM sA'tizayaM sajAtapulakA'bhUditi bhAvaH / etena bhamyA bandimukhebhyo nAyakaguNagaNAkarNanaM varNitam / ___ anuvAdaH-damayantI pratidina stutipAThakoMke stutipAThake avasaroMmeM pitAkI sevAke lie upasthita hokara nalake prati anurakta hotI thIM; jaba ve rAjAoMkA stutipATha karate the usa samaya nalake guNoMko sunanepara damayantI atizaya romAJcayukta ho jAtI thIM // 34 // TippaNI-dine dine = vIpsAmeM dvirukti / vandinA = vandante ( stuvanti ) iti vandinaH, teSAM "vadi abhivAdanastutyoH" isa dhAtuse grahyAdigaNameM paThita honese Nini / "vandinaH stutipAThakAH" ityamaraH / avasareSu = "prasaGgaH syAda. vasaraH" itymrH| upAsanAm = upAsanam upAsanA, tAm upa-upasargapUrvaka "As" dhAtu se "NyAsaantho yuc" isase yuca aura TApa / etya AG+iNa+ ktvA ( lyap ) rajyate sma = "ranja rAge" dhAtu se laT, "aniditAM hala upadhAyAH viGati" isa sUtrase nakArakA lopa / 'sma' kA yoga honese "laT sme" isa sUtrase bhUtArtha meM laT / bhUpatIn-bhuvaH patayaH, tAn ( 10 ta0 ) / "prati" ke Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 neSadhIyacaritaM mahAkAvyam yogameM "abhitaH-paritaH samayA nikaSA hA pratiyoge'pi" isase dvitiiyaa| paThatsu = paThantIti paThantaH, teSu, paTha+ laT ( zatR )+sup / 'yasya ca bhAvena bhAvalakSaNAm' isase sptmii| zRNvatI = zRNotIti, zru+laT ( zatR + GIp / alaM = "alaM bhUSaNaparyAptizaktivAraNavAcakam / " ityamaraH / vinidraromA = vigatA nidrA yebhyastAni vinidrANi ( bahu0 ) / vinidrANi romANi yasyAH sA ( baha0 ) / ajani = "janI prAdurbhAve" dhAtuse luGa "dIpajanabudhapUritAyipyAyibhyo'nyatarasyAm" isase 'cli' ke sthAnameM cinn| "janivadhyozca" isase vRddhikA niSedha / isa padyameM vinidraromatva ( romAJca )-rUpa sAttvika bhAvake udayase bhAvodaya alaGkAra hai / / 34 // kathAprasaGgeSu mithaH sakhomukhAttRNe'pi tanvyA nalanAmani zrute / vRtaM viSayAnyadabhUyatA'nayA muvA tadAkarNanasajjakarNayA // 35 // anvayaH -- tanvyA anayA mitha: kathAprasaGgeSu sakhImukhAt nalanAmani tRNe api zrute drutam anyat vidhaya mudA tadAkarNanasajjakarNayA abhUyata / 35 // vyAkhyA-tavyA = kRzazarIrayA, anayA = damayantyA, mithaH = rahasi parasparaM vA, kathAprasaGgeSu = vArtAlApA'vasareSu, sakhImukhAt = vayasyA''nanAt, nalanAmani = nalanAmadheye, tRNe api = arjune api, zrute = AkarNite, drutaM = zIghram, anyat aparaM, kArya kathAntaraM vA, vidhUya = parityajya, mudA = harSeNa, tadAkarNanasajjakarNayA = nalazravaNa tatparazrotrayA, abhUyat = bhUtam // 35 // anuvAda:-kRza zarIravAlI damayantIne parasparameM vArtAlApake avasaroMmeM sakhIke mukhase "nala" nAmavAle tRNa ( khaza-khaza ) ke sunanepara bhI jhaTapaTa saba kAma chor3akara harSase nalake zravaNameM koMko tatpara banAyA // 35 // TippaNI-tanvyA = "tanu" zabdase "voto guNavacanAt" isa sUtrase vikalpase GIS / kathAprasaGgeSu-kathAyAH prasaGgAH, teSu ( 10 ta0 ) / sakhImukhAt = sakhyA mukhaM, tasmAt ( Sa0 ta0 ) / nalanAmani = nalaM nAma yasya tat nalanAma, tasmin ( bahu0 ) "nala: poTagale rAjJi" iti vishvH| tRNe="tRNamarjunam" ityamaraH / zrute = zru+kta+Gi / drutaM = "laghu kSipramaraM drutam" ityamaraH / anayat = "anya" zabdase ammeM "aDDatarAdibhyaH paJcabhyaH" isa sUtrase adD Adeza / vidhUya - vi+dhU+ktvA (lyap) / tadAkarNanasajjakarNayA =tasya AkarNanam (Sa0 ta0 ) / sajjo kaNoM yasyAH sA sajjakarNA ( bahu0 ) / tadAkarNa ne sajjakarNA, tayA ( sa0 t0)| abhuyata = "bhU sattAyAm" dhAtuse Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH bhAvameM laG "sArvadhAtuke yak" isase yaka / isa padyameM autsukya aura harSa ye do vyabhicAribhAva nalaviSayaka rati bhAvake aGga hue haiN| isa kAraNase bhAvasandhi alaMkAra hai / / 35 // smarAtparAsoranimeSalocanAd bibhemi tadbhinnamudAhareti saa| janena yUnaH stuvatA tadAspade nidarzanaM naSaSamabhyaSecayat // 36 // anvayaH--"parAsoH animeSalocanAt smarAta bibhemi, taddhinam udAhara" iti sA yUnaH stuktA janena tadAspade nidarzanaM naiSadham abhyaSecayat / / 36 // vyAkhyA- parA'so: tAt, ata eva animeSalocanAt-nimeSarahitanetrAva, devAcceti gamyate, smarAt = kAmAta, bibhemi = bhItA bhavAmi, ataH tadbhinaMsmarabhinna janam, udAhara = vada, iti = itthaM, sA = damayantI, yUnaH = taruNAn janAn, stuvatA=prazaMsatA, janena=sakhIjanena, tadAspade-smarasthAne, nidarzanaMdRSTAntabhUtaM, naiSadhaM = nalam, abhyaSecayata = abhiSecitavatI, damayantI smarasthAne paramasundaranaratvena nalaM sthApayAmAseti bhAvaH / / 36 // . anuvAda:- "mare hue ata eva nimeSahIna netroMvAle kAmadevase maiM Dara jAtI hU~, isalie kAmadevase bhinna puruSakA udAharaNa do" aisA kahakara damayantIne sundara taruNoMkI tArIpha karanevAlI sakhIke dvArA kAmadevake sthAnameM dRSTAntabhUta nalako sthApita kiyA / / 36 // TippaNI-parA'so:-parAgatA asavo yasmAtsa parA'suH, tasmAt ( bahu0 ) / animeSalocanAt avidyamAnI nimeSo yayoste animeSe ( nana bahu0 ) / animeSe locane yasya, tasmAt ( baha0 ) / smarAt="kAmaH paJcazaraH smaraH" ityamaraH / "bhItrA'rthAnAM bhayahetuH" isase apAdAna sajJA honese paJcamI / bibhemi = "bibhI bhaye" isa dhAtu se laT +mip / tadbhinnaM = tasmAn bhinnaH, tam ( pa0 ta0 ) / udAhara = ud+ AG-upasargapUrvaka "hRJ haraNe" dhAtuse loT + sip / yUnA = yuvan + zas, "pavayuvamaghonAmataddhite" isa sUtrase samprasAraNa, 'vayaHsthastaruNo yuvA" ityamaraH / stuvatA-stoti iti stuvan, tena "STuJ stuto" isa dhAtuse laTke sthAnameM shtR+ttaa| tadAspade-tasya AspadaM, tasmin ( pa0 t0)| "Aspadam" isameM 'AspadaMpratiSThAyAm" isa sUtrase saTakA nipAtana / nidarzanaM ni+ dRz + lyuTa / naiSadhaM = niSadhAnAmayaM naiSadhaH, tam 'tasyedam" isase aN pratyaya aura "taddhiteSvacAmAdeH' isase Adi vRddhi / yahA~para niSadhAnAM rAjA aisA vagraha kareMge to na AdimeM honese "janapadazabdAtkSatriyAdaJ" isa sUtrako bAdhita " .. Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kara "kurunAdibhyo NyaH" isase Nya pratyaya hokara "naiSadhyaH" aisA rUpa bnegaa| abhyaSecayat =abhi-upasargapUrvaka Nijanta "Sica kSaraNe" dhAtuse laG + tip "prAk sitAdaDvyavAye'pi" isase Satva huA hai / isa padyameM atizayokti alaMkAra hai // 36 // nalasya pRSTA niSadhAgatA guNAnmiSeNa dUtadvijabanvicAraNAH / nipIya tatkItikathAmathA'nayA cirAya tasthe vimanAyamAnayA / / 37 // anvayaH-anayA niSadhAgatA dUtadvijavandicAraNAH miSeNa nalasya guNAn pRSTAH atha tatkItikathAM nipIya cirAya vimanAyamAnayA tasthe // 37 // vyAkhyA--anayA = damayantyA, niSadhAgatA = niSadhebhyaH AyAtAH, dUtadvijabandicAraNA: = sandezaharabrAhmaNastutipAThakanaTAH, miSeNa = vyAjena, nalasya = naiSadhyasya, guNAn = saundaryazauryAdIn, pRSTAH = anuyuktAH, atha = anantaraM, tatkItikathAM = nalayazovarNanaM, nipIya = pAnaM kRtvA, praNayA'tizayena zrutveti bhAvaH / cirAya% bahakAlaparyantaM, vimanAyamAnayA - antarmanAyamAnayA satyA, tasthe 3 sthitam // 37 // anuvAdaH-damayantIne niSadha dezase Aye hue dUta, brAhmaNa, stutipAThaka aura naToMse kisI bahAnese nalake guNoMko pUchA, taba nalakI kIrti-kathAkA pAna kara ve bahuta samayataka anamanI-sI ho jAtI thIM // 37 // TippaNo --anayA = anukta kartAmeM tRtiiyaa| niSadhAgatA = niSadhebhya AgatAH (pa0 ta0 ) / dUtadvijabandicAraNAH = dUtAzca dvijAzca bandinazcacAraNAzca ( dvadvaH ) / yaha goNakarma hai "syAtsandezaharo dUtaH" iti "bharatA ityapi naTAzcAraNAzca kuzIlavAH / " ityapyamaraH / pRSTAH = praccha + ktaH / karmameM kta pratyaya / tatkItikathAM = tasya kIrti: ( 10 ta0), tasyA: kathA, tAm (Sa. ta0 ) / nipIya = ni+pA+ktvA ( lyapa ) / cirAya = "cirAya ciragavAya cirsyaadyaashciraa'rthkaaH|" ityamaraH / yaha avyaya hai| vimanAyamAnayA = vigataM mano yasyAH sA ( bahu ) "durbhanA vimanA antarmanAH syAt" ityamaraH / vimanA iva aAcaratIti vimanAyamAnA, tayA / vimanas zabdase "kartuH kyA salopatra" isa gubaga kyaGa pratyaya 'sa' kA lopa, "akRtsArvadhAtukayodoghaH' isase dIrghatva aura dvit honese 'anudAttaGita Atmanepadam" isasa Atmanepada hokara laTake sthAnameM zAnac + TAp + ttaa| tasthe = sthA dhAtuse bhAvameM liT : isa padyameM cintA nAmaka vyabhicAri bhAvakA udaya honese bhAvodaya alaGkAra hai / / 37 // Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH priyaM priyAM ca trijagajjayidhiyo likhAdhikolAgRhabhitti kAvapi / iti sma sA kAstareNa lekhitaM nalasya ca svasya ca sakhyamIkSate // 38 // anvayaH-"adhilIlAgRhabhitti ko api trijagajjayizriyo priyaM priyAM ca likha" iti sA kArutareNa lekhitaM nalasya svasya ca sakhyam IkSate sma // 38 // atha damayantyAH kAntapratikRtidarzanarUpaM vinodopAyamupasthApayati-priyamiti / vyAkhyA-adhilIlAgRhabhitti = vilAsabhavanakuDye, ko api = ko cit, anirdiSTanAmadheyau, trijagajjayizriyo = lokatrayavijayizobhI, priyaM = nAyaka, priyAM = nAyikAM ca, likha = citrIkuru, iti = ittham, Adizyeti zeSaH / sA= damayantI, kArutareNa = kuzalacitrakaraNa, lekhitaM = citritaM, nalasya = naiSadhasya svasya ca = Atmanazca, sakhyaM = sakhitvaM, citrarUpe sahasthitimiti bhAvaH / IkSate sma = adrAkSIt // 38 // ____anuvAda:-"vilAsa bhavanakI dIvArapara tIna lokoMko jItanevAlI zobhAvAle kinhIM nAyikA aura nAyakako likho" isa prakAra AjJA dekara damayantI kuzala citrakArase likhe gaye citra meM nala aura apanI sahasthitiko dekhatI thiiN| TippaNo-adhilIlAgRhabhitti = lIlAyA gRhaM (Sa0 ta0), tasya bhittiH (10 ta0 ) "bhittiH strI kuDayam" ityamaraH / lIlAgRhabhitto iti adhilIlAgRhabhitti, "avyayaM vibhakti." ityAdi sUtrase vibhaktike artha meM avyayIbhAva0 / ko = kA ca kazca ko, to, "pumAn striyA" isase ekazeSa / trijagajjayizriyotrayANAM jagatAM samAhAra: zijagat, "taddhitArthottarapadasamAhAre ca" isa sUtrase samAsa, usakI "saMkhyApUrvo dviguH" isa sUtrase dvigusaMjJA / trijagat jayatIti tacchIlA trijagajjayinI, trijagat-upapadapUrvaka "ji jaye" dhAtume "jidRkSivizrINvamAvyathAbhyamaparibhUprasUbhyazca" isa sutrase ini pratyaya / trijagajjayinI bhIryayosto, to ( baha0 ) / priyaM =prINAtIti priyaH, taM, "prIna tarpaNe" dhAtuse "igupadhajJAprIkiraH kaH" isa sUtrase ka pratyaya / likha = "likha akSaravinyAsa" dhAtuse vidhi artha meM loT +sipa / kAstareNa = kurvantIti kAravaH, kR dhAnupa "kRvApAjimistradisAdhyazUbhya uNa" isa uNAdimUtrase uNa pratyaya, kAruH"zilpI" ityamaraH / atizayena kAru: kArutaraH ( tarap pratyaya ) tena, lekhitaM, likha + Nic + kta: / sakhyaM = sakhyurbhAvaH, tad "satyUryaH isa sUtrase sakhi zabdase ya pratyaya / IkSate sma = IkSa + laT +ta, "sme laTa" isa sUtrase 'sma'ke yogameM bhUta artha meM luT / / 38 // Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam manorathena svapatIkRtaM nalaM nizi kva sA na svapatI sma pazyati ? avRSTamapyarthamadRSTavaibhavAtkaroti suptirjanadarzanA'tithim // 39 // anvayaH-svapatI sA manorathena svapatIkRtaM nalaM kva nizi na pazyati sma ? suptiH adRSTavaibhavAt adRSTam api artha janadarzanA'tithiM karoti // 39 // vyAkhyA--svapatI = nidrAtI, sA = damayantI, manorathena = abhilASeNa, svapatIkRtam = nijanAthIkRtaM, nalaM = naiSadhaM, kva = kutra, nizi = rAtrI, na pazyati sma = no dRSTavatI, sarvasyAM rAtrAvapi dadarzeti bhaavH| uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati / suptiH = svapnaH, adRSTavaibhavAt = dharmA'dharmaprabhAvAt adRSTam api = avilokitam api, artha = padArtha, janadarzanA'tithi = lokavilokanagocaraM, karoti = vidadhAti, svapnarUpeNa darzayatIti bhAvaH / / 39 // anuvAva:--sotI huI ve ( damayantI ) abhilASase apane pati banAye gaye nalako kisa rAtameM nahIM dekhatI thIM / svapna dharma aura adharmake prabhAvase nahIM dekhe gaye padArtha ko bhI janoMkA darzanamocara banAtA hai // 39 // TippaNI-svapati = "ni vapa zaye" dhAtu se laTake sthAnameM zata Adeza aura strItvavivakSAmeM DIpa / svapatIkRtaM = svasya patiH (10 ta0 ) / asvapatiH svapatiryathAsaMpadyate tathA kRtaH svapatIkRtaH, tam / svapati+vi++ ktaH / kva kasyAmiti, "kimo't" isa sUtrase "kim" zabdase at aura "kvA'ti" isase 'kim ke sthAnameM kva Adeza / pazyati sma = dRza ( pazyaH)+laTa+tipa, 'sma' ke yogameM bhUtakAla meM laT / suptiH = svapnaM, "niSvapa zaye" dhAtuse "striyAM ktin" isase ktin aura samprasAraNa adRSTavaibhavAt = na daSTam adRSTam ( naja0 ) dharma aura adharma / adaSTasya vaibhavaM, tasmAt (Sa0 ta0 ) / adRSTaM = na dRSTaH, tam ( nn0)| artham = "artho'bhidheyaravastuprayojananivRttiSu / " ityamaraH / janadarzanA'tithi = janAnAM darzanam (Sa* ta0 ), tasya atithiH, tam ( pa0 ta0) / karoti = kR+ laT + tip / isa padyameM sAmAnyase vizeSakA samarthanampa arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 39 // nimIlitAdakSiyagAcca nidrayA hRdo'pi baahyendriymonmudritaat| .. azi saMgopya kadA'pyavIkSito rahasyamasyA: sa mahanmahIpatiH / / 40 // anvayaH nidrayA nimIlitAt akSiyugAt bAhyendriyamonamudritAt hRda: api saMgopya kadA'pi aviikssit| asyA mahat rahasyaM sa mahIpati: adazi // 40 // vyAkhyA--nidrayA = svApena, nimIlitAt = mudritAt, akSiyugAta netra Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH yugalAt, bAhyendriyamonamudritAt = bahirindriyA'vyApAranimIritAt, hRdaH api - manasaH api, saMgopya samyag gopayitvA, kadA'pi = kasminnapi kAle, avIkhita:= adRSTaH, asyAH = damayanyAH , mahat =mahatvapUrNa, rahasyaM = gopanIya vastu, saH = pUrvoktaH, mahIpatiH rAjA nala ityarthaH / adarzi = darzitaH // 40 // ___anuvAda--nIMdase mUde gaye do netrase bAhya indriyake vyApArabhAvase niSkriya anta:karaNa (mana) se bhI chipAkara kabhI bhI nahIM dekhe gaye ina (damayantI) ke atyanta gopanIya mahArAja nalako nidrAne damayantIko dikhAyA // 40 // TippaNI-nimIlitAt = ni+mIla+ktaH ( karmameM ) / akSiyugAt = amoH yugaM, tasmAt (Sa0 ta0) / bAhyendriyamaunamudritAt = bahirmavAni bAhyAni, bahis zabdase "bahiSaSTilopo yaJca" isa sUtrase yan pratyaya aura 'Ti' (is) kA lopa huA hai / bAhyAni ca tAni indriyANi (ka0 dhA0) / munerbhAvo maunam, 'muni' zabdase "igantAcca laghupUrvAt" isa sUtrase aN pratyaya / bAhyendriyANAM maunam (10 ta0), tena mudritaM, tasmAt (tR0 ta0 ) / hRdaH="cittaM tu ceto hRdayaM svAntaM hRnmAnasaM manaH / " ityamaraH / saMgopya = sam-upasargapUrvaka "gupUrakSaNe" dhAtuse 'ktvA' ke sthAnameM lyap / avIkSitaH=na vIkSitaH (naJ0) / rahasyaM = rahasi bhavaM, rahas-zabdase "tatra bhavaH' isa sUtrase yat / mahIpatiH = mahyAH patiH (10 t0)| adarzi = dRz + Nic + lung|| 40 // aho ! ahobhirmahimA himAgame'pyatiprapede prati tAM smarA'vitAm / tapatuMpUrtAvapi meksAM bharA vibhAvarIbhivibharAmbabhUvire // 41 // anvayaH- aho ! smarA'ditAM tAM prati himAgame api ahobhiH mahimA atiapede, tapatuMpUrtI api vibhAvarIbhiH medasAM bharA bibharAmbabhUvire // 41 // 1 vyAkhyA -aho = Azcaryam, smarA'rditAM = kAmapIDitAM, tAM pratidamayantI prati, himAgame api / hemante api = ahobhiH = dinaH, mahimA mahattvaM, yamiti bhAvaH / atiprapede = atizayena prAptaH, tapartupUrtI api = grISmartupUraNe api, vibhAvarIbhiH = rAtribhiH, medasAM = vasAnoM, bharAH = atizayAH, dairghyarUpA iti bhAvaH / bibharAmbabhavire = dhRtAH / hemante dinAni hrasvAni, zrISme rAtrayo hrasvA bhavanti paraM nalaviyogapIDitAyA damayantyAH kRte hemante dinAni dIrghANi, grISmau rAyo dIrgharUpAH pratIyante smeti bhAvaH // 41 // . anuvAdaH--Azcarya hai ! kAmadevase pIDita damayantIke lie hemanta RtumeM Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhI dina lambese pratIta hote the, grISma RtumeM bhI rAtriyoMse dIrghatAkA dhAraNa kiyA jAtA thA / / 41 // - TippaNI--aho "aho hIti vismaye" ityamaraH / okArA'nta nipAta hai, isalie "aho ahobhiH" yahA~para "ot" isa sUtrase 'aho' padako pragRhyasaMjJA hokara prakRtibhAva honese pUrvarUpa nahIM huaa| smarArditAM = smareNa arditA, tAm (tR0 10) / tAM = "prati" isa padake yogameM "abhitaH paritaH samayA nikaNa hA pratiyoge'pi" isase dvitIyA huI hai / himA''game = himasya AgamaH, tasmin (Sa0 t0)| ahobhiH = "ghasro dinA'hanI vA tu klIbe divsvaasrau|' ityamaraH / mahimA - mahataH bhAvaH, mahat-zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isa sUtrase imanic pratyaya, yaha puMliGgI anda hai| atiprapede = ati+pra+pada+ liT + ta ( karmameM ) / tapartupUtoM = tapazcA'sau Rtu: tapata: (ka0 dhA0 ). "AdguNaH" isase "uraNa raparaH" isake sahakArameM ara guNa / "nidAgha uSNopagama uSNa USmAgamastapaH / " ityamaraH / tapartoH pUrtiH, tasyAm (10 t0)| vibhAvarIbhiH="vibhAvarItamasvinyo rajanI yAminI tmii|" ityamaraH / medasAM - "medastu vapA vasA" ityamaraH / "meda" padase carabIkA bodha hotA hai| vibharAmbamavire = "Duna dhAraNapoSaNayoH" isa dhAtuse karma meM liT +jha, "bhIhrImahuvAM zluvacca" isase zluvadbhAva honese dvisva huA hai| isa padyameM pUrvArddha aura uttarArddha meM do virodhAbhAsa haiM, nirapekSatAse unakI sthiti honese saMsRSTi alaMkAra hai / isa padyase damayantIkI nirantara cintA aura rAtameM jAyaraNa pratIta hotA hai // 41 // sAmprataM nalasyApi damayantyAmanurAgaM sUcatisvakAntikotivrajamauktikalajaH bhayantamantaghaTanAguNabhiyam / / kadAcivasyA yuvarSa yalopinaM nalo'pi lokAdazRNoda guNotkaram // 42 // anvayaH--nalaH api kadAcit lokAt svakAntikIrtivrajamoktikasrajaH antarghaTanAguNapriyaM zrayantaM yuvadharyalopinam asyA guNotkaram azRNota / / 42 / / vyAkhyA--nala: api = naiSadhaH api, kadAcit = jAtucit, lokAta = janAt, svakAntikIrtiprajamaukti kasrajaH = AtmasondaryayazaHsamUhamuktAmAlAyAH, antarghaTanAguNazriyam = abhyantaragumphanasUyAbhAM, zrayantam = AzrayantaM, yUvadharyalopinaM = taruNadhIratvanAzakama, asyAH= damayantyAH , guNotkaraM - saundaryasozIlyAdiguNasamUham, azRNot = zrutavAn // 42 // Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 47 anuvAda:-nalane bhI kisI samaya logoMse apane saundaryake yazaHsamUharUpa hArake bhItara gumphanake lie sUtrakI zobhA karanevAle aura yuvakoMke dhairyako haTAnevAle damayantIke guNagaNako sunA / / 42 // TippaNI-lokAt = hetu meM paJcamI 'lokastu bhavane jane' ityamaraH / svakAntikIrtivrajamauktikasrajaH = svasya kAntiH ( Sa0 ta0) kIrtInAM vrajaH (Sa. t0)| svakAnteH kIrtivrajaH (10 t0)| mauktikAnAM sraka ( pa0 ta0 ) / svakAntikIrtivraja eva moktikasraka ( rUpaka0 ), tsyaaH| antarghaTanAguNazriyam = antaH ghaTanA (supsupA0 ) / antarghaTanAyAH guNaH (Sa0 ta0 ), tasya zrIH, tAm (10 t0)| zrayantaM = zrayatIti zrayan, tam, zri+laT + zatR+ am / yuvadhairyalopinaM - yanAM dharyam (Sa0 ta0 ) / yuvadharya lumpatIti yuvadhairyalopI, tam / yuvadhairya+lupa+NiniH ( uppd0)| guNotkaraM = guNAnAm utkaraH, tam (10 ta0 ) / azRNot = "zru zravaNe" dhAtuse laG+tip / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 42 // tameva labdhvA'vasaraM tataH smaraH zarIrazobhAjayajAtamatsaraH / amoghazaktyA nijayeva mUrtayA tayA vinitumiyeSa meSadham // 4 // anvayaH-tataH zarIrazobhAjayajAtamatsaraH smaraH tam eva avasaraM labbvA mUrtayA nijayA amoghazaktyA iva tayA naiSadhaM vinirjetum iyeSa // 43 // atha nalasya damayantyAM rAgodayaM varNayati-tameveti / jyAlyA - tataH = anantaraM, nalakartRkadamayantIguNazravaNA'nantaramiti bhAvaH / zarIrazobhAjayajAtamatsaraH - svadehasaundayavijayotpannaviSaH, smaraH = kAmaH, tam eva = nalakRtadamayantIguNazravaNAtmakam eva, avasaraM = prabhaGga, labdhvA = prApya. mUrtayA = mUrtimatyA, nijayA = svakIyayA. amoghazaktyA iva = akuNTha"sAmarthyena iva, tayA = damayantyA, karaNabhatayeti bhAvaH / naiSadhaM 3 nalaM, vinijetuM parAbhavitum, iyeSa-aicchat, zatravo randhrA'nveSaNaparAyaNA bhavantIti bhAvaH // 43 // ___anuvAdaH-taba apane zarIrake saundaryako jItanese vidveSase yukta kAmadevane usI avasarako pAkara mUrtimatI apanI saphala zaktike samAna damayantIke dvArA hI nalako jItane kI icchA kI / / 43 // TippaNI-zarIrazobhAjayajAtamatsaraH - zarIrasya zobhA (Sa0 t0)| tasyA jayaH (Sa0 t0)| jAta: matsaraH yasya saH / (bh.)| zarIrazobhAjayena jAtamatsaraH ( hetumeM tRtIyA aura tR0 t0)| labdhvA =lam + ktvA / amogha Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zaktyA- amoghA cAso zaktiH tayA (ka0 dhA0 ) / naiSadhaM = niSadha+ aN / vinirjetum == vi+nir + ji+tumun / iyeSa="iSu icchAyAm" dhAtuse liT +tip / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai / / 43 // akAri tena zravaNA'tithirguNaH kSamAbhujA bhImanRpAtmajAzrayaH / taduccadharyavyayasaMhiteSuNA smareNa ca svAtmazarAsanAzrayaH // 44 // anvayaH-tena kSamAbhujA bhImanRpAtmajAzrayaH guNaH zravaNA'tithiH akAri, taduccadhairyavyayasaMhiteSuNA smareNa ca syAtmazarAsanAzrayaH guNaH zravaNA'tithi: akAri // 44 / vyAkhyA -- tena = pUrvoktena, kSamAbhujA - rAjJA, nalenetyarthaH / bhImanapAtmajAzrayaH-damayantIniSThaH, guNaH saundaryavaiduSyA''diH, zravaNA'tithiH zrotrendriyAgantukaH, karNaviSaya iti bhAvaH / akAri = kRtaH, nalena damayantyA guNagaNaH zrutaH iti bhAvaH / tataH taduccadhairyavyayasaMhiteSuNA = nalonnatadhIratAvinAzArtha saMyojitabANena, smareNa ca = kAmadevena ca, svAtmazarAsanAzrayaH = nijadRDhadhanuniSThaH guNaH = morvI, zravaNA'tithiH = zrotrendriyAgantukaH, akAri = kRtaH, kAmadevena nalavijayArthaM svacApAropito guNa AkaNaM kRSTa iti bhAvaH // 44 / / ____ anuvAda:- mahArAja nalane damayantImeM rahanevAle saundarya aura vaiduSya Adi guNoMko apane kAnoMkA atithi banAyA arthAt damayantIke guNoMko sunA / nalake unnata dharyakA nAza karane ke lie dhanumeM bANakA sandhAna karanevAle kAmadevane apane dRr3ha dhanu meM car3hAyI gayI pratyaJcAko kAnoMtaka khIMcA // 44 // TippaNI--kSamAbhujA=kSamAM bhunaktIti kSamAbhuka,tena,kSamA+bhaja+kvipa / bhImanRpAtmajAzrayaH bhImazcA'sau nRpaH ( ka9 dhA0 ), tasya AtmajA (Sa0 ta0 ) / bhImanRpAtmajA AzrayaH yasya saH ( bahu0 ) / zravaNA'tithiH = zravaNayoH atithi: (10 ta0 ) / akAri = kR+luG ( karma meM ) / taduccadhairyavyayasaMhiteSuNA = uccaM ca tat dhairyam (ka0 dhA0 ) / uccadhairyasya vyayaH (10 ta0 ) / tasya uccadhairyavyayaH ( Sa0 t0)| saMhitaH iSuH yena saH (bahu0 ) / taduccadharyavyayAya saMhiteSuH, tena ( ca0 t0)| svAtmazarAsanAzrayaH=AtmanaH zarAsanam ( Sa0 t.)| zobhanam AtmazarAsanam "kugatiprAdayaH" isase gatisamAsa / svAtmazarAsanam AzrayaH yasya saH ( bahu0 ) / guNaH = "mauvIMjyA ziJjinI guNaH" ityamaraH / zravaNAtithiH = zravaNayoH atithi: (10 ta0 ) / akAri = kR + luG+ta ( karmameM ) / isa padyameM "akAri" Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH isa eka kriyAke sAtha nala aura smara ina donoM prastutoMkI kartRtAse sambandha honese tulyayogitA alaGkAra hai aura "svAtmazarAsanAzrayaH" isa padameM sva aura Atman zabdake prayogase pahale punarukti pratIta hotI hai, pIchese su-( zobhana ) prAtmazarAsana aise arthakI pratIti honese punaruktavadA bhAsa alaMkAra hai, usakA lakSaNa hai ApAtato yadarthasya paunaruktyA'vabhAsanam / punaruktavadAbhAsaH sa bhinnAkArazabdagaH // 10.2 ( sA0 d0)| isa prakAra do alaMkAroMkI saMsRSTi hai / / 44 // amuSya dhorasya jayAya sAhasI tavA khalu jyA vizikSaH sanAthayan / nimajjayAmAsa yazAMsi saMzaye smarastrilokovijayAjitAnyapi // 45 // anvayaH--sAhasI smaraH dhIrastha amuSya jayAya tadA jyAM vizikhaH sanAthapan trilokIvijayAjitAni api yazAMsi saMzaye nimajjayAmAsa khalu // 45 / / vyAlyA-sAhasI sAhasakaraH, smaraH = kAmadevaH, dhIrasya = dhairyayuktasya, amuSya = nalasya, jayAya = vijayAya, tadA = tasmin samaye, jyAM = maurvI, vizikhaH = bANaH, sanAthayan = sanAthAM kurvan, saMyojayannityarthaH / trilokIvibayAjitAni api = tribhuvanajayopAjitAni api, yazAMsi = kIrtIH, saMzaye = sandehe; nimajjayAmAsa = sthApayAmAsa, khalu = nizcayena, tribhuvanavijetA'pi kAmaH nalavijayArtha pravartamAnaH san "so'yaM kAmaH nalavijaye samartho bhavennaveti saMzayapAtraM babhUve" ti bhAvaH // 45 // / ... anuvAda:--sAhasI kAmadevane dhairyazAlI nalako jItaneke lie usa samaya pratyaJcAmeM bANoMko car3hAkara tIna lokoMko jItakara upArjita apane yazako saMzayameM DAla diyA / / 45 // . . TippaNI --sAhasI sAhasam asyAstIti. sAhasa zabdase "ata iniThano" isase ini pratyaya / "na saMzayamanAruhya naro bhadrANi pazyati" isa nyAyasevilamba nahIM karatA huA yaha tAtparya hai / jayAya = kriyA'rthopapadasya ca karmaNi sthAninaH" isase caturthI / sanAthayan = nAthaiH sahitA sanAthA ( tulyayoga bahu0 ) / sanAthAM kurvan, "tatkaroti tadAcaSTe' isa sUtrase Nic pratyaya hokara laTake sthAnameM zatR Adeza / trilokIvija yAjitAni = trayANAM lokAnAM samAhAraH trilokI, "taddhitA'rthottarapadasamAhAre ca" isase samAsa, ''saMkhyApUrvo dviguH isase usakI dvigusaMjJA aura "akArA'ntottarapado dvigu: striyAmiSTaH" isase strIliGga 4 naM0 pra0 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam / honese "dvigo:" isa sUtrase DIp / trilokyA vijayaH (10 ta0 ) / tena arjitAni, tAni (tR0 ta0 ) / nimajjayAmAsa = ni-upasargapUrvaka "Tumasjo zuddho" isa dhAtuse Nic hokara liT + tip / kAmadevake ukta saMzayase sambandha na hone. para bhI sambandhakA pratipAdana honese atizayokti alaGkAra hai // 45 // ___ anena bhaimI ghaTayiSyatastathA vigheravandhyecchatayA vyalAsi tat / .. * abhedi tattAdRganaGgamArgaNavasya pauSpapi dhairyakaJcakam / / 46 / / anvayaH daivayogAtkAmasya nalavijayodyamaH saphala iti pratipAdayatianeneti / anena bhaimI ghaTayiSyataH vidheH avandhyecchatayA tat tathA vyalAsi / yat poSpaH api anaGgamArgaNaH asya tAdRk tat dharyakaJcakam abhedi / / 46 / / vyAlyA--anena = nalena saha, bhaimI = damayantI, ghaTayiSyataH = saMyojayiSyataH, vidheH = brahmaNaH; avandhyecchatayA = amoghA'bhilASatvena, tat, tathA tena prakAreNa, vyalAsi% vilasitam / yat pauSpaH api = puSpamayaH api, na tu kaThinairiti bhAvaH / anaGgamArgaNaH = anaGgabANaH na tu aGgibANaH, asya = nalasya, tAdaka = atikaThoram, tat = prasiddhaM, dhairya kaJcukaM = dhIratvakavacam, abhedi - bhinnam / vidherabhilASasAphalyenA'naGgasya kusumarUparapi bANarnalasya dhairyakavacaM bhinnamiti bhAvaH // 46 // anuvAda:-nalake sAtha damayantIkA saMyoga karAnevAle brahmAjIkI icchAke amogha honese aisA huA ki kAmadevake vaise puSpamaya vANoMse bhI nalakA dharyarUpa kavaca bhinna ho gayA // 46 / / . TippaNI- anena = "saha yukte'pradhAne" isa sUtrase sahakA yoga gamyamAna honepara bhI tRtIyA / bhaimI = bhImasya apatyaM strI bhaimI, tAm, bhIma + aN + DIpa+am ghaTayiSyataH =.ghaTa+ Nic + laTa+ ( zatR ) + Gas / avandhyeccha. tayA=na vandhyA (nana tatpu0), avandhyA icchA yasya saH (bahu0 ) / avandhyecchasya bhAvaH avandhyecchatA, tayA ( avandhyeccha+ tal+TAp +ttaa)| vyalAsi = vi+lasa+ luka (bhaavmeN)| poSpaH = puSpANAm ime, taiH (pUSpa+aNa+ bhis) / anaGgamArgaNaH= avidyamAnAni aGgAni yasya saH anaGgaH (nan bahu0) "kandarpodarpako'naGgaH kAmaH paJcazaraH smrH|" ityamaraH / anaGgasya mArgaNAH, taiH (Sa0 ta0 ) / tAdRk = tadiva dRzyate iti, tad-upapadapUrvaka dRz dhAtuse "tyadAdiSu dRzo'galo ne kaJca" isa sUtrase kvin pratyaya aura "A sarvanAmnaH" isa sUtrase aalv| dharyakaJcaka-dharyam eva kaJcakam, "mayUravyaMsakAdayazca" isa sUtrase Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUpakasanAsa / "kaJcuko vAravANo'strI" ityamaraH / abhedi 3Dbhidira vidAraNe isa dhAtuse karmameM luG / isa padyameM puSpamaya bANoMse kaJcukake bhedameM virodhakI pratIti hotI hai, vidhikI avandhya icchAse usakA parihAra honese virodhAbhAsa alaGkAra hai| dharya meM kaJcakakA Aropa honese rUpaka alaGkAra hai| isa prakAra rUpaka aura virodhAbhAsakA aGgA'GgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 46 / / kimanyavadyApi yavastratApitaH pitAmaho vArijamAyatyaho / smara tanucchAyatayA tamAtmanaH zazAka za sa na laDitunalaH // 47 // anvaya.-aho ! anyat kim ? yadastratApitaH pitAmahaH adyApi vArijama Azrayati / sa nala: AtmanaH tanucchAyatayA taM smaraM lavituM na zazAka ( iti ) zaGke / / 47 // vyAkhyA- aho - Azcaryam, anyat =aparaM, ki =kim ucyate, yadastra. tApitaH = yasya ( smarasya ) AyudhasantApitaH, pitAmahaH = brahmA, adyApi = idAnIm api, vArija = kamalam, Azrayati = avalambate, kAmasantApA'panayArtha kamalAsanamadhivasatIti bhAvaH / saH pUrvoktaH, nala:, AtmanaH : svastha, tanucchA. yatayA = zarIrakAntimattvena athavA zarIracchAyatvena, taM = pUrvoktaM, smaraM = kAmadevaM, laDitum = atikramituM, na zazAka na samartho babhUva, iti, zaGka-zahUM, karomi, svasadRzaH AtmacchAyA vA lavituM na zakyata iti bhAvaH // 47 // anugadaH-Azcarya hai| aura kyA kahanA hai ? jisa kAmadevake astrase tApita brahmAjI Aja bhI kamalakA Azraya le rahe haiN| mahArAja nala apane zarIra kI kAntike sadRza honese vA apane zarIrakI chAyA honese kAmadevako laGghana karane ke lie samartha nahIM hae maiM aisA samajhatA hUM / / 47 // TippaNI-yadastApitaH = yasya ( smaramya ) astrANi ( 10 ta0), taiH tApitaH (tR0 t0)| pitAmahaH = pituH pitA, "pitRvyamAtulamAtAmahapitAmahAH" isase nipAtana, "mAtRpitRbhyAM pitari DAmahaca" isa vArtikase pitR zabdase DAmahaca pratyaya / vArija = vAriNi jAtaM tat, vAri+ jan+Da + am / Azrayati = AG+zri+laT +tip / tanuccha'yatayA = tanoH iva chAyA ( kAnti) yasya saH ( vyadhikaraNa bhu0)| thavA AtmanaH chAyA AtmacchAyaM, "vibhASA senAsurAcchAyAzAlAnizAnAm" isase vikalpase npusklinggtaa| "chAyA tvanAtape kAnto" iti vaijyntii| tanucchAyasya bhAvaH, tattA nayA, tanucchAya+ tala +TAp +TA / lavituM = laghi+tumun / zazAka = zaka+liT +tip / Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zaGake = zaki+ laT + ta / isa padyameM arthApatti, utprekSA aura atizayokti ina tInoM alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 47 // urobhuvA kumbhayugena jambhitaM navopahAreNa vayaH kRtena kim / prapAsaridurgamapi pratIrya sA nalasya tanvI hRdayaM viveza yat // 48 / / anvayaH-tanvI sA trapAsaridurgam api pratIrya nalasya hRdayaM yat viveza tat vayaHkRtena navopahAreNa urobhuvA kumbhayugena jRmbhitaM kim ? // 48 / / vyAkhyA-tanvI = kRzA'GgI, sA-damayantI, trapAsaridurgam api = lajjAnadIdurgamasthalam api, pratIrya = prakarSeNa tIrkhA, nalasya = naiSadhasya, hRdayaM manaH, yat, viveza = praviSTavatI, tat = nalahRdayapravezanaM, vayaH tena = yauvanavihitena, navopahAreNa = nUtanopAyanarUpeNa, urobhuvA = vakSaHsthalotpannena; kumbhayugena = kalazayugmena, kucayugalarUpeNeti zeSaH, jRmbhitaM kim = vilasitaM kimu / / 48 / / manuvAda:-kRzA'GgI damayantIne lajjArUpa nadI durgako bhI pAra kara nalake hRdaya meM jo praveza kiyA vaha yauvakse kiye gaye upahArarUpa chAtImeM utpanna do kucakalazoMne vilAsa kiyA hai kyA ? // 48 // TippaNI-trapAsaridurga = prapA eva sarit (rUpaka0), "mandAkSaM hrIstrapA zrIDA lajjA" ityamaraH / trapAsarit eva durga, tat ( rUpaka0 ) / pratIrya = pra+ ta+ktvA ( lyap ) / viveza = "viza pravezane" dhAtuse liT+vip / vayaH(ka0 dhA0 / / upaaynmupgraahymuphaarstthopdaa|" ityamaraH / urobhuvA - rasi bhavatIti, tena, uras + + kvipa ( upapada0 ) / kumbhayugena = kumbhayoH yagaM tena ( 10 ta0) / jRmbhitaM = "jabhi gAvinAme" isa dhAtuse kta pratyaya ( bhAvameM ) / isa padyameM atizayokti, utprekSA aura rUpaka inakI nirapekSatAse sthiti honese sasRSTi alaGkAra hai / / 48 // apahna vAnasya janAya yannijAmavIratAmasya kRtaM manobhuvA / abodhi tajjAgaraduHkhasAkSiNI nizA ca zayyA ca zazAGkakomalA // 49 // anvaya:-nijAm adhIratAM janAya apahanuvAnasya asya manobhuvA yat kRtaM, tat jAgaraduHkhasAkSiNI zazA'GkakomalA nizA zayyA ca abAdhi // 49 // adhunA nalasya jAgarA'vasyAM pratipAdayati-apanuvAnasyeti / vyAkhyA-nijAM = svakIyAm, adhIratAm = adhairya, capalatAmiti bhAvaH / -- janAya = lokAya, apahnavAnasya = apalapataH, asya-nalasya, manobhuvA = kAma Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH devena, yat = jAgarapralApAdikaM, kRtaM = vihitaM, tat, jAgaraduHkhasAkSiNI = anidrApIDAyAH sAkSAddaSTrI, zazA'GkakomalA = candramRdulA, zItaleti bhAvaH / nizA =rAtriH, zazADUkomalA, zayyA ca = zayanIyaM ca, abodhi = jnyaatvtii| nizA zayyA ca nalajAgaraduHkhasAkSiNIti bhAvaH // 49 // anuvAda:--apanI adhIratAko lokase chipAnevAle rAjA nalakA kAmadevane jo kiyA, usako unake jAgaraNake duHkhakI sAkSiNI candrase komala ( zItala) rAta dhaura candrake samAna komala zayyA bhI jAnatI thii|| 49 // TippaNI-adhIratA=na dhIratA, tAm ( nana, ta0 ) / janAya = "apahlavAnasya" isa hanuna dhAtuke yogameM "zlAghaauMsthAzapAM bIpsyamAna" isa sUtrase sampradAnasaMjJA honese caturthI / apahlavAnasya - apahnata iti apanuvAnaH, tasya, apa-upasargapUrvaka "inupapanayane" isa ghAyuse laTke sthAnameM zAnaca Adeza / manobhuvA = manasi bhavatIti manobhUH, tena, manas + bhU+ kvip +TA / jAgaraduHkhasAkSiNI = jAgaraNaM jAgaraH, "jAga nidrAkSaye" dhAtuse ghana pratyaya / jAgare duHkham (sa0 ta0) / sAkSAdraSTrI sAkSiNI, "sAkSAt" zabdase "sAkSAgRSTari saMjJAyAm" isase ini pratyaya aura strItvavivakSAmeM "Rnnebhyo GIp" isa sUtrase DIp / jAgaraduHvasya sAkSiSI (10 ta0 ) / zazA'GkakomalA = zazaH aGkaH yasya saH zazAGkaH (bahu0) / zazAGkana komalA (tR0 ta0), yaha vigraha nizAke vizeSaNameM hai| zazADU iva komalA, "upamAnAni sAmAnyavacanaH" isase samAsa / yaha vigraha zayyAke vizeSaNameM hai / zayyA = zete asyAm iti, "zIr3a svapne" dhAtuse 'sajJAyAM samajaniSadanipatamanavidaSuJzIbhRSiNaH" isa sUtrase kyap pratyaya aura "ayaG yi piGati" isase ayaG Adeza / abodhi-budha + luGa+ta (kartAmeM ) / yahA~ tulyayogitA dhaura upamA alaGkAra hai / / 49 // smaropatapto'pi bhRzaM na sa prabhurvidarbharAjaM tanayAmayAcata / tyajantyasUnzarma ca mAnino varaM tyajanti na svekamayAcitavratam // 50 // anvayaH -prabhuH sa bhRzaM smaropataptaH api vidarbharAjaM tanayAM na ayAcata / mAninaH asUna zarma ca tyajanti varam, tu ekam ayAcitavataM na tyajanti // 50 // vyAkhyA--prabhuH= samarthaH, saH = nalaH, bhRzam atyathaM, smaropataptaH api = kAmasantaptaH api, vidarbharAja - bhImanRpaM, tanayAM-putrI, tatputrIM damayantImiti bhAvaH, na ayAcata = no yAcitavAn / tathA hi-mAninaH = abhimAninaH, manasvina ityarthaH / asUna-prANAn, zarma ca-sukhaM ca, tyajanti jahati, varaM prANasukha Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tyAgo'pi manAk priyaH, tu = kintu, ekam = advitIyam, ayAcitavratam = ayAcanAniyamaM tu, na tyajanti = no jahati, manasvinAM prANAdityAgaduHkhAdapi yAcanAdukhaM duHsahaM bhavatIti bhAvaH / / 50 // anuvAda:--samartha mahArAja nalane atizaya kAmapIDita hokara bhI vidarbharAja bhImase unakI putrI damayantIko nahIM maaNgaa| kyoMki manasvI puruSa prANoMko aura sukha ko bhI chor3a dete haiM, yaha tyAga bhI kucha utkarSa hI hai parantu eka ayAcita vratako nahIM chor3ate haiM // 50 // TippaNI--smaropataptaH = smareNa upataptaH (ta.0 t0)| vidarbharAja - vidarbhANAM rAjA vidarbharAjaH, tam (10 t0)| "rAjAhaHsakhibhyaSTac" isa sUtrase samAsA'nta Taca pratyaya / "ayAcata" isa "yA" dhAtakA "akathitaM ca" isase karmasaMjJA hokara dvitIyA / yaha gauNa karma hai| tanayAm = yaha mukhya karma hai / ayAcata- "yAcU yAcyAyAm" dhAtuse la+ta / mAninaH = mAna + ini +jas / asUna = "puMsi mUmnyasavaH prANAH" ityamaraH / varaM-"devAd vRte varaH meSThe triSu klIbe manAk priye / " ityamaraH / ayAcitavrataM = yAcanaM yASitam, 'yAc' dhAtuse "napuMsake bhAve ktaH" isase kta pratyaya / na yAcitam (nana, ttpu0)| ayAcitaM ca tadvatam (ka0 dhA0) / tyajanti+tyaj+la+jhi / isa padyameM sAmAnyase vizeSakA samarthanarUpa arthAntaranyAsa alavAra aura tulyayogitAkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 10 // mRSAviSAvAbhinayAdayaM pavijjugopa niHzvAsati viyogjaam|| vilepanasyA'dhikacandrabhAgatAvibhAvanAccApalalApa pANDutAm / / 51 // anvayaH--ayaM kvacit mRSAviSAdAbhinayAt viyogajAM niHzvAsatati jugopa / vilepanasya adhikacandrabhAgatAvibhAvanAt pANDutAM ca apalalApa // 11 // vyAkhyA--ayaM = nalaH, kvacit = kutracit viSaye mRSAviSAdA'bhinayAt= mithyAkhedaprakAzanAta, viyogajAM = bhaimIvirahotpannAM, niHzvAsatati -ni:zvAsaparamparAM, jugopa = gopitavAn, saMvavAretyarthaH / vilepanasya = candanAdilepanadravyasya, adhikacandrabhAgatAvibhAvanAt = atiriktakarpUrAM'zatAjJApanAt, pANDutAM ca = zarIrapANDimAnaM ca, apalalApa = apalapitavAn / / 51 // - anuvAda:--nalane kisI viSaya meM mithyAkhedako prakAzita karake damayantIke viyogase utpanna niHzvAsaparamparAko chipAyA / candana Adi lepanadravyameM jyAdA kapUrakA bhAga par3a gayA hai aisA kahakara zarIrakI pANDutAko chipAyA / / 51 // Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prathamaH sargaH TippaNI-mRSAviSAdA'bhinayAt = mRSA cA'so viSAda: (ka0 dhA0 ) / 'mRSA' yaha avyaya hai / mRSAviSAdasya abhinayaH, tasmAt (10 ta0), "vibhASA guNe'striyAm" isa sUtrase hetumeM paJcamI / viyogajAM = viyogAt jAtA, tAm, viyoga-upapadapUrvaka 'jan' dhAtuse "paJcamyAmajAto" isa sUtra se Da pratyaya hokara strItvavivakSAmeM TAp / niHzvAsAta = nizvAsAnAM tatiH, tAm ( 10 t.)| jugopa = "gupUrakSaNe" dhAtuse liT + tip / adhikacandrabhAgatAvibhAvanAt = candrasya bhAgaH (10 ta0 ) / "dhanasArazcandrasaMjJaH sitAbhro himvaalukaa|" ityamaraH / adhikazcA'so candrabhAgaH (ka0 dhA0 ), tasya bhAvaH tattA adhikacandrabhAga+ta+TAp / adhikacandramAgatAyA vibhAvanaM, tasmAt ( Sa0 ta0), pahaleke sUtrase hetumeM pnycmii| pANDatAM - pANDorbhAvaH, tAM, pANDa+tala+TAp + am / "hariNaH pANDuraH pANDuH" ityamaraH / apalalApa = apa-upasargapUrvaka "lapa vyaktAyAM vAci" dhAtuse liT + tip / "apalApastu nihnavaH" ityamaraH / isa padyameM vyAjokti alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai "vyAjoktirgopanaM vyAjAdudbhinnasyApi vastunaH / " sA0 da. 10-120 / zazAka nihnotumayena tatpriyAmayaM babhASe yavalokavIkSitAm / samAja evA'lapitAsu vaiNika mUrcha yatpazcamamUcrchanAsu ca // 52 // anvaya: ayam alIkavIkSitAM priyAM yat babhASe, vaiNikaH paJcamamUrcchanAsu AlapipAsu samAja eva ca yat mumUrcha; tat anena nihnotu zazAka / / 52 // byAkhyA-nalasya pralApAkhyAM kAmadazAM pratipAdayati--zazAketi / ayaMnalaH, alIkavIkSitAM = mithyA'valokitAM. priyAM = vallabhAM, damayantImityarthaH / yat, babhASe = bhASitavAn, nirantaradhyAnavazAtpuraH saMprAptAM viditveti zeSaH / vaiNikaH vINAvAdakaiH, paJcamamUrcchanAsu = paJcamasvaramUrchAsu, AlapitAsu-punaH punargItAsu satISu, samAje eva ca = samAsthitajanasamUhe eva ca, yat = yasmAtkAraNAt, mumUrcha = mUcchI prApa, sphuTatAM na prApeti bhAvaH / tat = bhASaNam, anenaprakAreNa, nihnotu = gopAyituM, zazAka = samartho babhUva // 52 // ___anuvAdaH-inhoMne bhramase dekhI gayI priyA / damayantI ) ko jo kahA, bIna bajAnevAloM ke paJcama svarakI mUrcchanAoMke AlApa karanepara janasamUhameM hI jisase sphuTa nahIM huA isa kAraNase use chipAneke lie nala samartha hue // 52 / / . . TippaNI-alIkavIkSitAm = alIkam ( yathA tathA ) vIkSitA, tAm (supsupA0) vabhASe = bhASa + liT + ta / vaiNikaH = vINAvAdanaM zilpaM kriyA Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kauzalam ) yeSAM te vaiNikA, taH, "zilpam" isa sUtrase Than / pacamamUrcchanAsupaJcamasya mUrcchanAH, tAsu (pa0 t0)| tantrI (tAra ) aura kaNThase utpanna honevAle zuddha svara sAta prakArake hote haiM, jaise ki-SaDja, RSabha, gAndhAra, madhyama, paJcama, dhruvata aura niSAda / svaroMke Aroha aura avarohake kramako "marchanA" kahate haiM / mUcchanAke ikkIsa bheda hote haiN| AlapitAsu= AGa+ lap+kta+TAp+sup / yat - yad-zabdakA pratirUpaka avyaya / mumUrcha= "mUrchA mohasamucchAyayoH" isa dhAtuse liT-+ tip / nihnotuM = ni, upasargapUrvaka "juGa apanayane" dhAtuse "samAnakartRkeSu tumun" isa sUtrase tumuna pratyaya / zazAka = "zakla marSaNe" dhAtuse liT +tim / isa padyameM "mUrcha""" "mucrcha" isa prakArase vyaJjanasamudAyakA eka bAra aneka prakArase samatA honese chekA'nuprAsa alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "cheko vyaJjanasaGghasya skRtsaamymnekdhaa|" sA0 da0 1.-4 // 52 // avApa sA'patrapatAM sa bhUpatijitendriyANAM pari kotitsthitiH| asaMvare zambaravairivikrame krameNa tatra sphuTatAmupeyuSi / / 53 // anvayaH-jitendriyANI dhuri kIrtisthitiH sa bhUpatiH tatra asaMvare zambaravairivikrame krameNa sphuTatAm, upeyuSi sA'patrapatAm avApa // 53 // vyAkhyA-jitendriyANAM-vazIkata hRSIkANAM janAnAM, dhuri agre, kIrtitasthitiH= stutamaryAdaH, saH pUrvoktaH, bhUpatiH rAjA, nala, ityarthaH / tatratasmin, samAna iti zeSaH / asaMvare = nirodham azakye, zambaravairivikrame = madanaparAkrame, madananAnAvidhavikAra iti bhAvaH, krameNa = paripATayA, sphuTatAM= vyakta tAm, upeyuSi = prAptavati sati, sA'patrapatAm = anyebhyo lajjitatAm, avApa-prApa, janasamAje kAmavikAre vyakte sati nalo lajjito babhaveti bhaavH|13| ___ anuvAdaH-jitendriyoMke agrabhAgameM varNita maryAdAvAle mahArAja nala samAjameM kAmavikArake rokane meM azakya hokara kramase vyakta ho jAnepara anya logoMke sammukha lajjita hue // 53 // TippaNI-jitendriyANAM = jitAni indriyANi yeste, teSAm ( bahu0 ) / kIrtitasthitiH = kIrtitA sthitiH yeSAM te ( bahu0) / "saMsthA tu maryAdA dhAraNA sthitiH" ityamaraH / bhUpatiH = bhuvaH patiH (10 ta0), tatra = tasminniti, tad + trala / asaMvare = saMvaraNaM saMvaraH, sam-upasargapUrvaka "vRna varaNe" dhAtuse "grahavRhanizcigamazca" isa sUtrase ap pratyaya / avidyamAnaH saMvaro yasya saH, Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57 prathamaH sargaH tasmin ( nana bahu0 ) / zambaravairivikrame = zambarasya vairI ( 10 ta0), "zambarA'rimanasijaH" ityamaraH / zambaravairiNaH vikramaH, tasmin (pa0 ta0 ) / sphuTatA = sphuTa+tal + TAp / upeyuSi = upa-upasargapUrvaka iN dhAtuse "upeyivAnanAzvAnanUcAnazca" isa sUtrase kvasu pratyaya+Gi / sA'patrapatAm = anyataH lajjA apatrapA, "lajjA sA'patrapA'nyataH''ityamaraH / apatrapayA sahitaH sApatrapaH, "tena saheti tulyayoge" isase tulyayogabahuvrIhi, "vopasarjanasya" isa sUtrase 'saha' ke sthAnameM vikalpase 'sa' bhAva / sA'patrapasya bhAvaH sApatrapatA, tAm, sA'patrapa + tala+TApa+am / avApa = ava-upasargapUrvaka "Apla vyAptau" dhAtuse liT+tip / isa padyameM prathamacaraNameM 'pa'kArakA vAraM vAra sAmya honese vRtyanuprAsa alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai "anekasyakA saamymsdaa'pynekdhaa| ekasya sakRdapyeSa vRtyanuprAsa ucyate // " sA0 da0 10-5 pUrvArddha meM antyA'nuprAsa hai / usakA lakSaNa hai "vyaJjanaM cedyathA''vasthaM sahAdhana svareNa tu / Avartyate'ntyayojyatvAdanasyA'nuprAsa eva tat // " 10-7 / uttarArddha meM "vare" mbara" "krame kame..." isa prakAra vyaJjanasamudAyakA aneka prakArase sAmya honese chekAnuprAsa hai, isa prakAra vRtyanuprAsa, antyA'nuprAsa aura chekA'nuprAsa ina alaMkAroMkI nirapekSatayA sthiti honese saMsRSTi aGkAra hai // 43 // alaM nalaM romamI kilAbhavangaNA vivekaprabhavA na cApalam / smaraH sa ratyAmanirasa meva yatsRjatyayaM sarganisarga IvRzaH // 5 // anvayaH-amI vivekaprabhavA guNA nalaM cApalaM roddham alaM na abhavan kila / yat sa smaraH ratyAm aniruddham eva sRjati, IdazaH ayaM sarganisargaH / . vyAkhyA--vivekAdayo guNA nalacApalaM nivArayituM kathaM na samarthA jAtA ityatrA''ha-alaM nalamiti / amI=ete, vivekaprabhavAH = pRthagAtmatotpannAH, guNA:=dharyAdaya ityarthaH / nalaM-naiSadhaM, nalAditi bhAvaH, cApalaM cAJcalyaM, kAmajanitamiti zeSaH / roddha = nivArayitum, alaM samarthAH, na abhavan = no jAtAH, kila = nizcayena / atra hetumupapAdayati-smara iti / yat =yasmAtkAraNAt, = prasiddhaH, smaraH = kAmadevaH, ratyAm =anurAge sati, athavA ratinAmasvapriyAyAm, aniruddham eva = anivAritam eva, cApalam eva, puruSamiti zeSaH / Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pakSAntare--anirukhanAmakaM putram eva, sRjati = karoti, IdRzaH = etAdRzaH, ayam = eSaH, sarganisargaH= sRSTisvabhAka, kAmaH ratau = anurAge sati puruSa capalameva karoti athavA kAmaH ratau = svapriyAyAma, aniruddham eva = aniru. ddhanAmakaM putram eva utpAdayati, etAdRzaH sRTisvabhAva ityarthaH // 54 // anuvAda:-ye vivekase utpanna dhairya Adi guNa nalakI kAmacaJcalatAko rokaneke lie samartha nahIM hue| jo ki kAmadeva anurAga utpanna honepara manuSyako caJcala hI kara detA hai athavA kAmadeva pradyumna rati patnI) aniruddha (putra ) ko utpanna karate haiM / aisA yaha sRSTikA svabhAva hai / / 54 / / ' TippaNI-vivekaprabhavAH - vivekaH prabhavaH yeSAM te (bahu0) / "vivekaH pRthagAtmatA" ityamaraH / nalam = adhikaraNa vA sambandhakI vivakSA na karake "akathitaM ca" isa sUtrase karmasaMjJA hokara dvitIyA / cApalaM = cAlasya bhAvaH cApalaM, tat "capala" zabdase yuvAdigaNameM paThita honese "hAyanA'ntayuvAdibhyo 'N" isa sUtrase aNa, brAhmaNAdigaNameM paThita honese vyana pratyaya hokara "cApalyam" aisA rUpa bhI banatA hai / yaha mukhya karma hai| rodum = "alam" isa paDhakA yoga honese "paryAptivacanepvamartheSu" isase tumun pratyaya / alam ='alaM bhUSaNaparyAptizaktivAraNavAcakam / " ityamaraH / abhavan = bhU+la+jhi / ratyAm ram +ktin +Gi / anirukhamna niruddham tad (nana t0)| athavA aniruddham pradyumnaputram / sRjati sRja + laT + tipa / sarganisargaH sargasya nisarga: (Sa0 t0| / "sargaH svabhAvanirmokSanizcayA'dhyAyasRSTiSu / " iti "svarUpaM ca svabhAvazca nisargazca" itypymrH| isa padyameM uttarArdhasthita sAmAnyase pUrvAddhasthita vizeSa artha kA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai usakA lakSaNa hai "sAmAnyaM vA vizeSeNa, vizeSastena vA yadi / kArya ca kAraNenedaM, kAryeNa ca samarthyate / / sAdharmyaNetareNA'rthAntaranyAso'STadhA tata: / " sA0 da. 10-80 // 54 // anaGgacihnaM sa vinA zazAka no yavAsitu saMsadi yatnavAnapi / kSaNaM tadA''rAmabihArakaitavAnniSevitu dezamiyeSa nijanam / / 55 / / anvayaH --sa yatnavAn api saMsadi yadA anaGgacihna vinA AsitUM no zazAka, tadA kSaNam ArAmavihArakaMtavAta nirjana deza niSevituM iyeSa // 55 // atha nalasyA'bhISTapUrtisahAya haMsasamAgamahetukopavanavihAraM prastIti anaGgeti / vyAkhyA --saH = nalaH, yatnavAn api = prayatnasampannaH api, anaGgacihna Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH gRhana iti zeSaH / saMsadi-samAyAM, yadA = yasmin samaye, anaGgacihna vinA = stasmAdikAmalakSaNaM vinA, Asitum = upaveSTuM, no zazAka-na samartho babhUva / tadA tasmin samaye, kSaNaM = cirakAlaM yAvat, ArAmavihArakaitavAda upavana krIDAcchalAt, nirjanaM = janarahitaM, dezaM = sthAnaM, niSevitum = Azrayitum , iyeSa - iSTavAn, lajjAparihArArthamiti zeSaH / / 55 // anuvAdaH-nala prayatna karanepara bhI sabhAmeM jaba kAma lakSaNake binA rahaneko samartha nahIM hue, taba kucha samaya taka bagIce meM krIDAke bahAnese unhoMne nirjana sthAnakA Azraya leneke lie icchA kI / / 55 // TippaNI-yatnavAn yatnaH yasyA'stIti yasnavAn, "yasna" zAbdase 'tadasyA'ssyasminniti matup" isa sUpase manup, 'ma' kArake sthAnameM "mAdupadhAyAzca matorvo'yavAdibhyaH" isase vakAra Adeza / saMsadi-"samajyA pariSadgoSThI sabhA. samitisasada / " ityamaraH / anaGgavihUM vinA = avidyamAna ni aGgAni yasya saH anaGgaH ( naJ bahu0 ) / anaGgasya cihna, tat (10 ta0 ), "vinA" isa padake yogameM "pRthagvinAnAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm" isase tRtIyA,paJcamI aura dvitIyA hotI hai, yahA~para dvitIyA / Asitum Asa+tumun / zazAka-zaka+ liTa+tip / kSaNaM "kAlA''vanoratyantasaMyoge" isa sUtrase dvitIyA, "nirvyApArasthitI kAlavizeSotsavayoH kSaNaH" ityamaraH / "ArAmavihArakaitavAta-ArAmasya vihAraH (Sa0 ta0), "ArAmaH syAdupavanam" ityamaraH / ArAmavihArasya kaitavaM, tasmAt (Sa. ta0 ) "kapaTo'stro vyaajdmbhopdhyshlpktve|" ityamaraH / nirjanaM = nirgatA janA yasmAt, tam ( bahu0 ) / niSevituM =ni+ seva+tumun / "parinivibhyaH sevasitasayasivusahasuTstusvajAm" isase mUrdhanya SakAra / iyeSa% iS +liT +tip / yahA~para vRtyanuprAsa alaGkAra hai // 55 // atha zriyA bhatsitamatsyaketana: samaM vayasyaH svarahasyavedibhiH / / puropakaNThopavanaM kilekSitA''diveza yAnAya nidezakAriNa: // 56 // anvaya:-ayazriyA bhasitamatsya ketanaHsvarahasyavedibhiH vayasyaH samaM puropakaNThopavanam IkSitA / san ) yAnAya nizikAriNa: Adideza kila / / 56 / / vyakhyA-aya-anantaraM nirjanadezaniSevaNecchAnantaramiti bhAvaH / zriyA= svazarIrakAntyaH hetunA, bhasitamasya ketanaH = tiraskRta kAmaH, nala iti bhAvaH / svarahasyavedibhiH AtmagopyaviSayA'bhijJaH, vayasyaiH-tulyavayaskaH mitraH, samaM = saha, puropakaNThopavana-nagarani kaTArAmam, IkSitA = avalokitA san yAnAya = Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yAnam, vAhanamAnetuM, gamanAya vA, nidezakAriNaH = AzAkAriNo janAn, Adideza = AjJApayAmAsa // 56 // ___ anuvAda:-taba zarIrakI zobhAse kAmadevako tiraskRta karanevAle nalane apane rahasyake jAnakAra mitroMke sAtha zaharake nikaTastha bagIceko dekhaneke lie vAhana lAneke lie karmacAriyoMko vAjJA dI / / 56 // TippaNI-zriyA = "heto" isase tRtIyA / bharisatamatsyaketanaH = massyaH ketanaM ( cihnam ) yasya saH ( bhu0)| "bhasitamasyalAJchanaH" "bhansitamInaketanA" aise pAThAntaroMmeM bhI artha meM bheda nahIM hai / "madano manmayo mAraH pradyumno mInaketanaH" ityamaraH / svarahasyavedibhiH = rahasi ( ekAnte ) bhavaM rahasyam, rahas+yat / svarahasyaM vidantIti tacchIlAH, taiH, svarahasya+vid + NiniH+bhis (upd0)| vayasyaiH = vayasA tulyA vayasyAH, taH "vayas" zabdase "nauvayodharma0" ityAdi sUtrase yat prtyy| "samam" isa padake yogameM tRtiiyaa| pugepakaNThopavanaM = purasya upakaNThaH (10 ta0), "upakaNThA'ntikA'bhyarNA'bhyagrA apyabhito'vyayam / " ityamaraH / puropakaNThe upavanaM, tata ( sa0 ta0 ) "IkSitA" isa tan pratyayAntapadake yogameM "kartRkarmaNoH kRti" isa sUtrase karmameM SaSThIkI prApti thI,para "na lokA'vyayaniSThAkhalarthatanAm" isase niSedha huA hai| IkSitAIkSata iti; IkSa+tan / yAnAya = "kriyArthopapadasya ca karmaNi sthAninaH" isa sUtrase caturthI / nidezAriNaH nidevaM kurvantIti tacchIlAH, tAn nideza + + NiniH ( uppd.)| AdidezabATa+diza + liT + ti| isa pathameM upamA alaGkAra hai // 56 // amI tatastasya vibhUSitaM sitaM nave'pi mAne'pi ca paurAvikam / . upAharannazvamajana cAlaH khurAbala: boditamandurodaram // 7 // anvayaH-tataH amI tasya vibhUSitaM sitaM jave api mone api pauruSA'dhikam ajasracaJcalaH khurA'JcalaH kSoditamandurodarama azvam upAharan / / 57 // ___vyAkhyA - tataH AdezanA'nantarama, amI nidezakAriNo janAH, tasya = nalasya vibhUSitam = alaGkRtaM, sitaM = zvetavarNa, jave api = vege api, mAne api = pramANe api, pauruSA'dhikaM - puruSapramANA'tiriktam evaM ca ajasracaJcalaH = nirantaracapalaH, khurA'JcalaH = zaphA'grabhAgaH, kSoditamandurodaraM = vidAritavAjizAlAmadhyam, azvaM = hayam, upAharan = upAnItavantaH // 57 / / anuvAda:-taba AjJAkArI bhRtya alaGkRta, sapheda vega aura pramANameM meM Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH puruSake pramANase adhika tathA nirantara calanevAle khuroMke agrabhAgoMse ghur3azAlake madhyabhAgako vidArita karanevAle ghor3e ko nala ke pAsa le Aye / / 57 // TippaNI-vibhUSitaM =vi+bhUSa+ktaH ( karma meM ) / pauruSA'dhikaM-puruSasya bhAvaH pauruSaM, puruSa+ aNa, yuvAdigaNameM paThita honese aN / javake pakSameM yaha vyutpatti hai / mAnake pakSa meM-puruSaH pramANamasya pauruSaM, "puruSahastibhyAmaNa ca" isase aN / pauruSAt adhikaH, tam (pa0 t0)| ajasracaJcala:= ajasra ( yathA tathA ) caJcalAH, taiH ( supsupA0 ) / khurA'Jcala:= khurANAm aJcalAH, taH ( Sa0 ta* ), kSoditamandurodaraM =mandurAyA udaram (10 ta0 ) / "vAjizAlA tu mnduraa|" ityamaraH / kSoditaM mandurodaraM yena saH, tam ( bahu0 ) / upAharan = upa-upasargapUrvaka "hRna haraNe" dhAtuse la+zi / isa padyameM vRtyanuprAsa aura cheko'nuprAsako saMsRSTi alaMkAra hai // 57 // .. athA'ntareNA'vagAminA'dhvanA nizIthinInAthamahaH shodrH| nigAlagAddevamaNerivotthitaviracitaM kezarakezarazmibhiH // 58 // anvayaH- aba nizIthinInAthamahaHsahodaraH nigAlagAt devamaNeH AntareNa avaTugAminA adhvanA utthitaH iva kezarakezarazmibhiH virAjitam ("taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa Aruroha' iti catuHSaSTitamazlokasthaH padaiH smbndhH)||58|| ...' atha azvavarNanaprasaGge saptabhiH kulakamAha atheti / vyAkhyA-atha = azvopahArA'nantaraM, nizIthinInAthamahaHsahodaraH= candrakiraNasadRzaH, zuklariti bhAvaH / nigAlagAta = galoddezasthAt, devamaNiH =deva-- maNinAmakadakSiNAvartAt, AntareNa-kaNThamadhyavartinA, avaTugAminA-kRkATikAparyantagatena, adhvanAmArgeNa, utthitaH ivaudgataH iva, sthitariti zeSaH / tAdRzaH kezarakezarazmibhiH kezararUpacikurakiraNaH, virAjitaMzobhitam ( taM=tAdazaM, hayam azvaM, kSitipAkazAsanaH = bhUmahendraH, saH = nala:, Aruroha - ArUDhavAn, iti catuHSaSTitamazlokasthaH padaiH sambandhaH, evaM paratrA'pi ) // 58 // anuvAda:-taba ghor3e ko lAne ke anantara sapheda ) galeke nikaTavartI devamaNinAmaka dakSiNa Avartase kaNThake bIcameM rahanevAle kRkATikA taka gaye huye mArgase uThe hueke samAna candrakiraNoM ke sadRza kezararUpa kezoMkI kiraNoMse zobhita / usa ghor3e ke Upara nala savAra hue // 58. TippaNI - nizIthinInAthamahaHsahodaraiH = nizItha: ( ardharAtraH) asyAH astIti nizIthinI ( rAtriH), nizItha zabdase "ata ini Thano" isa sUtrase Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ini pratyaya aura tadantase strItvavivakSAmeM "Rnnebhyo GIpa" isa sUtrase DIpa, nizItha+ ini+ GIp / "dharA nizIthI dvo" iti "nizA nizIthinI rAtri striyAmA kSa NadA ksspaa|" ityamaraH / nizIthinyA nAthaH (10 ta0 ), tasya mahA~si ( Sa0 ta0 ) "mahazcotsavatejasoH" ityamaraH / saha (samAnam ) udaraM yeSAM te sahodarAH ( bahaH ) / "vopasarjanasya" isake "sa" bhAvakI vikalpatAse eka pakSameM na honera yaha rUpa hotA hai| prAyaH sahodara bhAiyoMmeM tulyarUpatA hotI hai isalie yahA~para 'sahodara' zabdakA sadRza artha lakSita hotA hai / nizIthinInAtha mahasAM sahodarAH tH| Sa0 ta0 ) / mahas aura maha akArAnta bhI zabda dekhA jAtA hai / nigAlagAt = nigAlaM gacchatIti, nigAlagaH tasmAt nigAla+gama + + GasiH, devamaNe:= "devamaNiH zivezvasya kaNThAvarte ca kaustubhe|" iti vizvaH / AntareNa antare bhavaH AntaraH, tena, antara+ aN+ TA / avaTugAminA = avaTuM gacchatIti tacchIlaH, tena avaTu + gam + NiniH+ ttaa| "avardhATA kATikA" itymrH| utthitaH-ud+sthA+ktaH+bhis / kezarake zarazmibhiH = kezarA eva kezAH / rUpaka0) / ghoDe ke skandhake bAloMko 'kezara' kahate hai / ta eva razmayaH, taH (rUka0 ) / virAjitaM = vi + rAj+ ktaH / isa padyama dvitIya caraNa meM upamA, tRtIya caraNameM utprekSA aura caturtha caraName rUpaka isa prakAra ina tInoM alaMkAroMkI nirapekSa rUpase sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai // 58 // ajanabhUmItaTakaTTanodgapAsyamAnaM caraNeSu reNubhiH / rayaprakarSA'dhyayanA'thamAgatejanasya cetobhirivANimAGkitaH // 59 // anvayaH - rayaprakarSA'dhyayanA'yam AgataH aNimAGkitaH janasya cetobhiH iva srabhUmIta vRTTanodagataH reNubhiH caraNeSa upAsyamAnam iva (taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa Aruroha ) / / 59 // vyAkhyA-rayaprakarSA'dhyanAtha = vegA'tizayapaThanArtham, AgataH = AyAtaH, aNimADita: aNubhAHcihnitaH, janasya = lokasya cetobhi : iva=manobhiH iva "ayogapadya jJAnAnAM tasthA'NutvamiheSyate / " iti naiyAyikasiddhAnte manaso Nu parimANatvaM svIkRtam / ajasrabhUmItaTakuTTanodgataiH = nirantaragharAtalavidAraNo. tthitaH rebhiH-dhUlibhiH, caNeSu upAsyamAnam iva = se yamAnam iva - taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa Arugeha ) / yathA ziSyo gurucaraNayorupAste tathavA'NuparimANairjanamanobhicaraNekhUpAsyamAnamiva taM hayaM rAjA''rUDhavAniti bhAvaH // 59 / / Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH anuvAda:-vegake utkarSake adhyayanake lie Aye hue aNaparimANavAle logoMke manoMke tulya, lagAtAra jamInako vidAraNa karanese utpanna dhaliyoMse caraNomeM sevita ( usa ghor3e ke Upara rAjAne ArohaNa kiyA // 56 // TippaNI.. rayaprakarSA'dhyayanArtham = rayasya prakarSaH Sa0 ta0 "raMhastarasI tu rayaH smayaH javaH" ityamaraH / rayaprakarSasya adhyayanam (Sa0 ta0) / rayapra. karSA'dhyayanAya idaM, "caturthI tadarthArthabalihitasukharakSitaH" isa sUtrase "arthana nityasamAso vizeSyaliGgatA ceti vaktavyam" isa vartikake sahakArase caturthI tatpuruSa, yaha "AgataH" isakA kriyA vizeSaNa hai / AgataH = AGa+ gam + ktaH + bhis, aNimAGkitaH = aNorbhAvaH aNimA, "aNu" zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isa sUtrase imanic / aNimnA aGkitAni, taiH / tR0 ta0 ) / janasya "jAtyAkhyAyAmakasmin bahavacanamanyatarasyAm" isa sUtrase jAtimeM ekavacana / ajasrabhUmItaTakuTTanodagataH - bhamyAH taTam ( Sa0 ta0 ) / 'bhUmi' zabdase 'kRdikArAdaktinaH" isa gaNasUtrase DIe / bhUmItaTasya kuTTanam (10 ta0 ) ajasra ( yathA tathA ) / bhUmitaTakuTTanam ( supsupA0 / / ajasrabhUmItaTakuTTanena utthitAH, taH (tR0 t0)| upAsyamAnam = upAsyata iti, upa+ Asa + laT karmameM) +yak + zAnac + am / jaise adhyayanake lie ziSya gurucaraNoMmeM upAsanA karate haiM vaise hI atizaya vegake adhyayana ke lie Aye hue aNuparimANa manuSyoM ke manoMke samAna dhUliyoMse caraNoMmeM upAsanA kiye gaye ghor3e para rAjA ArUDha hue yaha bhAva hai / nalakA azva manake samAna vegavAlA hai yaha artha vyaGgaya hotA hai| isa padyameM cittoMmeM ziSyavyavahArakA samAropa honese samAsokti alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai __ "samAsoktiH samayaMtra kAryaliGgavizeSaNaH / vyavahArasamAropaH prastute'nyasya vastunaH / " sA0 da. 10-74 / - "cetobhiriva" yahA~para utprekSA hai, ina donoMkA ekAzrayA'nupravezarUpa sakara alaGkAra hai| usakA lakSaNa hai "aGgAGgitve'laGkRtInAM tadvadekAzrayasthitau / calAcalaproyatayA mahobhate svavegavAniva, vaktu-tsukam / alaM girA, veda kilA'yamAzayaM svaya hayasyeti ca monamAsthitam // 60 // anvayA - calAcalaprothatayA mahImate svavegadAn vaktum umsukam iva, ayaM Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam svayaM hayasya AzayaM veda kila, "girA alam" iti maunama AsthitaM ca ( taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa Aruroha ) // 6 // vyAkhyA-calAcalaprothatayA = aticaJcalanAsikalvena, mahIbhRte = rAjJe, nalAyetyarthaH / svavegadAn = AtmajavagarvAn, vakta pratipAdayitum = utsukam, iva =utkaNThitam iva, tarhi kimartha svavegadarpo na pratipAdita ityAzaGkayAhaalamiti / ayaM = mahImRda, nala ityarthaH / svayam = AtmanA eva, huyasya - azvasya, Azayam = abhiprAyaM, veda = jAnAti, kila-nizcayena, ataH girA = vANyA, vegadarpaprakAzanakAriNyeti zeSaH / alaM = paryAptaM, rAjJaH svayamabhijJatvAd girA sAdhyaM nAstIti bhAvaH / iti = anena kAraNena, monaM = tUSNIkatvam AsthitaM ca = AzritaM ca ( taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa aaruroh)||6|| ___anuvAda:-atyanta caJcala nAka honese rAjAko apane vegake darpako kahanemeM utkaNThitake samAna parantu ye ( rAjA ) svayam ghor3ekA abhiprAya jAnate haiM, vANIse kyA? isa kAraNa monako dhAraNa karanevAne / ghor3e ke Upara rAjA ArUr3ha hue ) // 6 // TippaNI-calAcalaprothatayA = calanazIlaM calAcalaM, 'cala' dhAtuse "caricalipativadInAM vA dvitvamacyAka cAbhyAsasyeti vaktavyam" isa vArtikase ac pratyaya. vikalpase dvitva aura Aka aagm| "calanaM kampanaM kampraM calaM lolaM calAcalam / " ityamaraH / calAcalaM prothaM yasya saH (baha ) / "ghoNA tu prothamastriyAm" ityamaraH / calAcalaprothasya bhAvazcalAcalAcalaprothatA, tayA, calAcalaprotha + tala + ttaap+ttaa| mahImRte-mahIM bibhartIti mahIbhut, tasmai, mahI +ma+vivap + / "kriyayA yamabhiprati so'pi sampradAnam' isase sampradAnasaMjJA hokara caturthI / svavegadAna-svasya vegaH (10 ta0) tasya darpAH, tAn (Sa0 t0)| vaktuM vaca+tumun / Azayam = "abhiprAyazchandaH AzayaH" ityamaraH veda="vid jJAne" dhAtuse laT "vido laMTo vA" isa sUtra se tipke sthAnameM Nal / girA "gamyamAnA'pi kriyA kArakavibhaktI prayojikA" isase tRtIyA / maunaM = munerbhAvo maunam tat, muni + aN+am Asthitam = AGa+sthA+ktaH+ am / isa padya meM pUrvArddha me vAcyA utprekSA aura uttarArddha meM pratIyamAnA utprekSA hai, isa prakAra do utprekSAoMkI nirapekSatAse sthiti honese saMsRSTi alaMkAra hai| nalakI azvazAstrameM abhijJatA mahAbhAratake vanaparvameM ullikhita hai / / 60 // Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH mahArathasyAjjvani cakravartinaH parA'napekSohanAyazaHsitam / ravA'vadAtAMzubhivAdanovRzAM hasantamantabalamavatAM raveH // 61 // anvayaH- adhvani mahArathasya cakravartinaH parA'napekSodvahanAt yazaHsitaM radAvadAtAM'zumiSAt anIdRzAM raveH avaMtAM balam antaHhasantam ( taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa Aruroha ) // 61 // vyAkhyA-badhvanimArge, mahArathasya - bRhatsyandanasya, ayutayodhino vA, cakravartinaH - sArvabhaumasya, nalasyeti bhAvaH / parA'napekSodvahanAt = anyA'zvADapekSA'bhAvena vahanAda, ekAkitvena dhAraNaditi bhAvaH / yazaHsitaM = kItizubhraM, radA'vadAtAM'zumiSAt = dantojjvalakiraNacchalAt, anIhazAm = anetAdRzAnAM, parA'napekSohanA'samarthAnAmiti bhAvaH / rave:-sUryasya, arvatAm azvAnAM, saptasaMkhyakAnAmiti bhAvaH / balaM = zaktim, antaH = anta:karaNe, hasantam = upa. hasantam iva sthitam ( taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa Aroha ) // 61 // ___ anuvAdaH-mArga meM bar3e rathavAle athavA daza hajAra dhanurdhAriyoMse yuddha karanevAle cakravartI mahArAja nalako dUsare ghor3oMkI apekSA na rakha kara Dhonese kItise zubhra, dAMtoMkI ujjvala kiraNoMke bahAnese anya ghor3oMkI apekSAke binA Dhone meM asamartha sUryake ( sAta ) ghor3oMke balako mana hI mana upahAsa karate hue ( usa ghor3eke Upara mahArAja nalane ArohaNa kiyA ) // 61 / / TippaNI-mahArathasya = mahAn ratho yasya sa mahArathaH, tasya (bahu0), "AmmahataH samAnAdhikaraNajAtIyayoH" isa sUtrase "mahat" zabdakA Atva / mahAratha zabdakA lakSaNa hai "eko daza sahasrANi yodhayedyastu dhanvinAm / __ zastrazAstrapravINazca vijJeyaH sa mahArathaH // " cakravartinaH = cakre ( rAjamaNDale ) mukhyatvena vartate tacchIla:cakravartI, tasya, cakra+vRta+Nini+is / "cakravartI sArvabhaumaH" itymrH| 'parA'napekSodvahanAta - na apekSA anapekSA' ( nanta0 ) / pareSAm anapekSA (pa0 ta0 ) / parA'napekSayA udvahanaM, tasmAt (tR0 t0)| yazaHsitaM = yazasA sitaH, tam (tR* t0)| radA'vadAtAMzumiSAt - avadAtAzca te azavaH (ka0 ghA.), "avadAta: sito goro'valakSo dhvlo'rjunH|" ityamaraH / radAnAm avadAtAM'zavaH (pa0 t0)| radA'vadAtAM'zUnAM miSaM, tammAt (pa.ta0 ) / anIdRzAM -na IdazaH teSAm, ( na0 ) / arvatAm = "arvaNastrasAvanama:" isa sUtrase "" 5 ne0 pra0 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam antAdeza / "vaajivaahaarvgndhrvhysaindhvsptyH|" ityamaraH / sUryake sAta ghor3e haiM, jaise ki "jayo'jayazca vijayo jitaprANo jitazramaH / manojavo jitakrodho vAjinaH sapta kIrtitAH / / " (bhaviSNettarapurANa, Aditya hRdayastotra ) / ___ "haritaH sUryasya" nighaNTu kI isa uktike anusAra sUryake ghor3oMkA varNa harA hai / balam = "hase hasane" dhAtu akarmaka hai, ataH, "balam" isa padake anantara "uddizya" isa padakA Uha karanA cAhie / sUryake ghor3oMke balako uddezya karake bhItara haMsanevAle aisA artha karanA caahie| hasantaM hasa+ laT + zatR + ama / isa padya meM apahvatike sAtha "hasantam" isa padameM "iva" ke gamyamAna honese pratIyamAnotprekSA hai aura sUryake ghor3oMse nalake ghor3ekA utkarSa pratIta honese vyatireka alaGkAra hai, isa prakAra inakA aGgAGgimAva honese saGkara malakAra hai // 61 // . sitasviSazcaJcalatAmupeyuSo miSeNa pucchasya ca kesarasya ca / sphuTA calaccAmarayugmacihakara nirdavAnaM nijavAjirAvatAm // 62 // anvayaH- sitatviSaH caJcalatAm upeyuSaH pRcchasya kesarasya ca miSeNa calaccAmarayugmacihnakaH sphuTAM nijavAjirAjatAm aninuvAnam ( taM hayaM kSitipAkazAsamaH sa Aruroha) // 62 // __vyAkhyA-sitatviSaH-zuklakAntiyuktasya, caJcalatA-capalatAm, upeyuSaH= prAptavataH, pucchasya = lAgUlasya, kesarasya ca - grIvAvAlasamUhasya ca, miSeNa%3D chalena, calaccAmarayugmacihnakaH = balatprakIrNakayugalalakSaNaH, sphuTAM = prasiddhAM, nijavAjirAjatAm = svahayarAjatAm, aniDhuvAnam = aniSedhantaM, prakaTayantamiti bhAvaH / (taM hayaM kSitipAkazAsanaH sa aruroha ) // 62 // anuvAdaH-sapheda kAntivAle, caJcala bhAvako prApta karanevAle. paMcha aura kandheke bAloMke chalase calate hue do caMvaroMke cihnoMse prasiddha apane azvarAjatvako prakaTa karate hue ( usa ghor3epara rAjA nalane ArohaNa kiyA ) / / 62 / / ... TippaNI - sitatviSaH=sitA tviT yasya, tasya ( bhu0)| caJcalatAM = caJcala+tala +TAp + am / upeyuSaH upa + iN + kvasuH + Gas / calaccAmarayugsucihnakaH-calata iti calatI / cala + laT ( zatR )+au| calatI ca te cAmare (ka0 dhA0), "cAmaraM tu prakIrNakam" ityamaraH / calaccAmarayoyugmam Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH (pa0 ta0) cihnAni eva cihnakAni, svArthameM ka pratyaya / calaccAmarayugmayocihnakAni, taiH (10 ta0 ) / nijavAjirAjatAM vAjinAM rAjA vAjirAmaH (Sa0 ta0), "rAjA'haHsakhibhyaSTac" isase samAsA'nta Taca / vAjirAjasya bhAvo vAjirAjatA, vAjirAja+tala+TAp / nijA cA'so vAjirAjatA, tAm (ka0 dhA0 ) / aniLuvAnaM = nihnata iti niluvAnaH, ni+zuk+ laTa ( zAnac ), na ninuvAnaH, tam ( na0 ) isa padyameM apahnati aura utprekSA ina donoMkI saMsRSTi hai / / 62 // api vijihvA'bhyavahArapauruSe mukhaa'nusskaaytvlguvlgyaa| upeyivAMsaM prAtamallatA rayasmaye jitasya prasabhaM gatasmataH // 63 // anvayaH-rayasmaye prasabhaM jitasya garutmataH dvijihvA'bhyavahArapauruSe api mukhA'nuSaktAyatavalguvalgayA pratimallatAm upeyivAMsam (taM hayaM kssitipaakshaasn| sa Aruroha ) / / 63 // vyAkhyA-rayasmaye = vegAhaGkAre, prasabhaM = balAtkAreNa, jitasya parAjitasya, garutmata:= garuDasya, dvijihvA'bhyavahArapauruSe api = sarpabhakSaNapuruSA'rthe'pi, mukhA'nuSaktAyatavalguvalgayA = AnanalagnadIrghamanohararajjvA, pratimallatAM prati dvandvitAm upeyivAsa-prAptavantam (taM hayaM kSitipAkazAsanaH saH Aruroha) 63 // anuvAdaH- vegake ahaMkArameM balapUrvaka jIte gaye garur3ake sarpabhakSaNarUpa puruSA'rtha meM bhI mukha meM lage huI lambI aura sundara lagAmase pratidvandvibhAvako prApta karanevAle ( usa ghor3epara rAjA nalane ArohaNa kiyA ) // 63 // - TippaNI-rayasmaye = rayasya smayaH, tasmin (Sa0 ta0 ) / "darpo'valepo'vaSTambhazcittodrekaH smayo madaH / " ityamaraH / prasabham = yaha kriyAvizeSaNa hai| garutmataH = gastaH santi yasya sa garutmAn tasya ( garut + matup + Gas ) / yavAdigaNameM 'garut' zabdakA pATha honese 'jhayaH" isa sUtrale vatva nahIM huaa| yaha zabda yogarUDha hai, "garutmAngaruDastAyo vainateyaH khagezvaraH / " ityamaraH / dvijihvA'bhyavahArapauruSe = dve jiha yeSAM te dvijihvAH ( bahu0 ) / "dvijito sarpasUcako" ityamaraH / dvijihvAnAm abhyavahAraH (10 ta* 1, sa eva pauruSaM, tasmin ( rUpaka0 / / mukhA'nuSaktAyatavalguvalgayA-mukhe anuSaktA ( sa0 ta0 / / AyatA cA'sau valguH / ka0 dhA0 / / AyatavalyuzcA'so valgA (ka0 dhA0 ) / mukhA'nuSaktA cA'so bhAyatavalguvalgA, tayA ( ka0 dhA0 ) / pratimallatAMpratikalo mallaH pratimalla:, 'kugatiprAdayaH" isa sUtrase samAsa / pratimallasya Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 / naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhAvaH pratimallatA, tAm / pratimalla+tala+TAp + am| upeyivAMsam % upa+iN + kvasuH+ am / isa padyameM garuDake jayakA sambandha na honepara bhI sambandhakI uktise atizayokti aura "pratimallatAm upeyivAMsam" yahAMpara sAhazyakA bAkSepa honese upamA isa prakAra do alaMkAroMkI nirapekSatayA sthita honese saMsRSTi hai // 63 // sa sindhujaM zItamahaHsahodaraM harantamaHmavasa: bhiyaM hayam / / jitA'khilakmAbhRdanalpalocanastamAroha zitipAkazAmanaH // 64 // manvaya:-jitA'khilakSmAbhRt analpalocanaH kSitipAkazAsanaH saH sindhurja zItamahaHsahodaram uccaHzravasaH zriyaM harantaM taM hayam Aruroha // 64 // ___ vyAkhyA-jitA'khilakSmAbhava = vazIkRtasakalabhUbhRta, analpalocanaH = vi. zAlanayanaH, kSitipAkazAsanaH = mahImahendraH, saH = nalaH, sindhujaM = sindhudezotpanna samudrotpannaM vA, zItamahaHsahodaraM, candrasahodaraM candrasadRzaM zuklavarNamityartho vA, evaM ca uccaiHzravasaH - indrahayasya, zriyaM = zobhAM, harantaM = gRhvantaM, taMpUrvoktaM, hayam = azvam, Aruroha = mArUDhavAn // 64 // anuvAdaH - sampUrNa rAjAoMko jItanevAle, dIrgha netroMvAle, pRthvIke indra mahArAja nala sindhudezameM vA samudrameM utpanna candramAke sadRza (zveta varNavAle) bora indrake azva uccaHzravAkI zobhAko haraNa karanevAle aise ghor3epara ArUr3ha hue| TippaNI-jitAkhilakSmAbhUta = AmA vipratIti mAbhUtaH mA+bhR+ kvip + jas (uppd0)| jitAH akhilAH mAbhUtaH (rAjAnaH) yena, saH (bahu0) analpalocanaH = na alpe analpe ( na0) / analpe locane yasya saH ( bahu0 ) / kSitipAkazAsanaH = zAstIti zAsanaH, "zAsu anuziSTo" dhAtuse 'kRtyalyuTo bahulam" isa sUtrameM bahulagrahaNa karaneke sAmarthyase kartA lyuT / pAkasya ( daityabhedasya ) zAsanaH (10 t0)| "indro marutvAgmaghavA viDojAH paakshaasnaa|" ityamaraH / kSito pAkazAsanaH ( sa0 t0)| pUrvokta do padoMse indra aura nalakA upamAnopameyabhAva vyaGgaya hotA hai| indra ke pakSameM "jitA'khilakSmAmada" isa padameM vidyamAna "kSmAbhUta" padase parvatarUpa artha bhI vyaGgaya hotA hai / indrane saba parvatoMke pakSoMko kATa diyA thaa| "analpalocanaH" isa padameM indra ke pakSameM na alpAni analpAni (nava0), pracurANi ityarthaH, analpAni locanAni yasya saH (bahu / manalpalocana arthAta hajAra netroMvAle indra yaha artha hai / sindhuja-sindho deze jAyate iti sindhujaH, tam, 'saptamyAM janeDa:"isa sUtrase sindhu upapadapUrvaka jana Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH dhAtuse Da pratyaya / uccaHzravAkA bhI yaha pada vizeSaNa ho sakatA hai| usa pakSa meM sindhau ( samudre ) jAyata iti / zItamahaHsahodaraM = zItaM mahaH ( kAntiH ) yasya saH zItamahAH ( bahu0 ), zItamahasaH sahodaraH, tam ( Sa0 t0)| candramA aura indrakA ghor3A donoM hI samudrase utpanna haiM, isalie ve sahodara bhAI ho gaye haiM, yaha tAtparya hai| harantaM = hR+laT ( zata)+ am / Aruroha A+raha+ liT + tip / isa padya meM zleSa, upamA aura "zriyaM harantam" isa aMzameM anyakI zrI ( zobhA ) ko anya kase haraNa karegA isa prakAra sAdRzyakA bodhana karanese nidarzanA alaGkAra hai, ataH saMsRSTi hai| aTTAvanaveM zlokase causaThaveM zlokataka kula sAta zlokoMmeM paraspara sambandha honese kulaka ho gayA hai, jaise ki chandobaddhapadaM padyaM, tenakena ca muktakam / dvAbhyAM tu yugmakaM, sandAnitakaM trimiriSyate / / . kalApakaM caturbhizca, paJcabhiH kulakaM matam // sA0 80 6-302 arthAt chandobaddha padavAloMko "padya" kahate haiN| dUsare padyase asambada eka padyako "muktaka", do padoMmeM paraspara sambandha honese "yugmaka'' aura tIna payoMmeM "sandAnitaka" kahate haiM / sandAnitakako hI koI vizeSaka aura koI "tilaka" bhI kahate haiN| cAra zlokoMmeM paraspara sambandha rahanese "kalApaka" aura pAMca zlokoMmeM vA unase adhika zlokoMmeM paraspara sambandha rahanese "kulaka" kahate haiM / 64 // . . nijA mayUkhA iva todaNadIdhiti sphuTAravindAdvitapANipakUvam / tamazvavArA avanA'zvayAyinaM prakAzarUpA manujezamanyayuH // 15 // anvayaH-prakAzarUpA nijA mayUkhAH sphuTAravindAGkitapAnipaGkajaM java. nA'zvayAyinaM tIkSNadIdhitim iva prakAzarUpA nijA azvavArAH sphuTA'ravindA'. khitapANipaGkajaM javanA'zvayAyinaM taM manujezam anvayuH / / 65 // vyAkhyA-prakAzarUpAH = dyotasvarUpAH, nijAH = svakIyAH, mayUkhA: - kiraNAH, sphuTAravindAGkitapANipallavaM = vikasitaraktakamalacihnita karakamalaM, javanA'zvayAyinaM = vegayuktasaptahayagAminaM, tIkSNadIdhitim iva = sUryam iva, prakAzarUpAH - prasiddha saundaryAH, nijAH = AtmIyaH, azvavArAH = hayArohAH, sphuTA'ravindAkSitapANipaGkajaM = vyaktarekhArUpakamalacihnitakarakamalaM, jabanA'zvayAyinaM = vegavaddhahayagAminaM, taM - pUrvoktaM, manujezaM = marapati, nalamityarthaH / anvayuH = anugatavantaH // 7 // Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacarita mahAkAvyam anuvAdaH-prakAzasvarUpavAle apane kiraNasamUha jaise vikasita raktakamaloMse cihnita karakamalavAle tathA vegavAle sAta ghor3oMse gamana karanevAle sUryakA anu. gamana karate haiM usI prakAra prasiddha saundaryavAla nalake ghur3asavAroMne spaSTa rekhArUpa kamaloMse cihnita karakamaloMvAle tathA vegavAle ghor3ese yAtrA karanevAle rAjA nalakA anugamana kiyA // 65 // TippaNI-prakAzarUpAH = prakAzaH rUpaM yeSAM te ( bahu0 ) / "prakAzo dyota AtapaH" ityamaraH / sphuTA'ravindA'GkitapANipallavaM - sphuTe ca te aravinde (ka0 ghA0 ), tAbhyAm aGkitam (tR0 ta0), pANiH paGkajam iva, pANipallavam, "upamitaM vyAghrAdibhiH, sAmAnyAprayoge" isase samAsa / sphaTA'ravindA'GkitaM pANipaGkajaM yasya, tam ( bhu0)| manujeza pakSa-sphuTAni ca tAni aravindAni (ka0 dhA0 ) / aura aMza pahaleke samAna / javanA'zvayAyinaM - javazIlAH javanAH, "ju" yaha sautra ( sUtrapaThita ) dhAtu gati aura vega arthameM hai, usase "jucakra yadandramyasRgadhijvalazucalaSapatapadaH" isa sUtrase yuc pratyaya, "javanastu javA'dhikaH" ityamaraH / javanAzca te azvAH ( ka. pA0 ). taH yAtIti tacchIla:, tam, javanA'zva + yA+NiniH+tam ( uppd0)| manujezapakSameMjavazIlaH javanaH, sa cA'sau azvaH ( ka. dhA0 ) / aura pahaleke tulya / tIkSNadIdhiti = tIkSNA dIdhitiryasya, tam ( baha0 ) / "bhAnuH karo marIciH strIpuMsayordIdhitiH striyaam|" ityamaraH / prakAzarUpA:-prakAzaM rUpaM yeSAM te (bhu0)| azvavArA:=azvAn vRNvata iti, azva-upapadapUrvaka "vana varaNe" dhAtuse 'karmaNyam" isa sUtrase aN ( uppd0)| isI 'azvavAra' zabdakA apabhraMza hindI bhASAkA 'savAra' zabda hai / manujezana = mano jAtA manujAH, manu+jan +DaH ( upapada0 ) / manujAnAm IzaH, tam (10 ta0) / anvayuH = anu-upasargapUrvaka "yA prApaNe" dhAtuse lake jhi' ke sthAnameM "laHzAkaTAyanasyava" isa sUtrase vikalpase jus Adeza / eka pakSameM "anvayAn" aisA rUpa bhI banatA hai / isa padyameM pUrNopamA alaGkAra hai // 6 // calannalakRtya mahArayaM hayaM sa vAhavAhocitaveSapezalaH / pramodaniHSpanvatarAkSipazmabhivyaMloki lokanaMgarAlayernalaH // 66 // anvayaH-vAhavAhocitaveSapezala: sa nalaH mahArayaM hayam alaGkRtya calan pramodaniSpandatarA'kSipakSmabhiH nagarAlayaH loka. vyaloki // 66 // vyAkhyA-vAhavAhocitaveSapezala: azvArohaNayogyanepathyasundaraH, sa. pUrvoktaH . Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH nala: naiSadhyaH, mahArayam = atizayajavaM, hayam = azvam, alaMkRtya = bhUSa pakSmabhiH = harSanizcalataranetralomabhiH, nagarA''layaH = puranivAsibhiH, lokaH = janaH, vyaloki = vilokitaH, vismayaharSAbhyAmiti zeSaH // 66 // anuvAdA-ghaDasavArIke yogya vezase sundara aura bar3e vegavAle ghoDe ko alaMkRta kara calate hue nalako harSase nizceSTa netralomavAle nagaravAsI logoMne dekhA // 66 // TippaNI-vAhavAhocitaveSapezala: = uhyate anena iti vAhaH, "vaha prApaNe" dhAtuse "halazca" isa sUtrape karaNameM gham / "vAjivAhA'rvagandharvahayasaindhavasaptayaH / ityamaraH / vahanaM vAhaH, "vaha" dhAtuse "bhAve" sUtrase bhAvameM gham / vAhasya vAhaH (10 ta0 ) tasmin ucitaH ( sa0 t0)| vAhavAhocitazcA'so veSaH (ka0 ghA0), tena pezala: ( tR0 ta0) / "cAro dakSe ca pezalaH" itymr| mahArayaM = mahAn rayo yasya saH mahArayaH, tam (bhu0)| alaMkRtya = alaM++paravA lyap ) / calan = cala+laT ( zatR ) / pramodaniSpandatarA'kSipakSmabhiHnirgataH spando yebhyastAni niSpandAni ( bahu0 ) / atizayena niSpandAni niSpandatarANi, 'niSpanda' zabdase "dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau" isa sUtrase tarap pratyaya / akSNoH pakSmANi ( Sa0 t0)| niSpandatarANi akSipakSmANi yeSAM te niSpandatarA'kSipakSmaNaH (bahu0 ) / pramodena niSpandatarA'kSipakSmaNaH, taH . (tR0 ta0) / nagarA''layaH = nagAH santi asminniti nagaram, 'naga' zabdase "nagapAMsupANDubhyazva" isase ra pratyaya / nagaram Alayo teSAM te, taH ( bhu0)| vyaloki = vi-upasargapUrvaka "loka darzane" dhAtuse luG+ta (karmameM ) isa padyameM vRtyanuprAsa alaGkAra hai / / 66 // kSaNAdatheSa kSaNadApatiprabhA prabhaJjanA'dhyeyajavena vaajinaa| sahaiva tAbhijanadRSTivRSTibhirbahiH puro'bhUtpuhUtapoSaH // 17 // anvayaH -atha kSaNadApatiprabhaH puruhU tapauruSaH eSaH prabhaJjanA'dhyeyajavena vAjinA kSaNAt tAbhiH, janadRSTivRSTibhiH saha eva puraH bahiH abhUt // 67 // - vyAkhyA-atha = lokavilokanA'nantaraM, kSaNadApatiprabhaH = candrasadRzaH, sundara ityarthaH, puruhUtapauruSaH = indrasamapuruSA'rthayuktaH, eSaH = ayaM, nana ityarthaH / prabhaJjanA'dhyeyajavena = vAyuzikSaNIyavegena, bAjinA = azvena, kSaNAt = alpa Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam kAlAta, tAbhiH = pUrvoktAbhiH, janadRSTivRSTibhiH lokadRSTipAta:, saha eva = samam eva, puraH = nagarAt, bahiH = bahirgataH, abhUt = avatiSTa // 67 / / anuvAda:- anantara candramAke sadRza kAntise sampanna, indrake samAna parAkramI nala vAyuse par3haneke yogya vegavAle ghoDepara ArUDha hokara alpa kSaNameM hI janoMke dRSTipAtoMke sAtha hI zaharase bAhara ho gaye / / 67 // TippaNI-kSaNadApatiprabha;=kSaNaM dadAtIti kSaNadA, kSaNa-upadapUrvaka "DadAra dAne" dhAtuse "Ato'nupasarge kaH" isa sUtrase ka pratyaya aura TAp / (uppd0)| "nizA nizIthinI rAtristriyAmA kSaNadA ksspaa|" ityamaraH / kSaNadAyAH patiH (10 ta0 ) / kSagadApateriva prabhA ( kAntiH ) yasya saH ( vyadhikaraNabahu0 ) / puruhUtapauruSaH = purubhiH (bahubhiH) hUtaH ( AkAritaH ), iti puruhUtaH (tR0 ta0) "puruhUtaH purandaraH" ityamaraH / prabhaJjanA'dhyeyajavena = adhyeyaH javaH yasya saH (bahu0 ) prabhaJjanena adhyeyajavaH, tena (ta0 ta0 / / vAjinA = bahirbhavana kriyAmeM "sAdhakatamaM karaNam" isa sUtrase karaNasaMjJA hokara tRtiiyaa| janadRSTivRSTibhiH = dRSTInAM vRSTayaH (0. t0)| janAnAM dRSTivRSTayaH, tAbhiH (Sa. t0)| "saha" padake yogameM tRtIyA / pura:-"apaparibahirasavaH paJcamyA" isa satrameM paJcamI samAsakA vidhAna honese paJcamI / abhUt - bhU+luG+ tipa / isa padyameM "kSaNadApatiprabhaH" "puruhatapauruSaH" ina do sthaloMmeM upamA aura azvavegakA prabhajanase adhyeyajavatvakA sambandha na hokara bhI sambandhakI uktima atizayokti ina do alaGkAroMkI saMsRSTi hai / / 67 // tataH pratIccha prahareti bhASiNI parasparollAsitazalyapallave / maSAmadhaM sAdivale kutUhalAnalasya nAsIragate vinituH|| 68 / / anvayaH- tata: "pratIccha prahara" iti bhASiNI parasparollAsitazalyapallave nalasya nAsIragate sAdivale : - lAt mRSAmRdhaM vitenatuH // 68 // vyAkhyA-tata: = purA, 'manA'ntaraM, pratIccha = gahANa, macchastraprahAraM svA'Gge svIkuviti bhAvaH, prahara = mayi prahAraM kuru, iti = evaM, bhASiNI - bhASamANe, parasparollA stizatyaparalave = anyonyaprasAritatomarA, nalasya = naMSadhyasya, nAsIragate = senAmukhaprApte, sAdibale = turaGgasanye, kutUhalAta = kotukAt, mRSAmRdhaM =mithyAyuddha, yuddhanATakamityarthaH, vitenatuH cakratuH // 6 // anuvAdaH-nagarase bAhara nikalaneke anantara ' merA zastraprahAra le lo, prahAra karo" aisA bhASaNa karate hue paraspara pallavake samAna tomarako uThAte hue nalake Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 73 senAmukha meM sthita nalake ghAsavAroMkI do senAoMne kutUhalase mithyA yuddhakA abhinaya kiyA // 68 // . TippaNI-prabIccha-prati+i+loTa+sip / prahara-pra+ha+loT + sip / bhASiNI = bhASete tacchIle, bhASa + nnini+o| parasparollAsitazalyapallave = "parasparam" yahA~para para zabdase vIpsA meM dvitva hokara "kaskAdiSu ca" isase satva huA hai / parasparam ullAsitAni ( supsupA0 ) / zalyAni pallavAni iva ( upamita0 ) "zalyaM tomaram" ityamaraH parasparollAsitAni zalyapallavAni yAbhyAM te ( baha0 ) / nAsIragate = nAsIraM gate (dvi. ta0 ), "senAmUkhaM tu nAsIram" ityamaraH / sAdivale = avazyaM sIdantIti sAdinaH, "Sadla vizaraNagatyavasAdaneSu" dhAtuse "aavshykaa'dhmyeyonniniH" isase Nini / "azvArohAstu sAdinaH" ityamaraH / sAdinAM bale (10 t.)| mRSAmRdhaM = "mRdhamAskandanaM saMkhyam" ityamaraH / vitenatuH = vi-upasargapUrvaka "tanu vistAre" dhAtuse liT + tasa ( atusa), etva aura abhyAsa lopa / isa padya meM upamA alaGkAra hai / / 68 // prayAtumasmAkamiyaM kiyatpadaM SarA tavAmbhodhirapi sthalAyatAm / itIva bAhenijavegavapitaH payodhirAdhakSamamatpitaM rajaH // 6 // anvayaH- iyaM dharA asmAkaM prayAtuM kiyatpadara, tat ambhodhiH mapi sthalAyatAm iti iva nijavegadarpitaH vAhaH payodhirodhakSama raja utthitam // 69 // vyAkhyA-iyam = eSA, dharA - bhUH, asmAkaM = dhAvatAm azvAnAm, prayAtuM = prasthAtuM, kiyatpadaM = kiparimANaM sthAnaM, bhavediti zeSaH / na kiJciparyAptamityarthaH / tat = tasmAta, kAraNAt, ambhodhiH api = samudraH api, sthalAyatAM = sthalavata Acaratu, bhUreva bhavatu iti bhAvaH / iti va = iti matvA iva, nijavegarpitaH = svajavadarpayuktaH, vAhaiH = azvaH, payodhirodhakSama= samudrAcchAdanasamartha, rajaH = dhUliH, utthitam - utthApitam "uddhatam, uddhRtam" iti pAThAntarayorapi ayamevA'rthaH // 69 // ___ anuvAdA-'yaha pRthvI hama logoMke prasthAnake lie kitane pagoMke lie hogI? isa kAraNa samudra bhI sthala ho jAya mAnoM aisA vicAra kara apane vegase darpa karanevAle ghor3oMne samudrako AcchAdana karaneke lie paryApta dhUla ur3A dI // 69 / / TippaNI-prayAtuM pra+yA+tumun / kiyatpadaM = kiyanti padAni yasmin (karmaNi ) tabathA tathA (bhu0)| ambhodhiH = ammAMsi dhIyante atra iti Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 __ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ambhasa+dhA+kiH / sthalAyatAM = sthalavat Acaratu "kartuH kyA salopazca" isase kyaG, sthala+kya+loTa-ta / nijavegadapataH - darpaH saMjAto yeSAM te darpitAH, "darpa" zabdase "tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itac" isase itacpratyaya / nijazvA'so vegaH ( ka0 dhA0 ), tena darpitAH, taH ( ta0 t0)| payodhirodhakSama payAMsi dhIyante asmin payodhiH, payas+dhA+kiH / payodhe rodhaH (10 ta0), tasmin kSamam ( sa0 t.)| rajaH = "pAMzurnA na dvayorajaH" ityamaraH / utthitam =ud+ sthA+ktaH, yahAM NicakA artha antarbhAvita hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / 69 // hareryadakrAmi parvakakena khaM padaMzcaturbhiH kramaNe'pi tasya n| prapA harINAmiti nanitAnanenyavarti teradhanabhaH kRtakramaH // 70 // anvayaH-"yat khaM hareH ekakena padA akAmi, tasya catubhiH padaiH kramaNe api harINAM naH trapA" iti namritA''nanaH ardhanabhaH kRtakramaH taiH nyavati / / 70 / ' vyAkhyA-yat, kham = AkAzaM, hareH = viSNoH, ekakena = ekAkinA, asahAyena ekeneti bhAvaH, padA-pAdena, akrAmi alaGghi, tasya = khasya, catubhiH catuHsaMkhyakaH, pada pAdaH, kramaNe api-laGghane kRte api, harINAM vAjinAM, viSNUnAM ceti gamyate, naH = asmAkaM, trapAlajjA, ekasya hareH ekAkinA padena yat khaM lacitaM, tasya bahUnAM harINAm ( azvAnAM, viSNUnAM vA ) catubhiH padairlaGghane lajjeti bhAvaH / iti asmAt kAraNAt iva, nanitAnanaH avanatIkRtamukhaH, tathA addhanabha:kRtakrama. arddhAkAzavihitapAdavikSepaH, ta: haribhiH, nyavati = nivRttam / etena plutagatiruktA tatra gaganalaGghanasya saMbhavAditi bhAvaH / / 70 / / anuvAdaH-"jisa AkAzakA viSNuke eka caraNane laGghana kiyA thA usa(AkAza ) kA cAra caraNoMse laDana karanepara bhI hari ( ghor3e athavA bahutase hari ) hama logoMko lajjA hai" mAnoM isa kAraNase namra mukha karanevAle tathA Adhe AkAzameM caraNavikSepa karanevAle ve loga lauTa gye| TippaNI-khaM"nabho'ntarikSaM gaganamanantaM sukhavama kham / / " ityamaraH / ekakena = eka eva ekakaH, tena 'eka' zabdase "ekAdAkiniccA'sahAye" isa sUtrameM cakArakA pATha honese kan pratyaya / padA="pAda" zabdakI TA vibhakti meM "padannomAshRnnizasaMnyUSandoSanyakaJchakannudannAsaJchasprabhRtiSu" isa sUtrase pad Adeza ! akrAmi = krama + luGa, ( karma meM ) + ta / yahA~para "nodAttopadezasya Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH doSase yukta hai, "akrami" honA iSTa hai / kramaNe = krm+lyutt+ngi| harINAM= "yamA'nilendracandrA'rkaviSNusihAM'zuvAjiSu / zukA'hikapibhekeSu harirnA kapile triSu / " ityamaraH / naH "asmAkam" ke sthAna meM "bahuvacanasya vasnasoM" isa sUtrase nas Adeza / namritA''nanaH = nanaM kRtaM namritam, 'namra' zabdase Niva pratyaya kara ktapratyaya / namritam AnanaM yaH, taiH (bhu0)| ardhanamaHtakramaHardha nabhasaH ardhanabhaH "adhaM napuMsakam" isase samAsa / kRtaH kramo yaste kRtakramAH ( bahu0 ) / ardhanabhasi kRtakramAH, taH ( sa0 ta0 ) / nyavati na-upasargapUrvaka "vRtu vartane" dhAtuse bhAvameM luG / isa padyameM "iti" ke Age "iva" padakA prayoga na honese pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 70 // camucarAstasya nRpasya sAdino jinoktiSu zrAddha tayeva saindhavAH / vihAravezaM tamavApya maNDalImakArayan bhUrituraGgamAnapi / / 71 // anvayaH - tasya nRpasya camUcarAH saindhavAH sAdinaH jinoktiSu zrAddhatayA iva vihAradezam avApya turaGgamAn bhari maNDalIm api akArayan / / 71 // vyAkhyA - tasya-pUrvoktasya, nRpasya = rAjJaH nalasyetyarthaH / camUcarA, = senAcarAH, saMndhavAH = sindhudezotsannAH, sAdinaH = azvArohAH, jinoktiSu = buddhavacaneSa, zrAddhatayA iva =zraddhAlutayA iva, taM = prasiddhaM, vihAradeza = saJcArabhUmim, boddhamaThaM ca, avApya prApya, turaGgAn = azvAn, bhUri = bahulaM, maNDalIm api-maNDalAkAraM ca, maNDalAsana ca, akArayan = kAritavantaH, boddhA api svakarmA'nuSThAne prAyeNa maNDalAni kurvantIti prasiddhiH / / 71 // _ anuvAdaH - jaise bauddha buddha ke vacanameM zraddhAlu hokara bauddha maThameM maNDalAsana karAte haiM vaise hI rAjA nala ke sainyameM rahanevAle sindhu-dezavAle ghur3asavAroMne vihArabhUmi pahu~cakara ghor3oMko maNDalAkAra rUpameM bhramaNa karAyA // 71 // TippaNI napasyana+pA+kaH ( uppd0)| camacarA: = cambAM caranIti, camU-upapadapUrvaka "cara" dhAtuse "careSTaH" isa sUtrase Ta pratyaya / sandhavAH = sindhI bhavAH, "sindhu" zabdase "tatra bhavaH" isa sUtra se aN / "deze bavizoSe'bdho sindhurnA sariti striyAm / " ityamaraH / jinoktuiSu = jinasya uttaraH, tAsu, (10 ta0 ) "samantabhadro bhgvaanmaarjillokjijjinH|" ityamaraH / zrAddhatayA = zraddhA asti yeSAM te zraddhAH, "zraddhA" zabdase "prajJAzraddhAjAmyo NaH" isa sUtrase Na pratyaya / zraddhAnAM bhAvaH zrAddhatA, tayA, zrAddha+ tala+TAp +ttaa| vihAradezaM = vihArazvA'so dezaH, tama (ka0 dhA0 ) / Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam "vihAro bhramaNe skandhe lIlAyAM sugtaalye|" iti vizvaH / avApya ava+ Ap + ktvA ( lyap ) / turaGgamAn = "hakroranyatarasyAm" isa sUtrase vikalpase karmasaMjJA hokara dvitIyA, eka pakSameM "turaGgamA" aisA bhI rUpa banatA hai| maNDalIm = "maNDala" zabdase "SidgIrAdibhyazca" isa sUtrase GIS / akArayan ='kR' dhAtuse Nica pratyaya hokara laGa+ jhi / nala satyayugameM hae parantu buddhadeva kaliyugake prathama caraNameM hue isalie nalake samaya meM bauddhoMke vihArakI carcA anucita pratIta hotI hai, para nalase pUrvakalpake buddhakI vivakSA karanese doSaparihAra samajhanA caahie| isa padyameM utprekSA alaMkAra hai / / 71 // dviSaddhirevA'sya vilavitA vizo yazobhirevA'gghirakAri goSpadam / itIva dhArAmavIrya maNDalokriyAbhiyA'maNi turaGgama sthalI / / 72 // anvayaH-asya dvidbhiH eva ca dizaH vilaGgitAH, asya yazobhiH eva agdhiH goSpadam akAri; iti iva turaMgamaH dhArAm avadhIrya maNDalIkriyAdhiyA sthalI amaNDi // 72 // vyAkhyA-asya = nalasya, dviSadbhiH eva = zatrubhiH eva, palAyamAnaMriti zeSaH / dizaH = kakubhaH, vilakhitAH = atikrAntAH, asya = nalasya, yazobhiH eva = kItibhiH eva, abdhiH = samudraH, goSpadaM = gokhurapramANaH, akAri = kRtaH iti = evaM vicArya, iva, anyasAmAnyaM karma utkarSAya na bhavediti vimRzya iveti bhAvaH / turaMgamaH = azvaH, dhArAm pAskanditAdigatim / avadhIrya = anAhRtya, maNDalIkriyAzriyA=maNDalIkaramazobhayA, maNDalagatyava iti bhAvaH / sthalI = akRtrimA bhUmiH, amaNDi = maNDitA, bhUSiteti bhAvaH / / 72 // ____ anuvAda:-nalake zatruoMne hI dizAoMko laGghana kiyA hai inakI kIrtiyoMne hI samudrako gAyake khurake samAna banA DAlA hai, mAnoM aisA vicAra kara ghor3oMne bhAskandita Adi gatiyoMkA anAdara karake. maNDalIkaraNakI zobhAse bhUmiko alaGkata kara diyA / / 72 // TippaNI-dviSadbhiH = dviSantIti dviSantaH, teH, "dviSa aprIto" dhAtuse laTake sthAna meM zatR AdezA "ripovrisptnaa'ridvissddvessnnduhRdH|" ityamaraH / abdhiH ApaH dhIyante atra, ap+dhA+kiH, "samudro'bdhirakUpAraH" ityamaraH / goSpadaM = gAva: padyante asminsthale tat, gobhiH sevitaM goSpadaM, "goSpadaM sevitA sevitapramANeSa" isa sUtrase suT aura 'sa' ke sthAnameM "Sa" / akAri = "kRta" Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH dhAtuse laDa+ta ( karmameM ), dhArAm = jAtimeM ekavacana / mAskandita Adi pAMcoM gatiyoMko yaha tAtparya hai jaise ki "AskanditaM dhoritakaM recitaM valgitaM plutam / " _. "gatayo'maH paJcadhArAH" ityamaraH / avadhIrya = ava-adhi-upasargapUrvaka "Ira preraNe" dhAtuse 'ktvA' ke sthAnameM lyap Adeza / "zakanjvAdipu pararUpaM vAcyam" isase prruup| maNDalIkriyAzriyA = maNDalyA. kriyA (Sa0 ta0), tasyA zrI3B tayA (Sa0 t0)| sthalI akRtrima artha meM "jAnapadakuNDagoNasthala." ityAdi sUtrase DIS pratyaya / kRtrima bhUmike lie "sthalA" aisA prayoga hotA hai| amaNDi = "maDi bhUSAyAm' dhAtuse Nic hokara luG ( karmameM )+ta / isa padyameM atizayokti aura utprekSA ina donoM alaMkAroMkA ekAzrayA'nupravezarUpa sakura hai / / 72 // adhIkaraccAra hayena yA bhramInijAtapatrasya talaspale nlaa| maskimabA'pi na tAsu zikSate vitatya vAtyAmayacakravakramAn // 73 // anvayA-nala: nijAtapatrasya talasthale hayena yA bhramI: cAru acIkarata, tAsU marut adya api vAtyAmayacakracakramAn vitatya kiM na zikSate ? // 73 / / vyAkhyA-nalaH = naiSadhyaH, nijA''tapatrasya = svacchatrasya, talasthale adhaHpradeze, hayena = azvena, yAH, bhramI:= maNDalagatI:, cAru - manoharaM yathA tathA acIkarat = kAritavAn, tAsu = bhramISu viSaye, marut % vAyuH, adya api adhunA api, vAtyAmayacakracakrAn % vAtasamUhamayamaNDalagatI:, vitatya - vistIrya, ki na zikSate - kimayaM na jijJAsate, zikSitazcenmarut tathA gati karyAditi bhAvaH / nalo vAyorapyasaMbhAvitA gatI: azvena kArayAmAseti tAtparyam // 73 // anuvAdA-jalane apane chatrake adhobhAgameM ghor3ese jina maNDalagatiyoMko manoharatAse karAyA, unameM vAyu abhI bhI vAyuoMkI maNDalagatiyoMko phailAkara kyoM nahIM sIkhanA cAhatA hai ? // 7 // TippaNI-nijAtapatrasya = AtapAt trAyate iti Atapatram, vAtapa+ (vA) + kaH (uppd0)| nijaM ca tat AtapatraM, tasya (ka0 dhaa0)| talasthale = talava tat sthalaM tasmin ( ka0 dhA0 ) / hayena="hakoranyatara. syAm" isase karmatvake vaikalpika honese tRtIyA / bhramIH = "bhrama anavasthAne" dhAtuse "ika kRSyAdibhyaH" isase ik / cAru=yaha kriyAvizeSaNa hai| acIkarata-Nijanta 'kR' dhAtuse lu+tip / "NibhimubhyaH kartari caGa" isase Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam paG aura dvitva Adi / vAtyAmayacakracakramAn-vAtAnAM samUho, vAtyA, "vAta" zabdase "pAzAdibhyo yaH" isa sUtrase ya pratyaya aura TAp / vAtyAsvarUpA vAtyAmayA:, 'vAtyA' zabdase "tatprakRtavacane mayaT" isa sUtrase svarUpa arthameM mayaT / punaH punaH kramaNAni cakramAH, "krama pAdavikSepe" dhAtuse "dhAtorekAco halAdeH kriyAsamabhihAre yaGa" isa sUtrase yaGa, dvitva hokara ghan, hrasva akArakA lopa aura "yasya halaH" isase yakArakA lop| cakrasya cakramAH (10 t0)| vAtyAmayAzca te cakramAH, tAn ( ka0 ghaa0)| vitatya = vi+tan + ktvA ( lyap ) / zikSate = zaka dhAtuse "dhAtoH karmaNaH samAnakartRkAdicchAyAM vA" isa sUtrase san pratyaya aura zikSejijJAsAyAm" isase Atmanepada laTa+ ta / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 73 / / viveza gatvA sa vilAsakAnanaM tataH kSaNAtyoNipatidhUtocchayA / pravAlarAgacchuritaM suSupsayA harighaMnacchAyamivA'mbhasA nidhim // 74 / / anvayA-tataH hariH suSupsayA vilAsakA'nanaM pravAlarAgacchuritaM ghanacchAyam ambhamAM nidhim iva sa kSoNipatiH dhatIcchayA gatvA pravAlarAgacchuritaM ghanacchAyaM vilAsakAnanaM kSaNAt viveza // 74 / / vyAkhyA-tataH = anantaraM, hariH = viSNuH, suSupsayA = svaptum icchayA, vilAsakA'nanaM = sarpaprANanaM, pravAlarAgacchuritaM = vidrumA''ruNyarUSitaM ghanacchAyaM = meghakAntim, ambhasAM= jalAnAM, nidhim iva = zevadhim iva; samudram ivetyarthaH / saH = pUrvoktaH, kSoNipatiH = bhUpatiH, nala iti bhAvaH / dhRtIcchayA= santoSakAkSayA, gatvA = gamanaM kRtvA; pravAlarAgacchuritaM = pallavAruNyarAjataM, ghanacchAyaM = sAndrA'nAtapaM, vilAsakAnanaM = krIDAvanaM, kSaNAt =alpakAlAt, viveza praviSTaH / / 74 / / anuvAda:-taba jaise. bhagavAn viSNu sone kI icchAse soke sthAnabhUta, maMgoMke varNase raJjita, medhakI samAna kAntise yukta samudra meM praveza karate haiM vaise hI rAjA nalane dila bahalAnekI icchAse jAkara pallavoke varNase anuraJjita, gADha chAyAse sampanna krIDAvanameM thor3e hI samayameM praveza kiyA / / 74 / / TippaNI suSupsayA = svaptum = icchA suSupsA, tayA "niSvap zaye" dhAtuse san pratyaya, dvitva hokara tadantase "a pratyayAt" isase a pratyaya aura ttaap-ttaa| vilAsakA'nanaM = 'ba' aura 'va' meM abheda honeseM bile Asate iti bilAmakA:, ( sarpAH ), bila-upapadapUrvaka Asa dhAtuse "NvultRcau" isa sUtrase Nvula ( ak ) Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH pratyaya / vilAsakAnAm ananam (prANanam ), tat (Sa0 t0)| pravAlarAga charitaM = pravAlAnAM rAgaH, (10 ta0 ), "pravAlo ullakAdaNDe vidrame navapallave / " ityamaraH / pravAlarAgeNa churitaH, tam ( tR0 ta .) / ghanacchAyaMghanasya ( meghasya ) iva chAyA yasya, tam / vyadhikaraNabahu0 ) / kSoNipati:-kSoNeH patiH ( pa0 ta0 ) / dhRtIcchayA dhRteH icchA, tayA ( pa0 ta0 ) / gatvA = gam ghAtase "samAnakataMkayoH pUrvakAle" isa sUtrase ktvA / ghanacchAyaM = ghanA chAyA yasya, tat ( baDDa0 ) / "chAyA tvanAtape kAnto" iti vizvaH / vilAsakAnanaMvilAsasya kAnanaM, tat (Sa0 t0)| viveza = "viza pravezane" dhAtuse liT + tip / isa padyameM pUrNopamA alaGkAra hai / / 74 / / vanA'ntaparyantamupetya saspRhaM krameNa tsminnvtiirnndRkpthe| nyavati dRSTiprakaraH purokasAmanuvrajabandhusamAjavandhubhiH / / 75 // anvayaH anuvrajabandhusamAjabandhubhiH, purokasAM dRSTiprakaraH vanAntaparyantaM saspRham petya krameNa tasmin avatIrNahakpathe ( sati ) nyavati // 75 // vyAkhyA - anuvrajabandhusamAjabandhubhiH = anugacchadbAndhavasaGghasadRzaH snehAditi shessH| purokasAM = nagaravAsinA, dRSTiprakaraH = netrasamUhaiH ( kartRbhiH), banA'ntaparyantaM = kAnanopAntasImAm, udakaprAntaparyantaM ca, saspRhaM = sA'bhilASaM yathA tathA, upetya gatvA, krameNa = samayaparipATyA, tasmin = nale, avatIrNadRkpathe = atikrAntanetraviSaye sati, nyavarti = nivRttam / yathA janAH pravAsonmukhaM cana jalAzayaM yAvadanugamya "odakAntamanuvajet" iti zAstreNa nivartante tathaiva bandhusadRzAni nAgarikANAM netrANi api gacchantaM nalaM kAnanopAntasImAM yAvad gavA, tasminnatikrAntanetramArge sati nyavartanta iti bhAvaH / / 75 // / anuvAdaH-pIche jAnevAle bAndhavasamAjoMke sadRza nagaravAsiyoMke netra upavana kI sImAtaka jAkara kramase nalake dRSTise oTa ho jAnepara lauTa gaye / / 75 / / | TippaNI-anuvrajabandhusamAjabandhubhiH = anuvrajantI anuvra jantaH, anu+ vraja+laT / zatR ) + jas / bandhUnAM samAjAH ( Sa0 t0.)| anuvrajantazca te bandhusamAjA: ( ka0 dhA0 ) / anubrajadbandhusamAjAnAM bandhavaH taH / Sa0 ta0 ) / yahA~para pichale bandhu' zabdakA artha sadRza hai / purokasAM = puram okaH yeSAM te puroksaH, teSAm ( bahu0 ) / dRSTiprakaraH = dRSTInAM prakarAH, taH ( Sa0 ta0 ) / vanA'ntaparyantaM = vanasya antaH ( Sa0 ta* ) / 'vana" kA artha yahA~para "aTavya raNyaM vipinaM gahanaM vAnanaM vanam / " ityamaraH, isa kozake anusAra vana ora "vane Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam salilakAnane" ityamaraH isa kozake anusAra jala artha bhI hotA hai / vanA'ntasyaparyantam ( 10 ta0 ) / saspRhaM - spRhayA sahitaM yathA tathA ( tulyayogabahu0 ) / upetya = upa+iN + ktvA ( lyap ) / avatIrNadapathe = dRzoH panthA dakpatha: (10 ta0), "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isa sUtrase samAsAnta a pratyaya / avatIrNa:dakpathaH yena tasmin ( bahu0 ) / bhAvalakSaNa meM saptamI / nyavati = ni+ vRta+lu+ta ( bhAvameM lung)| jaise pravAsameM jAne ke lie udyata janako bandhugaNa jalAzayataka usako pahuMcAkara loTa jAte haiM vaise hI bagIce meM jAte hue nalake. dRSTipathase moTa honepara puravAsiyoM ke netra loTa par3e yaha tAtparya hai / isa padya meM caturtha caraNameM upamA alaGkAra hai / / 75 / / tataH prasUne ca phale ca majule sa sammukhasthA'gulinA janAdhipaH / nivedyamAnaM vanapAlapANinA vyakokayatkAnanarAmaNIyakam // 76 // anvayaH-- tataH sa janA'dhipaH maJjule prasUne phale ca sammukhasthA'Ggulina / vanapAlapANinA nivedyamAna kAnanarAmaNIyakaM vyalokayat / / 76 / / vyAkhyA- tataH = anantaraM, saH = pUrvoktaH, janA'dhipaH = narezaH, nala ityarthaH / maJjule = manohare, prasUne = puSpe, maJjule phale ca-sasye ca, sammukhasthA'lanA = abhimukhasthakarazAkhena, vanapAlapANinA = udyAnarakSakahastena, nivedyamAnaM = jJApyamAnaM, pradarzyamAnamiti bhAvaH / kAnanarAmaNIyakaM =vanasaundarya vyalokayat = apazyat // 76 / anuvAdaH -- taba rAjA nalane sundara phala aura phalameM udyAnarakSakase uga-liyoMko sammukha kara dikhalAyI gayI vanakI sundaratAko dekhA // 76 / / TippaNI-janA'dhipaH-janAnAm adhipaH (pa0 t0)| saMmukhasthAGgalinAsammukhaM tiSThantIti sammukhasthAH, sammukha + sthA+kaH (uppd0)| sammukhasthA aGagalayaH yasya saH tena (bh0)| "baGgalyaH karazAkhA syuH" ityamaraH / vanapAlapANina- vanaM pAlayatIti vanapAla:, vana-upapadapUrvaka "pAla rakSaNe dhAtuse "karmaNyam" isa sUtrase aN ( uppd0)| vanapAlasya pANiH, tena (pa0 t0)| nivedyamAnaH nivedyata iti, tat, ni+vid + Nic + laTa ( karmameM )+ yaka+zAnac + am / kAnanarAmaNIyakaM - ramaNIyasya bhAvo rAmaNIyakam, ramaNIyazabdase "yopadhAd gurUpottamAd vum" isa sUtrase buna ( aka ) pratyaya / "kAmanIyakam" aise pAThameM bhI kamanIyasya bhAvaH aisA vigraha aura pUrva sUtrase bul / arSa bhI vahI hai / kAnanasya rAmaNIyakaM, tat (pa0 t0)| yahA~ Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prathamaH sargaH para "rAmaNIyakam" isa guNavAcakapadake sAtha 'kAnana' padakA samAsa 'pUraNayuNasuhitA'rthasadavyayatavyasamAnAdhikaraNena" isa sUtrase niSiddha thA parantu "tadaziSyaM saMjJApramANatvAt" ityAdi nirdezase vaha niSedha anitya hai, ataH samAsa huaa| vyalokayat-vi+loka+Ni+laG + tip / isa padyameM maJjulatvarUpa eka guNake sAtha prasUna aura phala ina padArthokA abhisambandha honese tulyayogitA alaGkAra hai| usakA lakSaNa hai "padArthAnAM prastutAnAmanyeSAM vA yadA bhavet / ekadharmA'bhisambandhaH syAttadA tulyayogitA // " sA0 da0 10-66 / / phalAni puSpANi ca pallave kareM kyo'tipaatodgtvaatvepite|| sthita samavAya maharSivAkAbane tadAtiNyamazikSi shaasibhiH||7|| anvaya:-vayo'tipAtodgatavAtavepite pallave kare phalAni puSpANi ca samAghAya sthitaH vane zAkhibhiH maharSivAcakAt tadAtithyam azikSi // 77 // vyAkhyA-kyo'tipAtodgatavAtavepite pakSipAtotpannavAyukampite, maharSipakSe bAlyAdyavasthA'pagamotpannavAtadoSakampite, pallave kare kisalaye eva pANI, maharSipakSe-pallave = kisalaye iva komala iti bhAvaH, kare - pANI, phalAnisaspAni, puSpANi ca kusumAni ca, samAdhAya = nidhAya, sthitaH = tiSThadbhiH, vane - upavane, zAkhibhiH = vRkSaH, vedazAkhA'dhyAyibhizca, maharSibArddhakAt = vRddhamaharSisaGkAta, tadAtithyaM = nalAtithisatkAraH, azikSi-zikSitam, no cetkathamidamAcaritamiti bhAvaH // 7 // anuvAdA-bAlya Adi avasthAke bItanese utpanna vAta doSase kampita pallavake samAna hAthameM phaloM aura phUloMko lekara rahanevAle vedazAkhAkA adhyayana karanevAle bar3he maharSiyoMke samAna vanameM pakSiyoMke ur3anese utpanna havAse hilate hue pallavarUpa hAthameM phaloM laura phUloMko lekara rahanevAle vRkSoMne baDhe maharSiyoMse rAjAke Atithyako sIkhA // 77 // TippaNI-vayo'tipAtodgatavAtavepite = vayasaH natipAtaH (10 ta0 ), "khagabAlyAdinorvayaH" ityamaraH / vayotipAtena udgataH (tR0 ta0), sa cAso vAta: ( ka0 dhA0 ) tena vepitaH, tasmin (tR0 ta0 ) / maharSipakSameM "pallave" yahA~para pallava sadRzameM lakSaNA hai| vRkSapakSameM "pallave eva kareM" isa prakAra vyastarUpaka hai| samAdhAya = sam + AG + dhA+ktvA ( lyap ) / zAkhibhiH = zAkhAH ( maharSi-pakSameM vedazAkhAH ) santi yeSAM te, teH 'bIhmAdibhyazca" isa - 6 nai pra0 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevaSIyacaritaM mahAkAvyam sUtra se ini pratyaya / maharSivAryakAra = mahAntazca te RSayaH maharSayaH, 'sanmahatparamottamotkRSTAH pUjyamAnaH" isa sUtrase samAsa aura "AnmahataH samAnAdhikaraNajAtIyayo." isase Atva aura ar guNa / vRddhAnAM samUho vArddhakam, 'vRddha' zabdase "vRddhAcceti vaktavyam" isa vArtikase vun pratyaya / maharSINAM vArddhakaM, tasmAta (pa0 ta0), sAmarthyase vRtti : antargata 'vRddha' zabdakA anvaya hAkara "zivabhAgavata" padake samAna samAsa huA hai / "AkhyAtopayoge" isase apAdAnasaMjJA hokara paJcamI / tadAtithyam atithaye idam Atithyam ='atithi' zabdase "atitheyaH" isa sUTa se jya pratyaya / tasya Atithyam (Sa0 t0)| azikSi = "zikSa vidyoNadAne" dhAtuse karmameM luG+ta / isa padya meM "pallave kare" yahA~para vyastarUpaka, zleSa aura pratIyamAnotprekSA inakA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 7 // vinidvapastrAligatA'likatavAnmRgAcUDAmaNivarjanAjitam / badhAnamAzAsu cariSNa duryazaH sa kotakI tatra dadarza ketakam / / 78 // anvayaH-kautukI sa tatra vinidrapattrAligatA'likatavAt mRgA'GkacUDAmaNivarjanArjitam AzAsu cariSNa duryazaH dadhAnaM ketakaM dadarza / / 78 // vyAkhyA--kotukI = kutUhalI, ArAmadarzana iti zeSaH / saH = nalaH, upavane, vinidraratvA''ligatA'likatavAt = vikasidalapati sthitabhramaracchalAta, mRgA'GkacUDAmaNivarjanA'jitaM zivaparihAropArjitam AzAsu-dizAsu, cariSNu = saMcaraNazIlaM duryazaH = apakIti, dadhAnaM = dhArayat, ketakaM = ketakI kusumaM, dadarza %= dRSTavAn / / 78 // ___ anuvAdaH-upavana dekhaneke lie kutUhala rakhanevAle nalane vahA~para vikasita pattoMkI ktimeM sthita bhramarake chalase zivajIke choDanese upAjita tathA dizAoMmeM saJcaraNazIla apakItiko dhAraNa karate hue ketakI puSpako dekhA / / 78 / / TippaNI--kautukI = kautukam asyA'stIti, 'atainiThano" isa sUtrase ini pratyaya, kautuka+ iniH| vinidrapattrA'ligatA'likatava'ta = pattrANAm mAliH (Sa0 ta0 ) / vinidrA cA'so pattrAtAla: (ka0 dhA0) / vinidrapatrAlimataH ( dvi0 ta0) / te ca te alayaH (ka0 dhaa0)| vinidrapattrA''AlagatAlInAM kaMtavaM, tasmAt (Sa0 t0)| mRgA'GkacUDAmaNivarjanAjitaM = mRgaH aGkaH yasya saH ( bahu0 ) / cUDAyA maNiH (Sa0 ta0 / mRgAGkaH cUDAmaNiH yasya saH (.bahu.), ziva ityrthH| mRgA'GkacUDAmaNinA vajanam (tR0 ta0 ) / tena Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamA sargaH ajitam (tR0 ta0 ) tat / cariSNu = caraNazIlaM tat, 'ghara' dhAtuse "alaku. nirAkRajanotpacotpatonmadarucyapatrapavRtuvRdhusahacara iSNuc" isase iSNuc / duryazaH = duSTaM yazaH, tat "kugatiprAdayaH" isa sUtrase samAsa / ketakaM = ketakyA vikAraH ( puSpam ) iti ketakaM, tat / 'ketakI' zabdase "tasya vikAraH" isa sUtrase aN pratyaya, usakA "puSpamUleSu bahulam" isame luk aura "luk taddhita. luki" isase strIpratyayakA luk / dadarza = dRz +liT + tip / pUrvakAlameM brahmA aura viSNuke zreSThatvake viSayameM vivAda honepara zivaliGga aisI AkAzavANI ke honepara brahmA Upara aura viSNu nIce gye| viSNu zivaliGgakA pAra na pAkara lauTa gaye, parantu brahmAjIne pAra na pAMkara bhI maiMne pAra pAyA kahakara ketakI puSpakI sAkSI banAyA / taba mithyAbhASaNake kAraNa ziva kA udgama huA, aisI paurANika prasiddhi hai| isa padya meM "alikatavAt" isa padameM alitvakA apahnava kara usameM duryazastvakA sthApana karanese kaitavA'paluti alaGkAra aura pratIyamAnotprekSA hai| una donoMkI saMsRSTi hai / / 78 // viyogabhAjAM hRdi kaNTake: kaTuniSIyase kaNizaraH smareNa yat / tato durAkarSatayA tadantakRtigoyase manmathadehavAhinA // 79 // andhayaH-( he ketaka ! ) yat ( tvam ) smareNa viyogabhAjAM hRdi kaNTakaiH kaTaH kaNizaraH ( san ) nidhIyase, tado durAkarSatayA tadantakRt ( san ) manmathadehadAhinA vigIyase // 79 // vyAkhyA - atha nala: kAmoddIpakatvAttribhiH ketakamupAlabhase viyogabhAjAmiti / (he ketaka ! ) yat = yasmAtkAraNAt ( tvam ), smareNa kAmadevena, viyogabhAjAM = virahiNAM janAnAM, hRdi - vakSaHsthale, kaNTakaH = nijatIkSNA'vayavaH, kaTuH = tIkSNaH, karNizaraH = pratilomazalyavadbANaH san, nidhIyase = nikSipyase, tataH = tasmAtkaraNAta, durAkarSatayA = duruddhAratayA, tadantakRt = viyoginAzakArI san, manmathadehadAhinA = smarahareNa, vigIyase = nindyase, ataeva parihiyase'pIti zeSaH / 79 // anuvAda he ketakIpuSpa ! jo tuma kAmadevase viyogiyoMke hRdayameM kAMToMse hokara viyogiyoMkA prANa lenese mahAdeva tumhArI nindA karate haiM // 79 // Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ TippaNI-viyogabhAjAM - viyogaM bhajantIti viyogabhAja:-teSAm viyogaupapadapUrvaka bhaja dhAtuse "bhajo NviH" isa sUtrase vipratyaya ( uppd0)| kaNizaraH = karNa iva karNaH, saH asyA'stIti karNI, karNa+ iniH / karNI cA'sau zaraH ( ka. pA0 ) / nidhIyase= ni-upasargapUrvaka dhA dhAtuse karmameM laT / durAkarSatayA-duHkhena AkraSTuM zakyaH durAkarSaH, dura+Aja+kRSa+khala (uppd0)| tasya bhAvaH tattA, tayA, durAkarSa+tala+TAp+TA / tadantakRta = teSAm antaH (pa0 ta0 ) / tadantaM karotIti, tadanta+ +kvipa (uppd0)| vigIyase = vi-upasargapUrvaka gai dhAtuse laT ( karmameM ) thAs ( se ) / dveSya kAmadevake samAna dveSyakA sAdhana bhI asahya hotA hai, vaha bhI hiMsAzIla ho to kyA kahanA hai ? yaha tAtparya hai / zivajIse kI gayI kAmanindAmeM kAmadevase kI gayI viyogi-hiMsAkI kAraNatAkI utprekSA vyaGgaya honese pratIyamAnotprekSA aura ketakI puSpameM kaNizaratvakA Aropa honese rUpaka alaGkAra, isa prakAra saGkara alaGkAra hai / 79 / svavaprasUcIsacivaH sa kAminImanobhavaH sonyati durysh:ptto| sphuTaM ca patnI karapatramUtibhiviyogahRdAvaNi vAraNAyate / / 80 // anvayaH-tvadagrasUcIsacivaH sa manobhavaH kAminoH duryazaHpaTI sIvyati / ca karapatnamatibhiH pattraH viyogihRddAruNi dAruNAyate // 50 // vyAkhyA-(he ketaka !) tvadaprasUcIsacivaH = tvanmUlasIvanIsahakArI, saH - prasiddhaH, manobhavaH = kAmadevaH, kAminoH = taruNadampatyoH, duryazaHpaTI = apakIrtivastre, sIvyati = yojayati, kaNTakasyUtaM karotIti bhAvaH / ca-kiJca, karapAtramatibhiH =krakacAkAraH, pattraH = dalaH, viyogihRddAruNi = virahivakSaHkASThe, dAruNAyate bhISaNavat Acarati / / 80 // . ___anuvAda:-( he ketakIpuSpa ! ) tumhArI nokarUpa suIkI sahAyatAse kAma deva taruNa dampatiyoMke apakIrtirUpa vastrako sItA hai aura Areke samAna AkAravAle pattoMse viyogiyoMke vakSaHsthalarUpa kASThameM bhayaGkara AcaraNa karatA hai|80| TippaNI- tvadagrasUcIsacivaH = tava agrANi tvadagrANi (10 ta0), yuSmad zabdake sthAnameM "pratyayottarapadayozca" isa sUtrase uttarapadake pare rahate "tvan" Adeza huA hai / tvadagrANi eva eva sUcyaH ( rUpakam ) / tvAsUcyaH eva sacivA yasya saH (bahu0) / manobhava:-manasi bhavatIti, manas +bhU+ac / kAmino:kAminI ca kAmI ca kAminau, tayoH "pumAn striyA" isa sUtrase ekazeSa / duryazaHpaTau = duSTe yazasI (gati0 ), te eva paTo, to ( rUpaka0 ) / sIvyati Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 85 Siva tantusantAne" dhAtuse laT + tip / "hali ca" isase dIrgha / karapatramUrtibhiH = karapattrasya iva mUrtiyeSAM tAni karapattramUrtIni, taiH ( vyadhikaraNabahu0 ) / "krakaco'strI karapattram" ityamaraH / viyogihRddAruNi-viyoginaH hRda (10 ta0 ) / viyogihRt eva dAru, tasmin ( rUpaka0 ) / "kASThaM dAvindhanaM tvedha idhmamedhaH samitstriyAm / " dAruNAyate-dAruNavat Acarati, 'dAruNa' zabdase "kartuH kyaGsalopazca" isase ky+ltt+t| isa padyameM rUpaka aura upamA kA saMsRSTi alaGkAra hai / / 80 // dhanurmaSusvinnakaro'pi bhImajAparaM parAgastava dhUlihastayan / prasUnadhanvA zarasAkaroti mAmiti RSARzyata tena ketakam // 1 // anvayaH-(he ketaka ! ) "prasUnadhanvA dhanurmadhusvinnakaraH api tava parAgaH dhUlihastayan bhImajAparaM mAM zarasAt karoti", iti tena RdhA ketakam Akruzyata / / 1 / / ____ vyAkhyA-(he ketaka ! ) prasUnadhanvA = puSpacApaH, kAma iti bhAvaH / dhanumadhusvinnakaraH api = kArmuka ( puSpa ) makarandArdrapANiH san api, tava ketakIpuSpasya, parAgaH= rajobhiH, dhUlihastayan = dhUlihastam AtmAnaM kurvan, anyathA dhanuHsanAditi bhAvaH, bhImajAparaM = damayantyAsaktaM, mAnalaM, zarasAta - zarA'dhInaM, karoti vidadhAti, iti ityaM, zlokatrayoktyA iti bhAvaH / tenanalena, krudhA - krodhena, ketakaM = ketakIpuSpam, thAkruzyata = AkruSTaM, ninditamiti bhAvaH / / 1 / / ___ anuvAdaH-( "he ketakIpuSpa ! ) puSparUpa dhanuko lenevAlA kAmadeva puSparUpa dhanuke makaranda ( rasa ) se ArdrapANi hokara bhI tere parAgase hAthako dhUliyukta karatA huA damayantImeM Asakta mujhako vANakA lakSya banatA hai" isa prakArase ( tIna zlokoMkI uktise ) nalane ketakIpuSpakI nindA kI // 1 // TippaNI-prasUnadhanvA = prasUna dhanva yasya saH ( bahu0 ) / "dhanuzcApo dhanva zarAsanakodaNDakArmukam / " itymrH| athavA prasUnaM dhanuH yasya saH (bahu0), "dhanuSazca" isa sUtrase vikalpase anaGa / "puSpadhanvA ratipatiH" ityamaraH / dhanumadhusvinnakaraH dhanuSaH madhu (pa0 ta0), "madhu madye puSparase kSaudre'pi" ityamaraH / svinnaH karaH yasya saH ( bahu0 ) / dhanurmadhunA svinnakaraH ( tR0 t0)| parAga:"parAgaH sumanorajaH" ityamaraH / dhUlihastayan-dhUliyukto hastaH dhalihastaH, "zAkapArthivAdInAM siddhaya uttarapadalopasyopasaMkhyAnam" isa vArtikase madhyamapada Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam kopI samAsa / lihastaM kurvan dhUlihastayan, "dhUlihasta" zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara laTke sthAnameM zatR Adeza / bhImajAparaM - bhImAjAtA bhImajA, bhIma+jan +TAp / bhImajAyAM paraH, tam ( sa0 ta0 ) / zarasAda zarA'dhInam, "zara" zabdase "tadadhInavacane" isa sUtrase sAti pratyaya / karoti = ku+laT + tip / krudhA="kopakrodhA'marSaroSapratighA rudrudhau striyo" ityamaraH / Akruzyata-AGa-upasagaMpUrvaka "Rza AhvAne rodane ca" dhAtuse karmameM laD+ta / isa padyameM kAmakA dhanu ( phUla ) ke rasase Ardra hAtha honekA, ketakI ke rajavAlA hAtha honekA aura nala kartRka kAmanindAkA bhI sambandha na honepara bhI tattatsambandhakI ukti honese tIna atizayokti alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 1 // vidarbhasubhrastanatuGgatA'ptaye ghaTAnivA'pazyadalaM tpsytaa| phalAni dhUmasya SayAnadhomukhAn sa dADime bohavadhUpini me // 2 // anvayaH--sa dohadadhUpini dADime drume vidarbhasubhrUstanatuGgatA''ptaye alaM tapasyataH dhUmasya dhayAn adhomukhAn ghaTAn iva phalAni apazyat // 2 // vyAkhyA--saH nalaH, dohadadhUpini = phalavarddhakadohadadhUpayukte, dADime = karake, me- vRkSe, vidarbhasubhrastanatuGgatAptaye - damayantIpayodharonnatatAlAbhAya, alam = atyartha, tapasyataH = tapazcarataH ataH dhUmasya = dohadadhUmasya, dhayAn - pAtan, pAnakAriNa ityarthaH, adhomukhAn = avanatavadanAn, ghaTAn iva-kumbhAn iva, phalAni = dADimaphalAni, apazyat = dRSTavAn, unnatilAbhArthamanye'pi adhomukhatvena dhUmaM pItvA tapazcarantIti bhAvaH // 82 // - anuvAdaH-nalane ( phalAdivarddhaka ) dohadadhUpavAle anArake per3ameM damayantIke payodharoMkI UMcAI pAneke lie atyanta tapasyA karate hue aura dhUmako pInevAle adhomukha ghaToMke samAna phaloMko dekhA // 82 // TippaNI- dohadadhUpini =dohadazvAso dhUpaH (ka0 dhaa0)| vRkSa, gulma aura latAoMmeM phala aura phala utpanna honeke samayase pUrva hI phUla aura phaloMke utpAdanake lie jisa dravyakA upayoga kiyA jAtA hai use "dohada" kahate haiN| jaise ki "tarugulmalatAdInAmakAle kuzala: kRtam / puSpAdhutpAdakaM dravyaM dohadaM syAttu tskriyaa|" ( zabdArNava ) / dohadadhUpaH asyA'stIti dohadadhUpI, tasmin ( dohadadhUpa+ ini+ngi)| dADime = "samau karakadADimo" ityamaraH / vidarbhasubhrUstavatuGgatA'ptaye zobhane Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sarga dhruvau yasyAH sA subhrUH ( bahu0), vidarbheSu suvra, damayantItyarthaH ( sa0 ta0); vidarmasudhruvaH stanI ( 10 ta0 ) / tuGgasya bhAvaH tuGgatA, tuGga+tal+TAp / vidarbhasubhrUstanayoH tuGgatA (10 ta0 ), tasyA AptiH, tasma (Sa0 ta0), "tAdathya caturthI vAcyA" isa vartikase caturthI / tapasyataH tapazcaratIti tapasyan, tasya, "tapas" zabdase "karmaNo romanthatapobhyAM varticaroH" isa sUtrase kyaG pratyaya aura "tapasaH parasmaipadaM ca" isase parasmaipada hokara laT (zata)+ Gasa / dhayAn = dhayantIti dhayAH, tAn "dheTa pAne" dhAtuse "pAghrAdhmAdheDdazaH zaH" isa sUtrase za pratyaya / adhomukhAn = adho mukhaM yeSAM te, tAn ( bhu0)| apazyat = daza ( pazya ) + laGga = tip / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai|02| viyoginImakSata dADimImaso priyasmRte: spaSTa mudiitknnttkaam| phalastanasthAnavidoNarAgihatiSacchukAsyasmarakiMzukA''zugAm // 8 // anvayaH-aso viyoginI priyasmRteH spaSTam udItakaNTakAM phalastanasthAnavidIrNarAgihRdvizacchukAsyasmarakiMzukA''zugAM dADimIm aikSata / / 83 // ghyAkhyA aso = nalaH, viyoginI = pakSiyoginI, virahiNIM ca / priyasmRteH-prItikaraNadohadAdismaraNAt, nAyakasmaraNAcca / spaSTaM = vyaktam, udItakaNTa kAm = utpannatIkSNA'gra'vayavAm, utpannaromAJcAM ca, phalastanasthAnavidIpurAgihRdvizacchukA''syasmarakiMzukA''zurgA - dADimIphalasthala sphuTitaraktahRdayapravizatkIramukhakAmapalAzabANAM, dADimI-dADimavRkSaM, kAMcitrAyikAM ca, aikSata - apazyat // 83 // ___ anuvAda:--jisapara totA baiThA thA, priyake smaraNase romAJcase yukta viyoginI strIke samAna kaNTakayukta, nAyikAke phalasadRza stanoMke bhItara anurAgayukta vidIrNa hRdaya meM praviSTa kAmadevake palApuzaSparUpa bANake sadaza jisake vidIrNa lAla phalameM praviSTa totekI coMca dikhAI par3atI thI aisI dADimI (anAra keper3a ) ko rAjA nalane dekhA // 83 // - TippaNI-viyoginI = viyogaH asyA astIti viyoginI tAm, viyoga + hani + Dopi / dADimI ( dADima ) vRkSa meM yaha vyutpatti hai / vinA (pakSiNA) yoginI ( saMyuktA ) ( tR0 ta0 ) virahiNI strImeM yaha vyutpatti hai / priyasmRteH - priyasya (kAntasya, prItikArakadohAdAdervA ) smRtiH, tasyAH (10 ta0 ) / udItakaNTakAm = udIyante sma iti udItAH, ud-upasargapUrvaka "In gato" isa divAdi dhAtuse kartAke artha meM kta pratyaya / udItAH kaNTakAH (romAJcAH, tIkSNA Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam yAvayavAH vA) yasyAH sA udItakaNTakA, tAm (bhu.)| phalastanasthAnavidarNarAgihRdvizacchukA''syasmarakiMzukA''zugAM = phalAni eva stanI ( rUpaka0 ), to eva sthAnam (rUpaka0 ) / tasmin vidIrNam( sa0 ta0) / dADimI ( anAra ) ke pakSameM pakanese vidIrNa, nAyikAke pakSameM virahake tApase vidIrNa / rAgaH asyA'stIti rAgi ( rAga+ ini)| dADimI phalake pakSameM rAga ( lAla varNa ) vAlA, nAyikAke pakSameM anurAgavAlA / phalastanasthAnavidIrNarAgi ca tat hRta ( ka0 dhA* ) / dADimI pakSameM hRt = madhya bhAga, nAyikA pakSameM-hRdaya pradeza / zukasya Asyam (Sa0 t0)| kiMzukam . eva AzugaH ( rUpaka* ) / smarasya kiMzukA'zugaH (pa0 t0)| vizati iti vizat, viz+laT ( zata) vizacca tat zukAsyam ( ka0 dhA0 ) / anArakA bIja khAne ke lie ghusatA huA yaha tAtparya hai| phalastanasthAnavidIrNarAgihRdi viSacchukAsyam ( sa0 ta0 ) smarasya kiMzugA''zugaH (10 t0)| phalastanasthAnavidIrNarAgihRdvizacchukAsyam eva smarakiMzukA''zugaH yasyAH sA, tAm ( bahu0 ) / isa padyameM zliSTa ekadezavivarti rUpaka alakAra hai // 23 // smarA'canneSunibhe kazIyasAM sphuTaM palAze'dhvajuSI palAzanAt / sa vRntamAlokata khaNDamanvitaM viyogiha tvaNDini kAlakhaNDajam / / 84 // anvaya:--saH smarA'rddhacandreSunibhe viyogihRtkhaNDini krazIyasAm adhvajuSAM palA'zanAt sphuTaM palAze anvitaM vantaM kAlakhaNDa khaNDam Alokat / / 84 // vyAkhyA-nala: naSaSaH, smarArdhacandreSunibhe = kAmArdhacandrAkArabANasadRze, viyogihRtkhaNDini = virahihRdayacchedini, krazIyasAM = kRzatarANAm, adhvajuSAM pAnthAnAM, palAzanAt = mAMsabhakSaNAt, sphuTe - prakaTam eva, palAze = anvarthake palAze, kiMzakapuSpe / anvitaM = sambaddhaM, vantaM - prasavabandhanaM tadeva kAlakhajaM khaNDaM = yakRtvaNDam, kRSNavarNatvAditi bhAvaH / Alokata dRSTavAn // 4 // anuvAdaH--nalane kAmadevake ardhacandrAkAra bANake sadRza, virahI janoMke hRdayako khaNDita karanevAle aura priyA viyogase atyanta durbala pathikoMke pala: ( mAMsa ) ko bhakSaNa karanese anvartha palAzakI kalImeM sambaddha prasavabandhanako kalejeke Tukar3eke samAna dekhA // 4 // TippaNI--smarA'rdhacandreSunibhe = ardha candrasya ardhacandraH, "adhaM napuMsakam" isase smaasH| ardhacandrAkAra iSuH ardhacandreSuH (madhyamapadalopI samAsa ) / smarasya ardhacandreSuH (10 ta0) smarA'rdhacandreSuNA sadRzaM smarA'rdhacandreSunibham Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH tasmin (tR0 ta0) / nityasamAsa honese asvapada vigraha / "syuruttrpdetvmii| nibhsngkaashniikaashprtiikaashopmaadyH|" itymrH| yaha "palAze" isa padakA vizeSaNa hai / viyogihatkhaNDini = viyogaH asti yeSAM te viyoginaH, viyoga+ iniH / viyoginAM hRt ( Sa0 ta0 ) / tatkhaNDayatIti viyogihatkhaNDi, tasmin, viyogihRt + khaDi+Nini +Gi / yaha bhI "palAza" kA vizeSaNa hai / krazIyasAm atizayena kRzAH krazIyAMsaH, teSAm, "kRza" zabdase "dvivacanavibhajyopapade taravIyasuno" isa sUtrase Iyasun pratyaya aura "ra Rto halAdelaMghoH" isa sUtrase 'R' ke sthAnameM "ra" Adeza / adhvajuSAm = adhvAnaM juSante iti adhvajuSaH, teSAm, "adhvan" upapadapUrvaka "juSI prItisevanayoH" dhAtuse kvip ( upd0)| palA'zanAt = palasya azanaM, tasmAt (Sa0 t0)| "palamunmAnamAMsayoH" iti haimaH / anvitam anu + iNa + ktaH / vRntaM = "vRntaM prasavabandhanam" ityamaraH / kAlakhaNDa = kAlakhaNDAt jAtaM, tat, kAlakhaNDa+jan+ / "kAlakhaNDayakRtI tu same ime" ityamaraH / hindI meM kAlakhaNDako "kalejA" kahate haiN| Alokata = Ana -upasargapUrvaka "loka darzane" dhAtuse lng+t| isa padya meM "smarArdhacandreSunibhe" yahA~para upamA aura "kAlakhaNDajaM khaNDam" yahA~para iva Adi utprekSAvAcaka zabdake na honese pratIyamAnotprekSA isa prakAra do alakAroMkI saMsRSTi hai // 84 // navA latA gandhavahena cumbitA karambitAGgI mkrndshiikrH| dazA nRpeNa smitazobhikuDmalA darA''varAbhyAM darakaspinI pape // 85 // anvayaH-gandhavahena cumbitA makarandazIkaraH karambitA'GgI smitazobhi. kuDamalA darakampinI navA latA nRpeNa darA''darAbhyAM dazA pape / / 85 // pyAsyA-gandhavahena-vAyunA,. candanAdyanuliptena puruSeNa ca, cumbitA = spRSTA, kRtamukha saMyogA ca, mkrndshiikr| puSparasakarNaH, karambitA''GgImizritA'vayavA, kasyacitpuruSasya sparzena svedayuktA'GgI ca / smitazobhikuDmalA = vikAsaramyamukulA, madhurahAsamanoharadazanamukulA ca, darakampinI = vAtasparzAt yatkampinI, puruSasparzAtsAtvikakampayuktA ca, navA = nUtanA, latA - ballI, latAsadRzI kAntA ca, napeNa-nalena, darA''darAbhyAM - bhayatRSNAbhyAm, upalakSitena satA, kAmoddIpanAbhayaM priyAsAdRzyAt Adarazceti bhAvaH / dRzA = netreNa karaNena, pape = pItA, lAlasayA avalokiteti bhAvaH / / 85 // manuvAda:--candana Adise anulipta kisI puruSase cumbita, puruSake sparzase Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam svedayukta zarIravAlI, manda hAsyase mukulake samAna dantoMvAlI aura puruSake sparza se kucha kampase yukta kisI nAyikAkI samAna vAyuse spRSTa, puSparasoMse mizrita avayavoMvAlI mandahAsyoMke samAna koMpaloMse zobhita honevAlI aura havAse kucha hilanevAlI nayI latAko rAjA nalane bhaya aura Adarake sAtha netroMse pAna kiyA ( icchApUrvaka dekha liyA ) // 85 // TippaNI-gandhavahena = gandhaM vahatIti gandhavahaH, tena gandha+vaha + ac ( upapada0 ) / "pRSadazvo gandhavaho gandhavAhA'nilA''zugAH / " ityamaraH / samAsokti alaGkAra honese prastuta gandhavaha Adi zabdoMse aprastuta nAyaka Adi artha bhI pratIta hote haiN| cumbitA cubi+kta ( karmameM )+TAp / makarandazIkaraH = makarandasya zIkarAH, taiH ( Sa0 ta0 ) / "makaranda: puSparasaH" iti "zIkaro'mbukaNAH smRtAH," iti caa'mrH| karambitA'GgI = karambitAni aGgAni yasyA sA (bahu0), "aGgagAtra kaNThebhyo vaktavyam" isase GISa / "karambitaM mizrite syAt khacite ca" iti trikANDazeSaH / smitazobhikur3amalA: smitavat zobhante iti smitazobhinaH, smita + zubh =Nini: ( upapada0 ) smitazobhina: kuDamalAH yasyAH sA (bahu0), kuDamala zabdakA aprastuta artha danta hai / darakampinI = daram ( ISat ) kampate tacchIlA dara+kapi+Nini+ DIp / prastuta latAke pakSameM havAse kucha hilanevAlI aura aprastuta nAyikApakSameM nAyakake sparzase sAttvika kampavAlI aisA tAtparya hotA hai / darA''darAbhyAM daraM ca Adarazca darA''daro, tAbhyAm (dvandvaH ) / "itthaMbhUtalakSaNe" . isase tRtIyA / "daro'strI zaMkhabhIgateSvalpA'rthe tvavyayam" iti vaijayantI / uddIpaka honese Dara aura priyA damayantIke sAdRzyase Adarase yukta rAjAne lAlasApUrvaka latAko devA yaha tAtparya hai / pape = pA+liT ( karmaNi ) / isa padya meM zliSTa vizeSaNasAmyase, liGgasAmyase aura kAryasAmyase bhI prastuta latAmeM aprastuta nAyikAke vyavahArasAmyase samAsokti alaGkAra hai / / 85 // vicinvatIH pAnthapataGgahiMsanairapuNyakarmANyalikajjalacchalAt / vyalokayaccampakakorakAvalIH sa zambarArebalidopikA iva // 86 // anvayaH --- saH alikajjalacchalAt pAnthapataGgahiMsanaH apuNyakarmANi vicinvatIH zambarA're: balidIpikA iva campakakorakA''valI: vyalokayat // 86 // vyAkhyA- saH nalaH, alikajjalacchalAt bhramarA'janakatavAt, pAnyapataGgahiMsanaH = pathikapakSivadhaH, apuNyakarmANi = pApakriyAH, vicinvatI:=saMguhRtIH, Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH hiMsApApakAriNIrityarthaH / zambarAreH = kAmadevasya, balidIpikA iva - pUjApradIpAn iva, campakakorakA'valI: = campakapuSpakalikAzreNI:, vyalokayat = apazyat // 86 // anuvAda:-nalane bhramararUpa kajjalake chalase pAntharUpa pakSiyoMke vadhase pApa karmoM ko ikaTThA karatI huI, kAmadevakI pUjAke pradIpoMke samAna campaka puSpoMkI kaliyoMko dekhA / / 86 // TippaNI-alikajjalacchalAt = alayaH kajjalAni iva alikajjalAni, "upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyA'prayoge" isase samAsa / alikajjalAnAM chalaM, tasmAt (10 t0)| pAnthapataGgahiMsanaH = panthAnaM nityaM gacchantIti pAnthAH, pathin zabdase "pantho Na nityam isa sUtrase Na pratyaya, pantha Adeza aura Adi vRddhi, "adhvanIno'dhvago'dhvanyaH pAntha pathika ityapi / " itymrH| pAnthA eva pataGgAH (rUpaka0) / "pataGgo pakSisayau ca" ityamaraH / pAnthapataGgAnAM hiMsanAni taiH (10 ta0 ) / apuNyakarmANi = puNyAni ca tAni karmANi (ka0 dhA0 ) / na puNyakarmANi, tAni ( natra ) / vicinvatIH = vicinvantIti vicinvantyaH tA: vi+cin + laT (zata)+ GIpa-zas / zambarA'reH =zambarasya ari, tasya (pa0 t0)| "zambarA'rirmanasijaH / ityamaraH / balidIpikA = baleH dIpikAH, tAH (10 t0)| campakakorakA''valI = korakANAm AvalyaH (10 t0)| bampakAnAM korakAvalyaH, tA: / Sa0 ta0 ) / vyalokayat = vi+loka+Nic +laG+tip / isa padyameM rUpaka ketavA'pahnuti, utprekSA aura upamA inakA baGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 86 // amanyatA'sau kusumeSu garbhaja parAgamandhakaraNaM viyoginAm / smareNa muktaSu purA purA'raye tadaGgabhasmeva zareSu saGgatam / / 87 / / anvayaH-ayaM kusumeSugarbha viyoginAm andhakaraNaM parAgaM purA smareNa purA'raye mukteSu zareSu saGgataM tadaGgabhasma iva amanyata // 7 // vyAkhyA-asau = nala:, . kusumeSugarbhajaM = puSparUpabANA'bhyantarajAtaM, "kusumeSu garbhagam" iti pAThAntare kusumeSu :puSpeSu garbhagam = antaHsthitamityarthaH / viyoginAM = virahiNAma, andhakaraNaM netropaghAtakaM, parAgaM = sumanorajaH, purApUrva, smareNa = kAmadevena, purA'raye = zivAya, mukteSu = nikSiptepu, zareSu = mANeSu, saGgataM = saMsaktaM, tadaGgabhasma iva = purAryavayavabhasitam iva, amanyata = utprekSitavAn / / 87 // - anuvAda:-rAjAne phUloMke bhItara rahe hue, virahiyoMko andhA karAnevAle Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam parAgako pUrvakAlameM kAmadevase mahAdevako lakSya kara chor3e hue puSparUpa bANoMmeM lagA huA mahAdeva ke aGgameM saMsakta bhasmake samAna jAnA // 7 // ___TippaNI-kusumeSugarbha = kusumAni eva iSavaH ( rUpaka0 ) garbhe jAtaH garbhajaH, garbha+jan + ( upapada0) kusumeSUNAM garbhajaH, tam (10 ta0 ) / andhaGkaraNam = anandhAna andhAna kurvanti anena iti, andha-upapadapUrvaka 'kR' dhAtuse "ADhayasubhagasthUlapalitanagnA'ndhapriyeSu cvayartheSvaccI kRmaH karaNe jyun" isa sUtrase khyun pratyaya aura "adviSadajantasya mum" isa sUtrase mum / purA'rayepurANAm ariH, tasmai ( 10 ta0 ) / tadaGgabhasma = tasya aGgaM (Sa0 ta0), tasmin bhasma ( sa0 ta0 ) isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 87 // pikADhane zRNvati bhaGgahaLUtairvazAmuvaJcatkaraNaM viyoginAm / anAsthayA sUnakaraprasAriNI badazaM dUnaH sthalapapinI nalaH // 8 // anvayaH-dUnaH nala: vane pikAn bhRGgakRtaH viyoginAM dazAm udaJcakaruNaM zRNvati anAsthayA sUnakaraprasAriNI sthalapadminIM dadarza // 88 // vyAkhyA-dUnaH = upataptaH, damayantIviraheNeti zeSaH / nalaH = naiSadhaH, vane = upavane zrotari, pikAt = kokilAt vaktuH, sakAzAt, bhRGgahaGakRtaH = bhramarahuGkAraH, viyoginAM = virahiNAM, dazAm = avasthAM, duHkhA'vasthAmityarthaH / udaJcatkaruNam = udyatkRpam, vikasavRkSavizeSaM ca yathA tathA, zRNvati = bAkarNayati sati, anAsthayA = zrotum anicchayA, sUnakara prasAriNI = puSparUpahastavistAriNI, nivArayantIm iva sthitAm iti bhAvaH / sthalapaminI = sthalakamalinI, darzadRSTavAn / yathA kasmizcijjane kasmAccijjanAt virahijanAnAM dukhapUrNAvasthAM zravaNadyotakahuGkArazabdena zRNvati kAcitsahRdayA hastaM prasArya niSedhati tava upavane zrotari kokilAdvaktuH bhRGgahaGkAraH viyoginAM dazAM sA'nukampa zRNvati sati anicchayA puSparUpahastaprasAriNI sthalakamalinI nalo dadarzati bhAvaH / / 88 // anuvAdaH-damayantIke virahase saMtapta nalane sunanevAle upavanake vaktA kokilase bhauroMke haGkAroMse viyogiyoMkI durdazAko karuNApUrvaka sunanepara anicchAse puruSarUpa hAthako phailAkara ( niSedha karanevAlIke samAna ) sthalakamalinIko dekhA // 8 // TippaNI-dUnaH - "Ta upatApe" dhAtase kartAke artha meM kta pratyaya aura "lvAdibhyaH" isase "ta" ke sthAna meM 'na' kAra aura "dugvordIrghazca" isase dIrghatva / bhRGgahukRtaiH = bhRGgANAM hukRtAni taH (pa0 t0)| udaJcatkaruNaM = udaJcantI Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH ( udyantI ) karuNA yasmin ( karmaNi ) tad yathA tathA ( bhu0)| dUsare padyameM udaJcantaH ( vikasantaH ) karuNAH (vRkSavizeSAH) yasmistad yathA tathA (bhu0)| jaise karuNavRkSa vikasita hote haiM usa taraha / "karuNastu rase vRkSe, kRpAyAM karuNA mtaa|" iti vizvaH / zRNvati // zru+laT ( zatR )+ngi| anAsthayA- na AsthA, tayA ( n0)| sUnakaraprasAriNI=sUnam eva karaH ( rUpaka0 ) / sUnakara prasArayatIti tacchIlA, tAm sUnakara+pra+sR+Nic +Nini+kI+ am / dadarza= dRz +liTa+tip / isa padyameM sthalapadhinI aura vanameM kAryase strI aura puruSake vyavahArakA samAropa honese samAsokti alaGkAra, rUpaka aura pratIyamAnotprekSA inameM aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 88 // rasAlasAlaH samadRzyatA'munA sphuradvirephAravaroSahukRtiH / samIralole kulaviyogine janAya ditsanniva tarjanAbhiyam // 29 // anvayaH-amunA sphuradvirephA'ravaroSahukRtiH samIralola: mukulaH viyo. gine janAya tarjanAbhiyaM ditsan iva rasAlasAlaH samadRzyata // 89 // vyAkhyA-amunA = nalena, sphuradvirephA''ravaroSahukRtiH = saMcalabhramarajhaGkArakopahuGkAraH, samIraloleH = vAyucaJcalaH, mukula: kuDmalI, aGgalibhiriveti bhAvaH / viyogine=virahiNe, janAya lokAya, tarjanAbhiyaM = bhartsanAbhayaM, disan iva = dAtum icchan iva, rasAlasAlaH = AmravRkSaH, samadRzyata = samyag dRSTa: // 9 // ___ anuvAdaH-nalane ghUmate hue bhauroMke jhaGkArarUpa krodhakA huvAravAlA aura vAyuse caJcala uMgaliyoMke samAna mukUloMse viyogI janako bhatsaMnake bhayako denekI icchA karate hueke samAna Amake per3ako dekhA / / 89 // TippaNI-sphuradvirephA''ravaroSahukRtiH dvau repho yeSAM te dvirephAH (bahu0), dvirepha zabda lakSitalakSaNAse bhramarameM do repha honese usakA lakSaka hai| "virephapuSpaliDbhRGgaSaTpadabhramarA'layaH / " ityamaraH / sphurantazca te dvirephA: (k0dhaa0)| teSAm AravaH (10 ta0 ) / roSasya hukRtiH ( 10 ta0 ). / sphuradvirephArava eva roSahukRtiH yasya saH ( bahu0 ) / samIralola:-samIreNa lolAH, taiH (tR. t.)| tarjanAbhiyaM = tarjanAyA bhI:, tAM (pa0 ta0), "bhItrArthAnAM bhayahetuH" isase paJcamI hokara 'bhayabhItabhItibhImiriti vAcyam" isase samAsa ! ditsan = dAtum icchan, sanpratyayA'nta 'dA' dhAtuse dvitva, laTke sthAnameM zatR Adeza, "sani mImAdhurabhalabhazakapatapadAmaca is" isase is, "atra lopo'bhyAsasya" Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam isase abhyAsakA lopa, "saH syArdhadhAtuke" isase sakArake sthAnameM takAra Adeza / rasAlasAla: = rasAlazcA'sau sAlaH (ka0 ghaa0)| samadRzyata-saM-dRza+ laja ( karmameM ) + ta / isa padyameM rUpaka aura utprekSA, inakA aGgA'GgibhAvase saGkara hai / / 89 // dine dine tvaM tanureSi re'SikaM punaH punamUcrcha ca mRtyumaccha ca / itIva pAnthaM zapataH pikAndvijAnsakhedamaikSiSTa sa lohitekSaNAn // 9 // anvayaH-re ! tvaM dine dine adhikaM tanuH eghi, punaH punaH mUrchaca; mRtyum Rccha ca" iti pAnthaM zapata iva lohitekSaNAn pikAn dvijAn sa sakhedam aikSiSTa / / 90 // ___ vyAkhyA-re = he dIna !, tvaM, dine dine - pratidinam, adhikaM = bhRzaM, tanuH = kRzaH, edhi = bhava, punaH punaH = bhUyo bhUyaH, mUrcha ca = mUcyAM prApnuhi ca, kiM bahunA-mRtyu = maraNam, Rccha ca = gaccha ca, iti = itthaM, pAnthaM = pathikaM, zapata iva = Akrozata iva, lohitekSaNAn = raktadRSTIn, kokilapakSe svabhAvataH brAhmaNa pakSe geSAta iti boddha vyam / dvijAn = pakSiNaH, kokilAn, pakSAntare brAhmaNAn, saH = nalaH, sakhedaM = viSAdapUrvakam, aikSiSTa = daSTavAna, syA'pi uktazaGkayeti bhAvaH // 90 // ___ anuvAdaH-"re. pAntha ! tuma pratidina adhika kRza bano, phira phira macchita ho jAo, mRtyuko bhI prApta karo" isa prakArase pathikako zApa dete hueke samAna lAla netroMvAle pakSiyoM ( koyaloM ) ko krodhase lAla netroMvAle brAhmaNoMke samAna nalane khedake sAtha dekhA // 9 // TippaNI- adhikam = yaha kriyAvizeSaNa hai / eghi = "asa bhuvi" dhAtuse loTake 'hi' ke sthAnameM "hajhalbhyo hedhiH" isase "dhi" Adeza, "dhvasoreddhAvabhyAsalopazca" isase etva aura znasorallopaH isase akArakA lopa / mUrcha - 'mUrkhA mohasamucchAyayoH" dhAtuse loT +sip| Rccha = Rccha + lATa+sip / pAntham = pathin (pantha)++am / yahA~para jIpsyamAnatva (jJApana meM iSTatva) ke na honese "zlAghaluGsthAzapAM jIpsyamAnaH" isa sUtrase sampradAnake na hAnese dvitIyA / zapataH zapantIti zapantaH, tAn "zapa a kra'ze' dhAtuse laT / zata) + zas / upAlambha na honese Atmanepada nahIM huaa| lohitekSaNAn lohite IkSaNe yeSAM, tAn / bahu0 ) / kokila svabhAvase hI aura brAhmaNa kopase lAla netroMvAle hai yaha tAtparya hai / dvijAn = dvirjAyante iti dvijAH, tAn / "anyeSvapi dRzyate" Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 95 isase Da pratyaya / sakhedaM =khedena sahita yathA tathA ( tulyayoga bahu0) / aikSiSTa= IkSa+ luGa + ta / isa padya meM "zapata iva" yahA~para utprekSA alaMkAra hai aura "dvija" padase brAhmaNa arthakA bhI bodha honese upamA alakhAra vyaGgaya hotA hai ataH ( utprekSA / alaMkArase alaMkAra dhvani hai / / 90 // alilajA kuDamalamuccazekharaM nipIya cAmpeyamadhArayA vRzA / sa dhUmaketu vipade viyoginAmudItamAtaGkitavAna zaGkata // 11 // anvayaH-alisrajA uccazekharaM cAmpeyaM kuDamalam adhIrayA dRzA nipIya AditavAn sa viyoginAM vipade udIta dhUmaketum zaGkat // 91 / / vyAkhyA--alisrajA- bhramarapaDa ktyA, ucca zekha ram = unnatazirobhUSaNaM, bhramaramalinA'Ggamiti bhAvaH / cAmpeyaM = campakavikAra, kuDamalaM = mukulam, adhIrayA = dhairyarahitayA dRzA = dRSTayA, nipIya = sAdaraM dRSTvA, AtaGkitavAn = bhItaH kiJcidaniSTamutprekSitavAniti bhAvaH / saH = nala:, viyoginAM = virahiNAM, vipade = vinAza sUcanAya, udI 1m =utthitaM, dhUmaketum = azubhasUcaka tArApuJjama, azaGkata zaGkitavAn // 91 / / anuvAdaH-bhramaroMkI paGaktiyoMse UMce zirobhUSaNavAlI campAkI kalIkI adhIra dRSTi se dekhakara ani TakI AzaGkA karanevAle nalane usameM viyogiyoMke vinAzake lie uThe hue dhUmaketu hone kI zaGkA kI // 61 // TippaNI alisrajA = alInAM sak tayA ( Sa0 ta0 ) / uccazekharam = uccaH zekharo yasya, tam ( bahu0 ), cAmpeyaM = campAyA apatyaM pumAn cAmpeya:, tam "strIbhyo Dhak" isase Dhak / eya ) pratyaya aura "kiti ca" isase AdivRddhi / yahA~para mallinAthajIne "na SaTpado gandhaphalImajighrat" aisI ukti honese bhauroMmeM campAkI kalI kaise unnata hogI aisI azaGkA kara bhauMrA use chUkara mara jAtA hai, itanese aisI prasiddhi ho gayI, athavA cAmpeya kahanese yahAMpara nAgakesara lenA cAhie isa prakAra usakA parihAra kiyA hai / "atha cAmpeyazcampako hemapuSpakaH" iti "etasya kalikA gandhaphalI syAt" iti "cAmpayaH kezaro nAga kesaraH kaanycnaahvyH|" iti cA'maraH / adhIrayA = na dhIrA, tayA / nana ) / nipIya = ni + pA+ktvA lyap ) / AtaGkitavAn AGa+ taki + ktavatu + su / vipade = tAdarthya caturthI / dhUmaketu = dhUmadhAnaH ketuH, tam / madhyamapadalApI sa0 ) / "agnyutpAtI dhUmaketuH" ityamaraH / azaGkatazaki+laG+ta / isa padyame utprekSA alaMkAra hai // 91 / / Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam galasparAgaM amiGgibhiH patat prasaktabhRGgAvali nAgakezaram / samAranArAcanigharSaNaskhalajjvalatkaNaM zAmiva vyalokayat // 12 // anvayaH-sa galatparAgaM bhramiGgibhiH patat prasaktabhRGgAvali nAgakezaraM mAranArAcanigharSaNaskhalajjvalatkaNaM zANam iva vyalokayat / / 92 / / vyAlyA-saH = nala-, galasparAgaM = niryadrajaskaM, bhramibhaGgibhiH = bhramaNa. prakAraH, upalakSitaM, patat = bhrazyat prasaktabhaGgAvali - saktabhramarakulaM; nAgakezaraM = kusumavizeSaM, mAranArAcanigharSaNaskhalajjvalatkaNaM = smarazarakarSaNaluThaddIpyamAnaM sphuliGga, zANam iva = nikaSam iva, vyaMlokayat = apazyat // 92 // anuvAda-nalane girate hue parAgavAle, dhUmakara AtI huI bhramarapaDitase sambaddha, gire hue nAgakezarake phUlako kAmadevake bANasaMgharSaNase nikalate hue jalate hue sphuliGgase yukta kasoTIke samAna dekhA // 92 // TippaNI-galatparAgaM = galantaH parAgA yasmAda, tat (bh.)| bhramibhanimiH = bhrameH bhaGgimaH, tAbhiH (tR0 t0)| patat = patatIti, pat+ laT (zatR) / prasaktabhaGgA''vali = bhRGgANAm AvaliH (10 t0)| prasavatA bhaGgAvaliH yasmin, tat (bahu0 ) / nAgakesaraM nAgakesarasya vikAraH (puSpam) nAgakesaraM, "taspa vikAraH" isase aN pratyaya, "puSpamUleSu bahulam" isase usakA luka / mAranArAcanigharSaNaskhalajjvalatkaNaM-mArasya nArAcAH (Sa0 ta0), teSAM nigharSaNaM (Sa0 ta0), tasmAt skhalantaH (Sa0 t.)| mAranArAcanigharSaNaskhalantaH jvalantaH kaNAH yasyaH saH, tam (bahu0 ) / zANama = "zANastu nikaSaH kaSaH / " ityamaraH / vyalokayat = vi -loka + Nic + laG+tip / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai // 92 / / tavanamuddizya sugandhi pAtukAH zilImukhAlIH kusumA guNaspRzaH / svacApadunirgatamArgaNabhramAtsmaraH svanantIravalokya lajjitaH // 93 / / anvayaH-sugandhi tadaGgam uddizya guNaspRzaH kusumAt pAtukAH svanantIH zilamukhAlIH, avalokya smaraH svavApadurnirgatamArgaNabhramAt lajjitaH / abhavat ) // 93 / / vyAlyA- sugandhi = manoharagandhaM, tadaGgaM = nalA'Ggam, uddizya = lakSyIkRtya, guNaspRzaH gandhAdispRzaH, maurvIspRzazca, kusumAt = puSSAt, pAtukAH 3 dhAvantIH, svanantI:= dhvanantI:, zilImukhAlI bhramarapaGaktI:, bANapatIca, avalokya = dRSTavA, smara:= kAmadevaH, svacApadunirgatamArgaNabhramAt = svapuSpadhanurviSamaniHsRtabANabhrAnteH, lajjitaH = vIDitaH, abhavaditizeSaH // 93 / / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH . anuvAdA-sugandhase yukta nalake aGgako uddezya karake guNa ( gandha Adi vA morvI ) ko sparza karanevAle, puSSase daur3anevAle, zabda karate hue bhramarasamUhoMko dekhakara kAmadeva apane dhanuse nizAnese cUke hue bANake bhramase lajjitake tulya hue / / 93 // TippaNI--sugandhi = zobhana: gandhaH yasya, tat ( bahu0 ) "gandhasyedutpUtisusurabhibhyaH" isa sUtrase samAsA'nta i pratyaya / tadaGgaM = tasya aGga, tat (10 t0)| uddizya = ud+diz = ktvA ( lyap ) / guNaspRzaH = guNaM ( gandhAdi maurvI ca ) spRzantIti, tAH, guNa-upapadapUrvaka spRza dhAtuse "spRzo'. nudake kvin" isa sUtrase kvin pratyaya ( upapada0 ), yaha pada 'zilImukhAlIH' isakA vizeSaNa hai| pAtukAHpatantIti, tAH pat-dhAtuse "laSapatapadasthAbhUvaSahanakamagamazRbhya ukA" isa sUtrase ukan + zas / svanantI = svanantIti svanantyaH, tAH, svana+laT ( zatR )+ DIp + zasa / zilImukhAlI: zilImukhAnAm ( alInAM bANAnAM vA) AlyaH, tAH (10 t0)| "alibANI zilImukho' ityamaraH / avalokya ava+lok + vA ( lyap ) / svacApadunirgatamArgaNabhramAt = svasya cApaH (10 ta0 ) / dunirgatAzca te mArgaNAH ( bANA: ), ( ka0 dhaa0)| svacApAt dunirgatamArgaNAH (100) / teSAM bhramaH, tasmAt (10 ta0 ) / isa padya meM zleSa, bhramaroMmeM bANake bhrAntimAn, "lajjitaH" yahA~para usprekSAvAcaka iva Adi zabdoM ke na honese pratIyamAnotprekSA, isa prakAra ina alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 93 // mallalaspallavakaNTaka: kSataM samuccaraccandanasAraso rabham / sa vAranArokuvasaJcitopamaM dadarza mAlUraphalaM pacelimam // 94 // anvayaH-sa mallalalpallavakaNTakaiH kSataM samuccaraccandanasArasauramaM vAranArIkucasaJcitopamaM pacelimaM mAlUraphalaM dadarza // 94 // ... vyAkhyA-saH = nala:, marulla lasallavakaNTaka: vAyucalatkisalayatIkSNA'grA 'vayavaH, anyatra vilasadviTanabairiti gamyate / kSataM vilikhitam, samuccaraccandanasArasauramaM = prasarpacchrIkhaNDasArasaugandhyam, ata eva vAranArIkucasaJcitopamaM = vezyApayodharasampAditasAdRzya, pacelima = svataHpakvaM, mAlU raphalaM = bilvaphalaM, ___ anuvAda:--nalane vAyuse calate hue pallavoMke kAMToMse vina, phailate hue candanake samAna saurabhase yukta, vezyAke payodharake sadRza pake hue belaphalako dekhA // 14 // 70 pra0 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-mallalatpallavakaNTakaiH = lalanti ca tAni pallavAni ( ka. dhA0 ) / marutA lalatpallavAni ( tR0 t0)| teSAM kaNTakAH, taiH / Sa0 ta0 ) / yahA~para dUsarA artha marutarUpa vilAsIke nakhoMse kSata aisA vyanaya hotA hai| samuccaraccandanasArasorabhaM = candanasya sAraH (Sa0 ta0), tasya saurabham (10 t0)| samuccarat candanasArasaurabhaM yasya, tat ( bahu0 ) / vezyAkA payodhara bhI candana Adike saurabhase sampanna hotA hai| vAranArIkucasaJcitorama vArasya (narasamhasya ) nArI vAranArI (Sa0 ta0), "vArastrI gaNikA vezyA rUpAjIvA" ityamaraH / tasyAH kucaH (10 ta0), saJcitA upamA yasya tat (baha ) / vAranArIkucena saJcitopamaM, tat (ta0 t0)| pacelima svayameva pacyata iti, pac dhAtuse "kelimara upasaMkhyAnam" isa vAttikase karmakartAmeM keli. mara pratyaya / mAlUraphalaM = mAlUrasya phalam (10 ta0), tat / "bilve zANDilyazalUSo maaluurshriiphlaavpi|" ityamaraH / dadarza = dRz + liTa+ tip / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 94 // yuvatayocisanimajjanocitaprasUnazUnyetaragarbhagahvaram / smareSudhIkRtya SiyA bhiyA'ndhayA sa pATalAyAH stabakaM prakampitaH // 95 // anvayaH--sa yuvadvayIcittanimajjanocitaprasUnazUnyetaragarbhagahvaraM pATalAyAH stabakaM bhiyA andhayA dhiyA sma SudhokRtya prakampitaH // 9 // vyAkhyA--saH = nalaH, yuvadvayIcittetyAdiH = taruNamithunamAnasabruDanasamarthapuSpapUrNagarbhakuharaM pATalAyAH = pATalavRkSasya, stabaka-guccha, bhiyA = bhayena, andhayA = muDhayA, dhiyA = buddhaghA, smareSudhIkRtya = "idaM kAmatUNIram" iti vibhramya, prakampitaH = cakampe // 95 // . __ anuvAda:-nala yuvatI aura yuvakajanoMko AkarSaNa karanemeM samartha puSpoMse pUrNa bhItarI bhAgavAle pATala puSpoMke guccheko bhayase mUDha buddhise "yaha kAmadevakA tarakaza hai" aisA vicAra kara kampita hue // 95 // TippaNI-yuvadvayIcittetyAdiH yuvatizca yuvA ca yuvAnI, "pumAn striyA" isase eka zeSa, yUnoddhayI (10 ta0 ) / yuvadvayyAH citte ( 10 ta0 ) / ni+ masja + Nic + lyuTa-nimajjanam / yuvadvayIcittayoH nimajjanaM (Sa0ta0),tasmin ucitAni (sa0 ta , ta ni ca tAni prasUnAni ( ka0 dhA0 ) zUnyAt itarat (pa0 t0| azunyaM pUrNamityarthaH / garbhasya gahvaram / Sa. t0)| yuvadvayIcittanimajjanocitaprasUnaH zUnyetarat (tR0 ta0), tat garbhagahvaraM yasya, tam ( bahu0 ) / Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH stabakaM = "yAd gucchakastu stabakaH" ityamaraH / bhiyA = "bhiitibhoH sAdhvasaM bhayam" ityamaraH / smareSudhIkRtya = smarasya iSudhiH ( Sa0 ta0 ) / tUNopAsaGgatUNIraniSaGgA iSudhidvayoH / tUNyAm" ityamaraH / asmareSudhiH yathA smareSudhiH -sampadyate tathA kRtvA, smareSudhi+cci++ktvA (lyp)| prakampita:-pra+ kapi+ ktaH ( kartAmeM ) / isa padyameM pATalake stabakameM nalako kAmadeva tUNIra (tarakaza ) kA bhrama honese bhrAntimAn alaGkAra hai jaise ki "samyAdatasmitabuddhirbhrAntimAn pratibhotthitaH / " sA0 da0 10-36 // munidrumaH korakita: zitidyutivane'munA'manyata siMhikAsutaH / tamitrapakSatruTikUTabhakSitaM kalAkalApaM kila vaiSavaM vaman // 96 // anvayaH -- amunA vane korakitaH zitidyutiH munidrumaH tamisrapakSatruTikuTa. bhakSitaM vaidhavaM kalAkalApaM vaman siMhikAsutaH amanyata kila // 96 // vyAkhyA-amunA = nalena, vane- upavane, korakitaH = saMjAtakorakaH, zitidyatiH = kRSNakAntiH pattreSu iti zeSaH / munidrumaH = agastyavakSaH, tamisrapakSatruTikaTabhakSitaM-kRSNapakSakSayavyAjagilitaM, baMdhavaM-cAndramasaM, kalAkalApaM - kalAsamUha, vaman = udgiran, siMhikAsutaH = rAhuH, amanyata = jJAtaH, kila = nizcayena / / 96 // anuvAdaH-nalane vanameM kaliyoMse yukta, kAlI kAntivAle agastyake vRkSa ko kRSNapakSake bahAnese khAye gaye candramAke kalAsamUhako vamana karatA huA rAhu samajhA / / 96 // TippaNI-korakitaH = korakAH saMjAtA asya, 'koraka' zabdase "tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itan" isase isaca / agastyavakSakI kaliyA~ candrakI kalAoM ke samAna sapheda hotI haiN| zitidhAtaH = ziti dyutiH yasya saH (bahu0 ) / agastyake patte kAle hote haiM / "zitI dhavalamecako", ityamaraH / tamisrapakSatruTikUTakSitaM = tamisrasya pakSaH (10 ta0), tasya truTiH (10 ta0) tasyAH kaTam ( vyAjaH ) ( 10 ta0 ), tena bhakSitaH, tam ( tR0 ta0 ) / vaidhavaM = vidhoH ayaM vadhavaH, tam, vidhu+aN + am / "vidhuH sudhA'zuH zubhrAM'zuH" ityamaraH / kalAkalApaM - kalAnAM kalApaH, tam ( 10 ta0 ) / vaman = vamatIti, "Tavam udagiraNe" dhAtase laTake sthAnameM zatR Adaza / siDkiAsutaH = siMhikAyAH sutaH (Sa. ta0 ) amanyata = man + laGa+ta ( karmama ) / isa padyameM ketavA'pahanutiH aura utprekSAmeM aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 96 // Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam - puro hAkSiptatuSArapANDaracchavAvRtevAvadhi nvinmaa| milannimola vivaSavilokitA nabhasvatastaM kusume kelayA // 17 // anvayaH-puro haThAkSiptatuSArapANDaracchadAvRteH namasvataH vIrudhi nadavibhramAH kusumeSu kelayaH vilokitAH ( satyaH ) taM milanimIlaM vidadhuH // 97 // vyAkhyA-puraH = agre, haThAkSiptatuSArapANDaracchadA''vRteH= balAkRSTahimazuklapatrA''varaNasya, nabhasvataH vAyoH, vIrudhi- latAyAM, naddha vibhramAH = anubaddhabhramaNAH, kusumeSu = puSpeSu, kelayaH = kampanAdikrIDAH, kusumeSu kelayaHkAmakrIDAzca, vilokitAH= dRSTAH satyaH, taM-nalaM, milanimIlaM nimIlitanetraM, vidadhuH = cakruH / vAyolatAyAM kampanavyApArasya kAmoddIpakatvAt athavA vAyolatAyAM kampanaM samAgamakriyAM jJAlvA nalo nimIlitanayano babhUveti bhAvaH // 97 // manuvAda--sAmane balase baraphase sapheda patrarUpa vastrako khIMcanevAle vAyukI satAmeM sambaddha bhramaNa vA vilAsase yukta phUloMmeM kampana Adi krIDA vA kAmakrIr3AoMko dekhakara nalane A~khoMko mUda liyA // 97 // TippaNI-haThA'kSiptatuSArapANDaracchadAvRteH = haThena bAkSiptA (tR0 t0)| tuSAreNa pANDarAH (tR0 ta0), "hariNaH pANDuraH pANDuH" ityamaraH / tuSArapANDa rAzca te chadAH (ka. dhaa0)| "pattraM palAza chadanaM dalaM paNaM chadaH pumAn / " itymrH| tuSArapANDa rajavadAnAm AvRtiH (10 t.)| haThAkSiptA tuSArapANDaracchadAvRtiH yena, tasya (bahu0 ) / vIrudhi = vIrut zabdakA "latA pratAvinI vIrut" isa uktike anusAra phailI huI latA aisA artha na kara sAmAnya latA aisA artha karanA caahie| nadavibhramAH = naddhA vibhramAH ( bhramaNAni vilAsA vA ) yAsAM tAH ( bahu0 ) / kusumeSu yahAMpara viSayameM sptmii| athavA kusumeSukelayaH = kusumAni iSavaH ( bANA: ) yasya saH kusumeSuH ( bahu0 ), "zambarArimanasijaH kusumeSurananyajaH / " itymrH| kusumeSoH kelayaH (pa0 ta0 ) / milani mIlaM = milan nimIlaH yasya, tam ( bahu 0 ) / vidadhuH= vi+thA+liTa +jhi ( us ) / isa padyameM kArya aura zliSTavizeSaNasAmyase prastuta nabhasvAnmeM aprastuta nAyakake vyavahArakA samAropa honese samAsokti alaMkAra hai / latAmeM vAyuke pattrarUpa vastrake haTAnese samAgamarUpa vyavahArakI pratIti honese "nekSetA'kaM na nagnAM strI na ca saMsRSTamathunAma, ( yAjJavalkya0 1-135) isa vacanake anusAra nalane mAMkhoMko mUda liyA yaha tAtparya hai // 97 // Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 101 patA yadutsaGgatale vizAlatA mAH zirobhiH phalagauraveNa taam| kapaM na pAtrImatimAtranAmitaH sa bandamAnAnabhinandati sma tAn // 98 // anvayA-dramAH yatsaGgatale vizAlatAM gatAH, tAM dhAtroM phalagauraveNa atimAtranAmita: zirobhiH vandamAnAn tAn sa kayaM na abhinandati sma? // 98 // vyAlyA-drumAH = vRkSAH, yadutsaGgarale = yaduparideze, yadaGkatale ca, vizAlatAM = vivRddhi, gatAH = prAptAH tAM dhAtrI, bhuvaM ca, phalagauraveNa=phalabhAreNa, dharmA'tizayena ca hetunA, atimAtranAmitaH = atizayaprahvIkRtaH, zirobhiH aprabhAgaH, uttamAGgazca, vandamAnAn = spRzataH, abhivAdayamAnAMzca, tAn dumAn, saH = balaH, kathaM = kena prakAreNa na abhinandati sma = astoSIta, abhinanda eveti bhAvaH / drumANAM kSetrA'nurUpaphalasampattimapatyAnAM mAtRbhaktiM ca ko nAma nA'bhinandatIti bhAvaH // 98 // anuvAdA-per3a jina ( dharatI ) ke godameM vizAla ho gaye una ( mAtA) ko phaloMke bhArase atyanta jhuke hue ziroM ( agra bhAgoM) se abhivAdana karate hue una ( per3oM) ko nala kaise abhinandana nahIM karate the? // 68 // TippaNI-yadutsaGgatale = utsaGgasya talam (10 ta0), yasyA utsaGgatalaM tasmin (pa0 t0)| vizAlatAM vizAlasya bhAvo vizAlatA tAm. vizAla+ tala+TAp + am / dhAtrI-dhayanti yAm iti dhAtrI, tAm, 'dheTa pAne" dhAtuse "dhaH karmaNi STran" isa sUtrase STran pratyaya aura strItvavivakSAmeM Sita honese "SidgorAdibhyazca" isa sUtrase GIp / "dhAtrI jananyAmalakIvasumatyupamAtRSu / " ityamaraH / isakA yahA~para "upamAtA" aisA artha bhI dhvanita hotA hai| phalagauraveNa = phalAnAM gauravaM, tena (pa0 t0)| atimAtranAmitaH = atimAtra nAmitAni, taiH ( supsupA0 ) / vandamAnAn = vandanta iti vandamAnAH, tAna, vadi+ laT ( zAnaca )+zas / abhinandati = abhi+nadi+ laT + tip / isa padyameM kAryase aura vizeSaNasAmyase bhI prastuta drumoM meM aprastuta puSpoMke vyavahArakI pratIti honese samAsokti alaGkAra hai // 98 // napAya tasmai himitaM vanAnilI sudhIkRtaM puSparasairahamahaH / vinimitaM ketakareNubhiA sitaM viyogineSatta na kaumudImuvaH // 19 // anvayA-vanA'nilaH himitaM, puSparasaH sudhIkRtaM, ketakareNubhiH sitaM vinimitam ahamahaH ( eva ) kaumudI viyogine tasmai nRpAya muda: na adhatta // 99 // / vyAkhyA- vanA'nila:- udyAnavAtaH, himitaM-hima ( zItalaM ) kRtam Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam puSparasaH kusumarasaH, makarandarityarthaH, upavanavAtA''nItairiti zeSaH / sudhIkRtam amRtIkRtaM, tathA ketakareNubhiH = ketakIpuSparajobhiH, sitaM = zuklaM, vinimita= kRtam, itthaM ca-ahamahaH = dinatejaH Atapa eva, kaumudI = candrikA, viyogine = virahiNe, tasmai = pUrvoktAya, nRpAya = narezAya, nalAyeti bhAvaH / mudA harSAn na adhatta-na kRtavatI, pratyuta uddIpanameva cakAreti bhAva: / / 99 // __ anuvAdaH--udyAnakI havAoMse ThaNDA kiyA gayA, phUloMke rasoMse amRtake samAna kiyA gayA, ketakI puSpoMke parAgoMse sapheda banAyA gayA prakAza hI cAMdanIne viyogI nalako harSapravAna nahIM kiyA // 99 // TippaNI-vanA'nilaH = vanasya anilAH, taH ( Sa0 ta0) : himitaM himaM kRtam, "hima" zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic pratyaya hokara karmameM kta pratyaya / puSparasaiH = puSpANAM rasAH, taH ( Sa0 t0)| sudhIkRtam = asudhA sudhA yathA saMpadyate tathA kRtam, sudhA+cci++ktaH / ketakareNubhiH ketakyA vikArAH ( puSpANi ) ketakAni, ketakI zabdase "tasya vikAraH" isase aN pratyaya aura usakA "puSpamUleSu bahulam" isase lup / ketakAnAM reNavaH, taiH (10 ta0 ) vinirmitaM =vi+nira+mA+ktaH / aharmahaH = ahnaH mahaH (10 ta0) "ro'supi" isa sUtrase repha Adeza / adhatta = dhA+laG+ta / isa padyameM ahamahameM kaumudIkA Aropa honese rUpaka alaGkAra hai / / 99 // viyogabhAjo'pi na pasya pazyatA tadeva sAkSAdamatAM'zumAnanam / pikena roSA'ruNacakSuSA muhuH kUhUrutA''hUyata candravairiNI // 10 // anvayaH-viyogabhAjaH api napasya tat Ananam eva sAkSAt amRtAM'zuM pazyatA ( ata eva ) roSA'ruNacakSuSA pikena kuhUrutA candravaMriNI muhuH AhUyata // 10 // vyAkhyA--viyogabhAjaH api -viyoginaH api, napasya rAjJaH, nalasyetyarthaH / tat, Ananam evamukham eva, sAkSAt-pratyakSam, amRtAM'zu-candraM, pazyatAvilokayatA, ata eva roSA'ruNacakSuSA = koparaktanayanena, viyoge'pyayaM candratAM na muJcatIti roSaheturboddha vyaH / pikena = kokilena, kahUrutA = kuhU zabdena, amA.vAsyAvAcakazabdena vA, candravairiNI = kuhUH, amAvAsyA iti bhAvaH / muhuH - vAraM vAram, AhUyata = AhUtA ( kim ) // 10 // anuvAda:--viyogI honepara bhI nalake mukhako hI pratyakSa candra dekhate hue Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH aura krodhase lAla natroMvAle koyalane kuhU ( svAbhAvika vA amavAsyAvAcaka ) zabdase candrakI vairiNI amAvAsyAko vAraMvAra bulAyA // 10 // TippaNo-viyogabhAjaH = viyogaM bhajatIti viyogabhAk, tasya ( viyoga + bhaja+NviH+ Gas) / sAkSAt "sAkSAtpratyakSa tulyayoH" ityamaraH / amRtAM'zumamRtam iva aMzuH yasya saH, tam ( bhu0.)| pazyatA = pazyatIti pazyan, tena, dRz + (pazya)+ laT ( zatR )+ttaa| roSA'ruNacakSuSA = aruNe cakSuSI yasya saH (bahu0 ) / roSAt ( iva ) aruNacakSuH, tena (10 ta0), kuhUrutA-kuhUzcA'sau ruta kuharut tayA ( ka0 dhA0 ) / "kuhaH syAkokilA''lApanaSTendukalayorapi / " iti vizvaH / candravairiNI = candrasya vairiNI ( pa0 ta0 ) / AhUyata = AG + ha+laG+ta ( karmameM ) / isa padyameM rUpaka aura "AhUyata" yahAMpara utprekSA vAcaka iva Adi zabdoM ke na honese pratIyamAnotprekSA hai, ataH do alaGgAroMkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 100 // azokamaryAnvitanAmatAzayAgatAzaraNyaM gRhazocino'dhvagAn / . amanyatA'vantamiveSa pallavaH pratISTakAmajvalavastra jAlakam // 11 // anvayaH--eSa pallavaiH pratoSTakAmajvaladastrajAlakam azokam arthA'nvita. nAmatAzayA zaraNyaM gatAn gRhazocinaH adhvagAn avantam iva amanyata // 11 // vyAkhyA-eSaH- nalaH, pallava:- kisalayaH, pratISTakAmajvaladastrajAlakaM = gRhItamadanadIpyamAnAyudhakSArakam, azokam = azokavRkSaM vaJjulA'paranAmadheyam, aryA'nvitanAmatA''zayA = anvarthAbhidhAnatA'bhilASaNa, ayamazokaH, ataeva zokarahito'sti ataH asmAnapi zokarahitaM kariSyatItyAzayeti bhAvaH / zaraNyam = zaraNa sAdhU, tam azokamityarthaH / gatAn = prAptAn, gRhazocinaHgRham ( patnIm ) uddizya zokaM kurvataH, adhvagAn = pAnthAn, avantam iva = rakSantam iva, zaraNAgatAnAM rakSaNe mahAphalamarakSaNe ca mahAdoSaM bhAvayitveti zeSaH / amanyata = jJAtavAn // 101 // .. anuvAda:-nalane pallavoMse kAmadevake jalate hue astroMkI nayI kaliyoMko lenevAle azoka vRkSako usake nAmakI anvarthatA ( yaha azoka = zokarahita hai, ataH hama logoMko bhI zokarahita karegA) aisI AzAse rakSA karanemeM nipuNa vicAra kara gaye hue, patnIkA zoka karanevAle pathikoMkI mAnoM rakSA kara rahA hai aisA samajhA // 101 // Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / TippaNI--pratISTakAmajvaladastrajAlakaM = jvalanti ca tAni astrANi jvaladastrANi ( ka0 ghA0 ), teSAM jAlakAni (10 ta0), "kSArako jAlaka balIbe" ityamaraH / kAmasya jvaladastrajAlakAni (Sa0 t0)| pratISTAni kAmajvaladastrajAlakAni yena, tam (bhu0)| azokam = avidyamAnaH zokaH yasya saH, tam ( nambahu0 ) / "vajulo'zoke". itymrH| arthA'nvitanAmatA''zayA = nAmno bhAvo nAmatA, nAma+tal + TAp / arthena anvitA (tR0 ta0 ) / arthA'nvitA cA'sau nAmatA ( ka0 dhA0 ), tasyA AzA tayA (10 gRharakSitroH" ityamaraH / gRhazocinaH = gRhaM zocantIti gRhazocinaH, tAn, gRha + zuc+Nini ( upapada0 )+ shs| "nRhaM gRhAzca bhUmni kalatre'pi ca sadmani / " iti medinii| ata eva--"na gRhaM gRhamityAhurgahiNI gRhmucyte|" arthAt gRhako gRha nahIM kahate haiM, patnIko "gRha" kahate haiM aisI lokokti hai / adhvagAn = adhvAna gacchantIti adhvagAH; tAn, adhvana-upapadapUrvaka 'gam' dhAtuse "antA'tyantA'dhvadUrapArasarvA'nanteSu DaH" isa sUtrase 3 pratyaya (uppd0)| "adhvanIno'dhvago'dhvanyA pAnthaH pathika ityapi / " ityamaraH / avantam = avatIti avan, tam-ava + laT ( zatR )+ am / amanyata = mana + laG +ta / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 101 // vilAsavApItaTavIcivAdanAspikAligIteH zikhilAsyalAghavAt / vane'pi tauryatrikamArarAdha taM, kva bhogamApnoti na bhAgyabhAgjanaH // 102 / / anvayaH--vilAsavApItaTavIcivAdanAt pikA'ligIteH zikhilAsyalAghavAt vane api taM tauryatrikam ArarAdha, bhAgyabhAk janaH kva bhogam na Apnoti / / 102 / / vyAkhyA-vilAsavApItaTavIcivAdanAt = vihAradIpikAtIrataraGganAdAt, pikAligIteH = kokilabhramaragAnAt, zikhilAsyalAghavAt-mayUranRtyanapuNyAt, vane api = upavane api, taM = nalam, tauryatrikaM = nRtyagItavAdya trayam, ArarAdha = ArAdhayAmAsa, tathA hi- bhAgyabhAk = bhAgyavAn, janaH lokaH, kva = kutra, sthAne gahe vane'pi vA iti zeSaH, bhogaM = sukhaM, na Apnoti = na prApnoti, sarvatraiva sukhaM prApnotIti bhAvaH / / 102 // anuvAdaH--bihArakI bAvalIke kinAremeM taraGgoMke zabdase ( vAdanase ), koyala aura bhauMroMke gAnese, mayUroMke natyakI nipuNatAse upavanameM bhI mahArAja nalakI nRtya, gIta aura vAba ina tInoMne sevA kii| bhAgyavAna bana kahA~ sukhako prApta nahIM karate haiM ? // 102 / / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 105 TippaNI-vilAsavApItaTavIcivAdanAt = vilAsasya vApI, "vApI tu bIdhikA" ityamaraH / vilAsavApyAH taTam (pa0 ta0), vIcInAM vAdanam (pa. 10) / vilAsavApItaTe vIcivAdanaM tasmAt (sa0 ta0), sarvatra hetumeM pnycmii| pikA'ligIteH = pikAzca alayazca pikAlayaH ( dvandvaH ), teSAM gItiH, tasyAH (10 ta0) zikhilAsyalAghavAt = zibinA lAsyam (Sa0 ta0), "tANDavaM naTanaM nATyaM lAsyaM natyaM ca nartane / " ityamaraH / zikhilAsyasya lAghavaM, tasmAt ( 10 t0)| tauryatrikaM = "tauryamikaM nRtya gItavAdyaM nATaghamidaM trayam / " ityamaraH / ArarAdha = AGa + rAdha+liT +tipa / bhAgyabhAk = bhAgyaM bhajatIti bhAgyabhAka, bhAgya+bhaja+NviH ( up0)| bhogaM - bhujyate iti mogaH, tam, bhuja+ghaJ ( karmameM )+ am / Apnoti = Apa+laTa+nu+tip / isa padyameM sAmAnyase vizeSakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 103 // tavarthamadhyApya janena tadvane zukA vimuktAH paTavastamastuvan / svarA'mRtenopajaguzca zArikAstathaiva tatpauruSagAyanIkRtAH // 103 // anvayaH-janena tadartham adhyApya tadvane vimuktAH paTavaH zukAH tam astuvan; tathaiva (tadartham adhyApya tadvane vimuktaH ) tatpauruSagAyanIkRtAH zArikAH svarA'mRtena ajaguzca // 103 // , vyAlyA -janena = sevakajanena, tadartha = nalaprItyartham, adhyApya = stuti pAThayitvA, tadane = tasmin upavane, vimuktAH = visRSTAH, paTavaH --- vyaktagiraH, zukAH - kIrAH, taM = nalam, astuvan = stutavantaH, tathaMva = tena prakAreNava, zukavat eva ( tadartham adhyApya tane vimuktAH) tatpauruSagAyanIkRtAH = nala. parAkramagAyanIkRtAH, zArikAH - zukavadhvaH, svarA'mRtena-madhurasvareNeti bhAvaH / upajaguzca = upagItavatyazca, tuSTuvuzceti bhAvaH / / 103 / / - anuvAdaH-sevakajanase nalakI prItike lie usa vanameM chor3e gaye spaSTa zabdavAle totoMne nalakI stuti kI, usI taraha nalake parAkramakI gAyikA banAyI gayI zArikAoM (mainAoM) meM mIThI AvAjase gAna kiyA // 103 / / TippaNI tadartha = tasmai idam (ca0 ta0; kriyaavishessnn).| adhyApya - dhi+AG + i + Nic + ktvA ( lyap ) / tadvane - tacca tadvanaM, tasmina (ka. dhA0) / vimuktAH %Dvi+muc+kta + ( karmameM ) TAp + jas / astu = "STum stutI" dhAtuse laG+jhi / tatpauruSagAyanIkRtAH; puruSasya bhAvaH Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pauruSam, puruSa+ aN / gAyantIti gAyanayaH, "gai zabde" dhAtuse "NyuT ca"isase NyuT pratyaya aura strItvavivakSAmeM TitvAt "TiDDhANa" ityAdi sUtrase DIpa / agAyanayaH gAyanayaH yathA saMpadyante tathA kRtAH, gAyanI+vi++kta+TAp / tatpauruSasya gAyanIkRtAH (10 ta0 ) / zArikA: = "sArikAH" aisA bhI rUpa hotA hai / svarA'mRtena - svaraH amRtam iva svarA'mRtaM, tena "upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyAprayoge" isa sUtrase samAsa / upajaguH= upa+7+ liT +jhi ( us ) / isa padyameM "svaga'mRtena" yahAMpara upamA alaMkAra hai // 103 // itISTagandhA''DhacamaTannaso vanaM pikopagIto'pi shkstuto'pic|| avinvatA''modabharaM bahiH paraM vivarbhasubhrUviraheNa nA'ntaram // 104 // anvayaH- iti iSTagandhA''DhayaM vanam aTan aso pikopagItaH api zukastuta: api ca para bahiH Amodabharam avindata: vidarbhasubhrUviraheNa Antaram AmodabharaM na avindata / / 104 // vyAkhyA-iti = ittham, iSTagandhA''Dhayam abhISTasaurabhasampanna, vanam = upavanam, aTan gacchana, asau =nalaH, pikopagItaH api-kokilagItiviSayI. kRtaH api, zukastutaH api ca = kIrastutiviSayIkRtaH api ca, paraM = kevalaM, bahiH= bAhyam, AmodabharaM = saurabhyA'tirekam, avindata = alabhata, vidarbhasubhrUviraheNa = damayantIviyogena, Antaram = antazcaraM, mAnasamiti bhAvaH, Amodabharama = AnandA'tirekamiti bhAvaH, na avindata = na alabhata, pratyuta duHkhamevA'nubhUtavAniti bhAvaH // 104 // ___ anuvAda:-isa prakAra se abhISTa soramase sampanna upavana meM bhramaNa karate hae nalane koyalake gAnese aura tote kI stutise bhI kevala bAharI harSavizeSakA anubhava kiyA, parantu damayantIke viyogase bhItarI harSavizeSakA anubhava nahIM kiyA / / 104 / / TippaNI-iSTagandhA''Dhayam = iSTacA'sau gandhaH (ka0 dhA0), tena ADhayaM, tat ( tR0 ta0 ) vanam = akarmaka "aTa" dhAtuke yogameM "akarmaka dhAtubhiryoge deza: kAlo bhAvo gantavyo'dhvA ca karmasaMjJaka iti vAcyam" isase karmasaMjJaka hokara dvitIyA / aTan = aTatoti, aTa+laT ( zatR )+su / pikopagItaH = pikaH upagItaH / tR0 t.)| zukastutaH = zukaH stutaH ( tR0 ta0 ) / Amodabharam = Amodasya bharaH, tam (10 ta0) "Amodo gandhaharSayoH" iti vizvaH / avindata="vidla lAbhe" dhAtuse laG+ta / vidarbhasubhrUviraheNa = zobhane dhUvI Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH yasyAH sA subhrUH ( bahu0 ) vidarbhANAM subhrUH (10 ta0 ), tasyA virahaH, tena (10 ta0 ) / "heto' isa sUtrase tRtIyA / Antaram = antare bhavaH Antarara, tam, antara+ aN / isa padyameM Ananda hetu surabhi vana Adike honepara bhI usakA phalarUpa Anandake na honese aura "vidarbhasubhraviraheNa" isa padase nimitako ukti honese uktanimittA vizeSokti alaGkAra hai| usakA lakSaNa hai sati heto phalAbhAvo vizeSoktistathA dvidhA / " sA0 da010-67 // 10 // kareNa mInaM nijaketanaM baghada maa'lvaalaa'mbuniveshshngkyaa| vyaki sarvatuMghane vane madhuM sa mitramatrA'nusaranniva smaraH // 105 // anvayaH -sa nijaketanaM mInaM drumA''lavAlAmbunivezazaGkayA kare dadhat sarvartudhane atra vane mitraM madhum anusaran smara iva vyatakiM / / 105 // . vyAkhyA-saH= nalaH, nijaketanaM = svalAJchanaM, mInaM = matsya, dra mA''lavAlA'mbunivezazaGkayA = vRkSA''vApajalapravezabhItyA, kareNa = hastena, dadhat = dhArayan, matsyarekhAcchalena dadhAnaM iti bhAvaH / sarvartudhane - sakalartusaGakule, atra asmin, vane upavane, mitra-sakhAyaM, madhu-vasantam, anusaran anviSyan, smara iva = kAmadeva iva, vyaki = vitakitaH, lokariti zeSaH // 105 // . anuvAda:-nalako apane cihna matsyako vRkSoMke AlavAlake jala meM ghusaneke bhayase hAthase dhAraNa karate hue, saba RtuoMse paripUrNa isa upavanameM apane mitra vasanta RtuoMko DhaMr3hanevAle kAmadevake samAna logoMne tarkanA kI // 10 // 1 TippaNI-nijaketanaM = nijaM ca tat ketanaM tat (ka0 dhA0 ) / dramA''la* bAlA'mbunivezazaGkayA = drumANAm AlavAlAni ( Sa0 t0.)| "syAdAlabAlamAvAlamAvApaH" ityamaraH / drumAlavAlAnAm ambu (pa0 ta0 ), tasmin nivezaH ( sa0 ta0 ) / tasya zaGkA (10 ta0 ), tayA, dadhat =dadhAtIti, DadhAn dhAraNapoSaNayoH' dhAtuse laTke sthAnameM zatR Adeza, "ubhe abhyastam" isase abhyasta saMjJA hokara "nA'bhyastAcchatuH" isase numkA niSedha huA hai / sarvartughane sarve ca te RtavaH (ka0 dhA0 ), taH dhanaM, tasmin ( tR0 ta0 ) / anusaran, anusaratIti, anu + sR+ laT ( zatR* ) / vyaki = vi+tarka + su+ta ( karmameM ) / isa padyameM utprakSA alaGkAra hai / / 105 // latA'balAlAsyakalAgurustaruprasUnagandhotkarapazyatoharaH / asevatA', madhugandhavAriNi praNItalIlAplavano banAnilaH // 106 // Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-latA'jalAlAsyakalAguru takaprasUnagandhotkarapazyatoharaH madhugandhavAriNi praNItalIlAptavanaH vanA'nilaH amum basevata // 106 // pyAsyA- latA'balAlAsyakalAguruH = vallIvadhUnRtyavibAzikSakaH, etena mAnyoktiH pratIyate / taruprasanagandhotkarapazyatoharaH = vRkSapuSpasaurabhasamUhacoraH, etena saurabhyaM pratIyate / evaM ca madhugandhavAriNi makarandagandhodake, praNItalIlAplavanaH = kRtavilAsA'vagAhanaH, anena zatyaM vyajyate / tAdRzaH vanA'nila:upavanavAtaH, amuM-nalam, asevata = sevitavAn // 106 // anuvAdaH-latArUpa striyoMko nRtyavidyA sikhAnevAlA, vRkSoMke phUloM ke soramako curAnevAlA tathA makarandake saurabhase pUrNa jalameM vilAsake sAtha tairane vAle vanake vAyune nalakI sevA kI // 106 / / TippaNI-latA'balAlAsyakalAguruH = latA eva abalAH ( rUpaka ) / lAsyasya kalA: (10 ta0 ) / latA'balAnAM lAsyakalAH (10 ta0), tAsu guruH ( sa0 ta0 ) / "latArUpa striyoMkI lAsya kalAoMmeM guru" isa vizeSaNase vAyuke mandatAguNakI pratIti hotI hai| taruprasanagandhotkarapazyatoharaH = tarUNAM prasUnAni ( Sa ta0), teSAM gandhAH (10 ta0 ), teSAm utkarA: ( 10 t0)| pazyataH haraH pazyatoharaH, "SaSThI cA'nAdare" isa sUtrase SaSThI aura "vAgdikavazyadbhagho yuktidaNDahareSu" isa vArtikase aluk samAsa / "pazyato yo haratyartha sa cauraH pazyatoharaH / " iti halAyudhaH / taruprasanagandhotkarANAM pazyatoharaH (Sa. ta.) / "vRkSoMke phUloMke saurabhako curAnevAlA" isa vizeSaNase vAyuke saurabhako pratIti hotI hai| madhugandhavAriNi gandhapUrNa vAri gandhavAri (madhyapadalopI s.)| madhu eva gandhavAri, tasmin ( rUpaka0 ) / praNItalIlAplavanaH lIlayA plavanaM ( tR0 ta0), praNItaM lIlAplavanaM yena saH ( bahu0 ) / "makarandake gandhase pUrNa jalameM vilAsase avagAhana karanevAlA" isa vizeSaNase vAyukI zItalatAkI pravIti hotI hai / vanA'nila:=vane anilaH ( sa0 ta0 ) / asevata = seva+ laGa+ta / isa padya meM kAryase aura zliSTa vizeSaNasAmyase bhI prastuta vanA'nila meM aprastuta vakake vyavahArakA samAropa honese samAsokti alaGkAra hai aura rUpaka alaGkAra bhI hai, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 1.6 // aba svamAdAya bhayena manyanAciratnaratnASikamuccitaM cirAt / niloya tasminnivasannapAniSivane tAgo vavRze'vanIbhujA // 107 // Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH anvayaH-atha manthanAt bhayena cirAt ucitaM ciratnaralA'dhikaM svam bAdAya tasmin vane nilIya nivasan apa nidhiH iva taDAgaH avanIbhujA dadRze / / pyAsyA--atha vanA'valokanA'nantaraM, manthanAva-mathanAda, bhayena-bhItyA, dhanA'yaM punarmathiSyatIti bhiyA iti bhAvaH / cirAt = bahukAlAt, uccitaM = saJcita, ciralarAnA'dhikaM = cirantanazreSThavastupracuraM, svaM = dhanam, mAdAya - gRhItvA, tasmin = pUrvokte, vane = upavane, nilIya = tirohitIbhUya, nivasan = vartamAnaH, apAMnidhiH = samudraH ( iva ), taDAgaH = papAkaraH, sarovizeSa iti bhAvaH, avanIbhujA rAjJA, nalenetyarthaH / dadRze = dRSTaH // 107 // ___ anuvAda:-taba phira manthana honeke Darase bahuta samayase sazcita prAcIna zreSTha vastuoMse pracura dhana lekara usa upavanameM chipakara rahate hue samudrake samAna tAlAbako rAjA malane dekhA // 1.7 // TippaNI-manthanAtma ntha + lyuTa+ Usi / "bhItrA'rthAnAM bhayahetuH" isase apAdAna saMjJA hokara paJcamI / uccitam ud+cin+kta+am / ciratnaratnAdhikaM cirA bhavAni ciratnAni, "cira' zandase "ciraparutparAribhyastno vaktavyaH' isa vArtikase na pratyaya / ciratnAni ca tAni ratnAni (ka0 dhA0 ), "ratnaM svajAtizreSThaM'pi" ityamaraH / ciratnaratnaH (airAvatAdibhiH ) adhikaH, tam (tR0 ta0 ) / AdAya = AG+dA+ktvA (lya ) / nilIya %3D ni+ lI+ktvA ( lyap ), nivasat = ni+vasa+laTa (zatR)+su / taDAgaH= "padmAkarastaDAgo'strI kAsAraH sarasI srH|" ityamaraH / avanIbhujA = avanI bhunaktIti avanIbhuk, tena, avanI+ bhuj + kvip (uppd0)+ttaa| dadaze = dRz +liT ( karmameM )+ta / isa padyameM prastuta apAMnidhimeM aprastuta dhanI paruSake vyavahArakA samAropa karanese samAsokti aura "apAMnidhiH" yahA~para "iva" Adi zabdake na honese pratIyamAnotprekSA hai, isa prakAra do alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 107 // payonilInA'bhramukAmukAvalIravAnanantoragapujchasacchavIn / jalA'dharuvasya taTA'ntabhUmido mRNAlabAlasya nibhAd babhAra yaH // 10 // / anvayaH-yaH jalA'rdharuddhasya taTA'ntabhUmidaH mRNAlajAnasya nibhAt ananto. raMgapucchasacchavIn payonilInA'bhramukAmukAvalIradAn babhAra // 108 // vyAkhyA-atha zlokanavakena taDAgasya payodhidharmasvaM pratipAdayati-payonilI netyAdibhiH / yaH-taDAgaH, jalAdharuddhasya salilArdhacchannasya, taTA'ntabhUmidaH = Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tIrAntabhUminirgatasya, mRNAjAlasya = bisavRndasya, nibhAt = vyAjAt, anantoragapucchasacchavIn = zeSA'hilAgUlatulyavarNAn, zuklavarNAniti bhAvaH / payonilInA'bhramukA''valIgdAna = jalamagna rAvatazreNIdantAna, babhAra = dhArayAmAsa, samudre tveka everAvata:, atra tvasakhyA evaMgavatA iti bhAvaH / / 108 // ___ anuvAda:--jo tAlAba jalase ardha AcchAdita tIrake samIpakI jamInase nikale hue mRNAlasamUhake bahAnese zeSanAgake pucchake samAna kAntivAle, jalameM chipe hue airAvatoMke dAMtoMko dhAraNa karatA thA / / 108 / / TippaNI--jalAdharuddhasya = ardha ( yathA tathA) ruddham ( supsupA0 ) jalena ardharuddhaM, tasya ( tR0 t.)| taTA'ntabhUmidaH = taTasya antaH ( 10 ta0 ), tasmin bhUH ( sa0 ta0 ), tAM bhinattIti, tasya, taTA'nta+bhU+bhid + kvipa ( upapada0) / mRNAlajAlasya = mRNAlAnAM jAlaM, tasya (Sa0 ta0 ) / nibhAt = "nibhI vyAjasadazayo" iti vizva: anantoragapucchasacchavIn = atantazcA'so uragaH ( ka0 dhA0 ), 'zeSo'nanta' ityamaraH / anantoragasya puccham (Sa0 ta0), samAnA chavi: yeSA te sacchavayaH ( bahu0) "samAnasyacchandasyamUrdhaprabhRtyudarkeSu "samAnasya" isakA yogavibhAga honese "samAna" ke sthAna meM "sa" Adeza / anantoragapucchena sacchavayaH, tAn / tR0 t0)| payonilInA'. bhramakAvalIradAn = paryAsa nilInAH ( sa0 ta0 / abhramoH kAmakAH (Sa0 ta0 , "kameraniSedhaH" isa vArtikase "nalokA'vyayaniSThAkhalarthatanAm" isase vidhIyamAna SaSThI kA niSedha nahIM huaa| teSAm AvalyaH ( 10 ta0 ) / "payonilInAzca tA abhramukamukAvalyaH ( ka0 dhA0 ), tAsAM radAH, tAn (Sa0 ta0 ) / "airaavto'bhrmaatnggraavnnaa'bhrmuvllbhaaH|" iti / __ "kariNyo'bhramukapilApiGgalA'nupamAH kramAt / tAmrakarNI zabhradantI ca'GganA cA'janAvatI // " iti cA'maraH / babhAra = bhRn + liT + tip / isa padya meM upamA aura katavA'pahnuti ina donoM kA aGgA'GgibhAva hAnese saGkara alaGkAra hai // 108 // taTAntavizrAntaturaMgamacchaTAsphuTA'nubimbodayacumbanena yaH / babhau caladvIcikazA'ntazAtanaH sahasramuccaiHzravasAmiva zrayan // 106 / / anvayA-yaH taTA'ntavizrAntataraMgamacchaTAsphaTA'nubimbodayacumbanena vAcakazA'ntazAtanaH calat uccaiHzravasAM sahasrazrayan iva babhau // 109 // vyAkhyA-yaH = taDAgaH, taTA'ntavidhAntaturagamacchaTAsphuTA'nubimbodaya Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 111 - prathamaH sargaH cumbanena-tIraprAntasthitanalA'zvazreNIprakaTa gatibimbotpattisambandhena, vIcikazA'ntazAtanaH = taraGgA'zvatADanIprAntatADana:, calat =sphurata, uccaHzravasAm - uccaHzravo nAmakamahendra'zvAnAM, sahasra = dazazatI, bAhulyamita bhAvaH / zraya iva = prApnuvan iva, babhau - zuzubhe / 109 // __anuvAda:--jo tAlAba tIrake prAnta meM vizrAma karate hue ghor3oMke pratibimboMke sambandhase taraGgarUpa cAbukoMke prahAroMse calate hue hajAroM ucca zravAoM ko dhAraNa karate hueke samAna zobhita hotA thA / / 109 // TippaNI - taTA'ntavidhAntaturaGgamacchaTAsphuTA'nubimbodayacumbanena = taTasya antaH (10 ta0 ) tasmin vizrAntAH ( sa0 ta0 ) / turaGganANAM chaTAH (10 ta0 ) / taTAntavizrAntAzca tA: turaGgamacchaTAH (ka0 dhA0 ), anubimbasya udayaH (Sa0 t0)| tasya cumbanam (pa0 ta0 ) / sphuTam (yathA tathA) anubimbodaya, cumbanam ( supsupA0 ) / taTA'ntavizrAntaturaGgamacchaTAyAH sphuTA'nubimbodayacumbanaM, tena ( 10 ta0 ) / vIcikazA'ntazAtanaH vIcaya eva kazAH (ruupk0)| "azvAdestADanI kazA" itymrH| vIcikazAnAm antA: (10 ta0), taiH zAtanAni, taiH ( tR0 ta0 ) / calat = cala + laT + ( zatR ) / zrayan = zrayatIti "zrib sevAyAm" dhAtuse laTke sthAnameM zatR Adeza / babhI="bhA dIpto" dhAtuse liT + ta / isa padyameM "vIcikazA" isa aMzameM rUpaka aura utprekSA alaGkAra hai, utprekSAse nalake ghor3oMkI indrake azva uccaiHzravAse samatA vyaGgaya hotI hai isa prakArase alaGkArase vastudhvani hai // 109 // sitAmbujAnAM nivahasya yazchalAdvabhAvalizyAmalitodaradhiyAm / tamaH samacchAyakalaGkamakulaM kulaM sudhAM'zobahulaM vahanbahu // 110 // anvayaH yaH alizyAmalitodarazriyAM mitA'mbujAnAM nivahasya chalAt tamaH samacchAyakalaGkasaGkalaM bahulaM suzaM'zoH kulaM bahana bahu babhau // 10 // vyAkhyA--yaH taDAgaH, aliNyAmalitodarazriyAM = bhramarazyAmIkRtamdhyazobhAnAM, sitA'mbujAnAM zvetakamalAnA, puNDarIkANAmityarthaH, nivahasya-samUhasya, chalAt = kaitavAta, tamaH samacchAyakalaGkamaGkalaM = nimiravarNalAJchanavyAptaM, bahulaM = pracuraM, sudhAMzo:-candramasaH, kalaMsamahaM. vahana =dhArayan samam, bahu = adhikaM babhau-zuzubhe / / / anuvAda:--jo tAlAba madhyameM bhauMroMse zyAmavarNavAlI zobhAse sampanna zveta Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam kamaloMke chalase zyAmavarNavAle kalaGkoMse vyApta bahutase candroMko dhAraNa karatA huA adhika zobhita thA // 110 // TippaNI--alizyAmalitodarazriyAm = syAmalA kRtA zyAmalitA, alibhiH zyAmalitA (tR0 ta0) / udarasya zrIH (10 ta0 ) / alizyAmalitA udarazrI: yeSAM tAni alizyAmalitodarazrINi, teSAm ( baha0), "tRtIyAdiSu bhASitaskaM puMvad gAlavasya" isase puMvadbhAva / sitA'mbujAnAM sitAni ca tAni ambujAni, teSAm ( ka0 dhA0 ) / tamaHsamacchAyakalasusaMkulaM tamasA samA (tR0 ta0 ), sA chAyA ( kAntiH ) yeSAM te tamaH samacchAyAH ( bahu0), te ca te kalaGkAH (ka0 dhA0 ), taH saGkulaM, tat (tR0 ta0 ) / sudhAM'zoH = sudhA ( yuktA ) aMzavaH yasya sa sudhAMzuH, tasya ( bahu0 ) / vahan = vaha + laT ( zatR)+ su / baha =kriyAvizeSaNa hai babhI-bhA+liTa+tip ( nnl)| isa padyameM upamA aura ketavA'pahnati ina donoMmeM aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 110 / / rathAnabhAjA kamalA'nuSaGgiNA zilImukhastomasakhena shaangginnaa| sarojinIstambakadambaketavAnmaNAlazeSAhibhuvA'nvayAyi yaH // 111 // anvayaH-rathA'GgabhAjA kamalA'nuSaGgiNA zilImukhastomasakhena mRNAlazeSA'hibhuvA zAGgiNA sarojinIstambakadambakatavAt yaH ( apAMnidhiH ) yathA anvayAyi ( tathaiva ) rathAGgabhAjA kamalA'nuSaGgiNA zilImukhastomasakhena mRNAlazeSA'himavA sarojinIstambakadambakaMtavAt yaH anvayAyi / / 111 // vyAkhyA-rathAGgabhAjA = sudarzanacakradhAriNA, kamalA'nuSaGgiNA = kamalAsaMsargavatA, zilImukhastomasakhena = bhramarasamUhasadRzena, kRSNavarNanetyarthaH / mRNAlazeSAhivA-bisasadazazeSanAgA''dhAreNa, sarojinIstambakadambakaitavAt = kamalinIgulmasamUhacchalAt kamalinIgulmasamUho'pi zeSanAgasadRzo bhavatIti bhAvaH / zAGgiNA = viSNunA, yaH apAMnidhiH = samudraH, ( yathA = yena prakAreNa ) anvayAyi = anugataH / ( tathaiva ) rathA'GgabhAjA = cakravAkayuktena kamalA'nuSaGgiNAkamalasaMsargayuktena, zilImukhastomasakhena-alikulasahacareNa,sarojinIstambakadambakaitavAt kamalinIgucchasamUhacchalAt, mRNAlazeSA'hibhuvA=zeSasadRzabisAdhAraNa, sarojinIstambakadambena = kamalinIgucchasamUhena, sarojinIstambakadambe eva mRNAlAni bhavantIti bhAvaH / yaH = apAMnidhiH, taDAgaH, anvayAyi=anugataH // 111 // anuvAdaH-cakra ( sudarzana cakra ) ko dhAraNa karanevAle, kamalA (lakSmI) ke saMsargase yukta, bhramarasamUhake sadRza ( kRSNavarNavAle ), mRNAlasadRza ( zvetavarNa ) Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 113 zeSanAgake Upara zayana karanevAle viSNuse jaise samudra adhiSThita hotA hai, usI taraha jo tAlAba rathAGgoM ( cakravAkoM ) se yukta, kamaloMke saMsargase yukta, bhramaroM ke bhramaNakA sthAna, zeSanAgake sadRza (sapheda) mRNAloMkA AdhArabhUta kamalinIgucchoMse anugata thA // 111 / / / TippaNI--rathA'nabhAjA-rathasya aGga (10 10), cakramityarthaH / rathAGga bhajatIti rathA'GgabhAk tena, rathA'Gga+bhaja+NviH ( uppd0)| sudarzana cakrako lenevAle yaha tAtparya hai, "kSiNA" isakA vizeSaNa / dUsarA artha-rathAGga padakA cakrarUpa aba bhI hotA hai "cakravAka" (cakavA ) zabda kA ekadeza cakra hai "nAmaikadeze nAmapahaNam" arthAt nAmake eka deza (avayava ) meM bhI nAmakA grahaNa hotA hai isa nyAyase 'cakra' kA artha cakravAka aura usakA paryAya "rathAGga" bhI cakravAka ( cakavA ) kA vAcaka huA hai / "kokazcakrazcakravAko rathAGgAhvayanAmakaH / " ityamaraH / rathAGgAn bhajatIti rathAGgabhAk, tena, cakravAkase yukta yaha artha huaa| yaha "barojinIstambakadambena" isakA vizeSaNa hai| kamalA'nuSaGgiNA = anuSaGgaH asya astIti anuSaGgI, anuSaGga + iniH / kamalayA anuSaGgI, tena ( tR0 ta0) lakSmIse yukta, yaha pada "kSiNA" isakA vizeSaNa hai| zilImukhastomasakhena = zilImukhAnAM stomaH (sa0 ta0) tasya sakhA (sadRzaH) tena (pa0 ta0), isa prakAra yaha "GgiNA" isakA vizeSaNa hai / dUsare pakSameM-kamale: anuSaGgI, tena, "sarojinIstambakadambena" isakA vizeSaNa hai / mRNAlazeSA'hibhuvA = zeSazcA'sau ahiH (ka0 dhA0 ) / mRNAlama iva zeSA'hiH "upamAnAni sAmAnyavacanaiH" isase samAsaH / "mRNAlazeSA'hiH bhUH (zayanAdhAraH) yasya saH" tena (bhu0)| mRNAlake samAna sapheda zeSanAga meM sonevAle, isa artha meM "GgiNA" kA vizeSaNa hai / dUsare pakSameM --mRNAlazeSA'hibhuvA=mRNAlazeSA'hiH iva "upamita vyAghrAdibhiH sAmAnyA'prayoge" isase samAsa / mRNAla'zeSA'heH bhUH (AdhAraH), (Sa0 ta0) tena / isa pakSa meM yaha 'sarojinIstambakadambena" isakA vizeSaNa hai| sarojinIstambakadambakatavAta = sarojinInAM stambAH (10 ta0) "aprakANDe stambagulmau" ityamaraH / sarojinIstambAnAM kadambaM (Sa0 ta0), tasya kaitavaM, tasmAt (Sa0 t0)| taDAgapakSameM isakA sambandha karaneke lie "sarojinIstamba. kadambena" aisA vibhaktivipariNAma aura padahAna karanA cAhie, taba do padoMkA samaSTi artha zeSa sarpa ke samAna zuklavarNa mRNAloMke AdhArabhUta kamaloMke gucchoM. 80 pra0 ANMOHSITE Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam jo tAlAba anugata thA aisA hotA hai| anvayAyi = anu upasargapUrvaka "yA" dhAtuse luG ( karmameM )+ ta / isa padyame kaitavA'pahnati upamA aura zleSa ina alaGkAroMkI nirapekSatayA sthiti honese saMsRSTi hai // 111 // taraGgiNIrakuSaH svavallabhAstaraGgarekhA bibharAmbabhUva yH| barodagataH kokanadoghakoraketapravAlAkurasaJcayazca yH|| 112 // anvayaH--yaH aGkajuSaH taraGgarekhAH ( eva ) svavallabhAH taraGgiNIH bibharAmbabhUva / ( kiJca ) yaH darodgataH kokanadoSakorakaH ghRtapravAlA'kurasaJcayazca ( asti ) // 112 // vyAkhyA--yaH taDAgaH, apAM nidhiriva iti zeSaH / aGkajuSaH-nikaTavartinoH, utsaGgasaGginazca, taraGgarekhA:=bhaGgarAjI: (eva , svavallabhAH = nijapriyA!, taraGgiNI:=nadI: bibhraambbhuuv-dhaaryaamaas| (kiJca)yaH tar3AgaH, darodgataH= ISadubuddhaH, kakana doghakorakaH = rattotpalasamUhakalikAbhiH, dhRtapravAlA'GkarasaJcayazca% gRhItavidrumAkuranikarazca, astIti zeSaH // 112 // __ anuvAdaH-jaise samudra godameM rahanevAlI apanI priyAoM nadiyoMko dhAraNa karatA hai vaise hI jo tAlAba apane . pAsameM rahanevAlI taraGgarekhArUpa apanI priyAoMko dhAraNa kara rahA thaa| jaise samudra vidramoM (mUgoM) ke samUhako dhAraNa karatA hai vaise hI jo tAlAba kucha khilI huI lAla kamaloMkI kaliyoMko dhAraNa, kara rahA thA / 112 // TippaNo aGkajuSaH ajhaM juSanta iti, tAH, aGka+juS + kvip ( upapada0 / / taraGgarekhA:- taraGgANAM rekhA:, tAH (Sa0 ta0), eva svavallabhAH= svasya vallabhAH, tAH (10 ta0 ) / taraGgiNI:- nadIH, 'taraGgiNI zavalinI taTinI hrAdinI dhunii|" ityamaraH / bibharAmbabhUva = "DubhRJ dhAraNapoSaNayoH" dhAtuse liTmeM "bhIhrIbhRhuvA zluvacca" isa sUtrase bhR dhAtuse vikalpase Am pratyaya, pakSAntarameM "vabhAra" aisA rUpa bhI banatA hai| darodgataH = daram ( yathA tathA udgatAH, taiH ( supsupA0 ), "kandare tu darImAharISadarthe dro'vyym|" iti vizva: / kokanadIghakoraka: kokanadAnAm oghAH (Sa0 ta0), "raktotpalaM / kokanadam" ityamaraH / kAkanadoghAnAM korakAH taH ( 10 ta0 ) / dhRtapravAlAskurasaJcayaH-prabAlAnAm aGkurA: (Sa0 ta0) teSAM saJcayaH ( 10 ta0 / dhRtaH pravAlA'GakurasaJcayaH yena saH (bahu0) / isa padya meM taraGgarekhAoMmeM taraGgiNItva ke Aropasa rUpaka alaGkAra hai / 112 / / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH mahIyasaH pajamaNDalasya yazchalena gorasya ca mecakasya c| nalena mene salile nilonayostviSaM vimuJcanviSukAlakUTayoH // 113 // anvayaH yaH mahIyasaH gorasya mecakasya va paGkajamaNDalasya chalena salile nilInayoH vidhukAlakaTayoH tviSaM vimuJcan (iva) nalena mene / / 113 // vyAkhyA-yaH = taDAgaH, mahIyasaH = mahattarasya, gorasya = zvetasya, mecakasya ca nIlasya ca, paMkajamaNDalasya = kamalasamUhasya, zuklanIlakamalayoriti bhAvaH / chalena % kaitavena, salile = jale, nilInayoH = nimagnayoH, vidhukAlakTayoH = candrakAlakUTaviSayoH sitA'sitayoH, tviSaM = kAnti, vimuJcan = visajana, (iva ) nalena = naiSadhana, mene = saMbhAvitaH // 113 // anuvAvA-jisa tAlAbako bar3ese sapheda aura nIle kamalasamUhake bahAnese jalameM DUbe hue candramA aura kAlakUTa viSakI kAntiko chor3ate hueke samAna nalane sambhAvanA kI // 113 // TippaNI-mahIyasaH = atizayena mahat mahIyaH, tasya, mahata + Iyasuna + Das / paMkajamaNDalasya - paMkajAnAM maNDalaM, tasya (pa0 ta0), nilInayo:-ni+ lI+kta+ os / vidhukAlakUTayoH = vidhuzca kAlakUTaM ca, tayoH ( dvandvaH ) / vimuJcan = vimuJcatIti, vi+muc + laT ( zatR ) + su / "zemucAdInAm" isase num Agama / mene = man +liTa (karmameM)+ta / isa padyameM kaitavApanuti aura utprekSA ina donoM alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saMkara alaGkAra hai / / 113 / / calokRtA yatra taraGgariGgaNarabAlazavAlalatAparamparAH / dhruvaM vadhurvADavahavyavADavasthitiprarohattamabhUmadhUmatAm // 114 / / anvayaH-yatra taraGgariGgaNaH calIkRtA abAlazavAlalatAparamparAH vADavahavyavADavasthitiprarohattamabhUmadhUmatAM dadhuH dhruvam // 114 // vyAkhyA-yatra yasmin, taDAga iti bhAvaH / taraMgaGgiNaH = bhaMgakampanaH, calIkRtAH = caJcalIkRtAH, abAlazavAlalatAparamparAH = kaThorajalanIlIvallIpaktayaH, vADavahavyavADavasthitiprarAhattamabhUmadhamatAM = vaDavA'nalA'vasthAnabahiHprAdurbhavattamabAhulyadhamatAM, dadhuH = dhArayAmAsuH, dhruvam = iva, bahirutthitadhUmapaTalavadvabhuH // 114 // ___ anuvAda:-jisa tAlAbameM taragoMke kampanase caJcala banAI gayI kaThora Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sevArakI latAeM nIce vaDavAgnikI sthitise prAdurbhUta honevAle dhUmakI bahulatA. ko mAnoM dhAraNa kara rahI thiiN| 114 // TippaNI-taraMgariGgaNaH = taraGgANAM riGgaNAni, taiH (Sa0 ta0 ) calAkRtA:- acalAH calAH saMpadyante tathA kRtAH, cala+vi++kta+TAp + jas / abAlazavAlalatAparamparAH = na bAlAH abAlAH (nan ta0 ) / zaMvAlAnAM latAH (0 t0)| "jalanIlI tu zaMvAlaM zevalaH" ityamaraH / abAlAzca tAH zaMvAlalatA: (ka0 dhA0 ), tAsAM paramparA, (10 t0)| vADavahavyavAavasthitiprarohattamabhUmadhUmatA havyaM vahatIti havyavAD ( agniH ), havya-upapadapUrvaka 'vaha' dhAtuse "vahazca" isa sUtrase Nvi pratyaya ( uppd0)| vADavazvAsI havyavAT ( ka0 dhA0 ), tasya avasthiti: (10 t0)| ati. zayena prarohana prarohattamaH, prarohat + tamap / bahoH bhAvaH bhUmA, 'bahu' zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isase imanic pratyaya aura "bahorlopo bhU ca baho:" isase bahu ke sthAnameM bhU Adeza / prarohattamo bhUmA yeSAM te prarohattamabhUmAnaH ( bahu0 ), te ca te dhUmAH (ka0 ghA0 ) / vADavahavyavADavasthityA prarohattamabhUmadhUmAH ( tR0 ta0), teSAM bhAvastattA, tAma vADavahavyavADavasthitiprarohattamabhUmadhUma+ta+TAp +am / dadhuH = dhA + liTa+jhi ( us ) / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai // 114 // prakAmamAdityamavApya kaNTake: karambitA''modabharaM vivRnnvtii| . ghRtasphuTazrIgRhavigrahA divA sarojinI yatprabhavA'psarAyitA // 115 // anvayaH-Adityam avApya kaNTakaH prakAmaM karambitA, AmodabharaM vivRNvatI, divA dhRtasphuTazrIgRhavigrahA yatprabhavA sarojinI apsarAyitA // 115 / / ____ vyAkhyA-AdityaM sUryam, apsaraHpakSe-indram; avApya = prApya, kaNTakaiH= nAlagatatIkSNA'vayavaiH, apsaraHpakSe-romAJcaH, prakAmam = atyartha, karambitAdanturitA, apsaraHpakSe-yuktA / AmodabharaM - parimalasampadam, apsaraHpakSeAnandasampadaM, vivRNvatI=prakaTayantI, divA = divase, dhRtasphuTazrIgRhavigrahA = gRhItavyaktakamalasvarUpA, apsaraHpakSe-divA = svargaNa, dhRtasphuTazrIgRhavigrahAgahItazobhAsthAnazarIrA, svargalokavAsinIti bhAvaH, etAhazI yatprabhavA = yat taDAgotpannA,sarojinI kamalinI, apsarAyitA-apsarovat AcaritA / / 115 // ___ anuvAdaH-jaise svargalokameM rahanevAlI apsarA indrako pAkara atyanta romAJcoMse yukta hotI hai, atizaya Anandako prakaTa karatI hai vaise hI jisa tAlAbase Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 117 utpanna kamalinI sUryako pAkara nAlameM sthita kaNTakoMse atyanta yukta hokara atizaya sugandhako prakaTa kara tathA spaSTa rUpase kamalarUpa zarIrako dhAraNa karatI huI apsarAke samAna AcaraNa karatI hai // 115 // TippaNI-Adityam = aditerapatyaM pumAn AdityaH tam 'aditi' zabdo "dityadityAdityapatyuttarapadANNyaH" isase Nya pratyaya / avApya = ava+Ap + ktvA ( lyap ) / Amodabharam = Amodasya bharaH, tam (Sa0 t0)| "AmodA so'tinirhArI" iti "mutprItiH pramado hrssprmodaamodsmmdaaH|" iti cA'maraH / vivRNvatI =vivRNotIti, vi= vR + laT ( zatR )+kii+su| divA= "divA'hnIti" iti "suraloko dyodivo dve striyAM, klIbe triviSTapam" iti cAmaraH / dhRtasphuTazrIgRhavigrahA = zriyaH gRhANi (pa0 t0)| sphuTAni ca tAni zrIgRhANi ( ka0 dhA0 ) / dhRtAni sphuTazrIgRhANi (pamAni) yasya saH (bahu0), ghRtasphuTazrIgRhaH vigrahaH ( svarUpam ) yasyAH sA ( bahu0 ) apsarAke pakSameMdivA = svargeNa, dhRtasphuTazrIgRhavigrahA=zriyaH ( zobhAyAH ) gRham (pa0 t0)| ghRtaM sphuTaM zrIgRhaM vigrahaH ( zarIram ) yasyAH sA ( bahu0 ) ujjvalazobhAyukta zarIravAlI yaha tAtparya hai / yatprabhavA = prabhavati asmAt iti prabhavaH, pra-upasargapUrvaka 'bha' dhAtuse "Rdorap" isa sUtrase apa pratyaya ! yaH ( taDAgaH ) prabhavaH ( kAraNam ) yasyAH sA (bhu0)| apsarAyitA = apsarovat AcaritA, apsaras zabdase "katuH kyaG salopazca" isa sUtrase "ojaso'psaraso nityamitareSAM vibhASayA" isa vArtikake sahakArase kyac pratyaya, sakArakA lopa aura TAp pratyaya / isa padyameM zleSa aura upamA alaGkAra hai // 115 // yavambapUrapratibimbatA''yatirmayattaraGgastaralastaTamaH / nimajjya mainAkamahIbhRtaH satastatAna pakSAnghuvataH sapakSatAm // 16 // anvayaH- yadambupUrapratibimvatA''yatiH maruttaraGgaH taralaH taTadrumaH nimajjya sataH pakSAn dhuvataH mainAkamahI mRtaH sapakSatAM tatAna / / 116 // vyAkhyA - madambupUrapratibimbatA''yatiH = yajjalapravAhapratiphalitA''yAmaH, maruttaraGgaH vAyucAlitomibhiH, tarala: = caJcalaH, tarannumaH tIravakSaH, nimajjyanimagnIbhUya, sataH = vidyamAnasya, pakSAn = patattrANi, dhuvataH = kampayataH, mainAkamahImRtaH = mainAkaparvatasya, sapakSatAM=tulyatAM, pakSayuktatAM ca, tatAna = vistArayAmAsa // 116 // anuvA-jisa tAlAbake jalapravAhameM pratibimbita vistAravAlA, vAyuse Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam kampita taraGgoMse caJcala kinArekA per3a DUbakara rahate hue aura paMkhoMko hilAte hue manAka parvatake samAnatAkA vA pakSayukta-bhAvakA vistAra kara rahA thA // 11 // TippaNI-yadambupUrapratibimbitA''yatiH = ambunaH pUraH (10 ta0) yasya (taDAgasya ) ambupUraH (10 ta0 ) / pratibimbitA AyatiH yasya saH bhu0)| yadambupUre pratibimbitA''yatiH ( sa0 t0)| maruttaraGgaH = marutaH taraGgAH, taH (Sa0 t0)| taTadmaH = taTe drumaH (sa0 t0)| nimajjya = ni+masja+ ktvA ( lyap ) / sataH = astIti sat, tasya, as + laT ( zatR )+ Gas / dhuvataH = dhuvatIti dhuvan, tasya, "dhU vidhUnane" isa tudAdistha dhAtuse laT zatR+ us mainAkamahIbhRtaH = mainAkazcA'sau mahIbhRt, tasya ( ka. dhA0 ), sapakSatAM = samAnaH pakSaH yasya saH sapakSaH (bahu0), "samAnasyacchandasyamardhaprabhRtyudarkeSu" isa sUtrameM "samAnasya" isakA yogavibhAga honese samAnake sthAnameM "sa" Adeza hamA hai| sapakSasya bhAvaH sapakSatA, tAma, sapakSa+talaM + TAp + am / mainAkapakSameM-pakSaH saha sapakSaH ( tulyayoga bahu0 ), "vopasarjanasya" isa sUtrase 'saha' ke sthAnameM 'sa' bhAva / tatAna = tanu+liTa + tip (jala) / indrane jaba parvatoM ke pakSoMko kATA taba manAka parvata Darakara samudrameM chipA aisI paurANikI AkhyAyikA hai| isa padyameM upamA alaGkAra hai // 116 // yugmampayoSilakSmImuSi kelipalvale rimsuhaMsIkalanAvasAdaram / sa tatra citraM vicarantamantike hiraNmayaM haMsamaboSi nessdhH|| 117 // priyAsu bAlAsu ratikSamAsu ca dvipatritaM pallavitaM ca bibhratam / smarAjitaM rAgamahIlhAkuraM miSeNa caJcvocaraNadvayasya / / 118 // anvayaH-sa naSadhaH payodhilakSmImuSi tatra kelipalvale riraMsuhaMsIkalanAdasAdaraM bAlAsu ratikSamAsu ca priyAsu caJcvoH caraNadvayasya ca miSeNa dvipatritaM pallavitaM ca smarA'jitaM rAgamahIrahA'GkaraM bibhratam antike vicarantaM citraM hiraNmayaM haMsam abodhi // 117-118 / / / vyAkhyA-sa: pUrvoktaH, naiSadhaH = nalaH, payodhilakSmImuSi=samudrazobhAhare, samudrasadRza iti bhAvaH / tatra = tasmin, kelipalvale = krIDAsarasi, riraMsuhaMsIkalanAdasA''daraM = ramaNecchuvaraTAmadhurazabdasaspRhaM, bAlAsu = AsannayauvanAsu, aratikSamAsviti bhAvaH / ratikSamAsu ca = ramaNasamarthAsu, yuvatISviti bhAvaH / ityaM dvividhAsu, priyAsu = vallabhAsu, kramAt, caJcyoH = troTayoH caraNadvayasya Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 119 ca = pAdadvitayasya ca, miSeNa = chalena dvipatritaM = sajAtadvipatraM, caJcvoH dvikhaNDatvena sAmyAdiya muktiH, pallavitaM ca = sajAtapallavatvaM ca, caraNayoH visRmarA'Ggulitvena pallavasAmyAdiyamuktiH smarAjitaM-kAmopAjitaM,smareNava vRkSaropaNenotpAditi bhaavH| rAgamahIruhA'GkuraM anurAgavRkSanUtanodbhidaM, bibhrataM = dhArayantaM, caJcupuTamiSeNa dvipatritaM bAlAgocarAga, caraNamiSeNa pallavitaM yuvativiSaye rAgaM ca dhArayantamiti bhAvaH / antike-haMsI nikaTe, vicarantaMyuvativiSaye rAgaM ca dhArayantamiti bhAvaH / antike = haMsInikaTe, vicaranta= gacchantaM, citram = adbhutaM, hiraNmayaM = suvarNamayaM, haMsaM = cakrAGgama, abodhijJAtavAn, adrAkSIditi bhAvaH // 117-118 / / .. anuvAda:-mahArAja nalane samudrakI zobhAkA haraNa karanevAle, vihArasarovarameM ramaNakI icchA karanevAlI haMsiyoMke avyakta madhura zabdoMmeM abhilASa karanevAle, bAlA aura prauDha apanI priyAoMmeM do coMcoM aura do caraNoMke bahAnese do pattoMse tathA pallavase yukta kAmadevase upAjita anurAgarUpa vRkSake akurako dhAraNa karate hue aura haMsiyoMke pAsa jAte hue anUThe sunahare haMsako dekhA // 117-118 // TippaNI-naiSadhaH = niSadha+ aN / payodhilakSmImuSi = payodheH lakSmIH (pa0 ta0 ) / tAM muSNAtIti payodhilakSmImuTu, tasmin, payodhilakSmI+muS + kvip +Gi ( uppd0)| kelipalvale = keleH palvalaM, tasmin (pa0 ta0 ) / 'vezantaH palvalaM cA'lpasaraH" ityamaraH / riraMsuhaMsIkalanAdasAdaraM = rantum icchavaH riraMsavaH, ram + san + uH / tAzca tA haMsyaH ( ka0 dhA0 ) / kalacAso nAdaH (ka0 dhA0 ), AdareNa sahitaH sAdaraH ( tulyogabahu0 ) / riraMsuhaMsInAM kalanAdaH (10 ta0), tasmin sAdaraH, tam ( sa0 t0)| ratikSamAsu 3 rato kSamA, tAsu (sa0 ta0), cacoH = "caJcustroTirubheH striyAm" ityamaraH / caraNadvayasya = caraNayoH dvaya, tasya pa0 t0)| dvipatritaM - dvisaMkhyake patre dvipatre ( madhyamapadalorI sa0 ) / dvipatre saMjAte asya dvipatritaH, tam "tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itac" isase itac pratyaya / pallavitaM = pallavaM saMjAtam asya, tam, pahale ke samAna itan / smarAjitaM = smareNa ajitaH, tam ( tR0 t0)| rAgamahIruhAM'GkuraM = rAga eva mahIruhaH ( rUpaka0 ) tasya aGkuraH, tam (Sa0 ta0) / bibhrataM - bhR + laT ( zatR )+ am / vicarantaM-vi+cara+ laT ( zatR )+ am, hiraNmayaM hiraNyasya vikAraH, tam "dANDinAyanahAstinAyanAtharvaNikabrahmAzineyavAzinAyanibhroNahatya ghevatyasAravakSvAkamaitreyahiraNmayAni" Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam isa sUtrase yakAralopakA nipAtana / haMsam = yahA~para "haMsa" zabdase rAjahaMsako lenA cAhie / 'rAjahaMsAstu te caJcucaraNalohitaH sitAH / " ityamaraH / abodhi"budha avagamane" ghAtuse luG, ( kartAmeM ) "dIpajanabudhapUritA yipyAyibhyo'nyatarasyAm" isase cilake sthAnameM ciN / pUrvapadyameM payodhilakSmIko kelipallava kase haraNa karatA hai isa prakAra vastusambandha asambhava hokara payodhilakSmIke sadRza lakSmIkA bodhana karanese nidarzanA alaGkAra hai| dUsare padyameM yathAsaMkhya, rUpaka aura kaitavA'patikA saGkara hai / usake sAtha do rogoMke bhedameM abhedalakSaNA atizayoktise utthApita coMcoM aura caraNoMke vyAjase bhItarake. samAna bAhara bhI akUritatvakI utprekSA vyaGgaya hotI hai isa prakAra alaz2Arase alaGkAradhvani hai // 117-118 // mahImahendrastamavekSya sa kSaNaM zakuntamekAntamanovinovinam / priyAviyogAvidhuropi nirbharaM kutUhalAkAntamanA manAgabhUt // 119 / / anvayaH-mahImahendraH sa ekAntamanovinodinaM taM zakuntaM kSaNam avekSya priyAviyogAt nirbharaM vidhuraH api manAka kutUhalAkrAntamanAH abhUt / / 119 // dhyAkhyA-mahImahendraH = pRthivIndraH, saH = nala:, ekAntamanovinodinaMnitAntacittAlAdaka, taM = pUrvoktaM, zakuntaM = pakSiNaM hNsmityrthH| kSaNaM = kazcitkAlam, avekSya = dRSTvA, priyAviyogAt = dayitAvirahAta, damayantIviyogAdityarthaH / nirbharam = atimAtraM, vidhuraH api = vihvalaH api, manAk= ISada, kutUhalAkrAntamanAH = kutUhalA'nvitacittaH, abhUt = abhavat, grahItukAmo'bhUditi bhAvaH // 119 // __anuvAra:- rAjA nala cittako atyanta Anandita karanevAle usa pakSI(haMsa ) ko kucha samayataka dekhakara damayantIke virahase atyanta vihvala hokara bhI kucha kutUhalase yukta ho gaye // 119 // TippaNI-mahImahendraH- mahAMzcA'sau indraH (ka0 ghA.), mAM mahendraH ( sa0 t0)| ekAntamanovinodinaM = mano vinodayatIti manovinodI, manas + vi+nud+Nic + Nini ( uppd0)| ekAntaM ( yathA tathA ) manovinodI, tam ( supsupaa0)| "tIvra kAntanitAntAni gADhabADhadRDhAni c|" ityamaraH / kSaNa="kAlA'dhvanoralyantasaMyoge" isa sUtrase dvitIyA / "nirvyApArasthitI kAlavizeSotsavayoH kSaNaH / " ityamaraH / avekSya = ava+ikSa+ktvA (lyp)| priyAviyogAda priyAyA viyogaH, tasmAda (pa0 t.)| kutUhalAkAntamanAH Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 121 thAkrAntaM mano yasya sA ( bahu0 ), kutUhalena AkrAntamanAH (tR0 t0)| babhUt = bhU+luG tim / / 119 / / avazyabhavyeSvanavagrahagrahA yayA dizA dhAvati veSasa: spRhaa| tRNena vAtyeva tayA'nugamyate janasya cittena bhUzA'vazAtmanA // 120 // ___ anvayaH- avazyabhavyeSu anavagrahagrahA vedhasaH spRhA yayA dizA dhAvati tayA bhRzA'vazAtmanA janasya cittena tRNena vAtyA iva anugamyate // 120 // vyAkhyA-dhIrodAtto nalaH kathaM haMsagrahaNAtmake cApalye prAvatiSTetyAzaya samAdhatte avazyeti / avazyabhavyeSu = niyamabhavitavyeSu viSayeSu anavagrahagrahA - apratibandhanirbandhA, nirakUzA'bhinivezeti bhaavH| vedhasaH = brahmaNaH, spRhA = icchA, yayA dizA = yena mArgeNa, dhAvati = gacchati, tayA = dizA, bhRzA vazAtmanA = atyarthaparatantrasvabhAvena, janasya = lokasya, cittena = mAnasena, tRNena= arjunena, vAtyA iva = vAtasamUha iva, anugamyate = anuniyate, vedhasaH spRhA .. karma // 120 // ___ anuvAdaH-niyamase bhavitavya viSayoMmeM pratibandhase rahita AgrahavAlI brahmAkI icchA jisa dizAse jAtI hai usI dizAko atyanta paratantra svabhAvavAle manuSyakA citta anugamana karatA hai, jaise ki tRNa vAyusamUhakA anugamana karatA hai / / 120 // TippaNo-avazyabhavyeSu bhavantIti bhavyAH, "bhavyageyapravacanIyopasthAnIyajanyAplAvyApAtyA vA" isa sUtrase nipAta huA hai| avazyaM bhavyAH teSu ( supsupA0 ) / "avazyam" ke makArakA "lumpedavazyamaH kRtye" isase lopa huA hai anavagrahagrahA= avidyamAnaH avagrahaH yasmin saH ( nabaha0 ), sa grahaH yasyAM sA ( bahu. ) 'graho'nu grahanibandhagrahaNepu raNodyame // " iti vizva: bhRzA'vazAtmanA = avazaH ( adhInaH ) AtmA ( svabhAvaH ) yasya saH ( bahu0 ) / bhRzam ( yathA tathA ) avazAtmA, tena ( supsupA0 ) vAtyA = vAtAnAM samUhaH, 'vAta' zabdase "pAzAdibhyo yaH" isa sUtrase meM pratyaya aura TAp / anugamyata = anugam + (karmameM ) + ta / isa padya meM upamA alaGkAra hai / / 1200 // - ayA'valambya kSaNamekapAdikAM tadA nivadrAvapapalvalaM khagaH / sa tiryagAvajitakandharaH ziraH piMSAya pakSaNa ratiklamA'lasaH / / 121 // anvayaH-atha ratiklamA'lasaH khagaH tadA ephapAdikAm avalambya tiryapAvajitakandharaH ( san ) pakSeNa ziraH pidhAya upapalvalaM kSaNaM nidadrI / / 121 // vyAkhyA-atha = nalotkaNTholpatyanantaraM, ratiklamA'lasaH= suratakhedAlasya Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yuktaH, saH = pUrvoktaH, khagaH = pakSI, haMsa ityarthaH / tadA tasmin samaye, ekapAdikAm-ekapAdA'vasthAnakriyAm, avalambya-Azritya, tiryagAvajitakandharaHtiryagAvartitagrIvaH ( san ), pakSeNa = patattreNa, ziraH = mUrdhAnaM, pidhAya = AcchAdya, upapalvalaM = krIDAsarovaranikaTe, kSaNaM = kaJcitkAlaM, nidadrI - suSvApa // 11 // anuvAda:-nalako utkaNThA honeke anantara ramaNakI glAnise Alasyayukta hokara vaha pakSI ( haMsa ) usa samaya eka parase bhUtalakA avalambana kara garadanako Ter3hA kara paMkhese zira Dhakakara tAlAbake pAsa kucha samayataka so gayA // 121 / / TippaNI-ratiklamA'lasa:rate: klamaH (Sa0 ta0), tena alasaH ( tR. t0)| khagaH = khe gacchatIti, kha+ gam +3: / ekapAdikAm =ekaH pAdaH yasyAm ( kriyAyAm ) ekapAdikA, tAm, "taddhitA'rthottarasadasamAhAre " isa sUtrase taddhitArthaviSayameM samAsa hokara "ata iniThano" isa sUtrase Than pratyaya hokara "ThasyekaH" isase usake sthAnameM ika hokara strItvavivakSAmeM TAp / anitya honese samAsAnta vidhikA abhAva huA, ataeva pad AdezakA prasaMga nhiiN| tiryagAvajitakandharaH = tiryak AvajitA kandharA yena saH ( bhu0)| pidhAya = api + dhA+ktvA ( lyap ), "vaSTi bhAgurirallopamavApyorupasargayoH" isake anusAra 'api' ke akArakA lopa / "apidhAnatirodhAnapidhAnAcchAdanAni ca / " ityamaraH / upapalvalaM = palvalasya samIpe, samIpa arthameM avyayIbhAva / nidadrI = ni+drA+liT+Nala ( au ) / isa padyameM svabhAvokti alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai-- "sbhAvoktirdurUhA'rthasvakriyArUpavarNanam / " sA0 da0 10-121 // 121 // sanAlamAtmA''nananijitaprabhaM hriyA nataM kAJcanamambujanma kim ? / / abuddha taM vidrumadaNDamaNDitaM sa potamambhaHprabhucAmaraM ca kim ? // 122 // anvayaH- sa tam AtmA''nananijitaprabha hriyA nataM sanAlaM kAJcanam ambujanma kim ? ( tathA ) vidrumadaNDamaNDitaM pItam ambhaHprabhucAmaraM ca kim ( iti ) abuddha / / 122 // vyAkhyA-saH = nala:, taM = haMsam, AtmA''nananijitaprabha = svamukhaparAjita kAnti, ataeva hriyA: lajjayA, nataM = namra, sanAlaM nAlasahitam, ekacaraNA'vasthAnAditi zeSaH / kAJcanaM = sauvarNa, haMsasya hiraNmayatvAditi zeSaH / ambujanma = jalajaM, kamalamityarthaH, ki = kimu, ( tathA ) vidrumadaNDamaNDitaM : Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 123 pragaladaNDamUSitaM, caraNasya raktavAdIti zeSaH / pItaM pItavarNa hiraNmayatvAditi zeSaH / ambhaHprabhucAmaraM ca = varuNaprakIrNakaM ca, kiM = kimu, iti abuddha = buddhavAn utprekSitavAniti bhAvaH / / 122 // . . anuvAdaH--nalane haMsako apane mukhase parAjita kAntivAlA ataeva lajjAse jhukA huA, nAlase yukta sunahalA kamala hai kyA ? athavA muMgeke daNDase alaMkRta pIlA varuNadevakA cAmara hai kyA? aisA vicAra kiyA // 122 / / TippaNI-AtmAnananijitaprabham = nirjitA prabhA yasya tat (bahu0 ) / AtmanaH Ananam (Sa0 ta0), tena nijitaprabham ( tR0 t0)| nataM-nam + ktaH / sanAlaM = nAlena sahitam ( tulyayoga bhu0)| kAJcanaM kAJcanasya vikAraH, "anudAttAdezca" isa sUtrase an pratyaya / ambujanma = ambunaH janma yasya tat = ( vyadhikaraNa bhu0)| vidrumadaNDamaNDitaM = vidrumasya daNDaH (10 ta0 ), tena maNDitam (ta0 ta0 ) / ambha prabhacAmaram = ambhasaH pramaH ( Sa. ta0), "pracetA varuNaH pAzI yAdasAM ptirpptiH|" ityamaraH / ambhaH prabhoH cAmaram ( Sa0 ta0 ) / abuddhaH = 'budha avagamane" dhAtuse luG+ta, "jhaSastayo?'dhaH" isa sUtrase takArake sthAnameM dhakAra / isa padyameM hrI ( lajjA ) ke prati "nirjitaprabha" padakA artha hetu hai ataH padA'rthahetuka kAvyaliGga, pUrvArddha aura uttarArddha meM do utprekSAe~ aura "abuddha" isa eka kriyAke sAtha "ambuja' aura "cAmara" kI karmatAse sambandha honase tulyayogitA alaMkAra hai, isa prakAra inakA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 122 // kRtA'varohasya hayAdupAnahI tataH pade rejaturasya bibhrtii| tayoH pravAlavanayostathA'mbujainiyodhukAme kimu baddhavarNamo ? // 123 / / - anvayaH--tataH hayAt kRtA'varoisya asya upAnahI bibhratI pade tayoH vayoH pravAlaH tathA ambujaH niyodhukAme ( ataH) baddhavarmaNI rejatuH kimu ? // 123 // vyAkhyA-tataH = haMsadarzanAnantaraM, hayAta = azvAt, - kRtA'varAhasya 3 vihitA'vataraNasya, asya = nalasya, upAnahI = pAdatrANI, varmarUpe iti bhAvaH / bibhratI = dhArayatI, pade = caraNe, tayoH pUrvoktayoH, vanayoH vipinasalilayoH pravAlaH = pallavaH, tathA = tena prakAreNa, ambujaH = kamalaH, niyodhukAme = yuddhakAme, ataH baddhavarmaNI = sannaddhakavace, rejatuH = zuzubhAte, kimu // 123 // anuvAdaH-taba ghor3ese utaranevAle nala ke jUtoMko pahananevAle pA~va, upavana Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam aura jalake pallavoM aura kamaloMse yuddha karanekI icchAse kavaca pahane hue haiM kyA? isa prakAra zobhita hue // 123 / / TippaNI-hayAt =apAdAnameM pnycmii| kRtA'varohasya kRtaH avarohaH yena, tasya ( bhu.)| upAnahI = upanahyate iti upAnahI, te, upa-upasargapUrvaka 'Naha bandhane', dhAtuse "sampadAdibhyaH kvip" isa vArtikase kvip pratyaya aura "nahivRtivRSivyadhirucisahitaniSu kvo" isa sUtrase pUrvapadakA dIrgha / bibhratI= bhR+ laT (zatR)+au / pade = padaM vyavasitatrANasthAnalakSmA'dhrivastuSu / " ityamaraH / vanayoH = vanaM ca vanaM ca vane, tayoH "sarUpANAmekazeSa ekavibhakto" isase ekazeSa "vane salilakAnane" ityamaraH / pravAlaH = "pravAlo'strI kisalaye vINAdaNDe ca vidrume / " iti medinI / niyodhukAme = niyoddhaM kAmaH yayoste ( bahu0 ) / "tuM kAmamanasorapi" isase tumunke makArakA lopa / baddhavarmaNI = baddhaM varma yAbhyAM te (bahu0 ) / rejatuH = "rAja dIptau" dhAtuse liT+tas ( atusa ) / "phaNAM ca saptAnAm" isa sUtrase etva aura abhyAsalopa / isa padyameM zleSa yathAsaMkhya aura utprekSAkA aGgAGgibhAvarUpa saGkara alaMkAra hai // 123 // vidhAya mUti kapaTena vAmanI svayaM balidhvaMsiviDambinImayam / upetapArzvazvaraNena moninA nRpaH pataGga samatta pANinA / 124 / / anvayaH-ayaM nRpaH svayaM kapaTena vAmanIM balidhvaMsiviDaMmbinI mati vidhAya mauninA caraNena upetapArzvaH pANinA pataMgaM samadhatta // 124 // vyAkhyA-ayam - eSaH, nRpaH - rAjA, nala ityarthaH / svayam = AtmanA, natvanucareNa, kapaTena-chalena, vAmanIM hrasvAM, balidhvasiviDambinI = bhagavadvAmanA'nukAriNI, mUrti = zarIraM, vidhAya = kRtvA zarIraM saGkucayeti bhAvaH / mauninA = monayuktena, niHzabdenetyarthaH / caraNena = pAdena, upetapArzva: - AsAdita haMsasAmIpyaH sana, pANinA = kareNa, pataMga = pakSiNaM, haMsamiti bhAvaH / samadhatta = jagrAhetyarthaH // 124 // ___ anuvAda:-rAjA nalane svayam kapaTase baliko chalanevAle viSNu (vAmana ) kI nakala karanevAlA choTA zarIra banAkara zabdase rahita caraNase ( dabe pAMva ) haMsake pAsa pahuMcakara hAthase haMsako pakar3a liyA // 124 / / TippaNI-vAmanI = vAmanasya iyaM vAmanI, vAm vAmana + aN + DIpa+ ama / "TiDDhANan" isa sUtrase DIp vA "SidgaurAdibhyazca" isase DIp / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 125 balidhvaMsiviDambinIM bali dhvaMsayatIti balidhvaMsI ( vAmanaH ), bali+dhvaMsa + Nic + NiniH ( upapada0 ) / balidhvaMsinaM viDambayatIti balidhvaMsiviDambinI, tAm, balidhvaMsi+vi+Dabi + Nini+kI+am / mUrti ='mUrtiH kAThinyakAyayoH" ityamaraH / vidhAya=vi+thA+ktvA ( lyap ) / moninA=munerbhAva: monam, 'muni' zabdase "igantAcca laghupUrvAt" isase aN / maunam asyA'stIti maunI, tena, mon+ini+ttaa| upetapAlam =upetaM pAzvaM yena saH, tam (bahu0 ) / pANinA = sAdhakatamaM karaNam, isase karaNasaMjJA hokara tRtIyA / samadhatta-saM+dhA+luG+ta / isa padyameM svabhAvokti aura upamAkA saMsRSTi lekara tripAdaparimita bhUmikI prArthanA kara chalapUrvaka baliko svargase haTA diyA thA yahAM para usI bAtakA saMketa hai / / 124 // - tadAttamAtmAnamavetya saMbhramAtpuna: puna: prAyasadutplavAya saH / gato virutyoDDayane nirAzatA karo nirodhuvaMzati sma kevalam // 125 // anvayaH -- sa AtmAnaM tadAttam avetya saMbhramAt utplavAya punaHpunaH prAyasada; uDDayane nirAzatAM gataH (sn| virutya niroddhaH karo kevalaM darzAta sma // 125 // vyAkhyA - saH = haMsaH, AtmAnaM = svaM, tadAttaM = nalagRhItam, avetya = jJAvA, saMbhramAt = tvarAyAH, utplavAya = utpatanAya, punaH punaH= bhUyo bhUyaH, prAyasat = prayAsam akArSIt, uDDayane = utpatane, nirAzatAM - nairAzyaM, gataH= prAptaH san, virutya-vikruzya, nirodhaH-grahItuH, nalasyeti bhAvaH / karo-hastI, kevalam = eva, dati sma=daSTavAn // 125 / / : manuvAdaH-usa haMsane apaneko nalase pakar3A gayA jAnakara ghabar3AhaTase ur3aneke lie bArambAra prayatna kiyA, Akhira ur3ane meM nirAza hokara cillAkara nalake donoM hAthoMko kATane lagA / / 125 / / TippaNI-tadAttaM tena AttaH, (tR0 t0)| avetya = ava+iN + ktvA (lyap) / saMbhramAt =hetumeM paJcamI / utplavAya = "kriyArthopadasya ca karmaNi sthAninaH" isa sUtrase caturthI ! prAyasat = pra-upasargapUrvaka "yasu prayatle" dhAtuse luGmeM "puSAdidyutAladitaH parasmaipadeSu" isa sUtrase clike sthAnameM aGAdeza / nirAzatAM = nirgatA AzA yasmAt saH ( bahu0 ) / nirAzAya bhAvo nirAzatA, tAm, nirAza+tala +TApa, virutya =vi-upasarga pUrvaka "ha zabde" dhAture Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kvA ( lyap ) / nirodhaH = niruNaddhIti niroddhA, tasya ni+rudh + tRNa+ Das / isa padya bhI svabhAvokti alaGkAra hai / / 125 / / sasaMbhramotpAtipatipatatkulA''kulaM saraH prapadyotkatayA'nukampitAm / tamiloleH patagagrahAnnapaM nyavArayadvArirahe: karairiva / / 126 // anvayaH--sasaMbhramotpAtipatatkulA''kulaM saraH utkatayA anukampitAM prapadya taM napama UmilolaH vArirahaiH kara iva patagapahAt nyavArayat / / 126 // vyAkhyA-sabhramotpAtipatatkulA''kulaM = satvarotpatanazIlapakSisamUhavyAkulaM, sara:=taDAgaH, utkatayA = utkaNThitatvena, . anukampitA-dayAlutAM, prapadya = prApya, taM-pUrvoktaM, napaM % rAjAnaM, nalamiti bhAvaH / Umilole:taraGgacaJcalaH, vArirahaiH = kamalaH, karaH iva = hastaH iva, patagagrahAt = pakSigrahaNAt, nyavArayat iva = nivAritavAn iva / / 126 / / anuvAdaH-ghabar3AhaTake sAtha ur3anevAle pakSiyoMse AkUla tAlAba, utkaNThita honese dayAla hokara rAjA nalako taraMgoMse caJcala kamalasadRza hAthoMse pakSAko grahaNa karanemeM mAnoM roka rahA hai aisA mAlUma hotA thA / / 126 / / TippaNI-sasaMbhramotpAtipatatkulA''kulaM = patantIti patantaH, pat + laT (matR / "patattripatripatagapatatpattrarathA'NDajAH / " ityamaraH / patatAM kulam ( 10 ta0 ) / saMbhrameNa sahitaM, ( tulyayogabahu0 ) / utpatatIti utpAti, ud+ pt+nniniH| sasabhramaM yathA tathA utpAti / supsupA0 ) / sasaMbhramotpAti ca tat patatkulam ( ka0 dhA0 ), tena Akulam ( tR0 t0)| ratkatayA = "utka unmanAH" isa sUtrase "utka" zabdakA nipAta haA hai| utkasya bhAva utkatA, tayA, utka+tala+TAp +ttaa| athavA udgataM kaM ( jalam ) yasmAt utkaM (bahu0 ), tasya bhAvaH tattA tayA / pakSiyoM ke ur3anese jalake hilanese yaha tAtparya hai / anukampitAm =anukampate tacchIla: anukampI, anu = kapi + NiniH / anumpinaH bhAvaH anukampitA tAm, anukampina + tala +TAp + am / prapadya: pra+pad + ktvA (lyp|| Umilola: = umibhi: lolAni, taH ( tR0 t0.)| vAriruH = vAriNi rohantIti vAriruhANi, taiH, 'igupadhajJaHprokiraH kaH" isa sUtrase ka pratyaya, vAri+raha+kaH / patagagrahAta-patagasya grahaH, tasmAta (10 ta0 / / nyavArayata=ni++Nica +tipa / isa padya meM upamA aura "nyavArayat" yahA~para utprekSAvAcaka iva Adi zabdake na honese pratIyamAnotprekSA isa prakAra do alaGkAroMkA agAGgibhAva honese saGkara alaMkAra hai / / 126 // Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH patattriNA tacireNa vaJcitaM dhiyaH prayAsyAH pravihAya palvalam / calatpadAmbhoruhanUpuropamA. cukUna kUle kalahaMsamaNDalI / / 127 // anvayaH-rucireNa patattriNA vaJcitaM tat palvalaM pravihAya prayAntyAH zriyaH calatpadAmbhoruhanapuropamA kalahaMsamaNDalI kale cukuja // 127 // vyAkhyA- rucireNa-sundareNa, patattriNA-pakSiNA, haMseneti bhAvaH, vaJcitaM = virahitaM, tat = pUrvoktaM, palvalaM - taDAgaM, pravihAya = saMtyajya, prayAnyA:- gacchantyAH, zriyaH = lakSmyAH , calatpadA'mbhoruhanapuropamA gacchaccaraNakamalapAdA'GgadasAmyayuktA, kalahaMsamaNDalI = rAjahaMsasaMhatiH, kUle = taDAgataTe, cukUja = avyaktazabdaM cakAra // 127 // anuvAdaH-sundara pakSI (rAjahaMsa ) se rahita usa tAlAbako chor3akara jAtI huI lakSmIke calate hue caraNakamaloMke nUpurake sadRza rAjahaMsasamUha kinAre meM zora macAne lagA / / 127 // TippaNI-pravihAya = pra+vi+hA+ktvA ( lyap ) / prayAntyAH - prayAtIti prayAntI, tasyAH, pra+yA+laT + zatR+ GI+us / calatpadAmbhokahanapuropamA = ambhasi rohata iti ambhoruhe. ambhas + raha+kaH / pade ambhorahe iva ( upmit0)| calatI ca te padAmbhoruhe (ka0 dhA0 ), sayoH napurI (Sa0 ta0), "pAdAGgadaM tulAkoTirmajIro nUpuro'striyAm / " ityama': / calatpadAmbhoruhana purAbhyAm upamA ( sAdRzyam ) yasyAH sA (vydhikrnnbhu0)| kalahaMsamaNDalI = kalavAco haMsAH kalahaMsAH (madhyamapadalopI s0)| 'kalahaMsastu kAdambe rAjahaMse nRpottme|" iti vizvaH / lahaMsAnAM maNDalI (10 t0)| cukaja = "kUja avyakte zabda" isa dhAtuse liT + tip (Nala ) / isa padyameM zobhA aura lakSmIke bheda honepara bhI zrI zabdake zleSase abheda adhyavasAya honese atizayokti aura upamA ina donoMkA aGgAGgibhAva honese saGkara aladhAra hai / / 127 // na vAsayogyA vasuSeyamIdRzastvamaGga ! yasyAH ptirujitsthitiH| iti prahAya kSitimAdhitA nabhaH khagAstamAcukrazurAravaH khaluH // 128 // anvayaH- iyaM vasudhA vAsayogyA na, aMga ! yasyA ujjhitasthitiH IdRzaH tvaM patiH iti khagAH kSiti prahAya nabha AzritAH ( santaH ) tam AravaiH Acu- . RzuH khalu // 128 // Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ vyAkhyA-iyam = eSA, vasudhA = pRthivI, vAsayogyA na = nivAsAhani, aMga = bho rAjan, yasyAH=vasudhAyAH, ujjhitasthitiH = tyaktamaryAdaH, IdazaH = etAdRzaH, niraparAdhapakSigrahIteti bhAvaH / tvaM, patiH - pAlakaH, asIti shessH| iti = evaM, kathayitvA iveti zeSaH / khagAH = pakSiNaH, kSiti - vasudhAM, prahAya = parityajya, nabhaH = antarikSam, AzritAH = prAptAH santaH, taM = nalam, mAravaH = uccadhvanibhiH, AcukruzuH = nininduH ( iva ), khalu = nizcayena // 128 // anuvAdaH-"yaha dharatI rahane lAyaka nahIM hai, he rAjan ! maryAdA chor3anevAle Apa jaise jisake pAlaka haiN|" isa prakAra pakSigaNa dharatI ko chor3akara antarikSakA Azraya lete hue nalakI ucca dhvaniyoM se nindA kara rahe haiM aisA mAlama hotA thA / / 128 // TippaNI-vAsayogyA = vAse yogyA ( sa* ta.) / aGga = "syuH pyAT pADaGga hai he bhoH" ityamaraH / ye saba avyaya haiN| ujjhitasthitiH = ujjhitA sthitiryena saH ( bahu0 ) / "saMsthA tu maryAdA dhAraNA sthitiH" ityamaraH / prahAya = pra+hA+ktvA (lyap ) / AcukruzaH = mAG+kruza+ liT + jhi ( us ) / isa padyameM "AcukazuH" isa kriyApadameM utprekSAdyotaka iva Adi padake abhAvase pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 128 // "na jAtarUpacchadajAtarUpatA dvijasya dRSTa" yamiti stuvanmahaH / avAvi tenA'tha sa mAnasaukasA janAdhinAthaH karapajaraspRzA // 129 // anvayaH--"iyaM jAtarUpacchadajAtarUpatA dvijasya na dRSTA" iti muhuH stuvan sa janAdhinAthaH atha karapaJjaraspRzA tena mAnasokasA avaadi|| 126 // vyAkhyA-iyam = Idaka, jAtarUpacchadajAtarUpatA:suparNapakSotpannasaundaryatA, dvijasya = pakSiNaH, na dRSTA = na avalokitA, iti = itthaM, muhaH = vAraMvAraM, stuvan - prazaMsan, saH = pUrvoktaH, janA'dhinAthaH narAdhipatiH, nala iti bhaavH| atha = anantaraM, karapaJjaraspRzA = hastapiJjarasparzakAriNA / tena = pUrvoktena, mAnasaukasA = mAnasarovaravAsinA, haMsenetyarthaH / avAdi = uktaH / / 126 // anuvAdaH-kisI bhI pakSI meM sunahale paMkhoMkA aisA saundarya maiMne nahIM dekhA thA' isa prakAra bAraMbAra tArIpha karanevAle rAjA nalako piMjar3e sadRza unake hAthameM vidyamAna usa haMsane kahA // 126 / / Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prathamaH sargaH 129. TippaNI-jAtarUpacchadajAtarUpatA-jAtaM rUpaM ( saundaryam ) yasya saH jAtarUpaH ( bahu0 ), tasya bhAvo jAtarUpatA, jAtarUpa+tala+TAp / jAtarUpasya chadAH (10 ta0 ), "cAmIkaraM jAtarUpaM mahArajatakAcane / " ityamaraH / jAtarupacchadaiH jAtarUpatA ( tR0 t0)| stuvan = stotIti, Tu+laT ( zatR0) +su / janA'dhinAthaH = janAnAm adhinAthaH (10 ta0) / karapaJaraspRzAkaraH param iva ( upmit0)| 'pijar3e ke samAna hAtha' kahanese usakI zithilatAse pIDAke abhAvakI sUcanA hotI hai| karapaJjaraM spRzatIti karapaJjaraspRk, tena, karapajara-upapadapUrvaka "spRza' dhAtuse "spRzo'nudake kvin" isa sUtrase kvin pratyaya / mAnasaukasAmAnasam okaH ( sthAnam ) yasya sa manasokAH, tena ( bahu0) / "haMsAstu zvetagarutazcakrAGgA maansauksH|" ityamaraH / avAdi=vada+luG ( karmameM )+t| isa padyameM "karapaJaraspRzA" isameM upamA alaGkAra hai aura "jAtarUpa... ... ...." ..... .."jAtarUpa" yahApara yamaka alaMkAra hai, usakA lakSaNa hai__ "satyarthe pRthagarthAyAH svrvynyjnshteH| krameNa tanavAvattiryamakaM vinigadyate // " sA0 da. 10-10 // 129 // Sigastu taSNAtaralaM bhavanmanaH samIkSya pakSAnmama hemajanmanaH / tavArNavasyeva tuSArazokara vevamobhiH kamalodayaH kiyAn ? // 130 // anvayaH-hemajanmanaH mama pakSAn samIkSya tRSNAtaralaM bhavanmanaH dhik astuH, tuSArazIkaraH arNavasya iva tava amIbhiH kiyAn kamalodayaH bhavet ? / / 130 // - vyAkhyA-atha haMsaH padya catuSTayena rAjAnamupAlabhate --dhigiti / hemajanmanaH #sauvarNAn, mama = haMsasya, pakSAn =patattrANi, samIkSya - dRSTvA, tRSNAtaralaM lAlasAcaMJcalaM, bhavanmanaH dhik = khaccittaM, dhik, bhavanmanaso nindetyarthaH / mastu = bhavatu, tuSArazIkaraH - himakarNaH, arNavastha iva - samudrasya iva, tava = bhavataH, amIbhiH = ebhiH, hemajanmabhiH pakSariti bhAvaH, kiyAn = kiMparimANaH, kamalodayaH-bhavata:-kamalAyAH = lakSmyAH , samudrasya-kamalasya = jalasya, udayaH vRddhiH, bhavet syAta, atisvalpaH syAditi bhAvaH / agAdhajala: samudro yathA jalabRddhayartha tuSArazIkaraM nAdriyate tathaiva ADhayatamena bhavatA'pi matpakSasuvarNa nAdaraNIyamiti bhAvaH / / 130 // manuvAka-sunahare mere paMkhoMko dekhakara tRSNAse caJcala Apake manako 90pra0 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam dhikkAra ho| himakaNoMse samudrako jaise kitanI jalavaddhi hogI ? vaise hI mere ina sunahale paMkhoMse Apako kitanI sampattikI vRddhi hogI? // 130 // TippaNI-hemajanmanaH= hemnaH janma yeSAM te hemajanmAnaH tAn (vyAdhikaraNabahu0) / samIkSya = sam + IkSa+ktvA ( lyap ) / tRSNAtaralaM = tRSNayA taralaM tat (tRt.)| bhavanmanaH - bhavataH manaH, tat, "dhika" ke yogameM "dhiguparyAdiSu triSu" isase dvitIyA / dhik = "ghi nirbhaninindayoH" ityamaraH / astu-as + loTa+tip / tuSArazIkaraiH tuSArANAM zIkarAH, taH (10 ta0) kiyAna - ki parimANam asya, 'kim' zabdase "kimidambhyAM vodhaH" isase vatupa (vat) aura 'va' ke sthAnameM gha (iya) Adeza, "idaM kimorIz kI" isase "kim' ke sthAnameM 'kI' aura "yasyeti Na" isase IkArakA lopa / kamalodayaH-rAjapakSameM-kamalAyAH ( lakSmyAH ), samudrapakSame-kamalasya udayaH ( Sa0 ta0) "kamalA zrIharipriyA" iti "salilaM kamalaM jalam " iti cA'maraH / isa padyameM upamA aura zleSa alaMkAra kI saMsRSTi hai / / 130 // na kevalaM prANivadho vaSo mama svadokSaNAdvizvasitA'ntarAtmanaH / vihitaM dharmanibahaNaM viziSya vizvAsajuSAM dviSAmapi / 131 / / anvayaH, (he. napa ! ) tvAdIkSaNAt vizvasitA'ntarAtmana: mama vadhaH kevalaM prANivadhaH na / vizvAsajuSAM dviSAm api nibarhaNaM dharmajanaH viziSya vihitam / / 131 // ___ vyAkhyA-( he nRpa ! ) tvada kSaNAt = bhavanmUrtidarzanAt, vizvasitA'ntarAtmanaH = visrabdhacittasya, mama = haMsasya, vadhaH = vyApAdanaM, kevala: prANivadhaH = jantavyApAdanamAtraM, na = na asti / kintu vizvAsajuSAM = visrambhamAjAM, dviSAm apiH zatrUNAm api, nibarhaNaM-vadhaH, dharmadhanaH dharmaparaH, manvAdibhiriti zeSaH / viziSya = atiricya, vihitam atyantaninditam / kasyA'pi prANino vadho garhitaH, tatrApi niraparAdhasya, tatra 'pi "bhavAn dhArmiko rAjA" iti manasi kRtya vizvastasya mama vadho dhArmikaratyantavihito bhavediti bhAvaH / / 11 // anuvAda.--Apako dekhanese vizvasta cittavAle merI hiMsA khAlI prANihiMsA nahIM hai / vizvAsa karanevAle zatruoMkI bhI hatyAkI dharmajJoMne atyanta nindA kI hai / 131 // TippaNI tvAdIkSaNAt = tava IkSaNaM, tasmAt pa0 t0)| vizvasitA'ntarAtmanaH = vizvasitiH antarAtmA yasya sa vizvasitA'ntarAlmA, tasya (bahu0 / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH prANivadhaH = prANinaH vadhaH ( Sa0 ta0 ) / vizvAsajuSAM = vizvAsaM juSanta iti vazvAsajuSaH, teSAm, vizvAsa + juS + kvip + Am / dviSAM = dviSanti te dviSaH, teSAm, dviS + kvip + Am / nibarhaNaM = "pramApaNaM nivahaNaM nikAraNaM vizAraNam / " ityamaraH / viziSya = vi + ziS +ktvA ( lyap ) / isa padyameM arthAntaranyAsa aura arthApattikA saGkara hai // 131 // pade pade santi bhaTA raNoddhaTA na teSu hisArasa eSa pUryate ? / ghigodazaM te napateH kuvikrama pAzraye yaH kRpaNe patattriNi // 132 // anvayaH - raNodbhaTA: maTAH pade pade santi, eSa hiMsArasaH teSu na pUryate ? napateH te idRzaM kuvikramaM dhika; yaH kRpA''zraye kRpaNe patattriNi (kriyate) / 132 // vyAkhyA - raNodbhaTA: - yuddhapracaNDAH, bhaTAH = yodhAH, pade pade = pratipadaM, santi = vartante / eSaH = ayaM, hiMsArasaH - vadharAgaH, teSu = bhaTeSu, na pUryate - paripUrNo na bhavati ? iti kAkuH / nRpateH - rAjJaH, te = tava, IdRzama = etAdRzam, avadhyavadharUpamiti bhAvaH / kuvikrama = kutsitaparAkrama, dhik, kuvikramasya nindetyarthaH / yaH kuvikramaH, kRpA''zraye = karuNAviSaye, kRpaNe = dIne, patattriNi -pakSiNi, kriyata iti zeSaH / / 132 // ___ anuvAda:-(he rAjan ) yuddha meM pracaNDa yoddhA paga-pagameM maujUda haiM, yaha hiMsArAga kyA unameM pUrNa nahIM hotA hai ? prajApAlaka Apake isa kutsita parAkrama ko dhikkAra hai, jo ki karuNAke viSaya dIna pakSImeM kiyA jA rahA hai / / 132 // TippaNI-- raNodbhaTAH = raNeSu udbhaTAH ( sa0 t.)| bhaTA: = "bhaTA yodhAzca yoddhAraH" ityamaraH / pade pade = vIpsAmeM dvirukti / santi = asa+ laT + jhi / hisArasaH = hiMsAyA rasaH (10 ta0), "zRMgArAdI viSe vIrya guNe rAge drave rasaH / " ityamaraH / pUryate = pUrI+laT + zyan +ta / napate - naNAM patiH, tasya (Sa0 t0)| kuvikrama = kutsitaH vikramaH, tam, "kugati. prAdayaH" isase samAsa / "dhik" ke yogameM "ghiguparyAdiSu triSu" isase dvitIyA / kRpA''bhaye = kRpAyA AzrayaH, tasmin ( 10 ta0), patattriNi = patattra+ini +Di / 132 // phalena mUlena ca vAribhUvahAM manerivetthaM mama yasya vRttayaH / svayA'dha tasminnapi daNDadhAriNA kathaM na patyA dharaNI haNIyate ? // 133 // anvayaH yasya mama muneH iva vAribhUruhAM phalena malena ca ityaM vRttayaH, tasmin api daNDadhAriNA patyA tvayA adya dharaNI kathaM na haNIyate ? // 32 // vyAkhyA yasya, mama - haMsapya, muneH iva =RSeH iva vAribhUruhAM = jala Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhUmyutpannAnAM, pamavRkSAdInAmityarthaH, phalena-sasyena, mUlena ca = kandAdinA ca ittham = anena prakAreNa, vRttayaH = jIvikAH, santIti zeSaH / tasmin api = munisadRze api, nirdoSe'pIti zeSaH, daNDadhAriNA = nigrahakAriNA, adaNDayadaNDakenetyarthaH / patyA = pAlakena, tvayA = bhavatA, rAjJetyarthaH / aba asmindine gharaNI = dharitri, kathaM = kena prakAreNa, na hRNIyate = na lajjate, durvRtte bhartari varlajjata iti bhAvaH // 133 // anuvAda:-jala aura vRkSoMse utpanna kanda aura phalase munike samAna merI vRtti hai vaise mere pati daNDa dhAraNa karanevAle pAlaka Apase pRthvI kyoM nahIM lajjA karatI hai ? // 133 // . TippaNI-vAribhUruhAM = vAri ca bhUzca vAribhuvI ( dvandvaH), vAribhuvoH rohantIti vAribhUruhaH, teSAm, vAribhU+raha+kvip ( upapada0 )+Am / vRttayaH = "vRttirvartanajIvane" ityamaraH / daNDadhAriNA = daNDaM dhArayatIti tacchIlaH daNDadhArI, tena daNDa+ dhRn+Nic +Nini+TA (up0)| hRNIyate = "haNI roSaNe lajjAyAM ca" isa kaNDvAdi dhAtuse Dit honese Atmanepada hokara laT + ta / isa padyameM upamA alaMkAra hai|| 133 // itIdazastaM viracayya vAGmaya: sacitravalakSyakRpaM napaM khagaH / vyAsamudre sa tadAzaye'tithIcakAra kAruNyarasApagA giraH / / 134 // anvayaH-sa khagaH iti taM nRpam IdRzaH vAGmayaH sacitravalakSyakRpaM viracayya dayAsamudre tadAzaye kAruNyarasA''pagAH giraH atithIcakAra // 134 // vyAkhyA - saH = pUrvoktaH, khagaH = pakSI, haMsa ityartha, iti = itthaM, taM = pUrvoktaM, napaM = rAjAnaM, nalamityarthaH / IdarzaH = etAdarzaH, pUrvoktariti bhAvaH / vAGmayaH = vAgvikAraH doSodghATakariti bhAva: / sacitravalakSyakRpam AzcaryalajjAtizayakaruNAsahitaM, viracayya = vidhAya, dayAsamudra = karuNAsAgare, tadAzaye =nalacitte, kAruNyarasApagA: = karuNArasa nadIsvarUpAH, giraH = vANIH, atithIcakAra=pravezayAmAsetyarthaH / samudre nadIpravezo yukta iti bhAvaH // 13 // ___ anuvAda:-usa pakSI ( haMsa ) ne isa prakAra rAjA nalako aise vacanoMse Azcarya, lajjA aura karuNAse yukta banAkara dayAke samudra ke samAna unake cittameM karuNarasakI nadiyoMke samAna vANiyoMkA praveza karAyA // 134 // giNI-vAGmayaH = vAcAM vikArA vAGamayAni, taiH "ekA'co nityam" / takase mayaT pratyaya / sacitravalakSyakRpaM = vilakSasya bhAvo vailakSyam Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 153 vilakSa +jyan / citraM ca vailakSyaM ca kRpA ca citralakSyakRpAH (dvandva ), tAbhiH saha sacitravalakSyakRpaH, tam (tulyyog0)| "AlekhyA'zvaryayozcitram" ityamaraH / viracayya = vi+ raca+ Nic + ktvA ( lyap ) Nicke sthAnameM "yapi laghupUrvAt" isase ay Adeza / rAjAko manuSyake samAna bhASaNase citra ( Azcarya ), unake doSake udghATanase atilajjA aura apanI dInatAke pradarzanase dayA, ina bhAvoMse yukta banAkara yaha tAtparya hai / dayAsamudre = dayAyAH samudraH, tasmin ( 10 t0)| tadAzaye = tasya AzayaH, tasmin (10 ta0 ) / kAruNyarasA''pagAH- karuNA evaM kAruNyaM, karuNA+vyam (svArthameM) / "kAruNyam eva rasaH, ( rUpaka0 ), tasya ApagA, tAH (10 t0)| "kAruNyaM karuNA ghRNA" ityamaraH, atithIcakAra = anatithayaH atithayaH yathA sampadyante tathA cakAra, atithi+cci++litt| isa padyameM haMsakI vANiyoMmeM nadItvakA Aropa karaneke lie nalake hRdaya meM samudratvakA Aropa nimitta hai aura "rasa" pada zliSTa hai isa kAraNase zliSTaparamparita rUpaka alaGkAra hai / paramparita rUpakakA lakSaNa hai "yatra kasyacidAropaH parA''ropaNakAraNam / tasparamparitaM, zliSTA'zliSTazabdanibandhanam / / " sA0da0 10-43 / yahA~para "rasa" zabda kA prayoga hone para bhI usakA jalarUpa artha honese rasadoSa nahIM hai / / 134 // 'madekaputrA jananI jarA'turA, navaprasUtivaraTA tapasvinI / gatistayoreSa janastamarvayantraho ! vidhe ! tvAM karaNA raNati no ? // 135 // anvayaH-jananI madekaputrA jarA'turA, varaTAnavaprasUtiHtapasvinI; eSa janaH tayoH gatiH, tam ardayan he vidhe ! tvAM karuNA no ruNaddhi ? aho ! // 135 / / vyAkhyA-sAmprataM haMsaH kAruNyarasaritA giro vistArayati madekaputreti / tatra prAgvidhimupAlabhate-jananI janayitrI, madIyA mAtetyarthaH / madekaputrAmadekatanayA, mama nAze na ko'pi tasyA rakSaka iti bhAvaH / tahi anyo'pi tanayo bhaviSyatIti saMbhAvanAyAm-jarAturA = vArdhakyAkulA, prasave'samartheti bhAvaH / varaTA - mama bhAryA, navaprasUtiH = aciraprasavA, ataH, tapasvinI = zocanIyA, eSaH = ayaM, janaH = puruSaH, tayoH = jananIjAyayoH, gati:-zaraNaM, taMtAdura zaraNabhUtaM janaM, mAmiti bhaav|| ardayan = mArayan / he vidhe - he vidhAtaH / Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam svAM-bhavantaM, karuNA = dayA, no ruNadi = na nivArayati ? iti kAkuH / ahoAzcaryam, vidhi zaMsatara iti bhAvaH // 135 // anuvAka-merI mAtA, usakA maiM hI eka putra hU~, usapara bhI vaha bur3hApAse Akula hai| merI bhAryA ( haMsI) naye prasavavAlI hai. ataH zocanIyA hai| una donoM kA maiM hI ekamAtra rakSaka hU~, usakI hiMsA karate hue he brahmadeva ! kyA tumheM karuNA nahIM rokatI hai ? Azcarya hai ! // 135 // ____ TippaNI-madekaputrA = aham eva ekaH putraH yasyAH sA (bahu0), jarA turA-jarayA AturA ( tR0 ta0 ) / varaTA="haMsasya yoSidvaraTA" ityamaraH / * navaprasUtiH navA ( nUtanA ) prasUtiH (prasava: ) yasyAH sA (bahu0 ) / tapasvinI = "tapasvI tApase cA'nukampye" iti medinii| ardayan= "adaM hiMsAyAm" isa curAdi dhAtuse arda + Nic + laT ( zatR )+su / ruNaddhi rudha + laT+tip / isa padya meM vizeSaNoMke abhiprAyabhita honese parikara alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai ___"ukta vizeSaNaH sA'bhiprAyaH parikaro mataH / " sA0 da. 10-75 / karuNa rasa, prasAda guNa aura vaidarbhI rIti hai // 135 / / muhurtamAnaM bhavanindayA bayAsakhAH sakhAyaH navavadhavo mama / nivRttimeSyanti paraM durattarastvayeva mAtaH / sutshoksaagrH||36|| anvayaH-he mAtaH! mama sakhAyaH dayAsakhAyaH bhavanindayA muhUrtamAnaMsravadazravaH ( santaH ) nivRttim eSyanti, paraM tvayA eva sutazokasAgaraH durucaraH / / 136 // pyAlyA-atha mAtaramuddizya zocati-muhUrteti / he mAtaH = janani ! mama, sakhAyaH = suhRdaH, dayAsakhA: = karuNAsahacarAH, bhavanindayA saMsAragarhaNena muhUrtamAtra, kSaNamAtra, savadazravaH = galitanayanajalAH santaH, "vinazvarasambandha. bhAjaM saMsAraM dhik" ityAdivacanajAteneti zeSaH / nivRtti zokoparatim, eSyanti yAsyanti. paraM-kintu, tvayA eva - bhavatyA eva, sutazokasAgaraH = tanayazuksamudraH, duruttaraH = dustaraH / / 136 // anuvAda:-he mAtaH ! mere mitra sadaya hokara sasAra kI nindAse kucha kSaNa taka AMsuoMko girAte hue zokanivRttiko prApta hoMge, parantu Apase hI putrakA zokasamudra dustara hogA // 136 // . TippaNI-dayAsakhAyaH = dayayA sakhAyaH (tR.ta0) "rAjA'haHsakhibhyaSTac" isa sabase samAsAnta Taca pratyaya / bhavanindayA - bhavasya niMdA, tayA (40 t0)| Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH muhUrtamAtra = muhUrta eva, muhUrta mAtra, tat ( rUpaka0 ), "kAlA'dhvanoratyasaMyoge" isase dvitIyA / sadazravaH = savanti azrUNi yeSAM te (bhu0)| eSyanti iNa+ laT+jhi / sutazokasAgaraH = sutasya zokaH (10 ta0), sa eva sAgaraH ( rUpaka0 ) / duruttaraH = duHkhena uttarItuM zakyaH, dura+ud - upasargapUrvaka "ta plavanasasaMtaraNayoH" isa dhAtuse "ISaduHsuSu kRcchA'kRcchA'rtheSu khal" isa sUtrase khal pratyaya / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 136 // "mavayaMsandezamRNAlamantharaH priyaH kiyadUra" iti svayovite / / vilokayantyA vatA'tha pakSiNaH priye ! sa kIdRgbhavitA tava kSaNa: ? // 137 / anvayaH- he priye / "madarthasandezamRNAlamantharaH priyaH kiyadUre" iti tvayA udite, atha rudataH pakSiNaH vilokayantyAH tava sa kSaNaH kIhak bhavitA? ||137 // vyAkhyA - sAmprataM priyAmanUdya zocati-madartheti / he priye = he dayite !, "madarthasandezamRNAlamanthara: madarthavAcikabisA'lasaH, priyaH vallabhaH, kiy| kiMparimANaviprakRSTapradeze, vartata iti shessH| iti = evaM, tvayAbhavatyA, udite ukte, pRSTe satIti bhaavH| atha = praznA'nantaraM, rudataH = azrUNi vimuJcataH, aniSToccAraNA'sAmarthyaneti shessH| pakSiNaH = vihaGgAn, ito gatAnIti zeSaH / vilokayantyAH = pazyantyAH, tava = bhavatyAH, sa = tAdRzaH, kSaNaH = kAla:, kIhak = kIdRzaH, bhavitA = bhaviSyati, vajrapAtasadRzaH asahanIya iti bhAvaH // 137 // anuvAda:--he priye ! "mere lie sandeza aura mRNAla bhejane meM vilamba karane vAle mere pyAre kitane dUra hai" aisA tumhAre pachane para rote hue pakSiyoMko dekhatI huI tumhArA vaha kSaNa kaisA hogA? / / 437 / / ____ TippaNI-madarthasandezamRNAlamantharaH mahyam ime madarthe, "caturthI tadarthA'rthabalihitasukharakSitaH" isa sUtrase "arthena nityasamAso vizeSyaliGgatA ceti vaktavyam" isa vArtikake sahakArase caturthI tatpuruSa / sandezazca mRNAlaM ca saMdezamRNAle ( dvandvaH ) madarthe ca te sandezamRNAle ( ka0 dhA0 ), tayoH mantharaH ( sa0 ta0 ) / kiyadUre = kiyacca tat duraM, tasmin (ka* dhA0 ) / udite vad+kta +Gi / rudataH = rudantIti rudantaH, tAn rud+laT ( zatR )+ zas / vilokayantyAH = vi+ loka+Nic + laT / zatR )+ GIp + Gas / bhavitA-bhU + luT +tip / yahA~para adyatana bhaviSyadartha meM laTakA prayoga iSTa thA paranta anadyatanabhaviSyat - luTkA prayoga honese cyutasaMskR ti doSakI AzaGkA nahIM karanI cAhie, zokA Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kula haMsakI aisI ukti karuNarasa ke anukUla honese guNasthAnIya hai| isa padyameM zokakA udaya honese bhAvodaya alaGkAra hai / / 137 // kayaM viSAtayi pANipaGkajAttava priyAzetyamadutvazilpinA / "viyokyase vallabhayeti nirgatA lipilalATantapaniSTharAzarA ? // 13 // anvayaH- he vidhAtaH ! priyAzatyamRdutvazilpinaH, tava pANipaGkajAt mayi "vallabhayA viyokSyase" iti lalATantapaniSThurA'kSarA lipiH kathaM nirgtaa?138| vyAkhyA-he vidhAtaH he vidhe !, priyAzatyamRdutvazilpinaH vallabhAzItalatvakomalatvanirmAtuH, tava-bhavataH, pANipaGkajAta-karakamalAda, mayi = viSaye, vallabhayA = priyayA saha, viyokSyaseviyukto bhaviSyasi, iti=evaM, lalATantapaniSTharA'kSarA = bhAlatApikaThinavarNA, lipiH = akSaravinyAsa ityarthaH, kathaM = kena prakAreNa, nirgatA = niHsRtA / matpriyAzaityakomalatvanirmAtastava hastAnmadbhAla priyAviyojanasUcakakaThinalipinirmitiH Azcaryadyotiketi bhAvaH / / 138 / / anuvAdaH-he brahmadeva ! merI priyAkI zItalatA aura komalanAkA nirmANa karanevAle tumhare hAthase mere viSayameM "tuma priyAse bichar3a jAoge" isa taraha lalATako tApa karanevAlI niSThura akSaroMse yukta lipi kaise nikalI ? // 138 // TippaNI- vidhAtaH = vidadhAtIti vidhAtA, tatsambuddhI, vi+dhA+tRc + su / priya.zatyamRdutvazilpinaH= zItasya bhAvaH zatyam / zIta+vyaJ / mRdorbhAvaH mRdutvam, mudu + tva / zalyaM ca mRdutvaM ca (vantaH) / zilpam asyA'stIti zilpI, zilpa+ini / priyAyAH zaityamRdutve (10 ta0), tayoH zilpi, tasmAta (Sa. t0)| pANipaMkajAta-pANiH paMkajas iva, tasmAt (upamita0) / viyokSyasevi+yuj+laTa ( karma meM )+thAs ( se ) / lalATantapaniSThurA'kSarA = lalATaM tapantIti lalATantapAni, "asUryalalATayordazitapoH" isa sUtrane khaz pratyaya aura "arurviSadajantasya mum" isase mum Agama / lalATantapAni niSThurANi akSarANi yasyAH sA ( bahu0 ) / nirgatA = nira+ gam + kta+TAp / isa padyameM kAraNase viruddha kAryakI utpattike kathanase viSama alaMkAra hai| bhedapradarzanapUrvaka usakA lakSaNa hai "guNI kriye vA yatsyAtAM viruddha hetukAryayoH / yadArandhasya vaiphalyamanarvasya ca sambhavaH // virUpayoH saGghaTanA yA ca tadviSamaM matam |"saa06010-9||138|| Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mavapraH sargaH api svayUyarazanikSatopamaM mamAJca vRttAntamimaM btoditaa| mukhAni lolAkSi ! vizAmasaMzayaM vazA'pi zUnyAni vilokayiSyasi // 16 // anvaya:-api ( ca ) adya svayUpaH asanikSatopamaM mama imaM vRttAntam uditA ( satI ) he lolAkSi ! daza api vizAM mukhAni zUnyAni vilokayiSyasi asaMzayaM bata ! // 139 / / vyAkhyA-api ca = anyacca, adya = asmin dine, svayUthyaH AtmasaGghabhavaH, haMsarityarthaH / azanikSatopamaM = vajraprahArasadRzaM, mama = priyastha, imam - etaM, vRttAntam = udantaM, narahastapatanarUpamiti zeSaH / uditA = uktA satI, he lolAkSi = he capalanayane !, daza dazasaMkhyakAni, dizAMkASThAnAM, prAcyAdInAmityarthaH / mukhAni-sammukhasthAnAni,zUnyAni-riktAni,vilokayiSyasidrakSyasi, maDhiyogAditi bhAvaH / asaMzayam atra sandeho na, bata-iti khede // 139 / . anuvAdaH-aura bhI, Aja apane vargake haMsoMke vanaprahArake sadRza isa vRttAntako kAnepara he caJcalanayane ! tuma dizAoMke dazoM saMmukhavartI sthAnoMko zUnya dekhogI, isameM sandeha nahIM hai, hAya ! // 139 // TippaNI- adya = asmin dine, "madyaHparut" ityAdi sUtrase nipAta / svayUyaH = yUthe bhavA yUthyAH, yUtha+ yat / svasya yUthyAH, taH (10. ta* ) / amanikSatopamam = azaninA kSatam (ta0 ta0 ), tat upamA ( sAdRzyam ) yasya, tam ( bhu0)| vRttAntam - vada dhAtuke dvikarmaka honese mukhya karmameM dvitIyA / uditA = vada+kta ( karmameM ) + TAp / lolAkSi = lole akSiNI yasyAH sA lolAkSI, tatsambuddhau ( bahu0 ) / "bahuvrIhI sakthyakSNoH svAGgAt pac" isase samAsA'nta Saca, / Sit honesa strItvavivakSAmeM "SidgaurAdibhyazca" isase GIS / vilokayiSyasi = vi + loka+ Nic + laT + sip / asaMzayaM = saMzayasya abhAvaH, "avyayaM vibhakti." ityAdise arthA'bhAvameM avyayIbhAva samAsa / isa padyameM upamA alaMkAra hai / / 139 // mameva zokena vivIrNavakSasA tvayA'pi citrAGgi! vipadyate yadi / tavasmi devena hato'pi hA ! hataH sphuTa yatasta zizavaH parAsaH // 140 // anvayaH- he citrAGgi ! mama zokena eva vidIrNavakSasA tvayA api vipadyate yadi, tad devena hataH, sphuTaH hataH asmi, hA ! yataH te zizavaH praa'svH||140|| vyAlyA-he citrAGgi=he vicitragAtre !, lohitacaJcucaraNasvAditi bhAvaH / mama priyasya, zokena-manyunA, eva, vidIrNavakSasA= vidalitahRdayayA Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam tvayA api = bhavatyA api, priyayA apIti bhAvaH / vipadyate yadimriyate cet, tat = tahi, devena bhAgyena, hataH nAzitaH, sphuTa-vyaktaM, punaH hataH= nAzitaH, asmi = bhavAmi, hA = devapunarhatasya me yocyata iti bhAvaH / yata: % yasmAtkAraNAta, te-tava, zizavaH zAvakAH, parA'sava: mRtAH, bhaveyuriti zeSaH / macchokena tvamapi prANAMstyakSyasi ceccharaNayormAtApitroramAvenA'smacchAvakA . api mAreSyantIti devahato'haM punahato bhaviSyAmIti bhAvaH // 140 // anuvAdaH-he vicitra aGgoMvAlI priye ! mere zokase hI vidIrNahRdaya hokara tuma bhI mara jAogI to bhAgyase mArA jAkara vyakta rUpase phira bhI mArA jAUMgA, kyoMki, taba to tumhAre bacce bhI (hama logoMke abhAvase) mara jAyeMge // 140 // TippaNI-citrA'GgicitrANi aGgAni yasyAH sA citrAGgI, tat sambuddhI (bahu0 ), "aGgagAtrakaNThebhyo vaktavyam" isa vAtikase Dopa / vidIrNavakSasAvirda NaH vakSo yasyAH sA vidIrNavakSAH, tayA (bahu0), vipadyatevi+pada+ laT ( bhAvameM )+ta / hataH han + ktaH, hA = "hA vismayaviSAdayoH" iti vizvaH / zizavaH="potaH pAko'rbhako DimbhaH pRthuka: zAvakaH zizuH / " ityamaraH / parA'savaH=parAgatA asavaH ( prANAH ) yeSAM te bahu0 ) / baccoMke maranekI bhAvanAse dviguNa maraNakA duHkha maiM pAU~gA yaha bhAvArtha hai| isa padyameM zokake sthAyibhAva honese karuNa sa hai // 140 // tavA'pi hA ! hA virahAtmaSAkulAH kulAyakUleSu viluThya teSu te| cireNa labdhA bahubhimanorathargatAH kSaNenA'sphuTitekSaNA mama // 141 // anvayaH- ( he priye ! ) bahubhiH manorathaH cireNa labdhAH asphuTitekSaNAH mama te api virahAt kSudhA AkulAH teSu kulAyakuleSu viluTya kSaNena gatAH, hA ! hA !! // 141 // ___ vyAkhyA-manmaraNe kathaM sutAnAM maraNamiti pratipAdayati / ( he priye ! ) bahubhiH adhikaH, manorathaH = abhilASaH, cireNa-bahukAlena, labdhAH = prAptAH, "asmAkaM santatayo bhavantu" iti bahubhirabhilASaH kaSTena prAptA iti bhAvaH / evaM ca asphuTitekSaNA: = anunmIlitanayanAH, adyA'pIti zeSaH / mama haMsasya, te = pUrvoktAH, zizava iti bhAvaH / tava api = na kevalaM mama tava api iti bhAvaH / virahAt = viyogAt, kSudhA = bubhukSayA, AkulAH = pIDitAH santaH, teSusvasampAditeSu iti bhAvaH, kulAyakUleSu = nIDasamIpabhAgeSu, viluThya-parivRtya, kSaNena =alpakAlenaMva, gatAH yAtAH, mRtA bhaviSyanti, bahubhamanorathabahukAlena Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 139 prAptAH asmacchizavaH AvayoramAvena alpakAlena mRtA bhaviSyanIti bhAvaH / hA ! hA ! = tvAM mAM ca iti zeSaH, vajAtopamavipattestava mama ca zocyata iti bhAvaH / / 141 // ____ anuvAdaH-( he priye ) bahuta manorathoMse bahuta samaya meM pAye gaye asphuTita netroMvAle mere aura tumhAre ve bacce hamAre viyogase bhUkhase pIr3ita hokara ghoMsaleke samIpa loTakara thor3e hI samayameM mara jAyeMge hAya ! hAya ! // 141 / / TippaNI labdhAH = lam + kta+jas / asphuTitekSaNAH = na sphuTite ( nana 0 ), asphuTite ikSaNe yeSAM te (bhu0)| virahAta = hetumeM pnycmii| kulAyakUleSu kulAyasya kulAni, teSu (Sa0 ta0) / kUlakA artha yahA~para samIpa sthAna hai / "kulAyo nIDamastriyAm" ityamaraH / vilulya = vi+luTha+ ktvA ( lyap ) / kSaNena = "apavarga tRtIyA" isase tRtIyA / isa padyameM karuNa rasa hai // 14 // sutAH ! kamAhUya cirAya cUkRtarvidhAya kamprANi mukhAni ke prati ? / kathAsu ziSyavamiti pramolya saH tasya sekAd bubudhe nuvA'zruNaH / / 142 / / anvayaH-'he sutAH ! cUkRtaiH virAya kam AhUye ke prati mukhAni kamprANi vidhAya kayAsu ziSyadhvam" iti pramIlya saH sa tasya nRpA'zrugaH sekAt saH bubudhe // 142 // vyAkhyA-haMsaH zizUnanUdya bhUyaH paridevayate-sutA iti / he sunAH = he putrAH !, cUkRtaH-cUGkAraH, "cUm' iti pakSizAvakarutari tyarthaH / cirAya = bahukAlaparyantam, kaM = kataraM janam, AhUya = AkArya, kaM prati = kataraM prati, ubhayatra jananIjanakayoriti zeSaH / mukhAni = AnanAni, kamprANi = kampanazIlAni, caJcalAnIti bhaavH| vidhAya = kRtvA, kathAsu - zabda. mAtreSu, ziSyadhvam = avaziSTA bhavata, iti = evam, uktveti zeSaH / pramIlya = macchI prApya, saH = haMsaH sa tasya = galitasya, napA'zruNaH = nalanayanajalasya, sekAt = secanAt, bubudhe - sajJAM prApa / / 142 // ____ anuvAdaH- "he bacco ! caM caM karake bahata samaya taka kise bulAkara aura kise lakSya karake muMhako caJcala banAkara zabda mAtrase avaziSTa ho jAoge" aisA kahakara mUcchita hokara vaha haMsa rAjA ke gire hue AMsUke secanase hozameM A gayA // 142 // TippaNI cirAya - "cirAya cirarAtrAya cirasyAdyAzcirA'ryakAH Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ityamaraH / AhUya = AG+ haven+ktvA ( lyap ), donoM zabda avyaya haiM kamprANi = kampanazIlAni, "kapi calane" dhAtuse "namikampismyajasakamahiMsadIpo raH" isa sUtrase ra pratyaya / ziSyadhvam = "ziSa asarvopayoge" dhAtuse "praiSA 'tisargaprAptakAleSu kRtyAzca" isase prAptakAlameM loT +dhvam / pramIlya =+ mIla+ktvA ( lyap ) / napA'zruNaH = napasya atra, tasya ( 10 t0)| sekAta =sica+ gh+si| bubudhe budha + liT+(eza) / yahA~para "mriyadhvam" kahanepara amaGgalavyajaka azlIladoSa hotA thA ata: "kathAsu ziSyadhvam" aisA prAptakAlameM loTakA prayoga kiyA gayA hai| svabhAvokti alaMkAra hai // 142 // ityamamuM vilpntmmubddiindyaalutyaa'vnipaalH| rUpamavazi dhRto'si yadayaM gaccha yathecchamatyabhidhAya // 143 // anvayaH-itthaM vilapantam amum avanipAla: dInadayAlutayA "rUpam adazi, yadayaM dhRtaH asiH; atha yathecchaM gaccha" iti abhidhAya amuJcat / / 143 // gyAsyA-ityam = anena prakAreNa, "dhigastu tRSNAtaralam" ityAdi rUpeNeti bhAvaH / vilapantaM = paridevamAnam, amuM = haMsam, avanipAla: bhUpAla:, nala iti bhAva: / dInadayAlatayA ArtakRpAlutayA, rUpam = AkRtiH, adarzi - avalokitama, apUrvatvAditi zeSaH / yadarthaH = rUpadarzanA'thaM dhRtaH = gRhItaH, asi =vartase, etatkathanena "dhigastu tRSNAtaralam" ityAdizlokaH kriyamANA labdhatvAdarUpA AkSepAH parihRtAH / atha = anantaraM, matkartRkatvadrUpadarzanA'nantaramitibhAvaH / yathecchaM-yatheSTaM, gaccha-vraja, iti = evam, abhidhAya = uktvA, amuJcat muktavAn / / 143 // anuvAda:--isa prakAra vilApa karate hae usa haMsako dInoMmeM dayAla honese rAjA nalane "rUpa dekha liyA jisake lie maiMne tumheM pakar3A. thA, aba icchAke anusAra jAo" aisA kahakara chor3a diyA / / 143 // TippaNI-vilapantaM = vilapatIti vilapan, tam, vi+lapa+ laT ( zatR ) + am / "vilApaH paridevanam" ityamaraH / avanipAla: = avaniM pAlayatIti, avani+pAla + ac / dInadayAlutayA - dayata iti dayAluH, daya dhAtuse "smRhi gahipatidayinidAzraddhAbhya Alac" isa sUtrase Aluc pratyaya / dayAlorbhAvaH dayAla+ tala+ TAp / dIneSu dayAlutA, tayA ( sa0 ta0 ) / hetumeM tRtIyA / adarzi = dRz + luGa ( karmameM )+ta / yadartha + yasma idam (ca0 ta0 ) yathA tathA, ( kri0 vi0 ) dhRtaH+ +kta: (karmameM) / yatheccham = icchAm anatikramya (avyayIbhAva0) / gaccha-gam + loT + sip / abhidhAya abhi+ Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH ghA+ktvA ( lyap ) / amuJcat muc + la+tip / mahAkAvya sargake antameM chanda badalanA cAhie jaise ki kahA hai "ekavRttamayaH padyaravasAne'nyavRttakaH / " sA0 da0 6-8 / / yaha dodhaka chanda hai usakA lakSaNa hai-'dodhakavRttamidaM bhabhamA go" // 143 // mAnandajA'bhiranutriyamANa mArgAnprAkzokanirgamitanetrapayaH pravAhAn / cakre sa cakranibhacakramaNacchalena norAjanAM janayatAM nijbaandhvaanaam||144|| anvayaH-sa cakranibhacakramaNacchalena nIrAjanAM janayatAM nijabAndhavAnAM prAkzokanirgamitanetrapayaHpravAhAn AnandajAzrubhiH anutriyamANamArgAna cakre // 144 // vyAkhyA-saH-haMsaH, cakranibhavaGkramaNacchalena = maNDalAkAraghramaNamiSeNa, nIrAjanAm = AratikAM, janayatAM, kurvatAM, nijabAndhavAnAM svabandhUnAM, prAkzokanirgamitanetrapaya: pravAhAna-purAzuni.saritabASpapUrAn, AnandajAzrubhiH harSajanayanasalilaH, anutriyamANamArgAn anugamyamAnA'dhvanaH, cakre kRtavAn / 144 // anuvAdaH-usa hasane maNDalAkAra bhramaNake bahAnese nIrAjanA karanevAle apane bAndhavoMke pahale zokase nikale hue AMsuoMko Anandase utpanna AMsuoMse anusaraNa kiyA jAne vAlA banAyA // 144 // --TippaNI-cakranibhanakramaNacchalena = kuTilaM kramaNaM cakramaNaM, krama dhAtuse "nityaM kauTilye gato" isa sUtrase kuTila gatimeM yan pratyaya aura "yaGo'ci ca" isase luk aura dvitva hokara bhAvameM lyuT / cakreNa sadRzaM cakranibham (tR0 ta0), asvapadavigraha honese nitya samAsa / cakranibhaM ca taccakramaNaM (ka0 dhA0 ) / tasya chalaM, tena ( 10 ta0 ) / janayatAM janayantIti teSAm, jan + Nic + laT ( zatR )+Am / nijavAndhadAnAM-nijAzca te bAndhavAH; teSAm (ka0 dhA0), prAkazokanirgamitanetrapayaHpravAhAn payasAM pravAhAH (10 ta0), netrayoH payaHpravAhAH (Sa t0)| prAgbhavaH zoka: prAkzokaH (mdhympd0)| prAkzokena nirgamitAH (tR0 ta0), te ca te netrapayaHpravAhAH, tAn (ka0 dhA0 ) / mAnandajA'zrubhiH = AnandAt jAtAni, Ananda + jana +: / AnandajAni ca tAni azrUNi, taiH (ka0 dhA0 ) / anutriyamANamArgAn = anusriyante iti anusriyamANAH, anu+sa+laT (karmameM ) + zAnac / te mArgA yeSAM te, tAna ( bahu0 ) / cakre = kR+ liT (kartAke arthameM ) + ya ( em ) / isa padyameM bandhanase chUTe hue apane yUthake pakSIke cAroM ora pakSigaNa maNDalAkAra rUpase Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ghUmate haiM isa bAtako manuSyoMke samAna nIrAjanAke rUpameM pradarzita kiyA hai / nalase haMsake pakar3e jAne para usake yUtha ke pakSigaNa roye, pIche chor3e jAnepara harSAzragirAne lage yaha isakA tAtparya hai| isa mahAkAvyameM sagaMke antima pratyeka padya meM "Ananda" padakA prayoga kiyA hai, ataH yaha "AnandA'Gka" mahAkAvya hai / isa * kaitavA'pahnati alaGkAra hai / vasantatilakA chanda hai, usakA lakSaNa hai "uktA vasantatilakA tabhajA jagI gH|" // 144 // zrIharSa kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH sutaM zrIhIraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / saccintAmaNimantracintanaphale zRGgArabhaGgayA mahA kAvye cANi naiSadhIyacarite sargo'yamAvigataH // 45 // anvayA- kavirAjarAjamukuTA'laGkArahIraH.zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacya yaM harSa sutaM suSuve / saccintAmaNimantracintanaphale zRGgArabhaGgayA cAruNi naiSadhIyacarite mahAkAvye ayam AdiH sargaH gataH / / 145 / / vyAkhyA-atha mahAkaviH sargAnte kAvya varNanaM sargasamApti ca padyabandhena pradarzayati- zrIharSamiti / va virAjarAjima kuTAladdhArahIra:=paNDitazreSTazreNIkira TabhUSaNavajamaNi: zrIhIraH = zrIhIgnAmakaH, mAmalladevI ca-mAmalladevI' nAmnI ca, jitendriyacaya-vazIkR tahRSIkasamUham / yaM zrIharSa-zrIharSanAmakaM sutaMputraM suSuve = janagamAsa, taccintAmaNimantracintanaphale = taccitAmaNinAmakamanUpAsanAphalarUpe,zRGgAramanayA AdirasavicchityA, cAruNi. manohare,naiSadhIyacarite naiSadhIyacaritanAmake, mahAkAvye bRhatkAvye = kAvyavizeSa iti bhAvaH / &= nikaTasthaH, Adi.-prathamaH, sarga: adhyAyaH, gata: samApta ityarthaH / / / 45 / / __anuvAdaH zreSTha paNDitoM kI zreNIke mukuTake alaGkAra hIreke samAna zrIhIra aura mAmalladevIne jisa zrIharSa nAmake patrako utpanna kiyA, una (zrIharSa) ke cintAmaNi nAmaka mantrIkI upAsanAke phalasvarUpa zRGgArakI vicitratAse manohara naiSadhIyacaritanAmaka mahAkAvya meM yaha pahalA sarga samApta huA // 145 / / TippaNI - kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH = kavInAM rAjAnaH kavirAjAH (10 ta0 ), samAsA'nta Tac pratyaya / "saMkhyAvAn paNDitaH kaviH" ityamaraH / kavirAjAnAM rAjiH (10 ta0 ), tasyA mukuTAni (10 ta0), "atha mukuTaM kirITaM punapuMsakam" ityamaraH / teSAm alaGkAraH (pa0 ta0) ca cA'so hIraH ( ka. Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH 143 dhA0 ) zrIhIraH = zrIsampanno hIraH ( mdhympd0)| mAmalladevI = kisIne yahA~para mAm + alladevI aisA padaccheda kara "alladevI ca mAM sutaM zrIharSam suSuve"aisA anvaya kiyA hai, usa pakSameM zrIharSakI mAtA kA nAma "mAmalladevI" na hokara "alladevI" aisA pratIta hotA hai / jitendriyacayam - indriyANAM cayaH (pa0 ta0 ), jita indriyacayo yena, tam ( bahu0 ) / suSuve = "pUG prANiprasave" isa dhAtuse liT +ta ( ez ) / taccintAmaNimantracintanaphale = "cintAmaNi" padake do artha hai, eka mantravizeSa aura dUsarA mnnivishess| donoM hI cintita padArthoM ko dene vAle haiN| prakRta cintAmaNipadakA artha mantravizeSa hai jisakI carcA isI mahAkAvyameM-avAmAvAmA0 14-88 ityAdi zlokameM kI jAyagI cintApUrako maNiH cintAmaNiH (mdhympd0)| mantrake arthameM "cintAmaNi" pada lAkSaNika hai| cintAmaNizcA'sau mantraH (ka0 dhA0) tasya cintanaM (pa0 ta0) tasya phalaM tasmin (10 t0)| zRGgArabhaGgayA zRGgArasya bhaGgiH, tayA (10 ta0 ) naiSadhIyacarite - niSadhAnAm ayaM naiSadhaH, niSadha+ aNa / naiSadhasya idaM naiSadhIyam naiSadha + cha ( IyaH ) / naiSadhIyaM ca tat caritam, tasmin / ka0 dhA0 ), mahAkAvye = kaverbhAvaH karma vA kAvyam, kavi+Syan / mahacca tat kAvyaM, tasmin ( ka0 dhA0 ) "sargabandho mahAkAvyam" ityAdi lakSaNoMse yukta bRhat kAvyako "mahAkAvya" kahate haiM / isameM AThase adhika sarga hone cAhie ityAdi niyama haiM / gataH = gam + ktaH / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai aura zArdUlavikrIDita chanda hai / usakA lakSaNa hai - "sUryA'zvamasajastatAH saguravA zArdUlavikrIDitam // 145 // iti zrInaiSadhIyamahAkAvyavyAkhyAyAM candrakalAbhikhyAyAM prathamaH sargaH samAptaH / Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAvya aura mahAkAvya ke lakSaNa aba chAtroM kI vyupitti ke lie kAvyakA lakSaNa aura usake kucha bhedakI carcA kI jAtI hai / kautIti kaviH, "ku zabde" dhAtuse "aca i:" isase 'i' pratyaya hokara 'kavi' zabda kI niSpatti hotI hai / zabda karanevAleko "kavi" kahate haiM / 'kavi' zabdake tIna arya haiM-Izvara, vidvAn aura kAvyakI racanA karanevAlA / kaverbhAvaH karma vA kAvyam / kavike bhAva vA karmako "kAvya kahate haiM / 'kavi' zabdase "guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaca" isa sUtrase vyan pratyaya hokara "kAvya" pada niSpanna hotA hai| mammaTabhaTTake kAvyaprakAzake anusAra kAvyakA lakSaNa hai"tadadoSau zabdArtho saguNAvanalaGkRtI punaH kvA'pi / " arthAt doSarahita, guNa sahita alaGkArase alaGkRta zabda aura arthako "kAvya" kahate haiM, kahIMpara alaGkArake na honepara bhI "kAvya" padakA vyavahAra ho sakatA hai / sAmAnyataH kAvya ke do bheda haiM dRzya aura zravya / abhinayase dikhAye jAnevAleko "dRzya' kahate haiM / ise rUpaka bhI kahate haiM / isake nATaka Adi aneka bheda hote haiM / sune jAnevAle kAvyako zravya kahate haiN| inake do bheda hote haiM gadya aura pdy| kathA aura AkhyAyikA gadyake bheda haiM / kAvyake do bheda hote haiM mahAkAvya aura khaNDakAvya / sAhityadarpaNake anusAra mahAkAvyakA lakSaNa isa prakAra kiyA gayA hai "sargabandho mahAkAvyaM tatrako nAyakaH suraa|| sadvaMzaH kSatriyo vA'pi dhIrodAttaguNA'nvitaH // " 6-40 ityAdi / arthAt sargabandhase yukta devatA athavA uttamakulaprasUta kSatriya dhIrodAttaguNase sampanna nAyakase aGkRta aura ATha sargo se adhika sargayukta paJca sandhise samanvita RtuvarNana Adi varNana se sampanna kAvyako mahAkAvya kahate hai / prastuta naiSadhIyaparita 'mahAkAvya' hai, isameM 22 sarga haiN| Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrIH // naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindhanuvAdena ca vibhUSitam dvitIyaH sargaH bhaktA'bhilASaparipUraNasakSaNA yA, rakSAparA'tiharaNAya dhRtavratA yaa| vizvezvarasya ramaNI karuNAparA sA dAkSAyaNI mama kRti saphalAM vidhattAm / / adhigatya jagatyavIzvarAdatha mukti puruSottamAttataH / vacasAmapi gocaro na yaH sa tamAnandavindata dvijH||1|| ____anvayaH-atha sa dvijaH jagatyadhIzvarAt puruSottamAt tataH muktim adhigatya yo vacasAm api gocaro na, tam Anandam avindata // 1 // gyAlyA-haMsamukhena bhaimIvarNanA'yaM dvitIyaM sargamArabhate-atha=mocanAjantaraM, saH pUrvoktaH, dvijaH=pakSI viprazna, jagatyadhIzvarAta-bhUpateH, bhuvanapatezva, puruSottamAt=puruSazreSThAda, viSNozva, tataH nalAt prasiddhAnca, mukti mocanaM nirvANaM ca, adhigatyaprApya, yaH= AnandaH, vacasAm api= kyAnAm api, gocaraH=grAhyaH, na, vaktumazakya iti bhAvaH / taM = tAdRzam, jAnandaM sukhaM, paramAnandaM ca mokSajanyamiti bhAvaH / avindata=alabhata / yathA vipro bhuvanapateviSNormokSaM prApya anirvacanIyamAnandaM prApnoti tathaiva sa haMso'pi apateH mocanaM prApya vAcAmaviSayaM sukhaM prAptavAniti bhAvaH // 1 // anuvAba-taba vaha haMsa jaise brAhmaNa lokapati bhagavAn viSNu se mokSa pAkara anirvacanIya Ananda pAtA hai, usI taraha bhUpati, puruSazreSTha nalase chuTakArA pAMkara avarNanIya Anandako prApta huA // 1 // Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naSaSIyakSarita mahAkAvyam TippaNI-dvijaH= dvirjAyate iti, dvi+jn+ddH| "dantaviprANDajA dvijAH" ityamaraH / jagatyadhIzvarAt=jagatyA adhIzvaraH, tasmAt (10 ta0) "atha jagatI loko viSTapaM bhuvanaM jagat / " ityamaraH / puruSottamAt = puruSeSu uttamaH tasmAda, ( sa0 ta0 ), yadyapi nirdhAraNameM "yatazca nirdhAraNam" isa sUtrase SaSThI aura saptamI donoM vibhaktiyAM hotI haiM, tathApi 'na nirdhAraNe' isa sUtrase nirdhAraNameM SaSThIkA samAsa nahIM hotaa| mukti = muc+ktin / Atyantika duHkhanivRttiko mukti, mokSa, nirvANa yA apavarga kahate haiM / vedAntake anusAra sva(brahma)-svarUpake jJAnase muktikI prApti hotI hai, "tameva viditvA'timRtyumeti nA'nyaH panthA vidyate'yanAya" "yato vAco nivartante" (taitti0 2 / 4 "AnandaM brahmaNo rUpam" ityAdi pramANa haiM / adhigatya - adhi+ gam+ktvA (lyap) / avindata="vidla lAbhe" dhAtuse kriyAphala kartRgAmI honese AtmanepadameM laGa, "ze mucAdInAm" isase num aagm| isa padyameM dvitIya arthake prastuta na honese zleSa nahIM hai, "dvijo brAhmaNa iva" dvija brAhmaNake samAna kahanese upamA vyaGgaya hai / isa prakAra zabdArthazaktimUla alaGkAra dhvani hai| isa sargameM sau zlokoM taka viyoginI nAmaka arddhasamavRtta hai, usakA lakSaNa hai"viSame sasajA guruH same, sabharA lo'tha guruviyoginI" // 1 // adhunIta khagaH sa nekadhA tanumutphullatanUvhIkRtAm / karayantraNadantarA'ntare vyalikhaccaJcupaTena pakSatI // 2 // anvayaH-sa khagaH utphullatanUruhIkRtAM tanuM nakadhA adhunIta, karayantraNadantu. rA'ntare pakSatI caJcupuTena vyalikhat // 2 // vyAlyA-saH=pUrvoktaH, khagaH=pakSI, haMsa ityrthH| utphullatanUruhIkRtAM =samphullapatattrIkRtAM, nalakarapIDanAditi bhAvaH / tanuM zarIraM, nakadhA= manekadhA, anekaprakAreNetyarthaH, adhunIta=kampitavAn, karayantraNadanturA'ntare nalahastapIDananimnonnatamadhyapradeze, pakSatI-pakSamUle, caJcupuTena=troTipuTena, vyalikhat = vilekhanena RjUcakAretyarthaH // 2 // anuvAda-usa pakSI ( haMsa ) ne rAjAke hAthase pakar3e jAnese romAJcase yukta zarIrako aneka prakArase kampita kiyA aura hAthase pakar3anese U~ca-nIca madhyapradezavAle pakSamUloMko coMcakI noMkase sama banAyA // 2 // Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hitIpaH saH TippaNI-utphullatanUruhIkRtAm-utphullantIti utphullAni, ud-upasargapUrvaka 'phulla vikasane" dhAtuse "utphullasamphullayorupasaGkhyAnam" isa vArtikase acpratyayAnta nipAtana / "prphullotphullsmphullvyaakoshvikcsphuttaaH|" ityamaraH / tanvAM rohantIti tanUruhANi, tanU+ruh + kaH (uppd0)| utphullAni tanUruhANi yasyAM sA (bahu0) / anutphullatanUruhA utphullatanUrahA yathA sampadyate tathAkRtA, tAm, utphullatanUruhA+vi++kta (TAp)+am / nakadhAna ekadhA nakadhA, "supsupA" samAsa / yahA~ nansamAsa nahIM huA, nan samAsa hotA to "na lopo nanaH" isase 'na' kA lopa hokara "anekadhA" aisA rUpa bntaa| adhunIta="dhUna kampane" isa krayAdigaNastha dhAtuse laG+ta, "pvAdInAM hrasvaH" isase hrasva / karayantraNadanturA'ntare kareNa yantraNam (tR. ta0) / danturam antaraM yayoste ( bhu0)| "danturaM tUnatAnatam" ityamaraH / karayantraNena danturA'ntare ( tR0 ta0 ), te / pakSatIpakSayormUle, te, pakSa zabdase "pakSAttiH" isa sUtrase ti pratyaya / "strI pakSatiH pakSamUlam" ityamaraH / caJcupuTena= caJcvoH puTaM, tena (10 ta0 ) / vya likhat-vi+likha+ kAtipa / isa padyameM svabhAvokti aladhAra hai // 2 // ayamekatamena pakSateradhimadhyovaMgajamA ghrinnaa| skhalanakSaNa eva zizriye takaNDUyitamaulirAlayam // 3 // anvayaH-ayaM skhalanakSaNa eva ekatamena aghriNA pakSateH adhimadhyovaMgabadhaM dutakaNDUyitamauliH ( san ) AlayaM zizriye // 3 // jyAlyA-ayaM-haMsaH, skhalanakSaNa evamocanasamaya eva, ekatamena = ekena, aghriNA=caraNena, pakSate:=pakSasUlasya, adhimadhyodhvaMgajakham = madhyodhvaMgAmiprasRtaM (yathA tathA ), drutakaNDUyitamauli:-zIghrarSitamastaka: san, AlayaM nijAvAsaM, nIDamityarthaH, zizriye=zritavAn // 3 // ... anuvAda-vaha ( haMsa ) chUTate hI eka parase pakSamUlake madhyameM jAMghako Upara kara zIghra mAtheko khujalAtA huA apane ghoMsalemeM jA pahuMcA // 3 // TippaNI-skhalanakSaNe =skhalanasya kSaNaH tasmin (pa0 t0)| adhimadhyovaMgajaI madhye iti adhimadhyam, vibhaktike artha meM avyayIbhAva / kavaM gacchatIti UrdhvagA, Urdhva+ gam +3+ TAp / sA jaDA yasmin (karmaNi ) tadyathA tathA ( bahu0 ) / adhimadhyam UrdhvagajaGgham ( supsupA0 ) drutakaNDUyitamoliH kaNDUyito mauliryena saH ( bhu0)| drutaM ( yathA tathA ) Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kaNDUyitamauliH ( supsupA0 ) / zizriye="zrib sevAyAm" dhAtu se liT "liTastajhayorezirec" isa sUtra se 'ta' ke sthAna meM ez / svabhAvokti alaGkAra // 3 // sa garadvanadurgadurgrahAn kaTu kITAn dazata: sataH kvacit / nunude tanukaNDa paNDita: paTucaJcapaTakoTikuTTanaH // 4 // anvayaH-paNDitaH sa garudvanadurgadurgrahAn kaTu dazataH kvacit sataH kITAn paTucaJcUpuTakoTikuTTanaiH tanukaNDu nunude // 4 // ____ vyAlyA-paNDitaH=nipuNaH, kITAdyapanayanapravINa iti bhAvaH / saH= haMsaH, garudvanadurgadurgrahAn =pakSasamUhadurgamasthAnadurgAhyAn, kaTu tIkSNaM, dazataH= tudataH dantariti zeSaH / kvacit =kutracit, sataH=vartamAnAn, kITAn =kSudrajantUn, paTucaJcUpuTakoTikuTTanaH = samarthatroTayagraghaTTanaH, tanukaNDu-alpakharju yathA tathA, nunude=nivAritavAn // 4 // ___anuvAda-kIr3oMko haTAnemeM nipuNa usa haMsane pakSasamUharUpa kile meM na pakar3e jAnevAle tIkSNa rUpase kATanevAle aise kahIMpara rahe hue kIr3oMko majabUta coMcakI nokake AghAtoMse khujalIko kama kara haTAyA // 4 // TippaNI-paNDitaH=sat aura asatkA viveka karanevAlI buddhiko. "paNDA" kahate haiN| paNDA sajAtA asya paNDitaH, 'paNDA' zabdase "tadasya saJjAtaM tArakAdibhya itac' isase itac pratyaya / garudvanadurgadurgrahAn =garutAM vanam ( Sa0 ta0 ) tadeva durgam ( rUpaka0 ) / duHkhena grahItuM zakyA durgrahAH, du+graha+khala ( uppd0)| garudvanadurgadurgrahAH, tAn ( sa0 ta0 ) / kaTu= yaha kriyAvizeSaNa hai / dazataH=dazantIti dazantaH, tAn (daza+ laT + zatR +zas ) / sataHsantIti santaH, tAn (as + laT + zatR+zas) / paTucaJcUpuTakoTikuTTanaH=caJcvoH puTam (Sa0 ta0) / paTu ca tat caJcUpuTam (ka0dhA0) tasya koTi: ( agrabhAgaH ), (10 ta0), tayA kuTTanAni, taiH (tR0 t0)| tanukaNDu =tanuH kaNDUH yasmin ( karmaNi ) ( bahu0 ), tadyathA tathA / "kaNDUH kharjUzca kaNDUyA" ityamaraH / nunude="Nuda preraNe" iti dhAtoliT / rUpaka aura svabhAvoktikI saMsRSTi hai / / 4 // ayametya taDAganIDalaghu paryatriyatA'ya shngkitH| udaDIyata kRtAtkaragrahajAdasya viksvrsvrH||5|| Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH anvayaH-ayaM taDAganIDajaiH laghu etya paryaviyata / atha asya karagrahajAda vaikRtAt zatiH vikasvarasvaraiH udaDIyata // 5 // vyAkhyA-ayaM = haMsaH, taDAganIDajaH= padmAkarakulAyotpannaH pakSibhiH, laghu zIghram, etya = Agatya, paryaviyata = privRtH| atha =pariveSTanA'. nantaram, asya =haMsasya, karagrahajAt -hastapIDanajanitAta, vaikRtAta= vikArAt, danturapakSatvarUpAditi bhaavH| zaGkitaH= bhItaiH, vikasvarasvaraiH uccarghoSaH pakSibhiH, udaDIyata=uDDInam // 5 // . anuvAda-usa haMsako tAlAbake nikaTa sthita ghosaloMmeM utpanna pakSiyoMne zIghra Akara ghera liyaa| taba usa haMsa ke hAtha se grahaNa karane se utpanna danturatva rUpa vikArase zaGkita hokara U~cI AvAja karate hue saba pakSI ur3a gaye // 5 // TippaNI-taDAganIDajaHtaDAge nIDAH ( sa0 ta0), samIpa arthameM saptamI / taDAganIDe jAtAstaDAganIDajAH, taiH, taDAganIDa+jana +Da+bhis (uppd0)| laghu = "laghu kSipramaraM drutam / " ityamaraH / etya AG + iN + ktvA ( lyap ) / paryaviyata-pari+vRna + laG (karmameM)+ ta / karagrahajAra= grahaNaM grahaH / "graha upAdAne" dhAtuse "grahavRdRnizcimamazca" isa sUtrase ap pratyaya, kareNa grahaH ( tR0 ta0.), tasmAjjAtaH karagrahajaH, tasmAt, karagraha+ jan+Da ( upapada0 )+Gasi / vaikRtAt vikRtam eva vaikRtaM, tasmAt, vikRta+aN ( svArthameM ) / vikasvarasvaraiH-vikasantIti vikasvarAH, vi+ upasargapUrvaka kasa dhAtuse "sthezabhAsapisakaso varac" isa sUtrase varac pratyaya / "vikAsI tu vikasvaraH" ityamaraH / vikasvaraH svaro yeSAM te, taiH ( bhu0)| udaDIyata = ud+DI + laG+ta' ( bhAvameM ) / isa padyameM svabhAvokti alaGkAra hai // 5 // . dadhato bahuzavalakSmatAM dhRtarudrAkSamadhuvataM khgH| sa nalasya yayau karaM punaH sarasaH kokanavabhramAdiva // 6 // anvayaH-sa khagaH bahuzaivalakSmatAM dadhataH sarasaH bahuzavalakSmatAM dadhato nalasya dhRtarudrAkSamadhuvrataM karaM kokanadaghramAt iva punaH yayau // 6 // vyAkhyA-saH pUrvoktaH, khagaH pakSI, haMsa ityarthaH / bahuzavalakSmatAM= bhUrizaMvalabhUmitAM, dadhataH dhArayataH, sarasa:=pallavAt / bahuzaivalakSmatAM= adhikazivabhaktacihnatAM, dadhataH-dhArayataH, nalasya naiSadhasya, dhRtarudrAkSa Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vadhIyacaritaM mahAkAvyam madhuvataMbhramarasadRzarudrAkSadhArakaM karaM-hastaM, kokanadabhramAt iva raktakamalabhrAnteH iva, punaH=bhUyaH, yayojagAma, raktavarNe nalahaste raktakamalabhrAnteriva haMsaH punarjagAmeti bhAvaH // 6 // . anuvAda-vaha haMsa bahuta zavaloM ( sevAroM ) vAlI bhUmiko dhAraNa karanevAle tAlAbase bahutase zivabhaktake cihnoMko dhAraNa karanevAle nalake bhauroMke samAna rudrAkSoMko dhAraNa karanevAle hAthako mAnoM raktakamalakI bhrAntise phira prApta huA // 6 // __TippaNI-bahuzavalakSmatA=bahUni zaivalAni yasyAM sA bahuzaivalA (bhu0)| "jalanIlI tu zaivAlaM zaivalaH" ityamaraH / bahuzavalA AmA ( bhUmiH ) yasmistat bahuzavalakSmam ( bahu0.) tasya bhAvaH tattA, tAm, bahuzaivalakSma+tal + TAp + am / dadhataH=dadhAtIti dadhat tasya, dhA+laT ( zatR )+Gas / sarasaH= "kAsAraH sarasI: saraH" ityamaraH / nalake pakSameM-bahuzavalakSmatAM zive bhaktiryasya saH zaivaH, "ziva" zabdase "bhaktiH" isa sUtrase aNa, "taddhiteSvacAmAdeH" isase Adi acakI vRddhi / zaivasya lakSmANi (Sa0 ta0 ) "cihna lakSma ca lakSaNam" itymrH| bahUni zaivalakSmANi yasya sa bahuzavalakSmA (bahu0 ), tasya bhAvaH tattA, tAm, bahuzavalakSmam+tal+TAp+am / bhasma, rudrAkSa Adi zaMva ( zivajIke upAsakake ) cihna haiN| prakRtameM zaiva nalakA cihna rudrAkSa abhimata hai| dhRtarudrAkSamadhuvrataM rudrAkSA madhuvratA iva rudrAkSamadhuvratAH, "upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyA'prayoge" isase upamitasamAsa / dhRtA rudrAkSamadhuvratA yena, tam (bhu0)| kokanadabhramAt-kokanadasya bhramaH, tasmAt ( 10 t0)| "raktotpalaM kokanadam" ityamaraH / yayo-yA+ liT + tip (Nal) / isa padyameM zabdazleSa, upamA aura utprekSA ina alaGkAroMkA aGgAGgibhAvase saGkara hai // 6 // patagacirakAlalAlanAdativinammamavApito nu saH / atulaM vidadhe kutUhalaM bhujametasya bhjnmhiibhujH||7|| anvayaH-sa patagaH cirakAlalAlanAt ativisrambham avApito nu (kiJca) etasya mahIbhujaH bhujaM bhajan atulaM kutUhalaM vidadhe // 7 // vyAkhyA-athA'sya svayamAgamanAdutprekSate pataga iti / saH pUrvoktaH, patagaH haMsaH, cirakAlalAlanA=bahusamayopalAlanAt, ativinambham = avizvAsam, avApito nuprApitaH kim, nocetkathaM punaH svayamAgacchediti Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hitIyA sI . bhAvaH / etasya =asya, mahIbhujaH-rAjJaH, nalasyetyarthaH / bhujaMkara, bhajana : sevamAnaH, svayamApnuvanniti bhAvaH / atulam = anupama, kutUhalaM kautuka, vidadhe-cakAra // 7 // anuvAda-vaha pakSI ( haMsa ) bahuta samayataka hAtha meM lenese mAnoM atyanta vizvasta karAyA gyaa| rAjAke hAthameM svayam prApta honese usane anupama kotukako utpanna kiyA // 7 // TippaNI-paMtagaH=pataiH (pakSaH) gacchatIti, pata-upapadapUrvaka gam dhAtuse "puMsi sajJAyAM ghaH prAyeNa" isa sUtrase gha pratyaya / 'patatripatripatagapatatpattrarathA'NDajAH / " itymrH| cirakAlalAlanAta=cirakAlaM lAlanaM, tasmAda (sumsupA0 ) / ativisrambham - atyantaM vinambhaH, tam, "kugatiprAdayaH" iti samAsaH / "samo visrambhavizvAso" ityamaraH / avApitaH=ava+Apa+ Nic+ktaH / mahIbhujaH=mahIM bhunaktIti mahIbhuk, tasya, mahI + bhu+kvip ( upapada0)+ Gas / bhajana bhajatIti, bhaja + laT ( zatR +su / atulam = avidyamAnA tulA ( upamA) yasya, tat (nan bhu0)| vidadhe-vi+dhA - liT + ta ( ez ) / isa padya meM utprekSA aura kutUhalavidhAnake prati bhujabhajanakI hetutA honese padArthahetuka kAvyaliGga hai / isa prakAra donoMkI saMsRSTi hai // 7 // nRpamAnasamiSTamAnasaH sa nimjjnkutkaa'mRtomissu| ___ avalambitakarNazaSkulIkalasIka racayannavocata // 8 // anvayaH-iSTamAnasaH sa kutukA'mRtomiSu nimajjat nRpamAnasam avalambitakarNazaSkulIkalasIkaM racayan avocata // 8 // . vyAkhyA-iSTamAnasaH- priyamAnasaH, saH haMsaH, kutukA'mRtomiSuH= kautukasudhAtaraGgeSu, nimajjat =buData, nRpamAnasaM =nalamanaH, avalambitakarNazaSkulIkalasIkam =AlambitazrotrazaSkulIghaTadvayaM, racayan =kurvan, avocatauktavAn jale nimajjantaM puruSaM yathA kazcittAraNAya kalasapradAnena tamuddharati tyeva kotukataraGgeSu bruDat rAjamAnasamapi haMsaH tatkautukaprazamanAya vakSyamANavAkyaM jagAdeti bhAvaH / / 8 // anuvAda-mAnasa sarovarako pasaMda karanevAlA vaha haMsa kotakarUpa amRtakI taraGgoMmeM DUbate hue rAjAke manameM karNazaSkulIrUpa kalasoMkA avalambana karAvA humA bolA // 8 // TippaNI-iSTamAnasaH- iSTaM mAnasaM yasya saH ( bahu0) / kailAsa parvata Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSadhIyacaritaM mahAkAvyam brahmAjIke manase utpanna sarovarako mAnasa sarovara kahate haiN| jaisA ki vAlmIkirAmAyaNameM hai "kailAsaparvate rAma ! manasA 'nirmitaM param / brahmaNA narazArdUla ! tenedraM mAnasaM saraH // " (A0 kA0 24 sargaH) "mAnasaM sarasi svAnte" iti vizvaH / kutukA'mRtomiSu=kutukam eva amRtam ( rUpaka0 ) / "kautUhalaM kautukaM ca kutukaM ca kutuhalam / " ityamaraH / kutukA'mRtasya UrmayaH, teSu (Sa0 t0)| nimajjat = nimajjatIti, ni+ masja+laT ( zatR )+ am / nRpamAnasaM=mana eva mAnasam, "prajJAdibhyazca" isase svArtha meM, manas + aN / nRpasya mAnasaM, tat (10 t0)| avalambitakarNazaSkulIkalasIkam =kaNI zaSkulyo iva ( upmit0)| avalambite karNazaSkulyo eva kalasyo yena, tat (bahu) / "navRtazca" isa sUtrase samAsAnta kap pratyaya / eka prakArakI miThAI ( jalebI) ko zaSkulI kahate haiM / jalameM DUbate hue vyaktiko jaise ghar3ekA sahArA hotA hai vaise hI kautukarUpa amRtameM DUbate hue nalako karNarUpa zaSkuloMkA sahArA detA huA haMsa kahane lagA, yaha tAtparya hai / racayan =racayatIti, raca+Nic + laT ( zatR ) / avocata-vaca +luG+ta / isa padyameM upamA aura rUpakakI saMsRSTi hai / yamaka nAmaka zabdA. sakhAra bhI hai // 8 // mRgayA na vigIyate nRpairapi dharmA''gamamarmapAragaH / smarasundara! mAM yavatyajastava dharmaH sa kyodayojjvalaH // 6 // anvayaH-dharmA''gamamarmapAragaiH api nRpaH mRgayA na vigIyate ( tathA'pi ) he smarasundara ! mAM yat atyajaH, sa tava dayodayojjvalaH dharmaH // 9 // jyAkhyA-dharmA''gamamarmapAragaH api = dharmazAstratattvapAragAmibhiH api, nRpaiH=rAjabhiH, mRgayA=AkheTaH, na vigIyate =na gIte, tathA'pi, he smarasundara he kAmamanorama !, mAM-pakSiNaM, mRgayAlakSyabhUtamiti bhAvaH / yat, atyajaH tyaktavAn, saH=tyAgaH, tava bhavataH, dayodayojjvala:=karuNA'vatAranirmalaH, dharmaH sukRtam, tvaM na kevalamAkArata ujjvalaH pratyuta dayArUpadharmeNA'pIti bhAvaH // 9 // - anuvAda-dharmazAstroM ke tattvoMke pAradarzI rAjAoMse bhI mRgayA (zikAra) kI nindA nahIM kI jAtI hai to bhI he kAmadevake samAna sundara ! jo Apane mujhe chor3a diyA hai, vaha ApakA dayAke udayase ujjvala dharma hai // 9 // Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH TippaNI-dharmasya AgamAH (10 ta0), teSAM marmANi (10 ta0), 'nanteSu DaH" isa sUtrase Da pratyaya / dharmA''gamamarmaNAM pAragAH, taiH ( 10 ta0), vigIyate=vi+ga+laT ( karmameM )+ta / smarasundara=smara iva sundaraH, tatsambuddhau / "upamAnAni sAmAnyavacanaiH" isa sUtrase upamAnapUrvapada (k0dhaa0)| atyajaH=tyaja+laG+sip / yahA~ adyatana kriyA vivakSita honepara anadyatana arthameM laGkA prayoga anucita hai, ataH cyutasaMskRti doSa ho gayA hai| dayodayojjvala:-dayAyA udayaH (Sa0 ta0 ), tena ujjlaH (ta0 ta0 ) / isa padyameM tyAgake prati dharmakI kAraNatA honese padArthahetuka kAvya liGga alaGkAra hai // 9 // abalasvakulA'zino sAnnijanIDabrumapIDina: khagAn / anavadhatRNAdino mRgAnmRgayA'dhAya na bhUbhRtAM 'natAm // 10 // anvayaH-abalasvakulA'zino jhaSAn (ghnatAm), nijanIDadrumapIDinaH khagAn (ghnatAm ), anavadyatRNAdino mRgAn ghnatAM bhUbhRtAM mRgayA aghAya na // 10 // vyAlyA-rAjJAM kRte mRgayAyA vigAnA'bhAvaM pratipAdayati-abaleti / abalasvakulA'zinaH=nirbalanijavaMzabhakSakAn, jhaSAn =matsyAn, ghnatAm, evaM paratrA'pi / nijanIDadrumapIDinaH=svakulAyavRkSapIDakAn, viSThAtyAgaphalabhakSaNAdineti bhAvaH / khagAn =pakSiNaH, tathA anavadyatRNAdinaH=niraparAdhA'rjunahiMsakAn, mRgAn=pazUn, ghnatAM hiMsatAM, bhUbhRtAM rAjJAM, mRgayA=AkheTaH, bhadhAya-pApAya, na=na bhavati / teSAM jhaSakhagapazUnAM vadhasya daNDarUpatvAddaNDanA'bhAva eva doSa iti bhAvaH // 10 // anuvAda-nirbala apane vaMzako mAranevAlI machaliyoMko, apane ghoMsaleke per3oMko pIr3ita karanevAle pakSiyoMko tathA niraparAdha tRNoMkI hiMsA karanevAle mRgoMko mAranevAle rAjAoMko mRgayA ( zikAra ) pApake lie nahIM hotI hai / TippaNI-abalasvakulA'zinaH avidyamAnaM balaM yasya tat abalaM, (nanbahu0), svasya kulam ( Sa0 ta0 ), abalaM ca tat svakulam (ka0 dhA0 ) abalasvakulam, aznantIti tacchIlAH, tAn, abalasvakula+aza+Nini (upapada0)+ zas / jhaSAn="pRthuromA jhaSA matsyo mIno vaisAriNo'NDajaH / " ityamaraH / praMbala matsya nirbala matsyoMko khA jAte haiM, isIse "mAtsyanyAya" Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 meSaSIyacaritaM mahAkAvyam kI prasiddhi hai / nijanIDadrumapIDinaH nIDAnAM drumAH (Sa0 ta0), nijAzca te nIDadrumAH ( ka0 dhA0 ), tAn pIDayantIti tacchIlAH, tAn, nijanIDadra ma+ pIDa+Nini+( upapada0 ) zas / pakSI apane ghoMsalevAle per3oMko viSThAtyAga aura phalAdibhakSaNase pIDita karate haiM / anavadyatRNAdinaH=na udyanta iti avadhAni, nan-upapadapUrvaka vada dhAtuse "avadhapaNyavaryA gahapaNitavyA'nirodheSu" isa sUtrase garSa artha meM yatpratyayAnta nipAtana / na avadyAni anavadyAni (nn0)| anavadyatRNa+arda + Nini ( upapada0 )+ zas / niraparAdha tRNoMko mRga khA jAte haiM / tRNoMmeM bhI prANa haiM / "antaHsajJA bhavantyete sukhaduHkhasamanvitAH / . (1-49) manune aisA kahA hai / ghnatAM= ghnantIti ghnantaH, teSAm, han + laT (zatR )+Am / bhUbhRtAM bhuvaM bibhratIti, bhUbhRtaH, teSAm, bhU++ kvip (upapada0 )+ aam| aghAya=tAdarthyameM caturthI / aparAdhI matsyoMko, pakSiyoMko aura mRgoMko mAranevAle rAjAke lie mRgayA daNDarUpa honese pApa utpanna karanevAlI nahIM hotI-yaha tAtparya hai| isa padyameM aprastuta sAmAnya bhUbhRtke kathanase prastuta vizeSa bhUbhRt nalakI pratIti honese aprastutaprazaMsA aura pApake abhAvake prati pahaleke tIna pAdoMke padArthokI hetutAse padArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai, isa prakAra donoMkA aGgAGgibhAva honese sakara hai // 10 // yadavAviSamapriyaM tava priyamAdhAya nunutsurasmi tat / kRtamAtapasajvaraM sarorabhivRSyA'mRtamaMzamAniva // 11 // anvayaH-(he rAjan ! ) tava yat apriyam avAdikaM, priyam mAdhAya tat taroH kRtam Atapasajvaram amRtam abhivRSya aMzumAn iva nunutsuH asmi // 11 // vyAlyA-haMsaH punaH svAgamanakAraNaM pratipAdayati-yaditi / (he rAjan !) tava-bhavataH, yat, apriyam - aprItijanaka vAkyaM, "dhigastu tRSNAtaralam" ityAdirUpamiti bhAvaH / avAdiSam =avocam, priyaMprItijanakaM vAkyam, AdhAya=nidhAya, kathayitveti bhAvaH / tat = apriyaM, taroH=vRkSasya, kRtaMsvayaM vihitam, AtapasajvaraM dyotakRtaM santApam, amRtaMjalam, abhivRSyavarNitvA, aMzumAn iva-sUrya iva, nunutsuH=nivArayitum icchaH, asmi= bhavAmi // 11 // Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vitIyaH sargaH . anuvAda-(he rAjan ! ) jaise sUrya apanese kI gayI per3ameM dhUpakI pIr3Ako jala kI vRSTise haTAte haiM usI taraha maiMne jo Apako apriya kahA hai, priya vacana kahakara use haTAtA hUM // 11 // - TippaNI-apriyaM=na priyaM, tat ( nan0 ) / avAdiSaM = vada+luGa+ mip / AdhAya=AG+dhA+ktvA ( lyap ) / Atapasajvaram =Atapena sajvaraH, tam (tR0 ta0) / amRtaM "payaH kIlAlamamRtam" ityamaraH / abhivRSya =abhi+ vRSa + ktvA ( lyap ) / aMzumAn =prazastA aMzavaH santi yasya saH, aMzu+matup / nunutsuH=noditum icchuH, nud+ san + uH / asmi=as+ laT + mip / isa padya meM upamA alaGkAra hai // 11 // upanamramayAcitaM hitaM parihataM na tavA'pi saamprtm| pharakalpajanAntarAvidheH zucitaH prApisa hi pratiprahaH // 12 // ambayaH-ayAcitam upananaM hitaM tava api parihatuM na sAmpratam / hi saH pratigrahaH karakalpajanAntarAt zucitaH vidheH prApi // 12 // jyAlyA- tvadIyopakRtinaM mayA grAhayeti cettatrAha-upanamramiti / ayAcitam = aprArthitam, upanamram = upanataM, hitaM- hitasampAdakaM, madIyaM priyavacanamiti bhAvaH / tava api=bhavataH api, parihatuM parityaktuM, na sAmprataM =no yuktam, "ayAcitA''hRtaM grAhyamapi duSkRtakarmaNaH" (yA0 smR0 1 / 215) iti smaraNAditi bhAvaH / tadapi mAdRzyAstiyaMgjAteH kathaM grAhyamiti cettatrAhakarakalpeti / hi-yasmAtkAraNAt / saH=pUrvoktaH, mayAbhihita iti bhAvaH / pratigrahaH=dattapadArthaH, karakalpajanAntarAt hastasthAnIyA'nyalokAt, zucitaH =zuddhAt, vidheH=bhAgyAt, prApi-prAptaH, na tu matta iti bhAvaH / ahaM tu nimittamAtraM, dAtRsthAnIyaM tu bhAgyameveti ato. na grahaNalAghavamiti tAtparyam / anuvAda-yAcanAke binA hI prApta mere hita vacanako Apako chor3anA nahIM cAhie, kyoMki vaha hitavacanarUpa pratigraha hAthake sadRza mere aise vyaktirUpa dhukha bhAgyase prApta huA hai // 12 // TippaNI-ayAcitaM na yAcitam ( nn0.)| upanamram = upanamanazIlam, upa-upasargapUrvaka "Nama prahvatve zabde" isa dhAtuse "namikampismyajasakahiMsadIpo raH" isa sUtrase ra pratyaya / parihatu pari+ham+tumun / sAmprataM="yukte ke sAmprataM sthAne" ityamaraH / duSkarma karanevAle se bhI binA Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yAcanA ke prApta padArthako lenA cAhie aisA maharSi yAjJavalkyane kahA hai / ayAcita vRttiko bhagavAn nanune bhI "amRtaM syAdayAcitam" (45) amRta kahA hai / "pratyAkhyeyaM na vAri ca" aisA bhI zAstrakA vacana hai, arthAt yAcanAke binA mile hue jalakA bhI pratyAkhyAna nahIM karanA cAhie / karakalpajanAntarAt = ISat asamAptaH karaH karakalpaM hastasadRzamityarthaH / 'kara' zabdase "ISadasamAptI kalpabdezyadezIyaraH" isa sUtrase kalpap pratyaya / 'karakalpa' zabdakA karasadRza aisA artha hotA hai / anyo sano janAntaram (mayUravyaMsakAdisamAsa ) / karakalpaM ca tat janAntaraM tasmAt (ka0 dhA0 ) / zucitaH- zuceH iti zucitaH, "zuci" zabdase "apAdAne cAhIyaruhoH" isa sUtrase tasi pratyaya / yaha "vidheH" isa padakA vizeSaNa hai / prApi=pra-upasargapUrvaka "Apla vyAptI" dhAtuse kamameM luGa / isa padyameM hitaparihArakI ayuktatAke prati uttarArdhasthita vAkyakI hetutAse vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai // 12 // 'patagena mayA jagatpaterupakRtyaM tava ki prabhUyate / iti veni na ta tyajanti mAM tadapi pratyupakata martayaH // 13 // anvayaH-patagena mayA jagatpateH tava upakRtya kiM prabhUyate ? iti veni, tadapi artayaH tu mAM pratyupakartuM na tyajanti // 13 // vyAkhyA-haMsaH svagarva pariharati-patageneti / patagena pakSiNA, mayA haMsena, tucchajantunA iti bhAvaH / jagatpateH sArvabhaumasya, tava=bhavataH, upakRtya-upakArAya, ki prabhUyate ki kSamyate ? samarthana na bhUyata iti bhaavH| iti=evaM, vedhi=jAnAmi, tadapi tathA'pi, artayastu pratyupakarA'rthamutkaNThArUpAH pIDAstu , mAM-patagaM, pratyupakatuM prayupakAraM kartuM, na tyajanti na muJcanti, pratyupakArAya prerayantItyarthaH / patago'pyahaM dayAloste mahopakAraM karavANIti bhAvaH // 13 // anuvAda-"adanA pakSI maiM jagatpati Apake upakArake lie kaise samartha hoU~gA" yaha jAnatA huuN| to bhI pratyupakArake lie utkaNThArUpa pIDAe~ to mujhe Apake upakArakA badalA dene ke lie nahIM chor3atI haiM // 13 // TippaNI-jagatpateH jagataH patiH, tasya ( 10 ta0), upakRtyai upakaraNam upakRtiH, tasya, upa-upasargapUrvaka 'kR' dhAtuse "striyAM ktin" isa sUtrase ktin, tAdImeM caturthI / prabhUyate=pra+bhU+laT (bhAvameM )+ta / vemi= Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH vid + laT+mip / artayaH="atiH pIDAdhanuSkoTayoH" ityamaraH / pratyupa chekA'nupAsa hai / / 13 // acirAdupakarAcaredathavAtmaupayikImupakriyAm / pRthurisyamayA'Nurastu sA na vizeSe viduSAmiha prahaH // 14 // anvayaH-athavA upakartuH acirAt aupayikIm upakriyAm Acaret, ityaM vyAkhyA-svazaktyanusAreNa upakArasya pratyupakAraH zIghra kartavya iti pratipAdayati-acirAditi / atha vA=pakSAntare, upakartuH=upakArakasya, acirAt =avilambAt, aupayikI=svopAyasAdhyAm, upakriyAm upakAram Acaret =kuryAt jIvanasya anityatvAcchIghra pratyupakAraM vidadhIteti bhAvaH / ityam = evaM sati, sA=upakriyA, pRthuH=adhikA, atha =atha vA, aNuH= viSaye, graho na=Agraho na / guNagrAhiNo vivekina:: kRtajJatAmevA'sya pazyanti nayUnyAdijanitaM doSaM nA'nviSyantIti bhAvaH // 14 // . ___ anuvAda-athavA upakAra karanevAlekA zIghra hI apane upAyase sAdhya upakAra kare, isa prakAra vaha upakAra adhika vA alpa ho, vidvAnoMko isa viSayameM Agraha nahIM hai // 14 // TippaNI-upakartuH upakarotIti upakartA, tasya, upa++tRc+ Das / aupayikIm =upAya eva aupayikaH, upAya zabdase "vinayAdibhyaSThak" isa sUtrase "upAyo hrasvatvaM ca" isa vArtikake sahakArase svArthameM Thak, 'Tha' ke sthAnameM "ThasyekaH" isase ika, hrasvatva "kiti ca" isa sUtrase AdivRddhi aupayikAt AgatA aupayikI, tAm, "tata AgataH" isase aN / "TiDDhA: Na" se DIp / "yuktamopayikaM labhyaM bhajamAnA'bhinItavat / nyAyyaJca triSu SaT" ityamaraH / upakriyAm = upa + + za+TAp+am / Acaret = AG + cara+vidhiliG+tip / viduSAM vidantIti vidvAMsaH, teSAm, vid + laT + zatR ( vasu )+Am // 14 // bhavitA na vicAracAra cettadapi zravyamidaM madIritam / khagavAgiyamityato'pi kiM na mudaM dAsyati kIragIriva // 15 // Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam andhayaH-(he nRpa ! ) idaM madIritaM vicAracAru na bhavitA cet tadapi anyam / iyaM khagavAk ityataH api kIragIH iva mudaM kiM na dAsyati // 15 // vyAkhyA-svavacaH zravaNe hetumupapAdayati-bhaviteti / ( he nRpa ! ) idaMvakSyamANaM, madIritaM=matkathitaM, vaca iti bhAvaH / vicAracAra-vimarzamanoharaM, na bhavitA cet =no bhaviSyati yadi, tadapi tathA'pi madIrite vicAracArutvA'bhAve'pIti bhAvaH / zravyaM zrotavyam, iyam eSA, khagavAna pakSivANI, ityataH api=asmAtkAraNAta api, kIragIH iva zukavANI iva, mudaM harSa, ki na dAsyati=kiM na vitariSyati ? dAsyatyeveti bhAvaH / vicAracArutvA'bhAve'pi kautukAdapi madIritaM vacaH zrotavyamiti bhAvaH // 19 // ___ anuvAda-(he rAjan ! ) yaha merA vacana vicAra karanepara manohara na ho to bhI sunanA caahie| yaha pakSIkI vANI hai isa kAraNase bhI totekI vANI kyA harSa utpanna nahIM karegI // 15 // TippaNI-madIritaM mayA Iritam (tR0 ta0) "vacaH" isa padakA adhyAhAra karanA cAhie / vicAracAra-vicAre cAru (sa0 ta0) bhavitAbhU+luT + tip / zravyam -zrotum aham, zru dhAtuse "aco yat" isa sUtrase yat pratyaya, "sArvadhAtukArdhadhAtukayoH" isase guNa "dhAtostannimittasyaiva" isa sUtrase ava Adeza / khagavAk - khagasya vAk (pa0 t0)| kIragI:kIrasya gIH (10 t0)| dAsyati=dA+laT + tip / isa padyameM upamA balakAra hai // 15 // sa jayatyarisArthasArthakIkRtanAmA kila bhImabhUpatiH // ___ yamavApya vivabhUH pramuM hasati bAmapi zakramamkAm // 16 // anvayaH-arisArthasArthakIkRtanAmA sa bhImabhUpatiH japati kila / yaM prabham avApya vidarbhabhUH zakrabhartRkAM cAm api hasati // 16 // jyAcyA sAmprataM svavaco vaktumupakramate-sa jayatIti / arisArthasArthakI kRtanAmA- zatrusamUhA'nvarthIkRtA'bhidhAnaH, saH prasiddhaH, bhImabhUpatiHbhImA''khyanRpaH, jayati kila=sarvotkarSeNa vartate khalu / yaMbhImabhUpati, prabhuMbhAram, avApya prApya, vidarbhabhUH-vidarbhabhUmiH, zakabhartRkAm indrasvAmikA, cAm api =divam api, lakSyIkRtyeti zeSaH / hasati= upahasati, kimuta anyabhata kadezamiti zeSaH / striyo hi bhartRrutkarSAdanyAH strIrupahasantIti bhAvaH // 16 // Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hitIyaH sargaH anuvAda-zatrusamUhase anvartha nAmavAle rAjA bhIma utkarSapUrvaka bar3ha rahe haiM jinako patike rUpameM pAkara vidarbha dezakI bhUmi indrarUpa svAmIvAlI svargabhUmikA bhI upahAsa kara rahI hai / / 16 // ___ TippaNI-arisArthasArthakIkRtanAmA arthena sahitaM sA'rthakam, "tena saheti tulyayoge" isa sUtrase tulyayoga bahu0 / "vopasarjanasya" isase vikalpase "saha" ke sthAnameM "sa" Adeza / "zeSAdvibhASA" isase samAsAnta kA pratyaya / asArthakaM sA'rthakaM yathA sampadyate tathA kRtam, sArthaka+cci++ ktaH / sArthakIkRtaM nAma yasya saH ( bahu0 ) / arINAM sArthaH (10 ta0), tasmin sArthakIkRtanAmA ( sa0 ta0 ) / "saGghasAthI tu jantubhiH" ityamaraH / bhImabhUpatiH = bhuvaH patiH (10 t0)| bhImazcA'sau bhUpatiH ( ka. dhaa0)| bibheti asmAt iti bhImaH, "nibhI bhaye" dhAtuse "bhImAdayo'pAdAne" isa sUtrase mak pratyaya / jisase zatru DaratA hai vaha 'bhIma' aisI vyutpattise sArthaka (anvartha) nAmavAle rAjA bhIma haiM-yaha tAtparya hai / jayati=ji+ laT + tip / yahA~para "ji" dhAtu akarmaka hai| prabhuM = "prabhuH parivRDho'dhipaH" ityamaraH / avApya ava+Apa+ ktvA (lyap) / vidarbhabhUH-vidarbhANAM bhUH (p0t0)| cakrabhartRkAMzakraH bhartA yasyAH sA zakabharnukA, tAm (bahu0 ) / "navRtana" isa sUtrase kap aura TAp / cAm='yo' zabbase dvitIyAkA ekavacanaM, "moto'mzasoH" isa sUtrase okArake sthAnameM AkAra Adeza / "suraloko bodivI dve" ityamaraH / hasati="hase hasane" dhAtuse laT + tip / yaha bakarmaka hai / ataH "dyAmapi" yahA~para "lakSyIkRtya" isa padakA adhyAhAra karanA pAhie / "bhImabhUpatiH" isa aMzameM "nirukta" nAmakA lakSaNa hai / jaisA ki nAlokameM hai - ___ "niruktaM syAgnirvacanaM nAmnaH satyaM tathA'nRtam / IdRzazcaritaH rAjansatyaM doSAkaro bhavAn // " isa padyameM vidarbhabhUmikA svargabhUmike hAsase sambandha na rahanepara bhI sambandhakI uktise atizayokti aura "dhAm api" yahA~para svarga ko bhI ha~satI hai, aura ko kyA kahanA isa prakAra arthApatti hai, isa prakAra do alahAroMkI saMsRSTi hai / / 16 // bamanAvamanAkAseduSastanayAM tathyagirastapodhanAt / varamApa sa viSTaviSTapatritayA'nanyasahagguNokyAm // 17 // Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-saH amanAk praseduSaH tathyagiraH damanAt tapodhanAt diSTaviSTapatritayA'nanyasadRgguNodayAM tanayAM varam Apa / / 17 // ___ vyAkhyA-haMsaH sAmprataM damayantyA utpatti varNayati-damanAditi / saH= bhImabhUpatiH, amanAk= atyartha, praseduSaH prasannAt, nijopAsanayeti zeSaH / tathyagiraH= satyavacasaH, amoghavacanAditi bhAvaH / tAdRzAt damanAt = damananAmakAt, tapodhanAt tapasvinaH, RSerityarthaH / diSTaviSTapatritayA'nanyasadRgguNodayAM kAlalokatrayA'nitarasadRzasaundaryAdiguNAvirbhAvAM, tanayAM putrIM varam =abhIpsitam, Apa=prApa, varatvena putrI labdhavAniti bhAvaH // 17 // anuvAda:--mahArAja bhImane atyanta prasanna, satya vANIvAle damana nAmake tapasvIse tIna kAloM aura tIna lokoMmeM asAdhAraNa saundarya Adi guNoMvAlI putrIrUpa varako prApta kiyA // 17 // TippaNI-amanAk na manAk (nan0) / "kiJcidISanmanAgalpe" ityamaraH / praseduSaH prasasAdeti prase divAn, tasya, pra-upasargapUrvaka sad dhAtuse "bhASAyAM sadabasazruvaH" isa sUtrase bhUtasAmAnyameM liTke sthAnameM kvasu Adeza, samprasAraNa / tathyagiraH=tathA ( tatprakAre ) sAdhuH tathyA, tathA zabdase "tatra sAdhuH" isa sUtra se yat aura strItvavivakSAmeM TAp pratyaya / "satyaM tathyamRtaM samyak" ityamaraH / tathyA gIryasya sa tathyagIH, tasmAt ( bhu0)| damanAt = damayatIti damanaH, tasmAt, dama dhAtuse 'sahitapidamaHsajJAyAm" (ga0 sU023) isase lyu (ana) pratyaya / tapodhanAt=tapa eva dhanaM yasya, tasmAt (bhu0)| diSTaviSTapatritayA'nanyasadagguNodayAm = trayaH avayavA, yayoste tritaye, tri zabdase "saGkhyAyA avayave tayap" isa sUtrase tayap / anyasyAM sadRk anyadRk ( sa0 ta0 ) / "sarvanAmno vRttimAtre puMvadbhAvaH" isase "anyA" zabdakA puMvadbhAva / na anyasadRk ( n0)| guNAnAm udayaH (10 ta0 ) / ananyasadRk guNodayo yasyAH sA ( bhu0)| diSTAzca viSTapAni diSTaviSTapAni "kAlo diSTo'pyanehApi samayo'pi" iti, "atha jagatI loko viSTapaM bhuvanaM jagat" iti cAmaraH, diSTaviSTapAnAM tritaye (pa0 ta0 ), tayoH ananyasadRgguNodayA, tAm / ( sa0 ta0) / varam = "devAd vRte varaH zreSThe triSu klIbe manApriye" ityamaraH / Apa-Ap + litt+t| mahArAja bhImane damana RSise tIna kAloM aura tIna lokoM meM asAdhAraNaguNoM se sampanna Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH . kanyArUpa vara pAyA yaha tAtparya hai / isa padyameM "damanAdamanAk" yahA~para yamaka alaGkAra hai // 17 // bhuvanatrayasubhra vAmasau damayantI kamanIyatAmadam / * udiyAya yatastanuzriyA damayantIti tatomiyAM vadhau // 18 // anvayaH-asau yataH tanuzriyA bhuvanatrayasudhruvAM kamanIyatAmadaM damayantI udiyAya, tataH damayantIti abhidhAM dadhau // 18 // vyAkhyA-athA'syA nAmadheyaM tadvyutpatti ca pradarzayati-bhuvaneti / asau= tanayA, yataH=yasmAtkAraNAta, tanuzriyA=nijazarIrasaundaryeNa, bhuvanatrayasudhruvAM=lokatritayasundarINAM, kamanIyatAmadaM - saundaryagarva, damayantI-basvaM gamayantI satI, udiyAya uditA, utpanneti bhAvaH / tataH tasmAtkArapAta, damayantI iti=damayantItyAnupUrvikAm, abhidhAM=nAma, dadhau=babhAra // 18 // anuvAda-vaha ( bhImakI putrI ) jisa kAraNase apane zarIrake saundaryase tIna lokoMkI sundariyoMke saundaryagarvakA damana karatI huI utpanna huI usa kAraNa se unhoMne 'damayantI' aise nAmako dhAraNa kiyA / / 18 // TippaNI-yataH yad+tasila / tanuzriyA=tanoH zrIH, tayA (pa. ta0) / bhuvanatrayasudhruvAM-trayaH avayavAH yasya tat trayam, tri zabdaseM "saGkhyAyA avayave tayap" isa sUtrase tayap pratyaya aura "dvitribhyAM tayasyA'yajvA" isa sUtrase usake sthAnameM vikalpase ayac Adeza / zobhane bhravI yAsAM tAH subhravaH ( bahu0 ) / bhuvanAnAM trayam ( 10 ta0 ), tasmin subhravaH ( sa0 ta0) tAsAm / kamanIyatAmadaM = kamanIyasya bhAvaH ( kamanIya+tal + TAp ), kamanIyatAyA madaH, tam (Sa. t0)| damayantI=damayantIti, Nijanta dama dhAtuse laT ( zatR )+GIp, yahA~para "na pAdamyAGga." ityAdi sUtra se parasmaipadakA niSedha honepara bhI "kriyAphala kartRgAmi na honese "zeSAtparasmaipadam" isase parasmaipada huA hai| udiyAya-ud + iNa+liT + tip ( nnl)| dadhau dhA+liT + tip / isa padyameM bhuvanatrayakI sundariyoMkI apekSA damayantIke saundaryakI adhikatAkA varNana honese vyatireka alaGkAra hai // 18 // zriyameva paraM gharA'dhipAd guNasindhoravitAmavehi tAm / vyavadhAvapi vA vidhoH kalAM mRNcUganikayAM na verakaH // 16 // 20 vi0 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SadhIyacaritaM mahAkAvyam . anvayaH-( he rAjan ! ) tAM guNasindhoH dharA'dhipAt uditAM priyam eva param avehi, vA vyavadhI api mRDacUDAnilayAM vidhoH kalAM ko na veda // 19 // vyAkhyA-atha padyAnAmekaviMzatyA cikurAdArabhya damayantIM varNayatizriyamiti / ( he rAjan ! ) tAM= damayantI, guNasindhoH=dayAdAkSiNyAdiguNasamudrAt, dharA'dhipAt =bhImanarendrAt, uditAm = utpannAM, zriyam eva= lakSmIm eva, paraMdhruvam, avehi =jAnIhi / dezavyavadhAnAnna zrIreveti bAcyamityAha-vyavadhAvapIti / vA=athavA, vyavadhI api-vyavadhAne satyapi, mRDacUDAnilayAM- zivazikhA''zrayAM, vidhoH= candramasaH, kalAM =SoDazaM bhAgaM, ko na veda = ko na jAnAti ? sarvo'pi vedetyarthaH / yathA zibaziraHsthitA'pi kalA candrakalava tathaiva guNasindhorbhImabhUpAlAdutpannA'pi eSA damayantI zrIreveti bhAvaH // 19 // - anuvAda-he rAjan ! damayantIko guNake samudra rAjA bhImase utpanna lakSmI hI jAniye, athavA vyavadhAnake rahanepara bhI zivajIke zirameM Azraya lenevAlI candrakalAko kauna nahIM jAnatA hai // 19 // . TippaNI-guNasindhoH=guNAnAM ( dayAdAkSiNyAdInAm ) sindhuH tasmAt (Sa0 ta0 ), dharA'dhipAt =dharAyA adhipaH, tasmAt (Sa0 ta0 ) / uditAm = ud+ iN+kta+TAp / avehi = ava-AG-upasarga pUrvaka iN dhAtuse loTake sipke sthAnameM 'hi' Adeza, guNa hokara ava+ ehi / yahA~para "etyedhatyUThasu" isase prApta vRddhiko bAdhita karake "omADozca" isase pararUpa / / vyavadhI= vyavadhAnaM vyavadhiH, tasmin vi-ava upasargapUrvaka 'dhA' dhAtuse "upasarge ghoH kiH" isa sUtrase ki pratyaya / vyavadhi zabda puMliGgameM hai, isako nArAyaNa paNDitane strIliGgI likhA hai, vaha bhrAntimUlaka hai / mRDacUDAnilayAMmRDasya cUDA ( Sa0 ta0 ), "girIzo girizo mRDaH" itymrH| mRDacUDA nilayo yasyaH sA, tAm ( bahu0 ) / veda vida dhAtuse "vido laTo vA" isa sUtrase laTke tipke sthAna meM vikalpase Nal Adeza, eka pakSameM 'veti' aisA rUpa hotA hai / isa padyameM rAjA bhImameM sindhutvakA Aropa damayantImeM zrItvake AropameM nimitta hai| isa kAraNa paramparita rUpaka aura dRSTAnta alaGkAra haiM, donoMkI saMsRSTi hai // 19 // cikuraprakarA jayanti te viduSI mUrdhani sA virbhAta yAn / pazunA'pyapuraskRtena tattulanAmicchatu cAmareNa kaH // 20 // Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH anvayaH-te cikuraprakarA jayanti, viduSI sA yAn mUrdhani bibharti / pazunA api apuraskRtena cAmareNa tattulanAM ka icchatu / / 20 // vyAkhyA-sAmprataM damayantyAH kezAdArabhya varNanamupakramate-cikureti / te prasiddhAH, cikuraprakarAH=kezakalApAH, jayanti=sarvotkarSeNa vartante / viduSI=paNDitA, sA=damayantI, yAn =cikuraprakarAn, mUrdhani zirasi, biti-dhArayati / pazunA api=catuSpadena api, mUrkheNa camarImRgeNA'pIti bhAvaH / apuraskRtena=anAdRtena, pRSThabhAgasthApitena vA, cAmareNa camarIpucchena saha tattulanA=cikuraprakarasamIkaraNaM, kaH janaH, icchatu - vAJchatu, na ko'pIti bhAvaH // 20 // . anuvAda-ve kezakalApa utkarSapUrvaka bar3hate rahate haiM, paNDitA damayantI jinheM zirameM dhAraNa karatI hai / pazu camarI mRgase bhI anAdRta pUMchameM rakkhe gaye cAmarase unakI tulanA karanekI kauna icchA kare // 20 // TippaNI-cikuraprakarAH= cikurANAM prakarAH (10 ta0), viduSIvettIti, vid dhAtuse laTke zatRke sthAna meM "videH zaturvasuH" isase vasu Adeza, "ugitazca" isase strItvavivakSAmeM DIp "vasoH samprasAraNam" isase samprasAraNa / mUrdhani = mUrdhan zabdase saptamIkI DivibhaktimeM "vibhASA GizyoH" isase allopake abhAvapakSameM rUpa / ukta sUtrase allopa honepara "mUni" aisA rUpabhI banatA hai| bibharti bhR+ laT + tip / apuraskRtena=na puraskRtaM, tena ( na0 ) tattulanAMtolanaM tolanAM, "tula unmAne" isa dhAtuse "atulopamAbhyAm" aise nipAtanase guNakA abhAva hokara Nijanta tula dhAtuse "NyAsazrantho yuc" isase yuc ( ana ) hokara TAp / teSAM tulanA, tAm, (100) / icchatu = iSa+loTa + tip / "iSugamiyamAM chaH" isase chatva / isa padyameM upamAna cAmarase upameya damayantIke cikurake utkarSakA varNana honese vyatireka ... alaGkAra hai // 20 // svadRzorjanayati sAntvanAM khurakaNDayanakatavAnmRgAH / jitayorudayatpramIlayostavakharvekSaNazobhayA bhayAt // 21 // anvayaH-mRgAH tadakharvekSaNazobhayA jitayoH bhayAt udayatpramIlayoH svadRzoH khurakaNDUyanakaitavAt sAntvanAM janayanti // 21 // vyAkhyA-mRgAH hariNAH, tadakharvekSaNazobhayA=damayantIvizAlanetrakAntyA, jitayoH parAbhUtayoH, ataeva bhayAt-bhIteH, udayatpramIlayo: Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / utpadyamAnanimIlanayoH, svadRzo:-nijanetrayoH, khurakaNDyanakaitavAt =zaphagharSaNacchalAt, sAntvanAm =AzvAsanaM, janayanti=kurvanti, yathA loke paraparAjitAn bhayAnimIlitanayanAn janAn svajanA hastaparAmarzAdinA sAntvayanti tathaiva mRgA api damayantInetraparAjite svanetre khurakaNDUyanacchalAdAzvAsayantIti ___anuvAda-mRga damayantIke vizAla netroMkI zobhAse jIte gaye / ataeva bhaya se mUMde gaye apane netroMko khurase khujalAneke bahAnese AzvAsana dete haiM // 21 / / TippaNI-tadakharvekSaNazobhayAna kharve ( naJ0 ), akharve ca te IkSaNe (ka0 dhA0 ), tasyA akharvekSaNe (Sa0 ta0 ) tayoH zobhA, tayA (Sa0 ta0 ) bhayAt = hetumeM paJcamI / udayatpramIlayoH= udayantI pramIlA yayoste, tayoH (baha0 ) / svadRzoH=svasya dRzau, tayoH (Sa0 ta0 ) / khurakaNDayanakaitavAt =khuraiH kaNDUyanam ( tR0 ta0), "zarpha klIbe khuraH pumAn" ityamaraH / khurakaNDayanasya kaitavaM, tasmAt (Sa0 t0)| janayanti =jana+Ni+laTa+ jhi / isa padyake kaitavA'pahanuti aura pratIyamAnotprekSAkI saMsRSTi hai // 21 // api lokayugaM dRzAvapi zrutadRSTA ramaNIguNA api / zrutigAmitayA damasvasurvyatimAte sutarAM dharApate // 22 // anvayaH-he dharApate ! damasvasuH lokayugaM zrutigAmitayA sutarAM vyatibhAte, dRzau api ( zrutigAmitayA sutarAM vyatibhAte ), zrutadRSTo ramaNIguNA api ( zrutigAminayA sutarAM vyatibhAte ) // 22 // ___ vyAkhyA-he dharApate = he bhUpate ! damasvasuH = damayantyAH , lokayugaM = mAtApitRkulayugmaM, zrutigAmitayA=lokazravaNaviSayatvena, jagatprasiddhatveneti bhAvaH / sutarAm =atyarthaM, vyatibhAte parasparotkarSeNa vinimayena vA bhAti (zobhate), dRzau api-netre api, damasvasuriti adhyAhAryam / zrutigAmitayA karNA'ntavizrAntatayA, sutarAm=atyarthaM, vyatibhAte parasparotkarSeNa vinimayena vA bhAtaH ( zobhete ) / zrutadaSTAH=AkaNitA'valokitAH, lokataH zratAH svayaM jJAtAzceti bhAvaH / ramaNIguNA api saundayaudAryAdayaH strIguNA api, vinimayena bhAnti ( zobhante ) / damayantyA mAtRpitRkulayugmaM netrayugalaM strIguNA ati prasiddhipathAgatatvena sutarAM zobhanta iti bhAvaH / / 22 / / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH anuvAda-he rAjan ! damayantI ke mAtRkula aura pitRkula donoM hI lokakA zravaNa viSaya hokara parasparake utkarSase zobhita hote haiM, isI taraha unakI donoM A~kheM kAna taka phailanese parasparake utkarSase zobhita hotI haiM tathA sune gaye aura dekhe gaye damayantIke saundarya-audArya Adi strIguNa bhI lokase zravaNake viSaya honese parasparameM atyanta zobhita hote haiM // 22 // TippaNI-dharApate dharAyAH patiH, tatsambuddhI (10 ta0 ) damasvasuH= damasya svasA damasvasA, tasyAH (10 t0)| damana RSike varase mahArAja bhImake dama nAmakA putra aura damayantI nAmakI putrI utpanna huI thI, mahAkavine varNanIya honese damayantIkI utpattikA varNana likhA, damakA nhiiN| "na SaTsvasrAdibhyaH' isase "Rnnebhyo DIp" isase prApta DIpkA niSedha huA hai / lokayuga-lokayoyugam (pa0 ta0), 'loka' zabda yahA~para lakSaNAse kulavAcaka huA hai| zrutigAmitayA zrutyorgacchatIti zrutigAmi, zruti + gam +NiniH / zrutigAmino bhAvaH, tayA, zrutigAmi+tala +TAp +TA / sutarAMtarapapratyAnta 'su' upasargase "kimettiGavyayadhAdAmbadravyaprakarSe" isase Amu pratyaya / vyatibhAte-vi+ati-upasargapUrvaka madAdistha "bhA dIpto" isa dhAtuse "kartari karmavyatihAre" isase Atmanepada huA hai| karmavyatihArakA artha hai karmakA vinimaya aura kaiyaTake matameM paraspara karaNako bhI karmavyatihAra mAnA gayA hai| vytibhaate=vi+ati+maa+ltt+t| yahA~para yaha ekavacana hai / dRzI"dRgdaSTI" itymrH| zrutigAmitayA=zrutyorgacchatastacchIle iti zrutigAminyo, zruti+ gam +Nini+DIp ( uppd0)| zrutigAminyorbhAvaH zrutigAmitA, tayA, zruti+gAminI+tala +TAp +ttaa| yahA~para "tvatalorguNavacanasya" isa sUtrase puMvadbhAva huA / vyatibhAte pahaleke sUtrase Atmanepada, vi+ati+mA+AtAm, yaNa aura savarNadIrgha karake 'vyatibhAtAm' aisA rUpa honepara "Tita AtmanepadAnAM Tere" isase 'Ti'kA etva hokara aisA rUpa banatA . hai / zrutadRSTAH prAk zrutAH pazcAd dRSTAH, "pUrvakAlakasarvajaratpurANanavakevalAH samAnA'dhikaraNena" isase pUrvakAlasamAsa ramaNIguNAH- ramaNyA guNAH (pa0 t0)| zrRMtigAmitayAH=zrutyorgacchantIti zrutigAminaH, zruti+ gam +NiniH ( upa0 ) / "zrutiH zrotre, tathA''mnAye, vartAyAM, zrotrakarmaNI"ti vizvaH / zrutigAminAM bhAvaH tayA, zrutigAmintala+TAp +TA / patibhAte / vi+ati+maa+| pahaleke sUtrase Atmanepada aura "mAtmane. Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam padeSvanataH" isase 'jha' ke sthAna meM at aura pahaleke samAna 'Ti'kA etva bhii| . isa padya meM "lokayugam" "dRzo" "ramaNIguNAH" ina saba prastuta padArthokA vyatibhAna rUpa eka kriyA ke sAtha sambandha honese tulyogitA aura "vyati- . bhAte" isakA ekavacana, dvivacana aura bahuvacana honese vacanazleSa bhI hai / ataH inakA ekAzrayo'nupravezarUpa saGkara hai // 22 // nalinaM malinaM vivRNvatI pRSatImaspRzatI tadIkSaNe / api khananamAnA'zcite vidadhAte rucigarvaduvidham // 23 // anvayaH-nalinaM malinaM vivRNvatI, pRSatIm aspRzatI tadIkSaNe aJjanAsJcite ( satI ) khaJjanam api rucigarvaduvidhaM vidadhAte // 23 // vyAkhyA-nalinaM kamalaM, malinaM malImasam, asundaramiti bhAvaH, . vivRNvatI=kurvANe, svasaundaryA'tizayeneti bhAvaH / pRSatI=mRgIm, aspRzatI =sparzam api akurvatI, netrasaundaryaspardhAyAM mRgamapi dUrAtpariharatI iti bhAvaH / tadIkSaNe-damayantInayane, aJcanAJcite-kajjalapariSkRte satI, khaja. nam api khaJjarITaM pakSiNam api, rucigarvadurvidhaM =saundaryA'bhimAnadaridraM, vidadhAte-kurvAte, damayantyA netre sarvathA'pyanupameye iti bhAvaH // 23 // anuvAda-kamalako malina banAne vAle tathA ( saundaryameM ) mRgIkA sparza bhI nahIM karate hue damayantIke netra, kajjalase pariSkRta hote hue, khaJjana pakSI ko bhI saundaryase abhimAnameM daridra banA dete haiM // 23 // TippaNI-vivRNvatI vivRNuta iti, vi+vRN + laT ( zatR )+ DIp + / pRSatI="hariNyAM pRSatI proktA" iti rantidevaH / aspRzatI= spRzata iti spRzatI, spRza + laT ( zatR )+ au| na spRzatI ( nn)| tadIkSaNe tasyA IkSaNe (pa0 ta0 ) / aJjanA'Jcite=aJjanena aJcite (tR0 ta0) / khaJjanaM="kharITastu khaJjanaH" ityamaraH / rucigarvaduvidha ruce: garvaH (10 ta0 ) tasmin duvidhaH tam ( sa0 ta0 ) "nisvastu duvidho dIno daridro durgato'pi saH" ityamaraH / vidadhAte=vi+dhA+ laT+ AtAm / isa padya meM damayantIke netroMke kamala Adike malinIkaraNa Adise sambandha na honepara bhI sambandhakI uktise atizayokti aura upamAnabhUta nalina Adise upameyabhUta damayantIke netroMke Adhikya varNanase vyatireka alaGkAra, isa prakAra do alaGkAroMke aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 23 // Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH adharaM khalu bimbanAmakaM phalamasmAditi bhavyamavyayam / labhate'dharabimbamityavaH padamasyA radanacchadaM vadat // 24 // anvayaH-adharabimbam iti adaH padam asyA radanacchadaM vadat bimbanAmakaM phalam asmAt adharaM khalu iti bhavyam anvayaM labhate // 24 // vyAkhyA-adharabimbam =adharabimbam ityAnupUrvIkam, iti =evam, ataH etat, padaMzabdaH, asyAH=damayantyAH, radanacchadam - oSThaM, vadat = abhidadhat pratipAdayaditi bhAvaH / bimbanAmakaM-bimbA'bhidheyaM, phalaMsasyam, asmAt =damayantIradanacchadAt adharam =apakRSTaM, khalu - nizcayena, iti - asmAtkAraNAta, bhavyam =abAdhitam, anvayaM-padArthasaMsarga, labhateprApnoti // 24 // . anuvAda-"adharabimba" yaha pada damayantIke oSThakA pratipAdana karatA huA bimba nAmaka phala damayantIke oSThase adhara ( nikRSTa ) hai isa prakAra abAdhita anvaya ( padArthasaMsarga ) ko prApta karatA hai // 24 // TippaNI-radanacchadaM radanAnAM chadaH, tam ( 10 ta0), "radanA dazanA dantA radAH" iti "oSThA'dharI tu radanacchadau dazanavAsasI" iti cA'maraH / vadat =vadatIti, vada+laT ( zatR )+su / bimbanAmaka bimbaM nAma yasya tat ( bahu0) / labhatelabha+laT +ta / 'adharabimba" yaha pada damayantIke oSThakA pratipAdana karaneke lie adharaM bimba (bimbaphalam ) yasmAttat isa prakAra bahubrIhi samAsase abAdhita anvartha ho jAtA hai| anya strIke oSThako kahane ke lie 'adharo bimbam iba' isa prakAra upamitakarmadhAraya samAsa karanA cAhie / AkArase, rakta varNase aura AsvAdase utkRSTa honese damayantIkA oSTha bimba phalase utkRSTa hai-yahaM tAtparya hai / isa padyameM upamAnabhUta bimba phalase upameyabhUta damayantIke oSThake AdhikyakA varNana honese vyatireka alaGkAra hai // 24 // hatasAramivendumaNDalaM. damayantIvadanAya vedhasA / kRtamadhyabilaM vilokyate dhRtagambhIrakhanIkhanIlima // 25 // anvayaH-indumaNDalaM damayantIvadanAya vedhasA hRtasAram iva kRtamadhyabilaM dhRtagambhIrakhanIkhanIlima vilokyate // 25 // vyAlyA-indumaNDalaM =candrabimba, damayantIvadanAya = damayantIvadanaM nirmAtuM, vedhasA=brahmaNA, hRtasAram iva - gRhItazreSThabhAgam iva, kRtamadhya Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bilaM=vihitA'ntaracchidraM, sat, dhRmagambhIrakhanIkhanIlima=dhRtagabhIranimnamartAkAzanalyaM, vilokyate-dRzyate / brahmaNA damayantyA mukhaM nirmAtuM candra. bimbAtsundarabhAgo gRhItaH, ato gRhItasundarabhAge candrabimbe chidraM sajAtaM tatrA''kAzasya nIlimA patitaH sa eva candrasya kalaGka iti bhAvaH / candraH sakalaGkaH, damayantyA mukhaM niSkalaGkaH / tasmAddhetozcandrApekSayA damayantIvadanaM manoharataramiti bhAvaH / / 25 // anuvAda- brahmAjIne damayantIke mukhakI racanAke lie candramaNDalase zreSTha bhAgako haraNa kara liyA / ataH usameM (bIcameM ) cheda par3a gyaa| usapara jo AkAzakI nIlimA hai vahI kalaGkake rUpa meM dikhAI de rahI hai // 25 // TippaNI-indumaNDalam = indoH maNDalam (pa0 t0)| damayantIvadanAya = damayantyA vadanaM, tasmai (Sa0 ta0 ), "kriyArthopapadasya ca karmaNi sthAninaH" isase caturthI / hRtasAraM-hRtaH sAro yasmAt tat ( bahu* ) / kRtamadhyabilaM= madhye bilam ( sa0 ta0), kRtaM madhyabilaM yasya tat ( bahu0 ) / dhRtagambhIrakhanIkhanIlima=gambhIrA cA'sau khanI ( ka0 dhA0 ), "khaniH striyAmAkaraH syAt" ityamaraH / "kRdikArAdaktinaH' isa sUtrase GISa pratyaya hokara IkArAnta bhI khanI zabda ho jAtA hai / yahA~para khanIkA prasiddha artha khAna na hokara garta hotA hai| nIlasya bhAvo nIlimA, nIla+imanica, khasya nIlimA (pa0 ta0), gambhIrakhanyAM khanIlimA ( sa0 ta0 ), 'dhRto gambhIrakhanIsanIlimA yena tat ( bahu0.) / brahmAjIne candrabimbastha utkRSTa bhAga to damayantI kA mukha banAneke lie nikAla liyA / taba usake nimna gartameM AkAzakI jo nIlimA par3a gaI vahI kalaGkake rUpameM prasiddha hai| candramA meM kalaGka hai damayantIkA mukha niSkalaGka honese usase utkRSTa hai yaha tAtparya hai / vilokyate=vi+loka + laT ( karmameM )+t| isa padyameM kalaGkakA apahnava karake AkAzakI nIlimAkA Aropa karanese apahnuti, 'kRtamadhyabila' yahA~para padArthahetuka kAvyaliGga, 'hRtasAram iva' yahA~para utprekSA, isa taraha aGgAGgiH bhAvase saGkara / AkAza rUparahita dravya hai| ataH usameM mahAkavine lokaprasiddhi ke anusAra nIlimAkA varNana kiyA hai // 25 // dhRtalAJchanagomayA'dhAna vidhumAlepanapAkharaM vidhiH / bhramayatyucitaM vivarmajA''nananIrAjanavartamAnakam // 26 // Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sarga: 25 anvayaH-vidhi dhRtalAJchanagomayAJcanam AlepanapANDaraM vidhuM vidarbhajA''nananIrAjanavarddhamAnakaM bhramayati, ucitam // 26 // vyAkhyA-vidhiH=brahmA, dhRtalAJchanagomayA'JcanaM gRhItamRgacihnagomayasaMzleSaNam, mAlepanapANDaraM-piSTodakazuklavarNa, tatsadRzanijakAntisudhAdhavalitaM, vidhuM= candramasaM, vidarbhajA''nananIrAjanavarddhamAnaka-damayantImukhArAtikazarAvaM, kiraNadIpakalikAyuktamiti bhaavH| bhramayati= bhramaNaM kArayati, ucitaMyogyam, lokottaratvAditi bhAvaH / evaM nIrAjayantIti dezA''cAraH // 26 // __ anudhAda- brahmAjI gomayake sadRza, kalaGkase yukta aura piSTajalake samAna sapheda candramAko damayantIke mukhakI AratI utAraneke lie mRttikApAtrake samAna jo ghumAte haiM, vaha ucita hai // 26 // TippaNI-dhRtalAJchanagomayA'JcanaM goH purISaM gomayaM, 'go' zabdase 'gozca purISe' isa sUtra se mayaT pratyaya / gomayena aJcanam (tR0 ta0) / dhRtaM lAJchanam eva gomayA'JcanaM yena, tam ( bahu0 ) / AlepanapANDaram =Alepanena pANDaraH, tam (tR0 t0)| vig="vidhuH sudhAMzuH zubhrAM'zuH" ityamaraH / vidarbhajA''nananIrAjanavarddhamAnaka - vidarbhajAyA Ananam ( 10 ta0), tasya nIrAjanaM -(pa0 ta0), tasya varddhamAnakaM, tat (10 t0)| "zarAvo varddhamAnakaH" ityamaraH / bhramayati=bhrama + Nica +laTa+tip / "mitAM hrasvaH" isase hrasva huA hai / jaise lokameM nIrAjanA karaneke lie aura dRSTadoSako haTAneke lie gobara aura piSTajalase lepa karake varddhamAna (miTTIke pAtra) ko ghumAte haiM; usI taraha brahmAjI damayantIke mukhameM nIrAjana karaneke lie gobarake samAna kalaGkase yukta aura SiSTajalake samAna apanI kiraNase sapheda candrarUpa vardhamAna (mRtikApAtra ) ko ghumAte haiM / candramAse damayantIkA mukha sundara hai, yaha tAtparya haiN| isa padya meM sAGgarUpaka aura candramAke bhramaNakA sambandha na honepara bhI sambandhakA varNanakaranese atizayokti hai| isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAvarUpa saGkara alaGkAra hai // 26 // suSamAviSaye parIkSaNe nikhilaM pacamamAji tanmukhAt / madhunA'pi na maGgalakSaNaM salilonmajanamumati sphuTam // 27 // anvayaH-suSamAviSaye parIkSaNe nikhilaM pacaM tanmukhAt abhAji, (ata eva ) adhunA api bhaGgalakSaNaM salilonmajjanaM na ujmati sphuTam // 27 // pyAlyA-suSamAviSaye paramazobhAviSaye, parIkSaNe parIkSAyAM, jala Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam divyazodhane kRte satIti bhAvaH / nikhilaM =samastaM, pana = kamalaM, tanmukhAtdamayantyAnanAt, abhAji-abhaji, svayameva bhagnamabhUdityarthaH / ata eva adhuMnA api =sAmpratam api, bhaGgalakSaNaM parAjayacihna, salilonmajjanaMjalAdUrvabhavanaM, na ujjhati - na jahAti, sphuTam - iva, jaladivyonmajjanasya parAjayacihnatvasmaraNAditi bhAvaH // 27 // anuvAda-paramazobhAkI parIkSAmeM sampUrNa kamala damayantIke mukhase hAra gaye. isI kAraNase aba taka ve parAjayake cihnarUpa jalase unmajjana nahIM chor3a rahe haiN| aisA mAlUma ho rahA hai // 27 // . TippaNI-suSamAviSaye = suSamA viSayo yasmin tat, tasmin (bahu0 ) / "suSamA paramA zobhA" ityamaraH / tanmukhAt-tasyA mukhaM, tasmAt (ss0t0)| abhAji="bhajo Amardane" isa dhAtuse karmakartA luG, "ciNbhAvakarmaNoH" isase ciNa, "bhajezca ciNi" isase vikalpase 'na' kA lopa, ataH eka pakSameM "abhaji" aisA bhI rUpa banatA hai| bhaGgalakSaNaM = bhaGgo lakSaNaM yasya tat ( bahu0 ) / salilonmajjanaM-salilAt unmajjanaM, tat (Sa0 ta0) / ujjhati"ujjha utsarge" dhAtuse laT +tip / damayantIkA mukha aura kamalameM se kisameM adhika zobhA hai isakI parIkSAke lie jala divya kiyA gyaa| usameM kamala jala meM na DUbakara Upara uThA huA hai, ata eva usakA parAjaya huA hai, damayantIke mukhake samAna usameM zobhA nahIM hai, isakI yahA~para utprekSA kI gaI hai| jaladivyake viSaya meM yogIzvara yAjJavalkyane likhA hai "samakAlamiSaM muktamAnIyA'nyo javI naraH / gate tasminnimagnA'GgaM pazyeccecchuddhimApnuyAt // " 2 / 109 // :- isa padyameM utprekSA alaGkAra hai, "sphuTam" yaha pada utprekSAkA vAcaka hai| dhanuSI ratipaJcabANayodite vizvajayAya tdbhvo| nalike na tavuccanAsike tvayi nAlIkavimuktikAmayoH // 28 // anvayaH-taddhRvI vizvajayAya udite ratipaJcabANayoH dhanuSI, taduccanAsike tvayi nAlIkavimuktikAmayoH ratipaJcabANayoH nalike na // 28 // jyAlyA-taddhRvI-damayantIdhruvI, vizvajayAya = jagadvijayAya, uditeutpanne, ratipaJcabANayoH = ratikAmadevayoH, dhanuSI-cApI, dhruvam / evaM taduccanAsike=damayantyunnatanAsAcchidre, tvayi bhavati, nAlIkavimukti Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // kAmayoH bANaprahArA'thinoH, ratipaJcabANayoH ratikAmadevayoH, nalike na= zarA''dhAranalo na? api tu nalike eveti bhAvaH / damayantyA bhrUnAsikaM dRSTvA sarvo'pi kAmavazo bhavatIti tAtparyam // 28 // anuvAda-damayantIkI bhauMheM jagatko jItaneke lie utpanna rati aura kAmadevake dhanuSa haiM kyA ? usakI UMcI nAsikAke do chidra ApameM bANa chor3anekI icchA karane vAle rati aura kAmadevakI naliyA to nahIM hai // 28 // . TippaNI-taddhRvItasyA dhruvau (Sa0 t0)| vizvajayAya=vizvasya jayaH, tasmai (Sa0 ta0), "tumarthAcca bhAvavacanAt" isase caturthI / udite= 'ud + iN +kta+Gi / ratipaJcabANayoH paJca bANA yasya saH (bhu0)| pAMca bANa honeke kAraNa kAmadevako "paJcabANa" vA "paJcazara" kahate haiM, pAMca bANa jaise "aravindamazokaM ca cUtaM ca nvmllikaa| . nIlotpalaM ca paJcaite paJcabANasya sAyakAH // " arthAt kamala, azoka puSpa, AmakA phUla, navamallikA aura nIlakamalaye pAMca prakAra ke puSpa kAmadeva ke bANa haiN| ratizca paJcabANazca ratipaJcabANI, tayoH (dvndv0)| taduccanAsike =ucce ca te nAsike (ka0 dhA0) / nAsikAke chidroMke dvittvase nAsikAmeM dvivacana kiyA gayA hai| tasyA uccanAsike (pa. ta0.) tvayi=viSayameM sptmii| nAlIkavimuktikAmayoH vimukti kAmayete iti vimuktikAmI, vimukti-upapadapUrvaka "kamu kAntI" dhAtuse "zIlikAmibhakSyAcaribhyo NaH" isa sUtrase Na pratyaya ( uppd0)| nAlIkAnAM vimuktikAmI, tayoH (pa0 t0)| "nAlIkaM padmakhaNDe strI, nAlIkaH zarazalyayoH / " iti vizvaH / yahA~para bhrUyugmameM dhanuryugmakA Aropa honese pUrvArddha meM rUpaka aura uttarArddha meM nalikAmeM nAsikAtvakI saMbhAvanA karanese utprekSA, isa prakAra do sadRzI tava zUra ! sA paraM jldurgsthmRnnaaljibhujaa| api mitrajuSAM sarovhAM gRhayAlaH karalIlayA zriyaH // 26 // . anvayaH-he zUra ! jaladurgasthamRNAla jidbhujA mitrajuSAm api saroruhAM zriyaH karalIlayA gRhayAluH sa tava paraM sdRshii|| 29 // . . ___yAkhyA-he zUra he vIra !, jaladurgasthamRNAlajidbhujA=saliladurgastha. visajayibAhuH, sA=damayantI, mitrajuSAm api-arkasevinA, suhatsahAyasampa Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nAnAm api, saroruhAM=kamalAnAM, zriyaH=zobhAH, sampadazca, karalIlayA hastavilAsena, baligrahaNena ca, gRhayAluH=grahaNazIlA, sA=damayantI, tava= bhavataH, param = atyarthaM, sadRzI tulyA, damayannyA bhujo mRNAlAdapi komalI, damayantyAH pANiH kamalAdapi manohara iti bhAvaH / / 29 // ___ anuvAba-he vIra ! jalarUpa kile meM rahanevAle kamalako jItanevAlI bAMhoMvAlI vaha (damayantI) sUryakI sevA karanevAle vA mitrasahAyase sampanna kamaloM. kI zobhA vA sampattiyoMko hAthake vilAsase vA karagrahaNake rUpa meM lenevAlI, Apake lie atyanta yogya hai // 29 // - TippaNI-zUraH- "zUro vIrazca vikrAntaH" ityamaraH / jaladurgasthamRNAlajidbhujA=jalam eva durgaH ( rUpaka0 ); tasmin tiSThantIti jaladurgasthAni, . jaladurga+sthA+kaH ( upapada0 ), tAni ca tAni mRNAlAni ( ka0 dhA...), tAni jayata iti jaladurgasthamRNAlajitI, jaladurgasthamRNAla + ji + kvip / tAdRzI bhujI yasyAH sA ( bahu0), mitrajuSAM= mitraM juSanta iti mitrajUMSi teSAm, mitra+juS + kvip / mitra padakA artha yahA~para sUrya aura suhRd hai / "mitraM suhRdi, mitro'rkaH" iti vizvaH / saroruhAMsarasi rohantIti sarosaMhi, teSAM, saras+raha+kvip ( upapada0)+Am / zriyaH="zrIlakSmIvezasampatsu bhAratIzobhayorapi" iti trikANDazeSaH / "gRhayAluH" isa kRdantapadake yogameM "kartRkarmaNoH kRtiH" isase prApta SaSThIkA "na lokA'vyaniSThAkhalarthatanAm" isase niSedha honese karmameM dvitIyA / karalIlayA karayoH athavA karANAM lIlA, tayA (Sa0 ta0), "balihastAM'zavaH karAH" iti "lIlA vilAsakriyayoH" iti cAmaraH / gRhayAluH = gRhayate iti, "gRha grahaNe" isa caurAdika dhAtuse "spRhigRhipatidayinidrAtandrAzraddhAbhya Aluc" isa sUtrase AlUca pratyaya / "gRhayAlahItari" ityamaraH / jo jalarUpa kilemeM rahanevAle mRNAloMko bhI apane bAhuse jItatI haiM aura jo sUryakA athavA mitra kA Azraya lenevAle kamaloMkI zobhA vA sampattiko bhI apane hAthoMke vilAsase athavA karake rUpa meMse grahaNa karatI hai- aisI vIra nArI Apa jaise vIrake lie bahuta hI yogya hai-yaha tAtparya hai| isa padyameM damayantI aura nalarUpa yogya vyaktiyoM kI anurUpatAse zlAghA honese "sama" alaGkAra hai, jaise ki "samaM syAdAnurUpyeNa zlAghA yA yogyvstunoH|" sA0 Ti0 10-12 / mitra, kara, lIlA aura zrI kA sUrya, bali, kriyA aura sampattise bheda honepara bhI zleSase abhedakA Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH adhyavasAya honese atizayokti alaGkAra hai| ataeva inakA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 29 // vayasI zizutAtaduttare sudRzi svA'bhividhi vishitsunii| vidhinA'pi na romarekhayA kRtasImnI pravibhajya rajyataH // 30 // anvayaH-sudRzi svA'bhividhi vidhitsunI zizutAtaduttare vayasI vidhinA romarekhayA pravibhajya kRtasImnI api na rajyataH // 30 // vyAkhyA-sudazi = sulocanAyAM, sundayA~ damayantyAmiti bhAvaH / svA'bhividhi =nijavyApti, vidhitsunI=vidhAtum, icchatI, zizutAtaduttare bAlya. yauvane, vayasI=avasthe, vidhinA=brahmaNA, sImAbhijJeneti bhAvaH / romarekhayA=lomapaGktyA, sImAcihnaneti bhAvaH / pravibhajya=pravibhAgaM kRtvA, romotpatteH pUrvamatra zaizavena sthAtavyaM, tataH paraM yauvaneneti kAlato vibhAgaM kRtveti bhAvaH / kRtasImnI api =vihitamaryAde apina rajyatana santuSyataH, ramyavastu dustyajamiti bhAvaH / etena vayaHsandhiruktaH // 30 // anuvAda-sundarI damayantImeM apanI prabhutAko rakhanekI icchA karanevAlI bacapana aura javAnI avasthAeM brahmAjIke romakI rekhAse vibhAga karake maryAdA karanepara bhI santuSTa nahIM hotI haiM // 30 // ___TippaNI-suzi= zobhane dRzI yasyAH sA sudRk, tasyAm ( bahu0 ) / svA'bhividhi=svasya abhividhiH,, tam (pa0 t0)| vidhitsunI=vidhAtumicchunI, vi+dhA+ san +u+au / zizutAtaduttare zizorbhAvaH zizutA, zizu+tal +TAp / tasyA uttaram (paM0 ta0) / zizutA ca taduttaraM (yauvanam) ca ( dvandvaH ), vayasI="khagabAlyAdinovaMyaH" ityamaraH / romarekhayA=romNAM reDA tayA (Sa0 ta0 ) / pravibhajya -pra+vi+bhaj + ktvA ( lyap ) / kRtasImnI-kRtA sImA yayoste ( bahu0 ) / rajyataH="raja rAge" dhAtuse laTU + tas / "aniditAM hala upadhAyAH viGati" isase nakArakA lopa / isa pAmeM prastuta vayovizeSake sAmyase aprastuta vivAdakI pratIti honese samAsokti alaGkAra hai // 30 // api tavapuSi prasarpatorgamite kAntimararagAdhatAm / . smarayauvanayoH khalu tayoH plavakumbhI bhavataH kucAvubhau // 31 // - anvayaH- kAntijharaH agAdhatAM gamite tadvapuSi prasarpatoH smarayauvanayoH dayoH bhapi ubhau kuco plavakumbhI bhavataH khala // 31 // Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAgyam vyAkhyA-zlokatrayeNa payodharI varNayati-apIti / kAntijharaiH=lAvaNyapravAhaiH, agAdhatAm = atalasparzatAm, duravagAhatAmiti, bhAvaH / gamite= prApite, tadvapuSi=damayantIzarIre, prasarpato:=prasarpaNaM kurvatoH, plavamAnayoriti bhAvaH / smarayauvanayoH=kAmatAruNyayoH, dvayorapi ubhayorapi, ubhI= dvI, kucaupayodharI, plavakumbhI-taraNakalazau, bhavataH=vidyete, . khalu nizcayena, loke'pi taradbhiranimajjanAya kumbhAdikamAzrIyate iti prasiddham // 31 // anuvAda-lAvaNyake pravAhoMse atalasparzI damayantIke zarIrameM, tairate hue kAmadeva aura tAruNya donoMko damayantIke donoM kuca tairaneke lie ghar3e ho rahe haiM / / 31 // TippaNI-kAntijharaH kAntInAM jharA, taiH (10 ta0) "vAripravAho nirjharo jharaH" ityamaraH / gamite= gam + Nic + kta+Gi / tadvapuSi= tasyA vapuH, tasmin (10 t0)| prasarpatoH prasarpata iti prasarpati, tayoH, pra+ sUp + laT ( zatR )+os / smarayauvanayoH smarazca yauvanaM ca smarayauvane, tayoH ( dvandvaH ) / plavakumbhI=plavasya kumbhI (Sa0 ta0) / isa padyase damayantIke zarIrameM kAntikI pracuratA, kAmadeva aura yauvanakA prAdurbhAva aura damayantIke kucoMkA vistAra aise artha sUcita hote haiM / damayantIke kucoMmeM kAmadeva aura yauvanake plavanakumbhatvakI utprekSAse kucoMkI atizaya vRddhi vyaGgaya hotI hai / isa prakAra alaGkAra se vastudhvani hai // 31 // . kalase nijahetudaNDajaH kimu ckrbhrmkaaritaagunnH| . sa taduccakuco bhavan prabhAmaracakrabhramamAtanoti yat // 32 // anvayaH-nijahetudaNDajaH cakrabhramakAritAguNaH kalase kimu ? yat sa taduccakucI bhavan prabhAjharacakrabhramam Atanoti // 32 // vyAkhyA-nijahetudaNDajaH-svakAraNadaNDajanyaH, cakrabhramakAritAguNaHkulAlabhANDabhramaNajanakatvadharmaH, kalase kimu daNDakAryarUpe ghaTe kim, saGkrAnta iti zeSaH / yat-yasmAt kAraNAda, sa:=kalasaH, taduccakucI=damamantyupratapayodharo bhavansa n, damayantIkucasvarUpeNa pariNataH sanniti bhAvaH / prabhAjharacakrabhramaprabhAjhare ( lAvaNyapravAhe ) cakrabhramam (cakravAkadhrAnti, kulAladaNDazramaNaM ca), Atanotiprakaroti // 32 // Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hitIyA sarga: anuvAda-apane kAraNa daNDase utpanna cakra bhramaNakArakatvasvarUpa guNa kalazarUpa kAryameM saMkrAnta huA hai kyA? jisa kAraNase ki vaha ( kalasa) ' damayantIke ucca kucoMke svarUpa meM pariNata hotA huA lAvaNyake pravAhameM pakavAkakI bhrAnti vA kumbhakArake daNDabhramaNako kara rahA hai // 32 // TippaNI-nijahetudaNDajaH=nijazcAsI hetuH (ka0 dhA0 ) sa cAso daNDa: (ka0 dhA0 ), tasmAjjAtaH, nijahetudaNDa+jan +DaH / cakraghramakAritAguNaH=bhramaNaM bhramaH, "bhrama anavasthAne" dhAtuse "bhAve" isa sUtrase bhAvameM ghana, aura "nodAttopadezasya mAntasyA'nAcameH" isa sUtrase vRddhi kA niSedha / "bhramo'mbUnirgame bhrAntI kuvindabhramayorapi" iti medanI / cakrasya bhramaH (10 ta0 ) "cakro gaNe cakravAke cakraM sainyarathA'GgayoH / grAmajAle kulAlasya bhANDe rASTrA'strayorapi" iti vizvaH / cakrabhramaM karorIti tacchIlaH cakrabhramakArI, cakrabhrama+ kR+Nini+su (upapada0) cakrabhramakAriNo bhAvaH cakrabhramakAritA, cakrabhramakArin + tala+TAp / sA eva guNaH (rUpaka0) "guNaH pradhAne rUpAdau" ityamaraH / taduccakucau=uccI ca to kucI (ka0 dhA0 ) / tasyA uccakucI (pa0 ta0) / bhavan bhavatIti, bhU+laT + zata+su / prabhAjharacakrabhramaM=prabhANAM jharaH (10 ta0), cakrasya bhramaH (10 ta0) prabhAjhare cakrabhramaH, tam ( sa0 ta0 ) cakravAkabhrAnti kulAladaNDabhramaNaM ca / Atanoti - AG + tanu+laT +tip / .. ___ mahAkavine isa padya meM nyAyazAstra meM apanI abhijJatA darasAI hai| nyAyazAstra ke atusAra kAraNake tIna bheda hote haiM-samavAyikAraNa, asamavAyikAraNa aura nimittakAraNa / jisameM samavAya sambandhase vidyamAna hokara kArya utpanna hotA hai use "samavAyikAraNa" kahate haiM, jaise ghaTakA,kapAla samavAyikAraNa hai vedAntI ise hI "upAdAna kAraNa" kahate haiN| samavAyikAraNa dravya hI hotA hai / ghaTakA kapAladvayasaMyoga "asamavAyikAraNa" hai| asamavAyikAraNa guNa vA karma hotA hai, dravya nhiiN| samavAyikAraNa aura asamavAyikAraNase bhinna kAraNako nimittakAraNa kahate haiM, jaise ghaTakA kulAla, daNDa Adi nimitta kAraNa haiM / "kAraNaguNAH kAryaguNAnArabhante" arthAt kAraNake guNa kAryake bhugoMko banAte haiM / jaise ki paTakA tantu samavAyikAraNa hai, zukla tantu zukla paTakA aura kRSNa tantu kRSNa paTakA nirmANa karate haiM. yaha niyama mAtra samavAyikAraNameM caritArtha hotA hai asamavAyikAraNa aura nimittakAraNameM Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nahIM / parantu kalaza ( ghaTa ) damayantIke kucasvarUpameM pariNata hokara lAvaNyapravAhameM jo kulAlacakrakA bhrama utpanna kara rahA hai so usa kalazameM usake hetu (nimittakAraNa ) daNDase utpanna huA hai, aisA pratIta hotA hai / damayantIke kucakalazameM cakravAkakI bhrAnti hotI hai, yaha dUsarA artha bhI hotA hai / isa prakAra damayantIke kucakalazakA nimittakAraNa kulAla cakrakA bhrama kAryabhUta damayantIke kucakalazameM bhI dekhA jAtA hai| yaha tAtparya hai| . ___ isa padyameM "taduccakucI bhavan" isa aMzameM rUpaka, pUrvArddha meM utprekSA aura uttarArddha meM utprekSA ke vAcaka 'iva' Adi zabdoMke na honese pratIyamAnotprekSA. aura cakrakA kulAlabhANDa aura cakravAka, bhramakA bhramaNa aura bhrAnti inameM bheda hone para bhI zleSakI mahimAse abheda adhyavasAya honese do atizayoktiyAM haiM, isa prakArase saGkara haiM // 32 // bhajate khala SaNmukhaM zikhI cikurenimitabahaMgahaNaH / api jambharipuM damasvasujitakumbhaH kucazobhayebharAT // 33 // . anvayaH- damasvasuH cikuraiH nirmitabahaMgarhaNaH zikhI SaNmukhaM bhajate khalu / damasvasuH kucazobhayA jitakumbhaH ibharAT api jambharipuM bhajate khalu // 33 // vyAkhyA-damasvasuH=damabhaginyAH, damayantyA ityarthaH / cikuraiH=kezakalApaiH, nirmitabahaMgarhaNaH= kRtapicchanindaH, zikhI=mayUraH, SaNmukhaM SaDAnanaM, kArtikeyamityarthaH, bhajate=Azrayate, khalu =nizcayena / tathaiva damasvasuH = damayantyAH, kucazobhayA = payodharakAntyA, jitakumbhaH- parAjitamastakapiNDaH, ibharAT api airAvataH api, jambharipuM jambhabhedinam indramityarthaH, bhajate=Azrayate, khalu nizcayena, ubhayatrApi bhItyA utkarSaprAptIcchayA veti boddhavyam // 33 // anuvAda-damayantIke kezakalApoMse picchoMkA tiraskAra kiye jAnese mayUrane kArtikeyakA Azraya liyA hai| usI prakAra damayantIke kucoMkI kAntise mastakapiNDoMke parAsta honese airAvata hAthIne bhI indrakA Azraya liyA hai / / 33 // TippaNI-damasvasuH=damasya svasA, tasyAH (10 ta0 ) / nirmitabahagarhaNaH=barhANAM garhaNA ( 10 ta0), "picchabarhe napuMzake" ityamaraH / nirmitA barhagarhaNA yasya saH ( bhu0)| zikhI zikhA (cUDA) asyAstIti, zikhAzabdase "bIhyAdibhyazca" isa sUtrase ini / "zikhAvalaH zikhI kekI" ityamaraH / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH samaH SaNmukhaM SaT mukhAni yasya saH, tam (bahu0 ) "yaro'nunAsike'nunAsiko vA" isase anunAsika Na Adeza, eka pakSameM "SaDmukham" / "kAttikeyo mahAseka zarajanmA SaDAnanaH" ityamaraH / bhajate = "bhaja sevAyAm" dhAtuse ltt+t| kucazobhayA=kucayoH zobhA, tayA ( pa0 ta0 ) / jitakumbhaH=jito kumbhI yasya saH ( bahu0 ) / ibharAT =rAjati iti rAT, "rAja dIptau" dhAtuse "satsUdviSa." ityAdi sUtrase vip pratyaya / ibhAnAM rAT (10 ta0) jambharipu jambhasya ripuH, tam (10 ta0), "jambhabhedI harihayaH svArANa namucisUdanaH" ityamaraH / isa padyameM "bhajate" isa eka kriyAmeM aprastuta zikhau aura ibharAT inakA kartRtvase sambandha honese tulyayogitA, SaNmukha aura jambharipuke bhajanake prati nirmitabarhagarhaNatva aura jitakumbhatvakI hetutAse padArthahetuka do kAvyaliGga tathA vaise hetuse bhajanadvayakA sambandha na honepara bhI sambandhakA pratipAdana karanese atizayoktiyAM haiM, isa prakAra ina alaGkAroM saGkara hai // 33 // udaraM natamadhyapRSThatAsphuravaGguSpadena mussttinaa| caturaGgulamadhyanirgatatribalibhrAji kRtaM damasvasuH // 34 // anvayaH-damasvasuH udaraM natamadhyapRSThatAsphuradaguSThapadena muSTinA caturagulamadhyanirgatatribalimrAji kRtam // 34 // vyAkhyA-damasvasuH=damayantyA, udaraM= jaTharaM, natamadhyapRSThatAsphuradaGguSThapadena = nimnamadhyapradezapazcAdbhAgatAsphuTIbhavavRddhAGgulinyAsasthAnena, muSTinA=sampINDitAgulipANinA, caturagulamadhyanirgatatribalibhAji amulicatuSTayA'ntarAlaniHsRtabalitrayazobhi, kRtaM vihitaM, kautukinA vidhineti zeSaH / muSTigrAhyamadhyeyaM damayantIti bhAvaH / / 34 / / anuvAda-damayantIkA peTa, brahmAjIne pIThakA madhyabhAga nata honese aMgUThekAsthAna vyakta honevAlI muTThIse cAra aMguliyoMke bIcase nikalI huI tIna udararekhAoMse zobhita banAyA hai // 34 // TippaNI-damasvasuH=damasya svasA, tasyAH (10 t0)| udaraM"pivaNDakukSI jaTharodaraM tundam" ityamaraH / natamadhyapRSThatAsphuradaguSThapadena% naMtaHmadhyaH yasya tat (bahu0), "madhyamaM cA'valagnaM ca madhyo'strI" ityamaraH / navanadhyaM pRSThaM yasya ( udarasya ) tat (bahu0 ), tasya bhAvaH tattA, ( natamadhyapRSTha+tal +TAp ) / sphurat aGguSThapadaM yasya saH ( bhu0)| natamaya Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThatayA sphuradaguSThapadaH, tena (tR0 t0)| caturagulamadhyanirgatatribalibhAji = catasRNAm agulInAM samAhAraH caturaGgulam, "taddhitArthottarapadasamAhAre ca" isase samAsa "saGkhyApUrvo dviguH" isase usakI dvigusajJA, "sa napuMsakam" isase napuMsakaliGgatA aura "tatpuruSasyA'Ggule: saGkhyA'vyayAdeH" isa sUtrase samAsA'nta ac pratyaya / caturaGgulasya madhyAH (10 t0)| caturaGgulamadhyebhyo nirgatam (10 t0)| tisRNAM balInAM samAhAraH tribali, pahaleke samAna dvigusamAsa Adi kArya / caturagulamadhyanirgataM ca tat tribali (ka0 dhA0 ) tena bhrAjate tacchIlaM, caturaGgulamadhyanirgatatribali+bhrAj + Nini +su ( uppd0)| kRtaM kR+kta ( karmameM ) / damayantIkI kamara muTThIse grahaNa karane yogya (patalI) hai| muTThIse grahaNa karanese aMgUThese preraNA karanese pIThake bIca meM namratA aura peTameM cAra aMguliyoMse preraNA karanese tIna udararekhAoMke AvirbhAvakI utprekSA hotI hai| utprekSAvAcaka zabda "iva' Adike na honese pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 34 // udaraM parimAtu muSTinA kutukI ko'pi bamasvasuH kimu ? / tataccaturaGgulIva yabalimi ti sahemakAJcibhiH // 35 // anvayaH-ka: api kutukI damasvasuH udaraM muSTinA parimAti kimu ? yat sahemakAJcibhiH balibhiH dhRtataccataraGguli iva bhAti // 35 // vyAlyA-prakArAntareNa udarameva varNayati-udaramiti / kaH api = ajJAtanAmadheyo janaH kutukI-kutUhalI san, damasvasuH=damayantyAH / udaraMjaTharaM, muSTinA=sampINDitA'gulipANinA, parimAti kimuparicchinatti kim ?, yat - yasmAtkAraNAt, sahemakAJcibhiH - suvarNamekhalAsahitAbhiH, balibhiH= tisRbhiH udararekhAbhiH, dhRtataccaturaGguli ivaghRtaparimAtraGagulIcatuSTayam iva, bhAti zobhate // 35 // anuvAda - koI puruSa kutUhalase yukta hokara damayantI ke peTako muTThIse mApatA hai kyA ? jo ki suvarNamekhalA ke sAtha tIna udararekhAoMse damayantIkA peTa, nApanevAle kI cAra aMguliyoMke nizAnase yuktake samAna mAlUma par3atA hai / / 35 // TippaNI-kutukI=kutukam asyA'stIti, kutuka+ini / "kautUhalaM kautukaM ca kutukaM ca kutUhalam" ityamaraH / parimAti =pari-upasargapUrvaka ,'mAG mAne" dhAtuse laT / kimu yaha utprekSAvAcaka zabda hai| sahema Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vitIyA sargaH 35 kAJcibhiH hemnaH kAJciH (10 ta0 ) / tayA sahitAH sahemakAJcayaH, tAbhiH ( tulyayogabahu0) / dhRtataccaturamulicatuHsaGkhyakA agulyaH caturagulyaH (madhyamapadalopI sa0 ), tasya (parimAtuH) caturaGagulyaH (10 ta0) dhRtAH taccaturagulyo yena tat (bahu0) / tIna udararekhAe~ aura cauthI hemakAJcI ( suvarNamekhalA) isa prakAra mApanevAlekI muTThIkI cAra aGguliyoMke samAna pratIti hotI haiM, yaha tAtparya hai| pahaleke padyameM tIna udararekhAoMkI cAra aguliyoMke madhyase nikalanekI utprekSA kI gaI hai, isameM kAJcIse yukta unhIM udararekhAoMkI agulicatuSTayarUpameM utprekSA kI gaI hai, yaha bheda hai / isa padya meM do utprekSAoMkA saGkara hai // 35 // pRthuvartulatanitambakRnmihirasyandanazilpazikSayA vidhirekakacakracAriNaM kimu nimitsati mAnmapaM rayam // 36 // anvayA-pRthuvartulatanitambakRt vidhiH mihirasyandanazilpazikSayA ekakacakracAriNaM mAnmathaM rathaM nirmitsati kimu // 36 // ... vyAlyA-pRthuvartulatanitambakRta-vizAlavRttadamayantIkaTipazcAdbhAganirmAtA, vidhiH brahmA, mihirasyandanazilpazikSayA=ravirathanirmANA'bhyAsapATavena, ekakacakracAriNam =ekAkirathA'GgacaraNazIlaM, mAnmathaM- manmathasambandhinaM, ra=syandanaM, nimitsati kimu= nirmAtum icchati kim ?, brahmA sUryasyeva manmathasyApi ekacakraM rathaM nirmAtumicchati kim ? iti bhAvaH // 36 // anuvAda-vizAla aura gola damayantIke nitambako banAnevAle brahmAjI sUryake rathake nirmANakI abhyAsapaTutAse eka hI cakase calanevAle kAmadevake Sako banAnA cAhate haiM kyA / / 36 // TippaNI-pRthuvartulatanitambakRt - "pRthuzcA'sau vartulaH" (ka0 dhA0 ), "vizaGkaTaM pRthu vRhadvizAlam" iti "vartulaM nistalaM vRttam" ityapyamaraH / tasyA nitambaH (10 ta0), "pazcAnnitambaH strIkaTayAH" ityamaraH / pRthuvartula A'so tannitambaH ( ka0 dhA0 ), taM karotIti, pRthuvartulatannitamba++ kvip + su ( uppd0)| mihirasyandanazilpazikSayA=mihirasya syandanaH (pa0 ta0), tasya zilpaM ( Sa0 ta0 ), tasya zikSA, tayA (Sa0 ta0 ) / ekakacakracAriNam =ekam eva ekakam 'eka' zabdase 'ekAdAkiniccA'sahAye' cha sUtrase kan pratyaya, 'ekAkI tveka ekakaH' ityamaraH / ekakaM ca tat cakraM (ka. dhA0), tena, caratIti tacchIlaH, tam, eMkakacakra+para+Nini + Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / am ( uppd0)| mAnmathaM =manmathasya ayaM mAnmathaH, tam, manmatha zabdase 'tasyedam'isa sUtrase aN aura 'taddhiteSvacAmAdeH' isa sUtrase AdivRddhi / nimitsati =nir-upasargapUrvaka-mAG dhAtuse san + laT + tip / 'sani mImAdhurabhalabhazakapatapadAmaca is' imase isa Adeza 'saH syArdhadhAtuke' isase sakAra ke sthAnameM takAra Adeza aura 'atra lopo'bhyAsasya' isa sUtrase abhyAsakA lopa hotA hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 36 // tarumaruyugeNa sundarI kimu rambhAM pariNAhinA param / . taruNImapi jiSNureva tAM dhanadA'patyatapaHphalastanIm // 37 // anvayaH-sundarI pariNAhinA UruyugeNa rambhAM taraM paraM jiSNuH kimu ? dhanadA'patyatapaHphalastanI tAM taruNIm api jiSNuH eva // 37 // vyAkhyA-sundarI-rucirA'GgI, damayantItyarthaH / pariNAhinA=vipulena, UruyugeNa= sakthiyugmena, rambhAM rambhAM nAma, taruM vRkSaM, paraM=kevalaM, jiSNaH=jayazIlA iti, kimu=ki vaktavyam, api tu dhanadA'patyatapaHphalastanIM-kuberaputratapaHphalabhUtakucAM, tA=prasiddhAM rambhA, taruNIm api yuvatIm api, jiSNuH eva =jayazIlA eva / damayantI UrusaundaryeNa na rambhAM nAma ___ anuvAda-sundarI damayantIne vizAla donoM UruoMse rambhA (kelA) nAmake per3ako jIta liyA yaha kyA kahanA hai ? kuberake putra nalakUbarakI tapasyAke phalabhUta stanoMvAlI rambhA nAmakI taruNIko bhI jIta hI liyA hai // 37 // . TippaNI-sundarI=sundara zabda se strItvavivakSAmeM 'SidgIrAdibhyazca' isa sUtrase GIS / pariNAhinA=pariNAhaH asyA'stIti pariNAhi, tena, pariNAha+ ini+ttaa| 'pariNAho vizalatA' ityamaraH / UruyugeNa =UrvoyugaM, tena (Sa0 ta0), 'kumati ca' isase nakArake sthAnameM pratva / 'sakthi klIbe pumAnUraH' ityamaraH / rambhAM= rambhA kadalyapsarasoH' iti vizvaH / 'rambhA' zabdase 'jiSNuH' pradake yogameM kartRkarmaNoH kRti' isa sUtrase karmameM SaSThIkI prApti thI, 'na lokA'vyayaniSThAkhalarthatanAm' isase usakA niSedha honese karmameM dvitIyA / jiSNuH=jayazIlA, 'ji' dhAtuse 'glAjisthazca gasnuH' isa sUtrase gsnu pratyaya / dhanadA'patyatapaHphalastanI dhanaM dadAtIti dhanadaH, dhana+dA+kaH (uppd0)| 'manuSyadharmA dhanado rAjarAjo dhanA'dhipaH" ityamaraH dhanadasya apatyaM (Sa0ta0) tasya tapaH (10 t0)| phale iva stano yasyAH sA phalastanI ( bhu0)| Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH dhanadA'patyatapasaH phalastanI, tAm (10 t0)| rambhe iva athavA rambhAyA iva UrU yasyAH sA, bahuvrIhi athavA vyadhikaraNabahuvrIhi donoM samAsoMse damayantI "rambhoru" hai arthAt damayantIke Uru kadalIstambhoMke vA rambhA apsarA ke samAna haiM / ataH vaha 'rambhoru' padase vAcya hai--yaha tAtparya hai / isa padyameM pUrvArddha meM arthApatti aura uttarArddha meM damayantIke UruoMse rambhA (kadalI) aura rambhA apsarAke jayakA sambandha na honepara bhI sambandhakI uktise atizayokti hai| isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 37 // jalaje ravisevayeva ye padametaspadatAmavApatuH / .. dhruvametya rutaH sahasakIkurutaste vidhipatnavampatI // 38 // anvayaH-ye jalaje ravisevayA iva etatpadatAM padam avApatuH, te vidhipattradampatI etya rutaH sahasakIkurutaH dhruvam // 38 // .. vyAkhyA-padyadvayena damayantIcaraNI varNayati-jalaje iti / ye jalaje=d padma, ravisevayA iva sUryopAsanayA iva, etatpadatAMdamayantIcaraNatAm eva, padaM sthAnam pratiSThAmiti bhAvaH / avApatuH-prApatuH / te=dve po, vidhipatvadampatI = brahmavAhanajampatI, brahmavAhanabhUto haMsIhaMsAviti bhAvaH / etya =Agatya, rutaH=ravAda, kUjanAdityarthaH / athavA rutaH=kUjataH / sahaMsakIkurutaH=pAdakaTakayukte haMsayukte ca kurutaH, dhruvam = iva / dve kamale sUryasevayA iva damayantIcaraNarUpAM pratiSThA prApatuH / damayantyAvaraNI kamalasadRzAviti bhAvaH / yatra kamalaM tatra haMsa Agacchati iti ubhayoH sahasthityA kamalasadRzau damayantIcaraNI "sahaMsakIkurutaH" iti zabdena pAdakaTakayuktI athavA haMsayuktau ca kuruta iva // 38 // anuvAda-do kamaloMne mAnoM sUryakI upAsanAse damayantIke caraNarUpa pratiSThAko prApta kara liyaa| ina do kamaloMko brahmAke vAhana haMsI aura haMsa Akara zabdase mAnoM sahaMsaka pAdakaTakoM se vA haMsoMse yukta banAte haiM // 38 // TippaNI-jalajejale jAte, jala+jan + Da+au ( upapada0), ravisevayA=raveH sevA, tayA (Sa0 t0)| etatpadatAm =padayorbhAvaH padatA, pada+tala+TApa / 'padaM vyavasititrANasthAnalakSmAbhrivastuSu' ityamaraH / etasyAH padatA, tAm (pa0 ta0 ) / avApatuH=ava+Ap + liT + tas (atus ) / te=yaha "jalaje" kA sarvanAma karma hai| vidhipatvadampatI= Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 meSaSIyacaritaM mahAkAvyam vidhe pattraM ( 10 ta0), "sarva syAdvAhanaM yAnaM yugmaM pattraM ca dhAraNam" ityamaraH / jAyA ca patizca dampatI ( dvandva, ), 'rAjadantAdiSu param' isa sUtrase 'jAyA' zabdakA dam' bhAvakA nipAtana, "dampatI jampatI jAyApatI bhAryApatI ca to" ityamaraH / vidhipattre ca te dampatI ( ka0 dhaa0)| etya=AG+iN +ktvA (lyap) / rutaH=ravaNaM rut, tasyAH "ru zabde" dhAtuse "sampadAdibhyaH kvip" isa vArtikase kvip pratyaya aura "hrasvasya piti kRti tuka" isa sUtrase tuk Agama / sahaMsakIkurutaH haMsI iva haMsake, 'haMsa' zabdase "ive pratikRtI" isa sUtrase kan pratyaya / haMsakAbhyAM (pAdakaTakAbhyAm) sahite sahaMsake (tulyayogabahu0), "haMsakaH pAdakaTakaH" ityamaraH / asahaMsake sahaMsake yathA sampadyete tathA kurutaH, sahaMsaka+vi++laTU+tas / brahmAke vAhana haMsI aura haMsa Akara do kamaloM ( damayantIke caraNoM) ko zabda karake mAnoM pAdakaTakoM (nUpuroM) se yukta banAte haiM; yaha tAtparya hai / rutaH-zabda karate haiM, isa pakSameM 'ru zabde' dhAtU se laT +tas / sahaMsakI kurutaH=haMsAbhyAM sahite sahaMsake ( tulyayogabahu0), 'zeSAdvibhASA' isa sUtrase samAsA'nta kap pratyaya / vipratyaya pahaleke samAna / brahmAke vAhana haMsI aura haMsa Akara zabda karate haiM aura damayantIke caraNakamaloMko haMsayukta banAte haiM / dhruvam = yaha utprekSAvAcaka zabda hai / damayantIke caraNa kamalasarIle haiM aura ve nUpurayukta hokara zabda karate haiM; yaha abhiprAya hai / isa padyameM pUrvArddha meM kamala aura haMsa kI sahasthiti honese divya kamaloMkI damayantIke caraNatvameM guNotprekSA aura uttarArddha meM divyahasoMke sahaMsakatva karanese kriyotprekSA aura haMsa aura haMsaka (pAdakaTaka) meM bheda honepara bhI zleSase abhedakA adhyavasAya honese atizayokti alakAra hai, isa prakAra inakI nirapekSatAse sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai // 38 // zritapuNyasara:sarita kathaM na samAdhikSapitA'vilakSapam / jalaja gatimeta manjulA damayantIpadanAmni janmani // 36 // anvayaH-zritapuNyasaraHsarit samAdhikSapitA'khilakSapaM jalajaM damayantIpadanAmni janmani maJjulA gatiM kathaM na etu // 39 // vyAkhyA-tritapuNyasara sarita=sektipavitrakAsAranadIkaM, samAdhikSapitA'likhakSapaM =dhyAnayApitasamastarajanIkaM, jalaja-kamalaM, damayantIpadanAmni= damayantIcaraNanAmadheye, janmani janane, janmAntara iti bhAvaH / manjulAM Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH ramaNIyAm, uttamAmiti bhAvaH / gatim =avasthAM, kathaM =kena prakAreNa, na etu=na prApnotu, etveveti bhAvaH // 39 // anuvAda-pavitra mAnasa Adi sarovara aura gaGgA Adi nadiyoMkI sevA karanevAlA aura samAdhi ( dhyAna vA mudraNa ) se samUcI rAtako bitAnevAlA ( isa prakAra tIrthasevA aura sAdhana karanevAlA) kamala, damayantIke caraNa aise nAmavAle janmAntarameM uttama gatiko kaise nahIM prApta karegA ? ( karegA hI ) // 39 // __ TippaNI-zritapuNyasaraHsaritsa rAMsi ca saritazca saraHsaritaH (dvndvH)| "kAsAraH sarasI saraH" iti "atha nadI sarit" ityubhayatrA'pyamaraH / zritAH puNyAH saraHsarito yena tat (bahu0 ) / samAdhikSapitA'khilakSapaM=samAdhinA ( dhyAnena mukulIbhAvena vA ) kSapitAH (tR0 ta0 ) / "kSaye" dhAtuse gic aura puk Agama hokara kta pratyaya hone se 'kSapita' pada banatA hai, mit honese "mitAM hrasvaH" isase hrasva / akhilAzca tAH kSapAH (ka0 dhA0 ) / samAdhikSapitA akhilA: kSapAH yena tat (bahu0 ) / jalajaM=jale jAtam, bala+jan+Da ( uppd0)| damayantIpadanAmni = damayantyAH padaM (Sa0ta0) vat nAma yasya tat, tasmin ( bahu0 ), gati="gatirmArga dazAyAM ca" iti vizvaH / etu =iN dhAtuse saMbhAvanAmeM loT + tip / mAnasa Adi sarovara vIra gaMgA Adi nadiyoMkI sevA karanevAlA aura samAdhise samUcI rAtako bitAnevAlA puruSa jaise dUsare janmameM uttama gatiko prApta karatA hai, usI prakAra sarovara aura nadiyoMkI sevA karane vAlA aura sUryake adarzanase rAtabhara mukulitatva rUpa samAdhi karanevAlA kamala janmAntarameM damayantIke bharaNatvakI prApti kaise nahIM karegA ? yaha bhAva hai / isa padyameM zliSTa vizeSaNoMke sAmyase kamalameM sarovara aura nadiyoMkI sevA karanevAle tathA samAdhi karanevAle tapasvIke vyavahArakA samAropase samAsokti alaGkAra hai tathA "kathaM na etu" yahA~ para arthApatti hai| isa prakAra aGgAGgibhAvase saGkara balakAra hai / / 39 // - - sarasIH parizIlitaM mayA gmikrmiikRtnkniivRtaa| atimitvamanAyi sA dRzoH sadasarasaMzayagocarodarI // 40 // anvayaH-sarasIH parizIlituM gamikarmIkRtanaikanIvRtA mayA sadasatsaMzayagocarodarI sA dRzoH atiSitvam anAyi // 40 // Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-tAdRzI damayantI tvayA kathaM dRSTetyata Aha-sarasIriti / sarasIH =sarAMsi, upalakSaNametat saritazceti / parizIlitaM = paricetuM, vihartumiti bhAvaH / gamikarmIkRtanakanIvRtA=gamanaphalAzrayIkRtA'nekajanapadena, mayA-haMsena, sadasatsaMzayagocarodarI-bhAvA'bhAvasandehAspadodarI, kRzodarIti bhAvaH, tAdRzI sA=damayantI, dRzoH netrayoH, atithitvaM prAghuNikatvaM, grAhyatvam / anAyi prApitA, avalokiteti bhAvaH // 40 // anuvAda-jalAzayoMmeM vihAra karane ke lie aneka dezoMko gamanakA karma banAnevAle ( bhramaNa karanevAle ) maiMne, hai ki nahIM hai, aise saMzayake viSayabhUta udaravAlI damayantIko dekhA // 40 // TippaNI-sarasI:="SidgaurAdibhyazca" isase gaurAdigaNameM pAThase GIS / parizIlituM-pari+zIla+tumun / gamikarmIkRtanaikanIvRtA=gam dhAtuse dhAtRkA nirdeza karaneke lie "iztipo dhAtunirdeze" isa vArtikase ik pratyaya hokara "gami" pada banatA hai, usakA artha huA gam dhAtu / gameH ( gam dhAtoH ) karma gamikarma ( 10 ta0 ) / agamikarma gamikarma yathA sampadyate tathA kRtAH gamikarmIkRtAH, gamikarma+vi++ktaH / na eke naike, "sahasupA" isase samAsa / nitarAM vartante janA yeSu te nIvRtaH, ni upasargapUrvaka "vRta vartane" dhAtuse "anyebhyo'pi dRzyate" isa sUtrase kvip pratyaya aura "nahivRtivRSiyadhirucisahitaniSu kvI" isake pUrvapadakA dIrgha / "nIvajjanapadaH" ityamaraH / mamikarmIkRtA naike nIvRto yena saH, tena ( bahu 0 ), sadasatsaMzayagocarodarI= sacca asacca sadasat (ka0 dhA0 ), sadasati saMzayaH ( sa0 ta0 ), tasya gocaraH (10 t0)| sadasatsaMzayagocaraH udaraM yasyAH sA (bahu0), "nAsikAdaroSThajavAdantakarNazRGgAcca" isa sUtrase strItvavivakSAmeM GIS / damayantI kuzodarI hai yaha tAtparya hai| sA=mukhya karma, "anAyi" isase ukta honese prathamA / atithitvam = atitherbhAvaH, tattvam atithi tvaM, gauNakarma honese dvitiiyaa| anAyi= "NI prApaNe" dhAtuse karmameM lung+t| isa padyameM damayantIke udarameM bhAva aura abhAvake saMzayakA sambandha na honepara bhI sambandha kI ukti honese atizayokti alaGkAra hai // 40 // avaghRtya divo'pi yauvartanaM sahA'dhItavatIbhimAmaham / katamastu vidhAtarAzaye patirasyA vasatItyacintayam // 4 // Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH anvayaH-aham imAM divaH yauvataH api saha na adhItavatIm avadhRtya vidhAtuH Azaye asyAH patiH katamaH tu vasati iti acintayam / / 41 // vyAkhyA-ahaM haMsaH, imAm =etAM, damayantImityarthaH / divaH svargasya sambandhibhiH, yovataH api yuvatIsamUhaiH api, saha-samaM, na adhItavatIna adhyayanakI, svargasthayuvatIsamUhAdapi adhikasundarImiti bhAvaH / avadhRtyanizcitya, vidhAtaH= brahmaNaH, Azaye hRdi, asyAH-damayantyAH, patiHbhartA, katamaH kaH, tu=nu, vasati=tiSThati, iti evam. acintayaM= cintitavAn / ahaM devAGganA'bhyo'pi sundaryA asyAH patirbrahmaNA ko nizcita iti vimRSTavAniti bhAvaH // 41 // . __ anuvAda-maiMne damayantIko svargake yuvatIsamUhake sAtha bhI adhyayana na karanevAlI, arthAt unase bhI adhika sundarI nizcaya karake brahmAjIne kisako isakA pati banAne kA nizcaya kiyA hai ? aisA vicAra kiyA // 41 // TippaNI-divaH="suraloko dyodivo dve striyAm" ityamaraH / yauvataH= yuvatInAM samUhA yauvatAni, taH, zatR pratyayAnta hokara GIppratyayAnta yuvatIzabdase "anudAttAderam" isa sUtrase ajh pratyaya / "bhikSAdibhyo'N" isa sUtrameM bhikSA''digaNameM 'yuvati' zabdake pAThakA bhASya aura kayaTane pratyAkhyAna kiyA hai / isalie ukta sUtrase aN pratyayakA aura 'bhasyADhe taddhite" isase puMvadbhAvakI kalpanAkA avalambana karanA mallinAthajI aura nArAyaNa paNDitakA anucita hai / adhItavatIm = adhi-upasargapUrvaka 'iG adhyayane' dhAtuse ktavatu aura strItvavivakSAmeM 'ugitazca' isase DIp / avadhRtya = ava+dhRG + ktvA ( lyap ) / katamaH='katarakatamI jAtipariprazne' aise vacanake sAmarthya se svArtha meM bhI Datamac pratyaya / acintayam =cinta + Nic+laG + mip / isa padyameM upamAnabhUta svargake yuvatIsamUhase bhI upameyabhUta damayantIke AdhikyakA varNana karanese vyatireka alaGkAra hai // 41 // . anurUpamimaM nirUpayannaya sarveSvapi pUrvapakSatAm / ... yuvasu vyapanetumakSamastvayi siddhAntadhiyaM nyavezayam // 42 // anvayaH-atha anurUpam imaM nirUpayan sarveSu api yuvasu pUrvapakSatAM vyapanetum akSamaH ( san ) tvayi siddhAntadhiyaM nyavezayam // 42 // vyAkhyA-atha =cintA'nantaram, anurUpaM yogyaM, damayantyA iti zeSaH / imaM pati, nirUpayan =Alocayan, sarveSu api - sakaleSu api, yuvasu Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiSadhIyacaritaM mahAkAmyam . taruNeSu, pUrvapakSatAM - dUSyakoTitAM, vyapanetuM =nivArayitum. akSamaH=asamarthaH san, tvayi = bhavati viSaye, siddhAntadhiyaM =siddhAntabuddhi, nyavezayaM nivezita vAn, anyAn yUnI damayantyA ayogyAnvicArya bhavAnena tasyA anurUpapatiriti niracaSamiti bhAvaH // 42 // .. anuvAda-cintAke anantara damayantIke anurUpa patikI AlocanA kara maiMne anya sabhI yuvakoMmeM pUrvapakSatA ( dUSyakoTitA ) haTAne meM asamartha hokara ApameM siddhAnta-buddhi ( damayantIke yogya pati haiM aisI buddhi ) kA sthApana kiyA // 42 // TippaNI-anurUpaM rUpasya yogyaM yogyatA vA; sAdRzyake; arthameM avyayIbhAva / nirUpayan =ni+rUpa+Nic + laT (zata )+su / yuvasu='vayaHsthastaruNo yuvA' ityamaraH / pUrvapakSatAMpUrvazcA'sau pakSaH, ( ka0 dhA0 ) tasya bhAvastatA, tAm, pUrvapakSa + tala+TAp+am / vyapanetuM =vi+apa+ nI +tumun / akSamaH=na kSamaH ( na0 ) / tvayi =viSaya meM saptamI / siddhAntadhiyaM =siddhAntasya dhIH, tAm (Sa0 ta0 ) nyavezayam-ni-upasargapUrvaka 'viza'. dhAtuse laG +mip / zAstrA'rthameM pUrvapakSa jaise dUSya aura uttarapakSa arthAt siddhAntapakSa sthApanIya hotA hai, usI taraha damayantIke yogya patikI AlocanAmeM aura saba yuvaka pUrvapakSasthAnIya aura nala siddhAntapakSasthAnIya hai| aisA maiMne nizcaya kiyA hai| yahI brahmAkA Azaya hai; yaha tAtparya hai| isa pabameM sama alaGkAra hai'samaM syAdAnurUpyeNa zlAghA yA yogyavastunoH / ' sA0 10-92 // 42 // anayA tava rUpasImayA kRtasaMskAravibodhanasya me|| ciramapyavalokitA'dya sA smRtimArUDhavatI zucismitA // 43 // anvayaH-ciram avalokitA api sA zucismitA adya anayA tava rUpasImayA kRtasaMskAravibodhanasya me smRtim ArUDhavatI // 43 // - vyAlyA-ciraM=bahupUrvakAm, avalokitA api =dRSTA api, sA= pUrvoktA, zucismitA- zuklahAsyA, sundarI damayantIti bhAvaH / adya-asmin dine, anayA=sanikRSTasthayA, tava=bhavataH, rUpasImayA=saundaryakASThayA, kRtasaMskAravibodhanasya udbuDhabhAvanA''syasaMskArasya, me=mama, haMsasya, smRti - saMskAramAtrajanyaM jJAnaM, smaraNamityarthaH / ArUDhavatI-ArUDhA, ekasambandhimAnamaparasambandhismArakaM bhavatIti bhAvaH // 43 // Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH anuvAda-bahuta pahale dekhI gayI vaha sundarI ( damayantI ) Aja Apake saundaryakI sImAse ubuddha saMskAravAle mere smaraNamArga meM ArUDha ho gayI // 43 // TippaNI-avalokitA - ava+loka +kta ( karmameM ) +TAp / zuci. smitA=zuci smitaM yasyAH sA ( bahu0 ) / rUpasImayA = rUpasya sImA, tayA (10 t0)| sIman zabdase 'DAbubhAbhyAmanyatarasyAm' isa sUtrase vikalpase DApa aura TA vibhakti / DApke abhAvameM ruupsiimnaa| kRtasaMskAravibodhanasya% saMskArasya vibodhanam (Sa0 ta0) / saMskArake tIna bheda hote haiM-vega, bhAvanA aura sthitisthApaka / yahA~para 'bhAvanA' nAmaka saMskAra uddiSTa hai| bhAvanAkA lakSaNa hai-"anubhavajanyaH, smRtiheturguNavizeSaH" anubhavase utpanna smaraNake kAraNabhUta guNavizeSako 'bhAvanA' kahate haiM / yaha AtmAkA vizeSa guNa hai| kRtaM saMskAravibodhanaM yasya saH, tasya ( bahu0 ) / smRtim =smaraNaM smRtiH, vAm, smR+ktin / buddhike do bheda hote haiM-anubhava aura smRti / smRtikA lakSaNa hai-'saMskAramAtrajanyaM jJAnaM smRtiH' arthAt bhAvanA nAmaka saMskAramAtrase utpanna jJAnako 'smRti' kahate haiM / ArUDhavatI = AG + ruha + ktavatu+DIp / sadazavastukA darzana dUsarI vastukA smAraka hotA hai, atizaya sundara Apako dekhane se atyanta sundarI damayantIkA mujhe smaraNa huA, yaha tAtparya hai| isa padyameM smaraNa alaGkAra hai "sadRzA'nubhavAdvastusmRtiH smaraNamucyate // " sA0 10 10-40 // . 'binA sAdRzyake bhI vastuke smaraNase rAghavAnandake matake anusAra yaha alavAra hai||43|| svayi vIra ! virAjate paraM damayantIkilakizcitaM kil|| taruNIstana eva dIpyate maNihArAbalirAmagIyakam // 4 // - anvayaH-he vIra ! damayantIkilakiJcitaM tvayi paraM virAjate kila / maNihArAvalirAmaNIyakaM taruNIstana eva dIpyate // 44 // vyAkhyA-he vIra he zUra !, damayantIkilakiJcitaMdamayantI. bhRGgAraceSTAvizeSaH, tvayi bhavati, param-eva, virAjate zobhate, kila= bAla / uktamartha dRSTAntena samarthayate-taruNIti / / maNihArAvalirAmaNIyaka= muktAhArapaktisaundarya, taruNIstana eva-yuvatipayodhara eva, dIpyate= zobhate // 4 // Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda-he vIra ! damayantIkI zRGgAraceSTAe~ ApameM hI zobhita hotI haiM / motIkI mAlAoMkA saundarya taruNIke stana para hI zobhita hotA hai / / 44 // TippaNI-vIra=vIrayatIti vIraH, tatsambuddhI, 'vIra vikrAnto' dhAtuse ac pratyaya / 'zUro vIrazca vikrAntaH' ityamaraH / damayantIkilakiJcitaMdamayantyAH kilakiJcitam ( Sa. t0)| kilakiJcitakA lakSaNa hai "smitazuSkaruditahasitatrAsakrodhazramAdInAm / sAGkaya kilakiJcitamabhISTatamasaGgamAdijAddharSAt // " ... (sA0 da. 3-110 / ) arthAt priyatamake saMgama Adise utpanna harSase striyoM ke mandahAsya, zuSka rodana, hAsya, krodha aura zrama Adike sammizraNako 'kilakiJcita' kahate haiM / maNihArAvalirAmaNIyakaM=hArANAm AvaliH (Sa0 ta0), maNikhacitA hArA. valiH ( madhyamapadalopI0 ) / ramaNIyasya bhAvaH, 'ramaNIya' zabdase yopadhAda gurupottamAd vun' isa sUtrase vun, "yuvoranAko" isase buke sthAnameM 'aka' Adeza aura AdivRddhi / taruNIstane- taruNyAH stanaH tasmin (10 ta0), jAtimeM ekavacana / dIpyate= dIpI dIpto' dhAtuse laT+ta ( kartAmeM ) / isa padyameM upamAna aura upameya hAra aura kilakiJcitakA do vAkyoMmeM bimba aura pratibimbake bhAvase stana aura nRpameM tulyadharmatAse ukti honese dRSTAnta alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "dRSTAntastu sadharmasya vastunaH pratibimbanam / " 10-69 // 44 // tava rUpamidaM tayA vinA viphalaM puSpamivA'vakezinaH / iyamRbadhanA vRthA'vanI svavanI sampravadapikA'pi kA // 45 // anvayaH-(he vIra ! ) tava iMdaM rUpaM tayA vinA avakezinaH puSpam iva viphalam / RddhadhanA iyam avanI vRthA, sampravadapikA svavanI api kA // 45 // vyAkhyA-(he vIra ! ) tava bhavataH, idaM - dRzyamAnaM, rUpaM saundaryam, anupamamiti zeSaH / tayA vinA=damayantyA vinA, avakezinaH=bandhyavRkSasya, puSpam iva-kusumam iva, viphalaM=niSphalaM, nirarthakamiti bhAvaH / evaM ca RddhadhanA=vRddhavittA, iyaM-dRzyamAnA, avanI=bhUmiH, vRthA=vyarthaprAyA, tayA ( damayantyA ) vineti zeSaH / tathaiva sampravadapikA kUjatkokilA, svavanI api=nijobAnam api, kA tucchA, nirarthaketyarthaH, damayantyA Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH vineti zeSaH / damayantIyoge tu bhavadrUpaM bhUmiH udyAnaM ca sarva saphalamiti bhAvaH // 45 // anuvAda-(he vIra ! ) ApakA yaha saundarya, damayantIke na honepara bandhya ( niSphala ) vRkSake phUlake samAna nirarthaka hai / dhanase pUrNa yaha pRthivI vyarthaprAya hai, usI prakAra kokilake AlApase sampanna ApakA udyAna bhI nirarthaka hai // 45 // TippaNI-tayA= "vinA" padake yogameM "pRthagvinAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm" isa sUtrase tRtIyA, eka pakSameM paJcamI aura dvitIyA vibhakti bhI hotI hai / avakezinaH= 'bandhyo'phalo'vakezI ca" ityamaraH / viphalaM =vigataM phalaM yasmAt tat ( bahu0 ) / RddhadhanA=RddhaM dhanaM yasyAM sA ( bahu0 ) / avanI="kRdikArAdaktinaH" isase 'avani' zabdase chIp / vRthA=yaha avyaya hai / sampravadapikA sampravadantaH pikA yasyAM sA ( bhu0)| svavanI= alpaM vanaM vanI, 'vana' zabdase avayavake apacayakI vivakSAmeM 'SidgaurAdibhyazca' isa sUtrase gaura Adi gaNameM par3he jAnese GIS svasya vanI ( 10 t0)| kA= "ki vitarke pariprazne kSepe nindA'parAdhayoH" iti vizvaH / isa padyameM pUrvArddha meM pUrNopamA alaGkAra hai, tRtIya aura caturtha caraNameM damayantIke binA avanI aura svavanIkI asundaratAkA pratipAdana honese do vinoktiyA~, isa prakAra ina alaGkAroMkI nirapekSatAse saMsRSTi hai / vinoktikA lakSaNa hai "vinoktirya dvinA'nyena nA'sAdhvanyadasAdhu vA / " 10-73 // 45 // . anayA'marakAmyamAnayA saha yogaH sulabhastu na tvayA / dhanasaMvRtayA'mbudAgame kumudeneva nizAkaratviSA // 46 // anvayaH-amarakAmyamAnayA. anayA saha yogaH ambudAgame dhanasaMvatayAnizAkaratviSA saha yogaH kumudena iva tvayA na sulabhaH // 46 // .. vyAlyA-atha svA'pekSAM darzayituM damayantyA daurlabhyaM dyotayati-anayeti / amarakAmyamAnayA=devA'bhilaSyamANayA, anayA saha=damayantyA samaM, yogaH=sambandhaH, ambudAgame=meghAgame, varSAkAla iti bhAvaH / ghanasaMvRtatA=meghAcchannayA, nizAkaratviSA saha-candrakAntyA samaM, yogaH-sambandhaH, kumudena iva=kairaveNa iva, tvayA bhavatA, na sulabhaH- na suprApaH, durlabha iti bhAvaH / ato'haM bhaimIsakAzaM gatvA vAkkauzalenA'nurAgamutpAdya tayA saha bhavato yoga janayiSyAmIti tAtparyam // 46 // Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevadhIyacaritaM mahAkAvyam ___anuvAda-indra Adi devatAoMse cAhI jAnevAlI damayantIke sAtha ApakA sambandha varSAkAlameM meghase AvRta candrakAntike sAtha kumudasambandhake samAna sulabha nahIM hai / / 46 // TippaNI-amarakAmyamAnayA=amaraiH kAmyamAnA, tayA (tR0 ta0.); anayA= "saha" ke yogameM tRtiiyaa| ambudAgame ambudasya AgamaH, tasmin (10 ta0 ) / ghanasaMvRtayA=ghanaiH saMvRtA, tayA (tR0 ta0), 'ghanajImUtamudira. jalabhugdhUmayonayaH" ityamaraH / nizAkaratviSA=nizAM karotIti nizAkaraH, nizA-upapadapUrvaka "kR" dhAtuse "divAvibhAnizA." ityAdi sUtrase Ta pratyaya ( uppd0)| nizAkarasya tviT, tayA ( 10 t0)| sulabhaH sukhena labdhaM zakyaH, su+lam + khala (uppd0)| isa padyameM damayantIke saMyogakI durlabhatAmeM amarakAmyamAna padArthakI hetutAse padArthahetuka kAvyaliGga aura upamA alaGkAra hai, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alavAra hai // 46 // tavahaM vivadhe tathA tathA damayantyAH savidhe tava stavam / hRdaye nihitastayA bhavAnapi nendreNa yathA'pagIyate // 47 // anvayaH-tat ahaM damayantyAH savidhe tathA tathA tava stavaM vidadhe, yathA tayA hRdaye nihito bhavAn indreNa api na apanIyate // 47 // vyAkhyA-atha damayantIprAptyupAyaM prakAzayati-taditi / tat tasmAtkA. raNAta, damayantIyogasya dolabhyAditi bhAvaH / ahaM haMsaH, damayantyAHbhaimyAH , savidhe-samIpe, tathA tathA tena tena prakAreNa, tava bhavataH, stavaM= stotraM, prazaMsAmiti bhAvaH / vidadhe-vidhAsye, kariSyAmi / yathA- yena prakAreNa tayA=damayantyA, hRdaye=manasi, nihitaH sthApitaH, patitveneti zeSaH / bhavAn, indreNa api maghonA api, na apanIyate=no dUrIkriyate, manuSyeNa tu kA vArteti bhAvaH / indrAdibhiH pralobhitA'pi bhaimI yathA bhavatyeva gADhA'nurAgA syAttathA prayatiSya iti tAtparyam / / 47 / / anuvAda-isa kAraNase maiM damayantIke samIpa ApakI aisI prazaMsA karUMgA ki damayantIke hRdaya meM sthita Apako indra bhI nahIM haTA sakeMge // 47 // TippaNI-tat-yaha avyaya hai| savidhe='sadezA'bhyAsasavidhasamaryAda. savezavat' ityamaraH / tathA=tena prakAreNa, ta+thAla, avyaya hai / vidadhe Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH vi-upasargapUrvaka 'dhA' dhAtuse "vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA" isa sUtrase vartamAnake samIpa bhaviSyatkAlameM laT / athavA ''AzaMsAyAM bhUtavacca" isase AzaMsAmeM bhaviSyatkAlameM laT / nihitaH=ni+dhA+ktaH, "dadhAtehiH" isase 'dhA' ke sthAnameM hi Adeza / apanIyate=apa+nI+laT ( karmameM ) +t| isa padyameM 'indreNa api na apanIyate' yahAM para kimuta anyena aise anya arthaka mA par3anese arthApatti alaGkAra hai // 47 // tava sammatimatra kevalAmadhigantaM dhigidaM niveditm| bruvate hi phalena sAdhavo na tu kaNThena nijopayogitAm // 48 // anvayaH-atra kevalAM tava sammatim adhigantum idaM niveditaM dhik / hi sAdhavo nijopayogitAM phalena bruvate, kaNThena na bruvate // 48 // ___ vyAlyA-tahi tathaiva kriyatAM, kiM nivedanenetyata Aha-taveti / atra= asmin kArye, kevalAm - ekAM, tava bhavataH, sammatiaGgIkAram adhigantuM jJAtum, idaM puraH pratipAdyamAnaM, niveditaM nivedanaM. dhik=niveditasya nindetyarthaH / uktamarthamarthAntareNa samarthayate-bruvata iti / hi=yasmAt kAraNAda, sAdhata:- sajjanAH, nijopayogitAM svopakAritvaM, phalena= kAryeNa, bruvate bodhayanti, kintu kaNThena=vAgvyApAreNa, na bruvate no bodhayanti, nijopayogitAmiti zeSaH // 48 // anuvAda- isa kAryameM kevala ApakI sammati ko jAnaneke lie kiye gaye isa nivedanako dhikkAra hai, kyoMki sajjana loga apanI upayogitAko kAryase dikhAte haiM, kaNThase nahIM batalAte // 48 // TippaNI-atra=asminniti, idam +tral / adhigantum adhi + gam + tumun / niveditaM="dhik" ke yogameM "dhiguparyAdiSu triSu" isase dvitIyA / hi="hi hetAvavadhAraNe" ityamaraH / nijopayogitAM nijasya upayogitA, tAm (pa0 ta0) / bruvate 'brUna vyaktAyAM vAci' dhAtuse laT + / isa padyameM sAmAnyase vizeSakA samarthana hone 'arthAntaranyAsa' alaGkAra hai // 48 // tadivaM vizadaM vaco'mRtaM paripIyA yuktiM dvijA'dhipAt / atitaptatayA vinirmame sa tadadagAramivaM smitaM sitm||46|| anvayaH-sa dvijA'dhipAt abhyuditaM vizadaM tat idaM vaco'mRtaM paripIya atitRptatayA tadudgAram iva sitaM smitaM vinirmame // 49 / / vyAkhyA-saH=nalaH, dvijA'dhipAt=pakSisvAminaH, haMsAditi bhAvaH / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 naiSadhIyacarita mahAkAvyam / pakSAntare- brAhmaNaprabhoH candrAditi bhAvaH / abhyuditam =AbhirbhUtaM, vizadaM= prasannam ujjvalaM ca, tatpU rvoktam, idam = anubhUyamAnaM, vaco'mRtaM =vAkyara pIyUSaM, paripIya=sAdaramAkarNya, pItvA ca, atitaptatayA=atisauhityena, tadudgAram iva tadudvamanam iva, sitaM= zuklaM, smitaM mandahAsyaM, vinirmame =vinirmitavAn, pItasya zuklavacomRtasya udgArasadRzaM smitamapi zuklaM bhavatIti bhAvaH // 49 // anuvAda-nalane pakSirAja haMsase utpanna prasAdayukta athavA sapheda, vacanarUpa amRtakA pAnakara atyanta tRpta honese usake DakArake sadRza zveta ( nirmala ) mandahAsyakA nirmANa kiyA // 49 // ___ TippaNI-dvijA'dhipAt-dvijAnAm adhipaH, tasmAt (10 ta0), "dantaviprANDajA dvijAH" isa amaravacanake anusAra yahA~para dvijapadakA artha aNDaja ( pakSI ) aura vipra (brAhmaNa) donoM hI hote haiN| ataH dvijA'dhipaH= pakSI ( haMsa ) athavA candramA / "dvijarAjaH zazadharo nakSatrezaH kSapAkaraH / " ityamaraH / abhyuditam =abhi + ud + iN+kta+ su / vaco'mRtaM vaca eva amataM, tat ( rUpaka0 ) / paripIya pari+pI+ktvA ( lyap ) / atitRptatayA=atyantaM tRptaH ( gati0 ), atitRptasya bhAvaH atitRptatA, tyaa| atitRp + tala +ttaa+ttaa| tadudgAram tadudgAraNam udgAraH, ud-upasargapUrvaka 'gR nigaraNe" dhAtuse "unnyoHH" isa sUtrase ghana pratyaya / tasya udgAraH tam (Sa0 ta0) / vinirmame-vi-nira-upasargapUrvaja mAidhAtuse karnAmeM liTa+ ta / zveta ( nirmala) vacanarUpa amRtakA udgArasvarUpa mandahAsya bhI zveta hI hotA hai, yaha tAtparya hai| isa padyameM vacanameM amRtatvakA Aropa haMsameM candratva ke Aropake prati kAraNa hai aura 'dvijA'dhipa' pada zliSTa hai, zliSTaparamparitarUpaka alaGkAra aura utprekSA bhI hai| ataH do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 49 // . parimRjya bhujA prajanmanA patagaM kokanadena nssdhH| mRdu tasya mude'girad giraH priyavadAmRtakUpakaNThajAH // 50 // anvayaH-naiSadhaH bhujA'grajanmanA kokanadena patagaM parimRjya tasya mude priya. vAdAmRtakUpakaNThajAH giraH mRdu agirat // 50 // vyAlyA-naiSadhaH=nalaH, bhujA'grajanmanA=bAhvanotpannena, kokanadena raktotpalena, raktotpalasadRzena pANinA iti bhAvaH / patagaM-pakSiNaM, haMsa Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH mityarthaH / parimRjya saMspRSyetyarthaH / tasya -haMsasya, mude-harSAya, priyavAdA'mRtakUpakaNThajAH= iSTavAkyapIyUSodapAnavAgindriyajAH, giraH=vANIH, mRdu komalaM yathA tathA, agirat =uktavAn // 50 // ____ anuvAda-nala bAhuke agrabhAga se utpanna pANirUpa raktakamalase haMsakA sparza karake usako harSa utpanna karaneke lie priyavacanarUpa amRtake kuMeke samAna kaNThase utpanna vacanoMko komalatApUrvaka kahane lage // 50 // TippaNI-naiSadhaH=niSadheSu bhavaH, niSa+aN / bhujAgrajanmanA=bhujasya agram (10 ta0), "bhujabAhU praveSTo doH" ityamaraH / bhujAgre janma yasya tena ( vyadhikaraNabahu0 ) / isa padase pANi lakSita hotA hai / kokanadena="raktotpalaM kokanadam" ityamaraH / parimRjya =pari+mRj + ktvA ( lyap ) / priyavAdA'mRtakUpakaNThajAH=priyasya vAdAH ( 10 ta0 ), ta eva amRtAni ( rUpaka0 ) / teSAM kUpaH (10 ta0 ), sa cA'sau kaNThaH (ka0 dhA0 ), tasmAjjAtAH, tA. priyavAdA'mRtakUpakaNTha + jan + DaH ( uppd0)| mRdu-yaha kriyAvizeSaNa hai| aMgirat="gR nigaraNe" dhAtuse laG+tip / isa padyameM bhujAgrajanmA (pANi) meM kokanadatvakA Aropa honese rUpaka, priyavAdameM amRtatvakA Aropa kaNThameM kUpatvake Aropake prati nimitta hai| ataH paramparitarUpaka hai / isa prakAra do alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 50 // na talAviSaye tavAkRtirna vacovama'ni te sushiiltaa| tvadudAharaNAkRtau guNA iti sAmudrikasAramudraNA // 51 // anvayaH-( he haMsa ! ) tava AkRtiH tulAviSaye na, te suzIlatA vacovarmani ne / (ata eva ) AkRtau guNA iti sAmudrikasAramudraNA tvadudAharaNA // 51 // / vyAlyA-( he haMsa ! ) tava=bhavataH, AkRtiH AkAraH, tulAviSaye na% sAdRzyabhUmau na, tvadIyA''kRtirasAdhAraNIti bhAvaH / evaM ca-te-tava, suzIlatA saccaritratA, vacovama ni na=vAkyamArge na, te suzIlatA vaktumazakyeti . bhAvaH / ata eva-AkRtI = AkAre, guNAH=dayAdAkSiNyAdayaH, iti =ekaamRtA, sAmudrikasAramudraNA=sAmudrikazAstrakArasiddhAntapratipAdanaM, tvadudAharaNA bhavadRSTAntabhUtA, astIti zeSaH / "yatrAkRtistatra guNA vasanti" iti sAmu. dikazAstrakArokterudAharaNasthAnIyo bhavAneveti bhAvaH / / 51 / / .. anuvAda-( he haMsa ! ) tumhArA AkAra sAdRzya bhUmimeM nahIM hai| tumhArI 4 naM0 vi0 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam suzIlatA vacanake mArgameM nahIM hai, ataeva uttama AkArameM guNa hote haiM-aisA sAmudrikoMke siddhAnta pratipAdanake tuma hI udAharaNasvarUpa ho // 51 // . TippaNI-tulAviSaye=tolanaM tulA, 'tula unmAne' dhAtuse "SidbhidAdibhyo'G" isa sUtrase aG pratyaya hokara TAp / 'tulA sAdRzyamAnayoH' iti vizvaH / tulAyA viSayaH, tasmin (Sa 0 ta 0 ) / te=yuSmad zabdake tava' ke sthAnameM "temayAvekavacanasya" isa sUtrase 'te' Adeza / suzIlatA= zobhanaM sIlaM yasya saH ( bahu0), tasya bhAvaH tattA, suzIla+ tala+TAp / "zIlaM svabhAve sadvRtte" ityamaraH / vacovama'ni = vacaso vartma, tasmin (Sa 0 ta 0 ) sAmudrikasAramudraNA samudreNa proktaM 'sAmudrika', 'samudra zabdase' 'tena proktam' isa sUtrase ThaJ (ika ), AdivRddhi / samudrane strI aura puruSake hAtha aura pairakI rekhA Adike zubha-azubha lakSaNoMkA jJApaka zAsra banAyA, use 'sAmudrika' kahate haiN| sAmudrikasya sAraH, 'sAro bale sthirAM'ze ca' ItyamaraH / tasya mudraNA (0. ta0 ) / tvadudAharaNA=tvam eva udAharaNaM yasyAH sA (bahu 0 ) / isa padyameM AkRtike tulAviSayameM aura suzIlatAke vacovamameM sambandha hone para bhI asambandhakI ukti honese do atizayoktiyAM aura parArddhake prati pUrvArddhakI hetutAse vAkyA'rthahetuka kAvya liGga, isa prakAra tIna alaGkAroMkI nirapekSatayA sthiti honese saMsRSTi hai // 51 // na suvarNamayI tanuH paraM nanu ki vAgapi tAvakI tthaa| na paraM pathi pakSapAtitA'navalambe kimu mAdRze'pi sA // 52 // anvayaH-nanu ! tAvakI tanuH paraM suvarNamayI na, kiM ( tu ) vAk api tathA ( suvarNamayI ), tathA anavalambe pathi paraM pakSapAtitA na, ( anavalambe ) mAdaze api sA pakSapAtitA na kimu ( asti eva ) // 52 // ___vyAkhyA- nanu=he haMsa !, tAvakI- tvadIyA, tanuH mUrtiH, param =eva, suvarNamayI na=svarNamayI na, kiM (tu ) tAvakI, vAk api =vANI api, tathA tena prakAreNa, suvarNamayI=zobhanA'kSaramayItyarthaH, tvadIyA mUrtiryathA suvarNamayI tathaiva vANI api suvarNamayI-sundaravarNamayIti bhAvaH / tathA anava. lambe=avalambarahite, pathi =mArge, AkAze iti bhAvaH / param =eva, pakSapAtitA na=pakSapatanazIlatA na, anavalambe-nirAdhAre, mAdaze api= matsadRze api, pakSapAtitA=pakSavartitA, na kimu ?=nA'sti kim ? astyeveti bhAvaH / tava anavalambe pathi ( AkAze ) eva pakSapAtitA ( pakSapatanazIlatA) Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH na, pratyuta mAdRze anavalambe ( avalambarahite ) api pakSapAtitA pakSavartitA na kimu ? astyeveti bhAvaH // 52 // ____ anuvAda-he haMsa ! tumhArI kevala mUrti hI suvarNamayI nahIM hai, vANI bhI suvarNamayI (sundara akSaroMvAlI) hai / usI prakAra avalambarahita mArga (AkAza) meM mAtra tumhArI pakSapAtitA (pakSapatanazIlatA) nahIM hai, pratyuta avalamba ( AdhAra ) se rahita mere jaise vyaktimeM bhI vaha pakSapAtitA ( pakSameM rahanekA guNa ) nahIM hai kyA ? arthAt hai hI / / 52 // TippaNI-nanu="praznA'vadhAraNA'nujJA'nunayA''mantraNe nanu" ityamaraH / yahA~para "nanu" pada AmantraNa artha meM hai / tAvakI-tava iyam, 'yuSmada' zabdase 'yuSmadasmadoranyatarasyAM khan ca' isa sUtra meM cakAra pAThake sAmarthyase aN pratyaya hokara 'tavakamamakAvekavacane' isa sUtrase tavaka Adeza, AdivRddhi aura strItvavivakSAmeM DIp pratyaya / suvarNamayI suvarNasya vikAraH, suvarNa+mayaT + DIp / yaha 'tanu' ke pakSameM vyutpatti hai| vAkpakSameM zobhanA varNAH suvarNAH, (gati0) / pracurAH suvarNA yasyAM sA suvarNamayI, suvarNa zabdase 'tatprakRtavacane mayaT' isase pracura arthameM mayaT +GIp / pracura sundara varNovAlI tumhArI vAk ( vANI ) hai, tasmin ( nan bahu0 ) / anavalambe pathi=isakA tAtparya AdhArarahita mArga arthAt AkAzameM aisA hotA hai| pakSapAtitA=pakSAbhyAM patatIti tacchIla: pakSapAtI, pakSa+pat+Nini+su, pakSapAtino bhAvaH, pakSapAtin+ tal +TAp / AdhArarahita mArga AkAzameM mAtra pakSapAtitA=paMkhoMse calane ( ur3ane ) kA bhAva nahIM hai, anavalambe mAdRze'pi=avalambase rahita mere aisemeM bhI pakSapAtitApakSe patatIti tacchIla: pakSapAtI, tasya bhAvaH / pakSameM par3anekA bhAva / arthAt mere aise AdhArarahitameM bhI pakSapAtIkA bhAva / isa pacameM "suvarNamayI" aura "pakSapAtitA" ina donoM padoMmeM do padazleSoMkI nirapekSatAse sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai // 52 // bhRzatApabhRtA mayA bhavAn maruvAsAdi tuSArasAravAn / dhaninAmitaraH satAM punaguNavatsanidhireva sannidhiH // 53 // .. andhayaH-( he haMsa ! ) bhRzatApabhRtA mayA bhavAn tuSArasAravAn marut baasaadi| dhaninAm itaraH sannidhiH punaH satAM guNavatsannidhiH eva sanidhiH / / 53 // Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-( he haMsa ! ) bhRzatApabhRtA=atizayasantaptena, mayA=nalena, bhavAn =tvaM, tuSArasAravAn = himazreSThAM'zasampannaH, marut =vAyuH, AsAdiprAptaH, santApaharatvAditi bhAvaH / tathA hi dhaninAm =ADhayAnAM, kuberAdInA. miti bhAvaH / itaraH-anyaH, padmazaGkhAdiH, sannidhiH- uttamazevadhiH, punaH= bhUyaH, satAM viduSAM, guNavatsannidhiH eva - guNijanasAmIpyam eva, sannidhiHmahAnidhiH / he haMsa ! matkRte tvameva zItalamArutaH, anyastu dahanaprAya iti bhAvaH / / 53 // anuvAda-he haMsa ! atyanta santapta maiMne himake zreSTha aMzase sampanna vAyuke samAna tumheM prApta kara liyA hai / kubera Adi dhaniyoMko padma, zaGkha Adi nidhi uttama nidhi haiM; parantu vidvAn puruSoMko guNI puruSoMkA sAmIpya hI zreSTha nidhi hai // 53 // TippaNI-bhRzatApabhRtA-tApaM bibhartIti tApabhRta, tApa+bhR+kvip ( uppd0)| bhRzaM tApabhRt, tena ( supsupA0 ) / tuSArasAravAn-tuSArANAM sArAH (10 ta0), te santi yasya saH, tussaarsaar+mtup+su| AsAdi= Ai+sad + Nic +luGa ( karmaNi )+ta / dhaninAM=dhana+ ini+Am / "ibhya ADhayo dhanI svAmI" ityamaraH / sannidhiH-saMzcA'sau nidhiH "sanmahataparamottamotkRSTAH pUjyamAnaH" isase samAsa / "nidhirnA zevadhirbhedAH padmazaGkhAdayo nidhe" ityamaraH / nidhike nau bheda haiM "mahApadmazca papazca zaGkho makarakacchapI / mukundakundanIlAzca kharvazca nidhayo nava // " jaise-mahApadma, padma, zaGkha, makara, kacchapa, mukunda, kunda, nIla aura khavaM satAM= santIti santasteSAm, as + laT ( zatR )+ Am / "satye sAdhI vidyamAne prazaste'bhyahite ca sat" ityamaraH / guNavatsannidhiH=guNAH santi yeSAM te guNavantaH, guNa+matupa / guNavatAM sannidhiH (10 ta0 ), "sannidhiH sannikarSaNam" ityamaraH / isa padyameM pUrvArddha aura uttarArddha meM rUpaka alaGkAra hai / do rUpakoMkI saMsRSTi hai / / 53 // zatazaH zrutimAgataMva sA trijaganmohamahauSadhirmama / adhunA tava zaMsitena tu svadRrzavA'dhigatAmami tAm // 54 // anvaya:-trijaganmohamahauSadhiH sA zatazo mama zrutim AgatA eva / adhunA tava zaMsitena tu tAM svadRzA eva adhigatAm avaimi // 54 // Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH vyAkhyA-trijaganmohamahauSadhiH - trailokyasammohanamahauSadhaM, sA-damayantI, zatazaH=bahuvAraM, mamanalasya, zrutim = karNam, AgatA eva-AyAtA eva / param, adhunA=idAnIM, tava=bhavataH, zaMsitena tu= kathanena tu, svadRzA eva = AtmadRSTyA eva, adhigatAM jJAtAM, dRSTAmiti bhAvaH / avaimi =jAnAmi, AptoktiprAmANyAditi bhAvaH // 54 // anuvAda -trailokyake saMmohanameM mahauSadhike samAna ve damayantI mere karNamArgameM AyI hI haiN| isa samaya tumhAre kathanase to unako apanI A~khoMse hI dekhI gayI jAnatA huuN|| 54 // TippaNI-trijaganmohamahauSadhiH trayANAM jagatAM samAhAraH trijagat ( dvigu0 ) / trijagato mohaH (10 ta0) / mahatI cA'sI oSadhiH (k0dhaa0)| trijaganmohe mahauSadhiH ( sa0 ta0 ) / zatazaH='zataM' zabdase 'bahvalpA'rthAcchas kArakAdanyatarasyAm" isase zas pratyaya / zruti =zru+ktin +am / zaMsitena =zaMsa+kta ( bhAvameM ) / svadazA=svasya daka, tayA (Sa0 ta0 ), golakameM hI dvitva hai, indriyake ekatvase ekavacana / avaimi = ava+ iN + laT + mipa / isa padyake pUrvArddhameM rUpaka, uttarArdhameM bhaviSyatkAlameM honevAle damayantIke adhigamake sAkSAdarzanakA varNana honese bhAvika alaGkAra hai / isakA lakSaNa haiM 'adbhutasya padArthasya bhUtasyA'tha bhaviSyataH / yatpratyakSAyamANatvaM tadbhAvikamudAhRtam / / ' 10-122 (sA0 da0) isa prakAra do alaGkAroMkI saMsRSTi hai / / 54 / / akhilaM viduSAmanAvilaM suhRdA ca svahRdA ca vazyatAm / - savidhe'pi na sUkSmasAkSiNI badanAlakRtimAtramakSiNI // 55 // anvayaH-suhRdA svahRdA ca akhilam anAvilaM pazyatAM viduSAM savidhe api na sUkSmasAkSiNI, akSiNI vadanA'laGkRtimAtram // 55 // vyAlyA-svadRSTerAptadRSTegarIyastvaM pratipAdayati-akhilamiti / suhRdA mitreNa, Apteneti bhAvaH / svahRdA ca=nijA'ntaHkaraNena ca, akhilaM = samastaM padArtham, anAvilam =akaluSam, asandigdhaM yathA tathA, pazyatAM= vilokayatAM, jAnatAmiti bhAvaH / tAdRzAnAM viduSarSA=budhAnAM, vivekinAmiti bhAvaH / savidhe api=samIpe api, na sUkSmasAkSiNI-sUkSmapadArthasya adraSTaNI, Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naSadhIyacarita mahAkAvyam akSiNI netre, vadanA'laGkRtimAtra,=mukhA'laGkAramAtraM, na tu dUrasUkSmapadArthadarzanopayoginI iti bhAvaH // 55 // anuvAda-prAptabhUta mitrase aura apane antaHkaraNase samasta padArthako asandigdha rUpase dekhanevAle vivekiyoMke lie samIpameM bhI sUkSma padArthako na dekhane vAle netra mukhamaNDalake alaGkAramAtra haiM // 55 // TippaNI-suhRdAzobhanaM hRdayaM yasya sa suhRta (bahu0), tena / "suhRduhUM do mitrA'mitrayoH" isa sUtrase hRdaya ke sthAna meM hRda Adeza, "atha mitraM sakhA suhRt" ityamaraH / svahRdA-svasya hRt svahRt, tena (Sa0 ta0), "svAntaM hunmAnasaM manaH" ityamaraH / anAvilaMna AvilaM tadyathA tathA ( nan t0)| yaha kriyAvizeSaNa hai| "kaluSo'naccha Avila:" itymrH| pazyatAM pazyantIti pazyantaH, teSAm, dRz + laT ( zatR )+Am / viduSAM vid+laTa ( zatR)+vasu+Am / 'sandeha aura viparyAsake binA zabda aura anumAna Adi pramANoMse padArthoMko dekhane ( jAnane ) vAloMke' yaha tAtparya hai / savidhe"sadezA'bhyAsasavidhasamaryAdasavezavat" ityamaraH / na sUkSmasAkSiNI sAkSAt draSTuNI sAkSiNI, sAkSAt zabdase "sAkSAd draSTari sajJAyAm" isa sUtrase nipAtana / sUkSmANAM sAkSiNI (pa0 ta0), na sUkSmasAkSiNI ( supsupA0 ) / akSiNI="IkSaNaM cakSurakSiNI" ityamaraH / vadanA'lakRtimAtraM vadanasya alaGkRtiH (10 ta0 ), sA eva ( mayUravyaMsakAdisamAsa ) / "mAtra kAtsnye - 'vadhAraNe" ityamaraH / yahA~para 'mAtra' zabda avadhAraNa arthameM hai| samIpameM bhI netra meM sthita kajjala aura raktatvako na dekhanevAlA netra to kevala mukhakA alaGkAra hai yaha tAtparya hai| ___ isa padyameM netroM meM vadanA'laGkRtimAtratvakA sambandha na honepara bhI sambandhakI ukti honese atizayokti alaGkAra hai // 55 // amitaM madhu tatkathA mama zravaNaprAdhuNikIkRtA janaH / mavanA'nalabodhane'bhavatkhaga! dhAgyA dhigadharyadhAriNaH // 56 // anvayaH-he khaga ! janaiH mama zravaNaprAghuNikIkRtA amitaM madhu tatkathA adhairyadhAriNo mama madanA'nalabodhane dhAyyA abhavat / dhik ! // 56 // vyAkhyA he khaga he vihaga, haMsa ityarthaH / janaiH= lokaH, mamanalasya, zravaNaprAghuNikIkRtA-karNA'tithIkRtA, zravaNaviSayIkRteti bhAvaH / amitamaparimitaM, madhu-kSIdram, aparimitamadhusamAnA atimadhureti bhAvaH / tatkathA= Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH damayantIguNavarNanA, adhairyadhAriNaH=atyantA'dhIrasya, mamanalasya, madanAnalabodhane kAmAgniprajvalane, dhAyyA-sAmidhenI, agnisamindhanasamarthA Rgiti bhAvaH / abhavat =abhUta, dhik =adhairyadhAriNamiti zeSaH / adhairyadhAriNo mama nindeti bhAvaH // 56 // ____ anuvAda-he haMsa ! logoMse mere kAnoMmeM atithi banAyI gayI (pahuMcAyI gayI) aparimita madhu (zahada) ke samAna damayantIkI kathA adhIra honevAle mere kAmA'gniko prajvalita karane meM sAmidhenI (agniko pradIpta karanevAlI RcA)sI huI hai / mujha adhIrako dhikkAra ! // 56 // .. TippaNI-zravaNaprAghuNikIkRtA=aprAghuNikA prAghuNikA yathA sampadyate tathA kRtA prAghuNikIkRtA, prAghuNika+vi++kta + TAp / "Avezika prAghuNika AganturatithistathA" iti halAyudhaH / zravaNayoH prAghuNikIkRtA ( sa0 ta0 ) / amitaM na mitam (nb0)| tatkathA=tasyAH kathA (Sa0 ta0 ) / adhairyadhAriNaH= dhairya dhArayatIti tacchIla: dhairyadhArI, dhairya + dhR + Nic +NiniH ( uppd0)| na dhairyadhArI, tasya ( na0 ) / madanA'nalabodhane= madana eva analaH ( rUpaka ), tasya bodhanaM, tasmin ( Sa0 t0)| dhAyyA - dhIyate anayA samit iti dhAyyA ( Rk ) "pAyyasAnnAyya nikAyyadhAyyAmAnahavinivAsasAmidhenISu" isa sUtrase "dhA" dhAtuse karaNameM jyat hokara Aya AdezakA nipAtana aura TAp pratyaya / "Rk sAmidhenI dhAyyA ca yA syAdagnisamindhane" ityamaraH / arthAt jisa RkkA uccAraNa kara bAya jalAte haiM, use "sAmidhenI" aura "dhAyyA" bhI kahate haiN| RkkA lakSaNa hai--- "atha vyavasthitapAdA RcaH" arthAt chandovizeSase jahA~para pAdavyavasthA hotI hai, use "Rk" kahate haiM / isa padyameM prathama caraNameM rUpaka, madanameM analatvakA Aropa kathAmeM mantratvake Aropa meM nimitta honese azliSTazabdanibandhana paramparita rUpaka hai| isa prakAra ina donoMkA aGgAGgibhAva honese sara alaGkAra hai / / 56 // viSamo malayA'himaNDalI viSaphUtkAramayo mayohitaH / bata ! kAlakalatradigbhavaH pavanastadvirahA'nalaidhasA // 57 // anvayaH-viSamaH kAlakalatradigbhavaH pavanaH tadvirahA'nalaidhasA mayA malayA'himaNDalIviSaphUtkAramaya UhitaH bata ! // 57 // vyAkhyA-viSamaH pratikUlaH, kAlakalatradigbhavaH yamadizAbhavaH, dAkSi Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mAtyaH, prANahara iti bhaav| pavanaH = vAyuH, tadvirahA'nalaMdhasA=damayantI. viyogA'gnikASTharUpeNa, mayA=nalena, malayA'himaNDalIviSaphUtkAramayaH= malayaparvatasarpasaGghagaralaphUtkArasvarUpaH, UhitaH=takitaH / bata-khede // 57 // ___ anuvAda-yamarAjakI dizA (dakSiNa) meM utpanna pratikUla vAyuko damayantI ke viyogA'gnike kASTharUpa maiMne "yaha malayaparvatake sarpasamUhake viSakA phUtkArasvarUpa hai" aisI tarkanA kI, kheda hai // 57 // TippaNI-kAlakalAdigbhavaH= kAlasya kalatraM ( 10 ta0), "kAlo daNDa. ghara: zrAddhadevo vaivasvato'ntakaH" iti / 'kalatraM zroNibhAryayoH' iti caa'mrH| kAlakalatraM cA'sau dik ( ka0 dhA0 ) tasyAM bhavaH ( sa0 ta0 ) / tadvirahAnalaasA tasyA virahaH ( Sa0 ta0 ), sa eva anala: ( rUpaka0 ), tasya edhaH, tena (10 t0)| malayA'himaNDalIviSaphUtkAramayaH=ahInAM maNDalI 0 ta0 ), malaye ahimaNDalI ( sa0 ta0), tasyA viSaM ( Sa0 ta0), pracuraH phUtkAra asti tasmin sa phUtkAramayaH / phUtkAra zabdase "tatprakRtavacane mayaT" isa sUtrase mayaT pratyaya / malayA'himaNDalIviSasya phUtkAramaya: {Sa0 ta0 ) / UhitaH-'Uha vitarke" dhAtuse kta pratyaya / isa padyameM virahameM analatvakA Aropa, apanemeM kASThatvake AropameM nimitta hai| ataH paramparita rUpaka aura utprekSA bhI hai / isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara hai // 5 // pratimAsamasau nizAkaraH khaga ! saGgacchati yahinA'dhipam / kimu tIvrataraMstataH karamama dAhAya ta dhairyataskaraH / / 58 // anvayaH-he khaga ! aso nizAkaraH pratimAsaM yat dinA'dhipaM saGgacchati, lataH sa tIvrataraH dhairyataskaraH karaiH mama dAhAya saGgacchati kimu ? // 58 // vyAkhyA-he khaga ! he haMsa !, aso ayaM, nizAkaraH=candraH, pratimAsaM= mAse mAse, pratidarzamiti bhaavH| yat, dinA'dhipaM= sUrya, saGgacchati = prApnoti / tataH sUryasaGgAt, saH=candraH, tIvrataraiH= atitIkSNaH, dhairyataskara:-dhIratApahAribhiH, karaiH-kiraNaH, mamanalasya, kAntAviyogina iti bhAvaH / dAhAya=santApAya, saGgacchati prApnoti, kim-utprekSAyAma / sUryasaGgAdeva candrakareSu tIkSNatA, anyathA kathaM syAditi bhAvaH / / 58 // anuvAda-he haMsa ! yaha candramA pratimAsa jo sUryase milatA hai, ve usase Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH 57 atyanta tIkSNa aura dhairyako curAnevAlI kiraNoMse mujhe jalAne ke lie milatA hai kyA // 58 // TippaNI-nizAkaraH-nizAM karotIti, nizA-upapadapUrvaka 'kR' dhAtuse "divAvibhAnizA." ityAdi sUtrase Ta pratyaya / kahIM-kahIM "nizApatiH" aisA pAThAntara hai, artha samAna hai / pratimAsaM= mAsaM mAsam, vIpsAmeM avyayIbhAva / dinA'dhipaM dinAnAm adhipaH, tam (10 ta0 ) / saGgacchati=saM + gam + laT + tip / sakarmaka honese "samogamyacchibhyAm" isase Atmanepada nahIM huaa| tIvrataraiH=atizayena tIvAH, taH, tIvra +tarap+bhis / dhairyataskaraiH =dhairyasya taskarAH, taiH (10 t0)| dAhAya="tAdarthya caturthI vAcyA" isase caturthI / isa padyameM "kimu" zabdake utprekSAvAcaka honese utprekSA alaGkAra hai // 58 // kusumAni yadi smareSavo na tu vana viSallijAni tat / hRdayaM yadamUmuhannamUrmama yaccAtitamAmatItapan // 56 // anvayaH-smareSavaH kusumAni yadi, na tu vajra, tat viSavallijAni / yat amUH mama hRdayam amUmuhan yat atitamAm atItapan // 59 // 'vyAkhyA-smareSada: kAmabANAH, kusumAni yadi=puSpANi cet, na tu vajana tu azaniH, tatkSaNamaraNA'bhAvAditi bhAvaH / tat=tarhi, viSavallijAni = garalalatotpannAni / yat =yasmAtkAraNAta, amUH smareSavaH, mamanalasya, hRdayaM = manaH, amUmuhan = amUrcchayan, yat = yasmAt, atitamAm = batimAtram, atItapan=tApitavatyaH // 59 // ____ anuvAda-kAmadevake bANa.yadi puSpa haiM, vajra nahIM to ve viSakI latAoM se utpanna haiM; jo ki inhoMne ( kAmadevake bANabhUta puSpoMne ) mere hRdayako mUcchita aura atyanta santapta kiyA // 59 // TippaNI-smareSavaH smarasya iSavaH ( Sa0 ta0 ), "pattrI ropa iSudvayoH" isa kozake anusAra 'iSu' zabda pulliGga aura strIliGgameM hai, yahA~para uttaravAkya meM "amUH" aise sarvanAma zabdase strIliGgI hai| viSavallijAni=viSasya ballayaH (10 ta0 ) / "vallI tu vratatilatA" ityamaraH / viSavallibhyo jAtAni, viSavalli +jan+Da + jas / amUmuhan = "muha vaicitye" dhAtuse gica pratyaya hokara luGa+jhi, clike sthAnameM caG / atitamAm =ati Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam upasargase tamap hokara "kimettiGavyayaghAdAmvadravyaprakarSa" isa sUtrase Amu pratyaya / atItapan="tapa santA" dhAtuse Nic pratyaya hokara luG+jhi, cila ke sthAnameM caG / isa padyameM smareSuoMmeM viSavallijatvakI saMbhAvanA karanese utprekSA alaGkAra hai // 59 // tavihA'navadho nimajjato mama kandarpazarA''dhinoradhau / bhava pota ivA'valambanaM vidhinA''kasmikasRSTasannidhiH // 60 // anyayaH-tat iha anavadhI kandarpazarA''dhinIradhI nimajjato mama vidhinA AkasmikasRSTasannidhiH ( san ), pota iva avalambanaM bhava / / 60 // ___vyAkhyA-tat = tatkAraNAt, iha =asmin, anavadhI avadhizanye, apAra iti bhAvaH / kandarpazarA''dhinIradhau=kAmabANamanovyathAsamudre, nimajjataH=antargatasya, mamanalasya, vidhinA=bhAgyena, AkasmikasRSTasanidhiH = akasmAdutpAditasAmIpyaH, matsaubhAgyAdAgata iti bhAvaH / tvamiti zeSaH / pota ivayAnapAtram iva, avalambanam = AlambanaM, bhava=edhi, damayantIsaMyojanena tvaM mama kAmabANamanovyathAsamudrottaraNaheturbhava iti bhAvaH / 60 // anuvAda-(he haMsa ! ) isa kAraNase kAmabANarUpa manovyathAke isa apAra samudra meM DUbate hue mere lie bhAgyase akasmAt sAmIpyase sambaddha tuma, naukAke samAna avalambana bno| 60 // . TippaNI-anavadhau avidyamAnaH avadhiryasya saH, tasmin (naJ bhu0)| kandarpazarA''dhinIradhau=kandarpasya zarAH (Sa0 ta0 ), taiH AdhiH (tR0 ta0), "puMsyAdhirmAnasI vyathA" ityamaraH / kandarpazarA''dhiH eva nIradhiH, tasmin (rUpaka0 ) / nimajjataH=ni + masja + laT ( zatR )+ Gas / AkasmikasRSTasannidhiH=akasmAt bhavam Akasmikam, "akasmAt" isa avyayase "adhyAtmAdibhyazca" isase Thak pratyaya aura "avyayAnAM bhamAtre TilopaH" isase Tilopa / sRSTaH sannidhiH yasya saH ( bhu0)| AkasmikaM ( yathA tathA) sRSTasannidhiH ( supsupA0 ) / potaH = "yAnapAtre zizI potaH" ityamaraH / bhava =bhU + loT + sip / prArthanAmeM loTa, isa padya meM pUrvArddha meM rUpaka aura uttarArddha meM upamA isa prakAra do alaGkAroMkI nirapekSatAse saMsRSTi hai / / 60 / athavA bhavataH pravartanA na kathaM piSTamiyaM pinaSTi naH / svata eva satAM parArthatA prahaNAnAM hi yayA yathArthatA // 61 // Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya: sarga: anvayaH-athavA iyaM naH bhavataH pravartanA kathaM piSTaM na pinaSTi, hi grahaNAnAM yathArthatA yathA satAM parArthatA svataH eva // 61 // vyAkhyA-athavA=pakSAntare, iyam =eSA, "bhava pota ivA'valambanam" ityAdivAkyaghaTitA, naH=asmAkaM, bhavataH=tava, pravartanA-preraNA, kathaM - kena prakAreNa, piSTaM cUrNitamannAdikaM, na pinaSTi =na punazcUrNayati, bhavataH svataH kartutvAnmadIyA preraNA piSTapeSaNarUpeti bhAvaH / uktamathaM samarthayate-svata iti / hi=yasmAtkAraNAt, grahaNAnAM jJAnAnAM, yathArthatA-yAthArthya, prAmANya miti bhAvaH / yathA-iva, satAM sajjanAnAM, parA'rthatA=parA'rthapravRttiH, svata eva svabhAvata eva, yathA jJAnAnAM prAmANyaM svatastathaiva sajjanAnAM parArthapravRttiH svabhAvata eva na tatra pravartanAyA apekSeti bhAvaH // 61 / / anuvAda-athavA Apako yaha hamArI preraNA piSTapeSaNake samAna kyoM nahIM lie sajjanoMkI pravRtti bhI svabhAvataH hotI hai // 61 // TippaNI-naH="asmado dvayozca" isa sUtrase ekatvakI uktimeM bhI asmad zabdase SaSThImeM bahuvacana / "pravartanA" isa kRdantapadake yogameM "ubhayaprAptI karmaNi" isa niyamase "kartRkarmaNoH kRti" isa sUtrase kArakaSaSThIkA niSedha honese yaha SaSThI vibhakti "SaSThI zeSe" isa sUtrase huI hai| pravartanA= pravartanam, Nic pratyayAnta "vRtu vartane" dhAtuse "NyAsazrantho yuc" isa sUtrase yuc ( ana ) pratyaya hokara TAp / pinaSTi -piSla saJcUrNane" dhAtuse laT + tip / yathArthatA=yathArthasya bhAvaH / yathArtha+tala + TAp / parArthatA=pareSu arthaH ( prayojanam ) yeSAM te ( vyadhikaraNabahu0 ), teSAM bhAvaH, parArtha + tal +TAp / svataH svasmAt iti, sva zabdase "apAdAne cAhIyaruhoH" isa sUtrase tasi pratyaya, yaha avyaya hai| yahA~para mImAMsakoMke siddhAntake anusAra jJAnakA svataH prAmANya mAnA gayA hai / naiyAyika jJAnakA parataH prAmANya mAnate hai| isa padyameM upamA aura arthAntaranyAsa do alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 61 // tava vartmani vartatAM zivaM, punarastu tvaritaM samAgamaH / anvayaH-he vayaH ! tava varmani zivaM vartatAm / tvaritaM punaH samAgamaH vastu / apisAdhaya / Ipsitam sAdhaya / samaye vayaM smaraNIyAH // 62 // gyAlyA-he vayaH he haMsa !, tava bhaktaH, vartmani=mArge, zivaM maGgalaM, Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vartatAM bhavatu / tvaritaM = zIghram eva, punaH= bhUyaH, samAgamaH=saGgamaH, mayA saheti zeSaH / astu= bhavatu, kRtakAryasya taveti zeSaH / apisAdhaya gaccha / Ipsitam =abhISTaM, damayantyA samaM matsaMyojanarUpamiti zeSaH / sAdhaya sampA. daya / samaye kAryakAle, vayaM, smaraNIyAH smartavyAH // 62 / / ___ anuvAda-he haMsa ! tumhArA mArga maGgalamaya ho / zIghra phira tumhAre sAtha hamArA samAgama ho| jAo; mere abhISTa kAryakA sampAdana kro| ucita samayameM tuma merA smaraNa karanA // 12 // TippaNI-he vayaH- "khagabAlyAdinorvayaH" ityamaraH / vartatAM="vRtu vartane" dhAtuse prArthanAmeM loT + ta / astu="asa bhuvi" dhAtuse loT+tim / apisAdhaya =api+sAdh + Nic + loT + sip / Ipsitam =Aptum iSTaM, tat sannanta "Apla vyAptI" dhAtuse kta pratyaya aura "ApjJapyabhAmIt" isa sUtrase ApakA Itva / vayam = "asmado dvayozca" isa sUtrake anusAra ekavacanameM bhI bahuvacana / smaraNIyAH smartu yogyAH, smR + anIyar + jas / isa padya meM cheka alaGkAra hai aura oja nAmaka kAvyalakSaNa hai, jaise ki "ojaH syAtpro. Dhirarthasya saGkSapo vo'ti bhUyasaH / " arthAt jahA~para proDhi vA adhika arthokA saMkSepa hotA hai, use "oja" kahate haiM / 62 // iti taM sa visRjya dhairyavAnnRpatiH sUnRtavAgbRhaspatiH / avizadvanavezma vismitaH zrutilagnaH kalahaMsazaMsitaH // 63 // anvayaH-dhairyavAn sUnRtavAgbRhaspatiH sa nRpatiH iti taM visRjya zrutilagnaH kalahaMsazaMsitaiH vismitaH ( san ) vanavezma avizat // 63 // vyAkhyA-dhairyavAn =dhairyayuktaH, upAyalAbhAditi zeSaH / sUnRtavAgbRhaspatiH = satyapriyavAdeSu vAcaspatiH, pragalbha iti bhAvaH / saH=pUrvoktaH, nRpatiH= rAjA, nala ityarthaH / iti=itthaM, taM=haMsaM, visRjya prasthApya, zrutilagnaH= karNapraviSTaH, kalahaMsazaMsitaiH haMsabhASitaH, vismitaH=AzcaryayuktaH san, vanavezma=upavanabhavanam, avizat =praviSTaH // 63 // - anuvAda - dhairyasampanna, satya aura priyavacana bolane meM bRhaspatike samAna rAjA nalane usa ( haMsa ) ko vidA karake kAnameM ghuse hue haMsake bhASaNoMse Azcaryayukta hokara upavanake bhavana meM praveza kiyA // 63 // TippaNI-dhairyavAn = dhairyam asti yasya saH, dhairya+matupa / sUnRtavAgbRhaH spatiH=sUnRtAca tA vAcaH ( ka0 dhA0), "atha sUnRte / satye priye" Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyA sarga: ityamaraH / sUnRtavAkSa bRhaspatiH (sa0 ta0), nRpatiH nRNAM patiH (Sa0 ta0), visRjya=vi+ sRj + ktvA (lyap) / kalahaMsazaMsitaiH kalahaMsasya zaMsitAni, taiH ( Sa0 ta0), "kAdambaH kalahaMsaH syAt" ityamaraH / vanavezma vanasya vezma, tat (10 ta* ) / avizat = "viza pravezane" dhAtuse laG + tip / "sUnRtavAgbRhaspatiH" isa padameM luptopamA alaGkAra hai / / 63 / / aya bhImasutA'valokanaH saphalaM kartumahastadeva saH / kSitimaNDalamaNDanAyitaM nagaraM kuNDinamaNDajo yayau // 64 // anvayaH-atha saH aNDajaH tat ahaH eva bhImasutA'valokanaH saphalaM kartuM kSitijamaNDalamaNDanAyitaM kuNDinaM nagaraM yayau / / 64 // vyAkhyA-atha =yAtrA'rtha rAjA'nujJA'nantaraM, saH=pUrvoktaH, aNDajaH= pakSI, haMsa ityarthaH / tad ahaH eva tad dinam eva, bhImasutA'valokanaH - bhaimIdarzanaiH, saphalaM sA'rthakaM, kartuM vidhAtuM, tasminneva dine damayantI draSTumiti bhAvaH / kSitimaNDalamaNDanAyitaM bhUmaNDalA'laGkArabhUtaM, kuNDinaM = kuNDinanAmakaM, nagaraM-puraM, yayo=jagAma / / 64 // anuvAda-taba vaha pakSI ( rAjahaMsa ) usI dina damayantIke darzanoMse saphala karaneke lie bhUmaNDalake alaGkArabhUta kuNDina nagarako gayA // 64 / / TippaNI-aNDajaH=aNDe jAtaH, aNDa +jana +Da: ( upapada0 ), "aNDajAH pakSisarpAdyAH" ityamaraH / bhImasutA'valokana: bhImasya sutA (10 ta0 ), tasyA avalokanAni, taiH (10 t0)| saphalaM = phalena sahitaM, tat ( tulyayogabahu0 ) / kartuM kR+tumun / kSitimaNDalamaNDanAyitaMkSiteH maNDalaM ( 10 t0)| maNDanavat AcaritaM maNDanAyitam, maNDana+kyaG+ ktaH / yayau yA + liT + tip / isa padyameM "maNDanAyitam" upamA alaGkAra hai // 64 // prathamaM pathi locanA'tithi pathikaprAthisiddhizasinam / kalasaM jalasambhRtaM puraH kalahaMsaH kalayAmbabhUva saH // 65 // anvayaH- saH kalahaMsaH prathamaM pathi locanA'tithi pathikaprArthita siddhizaMsinaM jalasambhRtaM kalasaM puraH kalayAmbabhUva / / 65 / / vyAkhyA-atha zlokatrayeNa zubhazakunAnyAha-prathamamityAdinA / saH= pUrvoktaH, kalahaMsaH=rAjahaMsaH, prathamam = AdI, pathi - mArge, locanA'tithi = Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . SaSIyacaritaM mahAkAvyam netrA''gantukabhUtaM, pathikaprArthitasiddhizaMsinaM pAntheSTArthasAphalyasUcakaM, jalasambhRtaM salilapUrNa, kalasaM-kumbhaM, puraH agre, kalayAmbabhUva dadarza, yAtrAsamaye AkasmikarUpeNa netragocaraH pUrNaghaTaH zakunasUcako bhavatIti bhAvaH // 65 // ___ anuvAda-usa rAjahaMsane pahale mArgameM pathikoMke abhISTakI saphalatAke sUcaka jalapUrNa kalazako dekha liyA // 65 // TippaNI-locanA'tithi =locanayoH atithiH, tam (Sa0 ta0) / pathikaprArthitasiddhizaMsinaM panthAnaM gacchantIti pathikAH 'pathin' zabdase "pathaH kan" isa sUtrase kan pratyaya aura "SaH pratyayasya" isa sUtrase 'Sa' kI itsaJjJA / "adhvanIno'dhvago'dhvanyaH pAnthaH pathika ityapi" ityamaraH / pathikAnAM prArthitaM ( 10 ta0), tasya siddhiH (10 ta0), pathikaprAthitasiddhi zaMsatIti pathikaprArthitasiddhizaMsI, tam, pathikaprArthitasiddhi+zaMsa+Nini ( upapada0)+ am / jalasambhRtaM =jalena sambhRtaH jalasambhRtaH, tam (tR0 ta0) kalayAmbabhUva ="kala saGkhyAne" dhAtuse Nic hokara liTa+tip ( Nal ) / isa padyameM pUrvArddha aura uttarArddha meM vRttyanuprAsa 'lasaM' 'lasam' isa aMzameM chekAnuprAsa, isa prakAra unakA ekAzrayA'nupravezarUpa saGkara alaGkAra hai / / 65 // avalamya vikSayA'mbare kSaNamAzcaryarasA'lasaM gatam / anvayaH-sa didRkSayA ambare kSaNam AzcaryarasA'lasaM gatam avalambya avanIbhujo vilAsavane rasAlasaGgataM phalam aikSiSTa // 66 // - vyAkhyA- saH haMsaH, didRkSayA darzanecchayA, svagantavyamArgasyeti zeSaH / ambare=AkAze, kSaNaM kaJcitkAlaM yAvat, AzcaryarasAlasaM= vismayarasena mandaM, gataM =gatim, avalambyaAzritya, avanIbhujaH - rAjJaH, nalasyetyarthaH / vilAsavane=krIDopavane, rasAlasaGgataM cUtavRkSasambaddhaM, phalam = Amraphalam, aikSiSTa-dRSTavAn, prasthAne Amraphaladarzanamapi zubhazakunarUpamiti bhAvaH // 66 // - anuvAda-usa haMsane mArgadarzanakI icchAse AkAzameM kucha samayataka Azcaryarasase manda gatikA avalambana kara rAjAke krIDAvanameM Amake per3ameM vidyamAna Amraphalako dekhA / / 66 / / TippaNI-didRkSayA- draSTumicchA didRkSA, tayA, dRz + san +a+ TApa+TA / kSaNaM="kAlA''vanoratyantasaMyoge" isa sUtrase dvitiiyaa| AzcaryarasA'lasam =Azcaryasya rasaH (100), tena alasam (tR0 ta0), tat / Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH gataM gam + kta + am / avanIbhujaH=avanIM bhunaktIti avanIbhuk, tasya avanI+bhuj + kvipa ( upapada0 )+ Gas / "avanIbhRtaH" isa pAThameM avanI bibhartIti avanIbhRt, tasya, avanI+bhR+ kvip + Gas / vilAsavane = vilAsasya vanaM, tasmin (Sa0 t0)| rasAlasaGgataM-rasAle saGgataM, tat (pa0 t0)| "AmrazcUto rasAlo'sau" ityamaraH / aikSiSTa= iikss+lung+t| isa padyameM prathama aura caturtha caraNameM antyayamaka hai, ataH do zabdA'laGkAroMkI saMsRSTi hai| ____ namasa: kalabhairupAsitaM jaladarpUritarApannagam / . sa dadarza pataGgapuGgavo viTapacchannatarakSupaM nagam // 67 // anvayaH-pataGgapuGgavaH saH nabhasaH kalabhaH jaladaiH upAsitaM bhUritarApannagaM viTapacchannatarakSupaM nagaM dadarza / / 67 // vyAkhyA-pataGgapuGgavaH=pakSizreSThaH, saH-haMsaH, nabhasaH=AkAzasya, kalabhaiH hastizAvakarUpaH, jaladaiH=meghaH, upAsitaM vyAptaM, bhUritarakSapannagaM=bahumRgAdanasarpam, evaM ca viTapacchannatarakSupaM = zAkhA'tizayacchAditahrasvazAkhavRkSaM, nagaM parvataM, dadarza = dRSTavAn, pUrNakumbhAdidarzanaM pAnthAnAM kSemakaramiti zakunajJAH / / 67 // anuvAda-pakSiyoM meM zreSTha usa haMsane AkAzake hAthIke baccoMke samAna meghoMse vyApta aura zAkhAoMse chipe hue cIte aura sose yukta parvatako dekhA // 67 // TippaNI-pataGgapuGgavaH pumAMzcA'sau gauH puGgavaH (ka0 dhA0 ), "gorataddhitalaki" isase samAsA'nta Tac pratyaya / "syuruttarapade vyAghrapuGgavarSabhakuJjarAH / siMhazArdUlanAgAdyAH puMsi zreSThA'rthagocarAH" ityamaraH / pataGgazcA'so puGgavaH (ka0 dhA0 ) / kalabhaiH="kalabhaH karizAvakaH" ityamaraH / jaladaH=jalaM dadatIti jaladAH, taiH jala-upapadapUrvaka "DudAn dAne" dhAtuse "mAto'nupasarge kaH' isa sUtrase ka pratyaya ( upapada0)+bhis / bhUritarakSupanagam = bhUrayaH tarakSavaH pannagAH yasmin, tam ( bahu0 ) / "tarakSustu mRgA'danaH" ityamaraH / viTapacchannatarakSupaM - atizayena channAH chanatarAH, channa + harap+jas / viTapeH channatarA ( tR0 ta0 ) / "vistAro viTapo'striyAm" tyamaraH / viTapacchannatarAH kSupA yasmin, tam ( bahu0 ) "hrasvazAkhAziphaH sipaH" ityamaraH / nagaMna gacchatIti nagaH, tam, nam+gam ++am / Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . naMSadhIyacaritaM mahAkAvyam "nago'prANiSvanyatarasyAm" isa sUtrase nakA vikalpase prakRtibhAva / ataH eka pakSameM "agaH" aisA rUpa bhI hotA hai| "zalavRkSI nagAvagau" ityamaraH / dadarza =dRz + liT + tip / isa padyameM "kalabhaiH" "jaladaiH" yahA~para rUpaka aura dvitIya aura caturtha pAdoMmeM antyayamaka hai / / 67 // sa yayo dhutapakSatiH kSaNaM kSaNamUrvAyanavibhAvanaH / vitatIkRtanizcalacchadaH kssnnmaalokkdttkautukH|| 68 // anvayaH-sa kSaNaM dhutapakSatiH, kSaNam UrdhvAyanavibhAvanaH vitatIkRtanizcalacchadaH kSaNam AlokakadattakautukaH ( san ) yayau // 68 // vyAkhyA-saH=haMsaH, kSaNaM=kaJcitkAlaM yAvat, dhutapakSatiH=kampitapakSamUlaH, kSaNaM kazcitkAlaM yAvat, UrdhvAyanadurvibhAvanaH-uparigamanadurlakSaH, vitatIkRtanizcalacchadaH vistAritaniSkampapakSaH, tathA kSaNaM = kaJcitkAlaM yAvat, Alokakadattakautuka: darzakavitIrNakutUhala: san, yayau=jagAma, // 68 / / anuvAda-vaha haMsa kucha samayataka pakSamUloMko hilAtA huA aura kucha samayataka Upara jAnese duHkhase dekhA jAnevAlA tathA kamparahita paMkhoMko phailAtA huA, isa prakAra kucha samayataka dekhanevAloMko kautuka detA huA gayA // 68 / / TippaNI-kSaNaM = "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isase dvitiiyaa| dhUtapakSatiH =pakSayormUle pakSatI, "pakSAttiH" isa sUtrase ti pratyayaH / "strI pakSatiH pakSamUlam" ityamaraH / dhute pakSatI yena saH (bahu0 ) / UrvAyanadurvibhAvanaH= kadhvaM ca tat ayanaM (ka0 dhA0 ) / durlabhaM vibhAvanaM yasya saH (bahu0 ) / UrvA'yanena durvibhAvanaH (tR0 ta0) / vitatIkRtanizcalacchadaH=avitato vitato yathA sampadyate tathA kRtI vitatIkRtI, vitt+cci++kt+o| vitatIkRto nizcilo chadI yena saH (bahu0 ) / Alokakadattakotuka: AlokayantIti AlokakAH, AG+loka+Nic +Nvula / dattaM kautukaM yena saH ( bahu0), AlokakAnAM dattakautukaH (10 ta0 ) / yyau=yaa+litt+tip| "Ata au Nala:" isa sUtrase Nalake sthAnameM aukAra Adeza / isa padyameM svabhAvokti alaGkAra hai / / 68 // tanudIdhitidhArayA rayAd gatayA lokviloknaamsau| chadahema kannivA'lasat kaSapASANanibhe namastale // 66 // anvayaH-asau rayAt lokavilokanAMgatayA tanudIdhitidhArayA kaSapASANanibhe nabhastale chadahema kaSan iva alasat / / 6.9 // Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargA vyAkhyA-asau haMsaH, rayAt-vegAt hetoH, lokavilokanAM jananayanagocaraM, gatayA=prAptayA, tanudIdhitidhArayA-zarIrakiraNarekhayA, kaSapASANanibhe=nikaSopalasadRze, nabhastale=AkAze, chadahema=nijapakSasuvarNa, kaSan iva=gharSan iva, alasat =azobhata / / 69 // ___ anuvAda-vaha ( haMsa ) vegase logoMke darzana-pathako prApta zarIrake kiraNakI rekhAse kasoTIke sadRza AkAzameM apane paMkhake suvarNako ghisate hueke samAna zobhita huA // 69 // TippaNI-rayAt = hetumeM paJcamI / lokavilokanAM=lokAnAM vilokanA, tAm ( 10 ta0), "lokastu bhuvane jane" ityamaraH / tanudIdhitidhArayA-tanoH dIdhitiH (10 ta0), tasyA dhArA, tayA (Sa0 t0)| haMsake sunahale zarIrakI kiraNakI rekhAse yaha abhiprAya hai / isa padakI mallinAthane dUsarI vyAkhyA bhI kI hai-tanuzcA'to dIdhitidhArA, tayA (ka0 dhA0) arthAt haMsakI sUkSma kiraNakI rekhAse yaha tAtparya hai / "stokA'lpakSullakAH sUkSmaM zlakSNaM dabhraM kRzaM tanu" ityamaraH / kaSapASANanibhe=kaSazcA'sau pASANaH (ka0 dhA0 ), tena sadRzaM kaSapASANanibhaM, tasmin (tR0 ta0 ) / "nibhasaGkAzanIkAzapratIkAzopamAdayaH" ityamaraH / chadahema=chadayoH hema, tat (10 t0)| kaSan =kaSatIti, kaSa+laT ( zatR )+su / alasat - "lasa dIptau" dhAtuse laGa tip / isa padyameM 'kaSapASANanibhe' yahA~para upamA aura 'kaSan iva' yahA~para utprekSA, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 69 // binavirayaH sthitaH khagaTiti zyenanipAtalimiH / sa nirakhi hakayopari syabasAripatasvipatiH // 7 // anvayaH-syadasAGkAripatatripaddhatiH sa zyenanipAtazatibhiH vinamadbhiH adhaHsthitaiH khagaH jhaTiti ekayA dRzA upari nirakSi // 70 // vyAkhyA-syadasAGkAripatatripaddhatiH syadena ( vegena ) sAGkAriNI ( 'sAm' iti zabdaM kurvANA ) patatripatiH ( pakSisaraNiH ) yasya saH, tAdazaH saH haMsaH, zyenanipAtazakubhiH- pattinipatanazanazIlaH, ata eva vinamadbhiH namrIbhUtaH, adhaHsthitaH adhobhAge vidyamAnaH, khagaH pakSibhiH, jhaTiti zIghram, ekayA ekasaMkhyayA, dRzA=dRSTayA, uparivaM, niraikSi=nirIkSitaH 70 // 50 vi0 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAva-vegase 'sAm' aisA zabda karanevAle pakSiyoMke mArgameM sthita usa haMsako bAjake AkramaNakI zaGkA karanevAle ataeva jhukate hue nIce rahanevAle pakSiyoMne zIghratAse eka hI netrase Upara dekhA // 70 // TippaNI-syadasAGkAripatatripaddhatiH= sAM karotIti sAGkAriNI, sAM+ kR+Nini+GIp + su| patattriNAM paddhatiH (10 ta0), sAGkAriNI patatripaddhatiH yasya saH ( bahu0 ) / syadena sAGkAripatatripaddhatiH (tR0 t0)| zyenanipAtazatibhiH = zyenasya nipAtaH (10 ta0), 'pattrI zyena' ityamaraH / zyenanipAtaM zaGkante tacchIlAH, taiH, zyenanipAta+zaki + Nini ( upapada0)+ bhis / vinamadbhiH vinamantIti vinamantaH, taiH, vi +nama+laT ( zatR )+ bhis / niraikSi=nira+Iza+luG ( karmameM ), isa padyameM pakSisvabhAvakA varNana honese svabhAvokti alaGkAra hai // 70 // dadRze na janena yantrasau bhuvi tacchAyamavekSya tatkSaNAt / divi vikSu vitIrNacakSuSA pRthuvegatamuktadRkpayaH // 71 // * anvayaH-yan aso bhuvi tacchAyam avekSya tatkSaNAt divi dikSu ca vitIrNabakSuSA janena pRthuvegadrutamuktadrukpathaH ( san ) na dadRze // 71 // vyAkhyA-yan gacchan, aso haMsaH, bhuvi bhUmau, tacchAyaM tasya chAyAm (pratibimbam ), avekSyadRSTvA, tatkSaNAt-tasminneva kSaNe, divimAkAze, dikSu dizAsu, ca vitIrNacakSuSA=dattadRSTinA, janena lokena,bhUtala. sthiteneti zeSaH / pRthuvegadrutamuktadRkpathaH=mahAjavazIghratyaktadRSTimArgaH san, na dadRze no dRSTaH, alpakSaNenaiva haMso netramArgamatikrAnta iti bhAvaH / / 71 // anuvAda-jAte hue haMsake jamInapara usakI chAyAko dekhakara, usI mANameM AkAzameM aura dizAoMmeM dRSTipAta karanevAle marnuSyane bar3e vegase netramArgako pAra karanese use nahIM dekhA // 71 // TippaNI-yan =etIti, "iN gato" dhAtuse laT ( zatR )+su / tacchAyaM tasya chAyA tacchAyaM, tat (10 ta0 )"vibhASA senAsurAcchAyAzAlAnizAnAm" isameM napuMsakaliGga huA hai| avekSya =ava+ IkSa + ktvA (lyap ) / tatkSaNAt =sa cA'sau kSaNaH, tasmAt (ka0 dhA0) / vitIrNacakSuSA= vitIrNe cakSuSI yena saH, tena (bhu0)| pRthuvegadrutamuktadRkpathaH pRthuzcA'sau vegaH (ka0 dhA), drutaM muktaH ( supsupA0 ), dRzoH panthA dRkpathaH ( 10 ta0), "RkpUrabdhaH pathAmAnakSe" isase samAsAnta apratyaya / drutamukto dRkpatho yena saH Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH 67 ( bahu0 ) / pRthuvegena drutamuktadRkpathaH ( tR0 ta0 ) / dadRze dRz + liT +ta ( karmameM ) / isa padyameM darzanA'bhAvake prati pRthu Adi padake arthakI hetutAse padA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai / / 71 // na vanaM pathi zizriye'munA kvacivapyuccataracAratam / na sagotrajamanvavAdi vA gativegaprasaracAratam // 72 // . anvayaH-gativegaprasaradrucA amunA pathi kvacit api uccataraducArutaM banaM na zizriye, sagotrajaM rutaM vA na anvavAdi / 72 / / - vyAkhyA-gativegaprasaraguvA=gamanajavaprasarphatkAntinA, amunA-haMsena, pathi=mArge, kvacit api=kutracit api, uccataraducArutam - unnatataravRkSasaundarya, vanaM =kAnanaM, na zizriyena Azritam / tathA sagotrajaM= bandhujanyaM, rutaM vA kUjitaM vA, na anvavAdina anUditaM, nalena rAjakArya svarayA madhyemArga zramA'panayanA'rthaM vanaM nAzritaM, tathaiva bandhusambhASaNAdikaM ca no vihitamiti bhAvaH // 72 // anuvAda-gamanake vegase phailanevAlI kAntivAle haMsane mArgameM kahIM bhI rakSoMke unnata saundaryase sampanna kisI vanakA Azraya nahIM liyA aura na apane bandhu haMsoMke kUjitakA uttara hI diyA // 72 // . TippaNI-gativegaprasaracA=gatervegaH (10 ta0) / prasarantI ruk yasya sa 'prasaradruk' (bahu0) / gativegena prasaradruk, tena (tR0 ta0) / uccataraducArutam - atizayena uccA uccatarA, ucca+tarap+jas / uccatarAzca se dravaH ( ka0 dhA0 ), cAro vaH cArutA, cAru+tal +TAp / uccataradUNAM pAratA yasmistat ( vydhikrnnbhu0)| "palAzI drumA'gamAH" ityamaraH / zizriye="zrina sevAyAm" dhotuse karmameM liT +ta / sagotra=samAnaM gotraM (kulaM) yeSAM te sagotrAH ( bahu0 ), "jyotirjanapadarAtrinAbhinAmagotrarUpasthAnavarNavayovacanabandhuSu" isa sUtrase 'samAna' ke sthAnameM "sa" bhAva / "gotraM mAmnyacale kule" iti koshH| "sagotrabAndhavajJAtibandhusvasvajanAH samAH" ityamaraH / sagotrebhyo jAtaM, sagotra+jan ++su| rutaM="tiraznAM vAzitaM rutam" ityamaraH / 'anvavAdi=anu-upasargapUrvaka 'vada'-dhAtuse luGa (krmmeN)| nalake kAryako zIghra sampanna karaneke lie haMsane mArgameM zrama haTAneke lie na kisI vanameM mukAma kiyA aura na apane bandhuoMke sAtha saMbhASaNa Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 naiSadhIyacarita mahAkAvyam Adi hI kiyA, yaha bhAva hai / isa padyameM dvitIya aura caturtha pAdoMmeM antyayamaka alaGkAra hai / / 72 // . atha bhImabhujena pAlitA nagarI maJjurasau dhraajitaa| patagasya jagAma dRkpathaM himazelopamasaudharAjitA // 73 // anvayaH-atha dharAjitA bhImabhujena pAlitA himazalopamasaudharAjitA maJjuH aso nagarI patagasya dakpathaM jagAma / / 73 // ___ vyAkhyA-atha prasthAnA'nantaraM, dharAjitA=bhUmijayinA, bhImabhujena = bhImabhUpabAhunA, pAlitA-rakSitA, himazailopamasaudharAjitA=himAlayasadRza. rAjabhavanazobhitA, majuH=manoharA, asau=iyaM, nagarI-purI, kuNDinapurIti bhAvaH / patagasya-pakSiNaH, haMsasya / dRkpathaM - netramArga, jagAma=yayo, haMsaH= kuNDinapurI dadarzeti bhAvaH // 73 // anuvAda-taba pRthvIko jItanevAle mahArAja bhImake bAise rakSita himAlaya parvatake samAna ( sapheda ) rAjabhavanoMse zobhita, manohara vaha kuNDinapurI pakSI ( haMsa ) ke dRSTimArga meM prApta huI // 73 // __ TippaNI-dharAjitA-dharAM jayatIti dharAjit, tena, dharA+ji+kvip ( upapada0 )+-ttaa| bhImabhujena=bibheti asmAt iti bhImaH, "bhImAdayo. 'pAdAne" isa sUtrase nipAtana / bhImasya bhujaH, tena (Sa0 t0)| himazailopamasodharAjitA=himAnAM zaila: ( 10 ta0 ), tasya iva upamA ( sAdRzyam ), yeSAM tAni ( vyadhika bahu0 ) / tAni ca tAni saudhAni (ka0 dhA0 ), "sodho'strI rAjasadanam" ityamaraH / taiH rAjitA ( tR0 ta0 ) / dRkpathaM dezoH . panthAH dRkpathaH, tam (Sa0 ta0), samAsA'nta apratyaya / jagAma = gam + liT+tip / isa padyameM "maJjuraso dharAjitA" isa dvitIya caraNameM 'aso. dharAjitA' aura caturthacaraNameM 'saudharAjitA' honese virodhAbhAsa alaGkAra hai| 'himazalopamasaudharAjitA' yahA~para upamA hai, pUrvArddha meM antyA'nuprAsa aura dvitIya aura caturtha caraNameM yamaka hai, isa prakAra saMsRSTi hai // 73 // dayitaM prati yatra santataM ratihAsA iva rejire bhuvH| sphaTikopalavigrahA gRhA: zazabhRttiniraGkabhittayaH // 74 // anvayaH-yatra sphaTikopalavigrahAH zazabhRdbhittaniraGkabhittayaH gRhA dayitaM prati santataM bhuvaH ratihAsA iva rejire // 74 / / Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH - vyAkhyA-atha dvAtriMzatsaMkhyakaiH padyaiH kuNDinapurIM varNayati / yA=kuNDinapuryA, sphaTikopalavigrahAH sphaTikamaNimayazarIrAH,zazabhRdbhittaraniraGkabhittayaH candrakhaNDaniSkalaGkakuDyAH , gRhA=bhavanAni, dayitaM prati=priyaM prati, bhImabhUpaM pratIti bhAvaH / santatam =nirantaraM, bhuvaH bhUmeH, nAyikAsvarUpAyA iti bhAvaH / ratihAsA iva ke lihAsyAni iva, kavisamaye hAsasya zuklavarNavAditi bhAvaH / rejire-zuzubhire / / 74 // anuvAda-jisa kuNDinanagarImeM sphaTika maNi se bane hue candrakhaNDoMke samAna niSkalaGka dIvAroMvAle bhavana, pati mahArAja bhImake prati pRthvIrUpa nAyikAke nirantara krIDAke hAsyoMke samAna zobhita hote the / / 74 / / TippaNI-sphaTikopalavigrahAH= sphaTikAzca ta upalAH (ka0 dhA0 ), ta eva vigrahAH yeSAM te ( bahu0 ) 'zarIraM varma vigrahaH' ityamaraH / zazabhRdbhittaniraGkabhittayaH=zazaM bibhartIti zazabhRt, zaza+bhR+ kvip ( upa0) / tasya bhittAni ( Sa0 ta0), "bhittaM zakalakhaNDe vA puMsi" ityamaraH / nirgataH aGka (kalaGkaH ) yAbhyastAH niraGkAH (bahu.), zazabhRbhittAni iva niraGkA bhittayo yeSAM te (bahu0) / "bhittiH strI kuDayameDUkam" ityamaraH / gRhAH="gRhAH puMsi ca bhUmnyeva nikAyyanilayAlayAH" ityamaraH / dayita='prati' isake yogase 'abhitaHparitaHsamayAnikaSAhApratiyoge'pi' isa vArtikase dvitIyA vibhakti / ratihAsAH=raterhAsAH (Sa0 t0)| rejire='rAja dIpto' dhAtuse liT + / 'phaNAM ca saptAnAm' isa sUtrase etva aura abhyAsakA lopa / isa padyameM pUrvArddha meM utprekSA aura uttarArddhameM upamA, isa prakAra do alaGkAroMkI saMsRSTi hai / / 74 / / nRpanIlamaNIgRhatviSAmupadheryatra bhayena mAsvataH / - zaraNAptamuvAsa vAsare'pyasavAvRtyudayattamaM tamaH // 75 // ... anvayaH-yatra tamaH bhAsvataH bhayena nRpanIlamaNIgRhatviSAm upadheH zaraNAptaM vAsare api asadAvRtti udayattamam ( sat ) uvAsa / / 75 // vyAkhyA-yatra-yasyAM, kunnddinngryaamityrthH| tamaH=andhakAraM, bhAsvataH= sUryAt, bhayena =bhItyA, nRpanIlamaNIgRhatviSAM= bhUpendranIlaratnagRhakAntInAm, upadheH= chalAt, zaraNAptaM gRhaprAptaM, vAsare api =divase api, asadAvRttiH punarAvRttirahitam, ata udayattamam =udyattamaM sat, atinibiDa. miti bhAvaH / uvAsa= vasati sma // 75 // Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7. maMSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda-jisa kuNDinapurImeM andhakAra, sUryake bhayase rAjA bhImake indranIla maNiyoMse bane hue bhavanoMke bahAnese bhavanake bhItara rahakara dinameM bhI TippaNI-bhAsvataH=bhAsaH santi yasya sa bhAsvAn, tasmAt, 'bhAsa' zabdase 'tadasyAstyasminniti matup' isa sUtrase 'matup' aura 'taso matvarthe' isa sUtrase bhasaMjJA honese padakArya rutvakA abhAva / "bhItrArthAnAM bhayahetuH" isase apAdAnasaMjJA honese pnycmii| nRpanIlamaNIgRhatviSAM nIlAzca tA maNayaH (ka0 dhA0 ) / 'ratnaM maNiyoH' ityamaraH / 'maNi' zabdase 'kRdikArAdaktinaH' isase GIS hokara 'maNI' zabda banatA hai| nIlamaNInAM gRhAH (10 ta0 ) / nRpasya nIlamaNIgRhAH (Sa0 ta0), teSAM tviSaH, tAsAm (10 t0)| upadheH='kapaTo'strI vyAjadambhopadhayazchamakatave' itymrH| zaraNAptaM= zaraNam ( gRhaM rakSitAraM vA ) Aptam, 'dvitIyA zritA'tItapatitagatA'tyasta. prAptApannaH' isase dvi0 ta0 / 'zaraNaM gRharakSitroH' ityamaraH / asadAvRttiH-na saMtI asatI ( nan0 ), asatI AvRttiryasya tat ( bahu0 ) / udayattamam = udetIti udayat, ud + iN+laT ( zatR ) / atizayena udayat udayattamam, udyt+tmp| uvAsa=vas + liT + tip / "liTayabhyAsasyobhayeSAm" isase abhyAsakA saMprasAraNa / isa padyameM andhakArameM kAryake dvArA zaraNArthIjanake vyavahArakA samAropa honese samAsokti aura udAtta alaGkAra hai, donoMkI saMsRSTi hai / / 75 // sitavIpramaNiprakalpite yavagAre hasabarodasi / nikhilAnizi pUrNimA tithInupatasthe'tithirekikA tithiH // 76 // anvayaH-sitadIpramaNiprakalpite hasadarodasi yadagAre nizi nikhilAnda tithIn ekikA pUrNimA tithiH atithiH ( satI ) upatasthe // 76 // ___vyAkhyA-sitadIpramaNiprakalpite zukladIpanazIlaratnanirmite, hasadaka rodasi prakAzamAnanikaTadyAvApRthivike, yadagAre-kuNDinagRhe, nizirAtrI, nikhilAn =samastAn, tithIn pratipatprabhRtIna, ekikA ekAkinI, ekaiveti bhAvaH / pUrNimA=paurNamAsI, tithi: rAketi bhAvaH, atithiH=AgantukA satI, upatasthe upasthitA, saGgateti bhAvaH / sphaTikaratnanirmitakuNDinabhavanAnAM zuklavarNaryAvApRthivyo rAtrAvapi prakAzamAne AstAm, tatazca sarvA api tithayaH pUrNimAtulyA jAtA iti tAtparyam // 76 // .. Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sarga: anuvAda-sapheda prakAzamAna ratnoM (sphaTikoM ) se bane hue, jinake nikaTa AkAza aura pRthivI prakAzamAna haiM, kuNDinapurIke aise gRhomeM rAtameM saba tithiyoM ke pAsa ekamAtra pUrNimA tithi atithi hotI huI upasthita hotI thI // 76 / / ___TippaNI-sitadIpramaNiprakalpite=dIpanazIlA dIprAH "dIpI dIpto" dhAtu se "namikampismyajasakahiMsadIpo raH" isa sUtrase ra pratyaya / sitAzca te dIprAH (ka0 dhA0 ), sitadIprAzca te maNayaH ( ka0 dhA0 ), taiH prakalpitam (tR. ta0), tasmin / "yadagAre" isa padakA vizeSaNa / hasadaGkarodasi-hasan aGka ( madhyabhAgaH ) yayoste ( bahu0 ), hasadake rodasyo ( dyAvApRthivyo ) yasya tat hasadaGkarodaH, tasmin ( bahu0 ), yadagAre yasyAH ( kuNDinapuryAH) agAraM, tasmin (Sa0 t0)| "agAre" yaha jAtimeM ekavacana hai / tithIn = "tithayordvayoH" ityamaraH / ekikA=ekA eva, "eka" zabdase "ekadAkiniccA'sahAye" isa sUtrase svArthameM kapratyaya / atithiH= "syurAvezikarAganturatithi| gRhAgate" ityamaraH / upatasthe = upa-upasargapUrvaka 'sthA' dhAtRse "upAd devapUjAsaGgatikaraNamitrakaraNapathiSviti vAcyam" isase saGgatikaraNameM Atmanepada hokara liT +t| isa padyameM kuNDinapurImeM sphaTikake bhavanoM kI kAntise nitya candramAkA yoga honese sabhI rAtriyAM pUrNimAke samAna thIM, isa prakAra bheda honepara bhI abhedakI uktise atizayokti alaGkAra hai // 76 // sudatIjanamajjanApitaghusRrNayaMtra kssaayitaa''shyaa| na nizA'khilayA'pi vApikA prasasAda ahileva mAninI // 7 // anvaya:-yatra sudatIjanamajjanA'pitaiH ghusRNaH kaSAyitA''zayA vApikA pahilA mAninI iva akhilayA nizA api na prasasAda / / 77 // - vyAlyA-yatra = yasyAM nagaryA, sudatIjanamajjanA'pitaH=sundarIlokasnAnavitIrNaH, ghusRNaH kukumaiH, kaSAyitA''zayA-sumandhitA'bhyantarabhAgA, kaluSitA'ntaHkaraNA ca, vApikA=dIrghikA, mahilA-nirbandhayuktA, mAninI iva=mAnavatI nAyikA iva, akhilayA - sakalayA, nizA api-rAzyA api, rAtryAH sarvabhAgeSu vyatIteSvapIti bhaavH| na prasasAda=prasannA nA'bhUt / kuNDinapuryA sundarINAM snAnena tatkucApitakuGkumarajitA vApikA sapatnIhucakudakumasamparkayuktaM nAyakaM dRSTvA nirbandhavatI nAyikA iva rAtrI vyatItAmAmapi na prasasAda, vApi nirmalA nAbhUt nAyikA ca prasannamAnasA nA'bhUditi bhAvaH // 77 // Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - anuvAda-jisa kuNDinapurImeM sundariyoMke snAnase phaile hue kuGkumoMse bhItara sugandhita honevAlI bAvalI sapatnIke kukumake samparkayukta patiko dekhakara haTha karanevAlI abhimAninI nAyikAke samAna rAtake bItane para bhI prasanna ( bAvalIke pakSameM nirmala, nAyikAke pakSameM prasAdayukta ) nahIM huI // 77 // TippaNI-sudatIjanamajjanApitaH zobhanA dantA yAsAM tA sudatyaH(bahu0), "vayasi dantasya data" isa satrase dantake sthAnameM "data" Adeza aura strItvavivakSAmeM "ugitazca" isa sUtrase DIpa / sudatyazca te janAH (ka0 dhA0 ), teSAM majjanaM ( Sa0 ta0), tena arpitAni, taiH (tR0 ta0 ) / kaSAyitA''zayA kaSAyita AzayaH ( abhyantarabhAgaH, antaHkaraNaM vA ) yasyAH sA / vApikA"vApI tu dIpikA" ityamaraH / grahilA=grahaH asti yasyAH sA, 'graha' zabdase "lomAdipAmAdipicchAdibhyaH zanelacaH" isa sUtrase ilaca aura strItvavivakSA. meM TAp / mAninI prazasto mAnaH asyA astIti, mAne+ ini=DIp / "strINAmIkRitaH kopo mAno'nyAsaGgini priye / " priyake anya strIke saMsargase striyoMko jo IrSyAse utpanna kopa hai, use "mAna" kahate haiN| nizA 'nizA' zabdakA "paddanomAs hRnizan" ityAdi sUtrase niz Adeza, TA vibhakti / prasasAda-pra+sad + liT + tim / isa padyameM pUrNopamA malaGkAra hai / / 77 // kSaNanIravayA yayA nizi shritvpraavliyogpttttyaa|. . . maNivezmamayaM sma nirmalaM kimapi jyotirabAhyamIkSyate // 78 // anvayaH-nizi kSaNanIravayA zritavaprAvaliyogapaTTayA yayA maNivezmamayaM nirmalam abAhya jyotiH IkSyate / / 78 // . vyAkhyA-nizi - rAtrI, ardharAtra iti bhAvaH / kSaNanIravayA=alpakAlaM niHzabdayA, nagarIpakSe janAnAM suptatvAt, yoginIpakSe dhyAnanizcalatvAditi tAtparyam / zritavaprAvaliyogapaTTayA-AzritayogavastrasadRzaprAkArapaGktayA, payA=nagaryA, maNivezmamayaMsphaTikabhavanasvarUpaM, nirmalaM-zubhram, avidyAdidoSarahitaM ca, abAhyam = antarvati, kimapi= avAGmanasaMgocaraM, jyotiH -tejaH, AtmaprakAzazca, IkSyate sma = dRzyate sma, "ijyate sma" iti pAThe pUjyate smetyarthaH // 78 // anuvAda-AdhIrAta meM kucha samaya niHzabda hokara yogavastra ke samAna prAkArapaGktiko dhAraNa kara jo kuNDinapurI, yoginIke samAna sphaTikamaNiyoMke Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. dvitIyaH sargaH gRhasvarUpa nirmala ( zukla ) abhyantarasmita anirvAcya prakAzakA darzana karatI thI // 78 // TippaNI-kSaNanIravayA=nirgato ravo yasyAH sA nIravA ( bahu0 ), kSaNaM nIravA (supsupA0) tayA / zritavaprA''valiyogapaTTayA=vaprANAm AvaliH (pa0 ta0), "prAkAro varaNo vapraH" ityamaraH / yogasya paTTaH (10 ta0 ) vaprA''valiH, yogapaTTa iva, "upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyA'prayoge" isase upamitakarmadhAraya / zrito vaprA''valiyogapaTTo yayA, tayA ( bahu ) / yaha nagarI vacanaiH" isase samAsa / zrito vaprAvaliyogapaTTo yayA, tayA ( bahu0 ) / maNivezmamayaM=maNInAM vezma (pa0 ta0), tat svarUpaM yasya tat (maNivezma+mayaT) nirmalaM = nirgataM malaM yasmAttat ( bahu0 ) / jyotiH prabhA ( nagarIpakSameM ), bAtmajyotiH ( yoginIpakSameM ) / IkSyate sma = IkSa+ laT ( karmameM ) ta / "ijyate sma" aise pAThAntarameM yaja+laT ( karmameM ) / isa padyameM prastuta nagarI vizeSaNake sAmyase aprastuta yoginIkI pratIti honese samAsokti alaGkAra hai // 78 // vilalAsa jalAzayodare kvacana dyauranubimbiteva yaa| parikhAkapaTasphuTasphuratpratibimbA'navalambitA'mbuni // 76 // anvayaH-yA parikhAkapaTasphuTasphuratpratibimbA'navalambitA'mbuni kvacana jalAzayodare anubimbitA dyauH iva vilalAsa // 79 // - vyAkhyA-yA=nagarI, parikhAkapaTasphuTasphuratpratibimba'navalambitA'mbuni '=kheyacchalavyaktasaJcalatpratimA'sambaddhajale, kvacana=kutracana, jalAzayodarehRdamadhye, anubimbitA=pratibimbitA, dyauH iva= amarAvatI iva, vilalAsa =zuzubhe // 79 // . anuvAda-jo ( nagarI ) khAIke bahAnese spaSTa calanevAle pratibimbase jahA~ bIcakA jala nahIM dikhAI detA hai, aise kisI sarovarake bIca meM pratibimbita amarAvatIkI taraha zobhita hotI thI // 79 // TippaNI-parikhAkapaTetyAdiH0-paritaH khanyate iti parikhA, pari-upasarga pUrvaka "khanu avadAraNe" isa dhAtuse "anyebhyo'pi dRzyate" isase Da pratyaya / "kheyaM tu parikhA" ityamaraH / parikhAyAH kapaTaH (Sa0 ta0), sphuracca tat pratibimbam Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 naiSadhIyacarita mahAkAvyam (ka0 dhA0 ), sphuTaM sphuratpratibimbam ( supsupA0 ) / parikhAkapaTena sphuTasphurapratibimbam (tR0 ta0 ) / na avalambitam (na0), anavalambitam ( madhye agRhyamANam ) ambu yasmin (bhu0)| pratibimbameM par3A huA jala pratibimbadezameM pratIta nahIM hotA hai, cAroM ora pratIta hotA hai / parikhAkapaTasphuTasphurapratibimbena anavalambitAmbu, tasmin (tR0 t0)| jalAzayodarejalAnAm AzayaH (10 ta0), tasya udaraM, tasmin (Sa0 ta0 ) / anubimbitA=anubimba saJjAtaM yasyAH sA, anubimba+ ita+TAp / dyauH- "suraloko dyodivI dve" ityamaraH / vilalAsa-vi+ lasa+liT / isa padyameM kaitavA'pahanuti aura utprekSA ina donoM kI saMsRSTi hai // 79 // vrajate divi ydgRhaa''vliiclcelaa'nycldnnddtaaddnaaH| vyatarannaruNAya vizramaM sRjate helihayA''likAlanAm // 8 // anvayaH-yadgRhA''valIcalacelAJcaladaNDatADanAH divi vrajate helihayA''likAlanAM sRjate aruNAya vizramaM vyataran / / 80 // __vyAkhyA-yadgRhA''valIcalacelA'JcaladaNDatADanAH = kuNDinabhavanapaGkticaJcalapatAkA'napratodAghAtAH, divi=AkAze, vajate=gacchate, helihayA''likAlanA=sUryA'zvapaGktipreraNAM, sRjate=kurvate, aruNAya = sUryasArathaye, vizrama-vizrAnti, vyataran adaduH / / 80 // anuvAda-jisa kuNDinapurIke bhavanoMmeM caJcala patAkAke agrabhAgake daNDoMke vizroma dete the / / 80 // TippaNI-yagRhAvalIcalacelA'JcaladaNDatADanAH= gRhANAm AvalyaH (Sa0 ta0), yasyAM gRhAvalyaH ( sa0 ta0), celAnAm aJcalAH (10 ta0), "vastramAcchAdanaM vAsazcelaM vasanamaMzukam" ityamaraH / calAzca te celA'JcalAH (ka0 dhA0 ), calacelA'JcalA eva daNDAH ( rUpaka0 ), calacelA'JcaladaNDaH tADanAH (tR0 t0)| yadgRhA''valISu calacelA'JcaladaNDatADanA ( sa0 ta0), vaha kartRpada hai / vrajatevraja+ laT (shtR)+ke| helihayA''likAlanAm = helehayAH ( Sa0 ta0 ), "helirAliGgane ravI" iti yAdavaH / helihayAnAm AliH (10 ta0 ), tasyAH kAlanA, tAm (10 ta0 ) / sRjate sRja + laT ( zatR )+ / vizramaM vizramaNaM vizramaH, tam, vi-upasargapUrvaka-zrama dhAtuse Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH 75 vi-upasargapUrvaka "tR plavanasantaraNayoH" isa dhAtuse laG +jhi / isa padyameM sUryake ghor3oMke daNDase tADanakA sambandha na honepara bhI sambandhakI uktise ati. zayokti alaGkAra hai, usase kuNDinapurI ke gRhoMkI sUryamaNDalataka UMcAI vyakta hotI hai, isa prakAra alaGkArase vastudhvani hai // 80 // kSitigarbhadharA'dharA''layastalamadhyoparipUriNAM pRthak / jagatAM khala yAkhilA'bhutA'jani sAranicihnadhAribhiH // 81 // anvayaH- talamadhyoparipUriNAM jagatAM pRthak nijacihnadhAribhiH sAraiH kSitigarbhadharA'mbarA''layaH yA akhilA adbhutA ajani khalu // 81 // vyAkhyA-talamadhyoparipUriNAM= adhomadhyordhvapUrakANAM, pAtAlabhUmisvargANAmityarthaH / jagatAM=lokAnAM, pRthaka asaGkIrNA, nijacihnadhAribhiH= svalakSaNadhArakaH, sAraH=utkRSTaH, aMzaH kSitigarbhadharAmbarA''layaH = pAtAlabhUmyAkAzagRhaiH, yA=kuNDinapurI, akhilA=samastA, adbhutA=citrA, ajani=jAtA / / 81 // anuvAda-adhobhAga, madhyabhAga aura UrvabhAgako pUrNa karanevAle pAtAla, bhUmi aura svarga ina tInoM lokoMke bhinna-bhinna apane cihnoMko dhAraNa karanevAle utkRSTa pAtAla, bhUmi aura AkAzameM sthita bhavanoMse jo ( kuNDinapurI ) pUrNarUpase adbhuta ( anUThI ) ho gaI / / 81 // TippaNI-talamadhyoparipUriNAMtalaM ca madhyaM ca upari ca ( dvandvaH ), talamadhyopari pUrayantIti tacchIlAni talamadhyoparipUrINi, teSAm, talamadhyopari+pUra+Nini ( upapada0 ) + Am / nijacihnadhAribhiH=nijaM ca tat cihna (ka0 dhA0 ), tat dhArayantIti tacchIlAH nijacihnadhAriNaH, taiH, nijacihna++Nini ( upapada0.)+bhis / pAtAla yAnI bhUgarbha (tahakhAnA ), usakA cihna-nidhi ( khajAnA ) Adi / dharApRthivI, usakA cihnadhAnya Adi, AkAza-Urdhvaloka-U~cI maJjilavAle bhavana, unake cihna-phUla candana Adi bhogake upakaraNa / inako dhAraNa karanevAle yaha tAtparya hai| mitigarbhadharA'mbarA''layaH=kSitergarbhaH (10 ta0), kSitigarbha kahanese pAtAla yAnI thkhaanaa| kSitigarbhazca dharA ca ambaraMca (dvandvaH ), teSu mAlayaH ( sa0 t0)| timaJjile gRhoMse yukta jo kuNDinapurI AzcaryamayI thI, yaha tAtparya hai| ajani - "janI prAdurbhAve" dhAtuse lu+ta, "dIpajanabudhapUrisAyipyAyibhyo'nyatarasyAm" isa sUtrase chilake sthAnameM ghiN, "ciNo luk" isa Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sUtrase usakA luk / isa padyameM anya nagariyoMse kuNDinanagarIke Adhikyake varNanase vyatireka alaGkAra hai / / 81 // dadhadambudanIlakaNThatAM vahadatyacchasudhaujjvalaM vpuH| kayamRcchatu yatra nAma na kSitibhRnmandiramindumaulitAm // 82 // anvayaH-yatra ambudanIlakaNThatAM dadhat atyacchasudhojjvalaM vapuH vahat kSitibhRnmandiram, indumaulitAM kathaM nAma na Rcchatu ? / / 82 // vyAlyA-yatra yasyAM kuNDinapuryAm, ambudanIlakaNThatAM = medharnIlakaNThatA, dadhat =dhArayat, atyacchasudhojjvalam = atinirmalalepanadravyanirmalaM, vapuH zarIraM, vahat = bibhrat, kSitibhRnmandiraM rAjabhavanam, indumaulitAM= candramaNDalaparyantazikharatvaM candrazekharatAM vA, kathaM nAma=kena prakAreNa, na Rcchatu= no prApnotu // 82 // anuvAda-jisa kuNDinapurImeM meghoMse zyAma. kaNThavAlA atyanta nirmala cUnese ujjvala zarIra dhAraNa karanevAlA rAjAkA prasAda, zirapara candrako dhAraNa karanevAle candrazekhara (ziva) ke bhAvako kyoM nahIM prApta karegA? // 82 // TippaNI-ambudanIlakaNThatAm =ambu dadatIti ambudAH, ambu+dA+ka ( uppd0)| nIlaH kaNTho yasya saH ( bahu0 ) / nIlakaNThasya bhAvo nIla. kaNThatA, nIlakaNTha + tal +TAp / ambudaiH nIlakaNThatA, tAm (tR. t0)| dadhat = dadhAtIti, dhA+laT + zatR+su, "ubhe abhyastam" isase abhyastasaMjJA honese "nA'bhyastAcchatuH" isase num AgamakA niSedha / rAjaprAsAdakI coTIke samIpameM meghakI upasthitise nIlakaNThake samAna prAsAda yaha tAtparya hai| atyacchasudhojjvalam =atyantam acchA ( supsupA0 ), sA cAso sudhA (ka0 dhA0 ), "sudhAlepo'mRtaM sudhA" ityamaraH / atyacchasudhayA ujjvalam ( tR0 ta0 ) atyanta nirmala cUneke lepase ujjvala bhavana / indumauli(ziva ) ke pakSameM atyanta nirmala amRtake samAna ujjvala yaha tAtparya hai / vahana =vahatIti, vaha + laT+zatR / kSitibhRnmandiraM kSitiM bibhartIti kSitibhRt, kSiti+bhR+kvip (uppd0)| kSitibhRtaH mandiram (Sa0 ta0) / indumaulitAm = induH maulI yasya ( vyadhikaraNabahu0 ), tasya bhAvaH tattA, tAm, indumauli+tala+TA+am / Rcchatu=Rccha + loT +tip / isa padya se rAjabhavanakI meghamaNDalaparyanta U~cAI vyakta hotI hai| isa padyameM rAja Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH 77 bhavanakA indumaulitvake sAtha sambandha na honepara bhI sambandhake kathana honese atizayokti alavAra hai / / 82 // bahurUpakazAlamaJjikAmukhacandreSu kalaGkarabaH / yavanekakasaudhakandharAharibhiH kukSigatIkRtA iva // 83 // anvayaH-yadanekakasodhakandharAharibhiH bahurUpazAlabhaJjikAmukhacandreSu kalaGkaraGkavaH kukSigatIkRtA iva / / 83 // vyAkhyA-yadanekakasodhakandharAharibhiH kuNDinapurIbahuprAsAdamadhyabhAgasthasiMhaH, bahurUpakazAlabhajikAmukhacandreSu adhikasaundayaMpAJcAlikA''nanasomeSu, sthitA iti zeSaH / kalaGkarakavaH = lAJchanamRgAH, kukSigatIkRtA iva bhakSitA ____anuvAda-jisa kuNDinapurI ke pracura prAsAdoMke madhyabhAgameM nirmita siMhoMne adhika saundaryavAlI putaliyoMke mukhacandroMmeM sthita kalaGkarUpa mRgoMko mAnoM khA liyA hai // 83 // TippaNI-yadanekakasaudhakandharAharibhiH=anekakAni ca tAni saudhAni (ka0 dhA0 ), yasmA anekakasaudhAni (10 ta0 ), teSAM kandharAH (Sa0 ta0), yahA~ "kandharA" padase madhyabhAga lakSita hotA hai / yadanekakasodhakandharAsu harayaH, taH ( sa0 t0)| "siMho mRgendraH paJcA''syo haryakSaH kesarI hariH" ityamaraH / bahurUpakazAlabhaJjikAmukhacandreSu bahu rUpaM ( saundaryam ) yAsAM tA bahurUpakAH (bahu0), "zeSAdvibhASA" isa sUtrase samAsAnta kap pratyaya / bahurUpakAzca tAH zAlabhaJjikAH (ka0 dhA0 ), mukhAni eva candrAH ( rUpaka0 ), bahurUpakazAlabhaJjikAnAM mukhacandrAH, teSu ( Sa0 ta0) / kalaGkarakavaH kalaGkAM eva rakavaH ( rUpaka0 ) / "kRSNasArarurunyakuzambararohiSAH" ityamaraH / kukSigatIkRtAH=kukSi gatAH (dvi0 ta0), "picaNDakukSI jaTharodaraM tundam" ityamaraH / akukSigatAH kukSigatA yathA sampadyante tathA kRtAH kukSigatIkRtAH, kukSigata+ vi++kta+jas / putaliyoMke mukha candrake samAna the, candrameM kalaGka hotA sihoMne khA liyA, isIlie nahIM dikhAI par3ate haiN| putaliyoM ke mukhacandra niSka gatIkRtA iva" isa padameM utprekSA hai, isa prakAra inakI nirapekSarUpase sthiti honese saMsRSTi hai / / 83 // Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam balisadivaM sa tathyavAgupari smA''ha divo'pi nAradaH / adharA'tha kRtA yatheva sA viparItA'jani bhUvibhUSayA // 84 // anvayaH-sa tathyavAk nAradaH balisadmadivaM divaH api upari Aha sma / atha bhUvibhUSayA yayA adharA kRtA iva sA viparItA ajani // 84 // vyAlyA-sa:=prasiddhaH, tathyavAk=satyavacanaH, nAradaH=brahmaputraH, devarSivizeSaH / balisadmadivaM=pAtAlasvarga, divaH api-svargAt api, upari UdhvaMsthitAm, utkRSTAM ca, Aha sma= uktavAn / atha = idAnIM, bhUvibhUSayA= bhUmyalaGkArabhUtayA, yayA-kuNDinanagaryA, adharA=nyUnA, adhastAcca, kRtA iva vihitA iva, sA=balisamadyauH, viparItA=anyAdRzI, nAradokteriti zeSaH / hInA iti bhAvaH / ajani=jAtA, sarvoparisthitAyAH punaradhaHsthitiparItyamiti bhAvaH // 84 // anuvAda-prasiddha satyabhASI nArada RSine pAtAlarUpa svargako svargase bhI Upara ( utkRSTa ) kahA thaa| isa samaya pRthivIkI alaGkArabhUta jisa kuNDinanagarIne apane saundaryase pAtAlako adhara (nIcA )-sA kara diyA, isa kAraNa se vaha ( pAtAlarUpa svarga ) viparIta ( nIcA ) ho gayA // 84 // . TippaNI-tathyavAk =tathyA vAk yasya saH ( bahu0 ) / balisadivaM= baleH sama (10 ta0), "adhobhavanapAtAlaM balisA rasAtalam" itymrH| balisama eva dyauH, tAm ( rUpaka0 ) / Aha sma= brU dhAtuke sthAnameM "buvaH paJcAnAmAdita Aho bruvaH" isa sUtrase "Aha" Adeza, "sma" ke yogameM bhUtakAlameM laT / nAradane viSNupurANameM "svargAdapyatiramaNIyAni pAtAlAni" arthAt "pAtAla svargase bhI atyanta ramaNIya hai" aisA kahA hai / bhUvibhUSayAbhUvo vibhUSA, tayA (pa0 t0)| ajani-jana+lA ( kartAmeM )+ta / svarga aura pAtAlase bhI kuNDinapurI ramaNIya hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM "balisadmadivam" yahA~para rUpaka aura "kRtA iva" yahA~para utprekSA hai, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGakara alaGkAra hai / / 84 // pratihaTTapaye gharaTTajAt pthikaahvaandsktusaurbhe| kalahAna ghanAn yatyitAnaghunA'pyujmati ghargharasvaraH // 85 // anvayaH-pathikAhvAnadasaktusaurabhe pratihaTTapathe gharaTTajAt yadutthitAt kalahAt ghargharasvaraH adhunA api dhanAn na ujjhati / / 85 // Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH saH / vyAkhyA-pathikAhvAnadasaktusaurabhe-pAnthAhvAyakasaktusugandhe, pratihaTTapathe pratyApaNamArge, gharaTTajAt godhUmAdicUrNApASANajanyAt, yadutthitAt-kuNDinanagaryutpannAt, kalahAta=vivAdAta, jAta iti zeSaH, ghargharasvaraH=nirjharasvaraH, adhunA api= sAmpratam api, ghanAn = meghAn, na ujjhati-na tyajati / sarvadA sarvahaTTeSu gharaTTA meghadhvAnaM kurvantIti bhAvaH / / 85 // anuvAda-pathikoMko bulAnevAle ( AkarSaNa karanevAle ) sattUke saurabhase yukta bAjArake mArgameM cakkiyoMse utpanna jisa kuNDinapurase uThe hue kalahase gharghara zabda aba taka meghako nahIM chor3a rahA hai. // 85 // TippaNI-pathikAhvAnadasaktusaurabhe= panthAnaM gacchantIti pathikAH, pathin zabdase "pathaH kan" isase kan pratyaya / pathikAnAm mAhvAnam ( Sa0 ta0), tat dadAtIti pathikAhvAnadam, pathikAhvAna + dA+kaH ( uppd0)| saktUnAM saurabham ( Sa0 ta0.) / pathikAhvAnadaM saktusaurabhaM yasmin, tasmin (bahu0) / pratihaTTapathe haTTasya panthAH haTTapathaH ( Sa0 ta0 ), samAsAnta a pratyaya / haTTapathaM haTTapathaM prati pratihaTTapathaM, tasmin ( yathA zabdake vIpsA arthameM avyayIbhAva ) jAt =gharaTTAt jAtaH gharaTTajaH, tasmAda, gharaTTa+jan +Da ( upapada0)+ hasi / yadutthitAt =yasyA utthitaH, tasmAt (10 t0)| ghargharasvaraH= gharazcAsau svaraH (ka0 dhA0 ) / "gharghara" yaha avyaktA'nukaraNa zabda hai| ujjhati = "ujjhI vivAse" dhAtuse laTa+tip / kuNDinapurameM saba hAToMmeM cakkiyAM meghake samAna zabda karatI rahatI haiM, yaha isa padyakA tAtparya hai| isa pachameM meghoM kA cakkiyoMse kalahakA sambandha na honepara bhI kalaha-sambandhakI ukti honese atizayokti aura.gharSara zabdakA kalahake hetuke taura utprekSaNase ivAdi zabdake abhAvase pratIyamAnotprekSA hai, isa prakAra do alaGkAroM kA saGkara hai / / 85 // __ varaNa: kanakasya mAninI divamaGkAdamarA'dvirAgatAm / dhanaratnakavATapakSatiH pariramyA'nunayannuvAsa yAm // 86 // - anvayaH-kanakasya varaNaH amarA'driH yAM mAninIm aGkAt AgatAM divaM banaratnakavATapakSatiH ( san ) parirabhya anunayan uvAsa / / 86 // vyAlyA-kanakasya suvarNasya, varaNa:=prAkAra eva, amarA'driH-suraparvataH, sumerurityarthaH, yAM-nagarIm eva, mAninI-kopayuktAm, ata eva akAda=nijotsaGgAda, AgatAm =AyAtAM, bhUlokamiti zeSaH / divaM Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMSadhIyacaritaM mahAkAvyam svargam, amarAvatImityarthaH, dhanaratnakavATapakSatiH nibiDamaNikapATapakSamUla: san / parirabhya=AliGgaya, anunayan anunaya kurvan, anusarannityarthaH, uvAsa uSitavAn, kAminaH praNayakupitAM preyasImAprasAdamanugacchantIti bhAvaH // 86 // ___ anuvAda-suvarNaprAkArarUpa sumeruparvata jisa kuNDinapurIrUpa mAninI aura goda se AI huI amarAvatIko gADha ratnoMvAle kapATarUpa pakSamUloMse yukta hokara AliGgana kara anunaya karatA huA rahatA thA / 86 // TippaNI-varaNa:-"prAkAro varaNo vapraH" ityamaraH / amarA'dri:= amarasya adriH (10 t0)| mAninI=mAnaH asti asyAH sA mAninI, tAm, mAn+ini+kI+ am / ghanaratnakavATapakSatiH- ratnAnAM kavATe (10 ta0), "kavATamararaM tulye' ityamaraH / ghane ratnakavATe eva pakSatI yasya saH ( bhu0)| "strI pakSatiH pakSamUlam" ityamaraH / parirabhya= pari+rabh + ktvA ( lyap ) / anunayan = anunayatIti, anu+nI+laT ( zatR )+su / uvAsa=vasa+liTa+tip (nnl)| isa padyase vidarbha dezameM suvarNakA prAkAra sumeru parvatake samAna hai, kuNDinanagarI amarAvatIkI sadRza hai, ratnoMke kivAr3a sumeruparvatake pakSamUloMke tulya haiM, aisI pratIti hotI hai / isa padyameM suvarNaprAkArameM sumeruparvatakA aura kapATameM pakSatikA aura kuNDinanagarImeM amarAvatI kA Aropa honese samastavastuviSaya sAGgarUpaka aura liGgasAmyase sumeruparvata aura svargapurI meM nAyaka aura nAyikAke vyavahArakA samAropa honese samA. sokti hai, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 86 // anala: pariveSametya yA jvalarkopalavaprajanmabhiH / udayaM layamantarA raveravahabANapurIparAyatAm // 87 // anvayaH-yA raveH udayaM layam antarA jvaladarkopalavaprajanmabhiH anala: pariveSam etya bANapurIparAya'tAm avahat // 87 // vyAlyA-yA = kuNDinanagarI, raveH sUryasya, udayam - udgama, layam - astamayaM ca, antarAmadhye, sUryasyodayA'stakAlayormadhyakAla iti bhAvaH / jvaladarkopalavaprajanmabhiH dIpyamAnasUryakAntaprAkArotpannaH, sUryakiraNasamparkAditi zeSaH / anala:=agnibhiH, pariveSaM - pariveSTanam, etya=prApya, bANapurIparAdhyatAMbANAsuranagarIzreSThatAm, agnipariveSTitatAmiti bhAvaH / avaha%=dhRtavAn / / 87 // Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyA sargaH anuvAda-jo kuNDinanagarI sUryakiraNake udaya aura astakAlake madhya samaya meM sUryakiraNake samparkase jalanevAle sUryakAntake prAkArase utpanna agniyoMse ghirI jAtI huI bANAsurakI nagarIkI zreSThatAko dhAraNa karatI thI / / 87 // TippaNI-udayaM, layam = "antarA" padake yogameM "antarA'ntareNa yukte" isa sUtrase dvitIyA / jvaladarkopalavaprajanmabhiH-arkasya upalAH (10 ta0), jvalantazca te arkopalAH ( ka. dhA0 ), teSAM vapraH (10 ta0), jvaladarkopalavaprAt janma yeSAM te jvaladarkopalavaprajanmAnaH, taiH (vyadhikaraNabahu0) / bANapurIparAya'tAMbANasya purI (Sa0 ta0), parAdhyasya bhAvaH parArdhyatA, parAya + tala + TApa / "parArdhyAmAgaharaprAgtyA'graghAgrIyamagriyam" ityamaraH / bANapuryAH parAyaMtA, tAm (pa0 ta* ) / avahat =vaha +la+tip / zivabhakta bANAsurakI nagarI zivajIke anugrahase agnise pariveSTita thI, aisI purANakI prasiddhi hai / isa padya meM ekakI parAyaMtA dUsarI kaise dhAraNa karegI, isa kAraNa vastu-sambandhake sAdRzyakA bodhana karanese nidarzanA alaGkAra hai // 87 // bahukambumaNirATikAgaNanATatkarakaTotkaraH / himabAlakayA'cchabAlakaH paTu badhvAna yadApaNArNavaH // 88 // anvayaH-bahukambumaNiH varATikAgaNanA'TatkarakaTotkaraH himabAlukayA acchavAluko yadApaNArNavaH paTu dadhvAna // 88 // / ____ vyAlyA-bahukambumaNiH=adhikaza jaratnayuktaH, varATikAgaNanA'TatkarakarkaTotkaraH kapardikAsaMkhyAnapracaratpANikulorasamUhasampannaH, evaM ca himabAlakayA=karpUreNa, acchabAlakaH nirmalasikataH, yadApaNA'rNavaH=kuNDinanagarIniSadyAsamudraH, paTu= gambhIraM yathA syAttathA, dadhvAna =nanAda // 88 // __ anuvAda -bahutase zavoM aura ratnoMse yukta, kaur3iyoMke ginanemeM calanevAle hastarUpa karkaToMse sampanna aura karpUrase nirmala bAlavAlA jisa kuNDinanagarIkA bAjArarUpI samudra gambhIra zabda karatA thA // 88 // TippaNI-bahukambumaNiH= bahavaH kambavo maNayo yasmin saH ( bhu0|| varATikAgaNanA'TakarakaTotkara: varATikAnAM gaNanA (Sa0 ta0), karkaTAnAm utkarAH (10 ta0), karA eva karkaTotkarAH ( rUpaka0 ), 'aTantazca te karakarkaTotkarAH (ka0 dhA0 ), varATikAgaNanAyAm aTatkarakarkaTotkarAH ( sa0 t0)| himabAlakayA="ghanasArazcandrasaMjJaH sitA'mro himabAlakA" ityamaraH / acchabAluka: acchA bAlukA yasmin saH (baha0) / yadApaNArNavaH= 6 naM0 di. Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ApaNa eva arNava. ( rUpaka0 ), yasyA ApaNANavaH ( Sa0 t0)| paTu=yaha. kriyAvizeSaNa hai| dadhvAna= "dhvana zabde" dhAtuse liT + tip ( Nal ). / isa padyameM samastavastuviSaya sA'GgarUpaka alaGkAra hai // 88 // yadagAraghaTATTakuTTimasravadindUpalatundilApayA / mumuce na pativratocitI praticandrodayamabhragaGgAyA // 86 // anvayaH- yadagAraghaTATTakuTTimasravadindUpalatundilApayA abhragaGgayA praticandrodayaM pativratIcitI na mumuce // 89 // vyAkhyA-yadagAretyAdi:0 = kuNDinanagarIgRhapaGktikSomanibaddhabhUmisyandamAnacandrakAntamaNIpravRddhajalayA, abhragaGgayA mandAkinyA, praticandrodayaM candrodayecandrodaye, pativratIcitI=satyA aucityaM, na mumucena parityaktA // 89 // anuvAda-jisa kuNDinanagarIke bhavanoMkI aTAriyoMkI nibaddhabhamiyoMmeM pighalanevAle candrakAnta maNiyoMse bar3he hue jalase yukta AkAzagaGgAne pratyeka candrodayake avasarameM pativratAkA aucitya nahIM chor3A // 89 // - TippaNI-yadagAretyAdiH0 =agArANAM ghaTAH (Sa0 ta0), yasyAm agAraghaTAH ( sa0 ta0), yadagAraghaTAsu aTTAH (sa0 ta0), "syAdaTTaH kSomamastriyAm" ityamaraH / teSAM kuTTimAH "kuTTimo'strI nibaddhA bhUH" ityamaraH / indoH upalA: (10 ta0 ), sravantazca te indUpalAH ( ka0 dhA0 ) / yadagAraghaTA'TTakuTTimeSu sravadindUpalAH (sa0 ta0) / tundilA ApaH yasyAH sA tundilA'pAH, "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isa sUtrase samAsAnta a pratyaya / "picaNDakukSI jaTharodaraM tundam" ityamaraH / tundam asyA'stIti tundilaH, "tunda" zabdase "tundAdibhya ilacca" isa sUtrase ilac pratyaya hotA hai / yadyapi "tunda" zabdakA artha hai udara, baDhe hue udaravAle ( toMdavAle ) ko tundila kahate haiM, tathApi yahA~para "tundila" zabdakA lAkSaNika artha hai bar3hA huaa| yadagAraghaTATTakuTTimasravadindUpalaH tundilApA, tayA (tR0 t0)| adhragaGgayA abhre gaGgA, tayA (sa0 t0)| "dyodivI dve striyAmadhaM vyomapuSkaramambaram" ityamaraH / praticandrodayaM-candrasya udayaH ( Sa0 ta0 ), candrodaye candrodaye iti, vIpsAmeM avyayIbhAva / pativratocitI-patyo vrataM ( niyamaH) yasyAH sA pativratA (vyadhi bahu0), "sucaritrA tu satI sAdhvI pativratA" ityamaraH / ucitasya bhAva aucitI, "ucita" zabda. se "guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca" isa sUtrase Syan pratyaya / "SaH pratyayasya' isase 'Sa' kA aura "halastaddhitasya" isase 'ya' kA lopa tapA Siva honese Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH // "SidgaurAdibhyazca" isase GIS / pativratAyA aucitI (10 t0)| pativratA kA lakSaNa hai-"ArtA''rte, mudite hRSTA, proSite malinA kRshaa| mRte mriyeta yA patyo sA strI jJeyA ptivrtaa|" (yA0 smR.) / mumuce= "mucla mokSaNe" dhAtuse karmameM laGa+ta / isa padyameM kuNDinapura meM bar3e-bar3e bhavana haiM, unameM aTAriyAM AkAzake samAna UMcI haiM, vahAMpara pharzameM candrakAnta maNi jar3e hue haiM, candra ke uganepara unakI kiraNoM ke samparkase candrakAntake pighalanese pAnI nikalatA hai, vahI AkAzagaGgA hai / candrodaya honepara jaise AkAzagaGgAke pati samudrake jalakI vRddhi hotI hai, vaise hI patnI AkAzagaGgAmeM bhI pativratAdharmake pAlanake kAraNa jalakI vRddhi hotI hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM candrakAntase pighale hue jalase AkAzagaGgAmeM jalavRddhikA sambandha na honepara bhI usakI ukti honese atizayokti aura samRddhiviziSTa vastukA varNana honese udAtta alaGkAra hai, una donoMke aGgAGgibhAvase saGkara hai aura atizayoktise kuNDinanagarI ke gRhoMkA aunnatya vyakta hotA hai / isa prakAra alaGkArase vastudhvani hai // 89. // rucayo'stamitasya bhAsvataH sthalitA yatra nirAlayAH khl| . anusAyamabhuvilepanA''paNakazmIrajapaNyavIthayaH // 30 // anvayaH-yatra anusAyaM vilepanA''paNakazmIrajapaNyavIthayaH astam itasya bhAsvataH skhalitAH nirAlayA rucayaH abhuH khala // 9 // vyAkhyA-yatra kuNDinanagaryAm, anusAyaM-pratisandhyAkAlaM, vilepanA''paNakazmIrajapaNyavIthaya:-vilepanApaNeSu-sugandhadravyaniSadyAsu, kazmIrajapaNyavIthayaH kukumarUpavikreyavastuzreNayaH, astam astaparvatam, itasya gatasya, bhAsvata:=sUryasya, skhalitAH- cyutAH, ata eva nirAlayAH=nirAzrayAH, ucayaHprabhAH, abhuH=bhAntiM sma, khalu-nizcayena // 90 // : anuvAda-jisa kuNDinanagarImeM prati sAyaGkAlako sugandhadravyoMkI dUkAnoM para kezararUpa vikreyapadArthokI rAziyAM astAcalako gaye hue sUryako cyuta tathA bAzrayahIna prabhAoMke samAna zobhita hotI thI // 90 // , TippaNI-anusAyaM-sAyaM sAyam (vIpsAmeM avyayIbhAva ) / vilepanA'' paNakazmIrajapaNyavIthayaH=vilepanAnAm ApaNAH (10 ta0), "ApaNastu niSadhAyAm" ityamaraH / kazmIreSu jAtAni kazmIrajAni, kazmIra+jan+ paNitUM yogyAni paNyAni, "paNa vyavahAre stutI ca" dhAtuse "avadhapaNya. agihApaNitavyAnirodheSu" isa sUtrase yatpratyayAnta nipAtana / kazmIrajAni Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMSadhIyacaritaM mahAkAvyam ca tAni paNyAni ( ka0 dhA0 ), teSAM vIthayaH (10 ta0), vilepanA''paNeSu kazmIrajapaNyavIthayaH ( sa0 ta0 ) / nirAlayAH=nirgata Alayo yAbhyastAH ( bahu0 ) / abhuH="bhA dIptau" dhAtuse luG + jhi| isa padyameM iva Adi zabdoMke na honese pratIyamAnotprekSA aura sUryakI ruciyoMkA nirAlayatva kahanese vizeSa alaGkAra bhI hai / isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara hai / usakA yahA~para lakSaNa hai-"yadAdheyamanAdhAram / " 10-73 // 9 // vitataM vaNijA''paNe'khilaM paNituM yatra janena viikssyte| munineva mRkaNDusUnunA jagatIvastu purodare hareH // 61 // anvayaH-yatra vaNijA paNitum ApaNe vitatam akhilaM jagatIvastu purA hareH udare mRkaNDusUnunA muninA iva janena vIkSyate // 91 // vyAkhyA-yatra=kuNDinanagayA~, vaNijA=paNyAjIvena, paNituM vyavahartuma, ApaNe=niSadyAyAM, vitataM - prasAritam, akhilaM = samastaM, jagatIvastu-lokapadArthaH, purA=pUrvakAle, hareH viSNoH , udare-jaThare, mRkaNDusUnunA= mArkaNDe. yena, muninA iva=RSiNA iva, janena lokena, vIkSyate = avalokyate / ___ anuvAda-jisa kuNDinanagarImeM vyApArIse becaneke lie dukAnameM phailAye gaye sampUrNa lokoMkA padArtha, pUrvakAlameM viSNuke udara meM mArkaNDeya RSike samAna loga dekhA karate haiM / / 91 // TippaNI-vaNijA = "vaidehakaH sArthavAho naigamo vANijo vaNik" ityamaraH / paNituMpaNa+tumun / jagatIvastu=jagatyAM vastu ( sa0 t0)| mRkaNDusUnunA=mRkaNDoH sUnuH, tena (pa0 t0)| vIkSyatevi + Iza+laT ( karmameM )+ta / jaise pUrvakAlameM mArkaNDeya munine bhagavAn viSNuke udarameM lokakA samasta padArtha dekhA thA, usI taraha jisa kuNDinanagarIkI dUkAnameM loga lokake samasta padArtha dekhate haiM, yaha tAtparya hai / isa padyameM upamA alaGkAra samameNamayaMdApaNe talayansoramalobhanizcalam / paNitA na janA''ravaravaidapi kUjantamali malImasam // 12 // anvayaH-yadApaNe saurabhalobhanizcalaM malImasam alim eNamadaH samaM tulayan paNitA kUjantam api janA''ravaiH na avat // 92 // vyAkhyA-yadApaNe kuNDinanagarIniSadyAyAM, saurabhalobhanizcalaM saugandhyalolupatvasthiraM, malImasaM=malinaM, kastUrIsavarNamiti bhAvaH / ali bhramaram, Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH 85 eNamadaH=kastUrIbhiH, samaMsaha, tulayan =tolayan, paNitA=vikretA, kUjantam api = guJjantam api, janA''ravaiH=lokazabdaiH, kalakalairityarthaH / na avat = na jJAtavAn, zabdo'pIti zeSaH / / 92 / / ___ anuvAda-kuNDinapurake bAjArameM sugandhake lobhase nizcaya kRSNavarNavAle bhramarako kastUriyoMke sAtha taulatA huA bikrI karatA huA vyApArI zabdake karanepara bhI logoMke zoraguloMse nahIM jAnatA thA // 92 // TippaNI-yadApaNe ==yasyA ApaNaH, tasmin ( 10 ta0 ) / saurabhalobhanizcalaMsurabherbhAvaH saurabhaM, surabhi + aN / saurabhasya lobhaH (10 ta0), tena nizcalaH, tam ( tR0 t0)| malImasaM='mala' zabdake "jyotsnAtamisrA." ityAdi sUtrase ImasacpratyayA'nta nipAtana, "malImasaM tu malinaM kaccaraM maladUSitam" ityamaraH / eNamadaH=eNasya madAH, taiH (10 ta0), "samam" isa padake yogameM tRtIyA / tulayan ="tula unmAne" dhAtuse Nic pratyaya hokara laTake sthAnameM zata aadesh| saMjJApUrvaka vidhise laghUpadhaguNa nahIM huaa| paNitA=paNata iti, paNa+tR+su / kUjantaM = kUja + laT ( zatR )+ am / janA''ravaH=janAnAm AravAH, taiH (10 ta0) / avaMda =ava+ iN+laG + tip / isa padyameM prakRta bhramarako kRSNavarNa guNase aprakRta kastUrIse tAdAtmyapratIti honese "sAmAnya" alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai. "sAmAnyaM prakRtasyA'nyatAdAtmyaM sadRzaMrguNaH / " sA0 da0 10-116 // 12 // ravikAntamayena setunA sakalA'haM jvlnaa''hitomnnaa| zizire nizi gacchatAM purA caraNau yatra dunoti no himam // 3 // anvayaH-yatra sakalA'haM jvalanA''hitoSmaNA ravikAntamayena setunA gacchatAM caraNau zizire nizi himaM purA no dunoti / / 93 // vyAkhyA-yatra-kuNDinanagaryA, sakalA'haM sampUrNa divaM (vyApya), jvalanA''hitoSmaNA=agnijanitatApena, ravikAntamayena- sUryakAntamaNisvarUpeNa, setUnA-AlisadazamArgeNa, sUryakAntakuTrimA'dhvaneti bhAvaH / gacchatAMsaJcaratAM janAnAM, crnno=paadii| zizire zizirato, nizi-rAtrI, himatuhinaM, purA no dunotina apIDayat // 3 // anuvAda-jisa kuNDinanagarImeM dinabhara agnise utpanna tApavAle sUryakAntamaNise nibaddha bhUmike mArgase calanevAle janoMke caraNoMko zizira RtumeM bhI rAtako jAr3A pIr3ita nahIM karatA thA // 93 / / Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-sakalA'ham =sakalaM ca tat ahaH, tam ( ka0 dhA0 ), "rAjAhAsakhibhyaSTac" isa sUtrase samAsA'nta Tac pratyaya, "rAtrA'hAhAH puMsi" isa sUtrase puMlliGgatA "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isa sUtrase dvitIyA / jvalanA''hitoSmaNA=AhitA uSmA (uSNatA) yena sa AhitoSmA (bahu0 ), jvalanena AhitoSmA, tena (tR0 ta0 ), ravikAntamayena=pracuraH ravikAnto yasmin saH, tena, "ravikAnta" zabdase "tatprakRtavacane mayaT" isa sUtrase mayaT pratyaya / gacchatAMgama+laT ( zatR )+Am / purA no dunoti="purA" ke yogameM "Tudu upatApe" isa dhAtuse "yAvatpurAnipAtayorlaT" isa sUtrase bhUtakAla meM laT / kuNDinanagarImeM sUryakAntamaNikI kuTTima bhUmimeM dinabhara sUryakI kiraNoMke samparkase utpanna AgakI garmIkI ziziraRtumeM rAtameM calanevAle manuSyoMke caraNoMko jAr3A nahIM satAtA thA, yaha isa padyakA tAtparya hai / isa padyameM himarUpa kAraNake rahanepara bhI usakA kArya pIDAkI utpatti na honese vizeSokti alaGkAra hai, vaha USmA ( uSNatA ) kI ukti honese uktanimittA hai aura samRddhiviziSTa vastukA varNana honese udAtta ala khAra bhI hai, isa prakAra donoMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 93 / / viSuvIdhitijena yatpathaM payasA naMSadhazIlazItalam / zazikAntamayaM tapA''game kalitIvastapati sma naa''tpH||24|| __anvayaH-vidhudIdhitijena payasA naiSadhazIlazItalaM zazikAntamayaM yatpathaM tapA''game kalitIvraH AtapaH na tapati sma / / 94 / / vyAkhyA-vidhudIdhitijenacandrakiraNasamparkotpannena, payasA=jalena, . naiSadhazIlazItalaM nalasvabhAvasadRzazItaM, zazikAntamayaM candrakAntamaNinirmitaM, yatpathaM kuNDinanagarImArga, kalitIvraH=kalisadRzatIkSNaH, AtapaH sUryatApaH, na tapati sma na atapat // 94 // ___ anuvAda-candrakiraNoMke samparkase utpanna jalase nalake svabhAvake samAna zItala candrakAnta maNise bane hue jisa kuNDinapurIke mArgako kalike samAna tIkSNa dhUpa tApa nahIM karatI thii| 94 // TippaNI-vidhudIdhitijena=vidhoH ( 10 ta0 ), tasyA jAtaM vidhudIdhitijaM, tena, vidhudIdhiti+jan+Da+TA / naiSadhazIlazItalaM = niSadhAnAm ayaM naiSadhaH, niSadha+aN / naiSadhasya zIlaM ( 10 t0)| "zIlaM svabhAve sadvRtte" ityamaraH / naiSadhazIlam iva zItalam, "upamAnAni sAmAnya Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH vacanaiH" isase samAsa / zazikAntamayaM pracurAH zazikAntA yasmin, tam, zazikAnta+mayaT / yatpathaM = yasyAH panthAH, tam ( 10 ta0), "RkyUrabdhaHpathAmAnakSe" isa sUtrase samAsA'nta a pratyaya / tapA''gametapasya AgamaH, tasmin ( 10 t0)| "nidAgha uSNopagama uSNa uSmAgamastapaH" ityamaraH / kalitIvaH- kaliriva tIvraH, (upamAnapUrvapadakarma0) / tapati sma 'tapa santApe' dhAtuse "sma" uttarapadake rahate hue bhUtakAlameM laT / candrakAntamaNise nirmita jisa kuNDinapurIke mArgako candrakI kiraNoMke samparkase utpanna jalake kAraNa ThaNDA honese grISma Rtuke AgamanameM bhI dhUpa tApa nahIM karatI thI, yaha abhiprAya hai / isa padyameM bhI grISmake Agamana rUpa kAraNake rahane para usake kArya tApakI utpatti na honese vizeSokti alaGkAra hai, usameM candrakiraNake samparkase candrakAntake pighalanese jalakI ukti honese uktanimittA hai, 'kalitIvraH' aura 'naiSadhazIlazItalam' donoM upamA alaGkAra hai, isa prakAra unakI saMsRSTi hai| . parikhAvalayacchalena yA na pareSAM grahaNasya gocraa| . phaNibhASitabhASyaphakkikA viSamA kuNDalanAmavApitA // 5 // anvayaH-parikhAvalayacchalena kuNDalanAm avApitA pareSAM grahaNasya na gocarA yA viSamA phaNibhASitabhASyaphakkikA // 95 // vyAkhyA-parikhAvalayacchalena= kheyamaNDalavyAjena, kuNDalanAm = maNDalAkArarekhAm, avApitA=prApitA, ata eva, pareSAMzatrUNAm, anyeSAM ca, grahagasya-AkramaNasya ca / na gocarA=aviSayA, yA=kuNDinanagarI, viSamA durbodhA, phaNibhASitabhASyaphakkikA pataJjalikathitamahAbhASyakuNDalAvRtagranthaH, kuNDinapurI pAtaJjalamahAbhASyavinaSTagranthabhAgasadRzI viSamA iti bhAvaH / / 15 / / ___ anuvAda-khAIke maNDalake bahAnese maNDalAkAra rekhAko prApta karAyI gayI zatruoMke AkramaNake bAhara, jo kuNDinanagarI dUsareke jJAnakA aviSaya durbodha, zeSanAgase kathita bhASyakI phakkikA (vinaSTa granthabhAga) ke sadRza thI // 15 // TippaNI-parikhAvalayacchalena-paritaH khAtAH parikhAH, pari-upasargapUrvaka "khanu avadAraNe" isa dhAtuse "anyeSvapi dRzyate" isa sUtrase Da pratyaya aura TAp "kheyaM tu parikhA" ityamaraH / parikhANAM valayaH (10 ta0 ), tasya chalaM, tena (pa0 ta0) / avApitA= ava+Ap + Nic + kta+TAp / phaNibhASitabhASyaphakkikAphaNA asyA'stIti phaNI, "phaNA" zabdase "prIyAvimyana" Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 . SaSIyacaritaM mahAkAvyam isa sUtrase ini; "kuNDalI gUDhapAccakSuHzravA kAkodaraH phaNI" ityamaraH / phaNA honese sarpako "phaNI" kahate haiN| yahA~para "phaNI" kahanese pANinikI aSTAdhyAyIke mahAbhASyakAra zeSanAgake avatAra pataJjali muni vivakSita haiN| phaNinA bhASitam ( tR0 ta0 ), phaNibhASitaM ca tat bhASyam ( ka0 dhA0 ), sUtrakI vyAkhyAko "bhASya" kahate haiN| usakA lakSaNa hai___"sUtrA'rtho varNyate yatra padaiH sUtrA'nusAribhiH / svapadAni ca vaya'nte bhASyaM bhASyavido viduH // " . arthAt jahA~ para sUtra ke anusaraNa karanevAle padoMse sUtrArthakA aura usI . prasaGgameM pratipAdita svapnoMkA bhI varNana hotA hai, use "bhASya" kahate haiM / kAvyamIsAMsAmeM rAjazekharane "AkSipya bhASaNAdbhASyam" aisA lakSaNa kiyA hai / jahA~para AkSepapUrvaka sUtrArthakA varNana kiyA jAtA hai, use bhASya kahate haiM / phaNibhASitabhASyasya phakkikA (Sa0 t0)| kahA jAtA hai ki aSTAdhyAyIke sUtroMkA mahAbhASya per3ake pattoMpara likhakara koI vidvAn le A rahe the, ve madhyAhnameM per3ake nIce so rahe the, itane meM kucha sUtroM ke vyAkhyA-bhAga bhASyake pannoMko bakarIne khA liyA, ataH utane bhAgameM kuNDalAkAra cihna aGkita hai| jaise ve sUtrAM'za bhASyakI anupalabdhise durjeya haiM, usI taraha khAIse kuNDalAkAra ghirI huI kuNDinanagarI zatruoMse AkramaNakI viSayabhUta nahIM hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM kaitavA'pahnati aura nagarIkA kuNDaligranthatvase utprekSA, vaha vyaJjaka zabdoMke abhAvase pratIyamAnotprekSA, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAvase saGkara haiM // 95 // mukhapANipadA'kSiNa paGkaja racitA'geSvapareSu cmpkH| svayamAdita yatra bhImajA smarapUjAkusumalama: bhiyam // 66 // anvayaH-yatra mukhapANipadA'kSiNa paGkajaH, apareSu aGgeSu campakaH racitA bhImajA smarapUjAkusumasrajaH zriyaM svayam Adita // 96 // ___ vyAlyA-yatra=kuNDinanagayA~, mukhapANipadAkSiNa = vadanakaracaraNanetre, paGkajaH kamalaiH, racitA, apareSu anyeSu, mukhapANipadAkSivyatirikteSviti bhAvaH / ageSu=avayaveSu, campaka:-campakapUSpaH, racitA=nirmitA, sarvatra sAdRzyAd vyapadezaH, tAdRzI, bhImajAH= damayantI, smarapUjAkusumasrajaH-kAmA'rcanapuSpamAlAyAH, zriyaMzobhA, svayam = Atmanaiva, Adita=AttavatI, gRhItavatI // 96 // Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyA sarga: 89 anuvAda-jisa kuNDinanagarImeM mukha, hAthoM, caraNoM aura netroMmeM kamaloMse aura mukha Adise atirikta aura aGgoMmeM campaka puSpoMse banAyI gayI damayantI, kAmadevakI pUjAke phUloMkI mAlAko svayaM ( khuda ) grahaNa karatI thIM // 96 // TippaNI-mukhapANipadAkSiNa = mukhaM ca pANI ca pade ca akSiNI ca mukhapANipadA'kSi, tasmin / "dvandvazca prANitUryasenA'GgAnAm" isa sUtrase samAhAra dvandva / "padA'GgA'dhikAre tasya ca tadantasya ca" isase tadantavidhikI anujJAse allopa / bhImajA= bhImAjjAtA, bhIma+jan+Da+TApa ( uppd0)| teSAM sak, tasyAH (10 ta0 ) / Adita=AG-upasargapUrvaka "DudAn dAne" ricca" isase itva aura "hrasvAdaGgAt" isase sickA lopa / jisa kuNDinanagarImeM mukha meM zveta kamalase, hAthoMmeM aura caraNoMmeM rakta kamaloMse tathA netroM meM nIlakamaloMse evaM mukha Adise bhinna aGgoMmeM campaka puSpoMse banAyI gayI damayantI, kAmadevakI pUjAmeM phUloMkI mAlAkI zobhA prApta karatI thI arthAt damayantIke mukha, hAtha, caraNa aura netra kamalake samAna tathA unase bhinna aGga campaka puSpoMke samAna the, yaha tAtparya hai| isa padyameM kamaloM aura campakapuSpoMse damayantIke mukhAdi aGgoMkI racanAke asambandhameM bhI sambandhakI ukti honese atizayokti aura ekakI zobhAkA dUsarese grahaNake asaMbhava honese sAdRzyakA AkSepa hokara nidarzanA, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese jaghanastanabhAragauravAdviyavAlamgya vihrtmkssmaaH| dhyamapsaraso'vatIya yAM zatamadhyAsata tatsakhIjanaH // 7 // 1 anvayaH-jaghanastanabhAragauravAta viyat Alambya vihartam akSamAH zatam apsarasaH avatIrya tatsakhIjanaH yAm adhyAsata dhruvam // 97 // vyAkhyA-jaghanastanabhAragauravAt =nitambakucabharagurutvAt hetoH, viyat -AkAzam, Alambya=Azritya, vihartu= krIDitum, akSamAH=asamarthAH, zata-bahusaMkhyakAH, apsarasaH- svarvezyA urvazyAdaya iti bhAvaH / avatIrya= vivaraNa, svargAdAgatyeti bhAvaH / tatsakhIjanaH = damayantIvayasyAgaNaH, damayantIsaMkhyaH satyaH, yAM=kuNDinanagarIma, adhyAsata=adhyatiSThan, dhra vaM-sambhAvanAmAm / apsaraHsadRzyo damayantIsakhyo damayantImupAsata iti bhAvaH // 9 // Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda-nitamba aura kucoMke bhArakI gurutAse AkAzako avalambana kara krIDA karaneke lie asamartha bahuta-sI apsarAeM svargase Akara damayantIkI sakhiyAM hokara jisa kuNDinanagarImeM rahatI haiM kyA ? aisA mAlUma hotA thA // 97 // TippaNI-jaghanastanabhAragauravAt =jaghanaM ca stanaM ca jaghanastanaM, 'dvandvazva prANitUryasenA'GgAnAm' isa sUtrase prANyaGga honese samAhAra dvandva / jaghanastanasya bhAraH (10 ta0), gurorbhAvaH gauravaM, guru+aN / jaghanastanabhArasya gauravaM, tasmAt (10 ta0), hetumeM paJcamI / Alambya=AG+labi+ktvA ( lyap ) / vihartum =vi+han+tumun / akSamAH = na, kSamA ( na0 ) / zataM="viMzatyAdyAH sadaikatve saMkhyAH saMkhyeyasaMkhyayoH" ityamaraH / avatIrya== ava+ta+ktvA ( lyap ) / tatsakhIjanaH= sakhI cA'sI janaH ( ka0 dhA0 ), "jAtyAkhyAyAmekasminbahuvacanamanyatarasyAm" isase jAtimeM ekavacana, yAm "adhyAsata" adhi-upasargapUrvaka Asa dhAtuke yogameM "adhizIGsthA''sAM karma" isa sUtrase AdhArakI karmatA honese dvitiiyaa| adhyAsata=adhi+zI + Asa+la+sa / apsarAoMke sadRza damayantIkI sakhiyAM unakI sevA karatI thI, yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai, "dhruvam" yaha pada usakA vAcaka hai / / 97 // sthitizAlisamastavarNatA na kathaM citramayI bibhartu yaa| svarabhevamupetu vA kathaM kalitA'nalpamukhA''ravA na vA // 18 // . anvayaH-citramayI yA sthitizAlisamastavarNatAM kathaM na bibhartu ? kalitA'nalpamukhA''ravA yA svarabhedaM kathaM vA na upatu // 98 // vyAkhyA-citramayI AzcaryapracurA AlekhyapracurA ca, yA=kuNDinanagarI, sthitizAlisamastavarNatA maryAdAzobhisakala brAhmaNAdivarNavAm ( AzcaryapracurApakSe), maryAdAzobhisakalazuklAdivarNatAm ( AlekhyapracurApakSe ), kathaMkena prakAreNa, na bibhartu = no dhArayatu, dhArayatyeveti bhAvaH / evaM ca kalitA'nalpamukhA''ravA=prAptabahumukhazabdA prAptacaturmukhapaJcamukhaSaNmukhazabdA ca, yA purI, svarabhedaM dhvaninAnAtvaM (prAptabahumukhazabdApakSe), svargAt abhedaM (prAptacaturmukhapaJcamukhaSaNmukhazabdApakSe), kathaM vA=kena prakAreNa vA, na upaituna prApnotu, upetyeveti bhAvaH // 98 // anuvAda-pracura AzcaryavAlI aura pracura citravAlI jo kuNDinanagarI maryAdAvAle brAhmaNa Adi varNose yukta aura ThIka sthAnameM rahanevAle zukla-phaSNa Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyA sargaH Adi varNose yukta kyoM na ho ? manuSya Adike aneka mukhoMse zabdoMko prApta karanevAlI jo nagarI svarake bhedako kyoM nahIM prApta karegI? aura bahumukhavAloM (caturmukha = brahmA, paJcamukha = mahAdeva aura SaNmukha = kArtikeya) zabdako prApta karanevAlI jo kuNDinanagarI svargase abhedako kyoM nahIM prApta karegI? // 98 // TippaNI-citramayI-pracuraM citramasti yasyAH sA, citra+mayaT + DIpa "AlekhyA'zcaryayozcitram" ityamaraH / sthitizAlisamastavarNatAM sthityAzADa-( la )nte tacchIlAH iti sthitizAlinaH, sthiti+zA+Nini / "Da" aura "la" ke abhedase "sthitizAlinaH" aisA pada huA hai / "sthitiH striyAmavasthAne maryAdAyAM ca sImani" ityamaraH / samastAzca te varNAH (ka0 dhA0 ), "varNo dvijA''dI zuklAdI stutI, varNaM tu vA'kSare" ityamaraH / sthitizAlinaH samastavarNA yasyAH sA ( bahu0 ), tasyAH bhAvaH sthitizAlisamastavarNatA, tAm, sthitizAlisamastavarNA+ tal + TAp + am / "sAmAnye napuMsakam" isase napuMsakaliGgatA / bibhartu =DubhRz +loT+tim / AzcaryamayI isa nagarImeM brAhmaNa Adi saMpUrNa varNa apanI maryAdAmeM the, pracura citroMvAlI isa nagarImeM citroM meM zukla, nIla Adi samasta varNa (raGga) ThIka sthAnameM the| manuSya Adike mukhoMke zabdoMvAlI jo nagarI svaroMke bhedako prApta karatI thI tathA bahuta mukhoMvAloM (caturmukha brahmA, paJcamukha-mahAdeva aura SaNmukhakArtikeya ) ke zabdoMko prApta karanevAlI jo nagarI ( svaH abhedam ) svargase abhedako prApta karatI thI arthAt jaise svarga meM caturmukha, paJcamukha aura SaNmukhake zabda hai, vaise hI yahA~para bahuta mukhoMke zabda haiM, yaha tAtparya hai / isa padyameM pUrvArddhameM apatti, zabdazleSa aura prakRtizleSakA ekAzrayA'nupravezarUpa saGkara aura uttarArddhameM bhI vaisA hI saGkara hai / samudAyameM saMsRSTi alaGkAra hai / / 98 // svaravA'NayA patAkayA dinamarkeNa samIyuSottaSaH / lilihubahudhA sudhAkara nizimANisyamayA yadAyAH // 66 // . anvayaH-mANikyamayA yadAlayAH dinaM samIyuSA arkeNa uttaSaH ( santaH) nizi svarucA aruNayA patAkayA sudhAkaraM bahudhA lilihuH // 99 // gyAlyA-mANikyamayA:=parAgaratnanirmitAH, yadAlayA=kuNDina. nagarIgRhAH, dinaM divasaM vyApya, samIyuSA saGgatena, arkeNa = sUryeNa hetunA, uttaSaHutpannapipAsAH santaH, sUryakiraNasamparkAditi zeSaH / nizi-rAtrI, svaruvA=AlayaprabhayA, aruNayA raktavarNayA, patAkayA=vaijayanyA, Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam rasanAyamAnayeti bhAvaH / sudhAkaram =amRtanidhi, candramityarthaH, bahudhAanekaprakAraH, lilihuH = AsvAdayAmAsuH / divase santaptA rAtrI zItopacAraM kurvantIti bhAvaH // 99 // ____anuvAda-parAga ratnoMse bane hue jisa kuNDinanagarIke bhavana, dinabhara mile hue sUryake kAraNa pyAse hokara rAtameM bhavanakI kAntise lAla rasanA(jIbha ) ke sadRza patAkAse candramAko aneka prakArase AsvAdana karate the| TippaNI-mANikyamayAH mANikyAnAM vikArAH, mANikya+mayaT / yadAlayA:-yasyAm AlayA ( sa0 ta0 ) / dinaM='kAlA'dhvanoratyantasaMyoge' isa sUtrase kAlake atyanta saMyoga meM dvitiiyaa| samIyuSA-sam-upasargapUrvaka iN dhAtuse 'upeyivAnanAzvAnanUcAnazca' isa sUtrameM 'ud' isa upasargake avivakSita honese upasargarahita vA anya upasargase yukta iN dhAtuse kvasu pratyayAnta nipAtana / sam + iN + kvsu+ttaa| uttRSaH= udgatA tRT yeSAM te (bahu0), svarucA=svasya ruk, tayA (Sa0 ta0) / sudhAkaraM=sudhAyA AkaraH, tam (10 ta0 ) / bahudhA=bahubhiH prakAraH, 'bahugaNavatuDatisaMkhyA' isa sUtrase saMkhyAsaMjJA honese "bahu" zabdase "saMkhyAyA vidhArthe dhA" isa sUtrase dhA pratyaya / lilihuH="liha AsvAdane" dhAtuse liT + jhi / isa padyameM patAkAoMke apane zuklaguNakA parityAga kara mANikyameM sthita aruNa guNakA grahaNa karanese tadguNa aura kuNDinake AlayoMkA candra lehanakI utprekSA karane meM iva Adi vAcaka zabdoMke abhAvase pratIyamAnotprekSA haiM, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara hai // 99 // lilihe svarucA patAkayA nizi jihvAnimayA sudhAkaram / zritamarkakaraH pipAsu yannRpasamA'malapaMparAgajam // 10 // anvayaH-amalaparAgajaM yannupasama arkakaraH zritaM pipAsuH ( sat ) svarucA jihvAniyA patAkayA nizi sudhAkaraM lilihe // 10 // vyAkhyA-pUrvottamevA'rtha bhaGgayantareNa pratipAdayati-liliha iti / amalapaparAgajaM nirmalapuSparAgaratnanirmitaM, yannRpasama=kuNDinanagarIrAjabhavanam, arkakaraiH sUryakiraNaH, zritam =abhivyAptam, atisAmIpyAditi zeSaH / ata eva pipAsuH tRSitaM sada, svarucA-svasadRzakAntiyuktayA, jihvAnibhayA= rasanAsadRzyA, patAkayA=vaijayantyA, nizi- rAtrI, sudhAkaraM candramasaM, lilihe=AsvAdayAmAsa / / 100 // Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH anuvAda-nirmala puSparAgaratnoMse nirmita kuNDinanagarIkA rAjaprAsAda, sUryakiraNoMse abhivyApta ataeva pyAsA hokara apanI kAntivAlI jIbhake samAna patAkAke candramAkA AsvAdana karatA thA // 10 // TippaNI-amalaparAgajam = padmarAgebhyo jAtaM padmarAgajam, padmarAga+ jan+DaH / amalaM ca tat padmarAgajam (ka0 dhaa0)| yannRpasama-nRpasya sama (10 ta0 ), yasyA nRpasana (10 t0)| arkakaraH= arkasya karAH, teH (10 ta0 ) / zritaM =zri+ktaH ( karmameM ) / pipAsu=pAtum icchuH, pA+ san+uH / svarucAkvA ruk yasyAM sA svaruka, tayA (bhu0)| jihvAniyA =jihvayA sadRzI jihvAnibhA, tayA (tR0 t0)| lilihe = "liha AsvAdane" dhAtuse kartA meM liT + ta / isa padyameM pahaleke samAna tadguNa, pratIyamAno. sprekSA aura upamA-inakA aGgAGgibhAvase saGkara hai // 100. // . ' amRtadhutilakSma pItayA militaM ydvlbhiiptaakyaa| . balayAyitazeSazAyinaH sakhitAmAvita pItavAsasaH // 101 // anvayaH-pItayA yadvalabhIpatAkayA militam amRtadhutilakSma valayAyitazeSazAyinaH pItanAsasaH sakhitAm Adita // 101 // - vyAlyA-pItayA=pItavarNayA, yadvalabhIpatAkayA kuNDinanagarIvaijayantyA, militaM-saGgataM, sAmIpyAditi zeSaH / amRtadhutilakSma candralAJchanaM, vala. yAyitazeSazAyinaH=maNDalIbhUtA'nantanAge zayanazAlinaH, pItavAsasaH pItAmbarasya, viSNorityarthaH / sakhitAMsAdRzyam, Adita-agrahIta // 101 // manuvAda-pItavarNavAlI jisa kaNDinanagarIke U~ce gRhakI patAkAse saMgata candramAkA kalaGka, maNDalAkAra zeSanAgameM sonevAle pItAmbara (viSNu ) ke sAdRzyako grahaNa karatA thA // 101 // TippaNI-pItayA="pIto goro haridrA''bha" ityamaraH / yadvalabhIpatAkayA=yasyAM valabhI ( sa0 ta0) / "valabhI candrazAlAyAM gRhe saudhordhvabezmani" iti rabhasaH / yadvalabhyAM patAkA, tayA ( sa0 t0)| amRtadhutilakSma = amRtaM dyutiryasya saH ( bahu0 ) / amRtAtelakSma (Sa0 ta0) / valabAyitazeSazAyinaH = valayavat AcaritaH valayAyitaH, "valaya" zabdake "kartuH apasalopazca" isase kyaG pratyaya hokara kartAmeM kta pratyaya / valayAyitazcA'sau saH (ka0 dhA0) / valayAyitazeSe zete tacchIla: valayAyitazeSazAyI, asya, valayAyitazeSa + zI+gini ( upapada0)+is / pItavAsasaH pItaM zAso yasya sa pItavAsAH, tasya (bhu0)| sakhitAm = sakhyurbhAvaH Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sakhitA, tAm, sakhi+tal+ TAp + am / Adita=AG-upasargapUrvaka "DudAna dAne" dhAtuse kAma luGa+ta / isa padyameM candramAkA zeSanAgake sAtha, unake kalaGkakA viSNuke sAtha aura pIlI patAkAkA pItavastrake sAtha sAdRzya hai| isa padyameM valabhIpatAkAke candrakalaGkake sAtha milanakA sambandha na honepara bhI sambandhakA pratipAdana karanese atizayokti aura upamA alaGkAra hai| ina donoMkA aGgAGgibhAva honese saGkara hai // 101 // azrAntazrutipAThapUtarasanA''virbhUtabhUristavA jihmbrhmmukhaughvinitnvsvrgkriyaakelinaa| yatprAsAdadukUlavalliranilA''ndolerakheladivi // 102 // vAjihmabrahmamukhaughavinitanavasvargakriyAkelinA, gAdhisutena pUrva sAmighaTitA mukto mandAkinI nu anilAndolaH divi akhelat // 102 // vyAkhyA-yatprAsAdadukUlavalli: kuNDinanagarIrAjabhavanapatAkAlatA, azrAntazrutipAThapUtarasanA''virbhUtabhUristavA'jihmabrahmamukhIdhavinitanavasvargakriyAkelinA =nirantaravedapAThapavitrajihvAprAdurbhUtapracurastotrA'kuNThapitAmahA''nanapratyUhitanUtanasuralokaracanAvilAsena, gAdhisutena-vizvAmitreNa, pUrvaprathama, brahmaprArthanA. diti zeSaH sAmighaTitA- ardhasRSTA, prAgiti zeSaH, muktA-tyaktA, pazcAditi zeSaH / mandAkinI nu= AkAzagaGgA kim, anilAndola: vAyucalanaH, divi AkAze, akhelat =akrIDat / / 102 // anuvAda-kuNDinapurIke rAjabhavanakI patAkA, lagAtAra vedapATha karanese pavitra jIbhase prAdurbhUta pracurastotrameM kuNThita na honevAle brahmAjIke mukhoMse naye svargalokakI racanAmeM vighnavAle vizvAmitrase brahmAjIkI prArthanAse pahale AdhI banAyI gayI aura pIchese chor3I gayI AkAzagaGgA, vAyuke AndolanoMse AkAzameM mAnoM khela rahI thI // 102 // ___TippaNI-yatprAsAdadukUlavalli:-yasyAH prAsAdaH (10 ta0), dukUlaM valliriva dukUlavalli: ( upamitakarma0 ), yatprAsAde dukUlavalliH (sa0 ta0), azrAntazrutipAThana zrAntaH azrAntaH (na), zruteH pAThaH (10 ta0), azrAntazcA'sau zrutipAThaH (ka0 dhA0 ), tena pUtAH ( tR0 ta0), azrAnta. zrutipAThapUtAzca tA rasanAH (ka0 dhA0 ), tAbhya AvirbhUtAH (pa0 ta0 ) / Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hitIyA sargaH bhUrayazca te stavAH ( ka0 dhA0 ) / azrAntazrutipAThapUtarasanAvirbhUtAzca te bhUristavAH ( ka0 dhA0 ), na jihmaH ajihmaH (na0) / brahmaNo mukhAni (Sa0 ta0 ), teSAm oghaH ( Sa0 ta0 ) / ajihmazvA'sau brahmamukhaudhaH (ka0 dhA0) / vighnaH saJjAtaH asyAH sA vighnitA, vighna + itac+TAp / navazvA'sau svargaH (ka0 dhA0) / tasya kriyA (ss0t.)| azrAntazrutipAThapUtarasanA''virbhUtabhUristaveSu ajihmaH ( sa0 ta0), sa cA'sau brahmamukhaudhaH (ka. dhA0 ), tena vinitA (tR0 ta0) / sA cA'sau navasvargakriyA eva keliH yasya, tena (bhu0)| gAdhisutena =gAdheH sutaH, tena ( Sa0 ta0) / sAmighaTitA, 'sAmi' isa sUtrase samAsa / "sAmi tvardhe jugupsite" ityamaraH / muktA=mula+kta+TAp / anilAndola:=anilasya AndolAH, taiH (Sa0 ta0) / akhelat="khela calane" isa dhAtuse laG+tip / sazarIra svarga jAneke lie yajJakA anuSThAna cAhanevAle ikSvAkuvaMzameM utpanna trizaGaku nAmake rAjAko vaziSThake pratyAkhyAna karanepara vizvAmitrane yajJa karAyA aura unako svarga meM bhijavAyA, taba indrane unako nIce girA diyaa| taba kruddha hokara vizvAmitrane naye svargakI sRSTikA Arambha kiyaa| taba brahmAjIne unakI stuti (prazaMsA) kara unako usa karmase virata kiyA, vAlmIkirAmAyaNake isa kathAnakake anusAra yaha varNana hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra, oja guNa aura gauDI rIti tathA zArdUlavikrIDita chanda hai // 102 // yadativimalanIlavezmarazmibhramaritamAH zucivastravaliH / alabhata zamanasvasuH zizutvaM divasakarA'Gkatale calA ThantI // 10 // anvayaH-yadativimalanIlavezmarazmibhramaritabhAH zucivastravalliH divasakarA'Gkatale calA luThantI zamanasvasuH zizutvam alabhata // 103 // 1 vyAkhyA-yadativimalenIlavezmarazmibhramaritabhAH kuNDinanagaryatinirmalendranIlaniketanakiraNabhramarasadRzakAntiH, zucivastravalli:-zuklavasanalatA, zukla. vastrapatAketi bhAvaH / divasakarA'Gkatale sUryotsaGgapradeze, calA=caJcalA, luThantI parivartamAnA satI, zamanasvasuH yamabhaginyAH yamunAyAH / zizutvaM zaMzavam, balabhata=prAptavatI, bAlayamuneva zuzubha iti bhAvaH / bAlikAzca piturutsaGage luThantIti bhAvaH // 103 // ____ anuvAda - jisa kuNDinanagarIke atyanta nirmala nIlamake bhavanoMkI kiraNoMse bhramarake samAna nIlI kAntivAlI sapheda vastrakI patAkAne ( apane pitA) Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sUryakI godameM caJcala hokara loTa-poTa karatI huI yamunAkI bAlyAvasthAko / prApta kiyA // 103 // TippaNI-yadativimala-nIlaM ca tat vezma (ka0 dhA0 ) / nIlavezmano razmayaH (10 ta0), atyantaM vimalAH (supsupA0), ativimalAzca te nIlavezmarazmayaH ( ka. dhA0 ), yasyAm ativimalanIlavezmarazmayaH ( sa0 t0)| bhramaraH saJjAtaH asyAM sA bhramaritA, bhramara+ita+TAp / bhramaritA bhAH yasyAH sA ( bahu0 ) / yadativimalanIlavezmarazmibhiH bhramaritabhAH (tR0 t0)| zucivastravalli:=vastram eva valli: ( rUpaka0 ), zucizcA'sau vastravalli: ( ka0 dhA0 ) / divasakarAGkatale=divasaM karotIti taddhetuH divasakaraH, "kuno hetutAcchIlyA'nulomyeSu" isa sUtrase divasa-upasargapUrvaka "kR" dhAtuse Ta pratyaya ( upapada0 ) / aGkasya talam ( Sa0 t0)| divasakarasya aGkatalaM, tasmin / 50 ta0 ) / calA=calatIti, cala+a+TAp / luThantI=luTha+ laT (zatR.)+DIp / zamanasvasuH-zamanasya svasA, tasyAH (Sa0 ta0) / "kAlindI sUryatanayA yamunA zamanasvasA" ityamaraH / zizutvam =zizu+tva + am / alabhata=labha + laG+ta / isa padyameM sapheda patAkAke nIlamaNi bhavanoMse nIlaguNa grahaNa karanese tadguNa alaGkAra "bhramaritabhAH" yahA~para upamA, yamunA kI zizutAko patAkA kaise prApta karegI, isa prakAra sAdRzyakA AkSepa honese nidarzanAkA pUrvokta tadguNa rUpaka aura upamAse aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai, puSpitAgrA chanda hai / usakA lakSaNa hai-"ayuji nayugarephato yakAro yuji pa najo jaragAzca puSpitAgrA" // 103 // svaprANezvaranarmahamyaMkaTakA'tithyagrahAyotsukaM pAtho nijalisozikharAvArA ytkaaminii| sAkSAdapsaraso vimAnakalitavyomAna evA'bhava banna prApa nimeSamabhratarasA yAntI rasAvadhvani // 104 // anvayaH-yatkAminI vimAnakalitavyomAnaH sAkSAt apsarasa eva abhavat yat nijakelisodhazikharAt svaprANezvaranarmahayaMkaTakA''tithyagrahAya utsukaM pAthodam Aruhya rasAt yAntI adhvani adhratarasA nimeSaM na prApa // 104 // vyAlyA-yatkAminI kuNDinanagarIramaNI, vimAnakalitavyomAnaH= vyomayAnakrAntagaganAH, sAkSAta pratyakSarUpAH, apsarasa eva=divyA'GganA eva, abhavat =avartata, yat-yasmAtkAraNAta, nijakelisodhazikharAt = svakrIDAgRhazRGgAda, svaprANezvaranarmahayaMkaTakA''tithyagrahAya=nijavallabhakrIDA- . Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ditIyaH sargaH saudhamadhyabhAgaprAghuNikatvasvIkArAya, tatra vizrAmArthamiti bhAvaH / utsukam = utkaNThitaM, pAthodaM =megham, Aruhya = ArohaNaM kRtvA, rasAt = anurAmAt, yAntI =gacchantI satI, adhvani = mArge, abhratarasA - meghavegena, nimeSaM = nimeSapAtavilamba netrasaGkocaM ca, na prApa =na prAptavatI, svAbhAvikasaundaryaNa vimAnatulyameghArohaNena AkAzagamanena nimeSA'prAptezca kuNDinanagarIramaNI apsara:samAnA sajAteti bhAvaH / / 104 // ___ anuvAda-jisa kuNDinanagarIkI ramaNI aTArIse AkAzakA avalambana kara sAkSAt apsarA hI ho gayI, jo ki apane krIDAbhavanake UrvabhAgase bhAgane priyatamake krIDAbhavanase AtithyagrahaNake lie utkaNThita meghapara ArohaNa kAra anurAgase jAtI huI mArgase meghake vegase usane nimeSako bhI prApta nahIM kiyA ( palaka bhI nahIM jhukAyI ) / / 104 // TippaNI-yatkAminI =yasyAM kAminI ( sa0 ta0 ) / vimAnakalitavya mAna:- kalitaM vyoma yAbhistA: kalitavyomAnaH ( bahu0 ), yahA~para " bahuvrIhe." isa sUtrase DIpkA niSedha huA hai / vimAnena kalitavyomAnaH ( tR t0)| "apsarasaH" isakA vizeSaNa honese bahuvacana huA hai| abhavat =bha +laG+tip / uddezyavAcaka "yatkAminI" isa padake ekavacanA'nta honese ekavacana / nijakelisaudhazikharAta =keleH sodham (Sa0 ta0), tasya zikharam (pa0 t0)| nijaM ca tat kelisodhazikharaM, tasmAt (ka0 dhaa0)| ( apAdAnameM paJcamI ) / svaprANezvaranarmaharmyakaTakA''tithyagrahAya =prANAnAm IzvaraH (10 t0)| svazcAsau prANezvaraH (ka0 dhA0 ), narmaNo haya'm (pa0 ta0), svaprANezvarasya narmaharmyam (Sa0 ta0), tasya kaTakaH ( 10 ta0), "kaTako'strI nitambo'dreH" ityamaraH / atithaya idam Atithyam, "atithi" zabdase "atitheyaH" isa sUtrase tAdayaM meM jya pratyaya, AdivRddhi / Atithyasya grahaH (10 ta0 ) / svaprANezvaranarmaharmyakaTakAt AtithyagrahaH, tasmai ( 10 t0)| pAthodaM pAyo dadAtIti pAyodaH, tam, pAthas +dA+kaH (upapada0) / Aruhya -AG+raha+ktvA ( lyap ) / rasAta hetumeM paJcamI / yAntI yAtIti, yA+laT ( zatR )+DIp / abhratarasA abhrasya taraH, tena (pa0 ta0, hetumeM tRtIyA) yahA~para kuNDinanagarakI strI apane svAbhAvika saundaryase priyatamake pAsa jAneke lie apanI aTArIse vimAnake samAna meghapara car3hanese AkAzameM gamana. . sA karanese priyatamake pAsa jAne kI utkaNThAse palaka bhI na mAranese apsarA. Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / sI ho gayI, isa bAtako prakAzita kiyA hai / isa padyameM kuNDinanagarIkI strI aura apsarAkA bheda honepara bhI abhedakA adhyavasAya honese tathA nimeSapAta. vilamba aura netrasaGkocakA bheda honepara bhI 'nimeSa' padake zleSase abhedakA adhyavasAya honese do atizayokti alaGkAroMkI saMsRSTi hai, evaM kaTaka aura zikhara do padoMse narmaharyoM kI aura saudhoMkI atyanta U~cAI vyaGgaya hotI hai, isa prakAra zabdazaktimUlavastudhvani hai / zArdUlavikrIDita chanda hai // 104 / / vaidarbhIkelizale marakatazikharAsthitaraMzadarbha brahmANDA''ghAtabhagnasyadajamadataMyA hrIdhRtA'trAGmukhatvaiH / kasyA nottAnagAyA divi surasurabherAsyadezaM gatA'gre yaMdgogrAsapradAnavratasukRtamavizrAntamujjRmbhate sma // 10 // anvayaH-vaidarbhIkelizaile marakatazikharAt utthitaH brahmA'NDAghAtabhagnasyaijamadatayA hrIdhRtA'vAGmukhatvaH divi uttAnagAyAH kasyAH surasurabheH Asya. dezaM gatAH aMzudarbhaH yadgogrAsapradAnavratasukRtam avizrAntam ujjambhate sma / vyAkhyA-vaidarbhIke lizaile= damayantIkrIDAparvate, marakatazikharAt=gAru. mataratnazRGgAt, utthitaH=UrdhvagAmibhiH, atha brahmANDA''ghAtabhagnasyadajamadatayA=brahmANDasaTTanavinAzitavegagarvatvena, hrIdhRtAbAGamukhatvaH-lajjAkRtAsdhomukhatvaH, ata eva, diviAkAze, uttAnagAyA:- uttAnagAminyAH, UrdhvamukhAyA ityarthaH / kasyAH, surasurabhe:=devadheno., AsvadezaM = mukhapradezaM, gatAs. T:=prAptA'praiH, aMzudarbhaH kiraNarUpakuzaH yadgogrAsapradAnavratasukRtaM kuNDinanagarIdhenugrAsavitaraNaniyamapuNyam, avizrAntaM = nirantaram, ujjambhate sma = vardhate sma / / 104 // ___ anuvAda-damayantIke krIDAparvatameM pannekI coTiyoMse uThe hue, brahmANDase AghAta honese vegakA ghamaNDa TUTanese lajjAse adhomukha, AkAzameM U~cA mukha karanevAlI kisa devatAkI gAyake mukhapradezameM agrabhAgako jAnevAle kiraNarUpa kazoMse jisa kuNDinanagarIkA gogrAsa deneke niyamakA puNya lagAtAra bar3hatA thaa| TippaNI-vaidarbhIkelizale-vidarbheSu bhavA vaidarbhI, vidarbha + aN + GIp / kele: zaila: ( 10 ta0 ) / vaidA kelizala:, tasmin (pa0 ta0 ), marakata. zikharAtma rakatAnAM zikharaM, tasmAt (Sa0 t0)| "gArutmata marakatamasma. garbho harinmaNiH" ityamaraH / utthitaiH-ud + sthA+kta+bhis / brahmANDA''ghAtabhagnasyadajamadatayA-brahmaNaH aNDaM ( 0 ta0), brahmANDena AvAtaH (tR. Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH ta0), tena bhagnaH ( tR0 t0)| syadAt jAtaH syadajaH, sya+jan +DaH / sa cA'sau madaH ( ka0 dhA0 ) / brahmA'NDAghAtabhagnaH syadajamado yeSAM te (bahu0 ), teSAM bhAvaH tattA, tayA / brahmA'NDAghAtabhagnasyadaja+mada + tala + TAp +TA / hrIdhRtA'vAGmukhatvaH=hiyA dhRtam (tR0 ta0 ) / avAk mukhaM yeSAM te avAGmukhAH (bhu0)| teSAM bhAvaH avAGmukhatvam, avAGmukha+ tv| hrIdhRtam avAGmukhatvaM yaste, taiH ( bahu0 ) / uttAnagAyAH= uttAnaM gacchatIti uttAnagAH, tasyAH, uttAna + gam +Da+TAp + Gas / "uttAnA vai devagavA bahanti" vedake isa vacanake anusAra yaha ukti hai / surasurabhe:-surasya surabhiH. tasyA (Sa0 t0)| Asyadezam =Asyasya dezaH, tam (pa. ta0) / gatA'praiH= gatA agrA yeSAM te, taiH (bahu0) / aMzudarbhaH=aMzava eva darbhAH, taiH (rUpaka0) / yadgogrAsapradAnavratasukRtaM-goH grAsaH (Sa0 ta0 ), tasya pradAnaM (Sa0 ta0). tadeva vratam (rUpaka0), tasya sukRtaM ( 10 ta0), "syAddharmamastriyAM puNyazreyaso sukRtaM vRSaH" ityamaraH / yasyA gogrAsapradAnavratasukRtam ( Sa0 ta0 ) / adi. zrAntaM na vizrAntam ( natra 0 ) / avizrAntaM yathA tathA, yaha kriyAvizeSaNa hai / ujjambhate sma =ud-upasargapUrvaka "jabhi" dhAtuse "sma" ke yogameM bhUtakAlameM laT + ta / bahutase marakata ( pannA ) ratnoMse banA huA damayantIkA krIDAparvata hai, usase utpanna kiraNeM brahmANDataka pahaMcI, upara na jAnese mAnoM lajjAse lauTa rahI thI, usI samaya Upara mukha karanevAlI devatAoMkI gAyoMka mukha meM par3IM, ve kuzoMke samAna hare varNavAlI thI, isIko lekara vaidarbhIke krIDA. parvatameM gogrAsa deneke puNyakA varNana kiyA gayA hai| isa padyameM "aMzudarbha:" yahA~para rUpaka hai / aMzudarbhokA brahmANDase AghAta AdikA sambandha na honepara bhI sambandhakA varNana karanese atizayokti, "lajjAse adhomukha" isa arthameM kAcaka zabdake na honese pratIyamAnotprekSA aura lokA'tizayasampattikA varNana honese udAtta alaGkAra, isa prakAra ina alaGkAroMkI saMsRSTi hai / sragdharA chanda hai, usakA lakSaNa haimranaryAnAM trayeNa trimuniyatiyutA sragdharA kIrtiteyam / " // 105 // vidhukaraparirammAdAttaniSyandapUrNaH zaziSadupakla-terAlavAlastarUNAm / viphalitajalasekaprakriyAgauraveNa vyaracita hatacittastatra bhaimIvanena // 106 // Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam .. anvayaH-tatra zazidRSadupakluptaH ( ata eva ) vidhukaraparirambhAt AttaniSyandapUrNaH tarUNAm AlavAlaH viphalitajalasekaprakriyAgauraveNa bhaimIvanena sa hatacitto vyaraci // 106 // vyAkhyA-tatratasyAM, kuNDinanagaryAm / zazidRSadupaklaptaH= candrakAntazilAnirmitaH, ata eva, vidhukaraparirambhAt = candrakiraNasampAda, AttaniSyandapUrNaH-gRhItajalaprasravaNapUritaH, tarUNAM-vRkSANAm, AlavAla: AvApaH, viphalitajalasekaprakriyAgauraveNa-vyarthIkRtasalilasecanaprakArabhAreNa, bhaimIvanenadamayantyupavavena, saH= haMsaH, hRtacitaH-AkRSTamanAH, vyaraci-viracitaH / 106 // ___ anuvAda- usa kuNDinanagarImeM candrakAnta maNiyoMse banI huI ataeva candrakiraNake saMparkase gRhIta jalase pUrNa per3oMkI kyAriyoMse jalasecanakI AvazyakatAse rahita damayantIke upavanane haMsake cittako AkRSTa kiyA // 106 // ___ TippaNI-zazidRSadupaklaptaH= zazino dRSat (Sa0 ta0), tayA upakalasAni, taiH (tR0 t0)| vidhukaraparirambhAt - vidhoH karAH (10 ta0), teSAM parirambhaH, tasmAt ( 10 ta0), hetumeM paJcamI / "parirambhaH" padakA artha "pariSvaGgaH saMzleSa upagRhanam" amarakI aisI uktise 'parirambha" padakA artha AliGgana hai, yahA~para lakSaNAse samparka artha kiyA gayA hai / AttaniSyandapUrNaHAttAzca te niSyandAH (ka0 dhA) / "Atma0" aise pAThameM AtmanaH= svasya, niSyandAH (Sa0 t0)| aisA artha karanA cAhie / AttaniSyandaiH pUrNAni, taiH ( tR0 ta0 ) / viphalitajalasekaprakriyAgauraveNa=viphalaM kRtaM viphalitam, viphala + Nic+ktaH / jalasya sekaH ( Sa0 ta0 ), tasya prakriyA ( 10 ta0 ), tasyA gauravam (pa0 ta0 ) / viphalitaM jalasekaprakriyAgauravaM yasya tat, tena ( bahu0 ) / bhaimIvanena = bhaimyA vanaM, tena (Sa0 t0)| hRtacittaH hRtaM cittaM yasya saH ( bahu0 ) / vyaraci= vi+ racalaG+ta ( krmmeN)| isa padyameM AlavAloMkA candrakAnta maNise pighale jalase sambandha na honepara bhI sambandhakI uktise atizayokti alaGkAra hai / yahA~se cAra padyotaka mAlinI chanda hai, usakA lakSaNa hai-"nanamayayayuteyaM mAlinI bhogilokaH" / / 106 // atha kanakapatatrastatra tAM rAjaputrIM sasi sadRzabhAsAM visphurantI sakhInAm / uDupariSadi madhyasyAyizItAM'zulekhA anukaraNapaTulakSmImakSilakSIcakAra // 107 // Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH sargaH 101 anvayaH-atha kanakapatattraH tatra sadRzabhAsAM sakhInAM sadasi visphurantIm uDupariSadi madhyasthAyizItAM'zulekhA'nukaraNapaTulakSmI tAM rAjaputrIm akSilakSIcakAra // 107 // ___ vyAlyA-atha -bhaimIvanadarzanA'nantaraM, kanakapatattraH suvarNamayapakSaH, rAjahaMsa ityarthaH / tatra-bhaimIvane, sadRzabhAsAM= svasadRzasaundaryANAM, sakhInAM vayasyAnAM, madasi=sabhAyAM, visphurantIM vidyotamAnAm, uDupariSadi= tArakAsabhAyAM, madhyasthAyizItAMzulekhA'nukaraNapaTulakSmIm =antarasthacandrakalA'nukArasamarthazobhA, tAMpUrvoktAM, rAjaputrI bhImabhUpaduhitaram, akSilakSIcakAra= nayanagocarIcakAra, dadazetyarthaH // 107 // _ anuvAda- damayantIkA ugravana dekhaneke anantara sunahare paMkhoMvAle ( usa haMsa ) ne usa upavanameM tulyakAntivAlI sakhiyoMkI sabhAmeM zobhita honevAlI, tArAoMkI sabhAmeM bIca meM rahanevAlI candrakalAke anukaraNa (nakala ) meM samartha zobhAvAlI usa rAjakumArI ( damayantI ) ko dekhA // 107 // TippaNI-kanakapatattraH= kanakasya vikArI kanake, te patattre yasya saH ( bahu0 ) / sadRzabhAsAM= sadRzI bhA yAsAM sadRzabhAsaH, tAsAm ( bahu0 ), "bhAzchavidyutidIptayaH" ityamaraH / visphurantI =visphuratIti visphurantI, tAM, vi+ sphur + laT(zatR.)+ GIp+am / uDupariSadi-uDUnAM pariSada, tasyAm (10 ta0 ) / "nakSatramRkSaM bhaM tArA tArakA'pyuDu vA striyAm" ityamaraH / madhyasthAyizItAM'zulekhA'nukaraNapaTulakSmI = madhye tiSThatIti madhyasthAyinI, madhyaupapadapUrvaka sthA dhAtuse Nini pratyaya, "Ato yuk ciNkRtoH" isa sUtrase yuk Agama aura strItvavivakSAmeM DIp / zItA aMzavo yasya sa zItAMzuH (bahu0), tasya lekhA ( Sa0 ta0), madhyasthAyinI cA'sau zItAMzulekhA (ka0 dhA0 ), tasyA anukaraNaM ( 10 t0)| paTuH lakSmIH yasyA sA paTulakSmIH ( bahu0 ), samAsAntavidhike anitya honese "navRtazca" isase samAsAnta kap pratyaya nahIM huaa| zItAM'zulekhA'nukaraNe paTulakSmIH, tAm ( sa0 ta0 ) / rAjaputrI-putaH ( tanAmanarakAt ) vAyata iti puttrI, put+trai (trA)+ ka + DIn / "zAGgaravAcao DIn" isase DIn / "sutA tu duhitA putrI" iti trikANDazeSaH / rAjJaH putrI, tAm (10 t0)| akSilakSIcakAra= lakSyata iti lakSaM, lakSa + ghaJ / "lakSa lakSyaM zaravyaM ca" ityamaraH / akSNorlakSam (Sa0 t0)| anakSilakSam akSilakSaM yathA sampadyate tathA cakAra akSilakSIcakAra, akSilakSa + vi ++liT +tip / isa pacameM upamA alahAra aura mAlinI chanda hai / / 107 // Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhramaNarayavikIrNasvarNabhAsA khagena kvacana patanayogya dezamanviSyatA'dhaH / mukhavidhumavasIyaM sevituM lambamAnaH zaziparidhirivoccamaNDalastena tene // 108 // anvayaH-adho bhUtale kvacana patanayogyaM dezam anviSyatA bhramaNarayavikIrNaparNabhAsA tena khagena adasIyaM mukhavidhaM sevituM lambamAnaH zaziparidhiH iva caH maNDala: tene // 108 // jyAkhyA-adhaH nimnabhAge, bhUtale = bhUmitale, kvacana - kutracit, patanayogyam =avataraNA'ha, dezaM = sthAnam, anviSyatA=gaveSamANena, bhramaNarayavikIrNasvarNabhAsA=bhramivegavikSiptasuvarNakAntinA, tena =pUrvoktena, khagena pakSiNA, haMsenetyarthaH / adasIyaM = damayantIsambandhinaM, mukhavidhuM= vadanacandra, sevituM=sevanaM kartu, draSTumiti bhAvaH / lambamAnaH=sraMsamAnaH, zaziparidhiH ivacandrapariveSa iva, uccaiH = upari, maNDala:- valayaH, tene vitene / / 108 // anuvAda-nIce jamInapara kahIM utarane ke lie upayukta sthAna DhUMr3hanevAle aura bhramaNake vegase sunaharI kAntiko phailAnevAle usa pakSI (haMsa) ne damayantIke mukhacandrakI sevA karaneke lie laTakakara candramAke pariveza ke samAna Upara maNDala ( cakkara ) phailAyA // 108 // TippaNI-bhUtale = bhuvaH talaM, tasmin ( 10 t0)| patanayogyaM =patane yogyaH, tam ( sa0 ta0 ) / anviSyatA-aviSyatIti anviSyan, tena, anu+ iSa+laTa(zata)+TA / bhramaNarayavikIrNasvarNabhAsA bhramaNasya rayaH (Sa0ta0), tema vikIrNA (tR0 t0)| svarNasya bhAH (Sa0 ta0), bhramaNarayavikIrNA svarNabhA yena, tena (bahu0) / adasIyam =amuSyA ayam adasIyaH, tam / adas zabdase "tyadAdIni ca" isase vRddhasaMjJA hokara "vRddhAccha:"=seva+tumun / lambamAna:= labi+ laT ( zAnac + su / zaziparidhiH=zazinaH paridhiH (10 ta0 ), maNDala:=' bimbo'strI maNDalaM triSu" ityamaraH / tene = "tanu vistAre" dhAtuse karmameM liT + ta / isa padyameM svabhAvokti, 'mukhavidhum' yahA~para rUpaka 'zaziparidhiH iva' yahA~para utprekSA, ina alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / mAlinI chanda hai // 108 // Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyA sargaH 103 "anubhavati zacItthaM sA ghRtAcImukhAmi na saha shcriibhinndnaanndmuccH|" iti matirudayAsIt pakSiNa: prekSya bhaimoM : vipinabhuvi sakhIbhiH sArdhasAbaddhakhelAm // 10 // anvayaH-vipinabhuvi sakhIbhiH sArdham AbaddhakhelAM bhaimI prekSya pakSiNaH "sA zacI ghRtAcImukhAbhiH sahacarIbhiH saha ittham uccaiH nandanA''nandaM ca anubhavati" iti matiH udayAsIt / / 109 // - vyAkhyA-vipinabhuvi = kAnanabhUmI, sakhIbhiH sahacarIbhiH, sAdha=saha, AbaddhakhelAm = anubaddhakrIDAM, bhaimI - damayantI, prekSya = dRSTvA, pakSiNaH= haMsasya, sA=prasiddhA, zacI=indrANI, ghRtAcImukhAbhiH-ghRtAcIprabhRtibhiH, sahacarIbhiH saha-sakhIbhiH sArdham, ittham = anena prakAreNa, uccaiHutkRSTaM, nandanA''nandaM nandanopavanasukhaM, na anubhavati =no nirvizati, iti= etAdRzI, matiH= buddhiH, udayAsIt = utthitA // 109 // anudhAda-upavana-bhUmimeM sakhiyoMke sAtha krIDA karatI huI damayantIko dekhakara haMsako "ve ( prasiddha ) indrANI bhI ghRtAcI Adi sakhiyoM ke sAtha isa prakArase nandana vanameM bhI utkRSTa AnandakA anubhava nahIM karatI haiM" aisI buddhi utpanna huI // 109 // TippaNI-vipinabhuvi vipinasya bhUH, tasyAm (pa0 ta0) / sakhIbhiH= "sAIm" padake yogameM tRtIyA / AbaddhakhelAm =Abaddha khelA yayA sA, tAm (bahu0 ) / "krIDA khelA ca kUrdanam" ityamaraH / prekSya-pra+IkSa+ktvA (lyap ) / sA=yahA~para yad zabda ( yA ) ke na honepara bhI prasiddha artha honese avimRSTavidheyAM'za doSa nahIM hotA hai / zacI "pulomajA zacIndrANI" ityamaraH / ghRtAcImukhAbhiH-ghRtAcI (ApsarovizeSaH ) mukhaM yAsAM tA ghRtAcImukhAH, tAbhiH (bahu0) / yahA~ "mukha" zabda aGgavAcaka na honese DIp pratyaya nahIM huA hai / sahacarIbhiH saha carantIti sahavayaMH, tAbhiH saha+ cara+Ta+DIp + bhis / pacAdigaNa meM "caraT" aisA pATha honese Tiva honese "TiDDhANam" ityAdi sUtrase DIp / nandanA''nandanandana AnandaH, tam ( sa0 t0)| udayAsIt =ud-upasagaMpUrvaka "yA praoNpaNe" dhAtuse lar3a, "yamaramanamAtAM sak ca' isa sUtrase sak aura sickA iT / "prekSya matiH" yahA~para manana kriyAkI apekSAse samAnakartRka honese aura pUrvakAla honese bhI Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 - meSadhIyacaritaM mahAkAvyam "prekSya" isameM ktvA nirdezakI upapatti hai| isa padyameM zacIrUpa upamAnase upameyabhUta damayantIke AdhikyakI uktise vyatireka alaGkAra hai // 109 / / zrIharSa kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIraH sutaM . zrIhIraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / dvatIyIkatayA mito'yamagamattasya prabandhe mahA kAvye cAruNi naiSadhIyacarite sargo nisargojjvalaH // 110 // - anvayaH-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jite. ndriyacayaM yaM zrIharSa sutaM suSuve / tasya prabandhe cAruNi naiSadhIyacarite mahAkAvye ayaM dvatIyIkatayA mitaH nisargojjvalaH sargaH agamat // 110 // vyAkhyA-vyAkhyAtapUrvaH zlokaH saMkSepeNa punarvyAkhyAyate / kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH paNDitazreNIkirITabhUSaNavajramaNiH, zrIhIraH, mAmalladevI ca, jitendriyacayaM =vazIkRtahRSIkasamUha, yaM zrIharSa, sutaM-putraM, suSuve =janayAmAsa / tasya = zrIharSasya, prabandhe =racanAyAM, cAruNimanohare, naiSadhIya. carite tadAkhye mahAkAvye, ayaM =sanikRSTasthaH, dvatIyIkatayA=dvitIyatvena, mitaH=gaNitaH, nisargojjvala:-svabhAvasundaraH, sargaHadhyAyaH, agamat = gataH, samApta iti bhAvaH // 110 // __ anuvAda-zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake alaGkAra hIreke samAna zrIhIra aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jina zrIharSa putrako utpanna kiyA, unakI racanAmeM sundara naiSadhIyacarita mahAkAvyameM yaha dvitIya rUpase parimita svabhAvase manohara sarga samApta huA // 110 // TippaNI-dvatIyIkatayA = dvayoH pUraNo dvitIyaH, 'dvi' zabdase "destIyaH" isase pUraNA'rthaka tIya pratyaya / dvitIya eva dvatIyakaH, "dvitIya" zabdase "tIyAdIkaka svArthe vA vAcyaH" isase IkA pratyaya / kita honese "kiti ca" isase AdivRddhi / dvatIyIkasya bhAvo dvatIyIkatA, tayA dvaitIyIka+tala+ TAp +TA / mitH=maang+ktH| nisargojjvala:=nisargeNa ujjvala: (tR0 ta0 ) / agamat = gam + lu+tip / clike sthAnameM aG // 110 // iti candrakalA'bhilyAyAM naiSadhIyacaritavyAkhyAyAM dvitIyaH srgH| Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 17 2.6 zlokAnukramaNikA (dvitIyaH sargaH) .asram InokA: lokAlokA lokAkA zlokAH zlokAGkAH | ilokAH lokAraH | dadhato bahu06 akhilaM viduSA0 55 | udaraM natamadhya0 34 dadhadambudanIla. acirAdupakartuM0 14 udaraM parimAti 35 damanAdamanAka0 matha kanakapatatraH 107 | upanamramayA0 dayitaM prati yatra atha bhImabhujena 73 atha bhImasutAva0 64 | kalase athavA bhavataH . 61 / kusumAni yadi dhRtalAJchana adharaM kila . 24 kSaNanIravayA 78 adhigatya jagatya0 dhRtAlpakopA 1 kSitigarbhadharA0 adhunIta khagaH- 2 anayA tava 43 | cikuraprakarA0 na tulAviSaye anayA surakAmya0 46 nabhasaH analaH jaghanastanabhAra0 97 nalinaM malinaM anubhavati . 109 jalaje ravisevayeva 38 na vanaM pathi . anurUpamimaM0 42 na suvarNamayI api tadvapuSi 31 | tadahaM vidadhe nRpanIlamaNI0 api lokayugaM0 22 | tadidaM vizadaM0 nRpamAnasamiSTa. 8 abala... 10 tadihAnavadhI patagacirakAla. 7 amRtadyutilakSma 101 / tarumUruyugena patagena mayA 13 ayamekatamena 3 | tavarUpamidaM0 parikhAvalayacchalena 95 ayametya 5 tava varmani / parimRjya avadhUtya 41 / tava sammatimeva 48 pRthuvatula0 babalambya 66 svayi vIra pratimAsamaso pratihaTTapaye iti taM sa visRjya 63 | dadRze na janena 71 prathamaM pathi Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAzlokAH | zlokAH zlokAH zlokAH zlokAH | ra zriyameva 19 balisana 84 rucayo'stamitasya 90 zrIharSa kavirAja0 110 bahukambumaNi 88 bahurUpakazAla0 83 | lilihe svarucA0 100 sa garudvanadurga sa jayatyarisArtha0 16 vayaso zizutA0 30 | sadRzI tava 29 bhavitA na 15 | varaNaH kanakasya 86 | samameNamadaiyadA0 . 92 bhuvanatrayasudhruvA 18 vitataM vANijAphNe 91 / sa yayo dhutapakSatiH 68 bhRzatApabhRtA 53 vidhukaraparirambhA0106 / sarasIH bhramaNarayavikIrNa0 102 vidhudIdhitijena ___ 94 sitadIpramaNi vinamadviradhaH 70 | sudatIjana0 77 vilalAsa 79 suSamAviSaye 27 mukhapANipadAkSiNa 96 viSamo malayA0 57 sthitizAlisamasta0 98 mRgayA na vigIyate 9 vaidarbhIkelizaile svadRzojanayanti 61 vrajate divi svaprANezvaranarma0 104 tadagAraghaTA0 89 | svaruvAruNayA 99 yadativimalanIla0 103 | zatazaH yadavAdiSa0 11 zritapuNyasaraH0 39 ) hRdayadattasaroruhayA 21 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrIH // naiSadhIyacarita mahAkAvyam candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindhanuvAdena ca vibhUSitam . . tRtIyaH sargaH AkuJcitAbhyAmatha pakSatibhyAM namovibhAgAtarasA'vatIrya / nivezadezA''tatadhUtapakSaH papAta bhUmAvuramami haMsaH // 1 // anvayaH-atha haMsaH AkuJcitAbhyAM pakSatibhyAM namovibhAgAta tarasA abatIrya nivezadezA''tatadhUtapakSaH upabhaimi bhUmI papAta // 1 // vyAkhyA-atha =maNDalIkaraNA'nantaraM, haMsaH=rAjahaMsaH, mAkuJcitAbhyAM saGkucitAbhyAM, pakSatibhyAM pakSamUlAbhyAM, nabhovibhAgA=AkAzadezAta, tarasA =vegena, avatIyaM =avaruhya, nivezadezA''tatadhUtapakSaH-upanivezasthAnavistAritakampitapatatraH san , upabhaimidamayantyAH samIpe, bhUmau bhuvi, papAta=ApatitaH // 1 // . anuvAda-maNDalIkaraNake anantara haMsa saGkucita pakSamUloMse AkAzadezase vegase utarakara baiThaneke sthAna para paMkhoMko phailAkara aura kampita kara damayantIke samIpa utarA // 1 // TippaNI-hasatIti haMsaH, "hasa" dhAtuse ac pratyaya aura "pRSodarAdIni yathopadiSTam" isake anusAra num varNakA Agama huA hai / "bhavedvarNA''gamAddhaMsaH" / pakSatibhyAM= "strI pakSatiH pakSamUlam" ityamaraH / namovibhAgAta = nabhaso vibhAgaH, tasmAt ( Sa0 ta0 ) / avatIryaava++ktvA (lyap ) / nivezadezA''tatadhUtapakSa =nivezasya dezaH (10 ta0 ), samantAt tato Atato "kugatiprAdayaH" isase gatisamAsa / AtatI dhUtI yena saH (bahu0 ) / 8 ne tR0 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nivezadeze AtatadhUtapakSaH ( sa0 ta0 ) / upabhaimi= bhamyAH samIpe, samIpa arthameM avyayIbhAva / papAta = pAta+liT + tip / isa padyameM svabhAvokti alaGkAra hai / prathama caraNameM inTa bajrA aura dvitIya, tRtIya aura caturtha caraNameM upendravajrA, isa prakAra upajAti chanda hai / jaise ki -- "syAdindravajA yadi to jagI gaH, upendravajrA jatajAstato gau| anantarodIritalakSmabhAjI pAdau yadIyAvupajAtayastAH " // 1 // Akasmika: pakSapuTAhatAyAH kSitestadA yaH svana uccacAra / drAganyavinyastarazaH sa tasyA sambhrAntamanta:karaNaM cakAra // 2 // anvayaH-tadA pakSapuTAhatAyAH kSite AkasmikaH yaH svana uccacAra / saH anya vinyastadazaH tasyAH antaHkaraNaM drAk sambhrAntaM cakAra // 2 // vyAkhyA-tadApatanasamaye, pakSapuTAhatAyAH =patatrapuTatADitAyAH, kSite = pRthivyAH, sakAzAt AkasmikaH=akasmAdbhavaH ahetuka ityarthaH / yaH svanaH= dhvaniH, uccagara= utthitaH saH- dhvaniH, anyavinyastadazaH =viSayAntaraniviSTanayanAyAH, tasyAH- damayantyAH , antaHkaraNaM =manaH, drAka-jhaTiti, sambhrAntaM sasambhramaM, cakAra-kRtavAn, AkasmikazabdazravaNAd bhaimI sabhayA sAzcaryA ca jAteti bhAvaH // 2 // anuvAda-haMsake patanake samayameM usake paMkhoMse tADita pRthivIse akasmAt jo zabda utpanna huA, usane dUsare viSaya meM citta denevAlI damayantI ke antaHkaraNako saMbhramayukta banAyA // 2 // TippaNI-pakSapuTAhatAyAH=pakSayoH puTaM (Sa0 ta0), tena AhatA, tasyA ( tR0 t0)| kSiteH=apAdAnameM pnycmii| AkasmikaH=akasmAt bhavaH "tatra bhavaH" isake Thak pratyaya / uccacAra-ud + cara+liT + tip / akarmaka honese "udazcaraH sakarmakAt" isase Atmanepada nahIM huaa| anyavinyastadazaH=vinyaste dRzI yayA sA ( bahu0 ), anyasmin vinyastadak, tasyA ( sa0 t0)| sambhrAntaM-sam+bhrama+kta+am / cakAra% + liT+tip / isa padyameM svabhAvokti alaGkAra hai // 2 // netrANi vaidarbhasutAsakhInAM vimuktatattadviSayagrahANi / prApustamekaM nirupAkhyarUpaM brahmeva cetAMsi yatavratAnAm // 3 // anvayaH-vaidarbhasutAsakhInAM netrANi vimuktatattadviSayagRhANi ( santi ) ekaM nirupAkhya rUpaM taM haMsaM yatavratAnAM cetAMsi brahma iva prApuH // 3 // Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . .. tRtIyaH sargaH vyAkhyA-vaidarbhasutAsakhInAM bhaimIvayasyAnAM, netrANi nayanAni, vimuktatattadviSayagrahANi parityaktatattacchabdAdiviSayagrahaNAni santi, padamidaM "cetAMsi" ityatrA'pi yojanIyam / ekam ekacaraM, brahmapakSe-advitIyaM, nirupAkhyarUpam = anirvAcyAkAraM, brahmapakSe-anirvacanIyasvarUpaM, taM =purovatinaM, haMsaM rAjahaMsaM, brahmapakSe-tatpadA'rthabhUtaM yatavratAnAM yoginAM, cetAMsi = antaHkaraNAni, brahma iva - parAtmAnam iva, prApuH= AsAdayAmAsuH, atyAdareNa adrAkSarityarthaH // 3 // anuvAdaH-damayantIkI sakhiyoMke netroMne una-una viSayoMkI Asaktiko chor3akara akele calanevAle, anirvAcya AkAravAle, usa haMsako, jaise yogiyoMke citta advitIya, anirvacanIya svarUpavAle aura tat padake arthasvarUpa brahmako grahaNa karate haiM, usI taraha grahaNa kiyA // 3 // TippaNI-vaidarbhasutAsakhInAM vidarbhANAM rAjA vaidarbhaH, vidarbha zabdase "janapadazabdAtkSatriyAdam' isa sUtrase aJ pratyaya / vimuktatattadviSayagrahANi-te ca te ca tatte ( ka0 dhA0 ), tatte ca te viSayAH tattadviSayAH ( ka0 dhA0 ), tattadvi: SayANAM grahAH ( 10 ta0), vimuktAH tattadviSayagrahA yastAni (bahu0) / nirupAkhyarUpaM - nirgatA upAkhyA yasmAttat nirupAkhyaM (bahu0), tat rUpaM yasya, tam ( haMsapakSe ), tat ( brahmapakSe ) ( bahu0 ), yatavratAnAM yataM vrataM yeSAM te yatavratAH, teSAm ( bahu0 ) / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 3 // haMsaM tanau sannihitaM carantaM munermanovRttiriva svikAyAm / grahItakAmAdariNA zayena yatnAdasau nizcalatAM jagAhe // 4 // anvayaH-aso muneH manovRttiH iva svikAyAM tano sannihitaM carantaM haMsam adariNA zayena (AdariNA Azayena vA) grahItukAmA (satI) yatnAt nizcalatAM jagAhe // 4 // vyAkhyA-- aso - damayantI, muneH yoginaH, manovRttiH iva citta. vRttiH iva, svikAyAM svakIyAyAM, tano=zarIrasamIpe, munimanovRttipakSetanvabhyantare, sannihitaM nikaTastham, munimanovRttipakSe-AvirbhUtaM, paranta= saJcarantaM, munimanovRttipakSe-vartamAnaM, haMsaM=marAlaM, munimanovRttipakSeparamAtmAnaM ca, adariNA=nirbhayena, zayena = pANinA, munamanovRttipakSeAdariNA=Adarayuktena, . Azayena=cittena, grahItukAmA-AdAtu Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kAmA, munimanovRttipakSe-sAkSAtkartukAmA ca satI, yatnAt prayatnAt, nizcalatA-nizcalA'GgatvaM, munimanovRttipakSe-sthiratA, jagAhe-jagAma / / 4 // ____anuvAda-jaise munikI manovRtti apane zarIrake bhItara AvirbhUta hokara sthita paramAtmAko Adarayukta cittase sAkSAtkAra karane kI icchA kara yatnapUrvaka sthira hotI hai, vaise hI damayantI bhI apane zarIrake samIpa sthita aura calate hue haMsako nirbhaya hAthase grahaNa karanekI icchA kara yatnapUrvaka nizcala huI // 4 // ___ TippaNI-manovRttiH=manaso vRttiH ( 50 t.)| svikAyAM svA eva svikA, tasyAM, svA zabdase svArthika kan, "pratyayasthAtkAtpUrvasyA'ta idApyasupaH" isase itva / sannihitaM-sam +ni+dhA+kta+am / carantaM = caratIti caran, taM, cara+laT + zatR + am, haMsaM = "haMso vihaGgabhede ca paramAtmani matsare" iti vizvaH / adariNA=daraH asyA'stIti darI, dara+ iniH / na darI adarI ( na0 ), tena, "darastraso bhIti H sAdhvasaM bhayam" ityamaraH / zayena = "paJcazAkhaH zayaH pANiH" ityamaraH / AdariNA= AdaraH asyA'stIti AdarI, tena, Adara+ ini+TA / Azayena = "abhiprAyazchanda AzayaH" ityamaraH / grahItukAmA=grahItuM kAmaH yasyAH sA (bahu0 ) / grahItuM= graha + tumun / "graho'liTi dIrghaH" isase dIrgha / "tuM kAmamanasorapi" isase makArakA lopa / nizcalatA-nizcalasya bhAvo nizcalatA, tAm, nizcala + tal+TAp + am / jagAhe="gAhU viloDane" dhAtuse liT / isa padyameM zleSa aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 4 // , tAmiGgitarapyanumAya mAyAmayaM na bhaimyA viydutppaat| tatpANimAtmoparipAtukaM tu moghaM vitene plutilAghavena // 5 // anvaya:-ayaM tAM bhaimyA mAyAm iGgitaH anumAya api dhairyAt viyat na utpapAta / AtmoparipAtukaM tatpANiM tu plutilAghavena moghaM vitene // 5 // vyAkhyA-ayaM haMsaH, tAM=pUrvoktAM, bhaimyAH= damayantyAH, mAyAMkapaTa, svagrahaNA'rthamiti zeSaH / iGgitaH=ceSTitaiH, anumAya api=jJAtvA api, dhairyAta sthairyam AsthAya, viyat =AkAzaM prati, na utpapAtana uDDInaH, AtmoparipAtukaM =svoparipatayAlu, tatpANi tu = damayantIhastaM tu, plutilAghavena - utpatanakozalena, moghaM =niSphalaM, vitene kRtavAn, AzAmajI. janat paraM pANigato nA'bhUditi bhAvaH // 5 // Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sarga: anuvAda-haMsa damayantIke usa kapaTa ko, pakar3ane kI unakI ceSTAoMse jAnakara bhI dhairyapUrvaka AkAza meM nahIM udd'aa| usane apane Upara par3anevAle unake hAthako ur3anekI nipuNatA se niSphala banA DAlA // 5 // TippaNI--anumAya=anu+mAG+ktvA ( lyap ), "na lyapi" isa sUtrase ItvakA niSedha huA hai| dhairyAt = dhIra+vyaJ, "lyablope karmaNyadhikaraNe ca' isase lyapke lopameM pnycmii| utpapAta=ud+pat+liT + tip / AtmoparipAtukaM patanazIlaH pAtukaH, "pallU patane" dhAtuse "laSapatapadasthAbhUvRSahanakamagamazrabhya ukaJ" isase ukaJ pratyaya / upari pAtukaH (sahasupA0), Atmana uparipAtukaH, tam (pa0 t0)| tatpANitasyAH pANiH, tam (pa0 t0)| plutilAghavena=pluterlAghavaM, tena ( 50 ta0 ) / vitene= vi+tanu+liT +ta // 5 // vyarthIkRtaM patrarathena tena tathA'vasAya vyvsaaymsyaaH| parasparAmapitahastatAlaM tatkAlamAlIbhirahasyatA'lam // 6 // anvayaH-asyA vyavasAyaM tena pattrarathena tathA vyarthIkRtam avasAya tatkAlaM parasparAm apitahastatAlam AlIbhiH alam ahasyata // 6 // ... vyAlyA-asyA=damayantyAH , vyavasAyam = udyogaM haMsagrahaNasyeti zeSaH / tena pUrvoktena, pattrarathena pakSiNA, haMsena / tathA tena prakAreNa, utpataneneti / bhAvaH / vyarthIkRtaM niSphalIkRtam, avasAya-jJAtvA, tatkAlaM tasmin kAle, parasparAMparasparasyAmityarthaH, apitahastatAlaM =dattakaratADanaM yathA tathA, bAlIbhiH sakhIbhiH, alam =atyartham, ahasyata=hasitam // 6 // anuvAda-damayantIke pakar3aneke udyogako usa haMsase niSphala kiyA gayA jAnakara, usa samaya parasparameM tAlI pITakara unakI sakhiyAM bahuta haMsI // 6 // TippaNI-pattrarathena-pattram eva rathaH ( yAnam ) yasya sa pattrarathastena (bahu0 ), "patatripatvipatagatatpattrarathA'NDajAH" ityamaraH / vyarthIkRtaMvigataH arthaH yasmAt saH ( bahu0 ), avyartho vyarthoM yathA sampadyate tathA kRtaH vyarthIkRtaH, tam, vyartha+vi++kta+am / tatkAlaM taM ca taM kAlam, "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isa sUtrase dvitIyA "atyantasaMyoge ca" isase samAsa / parasparAMparA parasyAm, yahA~para 'karmavyatihAre sarvanAmno dve vAcye samAsavacca bahulam" isa vArtikase "dvitva aura bahula" kA grahaNa karanese samAsabadbhAvake na honese pUrvapadake prathamAke ekavacanameM kaskAdigaNameM par3he jAnese Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam samAsa aura uttarapadameM ekavacanameM "strInapuMsakayoruttarapadasthAyA vibhakterAmbhAvo vA vaktavyaH" isa vArtikase Ama Adeza huA hai / arpitahastatAlam = hastAbhyAM tAla: ( tR0 ta0), arpito hastatAlo yasmin ( karmaNi ) (bahu0), tad yathA tathA ( kri0 vi0 ) / ahasyata-hasa+laG ( bhAvameM )+ta // 6 // "uccATanIyaH karatAlikAnAM- dAnAdidAnIM bhavatIbhireSaH / yA'nveti mAM dRhyati mahyameva sA'tre"tyupAlambhi tayA''livargaH // 7 // anvayaH-"(he sakhyaH !) bhavatIbhiH eSaH karatAlikAnAM dAnAt uccATanIyaH ? atra yA mAm anveti sA mahyam eva druhyati" iti tayA AlivargaH upAlambhi / / 7 // ___ vyAkhyA-(he sakhyaH ! ) bhavatIbhiH=yuSmAmiH, eSaH haMsaH, karatA. likAnAM-hastatAlAnAM, dAnAt vitaraNAt, vAdanAditi bhAvaH / uccATanIyaH =niSkAsanIyaH kim, iti praznakAkuH, na uccATanIya ityarthaH / atra-Asu, bhavatISu madhya iti bhAvaH / yA - kAcit, mAM=bhaimIm, anveti=anusarati, anusariSyatIti bhAvaH / sA=sakhI, mahyam eva =sakhya eva, druhyati = jighAMsati, mamaiva drohaM kariSyatIti bhAvaH / iti = itthaM, tayA=damayantyA, AlivargaH sakhIsaGghaH, upAlambhi=upAlabdhaH, upAlambhena nivArita iti bhAvaH // 7 // ___ anuvAda-"( he sakhiyo ! ) tuma loga tAlI pITakara isa haMsako ur3A dogI kyA ? tuma logoMmeM jo koI merA pIchA karegI, vaha merA hI droha karegI" aisA kahakara damayantIne sakhiyoMko ulAhanA diyA / / 7 // TippaNI-karatAlikAnAM karayostAlikAH, tAsAm (10 ta0 ) / uccATanIyaH=ud + caT + Nic + anIyar+su / yahA~para "bhinnakaNThadhvani/raiH kAkurityabhidhIyate / " isa lakSaNake anusAra praznA'rthaka kAku hai, anveti =anu + iN + laT + tip / druhyati =druha, + laT +tip / donoM kriyApadoMmeM "vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA" isa sUtrase bhaviSyatkAlameM laT / mahyam = "druhyati" Qha dhAtuke yogameM "krudhaduheAsUyArthAnAM yaM prati kopaH" isase sampradAnasaMjJA hokara caturthI / "mahyam" yahA~para anvAdezake honepara bhI "eva" zabdakA yoga honese "na ca vAhAhaivayukte" isase "me" Adeza nahIM huA hai| AlivargaH- AlInAM vargaH (10 t0)| upAlambhi = upa+A+ labha+luGa ( karmameM ) // 7 // Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 7 dhRtA'lpakoSA hasite sakhInAM chAyeva bhAsvantamabhiprayAtuH / zyAmA'ya haMsasya karAnavAptemandAkSalakSyA lagati sma pazcAt // 8 // anvayaH --- atha sakhInAM hasite dhatA'lpakopA bhAsvantam abhiprayAtuH chAyA iva zyAmA karA'navApteH mandAkSalakSyA ( satI ) haMsasya pazcAt lagati sma // 8 // vyAkhyA-atha =anantaraM, sakhInivAraNAditi zeSaH / sakhInAM vayasyAnAM, hasite hAsyaviSaye, dhRtA'lpakopA = kRtamandakrodhA, bhAsvantaM = sUryam, abhiprayAtuH =sammukhaM gacchataH, janasyetyarthaH / chAyA iva =anAtaparekhA iva, zyAmA nIlavarNA, anytr-yauvnmdhysthaa| karA'navApteH hastena aprApteH, pakSAntare --kiraNAnAmaprApteH, mandAkSalakSyA apaTunayanagrAdyA (satI), mandA'kSaH ( apaTunayanaH ) chAyA lakSyate na prakAza iti bhAvaH / pakSAntaresalajjA satI / haMsasya - pakSiNaH, sUryasya vA / pazcAt pRSThabhAge, lagati sma%D lagnA'bhUt, grahaNA''zayA haMsamanusasAreti bhAvaH // 8 // anuvAda-sakhiyoMko ulAhanA deneke anantara unakI hasI meM kucha kopa karanevAlI sUryake sammukha jAnevAlekI zyAma chAyAke samAna zyAmA. ( yuvatI) damayantI hAthase haMsako na pAnese lajjAyukta hotI huI haMsake pIche lagI // 8 // ___TippaNI --hasite =hasa+kta + Gi / dhRtA'lpakopA-dhRtaH alpaH kopo yayA sA ( bahu0 ) / bhAsvantaMbhAs+matup + am / abhiprayAtuH abhi+ pra+yA+ tR+ Gas / zyAmA="zyAmA yauvanamadhyasthA" ityutpalamAlA / karA'navApteH -- na avAptiH anavAptiH ( nam0), kareNa anavAptiH, tasyA (tR0 ta0), athavA karANAm ( kiraNAnAm ) anavAptiH, tasyAH (Sa0 ta0), donoM pakSoMmeM hetumeM pnycmii| "balihastAM'zavaH karAH" ityamaraH / mandAkSalakSyA=mande ( apaTunI ) akSiNI ( netre ) yeSAM te mandAkSAH (bahu0 ), ':bahuvrIhI sakthyakSNoH svAGgAtSac" isase samAsAnta Sac pratyaya / mandA'kSaH lakSyA (tR0 t0)| manda netroMvAloMse chAyA hI dekhI jAtI hai, prakAza nahIM / dUsare pakSameM-mandA'kSeNa lakSyA (tR0 ta0) "mandAkSaM hrIstrapA brIDA lajjA" ityamaraH / lajjita hotI huI, yaha tAtparya hai| haMsasya "pazcAt" isa padake yogameM "SaSThayatasarthapratyayena" isase sssstthii| "ravizvetacchado haMsau" ityamaraH / lagati sma = "lage saGge" dhAtuse "sma" dhAtuke yogameM laT + tip / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 8 // Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacarita mahAkAvyam "zastA na haMsA'bhimukhI taveyaM yAtre"ti taabhishchlhsymaanaa| . sA''ha sma "nevA'zakunIbhavenme bhAvipriyAvedaka eva haMsaH" // 6 // anvayaH-"tava iyaM haMsA'bhimukhI yAtrA zastA na" iti tAbhiH chalahasyamAnA ( satI ) sA "bhAvipriyAvedaka eSa haMso me na azakunIbhavet eva" iti Aha sma // 9 // vyAkhyA-"(he bhaimi !.) tava= bhavatyAH, iyam = eSA, haMsA'bhimukhI rAjahaMsasammukhI sUryasammukhI ca, yAtrA = gamanaM, zastA na-prazastA na, rAjahaMsapakSe-zramakArakatvAt, sUryapakSe-santApakaratvarUpadRSTadoSAt zAstraviruddhatvAcca zreyaskarI neti bhAvaH / iti= itthaM, tAbhiH= sakhIbhiH, chalahasyamAnAchalena= vyAjoktyA, hasyamAnA= upahasyamAnA satI, sA=damayantI, bhAvipriyAvedaka:= bhaviSyatpriyasUcakaH, maGgalamUrtitvAditi zeSaH / eSaH= . samIpataravartI, haMsaH raajhNsH| me= mama, damayantyAH / na azakunIbhavet eva =na apazakunarUpo bhavet eva, athavA na apakSI bhavet eva, iti= ittham, Aha sma=uktavatI / etena yAtrAniSedhapakSe doSaH parihRtaH // 9 // anuvAda-"(he damayantI ! ) ApakA yaha haMsake vA sUryake sammukha gamana kalyANakAraka nahIM hai" aisA kahakara sakhiyoMke chalase upahAsa karane para damayantIne "AgAmI priyakA sUcaka yaha haMsa mere lie apazakuna vA apakSI nahIM hI hogA" aisA kahA // 9 // TippaNI-haMsA'bhimukhI haMsasya abhimukhI (10 ta0), chalahasyamAnA-hasyate iti hasyamAnA, hasa+ laT ( karmameM)+yak +zAnac + TAp / chalena hasyamAnA (tR0 t0)| bhAvipriyAvedakaH= bhAvi ca tatpriyam (ka0 dhA0 ), tasya AvedakaH (10 ta0), me="mama" ke sthAna meM "te mayA. vekavacanasya" isase "me" Adeza / azakunIbhavet -azakuna + cvi+bhU+liGa (vidhimeM ) / "asya cvo" isase avarNake sthAnameM IkAra Adeza / "zakunaM tu zubhAzaMsA nimitta zakunaH pumAn" iti vizvaH / Aha sma='brUja vyaktAyAM bAci" dhAtuke sthAna meM "Aha" Adeza hokara "sma" ke yogameM bhUtakAla meM laT / isa padyameM zleSa alaGkAra hai // 9 // haMso'pyaso haMsagateH sudatyA puraH puraznAha calandhamAse / vailakyahetogatimetabIyAmaprenukRtyopahasabhivoccaH // 10 // Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH anvaya:-aso haMsaH api haMsagateH sudatyAH puraH puraH agre cAru calan balakSyahetoH etadIyAM gatim anukRtya uccaiH upahasan iva babhAse // 10 // vyAkhyA-damayantIceSTAmabhidhAya haMsavyApAra pratipAdayati-haMso'pIti / asau pUrvapratipAditaH, haMsaH api rAjahaMsaH api, sudatyAH= sundaradaza. nAyAH, damayantyA ityarthaH / puraH-pura:=purataH-purataH, agre=samantAda, cAru= ramyaM, calan =gacchan, vailakSyahetoH= AzcaryotpAdanA'rtham, eta. dIyAM-damayantIsambandhinI, gati-gamanam, anukRtya-abhinIya, uccaHatizayena, upahasan iva-upahAsaM kurvan iva, babhAse-babhI, loke'pi parihAsakAstattacceSTA'nukaraNena janAnAM vismayaM janayanti // 10 // __anuvAda-vaha haMsa bhI haMsake samAna calanevAlI damayantIke Age manohara DhaMgase calatA huA Azcarya utpanna karaneke lie unakI gatikI nakala kara mAnoM upahAsa karatA huA zobhita huA / / 10 // TippaNI-haMsagateH-haMsasya iva gatiryasyAH sA haMsagatiH, tasyAH ( vyadhikaraNa0) / sudatyA:-zobhanA dantA yasyAH sA sudatI, tasyAH (bahu0) / "puraH" isa padake yogameM "SaSThayatasarthapratyayena" isa sUtrase sssstthii| calanca la+ laT ( zatR ) / lakSyahetoH= vailakSyasya hetuH, tasya (10 ta0), "SaSThI hetuprayoge" isase SaSThI, "vilakSo lajjayA'nvite" ityamaraH / etadIyAm etasyA - iyaM etadIyA, tAm, "tyadAdIni ca" isase vRddhasaMjJA hokara "buddhAcchaH" isa sUtrase cha ( Iya ) pratyaya / upahasan - upa+hasa + laT ( sht)| babhAse"bhAsU dIpto" dhAtuse liT +ta / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 10 // pade pade bhAvini bhAvinI taM yathA karaprApyamavati nUnam / tathA sakhela calatA latAsu pratArya tenA''cakuSe kuzA'GgI // 11 // anvayaH-bhAvinI kRzAGgI bhAvini pade-pade taM yathA karaprApyaM nUnam avaiti tathA sakhelaM calatA tena pratArya latAsu AcakRSe // 11 // dhyAlyA-bhAvinI-haMsagrahaNabhAvayuktA athavA prazastA'bhiprAyA, kRzAGgIdamayantI, bhAvini= bhaviSyati anantare ityarthaH, pade-pade pratipadaM, taM yena haMsaM, yathA prakAreNa, karaprApyaM hastagrAhyaM, nUnaM nizcitam, avaitijAnAti, tathA =tena prakAreNa, sakhela =sakrIDaM, calatA= gacchatA, tenahaMsena, pratArya =vaJcayitvA, latAsu-vallIsamIpe, AcakRSe AkRSTA, ekAntaM nIteti bhAvaH / / 11 // Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda-haMsako pakar3anekI icchA karanevAlI damayantI nikaTavartI pagapagameM haMsako jaise hAthase pakar3e jAnevAlA nizcita rUpase jAnatI hai, vaise krIDAse calanevAle haMsane pratAraNa kara damayantIko latAoMke samIpa pahuMcAyA // 11 // TippaNI-bhAvinI bhAvayatIti, bhU + Nic + Nini + GIp / kRzAGgIkRzAni aGgAni yasyAH sA ( bahu0); "aGgagAtrakaNThebhyo vaktavyam' isase DIp / bhAvini-bhaviSyatIti bhAvi, tasmin ; bhU dhAtuse "bhaviSyati gamyAdayaH" isa sUtrase bhaviSyatkAla meM Nini pratyaya / pade-padevIpsAmeM dvirukti / karaprApyaM kareNa prApyaH, tam ( tR0 t0)| avaiti - ava+ iN+laT + tip / sakhelaM khelayA sahitaM yathA tathA ( tulyayogabahu0 ) / calatA=cala+laT + (zata)+TA / AcakRSe= Ai+ kRSa+liTa (karma meM)+ta // 11 // ruSA niSiddhA''lijanAM yadanAM chAyAdvitIyAM kalayAJcakAra / tadA zramA'mbhaHkaNabhUSitAGgI sa kIravanmAnuSavAgavAdIt // 12 // anvayaH---ruSA niSiddhA''lijanAm enAM yadA chAyAdvitIyAM kalayAJcakAra tadA zramA'mbhaHkaNabhUSitA'GgIM tAM sa kIravat mAnuSavAk ( san ) avAdIt / vyAkhyA-ruSA = krodhena hetunA, niSiddhA''lijanAM=nivAritasakhIjanAM, enAM - damayantI, yadA=yasminsamaye, chAyAdvitIyAM- pratibimbamAtra. sahacarIm, ekAkinImiti bhAvaH / kalayAJcakAra=jJAtavAn tadA tasmin samaye, zramA'mbhaHkaNabhUSitAGgI=svedajalalavA'laGkRtA'GgI, tAM=bhaimI, sa- saH, kIravat =zukravat, mAnuSavAka =mAnavavANIyuktaH san, avAdIt = uktavAn / / 12 // anuvAda -krodhase sakhiyoMko nivAraNa karanevAlI damayantIko jaba kevala chAyAse yukta ( akelI ) jAna liyA, taba pasIneke jalakI kaNoMse alaGkRta zarIravAlI unase usa haMsane toteke samAna manuSyavANIse bhASaNa kiyA // 12 // TippaNI-niSiddhA''lijanAM=niSiddhA AlijanA yayA sA, tAm (bahu0 ) / chAyAdvitIyAM= chAyA eva dvitIyA yasyAH sA ( bahu0 ) / athavA chAyayA ( kAntyA ) hetunA advitIyA, tAm ( tR0 ta0 ), kAntise advitIya, atizaya sundarI, yaha tAtparya hai / zramA'mbhaHkaNabhUSitAGgI=zrameNa ambhaHkaNAH (tR0 ta0), bhUSitAni aGgAni yasyAH sA, (bahu0) / zramA'mbhaHkaNaH bhUSitAGgI, tAm (tR0 t0)| kIravat =kIreNa tulyam, kIra+vatiH / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 11 mAnuSavAk mAnuSasya vAk iva vAk yasya saH (vyadhikaraNabahu0) / avAdIvada+la+tip // 12 // aye ! kiyadyAvadupaiSi dUraM vyarthaM ? parizrAmyasi vA kimartham ? udeti te bhIrapi kinna bAle ! vilokayantyA na ghanA vanA''lI. ? // 13 // anvayaH-aye bAle ! vyarthaM kiyat dUraM yAvat upaSi ? vA kimarthaM parizrAmyasi ? ghanA vanAlI: vilokayantyAH te bhIH api na udeti kinnu ? // 13 // vyAkhyA-aye bAle ! he taruNi ! vyartha =nirartha, kiyat-kiMparimANaM, dUraM yAvat =viprakRSTaM paryantam, upaiSi = upaiSyasi ? vA=athavA, kimarthaM kena prayojanena, parizrAmyasi-parizrAntA bhavasi / ghanAH nibiDAH, vanAlI:= vipinapaGktIH , vilokayantyAH - pazyantyAH , te=tava, bhIH api=bhayam api, na udeti kinnu ? =na utpadyate kim ? // 13 // ___ anuvAda-he bAle ! vyartha kitanI dUrataka A rahI hai ? athavA kisa lie Apa parizrAnta hotI haiM ? gADha vanapaktiyoMko dekhanevAlI Apako bhaya bhI utpanna nahIM hotA hai kyA ? // 13 // TippaNI-kiyata =ki parimANaM, kim + vatupa / upaSi = upa+ iNdhAtuse "yAvat" padake yogameM "yAvatpurAnipAtayorlaT" isa sUtrase bhaviSyatkAla meM laT / kimarthaM =kasmai idam (caturthItatpuruSa ) / vanAlI:=vanAnAm AlyaH, tAH (10 ta0) / vilokayantyAH =vi+lok + Nic + laT + (zatR ) DIp + Gas // 13 // vRyA'rpayantImapathe padaM tvAM marullalatpallavapANikampaH / AlIva pazya pratiSedhatIyaM kapotahuGkAragirA vanA''liH // 14 // anvayaH-vRthA apathe padam arpayantI tvAM marullalatpallavapANikampaH kapotahuGkAragirA ca iyaM vanAli: AlI iva pratiSedhati, pazya // 14 // vyAkhyA-(he rAjakumAri ! ) vRthA vyarthameva, apathe=durmArge, akRtye ca, padaMpAda, vyavasAyaM ca, arpayantIm kurvatI (tvAm), mallalatpallavapANikampaH vAyucalatkisalayakaravepathubhiH, kapotahuGkAragirA pArAvatahuGkaraNavAcA ca, iyam =eSA, vanA''li: vipinapaGktiH , AlI iva-sakhI iva, pratiSedhati =nivArayati, pazya =vilokaya, ( vAkyA'rthaH karma ) / yathA loke kumArgapravRttaM janaM suhRt pANinA vAcA ca nivArayati, tathaiva iyaM vanAliH pratiSedhati iti bhAvaH // 14 // Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 . navavIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda- vyartha hI durmArgameM akRtya meM bhI paira rakhanevAlI Apako vAyuse caJcala pallavarUpa hAthoMke kampanoMse aura kabUtarakI hukAravANIse bhI yaha vanapaGkti sakhIke samAna nivAraNa kara rahI hai, dekhie // 14 // TippaNI-apathe=na panthA apatham ( naJ0 ), tasmin "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isa sUtrase samAsAnta a pratyaya / "apathaM napuMsakam" isase npuNsklinggtaa| padaM="padaM vyavasitatrANasthAnalakSmA'dhrivastuSu" ityamaraH / mallalatpallavapANikampaiH-pallava eva pANiH (rUpaka0), lalaMzvA'so pallavapANiH ( ka0 dhA0 ), marutA lalatpallavapANiH ( tR0 ta0 ), tasya kampA:, taiH (10 t0)| kapotahuGkAragirA- huGkAra eva gIH ( rUpaka0 ), kapotAnAM huGkAragIH, tayA (Sa0 ta0 ) / vanAli:- vanAnAm AliH ( Sa0 t0)| pratiSedhatiprati + Sidh + laT + tip / isa padyameM rUpaka aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 14 // dhAryaH kathaGkAramahaM bhavatyA vidvihArI vasudhaikagatyA ? / aho ! zizatvaM tava. khaNDitaM na smarasya sakhyA vayasA'pyanena // 15 // anvayaH- vasudhaikagatyA bhavatyA viyadvihArI ahaM kathaGkAraM dhAryaH ? smarasya sakhyA anena vayasA api tava zizutvaM khaNDitaM na, aho ! // 15 // vyAkhyA-( he rAjakumAri ! ) vasudhakagatyA bhUmAtracAriNyA, bhavatyAtvayA, viyadvihArI AkAzacArI, ahaM pakSI, kathaGkAra kena prakAreNa, dhAryaH = grahItuM zakyaH / smarasya kAmasya, sakhyA=mitreNa, anena= etena, vayasA api avasthayA api, tAruNyenApIti bhAvaH / tava bhavatyAH, zizutvaM zaizavam, ajJatvamityarthaH, khaNDitaM na = nivatitaM na, aho !=Azcaryam // 15 // anuvAda- bhUmimAtrameM gativAlI Apase AkAzameM vicaraNa karanevAlA maiM kaise pakar3A jAUMgA? kAmadevake mitra isa avasthA (tAruNya ) se bhI ApakA bAlabhAva nahIM haTA hai, Azcarya hai ! // 15 // TippaNI-vasudhaikagatyA ekA gatiryasyAH sA ekagatiH ( bahu0 ) / vasudhAyAm ekagatiH, tayA ( sa0 t0)| viyadvihArI=viharatIti tacchIlo vihArI, vi + hana + NiniH / viyati vihArI ( sa0 t0)| kathaGkAram = 'katham' upapadapUrvaka 'kR' dhAtuse "anyathaivaMkathamitthaMsu siddhAprayogazcet" isa sUtrase Nmul pratyaya / dhAryaH= dhatuM zakyaH 'dhU' dhAtuse "zaki liica" isa Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' . tRtIya varmA 13 sUtrameM 'ca' kA pATha honese zakya arthameM Nyat ( kRtya ) pratyaya / isa pabameM adhAryatvameM vasudhAgati aura vijayadvihArarUpa padArthahetuka eka kAvyaliGga aura zaizavake akhaNDanameM pUrvavAkyArthake hetu honese dUsarA kAvyaliGga, inakA sajAtIya saGkara hai / / 15 // sahasrapatvAsanapattrahaMsavaMzasya pattrANi patatriNaH smaH / . asmAdRzAM cATurasA'mRtAni svarlokaloketaradurlabhAni // 16 // anvayaH-pAThA'nusArI // 16 // dhyAkhyA-haMsaH svaparicayaM prastauti-sahasreti / sahasrapattrAsanapatnahaMsa. vaMzasya = brahmavAhanahaMsakulasya, pattrANi = vAhanAni, patatriNaH pakSiNaH, smaH bhavAmaH / vayamiti zeSaH / ahaM brahmavAhanahaMsakulotpanno'smIti bhAvaH / asmAdRzAm =asmatsadRzAnAM, cATurasA'mRtAni = subhASitazRGgArAdirasa. pIyUSANi, svarlokaloketaradurlabhAni =devabhinna-(manuSya) duSprApyANi, santIti zeSaH // 16 // anuvAda-(he rAjakumAri ! ) hama brahmAjIke vAhana haMsoMke kulameM utpanna vAhana pakSI haiM / hamAre sarIkhe logoMke subhASitarasarUpa amRta, devabhinna manuSyoMke lie durlabha haiM // 16 // TippaNI - sahasrapattrAsanapattrahaMsavaMzasya = sahasraM pattrANi yasya tat sahasrapattraM (bahu0), "sahasrapattraM kamalam" ityamaraH / sahasrapattram AsanaM yasya sa sahasrapatvAsanaH, "viraJciH kamalA''sanaH" ityamaraH / pattrANi ca te haMsAH (50 dhA0 ) / sahasrapattrAsanasya pattrahaMsAH ( Sa0 ta0 ), teSAM vaMzaH, tasya ( 10 ta0 ) / pattrANi = "vaMzo veNI kule varge" "pattraM syAdvAhane parNe" iti ca vizvaH / asmAdRzAm =asmAniva pazyantIti asmAdRzaH, teSAm, upapadapUrvaka 'dRza' dhAtuse "tyadAdiSu dRzo'nAlocane kaJca" isa sUtrase kvin pratyaya / cATurasA'mRtAni = cATuSu rasAH ( sa0 ta0), te eva amRtAni (rUpaka0), svarlokaloketaradurlabhAni-svazvA'sau lokaH svarlokaH (ka0 dhaa0)| svloke lokAH ( devajanAH ), ( sa0 ta0 ) / svarlokalokebhyaH itare ( anye, manuSyA ityarthaH ) ( pa0 ta0 ) / svarlokaloketaraH durlabhAni (tR0 t0)| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 16 // svargA''pagAhemamRNAlinInAM nAlAmRNAlA'prabhujo bhajAmaH / annA'nurUpAM tanurUpaRddhi kArya nidAnAdi guNAnadhIte // 17 // Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam . anvayaH-svargApagAhemamRNAlinInAM nAlAmRNAlA'grabhujaH annA'nurUpAM tanurUpaRddhi bhajAmaH, hi kArya nidAnAt guNAn adhIte // 17 // ___vyAkhyA-( he rAjakumAri ! ) svargA''pagAhemamRNAlinInAM mandAkinIsuvarNakamalinInAM, nAlAmRNAlA'grabhujaH=kANDabisAgrabhojinaH, vayamiti zeSaH / annA'nurUpAm =AhArasadRzIM, tanurUpaRddhi=zarIravarNasamRddhi, bhajAmaH=prAptAH sma iti bhAvaH / uktamarthamarthAntaranyAsena samarthayatekAryamiti / hi= yasmAt kAraNAt, kArya=janyaM dravyaM, nidAnAt = upAdAnakAraNAt, guNAn = rUpAdivizeSaguNAn, adhIte-prApnotIti bhAvaH // 17 // - anuvAda-svargakI nadI (mandAkinI) kI suvarNakamaliniyoMke kANDa aura mRNAlake agrabhAgako khAnevAle hamaloga AhArake samAna zarIrake varNakI samRddhiko prApta kiye hue haiM, kyoMki kArya, kAraNase rUpa Adi vizeSa guNoMko prApta karatA hai // 17 // TippaNI-svargA''pagAhemamRNAlinInAM svarge apagA ( sa0 ta0 ), hemno mRNAlinyaH (10 ta0), svargApagAyA hemamRNAlinyaH, tAsAm (10 ta0 ) / nAlAmRNAlA'grabhujaH-mRNAlAnAmagrANi (Sa0 t0)| nAlAzca mRNAlA'grANi ca ( dvandvaH ), tAni bhuJjata iti ( nAlAmRNAlA'gra+bhuj + kvip+jas ) / annA'nurUpAm = annasya anurUpA, tAm (Sa0 ta0 ) / tanurUpaRddhi = rUpasya RddhiH ( Sa0 ta0 ), 'RtyakaH" isase prakRtibhAva honese aMrguNa nahIM huaa| tano rUpaRddhiH, tAm ( Sa0 ta0 ) / nidAnAt="AkhyAtopayoge" isa sUtrase apAdAnasaMjJA honese pnycmii| isa padyameM sAmAnyase vizeSakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 17 // dhAtuniyogAdiha naiSadhIyaM lIlAsaraH sevitumAgateSu / haimeSu haMseSvahameka eva bhramAmi bhUlokavilokanotkaH // 18 // anvayaH-dhAtuH niyogAt iha naiSadhIyaM lIlAsaraH sevitum AgateSu haimeSu haMseSu aham eka eva bhUlokavilokanotkaH ( san ) bhramAmi / / 18 // ___ vyAkhyA-( he rAjakumAri ! ) dhAtuH- brahmaNaH, niyogAt=AdezAda, iha =asmin, bhUloka iti bhAvaH / naiSadhIyaM=nalIyaM, lIlAsaraH=vilAsakAsAraM, se vitum = AloDayitum, vihartumiti bhAvaH / AgateSu =AyAteSu, haimeSu sauvarNeSu, haMseSu - cakrAGgeSu, aham, eka eva = ekAkI eva, bhUlokavilokanotka:=bhUmilokadarzanotkaNThitaH san, bhramAmi =paryaTAmi // 18 // Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH anuvAda-brahmAjI kI AjJAse isa bhUlokameM nalake vilAsake tAlAbameM vihAra karane ke lie Aye hue sunahare haMsoM meM akelA hI bhUloka dekhane meM utkaNThita hotA huA maiM paryaTana kara rahA hU~ // 18 // TippaNI-- naiSadhIyaM = niSadhAnAmayaM naiSadhaH, niSadha+aN / naiSadhasya idam "vA nAmadheyasya vRddhasaMjJA vaktavyA" isase vRddhasaMjJA hokara "vRddhAcchaH" isase cha ( Iya ) pratyaya / haimeSu =hemno vikAraH, teSu, heman + aN + sup / "nastadvite" isase TikA lopa / bhUlokavilokanotka:-bhUzcA'sau lokaH (ka0 dhaa0)| tasya vilokanaM (Sa0 ta0 ), tasmin utkaH ( sa t0)| "utka" isameM "utka unmanAH" isa sUtrase ud upasarga se kanpratyayAnta nipAta / bhramAmi= bhrama+laTa+mipa // 18 // vidheH kadAcid. bhramaNIvilAse zramA''turebhyaH svamahattarebhyaH / skandhasya vizrAntimadAM tadAdi dhAmyAmi nA'vizramavizvago'pi // 16 // anvayaH-kadAcit vidheH bhramaNIvilAse zramAturebhyaH svamahattarebhyaH skandhasya vizrAntim adAM tadAdi avizramavizvagaH api na zrAmyAmi // 19 // ___ vyAkhyA-kadAcit =jAtucit, vidheH= brahmaNaH, bhramaNIvilAse-bhavana. bhramaNavinode, zramA''turebhyaH = parizramA''kulebhyaH, bhAravahanAditi zeSaH / svamahattarebhyaH nijavaMzavRddhebhyaH, skandhasya = aMsasya, vizrAnti=vizramam, badA-dattavAn, svamahattareSu zrAnteSu tadbhAramahaM gRhItavAniti bhAvaH / tadAdi= tatkAlAdArabhya, avizramavizvagaH api = nirantarasarvalokagAmI api, na bAmyAmizrAnto na bhavAmi, na khiye iti bhAvaH / / 19 // anuvAda-kisI samaya brahmAjIke bhramaNake vinodameM parizramase Atura apane pUrvajoMko maiMne kandhekA vizrAma diyaa| isa kAraNase maiM usa samaya se mekara lagAtAra vizva meM bhramaNa karane para bhI parizrAnta nahIM hotA haiM // 19 // TippaNI-bhramaNIvilAse= bhramaNyA vilAsaH, tasmin (Sa0 ta0 ) / dhamAturebhyaH = zrameNa AturAH, tebhyaH ( tR0 t0)| svamahattarebhyaH = atizayena mahAnto mahattarAH, mahat +tarap / svasmAt mahattarAH, tebhyaH (Sa0 ta0), "karmaNA yamabhipreti sa sampradAnam" isase "sampradAna" saMjJA hokara cturthii| skandhasya - "skandho bhujaziroM'so'strI" ityamaraH / adAm = "DudAJ dAne" dhAtuse lu+mip / "gAtisthAghupAbhUbhyaH sicaH parasmaipadeSu" isase sicakA luk / tadAdi= saH ( kAlaH ) AdiH yasmin ( karmaNi ) (bahu0), tad yathA Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16. SaSIyacaritaM mahAkAgyam tathA ( kri0 vi0 ) / avizramavizvagaH=avidyamAnaH vizramaH yasmin karmaNi ( nabbahu0 ), vizvaM gacchatIti vizvagaH, vizva-upapadapUrvaka gam dhAtuse "anyatrA'pi dRzyate" isase Da pratyaya / avizramaM ( yathA tathA ) vizvagaH ( supsupA0 ) / zrAmyAmi = "zramu tapasi khede ca" isa dhAtuse laTa + mipa / 'zamAmaSTAnAM dIrghaH zyani" isase dIrgha / isa padya meM kAvyaliGga alaGkAra hai // 19 // bandhAya divye na tirazci kazcitpAzAdirAsAditapauruSaH syAt / ekaM vinA mAhazi tannarasya svarbhogamAgyaM viralodayasya // 20 // vinA kazcit pAzAdiH bandhAya AsAditapauruSo na syAt // 20 // vyAkhyA-mAdRzi- matsadRze, divyesuralokabhave, tirazci =pakSiNi viSaye, viralodayasya-durlabhajanmanaH, narasya-manuSyasya, athavA viralodayasyarephasthAne lakArayuktasya, narasya-nalasyeti bhAvaH / ekaM =mukhyaM, svarbhogabhAgyaM vinA=svargasukhabhAgadheyaM vinA, kazcit = kazcan, pAzAdi:=pAzAdyupAya:, bandhAya - bandhanA'rtham, AsAditapauruSaH-prAptapuruSArthaH, na syAt =na bhavet, svarbhogabhAgyazAlinaM naraM (nalam ) vinA mAM grahItuM na ko'pi samartha iti bhAvaH / / 20 // ___ anuvAda-mere sarIkhe divya pakSIke viSaya meM durlabha janmavAle narake vA 'ra' ke sthAnameM 'la' se yukta nara arthAt nalake mukhya svargabhogake bhAgyako chor3akara kucha pAza Adi upAya bandhanake lie samartha nahIM hogA arthAt nala ke sivAya meM kisI se grAhya nahIM hU~gA // 20 / / TippaNI-viralodayasya =virala udayo yasya sa viralodayaH, tasya yasmin sa lodayaH ( vyadhikaraNabahu0 ) / virazcA'sau lodayaH viralodayaH (ka0 ghA0 ) / viralodayasya narasya ='ra' ke sthAnameM 'la' ke udayavAle nara arthAt nala kA, yaha tAtparya hai / svarbhogabhAgyaM svaH bhogaH svbhogH (Sa0 t0)| tasya bhAgyaM, tat (pa0 ta0), "vinA" isa padake yogameM dvitIyA / pAzAdiH= pAza Adiryasya saH ( bahu0 ) bandhAya="tumarthAcca bhAvavacanAt" isase caturthI / AsAditapauruSaH AsAditaM pauruSaM yena saH ( bahu0 ) / syAt = as+vidhiliG+tip // 20 // Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sarvaH . iSTena pUrtana nakasya vazyAH svarbhogamatrA'pi sRjantyamAH / mahoraho dohadasekazakterAkAlikaM. korakamugiranti // 21 // anvayaH-iSTena pUrtena vazyAH amAH nalasya atra api svarbhoga sRjanti / mahIraho dohadasekazakteH AkAlikaM korakam ugiranti // 21 // . vyAlyA-nalasya svarbhogabhAgyaM pratipAdayati-iSTeneti / iSTena yAgena, pUrtena khAtA''dikarmaNA, vazyAH =vazaM gatAH, amAH =devAH, nalasya= maiSadhasya, atra api = bhUloke api, svarbhoga-svargasukhaM, sRjanti-sampAdayanti / atrA'rthe dRSTAntamupanyasyati-mahIruha iti / mahIruhaH-vRkSAH, dohadasekazakteH= dhUpAdidohadasecanasAmarthyAda, AkAlikam =asamayabhavaM, korakaM kalikAm, ugiranti-utpAdayanti / dohadasecanAdibhyo vRkSA iva ISTapUrtAdikarmabhyo devA api dezakAlAvanapekSyA'pi phalaM dadatIti bhAvaH // 21 // ... anuvAda-yAga aura khAta Adi karma se vazIbhUta hokara devagaNa nalake lie bhUlokameM bhI svargasukhakA sampAdana karate haiM / vRkSa, dhUpa Adi dohada aura secanakI zaktise asamaya meM bhI kalikAko utpanna karate haiM // 21 // TippaNI- iSTena puurten-yj+kt+ttaa| pR+kt+ttaa| "atha kratukarmeSTaM, pUrta khAtAdikarmaNi" ityamaraH / "pUrta" yahA~ para "na dhyAkhyApRmUcchipradAm" isa sUtrase takArakA nakAra nahIM huA / vazyA:-vazaM gatAH, "vazaM gata" isa sUtrase yat pratyaya / amAH ="amartyA amRtAndhasa" ityamaraH / dohadasekasakteH-dohadaM ca sekazca dohadaseko ( dvandvaH ), tayoH zaktiH, tasyA (Sa0 t0)| lAkAlikam =na kAla: akAla: ( na0) akAle bhavaH AkAlikaH, tam / makAla' zabdase adhyAtmAdigaNake AkRtigaNa honese "adhyAtmAdeSThamiSyate" se Than pratyaya / ugiranti ud+2+laT + mi| isa pabameM dRSTAnta salavAra hai // 21 // suvarNazailAvavatIrya tUrNa svrvaahiniivaariknnaa'vtiirnnH| vIjayAmaH smarakelikAle pakSanUpaM cAmarabasalyaH // 22 // anvayaH- suvarNazailAta tUrNam avatIrya svarvAhinIvArikaNA'vatIrNaH cAmarasakhyaH pakSaH smarakelikAle taM nRpaM vIjayAmaH // 22 // jyAsyA-nalasya svargabhogaM pratipAdayati-suvarNazailAditi / suvarNazailAva roH, tUrNa zIghram, avatIrya avaruhya, svarvAhinIvArikaNA'vakIrNaH= mandAkinIjalabindusampRktaH, cAmarabaddhasakhyaH prakIrNakakRtamaitrIkaiH, cAmarasadurI 04. Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam riti bhAvaH / pakSaH- patatraiH, smarakelikAle == ratikrIDAsamaye, taM = pUrvoktaM, nRpaM = rAjAnaM nalaM, vIjayAmaH= vAtaM sRjAma iti bhAva / rAjJaH suratazramaM nivArayAma iti bhAvaH // 22 // anuvAda-sumeruparvatase zIghra utara kara mandAkinIke jalake binduoMke samparkayukta cAmarake samAna paGkhoMse ratikrIDAke samaya meM nalako hama paGkhA . jhalate haiM // 22 // ___ TippaNI- suvarNazailAt-suvarNasya zailaH, tasmAt ( 10 ta0 ) / avatIryaava+tR + ktvA ( lyap ) / svarvAhinIvAriMkaNA'vakIrNaiH - vAriNaH kaNAH (Sa0 ta0), svarvAhinyA vArikaNAH (Sa0 ta0), taiH avakIrNAH, taiH (tR0 ta0) / cAmarabaddhasakhyaH= baddhaM sakhyaM yaste (bahu0) cAmareSu baddhasakhyAH , taiH (sa0 ta0) smarakelikAle smarasya keli: (Sa0 ta0 ), tasya kAlaH, tasmin (Sa0 ta0 ) // 22 // kriyeta cetsAdhuvibhakticintA, vyaktistadA sA prthmaa'bhidheyaa| yA svaujasAM sAdhayituM vilAsaMstAvatkSamAnAmapadaM bahu syAt // 23 // anvayaH-sAdhuvibhakticintA kriyeta cet, sA vyaktiH prathamA abhidheyaa| yA svaujasAM vilAsaH tAvat- bahu anAmapadam, (pakSAntare -- nAmapadaM) sAdhayituM kSamA syAt / / 23 // vyAkhyA-sAdhuvibhakticintA=sajjana vibhAgavicAra:, kriyeta cet -- vidhIyeta yadi, sA= nalanAmadheyA, vyaktiH= matiH, prathamA'bhidheyA-prathama parigaNanIyA / yAH= nalanAmadheyA vyaktiH, svaujasAM= nijatejasAM, vilAsaiHvibhavaH, bahupracuram, anAmapadaM = pararASTra, sAdhayituM svAyattIkartum, kSamA : samarthA, syAt =bhavet / / 23 // ___ pakSAntare-sAdhuvibhakticintA-saptavibhaktivicAraH, kriyeta cet-vidhIyeta yadi, sA-prasiddhA, prathamA-prathamA''khyA, vyakti:-vibhaktiH, abhidheyA-kathanIyA, yA=prathamA vibhaktiH, svIjasA=su-au-jas ityeteSAM pratyayAnAM, vilAsaiH=vistAraH, tAvat, bahu=anekaM, nAmapadaM = subantapadaM, rAma ityAdikaM padamiti bhAvaH / sAdhayituM niSpAdayituM, kSamA= samarthA // 23 // anuvAda-sajjanoMke vibhAgakA vicAra kiyA jAyegA to "nala" nAmavAle vyaktiko pahale parigaNana karanA caahie| jo apane pratApake vibhavoMse pracura zatruoMke rASTrako vazameM karane ke lie samartha hogA // 23 // Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH dUsare pakSameM-sAta vibhaktiyoMkA vicAra kiyA jAyegA to usa prathamA vibhaktiko pahale kahanA cAhie, jo (prathamA vibhakti) su au as ina pratyayoMke vistAroMse bahutase subantapadoMko siddha karaneke lie samartha hogI // 23 // TippaNI-sAdhuvibhakticintA=sAdhUnAM vibhaktiH (vibhAgaH) (Sa0 ta0), tasyAzcintA (10 ta0 ) / vibhaktipakSameM-vibhaktInAM cintA (pa0 ta0 ), sAdhu ( yathA tathA ) vibhakticintA ( supsupA0 ) / kriyeta=kR+liG (karmameM)+ ta / prathamA'bhidheyA=prathamam (yathA tathA) abhidheyA (supsupaa0)| vibhaktipakSameM-prathamA-prAtipadikA'rthaliGgaparimANavacanamAtre prathamA" isase honevAlI prathamA vibhakti / svaujasAMsvasya ojAMsi ( tejAMsi ), teSAm (Sa0 ta0 ) / vibhaktipakSameM-suzca auzca jazca svIjasaH, teSAma ( dvandvaH) / anAmapadam - namanaM nAmaH, 'nam' dhAtuse bhAvameM ghaJ / avidyamAnaH nAmaH yeSAM te anAmAH ( naJbahu0 ), na jhukanevAle arthAt zatru / anAmAnAM padaM (90 ta0 ) tat / vibhaktipakSameM-nAmapadaM nAma ca tatpadaM, tat (ka0 dhA0 ), niruktake matake anusAra nAma, AkhyAta, upasarga aura nipAta ina cAra prakArake padoM meM "sattvapradhAnAni nAmAni" arthAta jinameM sattva (dravya) pradhAna hote haiM unheM "nAma" kahate haiM, arthAt subanta pada / chaH kArakoM meM "vyApArAzrayaH kartA" vyApArakA Azraya kartA hotA hai| ataH vahI pradhAna hotA hai, usameM prathamA vibhaktiko prayoga hotA hai, isalie anya vibhaktiyoM meM usIko pradhAnatA aura prAthamya hotA hai yaha tAtparya hai| isa padya meM prastuta artha nala vyaktikA bodhana kara abhidhAvRttikA virAma honeke anantara anvayakI anupapatti na honese lakSaNAkI aprasaktise tAtparyavRttike padArthA'nvayakA bodhana kara nivRtti honepara aprastuta prathamA vibhaktikI pratIti upamAdhvanise ho jAtI hai // 23 // . rAjA sa yajvA vibudhavajatrA kRtvA'dhvarA''jyopamayeva rAjyam / bhuGkte zritazrotriyasAtkRtazrI: pUrva svaho ! zeSamazeSamantyam // 24 // anvayaH-yajvA zritazrotriyasAtkRtazrI: sa rAjA adhvarAjyopamayA iva rAjyaM vibudhavajatrA kRtvA pUrva zeSam, antyaM tu azeSaM bhuGkte aho // 24 / / __vyAkhyA-yajvA=vidhinA iSTavAn, zritazrotriyasAtkRtazrI:-AzritacchAndasAdhInakRtasampattiH, saH pUrvoktaH, rAjA bhUpatiH, nala ityarthaH / adhvarAjyopamayA iva=yajJaghRtasAdRzyena iva, rAjyaM rASTra, vibudhavajatrA Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. paSIyacarita mahAkAvyam devavivadhInaM kRtvA vidhAya, pUrva pUrvanirdiSTam adhvarAjyaM, zeSaM =hutazeSa bhuGkte, bantvaM tu-pazcAnirdiSTaM rAjyaM tu, azeSam akhaNDaM, bhuGkte-upabhuGkte, ahobhAcaryam // 24 // ___anuvAda-vidhipUrvaka yaza karanevAle aura Azrita vaidikoMko sampatti denevAle ve rAjA(nala) yajJake ghRtake samAna hI rAjyako devatA aura vidvAnoMke adhIna kara pUrvokta yajJake ghRtakA zeSa bhAga (havanake anantara avaziSTa bhAga) kA upabhoga karate haiN| pIche kahe gaye rAjyake azeSa ( akhaNDa ) bhAgakA upabhoga karate haiM, Azcarya hai / / 24 // . TippaNI-yajvA yaja+vanip / zritazrotriyasAtkRtazrI:-chando'dhIyata iti zrotriyAH, "yotriyaMzchando'dhIte" isase nipAta / "janmanA brAhmaNo jJeyaH saMskArAd dvija ucyate / vidyayA yAti vipratvaM tribhiH zrotriya ucyte"| isa uktike anusAra, jisameM janma, saMskAra, vidyAkA juTAva hotA hai, use "zrotriya" kahate haiN| zritAzca te zrotriyAH (ka0 dhA0 ), zritazrotriyA'dhInIkRtA zritazrotriyasAtkRtA "tadadhInavacane' isa sUtrase "kR' ke yogameM sAtipratyaya / zritazrotriyasAtkRtA zrIryena saH ( bahu0 ) / "sampattiH zrIzca lakSmIzca" ityamaraH / adhvarAjyopamayA- adhvareSu rAjyam ( sa0 t0)| adhvarAjyasya upamA, tayA (pa.ta), vibudhavajatrA-vibudhAnAM vrajaH (10 ta0 ) / vibudhavajAdhInaM deyaM kRtvA aisA vigraha kara "deye trAca" isase vibudhavajase trA pratyaya / "taddhitazcA'sarva vibhaktiH" isase avyayabhAva / azeSa =na zeSam, tat ( nan0 ) / bhuGkte = "bhuja pAlanA'bhyavahArayoH" isa dhAtuse "bhujo'navane" isa sUtrase Atmanepada, laT + ta / isa padyameM virodhAbhAsa alaGkAra hai / / 24 / / dAridrayadAridraviNogharSaramoghameghavatathisArthe / santuSTamiSTAni tamiSTadevaM nAyanti ke nAma na lokanAtham // 25 // . anvayaH-dAridrayadAridraviNoghavarSaH athisArthe amoghameghavrataM santuSTam iSTadevaM lokanAthaM taM ke nAma iSTAni na nAthanti // 25 // vyAkhyA-dAridrayadAridraviNoghavarSeH-dainyanivartakadhanarAzivRSTibhiH, arthisArthe = yAcakasamUhe viSaye, amoghameghavratam =saphalabalAhakavrataM, santuSTaM = dAnahRSTam, iSTadevanyajJArAdhitasuraM, lokanAyaM rAjAnaM, taM=nalaM, ke nAma== janAH, iSTAni-abhISTavastUni, na nAthanti=no yAcante, sarve'pi yAcanta eveti bhAvaH // 25 // . Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sargaH 21 anuvAda-daridratAko naSTa karanevAle dhanasamUhakI vRSTiyoMse yAcakasamUhameM saphala meghake samAna vrata karanevAle santuSTa aura yajJase devatAboMkI bArAdhanA karane bAle mahArAja nalase kauna jana abhISTa padArthokI yAcanA nahIM karate haiM // 25 // TippaNI-dAridrayadAridraviNoghavarSeH-dAridragha dArayatIti dAridrayadArI dAridraya+da+Nic + NiniH / draviNAnAm oghaH (pa0ta0) / dAridrayadArI, cA'sau draviNoSaH (ka0 dhA0) / tasya varSANi, taiH (10 ta0) / arthisAthai = marthinAM sArthaH, tasmin (pa0 t0)| amoghoSavratamna mogham amogham ( n0)| meghasya vratam (Sa0 t0)| amoghaM meghavrataM yasya saH, tam (bhu0)| iSTadevam iSTA devA yena saH, tam (bhu.)| lokanAyaM lokAnAM nAthaH, tam (Sa0 ta0 ) / nAthantiH nAtha ( nAdhu ) yAcaopatAyazvaryAzIHSu" isa dhAtuse laT + jhi / yAcanA'rthaka nAth dhAtu duhAdigaNameM par3e jAnese dvikarmaka hai| isa padyameM upamA alaGkAra hai // 25 // asmatkila zrotrasudhA vidhAya rammA cira bhAmatulA nlsy| tatrA'nuraktA tamanApya bheje tamAmagandhAnalakUbaraM sA // 26 // anvayaH-sA rambhA nalasya atulAM bhAm asmat ciraM zrotrasudhAM vidhAya kA banuraktA ( satI ) tam anApya tannAmagandhAda nalakUbaraM bheje // 26 // - vyAlyA-sA=prasiddhA, rambhAdevAGganA, nalasya naiSadhasya, atulAm - anupamAM, bhAM= saundaryam, asmatamattaH ciraMbahukAlaparyantaM, zrotrasudhAM-karNA'mRtaM, vidhAya-kRtvA, anurAgAt tveti bhAvaH / tatra tasmin nale, anuraktA=anurAgayuktA ( satI), tam=nalam, anApya%= vyApya, tannAmagandhAtna lasajJA'kSaralezAda, nalakUbaraM-kuberaputraM, bheje= hivedhe // 26 // manuvAda-rambhA nAmakI apsarAne nasake anupama saundaryako mujhase bahuta . samayataka kAnoMke amRta banAkara ( rasase sunakara ) unameM anurAga kara unheM na pAnese nalake nAmake leza ( eka saDa) se kuberake putra nalakUbarakA bAbhava liyA // 26 // TippaNI-sA=yahA~ tad sandake prasiddhavarSa meM hone se yad zabda ke banepara bhI vidheyA'vimarza doSa nahIM humaa| batulAm avicamAnA tulA (upamA ) yasyAH sA batulA, tAm (nabbahu0) / asmat asmada+bhyat / mobasudhA botrayoH sudhA, tAm (100) / hapara mAm" isa pada kA Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vidheya hai / vidhAya=vi+dhA+ktvA (lyp)| anuraktA=anu+raJja+ kta+TAp / anApya=na Apya (naJ0), 'Apya' yahA~ para AG-upasargapUrvaka "Apala vyAptau" dhAtuse ktvA usake sthAnameM lyap / tannAmagandhAt=tasya nAma (Sa0 ta0 ) tasya gandhaH, tasmAt ( 10 ta0 ), hetumeM paJcamI / "gandho gandhaka Amode leze sambandhagarvayoH" iti vizvaH / bheje-bhaja+liT +ta // 26 // svarlokamasmAbhiritaH prayAtaH kelISu tadgAnaguNAgnipIya / hA ! heti gAyanyadazoci tena nAmnava hA hA ! harigAyano'bhUt // 27 // anvayaH-kelISu tadgAnaguNAn nipIya itaH svarloka prayAtaH asmAbhiH harigAyanaH gAyan yat "hA ! hA" iti azoci, tataH nAmnA hAhA abhut // 27 // vyAkhyA kelISu =vinodagoSThISu, tadgAnaguNAnnalagItamAdhuryAdiguNAn, nipIya=nitarAM pItvA, sAdaraM zratveti bhAvaH / itaH- asmAllokAt, bhUlokAdityarthaH / svarlokaM = suralokaM prayAta:=prAptaH, asmAbhiH=haMsaH ( kartubhiH ), harigAyanaH = indragAyakaH, gAyan = gAnaM kurvan san, yat = yasmAt kAraNat, hA hA iti azoci-hA hA iti zokaviSayIkRtaH, nalagAnA'pekSayA nikRSTagAnatvAriti zeSaH / tataH tasmAtkAraNAt, nAmnA=sajJayA, hAhAhAhA ityAkArakaH, abhUta=abhavat / / 27 // anuvAda-vinodagoSThiyoMmeM nalake gAnake guNoMko AdarapUrvaka sunakara bhUlokase svarga meM gaye haye hama logoMne gAte hue indrake gavaiyeke prati 'hA ! hA !!' kahakara jo zoka kiyA usase ve. 'hAhA' nAmavAle ho gaye // 27 // ___ TippaNI-tadgAnaguNAn =tasya gAnaM (Sa0 ta0), "gIta gAnamime same" ityamaraH / tadgAnasya guNAH, tAn (10 ta0 ), nipIya = ni+pI+ktvA ( lyap ) / harigAyanaH=gAyatIti gAyanaH "gai zabde' dhAtuse "NyuTa ca" isa sUtrase NyuT pratyaya / harergAyanaH (10 ta0 ) / gAyan = gAyatIti, gai+laTa ( zatR )+su / azoci= "zuca zoke" isa dhAtuse luG ( karmameM )+ ta / nAmnA="prakRtyAdibhya upasaGkhyAnam" isase tRtiiyaa| hAhA="hAhA hUhUzcaivamAdyA gandharvAstridivaukasAm" ityamaraH / isa padyameM "hA hA" padakA nirvacana honese pIyUSavarSa jayadeyake candrAlokake anusAra "nirukta" nAmakA kAvyalakSaNa hai jaise ki niruktaM syAnnirvacanaM nAmnaH satyaM tathA'nRtam / " Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH isa padyameM indra ke gavaiyeke zokanimitakA sambandha na honepara bhI sambandhakA varNana honese atizayokti alaGkAra hai, usase gandharvake gAnase bhI nalake gAnakA utkarSarUpa vastukI dhvani hai / / 27 // zRNvansadArastadudArabhAvaM. hRSyanmuhurloma. pulomjaayaaH| puNyena nAlokata nAkapAlaH pramodabASpA''vRtanetramAlaH // 28 // anvayaH-nAkapAlaH sadAraH tadArabhAvaM zRNvan pramodabASpAvRtanetramAla: ( san ) pulomajAyAH muhuH hRSyat loma puNyena na Alokata // 28 // vyAkhyAnAkapAla:=svargA'dhipaH, indra ityarthaH / sadAra-sapatnIkaH tadu. dArabhAvanalaudArya zRNvan AkarNayan,pramodabASpA''vRtanetramAla: mAnandabAppAcchAditanayanasamUhaH san, pulomanAyAH=indrANyAH, muhuH vAraM vAraM hRSyat = ullasat nalA'nurAgAditi zeSaH / loma-roma, romAJcamiti bhAvaH / pUNyenasukRtena, indrANyA bhAgyeneti bhAvaH / na Alokata-na apazyata, anyathA zacyA mAnasavyabhicAraM jAnIyAditi bhAvaH / / 28 // anuvAda-devarAja indrane patnIke sAtha nalakI udAratAko sunakara harSakI AMsuoMse netroMkI paGkti AcchAdita honese indrANI ke bArabAra honevAle romAJcako indrANI ke puNyase nahIM dekhA // 28 // TippaNI-nAkapAla:- nAkaM pAlayatIti, nAka +pAla+ac / sadAraH-dAraiH sahitaH (tulyayoga0 ) / tadArabhAvam =udArazcA'so bhAvaH ( ka0 dhA0 ), tasya udArabhAvaH, tam ( 10 ta0 ) / zRNvan =zRNo. tIti zru+ laT ( zatR )+ su / pramodabASpA''vRtanetramAla:=pramodasya bASpANi (10 ta0) taiH vRtA ( tR0 ta0 ) netrANAM mAlA ( Sa0 ta0 ) / indrake hajAra netra the, isalie "mAlA" kahanA ThIka hai / pramodabASpA''vRtA netramAlA yasya saH (bahu0 ) / pulomajAyAH=pulomno jAtA, tasyAH (Sa0 ta0 ) puloman + jan+Da+TApa+ Gas / Alokata=AG + lok+lng+t| isa padya meM bhAvodaya alaGkAra hai / // 28 // . sA'pIzvare zRNvati tadguNaughAn prasA ceto hrto'rdhshmbhuH| ... abhUdaparNA'Gguliruddha karNA kadA na kaNDUyanakaitavena // 26 // anvayaH-Izvare prasahya cetaH harataH tadguNoghAn zRNvati ( sati ) sA ardhazambhuH aparNA kadA kaNDUyanakaitavena aGguliruddhakarNA na abhUt / / 29 / / vyAkhyA-Izvare=zaGkare, prasahya =balAtkAreNa, cetaH=cittaM, harataH= Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaSIyacaritaM mahAkAvyam AkarSataH, tadguNodhAnna laguNasamUhAn, zRNvati =AkarNayati sati, sAprasiddhA, ardhazambhu zambhorardhA'GgabhUtA, aparNA=pArvatI, kadA-kasmikAle, kaNDUyanakatavena=kaNDUnivAraNacchalena, aGguliruddhakarNA=karazAkhApihitazravaNA, na abhUta =na abhavat, abhUdevetyarthaH / anyathA cittacalanAditi bhAvaH // 29 // ___ anuvAda-balapUrvaka cittako AkRSTa karanevAle nalake guNoMko mahAdevajIke sunane para zambhukI ardhAGginI pArvatIne kaba khujalIke bahAne uMgalIse kAnako banda nahIM kiyA ? // 29 // TippaNI-harataH harantIti harantaH, tAn, hun + laT + (zata) + zas / tadguNoghAn-guNAnAm oghAH (Sa0 t0)| tasya guNoghAH, tAn (Sa0 ta0 ) ardhazambhuH-adhaM ( zarIrA'rdham ) zambhoH ( ekadezi0), aparNA avidyamAnaM paNaM yasyAH sA ( nmbhu0)| RSi muniyoMne tapasyAmeM vRkSakA parNa ( pattA) khAyA thA, pArvatIne use bhI chor3akara anazana kara tapasyA kI thI, ataeva unakA nAma 'aparNA' par3a gyaa| isa bAtako kavikulaguru kAlidAsane kumArasambhavameM kaise vyakta kiyA hai "svayaMvizIrNamaparNavRttitA parA hi kASThA tapasastayA punaH / tadapyapAkIrNamataH priyaMvadAM nadantyapaNeti ca tAM purAvidaH" // 5-28 // kaNDUyanakaitavena=kaNDayanasya kaitavaM, tena (10 ta0) aGguliruddhakarNA ruddhau kaNoM yayA sA ( bahu0 ), aGgulibhyAM ruddhakarNA ( tR0 ta0 ) / isa padyameM vyAjokti alaGkAra hai // 29 // . alaM sajandharmavidhau vidhAtA ruNati maunasya miSeNa vANIm / tatkaNThamAliGgaya ramasya tRptAM na veda tAM vedajaH sa vakrAm // 30 // anvayaH-vidhAtA dharmavidhI alaM sajan vANI maunasya miSeNa ruNaddhi / (kintu ) vedajaDaH sa tAm tatkaNTham AliGgapa rasasya tRptA vakrAM na veda // 30 // __vyAkhyA-vidhAtA-brahmA, dharmavidhI-dharmAcaraNe, alam =atyantaM, sajan =Asakto bhavan, vANI=svapatnIM sarasvatI, varNAtmikAM vAcaM pa, maunasya%vAgyamanavratasya, miSeNa= ketana, ruNaddhi-nivArayati, nalakathAprasaGgAditi zeSaH, tasyA ubhayyA api nalA''saktibhayAditi bhAvaH / ( kintu ) vedajara: zrutijaDaH, vedapAThamAtraniratatvAdvicArahIna iti bhAvaH / saH vidhAtA, tAM-vANI, svapatnI vAcaM cetyubhayImapi, tatkaNThaM nalagalam, bAliGgapa-. Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sarga: bAzliSya, rasasya tRptAM- anurAgasantuSTAM zRGgArAdirasasantuSTAM ca / ata eva vakrAM-pratikUlAM, vakroktyalaGkArayuktAM ca, na veda na jAnAti / strINAM rakSA duHzaketi bhAvaH // 30 // anuvAda-brahmAjI dharmake AcaraNameM atyanta Asakta hote hue vANI( apanI patnI sarasvatI athavA vANI ) ko maunake bahAnese ( nalake kathAprasaGgase ) rokate haiM / kintu vedapAThamAtra karate rahanese jar3a ve (brahmAjI) apanI patnI sarasvatIko aura vANIko nalake kaNThako AliGgana kara anurAgase athavA zRGgAra Adi rasase santuSTa ataeva vakrA (pratikUla athavA vakrokti alaGkArase yukta ) nahIM jAnate haiM // 30 // TippaNI-dharmavidhI-dharmasya vidhiH, tasmin (10 ta0 ) / sajan = sajatIti "SajJa saGge" dhAtuse laT ( zatR )+su / ruNaddhi=rudh + laT+ tip / vedajaDaH vedena jaDaH (tR0 ta0 ) / tatkaNThaM tasya kaNThaH, tam (10 ta0 ) / AliGgayaAGa+ligi+ktvA ( lyap ) / rasasya-karaNatvakI vivakSA na karake sambandhavivakSAmeM sssstthii| vedavida+laT +tip / isa padyameM prastuta vANI devI (sarasvatI) ke kathanase aprastuta varNAtmaka vANI bhiyastavAliGgAnabhUna bhUtA pratakSatiH kApi ptivrtaayaaH| samastabhUtAtmatayA na bhUtaM tadbhurturiyAkalaSA'nunApi // 31 // anvayaH-pativratAyAH zriyaH tadbhartuH samastabhUtAramatayA. kvAlizAnabhUH kApi vratakSatiH na abhUt / (ata eva ) tadbhartuH IkimupA'NunA api na bhUtam // 31 // myAlyA-pativratAyAH samAH, dhiyaH lakSamyAH, tamataH lakSmIpateH, . * viSNorityarthaH / samastabhUtAtmatayA-sarvabhUtasvarUpatvena, tadAliGgAnabhUHnasAraleSabhavA, kA'pikAcidapi, vratakSatiH pAtivratyabhaGgaH, na babhUvana bajAyata, nalasyApi viSNurUpatveneti bhAvaH / ata eva tadvataH lakSmIpateH viSNoH, ISyAkaluSA'NunA api asahiSNutAkAlaSyalezena api, na bhUtam = na bamAvi // 31 // anuvAda-pativratA lakSmIkA, unake pati viSNuke samasta prANiyoMke kharUpahonese nalake AliGganase honevAlA kucha bhI pAtivratyabhaGga nahIM huvA, isIse unake pati viSNuko IrSyA kAlaSyakA lezca bhI nahIM huA // 31 // Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-pativratAyAH = patyo vrataM yasyAH sA pativratA, tasyAH ( vyadhi0 baha0 ) / tadbhartaH-tasyA bhartA, tasya ( pa0 ta0 ) / "yAjakAdibhizca" isase samAsa / samastabhUtAtmatayA=samastAzca te bhUtAH ( ka0 dhA0 ) / Atmano bhAva AtmatA, Atman +tal +TAp / samastabhUtAnAm AtmatA, tayA (Sa0 ta0 ), tadAliGganabhUH tasya (nalasya) AliGganam (10 ta0 ), tadAliGganAt bhavatIti, tadAliGgana + bhU + kvip ( upapada0 )+su / vratakSatiH-vratasya kSatiH (10 ta0 ), tadbhartuH tasyA bhartI. tasya, yahA~ para patyarthaka bhartR zabda honese 'yAjakAdibhizca' isa sUtrase SaSThI samAsa / ISyAkaluSA'NunA - IyayA kaluSaM (pa0 ta0 ) tasya aNuH, tena (Sa. t0)| bhUtaM = bhU dhAtuse "napuMsake bhAve ktaH" isase kta pratyaya / yahA~ para 28-31 padyoM taka pulomajA AdiyoMke cittacAJcalyakI uktikA nalake saundarya meM tAtparya honese aucityabhaGga nahIM samajhanA caahie| isa padya meM padArthahetuka kAvya liGga alaGkAra hai / / 31 // dhika ! taM vidheH pANimajAtalagjaM nirmAti yaH parvaNi pUrNamindam / manye sa vijJaH smRtatanmukhazrIH kRtA'rdhamaujmadbhavamUni yastam // 32 // anvayaH-smRtatanmukhazrIH ( api ) parvaNi yaH pUrNam induM nirmAti, tam ajAtalajjaM vidheH pANi dhik ! yo bhavani kRtArdham tam aujjhat saH vijJaH ( iti ) manye // 32 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) smRtatanmukhazrIH ( api )=cintitanalAnanazobhaH ( api ), parvaNi=-pUrNimAyAM, yaH- vidhipANiH pUrNa =SoDazakalopetam, in,=candramasaM, nirmAti = racayati, taM=tAdRzam, ajAtalajja=nirlajja, vidheH= brahmaNaH, pANi =karaM, dhikaM tasya nindeti bhAvaH / yaH = vidhipANiH, bhavani =zivazirasi kRtA'dhaM =racitaikadezaM, taM-candramasam, aujjhat -- tyaktavAn, saH = vidhipANiH, vijJaH=abhijJaH iti, manye = cintayAmi, candrAnmanoharataraM nalamukhamiti bhAvaH / / 32 // ___ anuvAda- nalakI mukhazobhAkA smaraNa karake bhI pUrNimAmeM jo ( brahmAkA hAtha ) pUrNa candrakA nirmANa karatA hai usa nirlajja hAthako dhikkAra hai, jisane (brahmAjIke hAtha ne) zivajIke zirameM AdhA banAye gaye candramAko chor3a diyaa| vaha buddhimAn hai, maiM aisA mAnatA hU~ // 32 // TippaNI-smRtatanmukhazrIH-tasya mukhaM ( 10 ta0 ), tasya zrIH (10 ta0) Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH . 27 smRtA tanmukhazrIryena saH ( bahu0 ) / ajAtalajja=na jAtA ajAtA (naJ0) / ajAtA lajjA yasya saH, ajAtalajjastam ( bahu0 ) / pANim="dhika" padake yogameM "dhiguparyAdipu triSu" isase dvitIyA / bhavamUni bhavasya mUrdhA, tasmin ( 10 ta0 ), kRtAdha =kRtaH arghaH yasya sa kRtA'rdhaH, tam ( bahu0 ) / "bhittaM zakalabhaNDe vA puMsyardhaH' itymrH| aujjhat =ujjha + laGa+ta "ADajAdInAm" isase AT Agama aura "ATazca" isase vRddhi / candramAse nalakA mukha atIva sundara hai, yaha isa padyakA tAtparya hai / isa padyameM "pratIpa" alaGkAra hai // 32 // nilIyate hrIvidhuraH svajetraM zrutvA vidhustasya mukhaM mukhAnnaH / sUre samudrasya kadApi pUre kadAcidabhrabhramadabhragarbha // 33 // anvayaH-vidhuH svajanaM tasya mukhaM naH mukhAt zrutvA hrIvidhuraH ( san ) kadApi sUre kadApi samudrasya pUre kadAcit abhrabhramadabhragarbhe nilIyate // 33 / / vyAkhyA-(he bhaimi ! ) vidhuH=candramA, svajatram =nijajetR, tasya = nalasya, mukhaM vadanaM, naH=asmAkaM, mukhAt = vadanAt, zrutvA=AkarNya, hrIvidhuraH= lajjAvikala: ( san ), kadA'pi kadAcit, sUre sUrye, darza iti bhAvaH / kadA'pikadAcit, samudrasya-sAgarasya, pUre pravAhe, astakAla iti bhAvaH / kadAcit jAtucit, abhrabhramadabhragarbhe AkAzasaJcaramANameghA'bhyantare nilIyate=antardhatte, kadA'pi agrataH sthAtuM na utsahata iti bhAvaH // 33 // ____ anuvAda-candramA apaneko jItanevAle nalake mukhako hamAre mukhase sunakara lajjAse pIr3ita hokara kabhI sUryameM ( amAvAsyAmeM ), kabhI samudra ke pravAhameM (astasamayameM) aura kabhI AkAzameM ghUmate hue meghake bhItara chipa jAtA hai // 33 // TippaNI-svajatraM = jayatIti jetR, ji+tRc / jetR eva jaitram, "prajJAdibhyazca' isa sUtrameM jetR zabdase svArthameM aN / svasya jaitraM, tat (pa0 ta0) / hrIvidhuraH = hriyA vidhuraH ( tR0 ta0 ) / abhrabhramadabhragarbha =bhramacca tat, abhram ( ka0 dhA0 ), "abhraM megho vArivAhaH' ityamaraH / abhre bhramadabhram ( sa0 ta0 ), "dyodivI dveH striyAmabhram" ityamaraH / abhrabhramadabhrasya garbhaH tasmin (Sa0 ta0) / nilIyate=ni + lIG + laT + ta / isa gadyameM candramAke svAbhAvika sUrya AdimeM pravezameM parAjayake kAraNa lajjAse chipanekI utprekSA honese vAcaka zabdake abhAvameM pratIyamAnA utprekSA alaGkAra hai // 33 // Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 . navavIyacaritaM mahAkAmpasa sajApya na: svadhvajabhRtyavargAn vaityAriratyamjanalAsyanutya / tatsamphucanAbhisarojapItAdAturvilajja ramate ramAyAm // 34 // anvayaH-daityAriH svadhvajabhRtyavargAn naH atyanjanalAsyanutyai sajJApya tatsakucannAbhisarojapItAt dhAtuH vilajja ramAyAM ramate // 34 // ___ gyAlyA-daityAri: viSNuH, svadhvaja bhRtyavargAn = garuDA'nucarasamUhAn, naH asmAna, atyabjanalA''syanutya-kamalajetRnalamukhastutya, sajJApya saJjayA AjJApya, tatsaGkucanAbhisarojapItAtnalastutinimIlanAbhikamalatirohitAta, dhAtuH= brahmaNaH, vilajja= lajjArAhityaM yathA tathA, ramAyAM lakSmyAM, ramate -krIDati // 34 // anuvAda-bhagavAn viSNu apane vAhana garuDake anucara hama logoMko sikur3e hue nAbhikamalameM brahmAjIke adRzya honese lajjArahita hokara lakSmImeM ramaNa karate haiM // 34 // TippaNI-datyAri:= daityAnAm ariH (10 ta0 ) / svadhvajabhRtyavargAn =svasya dhvajaH (10 ta0), garuDa ityarthaH / bhRtyAnAM vargAH (10 t0)| svadhvajasya bhRtyavargAH, tAn (pa0 t0)| atyabjanalA''syanutya= abjam atikrAntam atyamjam "atyAdayaH krAntAdyarthe dvitIyayA" isase samAsa humA hai| nalasya mAsyam ( 10 ta0 ) / atyanjaM ca tat nalAsyam (ka0 dhA0 ) / tasya nutiH, tasya (100) / "stavaH stotraM stutirnuti." ityamaraH / sajJApya sam + jJA+Nic + ktvA ( lyap ) / tatsaGkucanAbhisaroz2apItAt nAbhI saroja (sa0 ta0) / sakucacca tat nAbhisarojam (ka0 dhA0) / tayA ( nutyA ) sakucanAbhisaroja (tR0 ta0 ) tena pItaH, tasmAt (tR0 t0)| pItakA "tirohita" artha lakSaNAse huA hai| dhAtuH apAdAnameM paJcamI / vilavigatA lajjA yasmin ( karmaNi ) ( bahu0), yadyathA tathA ( kri0 vi0) ramate-rama + ltt+t| isa padyameM viSNukI ramAmeM usa prakArase ramaNakA sambandha na honepara bhI sambandhakI ukti honese atizayokti alaGkAra hai| rezamirAsye gaNanAvivA'sya dvAtriMzatA intamayImirantaH / caturdazA'TAdaza cAtra vidyA dhApi santIti zadhaMsa vedhAH // 35 // . anvayaH asya bAsye dantamayIbhiH dvAtrizatA rekhAbhiH gaNanAt caturdaza baSTArakha ca vicA hevA api atra santi iti vedhAH zayaMsa iva // 35 // Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH vyAlyA-asya =nalasya, Asye=mukhe, dantamayIbhiH-dazanarUpAbhiH, dvAtriMzatA=dvAtriMzatsaGkhyAbhiH, rekhAbhiH lekhAbhiH, gaNanAt =sayAnAda, caturdaza caturdazasaGkhyakAH, aSTAdaza-aSTAdazasayakAH, vidyAH-vedAdividyAH santi =vartante, iti= itthaM, zazaMsa iva = kathayati sma iva // 35 // anuvAda-nalake mukha meM dantasvarUpa battIsa rekhAoMse ginatI karanese caudaha aura aThAraha vidyAe~ do prakAroMse inameM haiM, aisA brAhmajI mAnoM sUcanA karate haiM // 35 // TippaNI-dantamayIbhiH danta + mayaT ( svarUpa artha meM ) + GIp +bhis / dvAtriMzatAdvayadhikA triMzat dvAtriMzat, tayA ( mdhympd0)| "dvayaSTanaH saGkhyAyAmabahuvrIhyazItyoH" isase Atva / "rekhAbhiH" isakA vizeSaNa hone para bhI "viMzatyAdyAH sardakatve sarvAH sngkhyeysngkhyyoH|" isa niyamake anusAra ekavacana / caturdaza =catasrazca daza ca ( dvandva ), aSTAdaza=aSTau ca daza ca ( dvandvaH ); pUrva sUtrase Atva / - "purANanyAyamImAMsAdharmazAsrA'GgamizritAH / - vedA sthAnAni vidyAnAM dharmasya ca caturdaza" // 1-1-3 / / yAjJAvalkyasmRtike isa vacanake anusAra purANa (brAhma Adi) nyAya, mImAMsA, dharmazAstra (mAnava Adi ), bedAGga 6, (jaise-zikSA, kalpa, vyAkaraNa, nirukta, chanda jyotiSa ) tathA Rk, yaju, sAma aura atharvaveda4 veda kula caudaha vidyAeM huii| inameM "Ayurvedo dhanurvedo gAndharvazceti te trayaH / arthazAstra caturtha tu vidyA hyaSTAdazaiva tu // " viSNupurANakI isa uktike anusAra Ayurveda, dhanurveda gAndharvaveda aura arthazAstra ina cAra upavedoMkA saGkalana karanese aThAraha vidyAe~ ho gaI / matabheda dikhAyA gayA hai| dvedhAdvAbhyAM prakArAbhyAm, dvi zabdase "edhAcca" isase edhAca pratyaya / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai||| 35 // thiyo narandrasya nirIkSya tasya smArA'marendrAvapi na smarAmaH / vAsane samyaka samayozca tasmin sukho na badhmaH khalu zeSabuddhau // 36 // . anvayaH--tasya narendrasya zriyo nirIkSya smarAmarendrau api na smarAmaH / tasmin kSamayoH samyak vAsena zeSabuddho na dadhmaH khalu // 36 // Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-tasya =pUrvoktasya, narendrasya =rAjJo nalasya, zriyo - saundaryasampattI, nirIkSya dRSTvA smarAmarendro api-kAmazako api, na smarAmaH-na cintayAmaH, smare saundaryameva na sampattiH, indre sampattireva na punaH saundarya nale ca dvividhe api zriyo vartete atastasya Adhikyamiti bhAvaH / evaM ca tasminna le, kSamayoH kSitikSantyoH, samyak = suSTha, vAsena-sthityA, buddhI=svamatI, zeSabuddhI= anantasugato, na dadhmaH=na dhArayAmaH, khalu = nizcayena / zeSaH pRthivImeva dhArayati na kSAnti, buddhauH kSAntimeva dhArayati na punaH kSitim / nalastu ubhe api dhArayati atastasya prakarSA'tizaya iti bhAvaH // 36 // ____ anuvAda-nalakI donoM zriyoM ( saundarya aura sampatti ) ko dekhakarakAmadeva aura indrakA bhI hama smaraNa nahIM karate / usI prakAra una ( nala ) meM donoM kSamAoM ( pRthvI aura sahanazIlatA) kI acchI taraha sthiti hone se zeSa aura buddhako hama apane mana meM dhAraNa nahIM karate // 36 // TippaNI-narendrasya-narANAm indraH, tasya (pa0 t0)| zriyozrIzca zrIzca zriyo, te, "sarUpANAmekazeSa ekavibhakto" isase ekazeSa samAsa / "zobhAsampattipadmAsu lakSmIH zrIH' iti zAzvataH / smarAmarendrI= amarANAm indraH ( 10 ta0 ) / smarazca amarendrazca, to ( dvandvaH ) / kSamayoH= kSamA ca kSamA kSame, tayoH, pUrvasUtrase ekazeSa / "kSitikSAntyo kSamA" ityamaraH / zeSa buddhI=zeSazca buddhazva, to ( dvandvaH ) / dadhmaH=dhA + laT + mas / isa padya meM donoM zriyoM aura kSamAoMkA prakRta ( prastuta ) honese kevala prakRtazleSa hai aura saundarya Adi guNoMse smara AdiyoMse nalakA Adhikya honese vyatireka alaGkAra hai / yathAsaMkhyake sAtha inakA saGkara hai // 36 / / vinA patatraM vinatAtanUjaH, smiirnnriikssnnlkssnniiyH| manobhirAsIdanaNupramANana nijitA dikkatamA dadazvaH // 37 // anvayaH-patatraM vinA vinatAtanUjaH, IkSaNalakSaNIyaH samIraNaH, anaNupramANaH manobhiH, tadazvaH katamA dik na lavitA AsIt // 37 // ___ vyAkhyA-patatrapakSaM, vinA=antareNa, vinatAtanUjaH garuDaH, tadazvarityatra sambandhaH, evamanyatrA'pi / IkSaNalakSaNIyaH=nayanadarzanIyaH, samIraNaH vAyubhiH (tadazvaH ), anaNupramANaH=aNuparimANarahitaH, mahAparimANariti bhAvaH / manobhiH=antaHkaraNaH, katamA- kA, dik=kASThA, Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..... tRtIyaH sargaH na lavitA-na atikrAntA, AsIt abhavat, sarvA'pi dik lavitavAsIditi bhAvaH / / 37 // parimANase rahita arthAt mahAparimANavAle nalake ghor3oMne kauna-sI dizAkA laGghana nahIM kiyA // 37 // TippaNI-vinatAtanUjaH = vinatAyAstanUjAH, taH (10 ta0 ) / IkSaNalakSaNIyaH= IkSaNAbhyAM lakSaNIyAH, taiH ( tR0 t0)| anaNupramANaH = aNuH pramANaM yeSAM tAni ( bahu0 ), na aNupramANAni, taiH ( n0)| tadazvaH= tasya azvAH, taiH (pa0 t0)| katamA kA eva, kim zabdase "katarakatamI jAtipariprazne" isa sUtrase Dtamac + TAp / vegavAle padArthoM meM garuDa, vAyu aura mana-ye tIna prasiddha haiM, parantu nalake ghor3e binA paGkhake garuDa haiM / vAyukA rUpa nahIM hai, isalie kevala sparzase usakA pratyakSa hotA hai| parantu nalake ghor3e A~khoM se dekhe jAnevAle vAyu haiN| isI taraha mana aNupramANa hai, parantu nalake ghor3e aNupramANase bhinna mahApramANavAle mana haiM, isa prakAra nala ke ghor3oMkI vegazAlitA kA varNana kiyA gayA hai| nalake ghor3oMmeM garuDa vAyu aura mana kA Aropa honese rUpaka alaGkAra hai / usameM bhI garuDameM patatrarahitatva, vAyumeM IkSaNalakSaNIyatva aura manameM aNapramANahitatva adhika vizeSaNa honese adhikArUDhavaiziSTyarUpaka alaGkAra hai| jaise ki---"adhikArUDhavaiziSTyaM rUpakaM yattadeva tat / " sA0 da0 1050 // 37 // saGgrAmabhUmISu bhavatyarINAmasranadImAtRkatAM gatAsu / tadbAgadhArApavanA'zanAnAM rAjavrajIyarasubhiH / subhikSam // 38 // anvayaH--arINAm asraH nadImAtRkatAM gatAsu saGgrAmabhUmISu tadbANadhArApavanA'zanAnAM rAjavrajIyaH asubhiH subhikSaM bhavati // 38 // vyAkhyA-arINAM = zatrUNAM, nalasyeti zeSaH / asraH rudhiraiH, nadImAtRkatAM nadyambusampannazasyADhayatAM, gatAsu = prAptAsu, saGgrAmabhUmISu = yuddhabhUmiSu, tadabANadhArApavanAzanAnAMnalazaraparamparAsaNAM, rAjavrajIya:-nRpasamUhasambadhibhiH, asubhiH prANaH, subhikSaM bhikSANAM samRddhiH, bhavati-vidyate // 38 // anuvAda-zatraoMke rudhirase nadIke jalase zasyasampanna bhAvako prApta yuddhabhUmiyoMmeM nalake bANadhArArUpa saryoM ko rAjAoMke prANoMse subhikSa ho jAtA hai / TippaNI-nadImAtRkatA=nadI eva mAtA yAsAM tA nadImAtRkAH ( bahu0 ), Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam "navRtazca" isase samAsA'nta kap pratyaya / nadImAtRkANAM bhAvo nadImAtRkatA, tAm, nadImAtRkA+tala +TAp+am / "tvatalorguNavacanasya" isase puNvdbhaav| __"dezo nadyambuvRSTayambusampannavrIhipAlitaH / syAnnadImAtRko devamAtRkazca yathAkramam" ityamaraH / saGgrAmabhUmISu-saGgrAmasya bhUmyaH, tAsu ( Sa0 ta0 ) / tadbANadhArApavanA'zanAnAMbANAnAM dhArAH (10 ta0), tasya bANadhArAH (10 ta0), tA eva pavanA'zanAH, teSAm ( rUpaka0 ) / rAjavajIyaiH rAjJAM vrajAH (10 ta0), rAjavrajAnAm ime rAjavrajIyAH, taiH "vRddhAcchaH" isase cha ( Iya ) pratyaya / subhikSaM bhikSANAM samRddhiH, "avyayaM vibhaktiH" ityAdi sUtrase samRddhi meM avyayIbhAva / nadIke jalase khetI kiye jAnevAle deza yA bhUmiko "nadImAtRka" aura dRSTike jalase khetI kiye jAne vAle deza yA bhUmiko "devamAtRka" kahate haiN| nalake zatru rAjAoMke rudhirase saMgrAmabhUmiyoMke nadImAtRka honepara nalake bANadhArArUpa soko nalake zatru rAjAoMkI prANavAyuse subhikSa hotA hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 38 // yazo yadasyA'jani saMyugeSu kaNDUla bhAvaM majatA bhujen| . hetorguNAdeva vigApagAlokUlaGkaSatvaM vyasanaM tadIyam // 36 // . anvayaH-saMyugeSu kaNDUlabhAvaM bhajatA asya bhujena yat yazaH ajani, tadIya digApagAlIkUlaGkaSatvaM vyasanaM hetoH guNAt eva // 39 // vyAkhyA-saMyugeSu yuddheSu, kaNDUlabhAvaM=khajU, . bhajatA-prApnuvatA, asya = nalasya, bhujena=bAhunA yat, yazaH kIrtiH, ajani-janitaM tadIyaM =tadyazaHsambandhi, digApagAlIkUlaGkaSatvaM kASTAnadIrAjitaTavarSakatvaM, vyasanam =AsaktiH, hetoH- kAraNasya, bhujasya / guNAt eva kaNDUlatvAt eva, Agatamiti zeSaH // 39 // ___ anuvAda-yuddhoMmeM khujalIko prApta karanevAlI nakalI bAhune jo yaza paidA kiyA, usa yazakA dizArUpa nadiyoMke taTako khujalAnekA vyasana apane kAraNa bAhuke guNase hI A gayA hai // 39 // TippaNI-kaNDUlabhAvaM-kaNDUrasyA'stIti kaNDUla:, zabdase "sidhyAmAdibhyazca" isa sUtrase lac pratyaya athavA kaNDUM lAti ( Adatte ) iti kaNDUlaH, "Ato'nupasarge kaH" isase kapratyaya / "kaNDUH kharjUzva kaNDUyA" ityamaraH / kaNDUlasya bhAvaH, tam (10 ta0) / ani =jan +Ni+lu+ta ( karmameM ), tadIyaM tasya idam, tad+cha ( iiy)| digApagAlIkUlarUSatvaM-diza eva Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH ApagAH ( rUpaka0 ), tAsAm AlI ( pa0 t0)| kUlaM kaSatIti kUlaGkarSa, kUla-upapadapUrvaka 'kaSa' dhAtuse "sarvakUlA'bhrakarISeSu kaSaH' isa sUtrase khac pratyaya aura "aruDhiSadajantasya mum" isase mum Agama (upapada0) / kUlaGkaSasya bhAvaH kUlaGkapatvaM, kUlaGkaSa + tv| digApagAlyAH kUlaGkapatvam (10 t0)| nalakA yaza saba dizAoM meM phailA huA hai, yaha tAtparya hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 39 // yadi trilokI gaNanAparA syAttasyAH samAptiyadi nAyuSaH syAd / pAreparAdhaM gaNitaM yadi syAd, gaNeyaniHzeSaguNo'pi saH syAt // 40 // anvaya:-trilokI gaNanAparA syAt yadi, tasyA AyuSaH samAptiH na syAt yadi, pAreparAdhaM gaNitaM syAt yadi ( tadA ) saH api gaNeyaniHzeSaguNaH syAt // 40 // . vyAkhyA-trilokI tribhuvanaM, gaNanAparA nalaguNasaGkhyAnatatparA, syAt yadi = bhavet cet / evaM ca tasyAH =trilokyA:, AyuSa:-jIvanakAlasya, samAptiH=samApanaM, na syAt yadi na bhavet cet, pAreparAdha =parArdhAt paraM, gaNitaM saGkhyAtaM, syAt yadi bhavet cet, (tadAtahi ) saH apinala: api, gaNeyaniHzeSaguNaH = gaNanIyasamastaguNaH, syAt = bhavet, na tu evaM, tato nalaguNagaNanA kartuM naiva zakyeti bhAvaH / / 40 // anuvAda-yadi tInoM loka nalake guNoMko ginane meM tatpara hoM, yadi unakI AyukI samApti bhI na ho aura yadi parArdhase Upara bhI gaNanA ho sake to nalake saba guNoMkI gaNanA ho sakegI // 40 // TippaNI-trilokI=trayANAM lokAnAM samAhAraH, "taddhitArthottarapadasamAhAre ca" isase samAsa, 'usakI "saMkhyApUrvo dviguH" isa sUtrase dvigusaMjJA, "akArAntottarapado dviguH striyAmiSTaH" isa niyamase "dvigoH" isa sUtrase DI / gaNanAparA = gaNanAyAM parA ( sa0 t0)| pAreparAdha = parArddhasya pAre "pAre madhye SaSThayA vA" isase avyayIbhAva, nipAtanase ekArAntatva huA hai| gaNeyaniHzeSaguNa:= gaNayituM yogyA gaNeyAH, "gaNa saGkhyAne" dhAtuse "gaNereyaH" .isa uNAdisUtrase eya pratyaya / syAt = kriyA'tipattikI vivakSA na honese laGa nahIM huA, ataH saMbhAvanAmeM liG / isa padyameM guNoMke gaNeyatvake sambandha meM bhI asambandhakI uktise atizayokti alaGkAra hai| candrAlokakAra jayadevake matake anusAra 'saMbhAvana' alaGkAra hai // 40 // 10 0 tu. Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam avAritadvAratayA tirazcAmantaHpure tasya nivizya rAjJaH / gateSu ramye'vadhika vizeSamadhyApayAmaH paramANumadhyAH // 41 // anvayaH-tirazvAm avAritadvAratayA tasya rAjJaH antaHpure nivizya paramANumadhyAH ramyeSu gateSu adhikaM vizeSam adhyApayAmaH / / 41 // vyAkhyA- atha nalasyA'ntaHpure haMsaH svagati dyotayati-avAriteti / tirazcAm = pakSiNAm, avAritadvAratayA = anivAritapratIhAratayA, aniSiddhapravezatveneti bhAvaH / tasya = pUrvoktasya, rAjJaH= nRpasya, antaHpure=avarodhe, nivizya pravizya, paramANumadhyAH=atikRzodarI:, nalAGganA iti bhAvaH / ramyeSu manohareSu, gateSugamaneSu viSaye, adhikam =apUrva, vizeSa =bhedam, adhyApayAmaH= abhyAsayAmaH, vayamiti zeSaH // 41 // anuvAda-pakSiyoMke praveza meM rukAvaTa na hone se rAjA nalake antaHpurameM praveza kara paramANusadRza (sUkSma kamaravAlI unakI striyoMko manohara gatiyoM meM apUrva bhedako hama sikhAte haiM / / 41 // TippaNI-avAritadvAratayA=na vAritam avAritam ( na0 ) / avAritaM dvAraM yeSAM te avAritadvArAH ( bahu0 ), teSAM bhAvaH tattA, tayA, avArita. dvAra+tal+TAp+TA / nivizya=ni + viz+ktvA ( lyap ) / paramANu. madhyAH=paramazcA'so aNuH ( ka0 dhA0 ), paramANuriva madhyo yAsAM tAH (bhu0)| padArthoMmeM sabase sUkSma padArtha paramANu hai, yaha naiyAyikoMkA siddhAnta hai / yahAM sUkSma arthameM tAtparya hai| adhyApayAmaH adhi-upasargapUrvaka "iGa adhyayane" dhAtuse Nic pratyaya hokara laT + mas / duhAdigaNameM par3he jAnese dvikarmaka // 41 // pIyUSadhArA'nadharAbhirantastAsAM rasodanvati majjayAmaH / rambhAdisaubhAgyarahaHkathAbhiH kAvyena kAvyaM sRjatA''hatAbhiH // 42 anvayaH-pIyUSadhArA'nadharAbhiH kAvyaM sRjatA kAvyena AdRtAbhiH rambhA'' disaubhAgyarahaHkathAbhiH tAsAm antaH rasodanvati majjayAmaH / / 42 // vyAlyA-(he rAjakumAri !) pIyUSadhArA'nadharAbhiH=amRtadhArAH nyUnAbhiH, amRtsmaanaabhirityrthH| kAvyaM prabandhavizeSaM, sRjatA= racayitrA kAvyena-zukraNa, AdRtAbhiH =mAnitAbhiH, kAvye pratipAditAbhiriti bhAvaH rambhAdisaubhAgyarahaHkathAbhiH= rambhA''divAllabhyarahasyavarNanAbhiH, tAsAM nalA'ntaHpurastrINAma, antaH=antaHkaraNaM, rasodanvati-zRGgArarasasamudre majjayAmaH-avagAhayAmaH // 42 // Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH anuvAda-he rAjakumArI ! amRtadhArAke samAna, kAvyakI racanA karanevAle kAvya ( zukra ) se pratipAdita rambhA Adi apsarAoMke saubhAgyakI rahasyakathAoMse nalake antaHpurakI striyoMke antaHkaraNako zRGgArarasake samudrameM hamaloga snAna karA dete haiM // 42 // TippaNI-pIyUSadhArA'nadharAbhiH=na adharA anadharAH (nn0)| pIyUSasya dhArAH ( 10 ta0 ), tAbhyaH anadharAH, tAbhiH (10 t0)| kAvyaM kaverbhAvaH karma vA tat, kavi zabdase "guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karma ca" isa sUtrase Syan pratyaya / sRjatA-sRjatIti sRjan, tena, sRja+laT ( zatR )+TA / kAvyena= kaverapatyaM pumAn kAvyaH, tena, kavi zabdase "kurvAdibhyo NyaH' isase Nya pratyaya, "zukro daityaguruH kAvyaH" ityamaraH / AdRtAbhiH AG + + kta+bhis / rambhA''disaubhAgyarahaHkathAbhiH rambhA AdiryAsAM tA rambhAdayaH ( bahu0 ), tAsAM saubhAgyam ( pativAllabhyam ) ( Sa0 ta0 ), tasya raha kathA, (Sa0 ta0 ). taabhiH| rasodanvatirasasya udanvAn, tasmin (Sa: ta0 ) / majjayAmaH=(Tu) masjo+Nic + laT + mas / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 42 // ... kAbhirna tatrAbhinavasmarAzAvizvAsanikSepavaNik kriye'ham / jihveti yannava kuto'pi tiryaka, kazcittiraznastrapate na tena // 43 // anvayaH-yat tiryaka kutaH api na jihati eva / tirazcaH api kazcita na pate,tena tatra kAbhiH aham abhinavasmarAjJAvizvAsanikSepavaNik na kriye // 43 // / vyAkhyA-yat-yasmAtkAraNAt, tiryak pakSI, kutaH api =kasmAt api janAt, na jihati eva =na lajjate eva / tirazcaH api pakSiNaH api, cita-ko'pi janaH, na trapatena lajjate / tena kAraNena, tatra=anta:pure, kAbhiH strIbhiH, ahaM tiryak, haMsaH / abhinavasmarAjJAvizvAsanikSepagavik =apUrvaratirahasyavRttAntavizrambhanyAsavANijakaH, na kriye=na kRtaH, bapi tu kriye eva / ahaM nalasya antaHpuravartinInAM sarvAsAM ramaNInAM vizvAsavApAtramasmIti bhAvaH // 43 // anuvAda-jisa kAraNase ki pakSI kisIse bhI nahIM hI lajAtA hai, aura pasIse bhI koI bhI nahIM lajAtA hai| isa kAraNase nalake antaHpurameM kauna liyAM mujhe apUrva ratirahasyake vRttAntake vizvAsakA dharohara rakhanemeM vaNik nahIM banAtI haiM ? / / 43 // Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 Sa dhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-tiryak tiraH aJcatIti, tiras + aJca+kvin + su, "tirasastiryalope" isase tiraske sthAna meM tiri Adeza / kutaH=kasmAt iti, kim (ku)+Gasi (tas), "bhItrArthAnAM bhayahetuH" isase paJcamI / jihatihrI + laT + tip / trapate=trapUS + laT + ta / abhinavasmarAjJAvizvAsanikSepavaNik-smarasya AjJA ( pa0 ta0), abhinavA cA'sau smarAjJA ( ka0 dhA0 ), vizvAsasya nikSepaH ( pa0 ta0), abhinavasmarAjJAyA vizvAsaH ( pa0 ta0 ), tasya nikSepaH ( 10 ta0 ) / tasya vaNika ( pa0 ta0 ) / kriye =kR+laTa + iT ( karmameM ) / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 43 // vArtA ca sA'satyapi nA'nyameti yogAdarandhe hRdi yAM nirundhe / viriJcinAnA''nanavAdadhautasamAdhizAstrazrutipUrNakarNaH // 44 / / anvayaH-viriJcinAnA''nanavAdadhautasamAdhizAstrazrutipUrNakarNaH ( aham ) yogAt arandhre hRdi yAM nirundhe, sA vArtA asatI api anyaM na eti / / 44 // vyAkhyA-atha haMsaH svasya vizvAsabhAjanatvaM pratipAdayati-vArteti / viriJcItyAdiH brahmA'nekavadanavyAkhyAnazodhitayogazAstrazravaNapUritazrotraH, ahaM yogAt-upAyAt, arandhra=chidrarahite, hRdi hRdaye, yAM-vArtA, nirundhe = nitarAm AvRNomi, sAtAdazI, vArtA = lokavArtA, kimata rahasyavArtA iti zeSaH / asatI api =atathAbhUtA api, vinodA'thaM kathitA api, kimuta matIti bhAvaH / anyam = aparaM, boddhavyAdbhinnaM puruSamapIti bhAvaH, na etigacchati, ato'hamantaHpurastrINAM paramavizvasanIya iti bhAvaH // 44 / / anuvAda --brahmAjIke aneka mukhoMke vyAkhyAnase zuddha kiye gaye yogazAstrake zravaNase pUrNa karNoM vAlA maiM, chidrarahita hRdaya meM jisa vRttAntako upAyase roka letA hai, vaha vRttAnta bhale hI jhUThA kyoM na ho, dUsareke pAsa nahIM pahuMcatA // 44 // ___TippaNI-viriJcinAnAnaneti = viriJce: nAnA''nanAni (10 ta0 ), taiH vAdaH (tR0 ta0 ), tena dhautam ( tR0 ta0 ), tacca tat samAdhizAstram (ka0 dhA0 ), tasya zrutiH ( Sa0 ta0 ) / pUrNI kaNoM yasya saH ( bahu0 ) / viriJcinAnA''nanavAdadhItasamAdhizAstrazrutyA . pUrNakarNaH (tR0 ta0 ) / arandheavidyamAnaM randhaM yasya tat, tasmin ( nabbahu0 ) / nirundhe = Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 37 rudh + laT + iTa / asatI=na satI ( nny0)| isa padyameM vArtAnirodhameM virizci ityAdi padArthoM kI hetutAse kAvyaliGga alaGkAra hai / / 44 // nalAzrayeNa tridivopabhogaM tavA'nayApyaM labhate btaanyaa| . kumudratIvenduparigraheNa jyotsnotsavaM durlabhamamyujinyA // 45 // anvayaH--tava anavApyaM tridivopabhogam ambujinyA durlabhaM jyotsnotsavam induparigraheNa kumudvatI iva nalAzrayeNa anyA labhate bata ! 45 // vyAkhyA -- atha padhadvayena damayantyA nalA'nurAgamuddIpayati-nalAzrayeNeti / ( he rAjakumAri ! ) tava = bhavatyAH, anavApyam =aprApyaM, nalasvI. kArA'bhAvAditi bhAvaH / tridivopabhoga = svargopabhogaM, nalasya indrasadRzazvaryatvAditi bhAvaH / ambujinyAH kamalinyAH, durlabhaM = duSprApyaM, jyotsnotsavaM = candrikAbhogam, induparigraheNa=candrA'GgIkAreNa, kumudvatI iva=kumudini iva, nalAzrayeNa =nalasvIkaraNena, anyAbhavatyA bhinnA kAcit lalanA, labhate-prApnoti, bata-khedasya viSayo'yamiti bhAvaH // 45 // ____ anuvAda-( he rAjakumArI! ) Apase aprApya svargakA upabhoga, kamalinIse duSprApya cA~danIkA bhoga candramAke aGgIkAra karanese kumudinIke samAna nalake Azrayase dUsarI strI prApta karatI hai| kheda hai ! // 45 // TippaNI-tava = "anavApyam" isake yogase "kRtyAnAM kartari vA" isa sUtrase tRtIyAke arthameM sssstthii| vidivopabhogaM-tridivasya upabhogaH, tam (10 ta0 ) / durlabhaM = dur + labh + khala+am / jyotsnotsavaM-jyotsnAyA utsavaH, tam ( Sa0 ta0 ) / induparigraheNa=indoH parigrahaH, tena (pa0 t0)| kumudratI= kumudAni santi yasyAM sA, kumuda zabdase "kumudanaDavetasebhyo Dmatup" isa sUtrase Dmatup pratyaya / "mAdupadhAyAzca matorvo'yavAdibhyaH" isase makArake sthAnameM vakAra / "ugitazca" isa sUtrase DIp / nalAzrayeNa - nalasya AzrayaH, tena (pa0 t0)| isa padyameM upamA alaGkAra hai / 45 // tannaiSadhA'nUDhatayA durApaM zarma tvyaa'smskRtcaattujnm| / rasAlavalyA madhupA'nuviddhaM saubhAgyamaprAptavasantayeva // 46 // anvayaH-tat asmatkRtacATujanma zarma tvayA aprAptavasantayA rasAlavallyA madhupA'nuviddhaM saubhAgyam iba naiSadhA'nUDhatayA durApam // 46 // vyAsyA-tat prasiddham, asmatkRtacATujanma-matprayuktapriyavAkyotpanna, sarmasukhaM, svayAbhavatyA, aprAptavasantapA-basantAnAdhiSThitayA, rasAla Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vallyA=AmrazreNyA, madhupA'nuviddhaM = bhramarakRtaM, saubhAgyam iva saundaryam iva, naiSadhA'nUDhatayA = nalena apariNItatayA, durApaM=duSprApyam, nalaparigrahAya bhavatyA yatnaH kArya iti bhAvaH // 46 // / ___ anuvAda-mujhase kahe gaye priyavAkyoMse utpanna sukha, Apase vasanta Rtuko aprApta AmroMkI zreNIse bhauMrese kiye gaye saundaryakI taraha nalake sAtha vivAha na homese duSprApya hai // 46 // - TippaNI-asmatkRtacATujanma= asmAbhiH kRtAni (tR0 ta0), asmatkRtAni ca tAni cATUni (ka0 dhA0 ), tebhyo janma yasya tat ( vyadhikaraNabahu0 ) / aprAptavasantayA=na prAptaH aprAptaH (n0)| aprApto vasanto yayA sA aprAptavasantA, tayA ( bahu0 ) / rasAlavallyA=rasAlAnAM vallI, tayA (Sa0 t0)| madhupA'nuviddhaM-madhu pibantIti madhupAH, madhu+pA+kaH / madhupaiH anuviddham (tR0 t0)| naiSadhA'nUDha tayA=niSadhAnAmayaM naiSadhaH, niSadha+ aN / anUDhayA bhAvaH anUDhatA, anUDhA + tal +TAp / "sAmAnye napuMsakam" isase npuNsktaa| naiSadhena anUDhatA, tayA ( tR0 ta0) / durApaM-duHkhena AptuM zakyam, dur+Apa+khala / isa padyameM upamA alaGkAra hai / / 46 // tasyaiva vA yAsyasi kina hastaM dRSTaM vidheH kena manaH pravizya / ajAtapANigrahaNA'si tAvadrapasvarUpA'tizayA''zrayazca // 47 // anvayaH-vA tasya eva hastaM kiM na yAsyasi ? kena vidheH mana eva pravizya dRSTam ? ajAtapANigrahaNA asi, rUpasvarUpA'tizayA''zrayazca (asi ) // 47 // vyAkhyA-atha haMso bhaimyAH punarnalaprAptyAzAM janayati-tasyaiveti / vAathavA, tasya eva=nalasya eva, hastaM pANi, kiM, na yAsyasina prApsyati ? yAsyasyevetyarthaH / kena=janena, vidheH = brahmaNaH, mana eva=cittam eka,. pravizya pravezaM kRtvA, dRSTam =avalokitam, vidhyanukUlatA'pi sambhAviteti bhAvaH / yataH-ajAtapANigrahaNA - akRtavivAhA, asi=vartase, rUpasvarUpA. 'tizayA''zrayazca - saundaryazIlaprakarSA''dhArazca, asi=vidyase, yogyaguNAzrayatvAcca nalahastameva gamiSyatIti bhAvaH / / 47 // anuvAda-Apa nalake hI hAthoM meM kyoM nahIM par3eMgI? ( par3eMgI hI ) / kisane brahmAke hRdaya meM praveza kara dekhA hai ? kyoMki ApakA vivAha bhI nahIM huA hai aura Apa saundarya aura zIlake prakarSakI AdhAra bhI haiM // 47 // TippaNI-yAsyasi yA+laT + sip / ajAtapANigrahaNA=na jAtam Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sarga: .... ajAtam ( nan0 ) / pANergrahaNam (10 ta0 ) / ajAtaM pANigrahaNaM yasyAH sA (bhu.)| rUpasvarUpA'tizayA''zrayaH-rUpaM ca svarUpaM ca rUpasvarUpe ( dvandva0) / tayoH atizayaH (10 ta0), tasya AzrayaH (Sa0 ta0 ) // 47 // nizA zazA zivayA girIzaM, zriyA hari yojayataH prtiitH| vidhepi svArasikaH prayAsaH parasparaM yogyasamAgamAya // 48 // - anvayaH-nizA zazAGka, zivayA girIzaM, zriyA hari yojayataH vidheH prayAso'pi parasparaM yogyasamAgamAya eva svArasikaH pratItaH // 48 // vyAkhyA-nizA=rAzyA, zazAGakaMcandramasaM, zivayA=pArvatyA, girIzaM zivaM, zriyAlakSmyA, hari viSNu, yojayataH saMyogaM prApa. yataH, vidheH = brahmaNaH, prayAsaH api yatnaH api, parasparam = anyonyaM, yogyasamAgamAya eva-ahaMsaGgaTanAya eva, svArasikaHsvAnurAgapravRttaH, pratItaH prasiddhaH, nizAzazAGkAdidRSTAntAdapi vidhisaGkalpaH sujJeya iti bhAvaH / ___ anuvAda-rAtrike sAtha candramAko, pArvatIse zivajIko, lakSmIse nArAyaNako milAnevAle brahmAjIkA prayatna bhI parasparameM yogyoMke samAgake lie hI apane anurAgase pravRtta hai -aisA pratIta hotA hai / 48 // . TippaNI-nizA="paddaznomAsahRnnizasan" isa sUtrase zas Adi vibhaktiyoMke pare rahate nizAke sthAnameM niz Adeza / zazAGka =zazaH aGkaH yasya saH, tam ( bahu0 ) / girIzaM girerIzaH, tam (Sa0 t0)| yojayataH= yojayatIti yojayan, tasya, yuj + Nic + laT ( zatR)+Gas / yogyasamA. gamAya = yogyA ca yogyazca yogyo, "pumAn striyA" isase ekazeSa / yogyayoH samAgamaH, tasmaiH (Sa0 ta0) / svArasika:=svasya rasaH (50 ta0), "zRGgArAdau viSe vIrye guNe rAge drave rasaH" ityamaraH / svarasena caratIti, svarasa zandase "carati" isa sUtrase Thak pratyaya / pratItaH="pratIte prathitakhyAtavittavijJAtavizrutAH" ityamaraH / isa padyameM sama alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai| "samaM syAdAnurUpyeNa zlAghA yA yogyvstunoH|" ( sA0 da0 10-92) // 48 // velA'tigastraMNaguNA'gdhiveNI na yogayogyA'si naletareNa / sandaryate daguNena mallImAlA na mRdvI bhRzakarkazena // 46 // anvayaH-velA'tigastraMNaguNA'bdhiveNI ( tvam ) naletareNa yogayogyA na basi / ( tathAhi ) mRdvI mallImAlA bhRzakarkazena darbhaguNena na sandaryate // 49 // Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ vyAlyA-nalAditareNa bhaimyAH sambandhasyAnonityaM vaidharmyamUlakadRSTAntA'laGkAreNa pratipAdayati-velA'tigeti / (he bhaimi !) velA'tigastraiNaguNA'bdhiveNI=niHsImastrIguNasamRdrapravAharUyA tvaM, naleta reNa-nalAt = naiSadhAt, itareNa = anyena janena, yogayogyA = sambandhA'rhA, na asino vartase / yataH, mRdvI komalA, mallImAlA == bhUpadIpuSpasraka, bhRzakarkazena = atizayakaThoreNa, darbhaguNena = kuzatantunA, na sandaryate - na grathyate // 49 // anuvAda ---- ( he damayantI ! ) niHsIma (asaMkhya) striyoMke guNa rUpa samudrakI pravAha sarIkhI Apa, nalase bhinna puruSase sambandhake yogya nahIM haiN| jaise--- . komala belIkI mAlA atyanta kaThora kuzakI rassIse nahIM gUMthI jAtI hai // 49 // TippaNI--velA'tigastraMNaguNA'ndhiveNI=velAm atikramya gacchantIti velA'tigAH, velA+ati + gam +Da+jas / strINAm ime straNAH, strI zabdase "strIpuMsAbhyAM nasno bhavanAt' isa sUtrase naJ pratyaya / straNAzca te guNAH (ka0 dhA0), te eva abdhiH (rUpaka0), tasya veNI (pa0 t0)| "velA'bdhi, jalabandhane kAle sImni ca" iti 'veNI tu ke zabandhe jalasruto' iti ca vaijyntii| naletareNa nalAt itaraH, tena, nala zabdase 'itara' padake yogameM 'anyArAditarataidikzabdA'JcattarapadAjAhiyukte' isa sUtrase paJcamI vibhakti ( pa0 t0)| yogayogyA=yogasya yogyA ( 10 ta0 ), 'yogaH sannahanopAyadhyAnasaGgati.. yuktiSu' ityamaraH / mRdvI = mRdu zabdase 'voto guNavacanAt' isa sUtrase GIp / mallImAlA=mallInAM mAlA ( pa0 t0)| 'tRNazUnyaM tu mallikA, 'bhUpadIzItabhIruzce'tyamaraH / bhRzakarkazena=bhRzaM ( yathA tathA ) karkazaH, tena ( supsupA) / darbhaguNena=darbhasya guNaH, tena ( 10 ta0), 'astrI kuzaM kutho darbhaH pavitram' ityamaraH / sandaryate='sam' upasargapUrvaka 'dRbha granthe' isa dhAtuse ka.ma meM ltt+t| isa padya meM vaidhaye se dRSTAnta alaGakAra hai, usakA lakSaNa "dRSTAntastu sadharmasya vastunaH pratibimbanam / " (sA0 da0 10-69) // 49 // vidhi vadhUsRSTimapRcchameva tadyAnayugyo nalakeliyogyAm / svannAmavarNA iva karNapItA mayA'sya saGkrIDati cakracakre // 50 // anvayaH-vidhi tadyAnayugyaH ( san ) nalakeliyogyAM vadhUsRSTim apRccham eva / mayA asya cakracakre saGkrIDati (sati) tannAmavarNA iva karNapItAH // 50 // gyAlyA-vidhi-brahmANaM, tadyAnayugyaH= brahmarathavoDhA san, ahamiti Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH zeSaH / nalakeliyogyAM = naiSadhakrIDA'hIM, vadhUsRSTi= strInirmANam, apRccham eva= pRSTavAn eva / tataH, mayA haMsena vidhivAhanena, asya=vidheH, cakracakre rathA'GgasamUhe, saGkrIDati == kUjati sati, tannAmavarNA:= bhavadAkhyA' kSarAH iva, karNapItAH=zrotrendriya gRhItA // 50 // __ anuvAda -- brahmAjIse unake rathako Dhote hue maiMne nalakI krIDAke yogya kauna sI strI Apane racI hai- aisA pUcha hI liyaa| taba maiMne brahmAjIke rathake pahiyoMkI AvAja karanepara Apake nAmake akSaroMko sunA huA-sA pratIta hotA hai / / 50 // TippaNI-vidhim = praccha dhAtuke dvikarmaka honese yaha goNakarma hai / tadyAnayugyaH= yugaM vahatIti yugmaH, yuga zabdase "tadvahati rathayugaprAsaGgam" isa sUtrase yat pratyaya / tasya yAnam ( pa0 ta0), tasya yugyaH (10 ta0 ) / nalakeliyogyAM nalasya keliH ( 10 ta0 ), tasya yogyA, tAm (10 t0)| vadhUsRSTi-vadhvAH sRSTi', tAm ( 10 ta0 ) / yaha mukhyakarma hai| apRccham = praccha + laG + mip, cakracakre cakrANAM cakraM ( samUhaH ), tasmin ( Sa0 ta0 ), saGkrIDati =sam+krIDa+laT ( zatR ) + Gi, yahA~para 'samo'kUjane" isa vAttikase kUjana honese Atmanepada nahIM haa| tvannAmavarNAH= tava nAma (Sa0 ta0 ), tasya varNAH (pa0 ta0 ) / karNapItA:= karNAbhyAM pItAH ( tR0 ta0 ) / pahiyoM kI AvAjase brahmAjIke vAkyako acchI tarahase nahIM sunA, yaha tAtparya hai // 50 // anena patyA tvayi yojitAyAM vijJatvakIrtyA gatajanmano vaa| janA'pavAdA'rNavamuttarItuM vidhA vidhAtuH katamA tarI: syAt // 51 // anvayaH-vA anyena patyA tvayi yojitAyAM vijJatvakIyAM gatajanmanaH vidhAtuH janA'pavAdA'rNavam uttarItuM katamA vidhA tarIH syAt / / 51 // vyAkhyA-vA:athavA, anyena =apareNa, naletareNeti bhAvaH / patyA= bharnA, tvayi==bhavatyA, yojitAyAM ghaTitAyAM satyAM, vijJatvakI= abhijJatvakhyAtyA eva, gatajanmanaH=yApitA''yuSaH, vidhAtuH= bahmaNaH, janA. 'pavAMdA'rNavaM lokanirvAdasamudram, uttarItuM=nistarItaM, katamA vidhA=kaH prakAraH, tarI: naukA, syAt = bhavet, na kA'pItyarthaH / ato lokApavAdabhIterapi brahmaNA tvaM nalenaiva yojanIyeti bhAvaH // 51 / / - anuvAda-athavA dUsare (nalase bhinna) patike sAtha ApakA yoga karanepara Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naSadhIyacarita mahAkAvyam "ye abhijJa ( jAnakAra ) hai" prasiddhise hI Ayuko bitAnevAle brahmAjIke lie lokApavAdasvarUpa samudrako pAra karaneke lie kauna-sA upAya naukAkA kAma degA? // 51 // TippaNI-vijJatvakIl-vijJasya bhAvo vijJatvam, vijJa+ tva / vijJatvasya kItiH, tayA (pa0 ta0 ) / gatajanmanaH='gataM janma yasya sa gatajanmA' tasya ( bahu0 ) / janA'pavAdA'rNavaM = janAnAm apavAdaH (10 ta0 ), "ava rNA''kSepanirvAdaparIvAdA'pavAdavat" ityamaraH / janA'pavAda eva bharNavaH, tam ( rUpaka0 ) / uttarItum ud+ta+tumun / "tRto vA" isase dIrgha / tarI:tarantyanayA iti, tu dhAtuse "avitRstRtantribhya I:" isa auNAdika sUtrase I pratyaya / "striyAM naustaraNistarI:" ityamaraH // 55 // AstAM tavaprastutacintayA'laM, mayA'si tandhi ! amitA'tivelam / so'haM tavAgaH parimASTrakAmastavepsitaM kiM vidadhe'bhidhehi // 52 // andhayaH-tat AstAm, aprastutacintayA alam / he tanvi ! mayA ativelaM zramitA asi / tat AgaH parimASTukAmaH so'haM kiM tava IpsitaM vidadhe ? abhidhehi / / 52 // __vyAlyA-damayantyA abhiprAyaM jJAtumupasaMharati-AstAmiti / (he bhaimi!) tat =pUrvoktaM, nalavarNanamityarthaH, AstAM tiSThatu, aprastutacintayA - aprakRtavicAreNa, alaM paryAptam, aprastutacintayA sAdhyaM nAstIti bhAvaH / he tanvi-he kRzAgi ! mayA haMsena, ativelaM = bhRzaM, zramitAkheditA, asi - vartase, tvamiti shessH| tat =zramaNarUpam, AgaH = aparAdha, parimASTukAmaH parihartukAmaH, saH tAdRzaH, aham =aparoddhA, ki, tava bhavatyAH, Ipsitam =abhISTaM, manorathamiti bhAvaH / vidadhe =kurve / abhidhehibrUhi // 52 // anuvAda-vaha varNana itanA hI ho| aprastuta viSayakI cintA nahIM karanI cAhie / he kRzodari ! Apa mujhase bahuta hI parizrAnta banAI gaI haiN| usa aparAdhako haTAnekI icchA karanevAlA maiM ApakA kauna-sA manoratha pUrA karUM ? kahie // 52 // TippaNI-AstAm = "Asa upavezane" dhAtuse loT + ta / aprastutacintayA=na prastutaH aprastutaH ( na0 ) / tasya cintA, tayA (Sa0 t0)| "alam" isa padase gamyamAna sAdhana kriyAkI apekSAse karaNa honese tRtIyA / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH amitA=zram + Nic + kta ( karmameM )+TAp / AgaH="yAgo'parAdho mantuca" ityamaraH / parimASTukAmaH parimASTu kAmo yasya saH ( bahu.), "tuM kAmamanasorapi" isase makArakA lopa / Ipsitam = Ap + san +kta / vidadhe=vi+dhA +laT + iT / abhidhehi =abhi +dhA+loT+ sip // 52 // itIrayitvA virarAma pastrI sa rAjaputrIhavayaM bubhutsuH / hade gabhIre havi cA'vagADhe zaMsanti kAryA'vataraM hi santaH // 53 // anvayaH-sa pattrI iti IrayitvA rAjaputrIhRdayaM bubhutsuH virarAma / hi santaH gabhIre hRdi hrade ca avagADhe ( sati ) kAryA'vataraM zaMsanti // 53 // vyAkhyA-sa: pUrvoktaH, pattrI-pakSI, haMsaH, iti= pUrvoktaM vAkyam, IrayitvA = uktvA, rAjaputrIhRdayaM =damayantIcitaM, bubhutsuH=jijJAsuH, bhaimI nale sA'nurAgA'sti no veti jijJAsuH sanniti bhAvaH / virarAma-tUSNIM babhUva / uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-hrada iti / hi yasmAtkAraNAt, santaH= sajjanAH, kAryajJA iti bhAvaH / gabhIre agAdhe, hRdi citte, hrade ca= jalAzaye ca, avagADhe =pravizya dRSTe sati, kAryA'vataraM-kAryasya-snAnAdeH, rahasyoktazca = avataraM, tIrthaM prastAvaM ca, zaMsanti kathayanti, avagAhanA'bhAve sati anarthaH syAditi bhAvaH // 53 // ____ anuvAda-vaha pakSI ( haMsa ) aisA kahakara rAjaputrI ( damayantI ) ke abhiprAya ko jAnanekI icchA karatA huA cupa ho gayA, kyoMki vidvAn loga jaise gambhIra jalAzaya meM praveza kara dekhane para utarane kA prastAva karate haiM vaise hI gambhIra hRdayako TaTolanepara hI rahasya kahate haiM // 53 // TippaNI-IrayitvA - Ira+Nic + ktvA / rAjaputrIhRdayaM = rAjJaH putrI (10 ta0 ), tasyA hRdayaM, tat (10 t0)| "bubhutsuH" isa u pratyayA'ntapadake yogameM "na lokA'vyayaniSThAkhalarthatanAm" isase SaSThI vibhaktikA niSedha,bubhutsuH= budh + san + uH / virarAma="vyAparibhyo ramaH" isase parasmaipada / vi+ ram +liT +tip / avagADhe =ava+gAha+kta+Gi / kAryA'vataraM kAryasya avataraH, tam (10 t0)| zaMsanti-zaMsa+ ltt+shi| isa padya meM arthAntaranyAsa alakAra hai|| 53 // kizcitiraznInavilolamaulivicintya vAcyaM manasA muhUrtam / patatrinaM sA pRSivInaputrI jagAda bapatreNa gohatenuH // 54 // Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naMSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-kiJcittirazcInavilolamauli: vaktreNa tRNIkRtenduH sA pRthivIndra. putrI muhUrta manasA vAcyaM vicintya patatriNaM jagAda / / 54 // ____ vyAkhyA-kiJcittirazcInavilolamauli:=stokatiryakkRtacaJcalakezabandhA vaktreNa = mukhena, tRNIkRtenduH= adhaHkRtacandrA, sA-pUrvoktA, pRthivIndraputrI= rAjakumArI, damayantI, muhUrta =kazcitkAlaM, manasA = cittena, vAcyaM = vaktavyaM vacanaM, vicintya = vicArya, patatriNaM =pakSiNaM haMsa, jagAdauvAca // 54 // anuvAda-caJcala kezabandhako kucha tirachA karatI huI aura mukhase candramAko mAta karatI huI usa rAjakumArI ( damayantI ) ne kucha samaya taka manase vaktavya vacanakA vicAra kara haMsako kahA / / 54 // TippaNI-kiJcittirazcInavilolamauli:=kiJcittirazvInA vilolA moliyasyAH sA ( bahu ), "cUDA kirITaM kezAzca saMyatA maulayastrayaH" ityamaraH / tRNIkRtenduH = atRNaM tRNaM yathA sampadyate tathA kRtastRNIkRtaH, tRNa+ cci+ + ktaH / tRNIkRta induH yayA sA ( bahu0 ) / pRthivIndraputrI-pRthivyA saMyoge'' isase dvitIyA / jagAda = gad+liT + tip / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 54 // dhika cApale vatsimavatsalatvaM, ytprernnaaduttrliibhvntyaa| samIrasaGgAdiva naurabhaGgayA mayA taTasthastvamupadvato'si // 55 // anvayaH-cApale vasimavatsalatvaM dhik ! yatpreraNAt uttaralIbhavantyA mayA samIrasaGgAt ( uttaralIbhavantyA ) nIrabhaGgayA iva taTasthaH tvam upadrutaH asi // 55 // . vyAkhyA=cApale capalakarmaNi, vatsimavatsalatvaM = bAlyaprayuktacApalamityarthaH, dhik, yatpreraNAt cApalapreraNAt, uttaralIbhavanyA=capalAyamAnayA, mayAbhaimyA, samIrasaGgAt =vAtA''ghAtAt, uttaralIbhavantyA= capalAyamAnayA, nIrabhaGgayA iva =jalatarageNa iva, taTasthaH=udAsIna:, tIraM gatazca, tvaM = haMsaH, upadrutaH = pIDitaH, asi=vartase, madIyaM bAlacApalaM tvayA soDhavya miti bhAvaH // 55 / / anuvAda-caJcala karmameM bAlabhAvase honevAlI Asaktiko dhikkAra hai, jisakI preraNAse pacala honevAlI mujhase vAyuke mApAtase pacala honevAlI Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH jalakI taraGgase udAsIna Apa kinAremeM rahe hue ( vyakti ) ke samAna pIDita ho gaye haiM // 55 // TippaNI-cApale-capala+aNa / vatsimaktsalatvaM vatsasya bhAvo vatsimA, vatsa+imanica / vatsalasya bhAvo vatsalatvam / vatsala+tva / vatsimni vatsalatvaM, tat (sa0 ta0), "dhika' ke yogameM dvitIyA / yatpreraNAtyasya preraNaM, tasmAt (10 ta0) / uttaralIbhavantyA= uttarala+vi+ bhU + laT + zatR + GIp +ttaa| samIrasaGgAt =samIrasya saGgaH, tasmAt (pa0 ta0 ), hetumeM paJcamI / nIrabhaGgayA=nIrasya bhaGgI, tayA (Sa. t0)| taTastha:-taTa + sthA+kaH / upadrutaH - upa+2+ ktaH / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 55 // AdarzatAM svacchatayA prayAsi, satAM sa tAvatkhalu drshniiyH| AgaH puraskurvati sAgasaM mAM yasyAtmanIdaM pratibimbitaM te // 56 // anvayaH-svacchatayA AdarzatAM prayAsi / yasya te sAgasaM mAM puraskurvati Atmani idam AgaH pratibimbitam / sa satAM tAvat darzanIyaH / / 56 // __ vyAlyA-( he haMsa ! ) svacchatayA=nirmalatvena, 'AdarzatAM= darpaNatvaM, prayAsi=prApnoSi / yasya = svacchasya, te tava, sA''gasaM-sA'parAdhAM, mAMbhaimI, puraskurvati = pUjayati, "kimIpsitaM vidadhe'bhidhe hiM" ( 3-52 ), ityAdi kathaneneti bhAvaH, agre kurvANe ca, Atmani=buddhI, svarUpe ca, idaM - madIyam, bhavadgrahaNodyogarUpamiti bhAvaH / AgaH=aparAdhaH, pratibimbitaM= pratiphalitaM, purovatidharmANAmAtmani saGkramaNAdAdarzo'sItyarthaH / tataH kim ? ityata Aha-sa: AdarzaH, satAM sajjanAnAM, tAvat = prathama, darzanIyaH= avalokanIyaH, pUjyazca / / 56 // anuvAda-(he haMsa ! ) tuma nirmala honese darpaNake bhAvako prApta kara rahe ho, aparAdhinI mujhe satkAra karanese athavA sAmane rakhanese svaccha tumhArI buddhi vA svarUpameM merA aparAdha pratibimbita huA hai, vaisA Adarza sajjanoMko darzanIya aura pUjanIya hai // 56 // TippaNI-svacchatayA=svaccha + tal + TAp +TA / AdarzatAm - Adarza + tala + TApa+am / prayAsi-pra+yA+laT + sipa / sAgasaM= AgasA sahitA sA''gAH, tAm ( tulyayogabahu0 ) / puraskurvati-puraskarotIti puraskurvan, tasmin, purasa + + laT ( zatR )+Gi / "puraskRtaH pUjite Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam syAdabhiyukte'grataH kRte' ityamaraH / Atmani="AtmA yatno dhRtirbuddhiH svabhAvo brahma varma ca" ityamaraH / Adarza ( darpaNa ) kI darzanIyatAmeM pramANa hai"rocanaM candanaM hema mRdaGgaM darpaNaM maNim / gurumagni tathA sUrya prAtaH pazyetsadA budhaH" // 56 // anAryamapyAcaritaM kumAryA bhavAnmama kSAmyatu saumya ! tAvat / haMso'pi devAMzatayA'si bandhaH zrIvatsalakSmeva hi matsyamatiH // 57 // anvayaH-he saumya ! bhavAn kumAryA mama anAryam api AcaritaM tAvat kSAmyatu / haMso'pi ( tvam ) devAM'zatayA matsyamUrtiH zrIvatsalakSmA iva vandyaH asi // 57 // ___vyAkhyA-he saumya! he sajjana ! bhavAn, kumAryAH=zizoH, mama, anAryam api = anucitam api, AcaritaM AcaraNaM, tvadgrahaNavyavasAyarUpamiti bhAvaH / tAvat =prathama, kSAmyatu = sahatAm, haMsasya vandyatAM pratipAdayati-haMso'pi marAlo'pi, tiyaMgapi, tvamiti zeSaH, devAM'zatayA surAM'zatvena, matsyamUrtiH=mInA'vatAradhArI, zrIvatsalakSmA iva= viSNuH iva, vandyaH=abhivAdanIyaH, asi // 57 // ... anuvAda-he sajjana ! Apa, kumArI mere anucita AcaraNako sheN| haMsa hote hue bhI Apa devatAke aMza honese matsyamUrti bhagavAn viSNuke samAna abhivAdanake yogya haiM // 57 / / / TippaNI-he saumya-somo devatA'syeti saumyaH, tatsambuddhI "somATTayaNa" isa sUtrase soma zabdase TayaN pratyaya "saumyaM tu sundare somadevate" ityamaraH / anAryam =na Aryam (nab0) / kSAmyatu-kSamUS + lo+tip / devAM'zatayA devasya aMzaH (10 ta0 ), tasya bhAvaH devAMzatA, tayA, devAMza + tal + TAp / matsya mUti: matsyasya iva mUtiryasya saH ( vyadhikaraNabahu0 ) / zrIvatsalakSmA zrIvatso lakSma yasya saH ( bhu0)|| 57 // mantrItimAdhisasi kA ? svadIkSAmudaM madakSNorapi yA'tizetAm / minA'mRtalocanasecanAtA pRyakkiminduH sRjati prajAnAm ? // 58 // andhayaH-(he haMsa !) kAM matprItim Adhitsasi ? yA madakSNoH tvadIkSAmudam atizetAm / indu prajAnAM nijA'mRtaH locanasecanAt pRSak kiMvA sRjati ? // 58 // Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sargaH vyAkhyA-"tavepsitaM kiM vidadhe'bhidhehi" iti haMsavAkyasya uttaramAhamatprItimiti ( he haMsa ! ) / kAM=kIdRzI, matprIti-matsukham, Adhitsasi= AdhAtum ( kartum ) icchasi, yA=prItiH, madakSNoH= mannayanayoH, tvadIkSAmadaM-bhavadIkSaNaprItima, atizetAma-atikrAmatu / dRSTAntAlaGkAreNoktamartha samarthayate-nijA'mRtariti / induH=candraH, prajAnAM - janAnAM, nijA'mRtaH= svIyapIyUSaH, pIyUSatulyaiH, svakiraNariti bhAvaH / locanasecanAt nayanasekAt, pRthak anyat, kiM vA sRjati kiM karoti ? na kiJcitkarotIti bhAvaH // 55 // ____ anuvAda--(he haMsa ! ) tuma kauna-sI merI prIti karanekI icchA karate ho? jo ( prIti ) merI A~khoMkI tumhAre darzanase honevAlI prItiko bhI mAta kregii| jaise-candramA apanI amRtatulya kiraNoMse netroMko secana karanese atirikta aura kyA karatA hai ? // 58 // . TippaNI-matprIti= mama prItiH, tAm ( 10 t0)| Adhitsasi= AG + dhA+san + laT+sip / madakSNo:-mama akSiNI, tayoH (Sa0 t0)| tvadIkSAmudaM tava IkSA tvadIkSA (pa0 ta0), tasyA muda, tAm (10 t0)| atizetAm = ati+zIG + loT +ta / nijA'mRtaH- nijasya amRtAni, taiH (Sa0 ta0) / locanasecanAta locanayoH secanaM, tasmAt (sa0 ta0), "pRthk"| ke yoga meM "pRthagvinAnAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm" isase pnycmii| sRjati= sRja+laT + tip / isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai / / 58 // manastu yaM nojnati jAtu, yAtu manorathaH kaNThaparyakarSa saH ? / kA nAma bAlA dvijarAjapANigrahA'bhilASaM kathayedabhikSA ? // 56 // anvayaH- manaH yaM jAtu na ujjhati, sa manorathaH kaNThapaNaM kathaM yAtu ? abhijJA kA nAma bAlA dvijarAjapANigrahAbhilASaM kaSayet ? athavA - he dvija ! abhijJA kA nAma bAlA rAjapANigrahAbhilASa kathayet ? // 59 // vyAlyA-manaH mama cittaM, yaM= manorathaM, jAtukadA'pi, na ujmati na jahAti, saH tAdRzaH, manorathaH=abhilASaH, kaNThapathaMgalamArga, vAgviSayam, upakaNThadezaM ca, kathaMkena prakAreNa, yAtuprApnotu / manasA pratibadasya manorathasya kathaM kaNThapaNe sacaraNamiti bhAvaH / yataH-abhijJA-vivekinI, kA nAma bAlA-kA nAma strI, dvijarAjapANigrahA'bhilASaM-dvijarAjasya candramasaH, . pANinA kareNa, grahe-grahaNe, abhilASaM=manoratham, kathayedabUyAt / varavA he dvija !=he pakSin ! kA nAma bAlA, rAjapANigrahAmilA Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nalapANigrahaNecchAM, kathayet =brUyAt / tathA ca duSprApyajanA'bhilASazcandrapANigrahaNasadRzaH upahAsasthAnabhUtaH ( san ) lajjAvatyA kumAryA kathaM vaktuM zakya iti bhAvaH / / 59 // ___ anuvAda -merA cita jisa ( manoratha ) ko kabhI bhI nahIM chor3atA hai, vaha manoratha kaise kaNThamArga ( vacanaviSaya ) ko prApta hogA ? vivekavAlI kauna-sI strI candramAke pANigrahaNake abhilASako kahegI ? (athavA) he haMsa ! vivekavAlI kauna-sI strI rAjA ( nala ) ke pANigrahaNake abhilASako kahegI ? // 59 // TippaNI-kaNThapathaM = kaNThasya panthAH kaNThapathaH, tam ( pa0 ta0 ), "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isase samAsAnta a pratyaya / dvijarAjapANigrahA'bhilASaM - dvijAnAM rAjA dvijarAjaH (10 ta0 ), tasya pANiH (10 ta0 ), tena grahaH (tR0 ta0), tasmin abhilASaH, tam (sa0 ta0) / athavA rAjapANigrahA'bhilASaM =rAjJaH pANigrahaH (10 ta0 ), tasmin abhilASaH, tam ( sa0 ta0 ) / kathayet = katha + Nic + vidhiliG + tip / isa padyameM zleSa alaGkAra hai // 59 // vAcaM tadIyAM paripIya mRTThI mRdvIkayA tulyarasAM sa haMsaH / tatyAja toSaM parapuSTaghuSTe, ghRNAM ca vINAkvaNite vitene // 6 // anvayaH-sa haMsaH mRdvIkayA tulyarasAM mRdvIM tadIyAM vAcaM paripIya parapuSTaghuSTe, toSaM tatyAja, vINAkvaNite ca ghRNAM vitene / / 60 // . - jyAlyA- saH pUrvoktaH, haMsaH=marAlaH, mRdvIkayA drAkSayA, tulyarasAM -samAnasvAdAM, madhurA'rthAmiti bhAvaH / mRdvI=komalAM, tadIyAM=damayantIsambandhinI, vAcaM-vANI, paripIya =atyAdarAtU AkarNya, parapuSTaghuSTe= kokilakUjite, toSaM =prIti, tatyAja=tyaktavAn, vINAkvaNite ca vallakIninAde ca, ghRNAM jugupsAM, vitene= cakAra / / 60 // anuvAda-usa haMsane aMgUrake samAna madhura aura komala damayantIkI vANIko atyanta Adarase sunakara koyalake kUjitameM prIti chor3a dI aura bInake zabdameM bhI ghRNA kI // 60 // . TibhaNI-mRdvIkayA = "mRdvIkA gostanI drAkSA" ityamaraH / tulyarasAM= tulyo raso yasyAH sA, tAm (bahu0 ) / mRdvI= mRdu zabdase "voto guNavacanAt" isase GIp / tadIyAM tasya iyaM tadIyA, tAm tad+cha ( Iya )+ TAp+am / paripIya pari+pIG + ktvA ( lyap ) / parapuSTaghuSTe pareNa puSTaH (tR0 t0)| "vanapriyaH parabhRtaH kokila: pika ityapi" ityamaraH / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sarga: parapuSTena ghuSTaM, tasmin ( tR0 ta0 ) / tatyAja = tyaja+liTa + tip / vINAkvaNite=vINAyAH kvaNitaM, tasmin (pa0 t0)| ghRNaH = "ghRNA jugupsAkRpayoH" iti vizvaH / vitene vi+ tn+litt+t| isa pacameM pratIpa alaGkAra hai / 60 // mandAkSamandA'kSaramudramuktvA tasyAM samAkuzcitavAci hNsH| . tacchaMsite kicana saMzayAlagirA mukhA'mbhojamayaM yuyoja // 61 // anvayaH- ayaM haMso mandAkSamandA'kSaramudram uktvA tasyAM samAkuJcitavAci ( satyAm ) tacchaMsite kizcana saMzayAluH mukhAmbhojaM girA yuyoja / / 61 // vyAkhyA-mandAkSamandA'kSaramudraM lajjAsvalpavarNavinyAsam ( yathA tathA) uktvA-abhidhAya, tasyAMdamayantyAM, samAkuzcitavAci=niyamitavacanAyAM satyAm, tacchaMsite=damayantIbhASite, kiJcana=kiJcit, saMzayAluH sandihAnaH san, mukhA'mbhoja = vadanakamalaM, girAvANyA, yuyoja-yuktavAn, mukhena vANImuvAceti bhAvaH // 61 // .. anuvAda-lajjAse varNavinyAsako manda karake bhASaNa kara damayantIke cupa raha jAnepara unake vacanameM kucha sandeha karate hue usa haMsane mukhakamalako vANIse yukta kiyA arthAt kahA // 61 // - TippaNI-mandAkSamandAkSaramudraM mandAkSeNa mandA ( tR0 ta0), akSarANAM muhA (10 ta0 ), mandAkSamandA akSaramudrA yasmin ( karmaNi ) tadyathA tathA (bahu0 ) / uktvA=brUn ( vac )+ktvA / samAkuJcitavAci-samAkuzcitA vAka yayA sA, tasyAm (bahu. ) / tacchaMsite tasyAH zaMsitaM, tasmin ( 10 taa)| saMzayAluH saMzete iti saMzayAluH, sam-upasargapUrvaka "zI svapne" dhAtuse "spRhi gRhipatidayinidrAtandrAzraddhAbhya Aluc" isa sUtrameM "zIho vAMcyaH" isa vArtikase Aluc pratyaya / mukhA'mbhoja=mukham ambhojam iva tara, "upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyAprayoge" isase samAsa / yuyoja-yuja + bida + tip ( gal ) / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 61 // kareNa vAgcheda vidhaM vidharta yamityamAtyAdariNI tamarSam / pAtuM zrutibhyAmapi nA'dhikurve varNa zrutervarNa ivA'ntimaH kim ? // 62 // anvayaH-(he bhaimi ! ) kareNa vidhuM vidhatu vAJchA iva yam artham ityam bhAriNI ( satI ) Atya, tam artham antimo varNaH zruteH varNam iva zrutibhyAM pAra api na adhikurve kim ? / / 62 // 110 40 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-(he bhaimi ! ) kareNa=hastena, vidhu-candramasaM, vidhatuM-grahItuM, vAJchA iva==icchA iva yam, artham =abhidheyam "dvijarAjapANigrahA'bhilASam" ityAdyuktaprakAramityarthaH / AdariNI-AdarayuktA satI, Attha == bravISi, taM = tAdRzam, artham = abhidheyam, antimaH - caramaH, varNaH= zUdra ityarthaH / zruteH= vedasya, varNam iva =akSaram iva, zrutibhyAM karNAbhyAM, pAtum api = pAnaM kartum api, zrotum apIti bhAvaH / na adhikurve kim ? =na adhikArI bhavAmi kim ? adhikArI asmyevetyarthaH / so'rtho vaktavya iti bhAvaH / / 62 // anuvAda-(he rAjakumArI ! ) hAthase candramAko grahaNa karanekI icchAke samAna jisa arthako isa prakAra Adarayukta hokara Apa kahatI haiM, usa arthako antima varNa ( zUdra ) jaise vedake varNako sunaneke lie adhikArI nahIM hai, vaise maiM bhI kAnoMse sunanekA bhI adhikArI nahIM hU~ kyA ? / / 62 / / TippaNI-vidhatuM vi+ +tumun / AdariNI = Adara+ini+ DIp / nArAyaNa paNDitane "AdariNI" aisA pATha bhI mAnA hai, usa pakSameM nirbhayA yaha artha hai, adara+ ini+DIp / Attha = ( Aha) + laT + sip / antimaH= ante bhavaH, 'anta' zabdase "antAcceti vaktavyam" isa vArtikase imac pratyaya / "strIzUdro nA'dhIyetAm" isa uktike anusAra strI aura zUdrako vedake adhyayanameM adhikAra na honese sunane meM bhI adhikAra nahIM hai, yaha tAtparya hai, isa padyameM upamA alaGkAra hai / 62 / / arthApyate vA kimiyadbhavatyA ? cittakapadyAmapi vartate yH| __yatrA'ndhakAraH khalu cetaso'pi jihmetarabrahma tadapyavApyam // 63 // anvayaH- ( he bhami ! ) bhavatyA kiM vA iyat arthApyate ? yaH cittakapadyAm api vartate / yatra cetaso'pi andhakAraH, tad brahma api jihmetaraH avApyaM khala / / 63 / / ___ vyAkhyA-nanu atyantadurlabhatvAttamartha vaktuM jihra mItyAzaGkayAha-arthApyata iti / (he bhaimi ! ) bhavatyA tvayA, kiMvA, iyat =etAvat, yathA tathA, arthApyate=dvijarAjapANigrahavat atidurlabhatvena AkhyAyate / yaH arthaH, cittakapadyAm api =manomArge api, vartate - vidyate, ataH sa kathaM durlabha iti bhAvaH / tathA hi, yatrayasmin brahmaNi, cetaso'pi manaso'pi, andhakAraH= agrAhyatvAtpratibandhaH, "avAGmanasagocaram" "yato vAcI nivartante aprApya manasA saha" iti zrutita iti bhAvaH / tat=tAdRzaM, durlabhamiti bhAvaH / brahma Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 51 api =zuddhacaitanyarUpaM vastvapi, jihmetaraH=akuTilaH, kuzalabuddhibhiriti bhAvaH / avApyaM prApyaM, khalu =nizcayena, kuzaladhIbhiramanogocaraM brahmA'pi prApyate, manogataM vastu prApyat iti kiM vaktavyamiti bhAvaH / / 63 // anuvAda-(he rAjakumArI ! ) jo Apake cittarUpa mArga meM hai, use kyoM Apa durlabharUpa kaha rahI haiM, jahA~ cittakA bhI andhakAra (pratibandha) hai, vaha brahma bhI kuzala buddhivAle puruSase prApya hai / / 63 / / ___ TippaNI-arthApyate =arthaH kriyate, 'artha' zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic pratyaya hokara "arthavedayorapyApuravaktavyaH" isase Apuka hokara karmameM laT / cittakapadyAm = ekaH pAdau yasyAM sA ekapadI (bahu0) "kumbhapadISu ca" isase nipAtana, "saraNiH paddhatiH padyA vartanyekapadIti ca" ityamaraH / cittam eva ekapadI, tasyAm ( rUpaka0 ) / jihmetaraiH=jihmAt itare, taiH (pa. ta0) / avApyam =avAptuM yogyam, ava+Apa+yat / isa padyameM arthApatti alaGkAra hai // 63 // IzA'Nimezvaryavivartamadhye ! lokeshlokeshylokmdhye| tiryazcamapyaJca mRSA'nabhijJarasajJatopajJasamajhamajham // 64 // anvayaH-he IzA'Nimaizvaryavivartamadhye ! lokezalokezayalokamadhye azaM -tiryaJcam ( mAm ) api mRSA'nabhijJarasajJatopajJasamajam aJca // 64 // ___ vyAkhyA-he IzA'Nimaizvaryavivartamadhye ! he IzvarA'NutvavibhUtirUpAntarAsvalagne ! he kRzodari ! iti bhaavH| lokezalokezayalokamadhye = brahmalokavAsijanamadhye, ajJam = anabhijJaM, mUDhamityarthaH / tiryaJcam api-pakSiNamapi ca, mAmiti zeSaH / mRSA'nabhijJarasajJatopajJasamajJam =anRtA'nabhijJarasanatA''dyajJAnayazasvinam, aJca=viddhi, mAM satyavAdinaM jAnIhIti bhAvaH // 64 // .. anuvAda-he Izvarake aNimA aizvaryake samAna sUkSma kamaravAlI, brahmAjIke lokameM rahanevAle prANiyoM ke madhya meM anabhijJa aura pakSI bhI mujhako jhUThameM anabhijJa jAnakArIrUpa AdijJAna honese yazavAle arthAt satyavAdI jaanie| TippaNI-IzA'Nimaizvaryavivartamadhye = aNorbhAvaH aNimA, aNu+ imanic / Izasya aNimA ( Sa0 ta0), sa ca tat aizvaryam (ka0 dhA0 ); tasya vivartaH, tattvataH anyathAbhAvaH (10 ta0 ), IzA'NimaMzvaryavivartI madhyo basyAH gaNa, tatsambuddhau ( bahu0 ) / IzvarakI ATha yogasiddhiyAM, jinheM aizvarya Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam aNimA mahimA caiva garimA laghimA tthaa| prAptiH prAkAmyamIzitvaM vazitvaM cA'STasiddhayaH / / arthAt aNimA (bahuta sUkSma honA), mahimA (bahuta bar3A honA), garimA (atyanta gurutA), ladhimA (atyanta laghutA), prApti (padArthako pAnekI zakti), prAkAmya ( saba abhilASoMko pAnekI zakti ), Izitva ( utkRSTa sAmarthya ) aura vazitva (utkRSTa svaatntry)| lokezalokezayalokamadhye lokAnAm IzaH ( Sa0 ta0), "hiraNyagarbho lokezaH svayambhUzcaturAnanaH" ityamaraH / lokezasya lokaH (Sa0 ta0), lokezaloke zerate iti lokezalokezayAH, lokezaloka-upapadapUrvaka "zIG svapne" dhAtuse "adhikaraNe zeteH" isa sUtrase ac pratyaya aura "zayavAsavAsiSvakAlAt" isa sUtrase aluk samAsa / lokezalokezayAzca te lokAH (ka0 dhA0), "lokastu bhuvane jane" ityamaraH / lokezalokezayalokAnAM madhyaM, tasmin (Sa0 t0)| mRSA'nabhijJaraMsajJatopajJasamajJaM="mRSA" yaha avyaya hai / mRSA anabhijJA (Sa0 ta0), mRSA'nabhijJA rasajJA yasya saH (bahu0), "rasajJA rasanA jihvA" ityamaraH / mRSA'nabhijJa rasajJasya bhAvaH, mRSA'nabhijJa+ rasajJa+tala+TAp / upajJAyate iti upajJA, upa-upasargapUrvaka 'jJA' dhAtuse "Atazvopasarge" isase aG pratyaya aura TAp pratyaya / "upajJA jJAnamAcaM syAt" ityamaraH / mRSA'nabhijJatAyA upajJA mRSA'nabhijJarasajJatopazam (Sa0 ta0), "upajJopakramaM tadAdyAcikhyAsAyAm" isase napuMsakaliGgatA / samairjJAyate iti samajJA, sama+jJA+a+TApa, pUrvasUtrase aGga pratyaya / "yazaH kIrtiH samajJA ca" ityamaraH / mRSA'nabhijJarasajJatopajJaM samajJA yasya saH, tam ( bahu0 ) / aJca=aJca+loT + sip // 64 / / madhye zrutInAM prativezinInAM sarasvatI vAsavatI mukhe nH| hiyeva tAbhyazcalatIyamaddhApayAnna saMsargaguNena baddhA // 65 // anvayaH-prativezinInAM zrutInAM madhye vAsavatI iyaM naH mukhe sarasvatI saMsargaguNena baddhA ( satI ) tAbhyaH hiyA iva addhApathAt na calati / / 65 // gyAlyA-prativezinInAM nikaTagRhavAsinInA, zrutInAM vedAnAM, brahmamukhasthAnAmiti zeSaH / madhye = antare, vAsavatI=nivasantI, iyaM nikaTavartinI, naH- asmAkaM, mukhe vadane, sarasvatI- vANI, saMsargaguNena= saGgatiguNena, baddhA=nadA ( satI), tAbhyaH zrutibhyaH, hriyA iva= Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sarga: lajjayA iva, addhApathAt - satyamArgAda, na calati na gacchati, "saMsargajA ' doSaguNA bhavanti" iti nyAyAditi bhAvaH // 65 // ___ anuvAda-par3osina zrutiyoMke bIcameM rahanevAlI yaha hamalogoMkI vANI saMgatirUpa guNase baddha hotI huI una zrutiyoMse mAnoM lajjA kara satyamArgase vicalita nahIM hotI hai // 65 // TippaNI-prativezinInAM-prativizantIti prativezinyaH, tAsAm, prati+ viza+Nini+DIp + Am ( uppd0)| vAsavatI=vAsa+matupa+ DIpa+su / sarasvatI="gIrvAgvANI sarasvatI" ityamaraH / saMsargaguNena - saMsarga eva guNaH (dharmaH tantuzca ), tena ( rUpaka0 ) / baddhA=bandha+kta+TApa+ su| addhApathAt =addhA panthAH addhApathaH, tasmAt (Sa0 t0)| "tatte tvaddhA'jasA dvayam" ityamaraH / "addhA" yaha avyaya hai / "RkpUrabdhaH pathAmAnakSe" isase samAsAnta a pratyaya / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 65 // paryatA''pannasarasvadaGka laGkApurImapyabhilASi cittam / kutrA'pi cedvastuni te prayAti tadapyavehi svazaye zayAlaH // 66 // anvayaH-kutra api vastuni abhilASi te citaM paryaGkatApanasarasvadatAM laGkApurIm api prayAti cet, tat api svazaye zayAluH avehi // 66 // . ___ vyAkhyA-kutra api-kasmin api, dvIpAntarasthe'pIti bhAvaH / vastuni - padArthe, abhilASi=sA'bhilASaM, te tava, cittaM manaH ( ka ), paryaDU. tA''pannasarasvadaGkA maJcatvaprAptasamudracihnAM, laGkApurIm api=siMhaladvIpanagarIm api, prayAti cet gacchati yadi, tat =vastu api, svazaye=nijahaste, zayAluH= sthitam, avehi =jAnIhi // 66 // anuvAda-kisI bhI vastumeM abhilASa karanevAlA ApakA citta, palaMgake samAna samudrarUpa cihnavAlI laGkApurImeM bhI jAtA hai to usa ( vastu ) ko bhI bApa apane hAthameM maujUda samajhie / 66 // __ TippaNI-abhilASi abhi+laSa+ NiniH / paryaGkatA''pannasarasvadatAM paryasya bhAvaH paryaGkatA, paryaGka+tal +TAp / paryatAm ApannaH, "dvitIyA zritAtItapatitagatAtyastaprAptA''pannaH" isa sUtrase dvi0 t0| paryakutApannaH sarasvAn aGko yasyAH sA, tAm ( bahu ) / laGkApurI laGkA cA'sau purI, tAm ( ka0 dhA0 ) / svazaye svasya zayaH, tasmin (10 t0)| "paJca zAkhaH zayaH pANiH" ityamaraH / zayAla:=zeta iti, zI+Alac // 6 // Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSadhIyacaritaM mahAkAvyam itIritA pattrarathena tena hINA ca hRSTA ca bamANa bhaimii| "ceto nalAmayate madIyaM, nA'nyatra kutrApi ca sA'bhilASam" // 67 // anvayaH--tena pattrarathena iti IritA bhaimI hrINA hRSTA ca ( satI) babhANa-"madIyaM ceto laGkAM na ayate ( pakSAntare zleSeNa-madIyaM ceto nalaM. kAmayate ) / anyatra kutra api sA'bhilASaM na" / / 67 / / vyAkhyA-tena = pUrvoktena, pattrarathena=haMsena, iti= ittham, IritA= uktA, bhaimI=damayantI, hrINA=lajjitA, svA'bhiprAyakathanasaGkocAditi zeSaH / hRSTA ca-prasannA ca, upAyalAbhAditi zeSaH / babhANa-jagAda / madIyaMmAmakInaM, cetaH=cittaM, laGkAM= siMhaladvIpapurI, na ayate=no gacchati / ( pakSAntare zleSeNa-) kintu nalaM naiSadhaM, kAmayate-icchati / anyatra= anyasmin, kutra api kasmin api, vastunIti zeSaH / sA'bhilASam =icchukaM na=no vartate // 67 // ____ anuvAda-usa haMsake aisA kahane para damayantIne lajjita aura prasanna hokara kahA- "merA citta laGkA nahIM jAtA hai" ( pakSAntarameM zleSase ) "merA citta nalako cAhatA hai, aura kisI bhI vastumeM abhilASa nahIM karatA hai / 67 // TippaNI-pattrarathena=pattraM ( pakSaH ) ratho yasya saH, tena ( bahu0 ), "patatpatrarathA'NDajAH" ityamaraH / hrINA-hrI+kta+TApa, "nudavidondatrA. ghrAhrIbhyo'nyatarasyAm" isa sUtrase niSThA takArake sthAnameM vikalpase nakAra / hRSTA-hRSa + kta+TAp / babhANa=bhaNa+liT + tip (nnl)| ayate=aya +laT +ta / kAmayate-kam +Ni+laT + ta / sA'bhilASam =abhilA. SeNa sahitam (tulyayogabahu0) / isa padyameM zleSa alaGkAra hai // 67 // vicintya bAlAjanazIlazalaM lajjAnadImajjavanaGgAnAgam / jagAda vispaSTamamASamANAmenAM sa cakrAGgapataGgazakaH // 68 // anvayaH-vispaSTam abhASamANAm enAM sa cakrAGgapataGgazako bAlAjanazIlazalaM lajjAnadImajjadanaGganAgaM vicintya jagAda / / 68 // vyAkhyA-vispaSTam suvyaktam, abhASamANAm =na vadantI, zleSoktyA sandigdhameva bhASamANAmiti bhAvaH / enA=damayantI, saH pUrvoktaH, cakrAGga. pataGgazakraH = haMsapakSizreSThaH, bAlAjanazIlazailaM-mugdhA'GganAsvabhAvaparvata, lajjA. nadImajjadanAnAgaMprapAsariDakAmagajaM, vicintya=vicArya, jagAda= Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH uvAca, lajjAparityAgA'rtha vakSyamANavAkyamuvAceti bhAvaH / prakAzavyAkhyAyAm "AcaSTe"ti pAThaH tasya uktavAnityarthaH // 68 // anuvAda- spaSTa rUpase bhASaNa na karanevAlI damayantIko usa haMsazreSThane mugdhA strIke svabhAvarUpa parvatameM lajjArUpa nadImeM kAmadevarUpa hAthI DUba rahA hai, aisA vicAra kara kahA // 68 // TippaNI-vispaSTam = yaha bhASaNa kriyAkA vizeSaNa hai / abhASamANAMbhASata iti bhASamANA, bhASa+laT+zAnac +TAp / na bhASamANA, tAm ( na0), cakAGgapataGgazakraH=cakrAGgazca te pataGgAH (ka0 dhA0) / "haMsAstu zvetagarutazcakrAGgA mAnasaukasaH" iti "patanI pakSisayo ca" ityapyamaraH / cakrAGgapataGgAnAM zakraH (10 ta0 ) / bAlAjanazIla laMbAlA cA'so janaH ( ka0 dhA0 ), bAlAjanasya zIlam (10 ta0 ), tadeva zaila:, tam ( rUpaka0 ) / lajjAnadImajjadanaGganAgaM= lajjA eva nadI ( rUpaka0 ), anaGga eva nAgaH ( rUpaka0 ), majjan anaGganAgo yasya saH ( bahu0 ), lajjAnadyAM majjadanaGganAgaH, tam ( sa0 ta0 ) / vicintya=vi+ cinta + Nic + ktvA ( lyap ) / jagAda = gada+liT + tip / isa padyameM rUpaka .alaGkAra hai // 68 // nRpeNa pANigrahaNe spRheti nalaM manaH kAmayate mameti / AzleSi na zleSakaverbhavatyAH zlokadvayA'rthaH sudhiyA mayA kim // 66 // anvayaH - zleSakaveH bhavatyAH nRpeNa pANigrahaNe spRhA iti mama mano nalaM kAmayate iti zlokadvayA'rthaH sudhiyA mayA na AzleSi kim ? ( AzleSi eva ) // 69 // / vyAkhyA-(he rAjakumAri !) zleSakaveH zleSabhaGgayA kavayitryAH zliSTavandaprayoktryA iti bhAvaH / bhavatyA:=tava, nRpeNa rAjJA, nalena kI, pANigrahaNe karapIDane, spRhA=abhilASaH, iti = evaM, "kA nAma bAlA." / 3-59 ), "ceto nalaM kAmayate" ( 3-67 ), zlokadvayA'rthaH-padyadvitayAbhidheyaH, sudhiyA=viduSA, mayA-haMsena, na AzleSi ki=na agrAhi kim ? sahIta eveti bhAvaH // 69 // / anuvAda-he rAjakumArI ! zleSase kavitA banAnevAlI ApakI nRpa / rAjA ) nalake sAtha pANigrahaNa meM spRhA ( abhilASA ) hai ( 3-59) aura Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 paSIyacaritaM mahAkAvyam merA mana nalakI kAmanA karatA hai ( 3-67 ) aisA do zlokoMkA artha kyA maiMne nahIM jAnA ? ( jAnA hai ) // 69 / / ___ TippaNI-zleSakaveH = zleSeNa kaveH ( tR0 t0)| pANigrahaNe =pANe: grahaNaM, tasmin ( zeSaSaSThI tatpu0 ) / kAmayate =kamu+NiG + laT + ta / zlokadvayA'rthaH =zlokayoH dvayaM (Sa0 ta0), tasya arthaH (10 ta0 ) / sudhiyA suSTha dhyAyatIti sudhIH, tena, su-upasargapUrvaka "dhye cintAyAm" isa dhAtuse kvip pratyaya aura samprasAraNa ( upapada0 ) / AzleSi=AG+zliSa+ luG ( karmameM )+ta // 69 // svaccetasaH stharyaviparyayaM tu sambhAvya bhAvyasmi tadajJa eva / lakSye hi bAlAhadi lolazIle darA'parAddheSurapi smaraH syAt // 7 // anvayaH-tu tvaccetasaH sthairyaviparyayaM sambhAvya tadajJa eva bhAvI asmi hi lolazIle bAlAhRdi lakSye smaraH api darA'parAddheSuH syAt / / 70 / / vyAkhyA-tu-kintu, 'nRpeNa pANigrahaNe spRhA", "mama mano nalaM kAmayate' iti jJAne'pIti bhAvaH / tvaccetasaH = bhavanmanasaH, spairyaviparyayam =asthiratvaM, sambhAvya=AzaGkaya, tadajJa eva=zlokadvayA'rthA'nabhijJa eva, bhAvI-bhaviSyan, asmi=bhavAmi / hi=yataH, lolazIle = caJcalasvabhAve, bAlAhadi-taruNIcitte, lakSye =zaravye, vedhye viSaya iti bhAvaH / smaro'pi=kAmadevo'pi, devAdivijetA apIti tAtparyam / darA'parAddheSu:= ISaccyutasAyakaH, syAt bhaveda, smarasadRzaH kuzaladhAnuSko'pi caJcalalakSye aparAddhapRSatkaH syAditi sambhAvyata iti bhAvaH // 70 // anuvAda-parantu "rAjAke sAtha pANigrahaNameM spRhA", "merA citta nalakI kAmanA karatA hai" aise do zlokoMkA artha jAnanepara bhI Apake cittakI asthiratAkI AzaGkA karake maiM usa artha meM anajAna hI honevAlA huuN| kyoMki caJcala svabhAvavAlI taruNIke cittarUpa lakSya meM kAmadeva bhI kucha nizAnA cUkanevAlA hogA // 7 // TippaNI-tvaccetasaH tava cetaH, tasya (pa0 ta0), sthairyaviparyayaM= sthairyasya viparyayaH, tam (10 ta0 ) / sambhAvya= sam + bhU + Nic + ktvA (lyap ) / tadajJaH tasmin ajJaH ( sa0 t0)| bhAvI bhaviSyatIti, "bhaviSyati gamyAdayaH" isase sAdhuH, bhU+Nini+su / lolazIle=lolaM zIlaM yasya tada, tasmin ( bahu0 ) / bAlAhRdi-bAlAyA hada, tasmin (... Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH t0)| lakSye="lakSaM lakSyaM zaravyaM ca" ityamaraH / darAparAddheSuH=aparAddhaH iSuH yasya saH ( bahu0 ), daram aparAddheSuH (supsupaa0)| isa padyameM arthAntara* nyAsa alaGkAra hai // 70 // mahImahendraH khala naiSadhendustadbodhanIyaH kathamityameva / prayojanaM sAMzayikaM pratIhakpRyagjaneneva sa mavidhena // 1 // anvayaH-tat mahImahendraH sa naiSadhenduH iha IdRk sAMzayika prayojanaM prati madvidhena pRthagjanena iva ittham eva kathaM bodhanIyaH khalu / / 71 // ___ vyAkhyA-tattasmAtkAraNAta, mahImahendra:=bhadevendraH, saH prasiddhaH, naiSadhenduH-nalacandraH, iha =asminviSaye, IdRk = etAdRzaM, sAMzayika = saMzayaprApta, prayojanaM pratikArya prati, madvidhena-matsadazena, prAmANikajaneneti bhAvaH / pRthagjanena iva = mUrkhajanena iva, ittham eva =etAdRzam eva, yuktA'. yuktavicAramakRtvaveti bhAvaH / kathaM =kena prakAreNa, bodhanIyaH=jJApanIyaH, khalu = nizcayena / / 71 // ___ anuvAda-(he rAjakumArI !) usa kAraNase pRthivIke indra, prasiddha candrake sadRza nala isa viSayameM aise sandigdha kAryake prati mere aise prAmANika janase mUrkha manuSya ke samAna binA vicArake kaise nivedana kiyA jAye // 71 // TippaNI-mahImahendra:= mahAMzcA'sau indraH ( ka0 dhA0 ), mahyAM mahendraH ( sa0 t0)| naiSadhenduH naiSadha induriva, "upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyA ayoge" isase samAsa / sAMzayika-saMzayam Apannam, "saMzaya" zabdase "saMzayamApannaH" isa sUtrase Thak ( ik ) pratyaya aura "kiti ca" isase AdivRddhi / "sAMzayikaH saMzayA''pannamAnasaH" ityamaraH / madvidhena mama iva vidhA (prakAraH) yasya, sena ( vyadhikaraNabahu0). pRthagjanena= "pRthagjanaH smRto nIce mUrkhe ca" iti vizvaH / bodhanIyaH=bodhayituM yogyaH, budha + Nic + anIyar / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 71 // pituniyogena nijecchayA vA yuvAnamanyaM yadi vA vRnniisse| svadarthamitvakRtipratItiH kIdRGmayi syAniSadhezvarasya ? // 72 // anvayaH-pituH niyogena vA nijecchayA anyaM yuvAnaM vRNISe yadi, tadA niSadhezvarasya mayi tvadartham athitvakRtipratItiH kIdRk syAt ? // 72 // jyAsyA-bavicArya bodhane doSa pratipAdayati-pitariti / (he rAjakumAri !) pituH-janakasma, bhImabhUpateH, niyogena-bAyA, vAkayA, nijecyA Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam .. svecchayA, anyam =aparaM, nalAdbhinamityarthaH / yuvAnaMtaruNaM, vRNISe yadi= vRNoSi cet, tadA tarhi, niSadhezvarasya nalasya, mayi haMse viSaye, tvadarthabhavatyAH kRte iti bhAvaH, athitvakRtipratIti: yAcakatvaprayatnavizvAsaH, yAcanA. vizvAsa iti bhAvaH / kIdRk-kIdRzI, syAt bhavet / tasmAdasandigdhaM vAcyamiti-bhAvaH / / 72 // ___ anuvAra-(he rAjakumAri !) pitAkI AjJAse vA apanI icchAse Apa dUsare (nalase bhinna) javAnako varaNa kareMgI to mahArAja nalakA mere viSayameM Apake lie yAcanAkA vizvAsa ( bharosA ) kaisA hogA ? // 72 // TippaNI-nijecchayA-nijasya icchA, tayA (pa0 ta0 ) / yuvAnaM "vayaHsthastaruNo yuvA" ityamaraH / vRNISe vRn + laT + thAs / niSadhezvarasya niSadhAnAm IzvaraH, tasya (pa0 ta0 ) / mayi=viSayameM saptamI / tvadartha = tubhyam idam (ca0 ta0 ) / athitvakRtipratIti:-athino bhAvaH, arthin +tva / athitvasya kRtiH (10 ta0) / tasyAM pratItiH ( sa0 t0)| syAt = as+ vidhiliG + tip / / 72 // svayA'pi ki zakRitavikriye'sminnadhikriye vA viSaye vidhAtum / itaH pRthak prArthayase tu yavat kurve tadurvIpatiputri ! sarvam // 73 // anvayaH- he urvIpatiputri! vA tvayA api kiM vidhAtuM zativikriye asmin viSaye aham adhikriye ? itaH pRthak yat prArthayase tat sarva kurve // 73 // gyAlyA-he urvIpatiputri ! he rAjakumAri ! vA= athavA, tvayA api bhavatyA api, kiM, vidhAtuM = kartu, zakRitavikriye = saMzayitavikAre, asmin =iha, viSaye = vaivAhikaviSaye, ahaM haMsaH, adhikriye=viniyujye, ahamasmin sandigdhe vaivAhikaviSaye na niyojya iti bhAvaH / itaH= asmAt, vivAhasampAdanakAryAt, pRthak = anyat, yat-kArya, prArthayase = upayAcase tat, sarva sakalaM, kAryamiti zeSaH, kurve karomi / / 73 // __anuvAda-he rAjakumAri ! Apa bhI vikArake saMzayavAle isa vaivAhika kAryameM kyA karane ke lie mujhe niyukta karatI haiM ? isase bhinna jisa jisa kAryako karaneke lie Apa prArthanA kareMgI, una sabako maiM karUMgA // 73 // TippaNI-urvIpatiputri-uAH patiH (pa0 ta0), tasya putrI, tatsambuddhI (10 ta0), zaktivikriyezahitA vikriyA yasmin saH, tasmin (bahu0) / Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH laT +thAs // 73 // zravaHpraviSTA iva tagirastA vidhya vaimatyadhutena muurnaa| Uce hiyA vizlathitA'nurodhA punardharitrIpuruhUtaputrI // 74 // anvayaH-dharitrIpuruhUtaputrI zravaHpraviSTA iva tadagiraH vaimatyadhutena mUrnA vidhUya hriyA vizlathitA'nurodhA ( satI ) punaH Uce // 74 // vyAkhyA-dharitrIpuruhUtaputrI bhUmahendrakumArI, bhaimIti bhAvaH / zravaHpraviSTA iva = kRtakarNapravezA iva, na tu samyak praviSTA iti bhAvaH / tagiraH haMsavAcaH, vaimatyadhutena =asammatikampitena, mUrnA = zirasA, vidhUya = nirasya, pratiSidhyetyarthaH / hriyA= lajjayA kA, vizlathitA'nurodhA=zithilitA'nu. saraNA, tyaktalajjA satIti bhAvaH / punaH= bhUyaH, UceuvAca / / 74 / / ___ anuvAda-rAjakumArI damayantI kAnoMmeM praveza hueke samAna haMsake vacanoMko asammati ( nAmaMjUrI ) se kampita zirase nivAraNa kara lajjAko chor3akara phira kahane lagIM // 74 / / ___TippaNI-dharitrIpuruhUtaputrI dharitryAH puruhUtaH (10 ta0 ), tasya putrI (pa0 ta0), zravaHpraviSTAH zravasI praviSTAH, tAH ( dvi0 ta0 ) / tagiraH= tasya giraH, tAH (10 ta0 ), vaimatyadhutena%viruddhA mativimatiH ( gti0)| vimaterbhAvo vaimatyam, vimati + Syan / vaimatyena dhutaH, tena ( tR0 t0)| vidhUya=vi+dhU + ktvA ( lyap ) / hriyA kartRpada / vizlathitA'nurodhAvizlathitaH anurodhaH yasyAH sA ( bahu0 ) / isa pabameM utprekSA alaGkAra hai // 74 // madanyadAnaM prati kalpanA yA vedastvadIye hadi taavdevaa| nizo'pi sometarakAntazaGkAmoGkAramagresaramasya kuryAH // 75 // - anvayaH- ( he haMsa ! ) madanyadAnaM prati eSA kalpanA tvadIye hRdi vedaH bAvat / nizaH api sometarakAntazaGkAm asya oGkAram agresaraM kuryAH // 75 / / / vyAkhyA-( he haMsa ! ) madanyadAnaM prati-madaparasamarpaNaM prati, yA, eSAiyaM, kalpanA tarkaH, "pituniyogena" ityAdi rUpa iti bhAvaH / vedaH zrutiH tAvat eva / ( tarhi ) nizaH api = rAtre. api, sometarakAntazaGkAM= candrabhinnavallabhakalpanAm, asya-pUrvoktasya vedasya, oGkAra-praNavam, agresaram gAvaM, kuryAH kuru, pituniyogena niSenchayA vA makartRka naletaravaraNaM tvaM Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maSadhIyacarita mahAkAvyam vedarUpaM ( satyam ) manyase yadi tahiM rAtrairapi candretaravallabhakalpanaM, tasya pUrvoktasya vedasya purovartinamoGkAraM bhAvaya, vedasya oDArapUrvakatvAditi bhAvaH / yathA nizAyAzcandretaro vallabho na tathaiva mamA'pi naletaravaraNaM na bhaviSyati hRdayam // 75 // ___ anuvAda-(he haMsa ! ) nalako chor3akara kisI dUsareko merA dAna hogA, aisI kalpanA tumhAre hRdayameM veda ( satya ) hI hai, to rAtrikA bhI candrase bhinna kAnta hai, aisI zaGkAko usa vedakA AdivartI praNava (oGkAra ) banA DAlo // 75 // TippaNI-madanyadAnaM=anyasmai dAnam anyadAnam (ca0 ta0), mama anyadAnaM, tat (10 ta0), "pratike" yogameM dvitIyA / tvadIye tava idaM tvadIyaM tasmin, yuSmad ( tvat )+cha ( IyaH ) / tAvat = "yAvattAvacca sAkalye'vadhI mAne'vadhAraNe" ityamaraH / nizaH="nizA" zabdakA "paddannomAsahannizasan" ityAdi sUtrase niz Adeza+ Gas / sometarakAntazaGkAM= somAt itaraH (pa0 ta0), sa cA'so kAntaH ( ka0 dhA0 ), tasya zaGkA, tAm (pa0 ta0 ) / oGkAram ="oGkArapraNavau samo" ityamaraH / agresaram agre saratIti agresaraH, tam, agre upapadapUrvaka 'sR' dhAtuse "puro'grato'greSu sarteH" isa sUtrase "agre" isa edantatvakA nipAtana hokara Ta pratyaya ( uppd0)| jaise rAtrikA candrase bhinna kAnta nahIM hai, vaise hI mere bhI nalase anya kAnta nahIM hai, yaha bhAva hai| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 75 // sarojinImAnasarAgavRtteranasamparkamatarkayitvA . / - mavanyapANiprahaDiteyamaho ! mahIyastava sAhasikyam // 76 // anvayaH-sarojinImAnasarAgavRtteH anasamparkam atarkayitvA tava iyaM madanyapANigrahazaGkitA mahIyaH sAhasikyam aho ! / / 76 // vyAkhyA-sarojinImAnasarAgavRtteH kamalinImano'nurAgasthiteH, kamalinyabhyantarA'ruNatApravRtteca, anasamparka = sUryetarakAntasambandham, atarkayitvA=anUhitvA, tava=bhavataH, iyam eSA, madanyapANigrahazaGkitA=mama naletarapANipIDanasAMzayikatA, mahIyaH = mahattaraM, sAhasikyaM =sAhasikatvam, aho Azcaryam // 76 // ___ anubAda-(he haMsa.! ) kamalinIke manakI anurAgasthitikA athavA kamalinIke bhItarakI baraNatA-sthiti kA sUryase zivapriya sambandhakI tamAna Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sargaH karake tumhArA yaha merA nalase bhinna puruSake pANigrahaNakI zaGkA karanA bahuta hI sAhasakA kArya hai, Azcarya hai / / 76 // TippaNI-sarojinImAnasarAgavRtteH manasi bhavo mAnasaH, manas + aN / mAnasazcA'sI rAgaH (ka0 dhA0 ) / tasya vRttiH (10 t0)| sarojinyA mAnasarAgavRttiH, tasyAH (10 t0)| anakaMsamparkam - na arkaH anarkaH ( na0), anarkeNa samparkaH, tam (tR0 t0)| atarkayitvA-na tarkayitvA (n0)| madanyapANigrahazaGkitA-pANeH grahaH (10 ta0), anyasya pANigrahaH, pANigraha zaki+NiniH (uppd0)| anyapANigrahaDino bhAvaH, anyapANigrahazaGkina+tala +TAp / mama anyapANigrahazaGkitA (Sa0 t0)| mahIyaHatizayena mahata, mahat + Iyasun / sAhasikyam sahasA vartata iti sAhasikaH, sahas zabdase "ojaHsaho'mbhasA vartate" isa sUtrase Thak (ik) pratyaya / sAhasikasya bhAvaH karma vA, sAhasika+Syan / jaise kamalinIkI anurAgavRtti sUryase bhinna nahIM ho sakatI, vaise hI merA bhI nalake sivAya kisI dUsarese pANigrahaNa nahIM hogA, yaha bhAva hai / / 76 // sAdhu tvayA ki tavekameva svenA'nalaM yatkila saMzrayiSye / vinA'munA svAtmani tu prahartuM mRSAgiraM tvAM nRpato na kartum // 77 // anvayaH-svena analaM saMzrayiSye (iti) yat tvayA aki tat ekam eva sAdhu ataki / tu amunA vinA svAtmani prahartum (analaM saMzrayiSye), nRpato tvAM mRSAgiraM kartum analaM na saMzrayiSye // 77 // vyAkhyA-(he haMsa ! ) svena - AtmanA, svecchayeti bhaavH| analaMnalAdanyaM, "nijecchayA ve"tyAkArakatvadvacanA'nusArAditi bhAvaH / saMzrayiSye AzrayiSye, prApsyAmIti bhAvaH / iti, yat, tvayAbhavatA, ataki = UhitaM, tata, ekam eva, sAdhusamIcInama, aki kitaM, tu=parantu, amunA vinA=nalena vinA, nalA'lAbhe iti bhAvaH / svAtmani-nijazarIre, prahahiMsitum, analam = agni, saMzrayiSye AzrayiSye, nRpatau rAzi, nale viSaye, tvAM= bhavantam / ( uddezyavAcakapadam ), mRSAgiram = asatyavAcaM, kartR= vidhAtuma, analaM =naletaraM, na saMzrayiSyena AzrayiSye, nalA'bhAve prANAMstyadhyAmIti bhAvaH / / 77 // anuvAda-( he haMsa ) "svecchAse anala (nalase bhinna puruSa) kA Azraya Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam karUMgI" aisI jo tumane tarkanA kI, vaha eka ThIka tarkanA kii| parantu nalake alAbhameM apane zarIrako naSTa karane ke lie anala (agni) ko prApta kruuNgii| rAjA nalake viSayameM tumako jhUThA banAneke lie anala ( nala se bhinna puruSa ) kA Azraya nahIM laMgI // 77 // TippaNI-analaMna nalaH, tam (na0) / saMzrayiSye = sam + zri+laT +iT / ataki-takaM + luG ( karmameM )+ta / amunA="vinA" padake yogameM tRtIyA / svAtmani svasya AtmA, tasmin (Sa0 ta0), karmake adhikaraNatvakI vivakSAmeM sptmii| prahartum=+hun +tumun / analaM="kRzAnuH pAvako'nalaH" ityamaraH / nRpatInRNAM patiH, tasmin (Sa0 ta0), mRSAgiraM = mRSA gIryasya sa mRSAgI:, tam ( bahu0 ) / kartum = kR+tumun // 7 // mavipralayaM punarAha yastvAM tarkaH sa ki tatphalavAci mUkaH ? / azakyazavyabhicAraheturvANI na vedA yadi santu ke tu ? // 78 // anvayaH-(kiJca) yaH tarkaH madvipralabhyaM tvAm Aha sa tatphalavAci mUkaH kim ? azakyazaGkavyabhicArahetuH vANI vedA na yadi ( tarhi ), ke tu . ( vedAH ) ? // 78 // jyAlyA-yaH, tarka:=UhaH, madvipralabhyaM mayA pratAraNIyaM, tvAm, Aha= bodhayati, saH=tarkaH, tatphalavAcitadvipralambhaprayojanakathane, mUkaH kim = avAk kim, asamarthaH kimiti bhAvaH / azakyazaGkavyabhicArahetuH zaGkA'--- zakyavipralipsAlakSaNA, vANI: vAk, vedA na yadi-pramANaM na cet / tahi ke tu vedAH santu=na ke'pIti bhAvaH / vedavAco'satyatvaM yadi madvANyapi tathA syAdanyathA neti bhAvaH // 8 // ___ anuvAda-(he haMsa !) jo tarka mujhase tumhAre Thage jAnekI bAta kahatA hai, vaha tarka Thaganese honevAle prayojana kahane meM asamartha hai kyA ? vyabhicArake kAraNakI zaGkA nahIM kI jA sakanevAlI vANI yadi vedarUpa prAmANika nahIM hai to veda kyA hai ? / / 78 // TippaNI-tarkaH= ' adhyAhArastarka UhaH" ityamaraH / madvipralabhyaM =mayA vipralabhyaM, tat ( tR0 ta0) / vipralabdhaM yogyaM vipralabhyam / vi+pra-upasargapUrvaka "labha" dhAtuse "poradupadhAt" isa sUtrase yat pratyaya / tatphalavAci-tasya phalaM (pa0 ta0), tasya vAk, tasyAm ( Sa0 ta0 ) / azakyazaGkavyabhicArahetuH -na zakyA ( naJ ) / azakyA zaGkA yasya saH (bahu0) / vyabhicArasya hetuH Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH (Sa0 ta0) / azakyazaGko vyabhicAraheturyasyAH sA (bahu0), yaha pada "vANI". kA vizeSaNa hai // 78 // anaiSadhAyeva juhoti ki mAM tAtaH kRzAnI na zarIrazeSAm / / - ISTe tanUjanmatanostathA'pi matprANanAthastu nalaH sa eva // 76 // anvayaH-tAtaH mAm anaiSadhAya eva juhoti ? (tadA) zarIrazeSAM (mAm) (tatrApi ) kRzAnI na juhoti kim ? sa tanUjanmatanoH ISTe, matprANanAthastu nala eva // 79 // vyAkhyA-atha "piturniyogene"ti haMsapratipAditamAzaGkAM nirasyatianaMSadhAryaveti / tAtaH mama janakaH, mAM-putrIm, anaMSadhAya eva = nalabhinnAya eva, analAya sampradAnabhUtAya eva, juhoti-dadAti ? ( kAkuH ), ( tadA ) zarIrazeSAM dehamAtrA'vaziSTAM, mRtAmityarthaH tAdRzIM mAM, na juhoti kim ? =havanaM na karoti kim ? tadaGgIkAryameveti bhAvaH / (taH ) saH= janakaH, tanUjanmatanoH=AtmajAzarIrasya, ISTe= IzaH ( svAmI ), bhavatIti bhAvaH / paraM, matprANanAthastumajjIvanasvAmI tu, nala eva naiSadha eva, matprANAnAmajanakatvAt na janakaH, mama zarIramAtraM pitradhInaM, jIvanaM tu nalA'dhInamiti bhAvaH / ato mayi avizvAsaM mAM kArSIriti tAtparyam // 79 // __ anuvAda-pitAjI mujhe aneSadha (nalase bhinna vyakti, anala ) ko hI dete haiM ? taba to dehamAtrase avaziSTa marI huI mujhako agnimeM havana nahIM karate haiM kyA ? kyoMki ve ( mere pitA ) apanI putrIke zarIrake svAmI haiM, parantu mere prANake svAmI to nala hI haiM // 79 // ___TippaNI-tAtaH="tAtastu janaka: pitA" ityamaraH / anaiSadhAyana naMSadhaH, tasma, tadanya arthameM nasamAsa / juhoti="hu dAnAdAnayoH" isa dhAtuse laT + tim / zarIrazeSAM = zarIram eva zeSo yasyAH sA, tAm (bhu0)| kRzAnI= "kRzAnuH pAvako'nalaH" ityamaraH / tanUjanmatanoH= tanvA janma yasyAH sA tanUjanmA ( bahu0 ), tasyAH tanuH, tasyAH ( Sa0 ta0), "adhIgarthadayeSAM karmaNi" isa sUtrase 'Iza' dhAtuke yogameM sssstthii| ISTe = "Iza aizvarye' dhAtuse laT + ta / matprANanAthaH mama prANAH (10 ta0), teSAM nAthaH (Sa0 ta0 ) // 79 // tadekadAsItvapadAdudane madIpsite sAdhu vidhitsutA te| . ahelinA ki nalinI vidhatte sudhA''kareNA'pi sudhAkareNa ? // 8 // Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSadhIyacarita mahAkAvyam - anvayaH-(he haMsa !) tadekadAsItvapadAt udane madIpsite tava vidhitsutA sAdhu / nalinI sudhA''kareNa api ahelinA sudhAkareNa kiM vidhatte ? / / 80 / / vyAkhyA-(he haMsa ! ) tadekadAsItvapadAtna lakase vikAtvA'dhikArAt, udagre=unnate, adhika iti bhAvaH / madIpsite madabhISTe, nalapatnItvarUpa iti bhAvaH / tava - bhavataH, vidhitsutA=cikIrSutA, sAdhu ucitam / dRSTAnta svokti samarthayate ahelineti / nalinI kamalinI, sudhA''kareNa api- amRtAdhAreNa api, ahelinA=helItareNa, sUryabhinneneti bhAvaH / sudhAkareNa =candramasA, ki vidhatte kiM karoti, yathA nalinyAzcandramasA tathaiva mamA'pi nalabhinnena yUnA na prayojanamiti bhAvaH // 80 // . anuvAda-(he haMsa !) nalake ekadAsItvarUpa adhikArase adhika mere abhISTa ( patnItvarUpa ) viSayameM tumhArI kAryasampAdakatA ucita hai / jaise ki kamalinI amRtake AdhAra honepara bhI sUryase bhinna candrase kyA karatI hai ? // 80 // TippaNI-tadekadAsItvapadAt =ekA cA'sau dAsI ( ka0 dhA0 ), tasya ekadAsI ( Sa0 ta0 ), tasyA bhAvaH tadekadAsItvam, tadekadAsI+tva / tadeva padaM, tasmAt ( rUpaka0 ) / madIpsite mama IpsitaM, tasmin (pa0 t0)| vidhitsutA=vidhAtumicchuH vidhitsuH, vi+dhA+san + uH / vidhitsorbhAvaH, vidhitsu+tala+TAp / sudhAkareNa=sudhAyA AkaraH, tena (Sa0 t0)| ahelinA=na heli: aheliH, tena ( nan0), yahA~para tadanyatva rUpa arthameM nan haiM / "bhagastvaSTAya'mAhaMso helistejonidhihariH / " iti bhaviSyapurANe / sUryanAmAni yahA~para pahalA "sudhAkara" zabda yogika aura dUsarA ayogika hai, isa. lie punarukti nahIM hai / isa padyameM 'dRSTAnta' alaGkAra hai // 8 // takalAdhe havi me'sti labdhaM cintA na cintAmaNimapyanardham / vitta mamekaH sa nalastrilokosAro nidhiH pavamukhaH sa eva // 81 // anvayaH-tadekalubdhe me hadi anargha cintAmaNim api labdhaM cintA na asti / ( tathA ) vitte api mama sa nalaH trilokIsAraH papramukhaH ekaH eva // 81 // . vyAlyA-tadekalubdhe nalakalolupe, me- mama, hRdi hRdaye, anargham = amUlyaM, cintAmaNim api cintAmaNinAmakaM ratnam api, labdhaM prAptuM, cintA=vicAraH, na asti-no vartate / tathA vitte api=dhane api, mama= damayantyAH , sa: pUrvoktaH, prasiddho vaa| nala: naiSadhaH, trilokIsAra:-prailokya Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH zreSThaH, papramukhaH=pamAnanaH, padmanidhizca, eka:=pramukhaH, eva, nalAdanyatra kutrApi mamA'bhilASo nA'sti, kimuta yuvAnantara iti bhAvaH / / 81 // ___anuvAda-nala meM ekamAtra labdha mere hRdaya meM amUlya cintAmaNi ratnako bhI pAnekI cintA nahIM hai| usI taraha dhanake viSaya meM bhI mere ve nala, trailokyameM zreSTha kamalatulya mukhavAle padmanidhike samAna ekamAtra haiM / / 81 / / ____ TippaNI-tadekalubdhe = ekaM ca tat lubdham ( ka0 dhA0 ) / tasmin ekalubdhaM, tasmin (sa0 ta0) / anargham avidyamAnaH arghaH yasya, tam (nam bhu0)| "mUlye pUjAvidhAvarghaH" ityamaraH / leb = labh + tumun / trilokIsAra:trayANAM lokAnAM samAhAraH trilokI ( dvigu0), trilokyAH sAraH (pa0 t0)| padmamukhaH padyam iva mukhaM yasya saH (bahu0) / athavA pamaH ( nidhiH ), mukham ( AdiH ) yasya saH (bhu0)| isa padyameM zleSa alaGkAra hai // 81 // zrutazca dRSTazca haritsu mohAd dhyAtaca nIrandhritabubidhAram / . mamA'ca tatprAptirasuvyayo vA haste tavA''ste dvayameva zeSaH // 82 // anvayaH- ( saH ) zrutaH mohAt haritsu dRSTaH nIrandhritabuddhidhAraM dhyAtazca / adya mama tatprAptiH asuvyayo vA dvayam eva zeSaH tava haste Aste // 82 // ____ vyAkhyA-(saH=nala: ) zrutaH-AkaNitaH, dUtadvijAdimukhAditi zeSaH / mohAt =bhrAnte:, haritsu-prAcyAdidikSu, dRSTa:- avalokitaH, nIrandhritabuddhidhAraM=nirantarIkRtanalaviSayakabuddhipravAhaM yathA tathA, dhyAtazca-dhyAnagovarIkRtaH, cintita iti bhAvaH / atha adya =asmin dine, mama=bhaimyAH, tatprAptiH nalAsAdanam, asuvyayo vA=prANatyAgo vA, dvayam eva dvitayam eva, dvayoranyatara eveti bhAvaH / zeSaH-kAryazeSaH, sava-bhavataH, haste kare, mAste -tiSThati, tvadadhIna iti bhAvaH / / 82 // anuvAda-mahArAja nalako maiMne dUta, brAhmaNa Adike mukhase suna liyA hai aura bhrAntise dazoM dizAoM meM dekha bhI liyA hai tathA nalake viSayameM burike pravAhako nirantara lagAkara dhyAna bhI kiyA hai| Aja unakI prApti vA prANatyAga donoMmeMse eka kAyaM tumhAre hAtha meM hai // 82 // ___ TippaNI-mohAt =hetumeM paJcamI / nIrandhritabuddhidhAraM=buddherdhArA (10 t0)| nIrandhritA buddhidhArA yasminkarmaNi tadyathA tathA (bahu0, kri0 vi0)| dhyAta:-dhya+ktaH / tatprAptiH tasya prAptiH (10 t0)| asuvyaya:masunAM vyayaH (10 t0)| dvayam dvitiyap ( ayac ) / isa pacameM 12 naM. 10 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam abhidhAke prastuta arthake niyantraNase tatpadArtha ( brahma ) ke zravaNa, manana aura nididhyAsanase sampanna puruSakA brahmaprApti aura du:khanivRttirUpa lakSaNavAlA mokSa guruke adhIna hI hai, aise arthAntarakI pratItirUpa dhvani hI hai / / 82 // ____ saJcIyatAmAzrutapAlanotyaM matprANavizrANananaM ca puNyam / nivAryatAmArya ! vRthA vizaGkA, bhadre'pi mudreyamaye ! bhRzaM kA // 83 // anvaya:-( he haMsa ! ) AzrutapAlanotthaM matprANavizrANanajaM ca puNyaM saJcIyatAm / he Arya ! vRthA vizaGkA nivAryatAm / aye ! bhadre api bhRzaM kA iyaM mudrA ? // 83 // ____ vyAkhyA-( he haMsa ! ) AzrutapAlanottham =aGgIkRtArthA'nuSThAnajanitaM, matprANavizrANanajaM ca-madasudAnajanitaM ca, nalena saha matsaGghaTanAditi zeSaH / puNyaM = sukRtaM, saJcIyatAM saGgRhyatAm / he Arya != he zreSTha ! vRthA vyarthaprAyA, vizaGkAsandehaH, "pituniyogene"ti padyapratipAditeti zeSaH / nivAryatAM - dUratastyajyatAm / aye ! aGga, bhadre api= kalyANarUpe viSaye api, bhRzam = atyartha, kA=kIdRzI, iyam =eSA, mudA audAsInyam / zreyasi viSaye nodAsitavyamiti bhAvaH / / 83 // ___ anuvAda-(he haMsa !) aGgIkRta viSayake saMpAdanase aura mujhe prANadAna kara utpanna puNyakA saMcaya kro| he Arya ! vyartha sandehako chor3a do| kalyANaviSayameM bhI yaha kaisI udAsIna mudrA hai ? / / 83 / / TippaNI-AzrutapAlanottham =Azrutasya pAlanam (10 ta0), "aGgIkRtamAzrutaM pratijJAtam" ityamaraH / AzrutapAlanAt uttiSThatIti, AzrutapAlana+ ud + sthA+ka. ( uppd0)| saJcIyatAM-sam + ci+loTa + yak+ta, ( karmameM ) / vizaGkA viruddhA zaGkA ( gati0 ) / nivAryatAM= ni+a+ Ni+loT+yak + ta ( karmameM ) // 83 // alaM vilaya priya ! vijJa ! yAnAM kRtvA'pi vAmyaM vividhaM vidheye| yazaHpathAdAzravatApadotyAt khalu skhalitvA'stakhaloktikhelAt // 8 // anvayaH-he priya ! he vijJa ! yAcyAM vilaGghaya alam / vidheye vividhaM vAmyaM kRtvA api alam / AzraktApadotthAt astakhaloktikhelAt yazaHpathAt skhalitvA khalu // 4 // vyAkhyA-he priya !=he priyaGkara ! he vijJa!=he vizeSajJa ! yAcyAMprArthanA, vilaGghaya atikramya, alaM = paryAptaM, prArthanA-bhaGgo na kArya iti Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH bhAvaH / vidheye =vinItajane, vividham = anekaprakAraM, vAmyaM vakratA, kRtvA api vidhAya api, alaM paryAptaM, vAmyaM na kAryamiti bhAvaH / AzravatApadotthAt vacanasthitatvasthAnotpannAta, astakhaloktikhelAta-nirastadurjanavAdavinodAt, yaza.pathAt =kIrtimArgAda, skhalitvA khala =na skhalitavyamiti bhAvaH, no ceddhAniH syAditi bhAvaH / / 84 // ___ anuvAda-he priya ! he vizeSajJa ! merI prArthanAkA laGghana mata kro| vinItajanameM aneka prakArakI kuTilatA bhI mata kro| AjJAkAritvapadase utpanna, durjanakA uktirUpa vinodase rahita kIrtimArgase tumheM skhalita nahIM honA cAhie / / 84 // TippaNI-priyaH = prINAtIti priyaH, tatsambuddhI, prI+kaH / vijJa = vizeSeNa jAnAtIti vijJastatsambuddhI, vi+jJA+kaH / yAccAM-yAca + a +TAp / vidheye "vidheyo vinayagrAhI vacanesthita AzravaH" itymrH| vAmyaM vAmasya bhAvo vAmyaM, tat, vAma + Syan / AzravatApadotthAt-Azravasya bhAvaH AzravatA, Azrava+tala+TAp / AzravatA eva padam (ruupk0)| AzravatApadAda uttiSThatIti AzravatApadotthaH, AzravatApada+ud+sthA+kaH, tasmAt / astakhaloktikhelAta khalasya uktiH (10 ta0) / khalokteH khelA (10ta0), "krIDA ca kUrdanam" ityamaraH / astA khaloktikhelA yena saH, tasmAt (bhu0)| yazaHpathAt = yazasaH panthA yazaHpathaH, tasmAt (pa0 ta0), "RkpUrabdhUHpathA-' mAnakSe" isa sUtrase samAsAnta apratyaya / skhalitvA-pratiSedhA'rthaka "khala" padake yogameM skhala dhAtuse "alaMkhalvoH pratiSedhayoH prAcAM ktvA" isase ktvA pratyaya, isI taraha "kRtvA" isa padameM bhI "alam" padake yogameM ktvA pratyaya huA hai / / 84 // svajIvamapyAtamude dadbhyastava prapA neshbddhmusstteH| mAM madIyAn yadasUnavitsodharmaH karAd bhrazyati kItidhautaH // 85 // anvayaH- IdRzabaddhamuSTeH tava Artamude svajIvam api dadadbhyaH trapA na ? yat madIyAn eva asUna mahyam aditsoH tava kIrtidhauto dharmaH karAta bhrazyati / / 85 // ___ vyAlyA-( he haMsa ! ) IdRzabaddhamuSTe:= IdRGnaddhamuSTikasya, kRpaNasyeti bhAvaH / tava = bhavataH, Artamude= dInaharSAya, yAcakA'bhilASapU] iti bhAvaH / svajIvam AtmajIvanam api, dadadbhyaH-vitaradbhayaH, svaprANavyayena paraM rakSadbhadha iti bhAvaH, jImUtavAhanAdibhya iti zeSaH / prapA nalajjA na ? iti kAkuH / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 . maiSadhIyacaritaM mhaakaavym| yat-yasmAt kAraNAt, madIyAn eva-mAmakAn eva, asUnprANAn, mAMsampradAnabhUtAya bhaimya, aditso:-dAtum anicchoH, tava=bhavataH, kItidhautaH= yazodhavalaH, dharma:=puNyaM, karAt-hastAt, bhrazyati nazyati, tava dharmo yazazca nazyati etanna tavAhamiti bhAvaH // 85 / / anuvAda-aise baddhamuSTi (kRpaNa) tumheM dIna puruSakI prItike lie apanA jIvana bhI denevAle zivi AdiyoMse lajjA nahIM hotI hai ? kyoMki mere hI prANoMko mujhe demekI icchA nahIM karanevAle tumhArA yazase ujjvala dharma hAthase bhraSTa hotA hai / 85 // TippaNI-IdRzabaddhamuSTe:= baddhA muSTiyena saH (bahu0), IdRzazcA'sI baddhamuSTiH, tasya (ka0 dhA0) / Artamude-ArtAnAM mut, tasyai (Sa0 t0)| svajIvaM svasya jIvaH, tam ( 10 ta0 ) / dadadbhayaH-dA+laT ( zatR )+bhyas / dInoMkI rakSAke lie apanA jIvana denevAle jaise "karNastvacaM, zivirmAsaM, jIvaM jImUtavAhanaH / . dadau dadhIcirasthIni, kimadeyaM mahAtmanAm // " (bRhacchAGgaMdhara0) arthAt karNane sUryako apanA carma (camar3A), zivine kabUtarako bacAne ke lie apanA mAMsa, jImUtavAhanane zaGkhacUr3a nAmaka nAgako bacAne ke lie apanA jIvana aura dadhIcine vajrake lie devatAoMko apanA asthisamUha de diyaa| mahAtmAoMke lie kyA adeya hai ? madIyAn =asmat +cha ( IyaH )+zas / aditsoH=dAtumicchu: ditsuH, dA+sad + uH / na ditsuH, tasya, ( nam) / kIrtidhautaH= kIrtyA dhautaH (tR0 ta0 ) / bhrazyati = "bhraMzu adhaHpatane" isa dhAtuse laT+tip // 85 // dattvAtmajIvaM tvayi jIvade'pi zudhyAmi, jIvA'dhikade tu kena ? / vidhehi tanmAM tvadRNeSvazodhumamudradAridrayasamudramagnAm // 86 // anvayaH-(he haMsa ! ) jIvade tvayi AtmajIvaM dattvA api zudhyAmi, jIvA'dhikade tu ( tvayi ) kena zudhyAmi ? tat mAM tvadRNeSu azoddham amudra- : dAridrayasamudramagnAM vidhehi / / 86 / / ____ vyAkhyA-( he haMsa ! ) jIvade=prANade, tvayi = bhavati, AtmajIvaM= svaprANAn, dattvA api =vitIrya api, zudhyAmi = zuddhA bhavAmi, anRNA bhavAmIti bhAvaH / paraM jIvA'dhikade tu=prANA'dhika-( nala )-dAtari tu, tvayi - bhavati viSaye, kena=padArthena, zudhyAmi= zuddhA bhavAmi, anRNA bhavAmi / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargA tat = tasmAtkAraNAt, AnRNyArthaM deyapadArthA'bhAvAditi bhAvaH / mAM- bhaimI, tvadRNeSu bhavatparyudaJcaneSu viSaye / azoddhaM = na apAkartum, amudradAridrayasamudramagnAm - aparimitadainyasAgarabuDitAM, vidhehi-kuru, nalasaGghaTTanena mAmRNagrastAM kuviti bhAvaH / / 86 // anuvAda--(he haMsa !) prANa denevAle tumhAre viSaya meM apane prANoMko dekara zuddha ( anRNa ) hU~gI, parantu prANoMse adhika ( nala ) ko denevAle tumhAre viSayameM maiM kisa padArthase zuddha ( anRNa. ) huuNgii| isa kAraNase mujhe tumhAre RNoMmeM zuddha ( anRNa ) na karane ke lie aparimita dAridrayarUpa samudrameM magna kara do|| 86 // TippaNI-jIvade=jIva+dA+ka ( upapada )+Gi / AtmajIvam = Atmano jIvaH, tam (10 ta0 ) / dattvA=dA+ktvA / zuddhayAmi=zudh + laT+mip / tvadRNeSu tava RNAni, teSu ( Sa0 ta0 ) azorddhana zodhum ( naJ0 ) / amudradAridrayasamudramagnAm = avidyamAnA mudrA ( maryAdA ) yasya saH ( nabbahu0 ), dAridrayam eva samudraH ( rUpaka0 ) / amudrazvA'sau dAridrayasamudraH ( ka0 dhA0 ), tasmin magnA, tAm (sa0 ta0) / vidhehi vi+dhA+ loT + sip / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 86 // krINISva majjIvitameva paNyamanyatra cedvastu tadastu puNyam / / jIvezadAtaryadi te na dAtuM yazo'pi tAvatprabhavAmi gAtum // 87 // anvayaH-he jIvezadAtaH ! majjIvitam eva paNyaM krINISva, anyat vastu na cet ( tahiM ) puNyam astu te dAtuM na prabhavAmi (cet ) tAvat yazaH api gAtuM prabhavAmi / / 87 / / __ vyAkhyA- he jIvezadAtaH ! = he prANezvaraH ! majjIvitam eva majjI. vanam eva, paNyaM = kreyaM vastu, krINISva =jIvezamUlyarUpeNa vinimayaM kuru / anyat = aparam, etanmUlyA'nurUpaM, vastu=padArthaH, na cet =na bhavedyadi, tarhi, puNyaM =dharmaH, astu bhavatu, te tubhyaM, dAtuM =vitarItuM, na prabhavAmina zaknomi yadi, tAvat - hi, yazaH api kIrtim api, gAtuM - gAnaM kartuM, prabhavAmi = zaknomi, prasiddhipuNyArthamevopakuruSvetyarthaH / / 87 // __ anuvAda-he prANezvara ( nala ) ko denevAle ! mere jIvanarUpa kreya vastuko kharIda lo aura vastu na hogI to puNya hI ho / tumheM dene ke lie samartha nahIM hU~ to tumhAre yazako to gAneke lie samartha hUMgI // 87 // . Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / TippaNI-jIvezadAtaH=jIvasya IzaH (10 ta0), tasya dAtA, tatsambuddhI (10 ta0 ) / majjIvitaM mama jIvitaM, tat (10 ta0 ), krINISva="DukrIma dravyavinimaye" isa dhAtuke loTke thAskA rUpa / dAtuM dA+tumun / prabhavAmipra+bhU+ laT +mip // 8 // varATikopakriyayA'pi labhyAnnebhyAH kRtajJAnathavA''driyante / prANaH parNaH svaM nipurNa bhaNantaH kroNanti tAneva tu hanta ! santaH // 8 // - anvayaH-varATikopakriyayA api labhyAn kRtajJAn ibhyAH na Adriyante / vyAlyA-( he haMsa ! ) varATikopakriyayA api kapadikopakAreNa api, kapardikAdAnena api iti bhAvaH / labhyAnsulabhAn, kRtajJAn =upakArajJAn / tAvadeva bahu manyamAnAniti bhAvaH / ibhyA:=dhanikAH, na Adriyante=na satkurvanti, na upakurvantIti bhAvaH / etadvaparItyena, santastu = sajjanAstu, vivekinastu iti bhAvaH / svam =AtmAnaM, nipuNaM = kuzalaM, bhaNantaH=kathayantaH, "ete vayaM tvadadhInA" iti sAdhu vadanta iti bhAvaH / tAn eva = kRtajJAna eva, prANaH = asubhiH eva, paNaH=mUlyaH, krINanti=vinimayaM kurvanti, AtmasAtkurvanti, kimuta dhanairiti bhAvaH / atastvayA'pi sajjanena kRtajJA'hamapakartavyeti bhAvaH / hanta =harSadyotakamavyayam // 88 // anuvAda -( he haMsa ! ) kor3I dekara bhI pAye jA sakanevAle kRtajJoM( ahasAnamandoM ) ko dhanI loga Adara ( upakAra ) nahIM karate haiM / sajjanaloga to "hama Apake adhIna haiM" aisA kahate hue unhIM kRtajJoMko prANarUpa mUlyoMse kharIda lete haiM / / 88 // TippaNI-varATikopakriyayA=varATikAyA upakriyA, tathA (Sa0 t0)| labhyAn-labh +yat + zas / kRtajJAn =kRtaM jAnantIti kRtajJAH, tAn / kRta +jJA+ka ( upapada0 ) + zas / ibhyAH =ibham arhantIti, 'ibha" zabdase "daNDAdibhyo yaH" isa satrase ya pratyaya / "ibhya ADhayo dhanI svaamii"tymrH| Adriyante-AG+dRG+laT +jha / santaH=as+laT ( zatR )+ jas / bhaNantaH bhaNa+ laT (zatR)+jas / paNaHkaraNameM tRtIyA / krINanti=krI + laT +jhi / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 88 // Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH sa bhUbhRvaSTAvapi lokapAlAstameM yadekA'dhiyaH prsede| na hItarasmAd ghaTate yadetya svayaM tadAptipratibhUrmamA'bhUH // 86 // anvayaH-sa bhUbhRt aSTau api lokapAlAH / tadekA'gradhiyo me taiH prasede / itarasmAt svayam etya mama tadAptipratibhUH abhUH yat, tat na ghaTate hi // 89 // vyAkhyA -( he haMsa ! ) saH pUrvoktaH, bhUbhRt-rAjA, nala ityarthaH / aSTau apiaSTasaMkhyakA api, lokapAlA:-indrAdaya ityarthaH, nala indAdyaSTalokapAlAtmaka iti bhAvaH / ata eva tadekA'nadhiyaH=nalakatAnbuddheH, memama, taH= aSTAbhirlokapAlaH / prasede prasannam / devatA dhyAyato janasya prasIdantIti bhAvaH / kutaH itarasmAt-itarathA, lokapAlaprasAdaM vinA, svayam =AtmanA, etya =Agatya, mama = bhaimyAH, tadAptipratibhUH nalaprAptilagnakaH, abhUH=bhUtavAn asi, yat, tat, na ghaTate = na pravartate, hi=nizcayena / lokapAlA'nugrahA. 'bhAve kuto mamedaM zreya iti bhAvaH / / 89 // ___ anuvAda -(he haMsa ! ) ve rAjA ( nala ) ATha lokapAlasvarUpa haiM / nala meM merI ekAgrabuddhi rahanese lokapAla prasanna hue haiN| nahIM to svayaM Akara mere nala kI prApti ke lie jo tuma jAmina ho gaye ho vaha nahIM hotA thA / / 89 / / TippaNI-bhUbhRt =bhuvaM bibhartIti, bhU +bhR+kvip ( upa0 ) / lokapAlA:-lokaM pAlayantIti loka+pAla + ac / uppd0)| "aSTAbhirlokapAlAnAM mAtrAbhinimito nRpaH / " ( manu0 7-5 ) isa uktike anusAra indra Adi lokapAloMke ATha aMzoMse rAjA hote haiM, isa kAraNa nala ATha lokapAlasvarUpa haiM, yaha abhiprAya hai / tadekAgradhiyaH=ekA'grA dhIryasyAH sA (bahu0 ), tasmin ekA'gradhIH, tasyAH ( sa0 t0)| prasede-pra+sad+liT+ta ( bhAvavAcya prayoga ) / tadAptipratibhUH-pratibhavatIti pratibhUH, prati-upasargapUrvaka bhU dhAtuse "bhuvaH saMjJA'ntarayoH" isa sUtrase kvip pratyaya / "syulaMgnakAH pratimukhaH" ityamaraH / tasya AptiH (10 ta0) / tadApto pratibhUH ( sa0 t0)| abhUH=bhU+lu+ sip / ghaTate = "ghaTa ceSTAyAm" isa dhAtuse laT +ta / isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / / 89 // akANDamevAtmabhuvAjitasya bhatvA'pi mUlaM mayi vIraNasya / .. bhavAna me ki naladatvametya kartA hRdazcandanalepakRtyam ? // 6 // anvayaH-(he haMsa ! ) viH bhavAn akANDam eva AtmabhuvA mayi aji Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tasya raNasya mUlaM bhUtvA api akANDam AtmabhuvA ajitasya vIraNasya mUlaM bhUtvA naladalvam etya hRdaH candanalepakRtyaM na kartA ? / / 90 // ... vyAkhyA-( he haMsa ! ) viH-pakSI, bhavAn = tvam, akANDam eva = anavasara eva, AtmabhuvA=kAmena, mayimadviSaye, ajitasya=kRtasya, raNasya = gADhaprahAralakSaNasya yuddhasya, athavA raNasya = zabdasya, rahasyakathanarUpasyeti bhAvaH / mUlaM kAraNaM, haMsasyoddIpanatveneti zeSaH / bhUtvA api, akANDaMdaNDarahitaM yathA tathA, AtmabhuvA=brahmaNA, ajitasya =sRSTasya, vIraNasya= 'vIratRNasya, mUlaM =mUlA'vayavaH bhUtvA, ata eka naladatvaM naiSadhadAtRtvaM, pakSAntare= uzIratvam, etyaprApya, hRdaH- hRdayasya, santaptasyeti zeSaH / candanalepakRtyaM zrIkhaNDalepana kArya zaityotpAdana miti bhAvaH / na kartA-na kariSyati ? kartA eveti bhAvaH // 90 // anuvAda-( he haMsa ! ) jaise brahmAjIne daNDa ke binA nirmita vIratRNakA mUla uzIra hokara hRdayako candanake sadRza hokara ThaNDA karatA hai, vaise hI pakSI tuma ( haMsa ) anavasarameM hI kAmadevase mujhameM kiye gaye gADha prahArarUpa yuddha ke kAraNa hokara bhI nalako deneke bhAvako prApta kara kAmasantapta hRdayako candanake lepake samAna hokara ThaNDA nahIM karoge? // 90 // TippaNI-viH = "nagokovAjivikiraviviSkarapatattrayaH" ityamaraH / akANDaM=kANDasya abhAvaH ( avyayI0 ) tadyathA tthaa| "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isase dvitIyA / dUsare pakSameM avidyamAnaH kANDo yasya tat ( nam bahu0 ) "mUlam" isakA vizeSaNa / "kANDo'strI daNDabANA'rvavargA'vasara. vAriSu" ityamaraH / AtmabhuvA=AtmanA bhavatIti AtmabhUH, tena, AtmanupapadapUrvaka bhU dhAtuse "bhuvaH saMjJA'ntarayoH" isa sUtrase kvip pratyaya (upapada0) "AtmabhUnA vidhI kAme" iti medinI / vIraNasya = "syAdvIraNaM vIratRNaM mUle'syozIramastriyAm / abhayaM naladaM sevyam" ityamaraH / vIraNasya-vir + raNasya, "ro ri" isase rephakA lopa aura "Dhalope pUrvasya dIrgho'NaH" isase dIrgha hokara vIraNasya / naladatvaM nalaM dadAtIti naladaH, nala-upapadapUrvaka 'dA' dhAtuse "Ato'nupasarge kaH" isase ka pratyaya (uppd0)| nalasya bhAvo naladatvaM, tada, nalada+tva / etya = AG+iN + ktvA ( lyap ) candanalepakRtyaM candanasya lepaH ( 10 ta0 ), tasya kRtyam (10 t0)| kartA=+ luT + tip / isa padyameM "vIraNasya" yahA~para zabdazleSa hai, anyatra arthazleSa / "naladatvam etya" Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sarga: yahA~para prakRta aura aprakRtake abhedA'dhyavasAyase haMsameM AropyamANa uzIrakA prakRtike sAtha tAdAtmyase candanakRtyasvarUpa prakRta kArya meM upayoga honese pari. NAma alaGkAra hai, isa prakAra saGkara alaGkAra hai // 90 // alaM vilambya, tvaritaM hi velA, kAyeM kila svayaMsahe vicaarH| gurUpadezaM pratibheva tIkSNA pratIkSate jAtu na kAlamatiH // 61 // anvayaH-( he haMsa ! ) vilambya alaM, hi tvarituM velaa| stharyasahe kArye vicAraH kila / hi tIkSNA pratibhA gurUpadezam iva atiH jAtu kAlaM na pratIkSate // 91 // vyAlyA-(he haMsa ! ) vilambya=vilambaM kRtvA, alaM=paryAptaM, na vilambaH kartavya iti bhAvaH / hi=yasmAtkAraNAt, tvarituM tvarAM ktuM, velAkAlaH, ayaM tvarAyAH kAla iti bhAvaH / sthairyasahe=vilambasahe, kArya== karmaNi, vicAraH vimarzaH, kila=nizcayena / arthAntaranyAsenoktamathaM draDhayatigurUpadezamiti / hi= yasmAtkAraNAta, tIkSNA-tIvA, zIghragrAhiNIti bhaavH| pratibhA prajJA, gurUpadezam iva =AcAryopadezam iva, ati:=pIDA, jAtu= kadA'pi, kAlaM =samayaM, na pratIkSatena pratIkSA karoti, pIDA kAlakSepaM na . sahata iti bhAvaH // 9 // .. - anuvAda-( he haMsa ! ) vilamba nahIM karanA cAhie, zIghratA karanekA yaha samaya hai / vilamba sahanevAle karmameM vicAra kiyA jAtA hai, kyoMki tIkSNa buddhi jaise guruke upadezakI pratIkSA nahIM karatI haiM, vaise hI pIDA kAlakI pratIkSA nahIM karatI hai / / 91 // TippaNI-vilambya=vi+labi+ ktvA ( lyap ), yahA~para "alam" isa padake yogameM "alaMkhalvoH pratiSedhayoH prAcAM ktvA" isa sUtrase ktvA pratyaya hokara lyap Adeza huA hai / tvarituM-tvarA+tumun, yahA~para "velA" padake yogameM "kAlasamayavelAsu tumun" isa sUtrase tumun pratyaya huaa| sthairyasahesthairya sahata iti sthairyasahaM, tasmin, sthairya + saha+ac (uppd0)| gurUpadezaM gurorupadezaH, tam (Sa0 t0)| atiH "atiH pIDAdhanuSkoTyoH" ityamaraH / pratIkSateprati + IkSa + laT+tip / isa padyameM upamA aura arthAntaranyAsakI saMsRSTi hai / / 91 // abhyarthanIyaH sa gatena rAjA svayA na zuddhAntagato madartham / priyA''syabAkSiNyabalAtkRto hi taborayebanyavadhUniSedhaH // 12 // Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naMSadhIyacaritaM mahAkAgyam anvayaH-(he haMsa ! ) gatena tvayA sa rAjA zuddhAntagataH ( san ) madarSa, na abhyarthanIyaH / hi tadA priyA''syadAkSiNyabalAtkRtaH anyavadhUniSedhaH . udayet // 92 // vyAkhyA-athA'nantarakRtyaM savizeSamupadizati zlokapaJcakena-abhyarthanIya iti / ( he haMsa ! ) gatena = yAtena, ita iti zeSaH / tvayA bhavatA, saH= pUrvoktaH, rAjA-nRpaH, nala ityarthaH zuddhAntagataH=antaHpurasthitaH san, madartha =matprayojanaM, na abhyarthanIyaH=na prArthanIyaH / hi=yasmAtkAraNAt / tadA tasmin samaye, rAjJo'ntaHpurasthitAviti bhAvaH / priyA''syadAkSiNya balAtkRtaH-vallabhAmukhacchandA'nuvartitAprasabhIkRtaH, anya vadhuniSedhaH=apararamaNIpratiSedhaH, udayet = utpadyeta // 92 // anuvAda-( he haMsa ! ) yahA~se gaye hue tumheM antaHpura ( ranivAsa ) meM rahe hue rAjA ( nala ) se mere lie prArthanA nahIM karanI cAhie, kyoMki usa samaya pyArI striyoM ke sAmane unake manake anusAra calaneke vicArase jabardastIse kiyA gayA dUsarI strIkA niSedha utpanna hogA // 92 // TippaNI -zuddhAntagataH=zuddhA'ntaM gataH ( dvi0 ta0), "zuddhAntazcAvarodhazca" ityamaraH / madartha mahyam idaM yathA tathA (ca0 ta0) / abhyarthanIyaH= abhi + artha + Nic +anIyar / priyA''syadAkSiNyabalAtkRtaH= priyANAm AsyAni (10 ta0 ), teSAM dAkSiNyaM (Sa0 ta0), tena balAtkRtaH (tR0 t0)| anyavadhUniSedhaH =anyA cA'sau vadhUH (ka0 dhA0), tasyA niSedhaH (Sa0 t0)| udayet =ud +i+vidhiliG + ti // 92 / / zuddhAntasambhoganitAntatRpte na naMSadhe kAryamidaM nigAdham / - apAM hi tRptAya na vAridhArA svAduH sugandhiH svadate tuSArA // 3 // anvayaH-( he haMsa ) zuddhAntasambhoganitAntatRpte naiSadhe idaM kArya na nigAdyam / apAM tRptAya svAduH sugandhiH tuSArA vAridhArA na svadate hi // 13 // vyAkhyA-( he haMsa ) zuddhAntasambhoganitAntatRpte =antaHpurastrIramaNAstizayasantuSTe, naiSadhe-nale, idam etata, kArya-karma, matprArthanArUpamiti zeSaH / na nigAdyaM =no vaktavyam / tathA hi-apAM tRptAya =jalena santuSTAya janAya, svAduH=madhurA, sugandhiH zobhanagandhA, karpUrAdineti zeSaH / tuSArA =zItalA, vAridhArA=jaladhArA, na svadate hi-no rocate hi // 93 // anuvAda-( he haMsa ! ) antaHpurakI strIke samAgamase atizaya tRpta nalako Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH yaha kArya (mere viSaya meM prArthanArUpa) tumheM nahIM kahanA caahie| kyoMki jalase tRpta puruSako madhura, khuzabUdAra tathA ThaNDI jaladhArA bhI pasanda nahIM hotI hai| ____ TippaNI-zuddhAntasambhoganitAntatRptezuddhAntasya sambhogaH (10 ta0 ), yahA~ zuddhAntapadakA zuddhAntakI strImeM lakSaNA karanA cAhie / nitAntaM yathA tathA tRptA ( supsupA0 ), zuddhAntasambhogena nitAntatRptaH, tasmin (tR0 t0)| nigAdyam =nigadituM yogyam, ni+gada+Nyat / apAM "pUraNaguNasuhitA'rthasadavyayatavyasamAnAdhikaraNe" isa sUtrameM suhitArthaka ( tRptyarthaka ) zabdase SaSThIsamAsakA niSedharUpa jJApakase SaSThI huI hai| tRptAya='svada' dhAtu rucyarthaka honese "rucyarthAnAM prIyamANaH" isa sUtrase sampradAna saMjJA honese caturthI / sugandhiH=zobhano gandho yasyAM sA ( bahu0 ), yahA~para ekAnta niyamakA kavine nirAdara kara "gandhasyedutpUtisusurabhibhyaH" isa sUtrase samAsAnta i pratyaya kiyA hai / svadate svada+laT + ta / isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai // 93 // vijJApanIyA na giro madarthAH RdhA kaduSNe hadi naSadhasya / pittena dUne rasane sitA'pi tiktAyate haMsakulAvataMsa ! // 14 // anvayaH-he haMsakulA'vataMsa ! naiSadhasya hRdi dhA kaduSNe ( sati ) madarthA giro na vijJApanIyAH / pittena dUne rasane sitA api tiktAyate / / 94 // ___ vyAkhyA-he haMsakulA'vataMsa ! he marAlavaMzabhUSaNa ! naiSadhasya = nalasya, hRdi = hRdaye, krudhA kopena, kaduSNe = ISattRpte sati, madarthA:-matprayojanAH, giraH vAcaH, na vijJApanIyA:=no vedniiyaaH| tathAhi pittena = mAyunA, pittadoSeNetyarthaH / rasane=rasanendriye, dUne upatapte, dUSite satIti bhAvaH / sitA api-zarkarA api, tiktAyate-tiktA bhavati / / 94 / / ___anuvAda-he haMsavaMzake bhUSaNasvarUpa ! nalakA hRdaya krodhase kucha tapta honepara mere lie prArthanA-vacanakA nivedana mata karo, kyoMki pittake doSase rasanA indriyake dUSita honepara cInI bhI kaDuvI ho jAtI hai // 94 // ___ TippaNI-haMsakulA'vataMsa - haMsAnAM kulaM ( Sa0 ta0), tasya avataMsaH, tatsambuddhI (10 t0)| kaduSNe ISat uSNaM, tasmin, ( gati0), "kavaM coSNe" isa sUtrameM cakArake pAThase 'ku' ke sthAnameM "kat" Adeza huA hai / madarthAH = mahyam imAH ( ca0 t0)| vijJApanIyAH-vi+jJA+Nic + anIyar + TAp + jas / dUne=du+kta+Gi / tiktAyate tiktA bhavati, tiktA zabdase "lohitAdiDAbhyaH kyaS" isase kyaS pratyaya aura "vA Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kyaSaH" isa sUtrase kyaSantase Atmanepada, laT +ta / isa padyameM bhI dRSTAnta alaGkAra hai // 94 // gharAtarAsAhi madarthayAcyA kAryA na kAryA'ntaracambicitte / tadAthitasyA'navabodhanidrA vibhatyaMvajJA''caraNasya mudrAm // 65 // anvaya:-( he haMsa ! ) dharAturAsAhi kAryA'ntaracumbicitte sati madarthayAcyA na kAryA / ( tathA hi ) tadA athitasya anavabodhanidrA avajJA''caraNasya mudrAM bibharti / / 95 // ___vyAkhyA-( he haMsa ! ) dharAturAsAhi=mahIndre, nale, kAryAntaracumbicitte= karmAntaravyAsaktamAnase sati, madarthayAtrA=matprayojanaprArthanA, na kAryA=no vidheyA, ( tathA hi ) tadA-tasmin samaye, kAryAntaravyAsaGgakAla iti bhAvaH / athitasya prArthitasya janasya, anavabodhanidrA=ajJAnarUpasvApaH, prArthitA'rthajJAnA'bhAvaH iti bhAvaH / avajJA''caraNasya-anAdarakaraNasya, mudrAM= cihna, biti-dhArayati, anAdarapratIti karotIti bhAvaH // 95 // ___ anuvAda-( he haMsa ! ) pRthvIke indra-( nala ) ke dUsare kAryameM Asakta hone ke avasarameM mere lie prArthanA nahIM karanI caahie| kyoMki usa samaya prArthanA kiye gaye puruSakA prArthita viSayakA ajJAna, anAdara karaneke cihnako dhAraNa karatA hai / / 95 // . TippaNI-dharAturAsAhi =tutortIti turaH, "tura tvaraNe" dhAtuse ka pratyaya / turaM ( vegavantam ) sAhayati (abhibhavati) iti turApATa, tura-upapadapUrvaka Nijanta saha dhAtuse kvip, "nahivRtivRSivyadhirucisahitaniSu kvI" isase pUrvapadakA dIrgha, "saheH sADaH saH" isase mUrdhanya SakAra / "turApANmeghavAhanaH" ityamaraH / dharAyAH turApAT, tasmin (pa0 ta0 ) / Di vibhakti meM sAD rUpake na rahanese SakA abhAva / kAryAntaracumbicitte= anyat kArya kAryAntaram ( rUpaka0 ), tata cumbatIti kAryAntaracumbi, kAryAntara+cUbi+ NiniH ( upapada ) / tat cittaM yasya saH kAryAntaracumbicittaH, tasmin ( bahu0 ) / madarthayAcyA=mahyam iyaM madarthA (ca0 ta0 ) / sA cA'so yAtrA (ka0 dhaa0)| kAryA=kR+ Nyat =TAp / athitasya =artha+ Nic +kta + Gas / anavabodhanidrA=na avabodha ( na0), sa eva nidrA ( rUpaka0 ) / avajJA''caraNasya avajJAyA AcaraNaM, tasya (10 t0)| vibhartibhR+laT + tip // 95 // Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 77 vizena vijJApyamidaM narendre tasmAtvayA'sminsamayaM samIkSya / AtyantikA'siddhivilambasiddhayoH kAryasya kA''yaMsya zubhA vibhAti ? // 66 // anvayaH-( he haMsa ! ) tasmAt vijJena tvayA samayaM samIkSya idam asmin narendre vijJApyam / kAryasya AtyantikA'siddhivilambasiddhayoH Aryasya kA zubhA vibhAti ? // 96 // ____ vyAkhyA-( he haMsa ! ) tasmAt kAraNAt, vijena=vizeSA'bhijJena, vivekinA iti bhAvaH / tvayAbhavatA, samayam =avasaraM, samIkSya =dRSTvA, idam = etatkAyaM, matprArthanArUpam iti bhAvaH / asmin =etasmin, narendre - rAjani nale, vijJApyaM =vijJApanIyam / samayapratIkSAyAM vilmbmaashngyaahaatyntiketi| kAryasya karmaNaH, AtyantikA'siddhivilambasiddhayoH sarvathA'siddhidUrasiddhayormadhye, Aryasya =sabhyasya, viduSa iti bhAvaH / kA=katarA, vibhAti =pratibhAti, aprasaGgavijJApane kAryasya asAphalyAdvaraM vilambenA'pi kAryasAphalyamiti bhAvaH / / 96 // anuvAda-( he haMsa ) ! isa kAraNase vivekI tumheM avasara dekhakara isa kAryako rAjAse nivedana karanA cAhie / kAryakI aikAntika asaphalatA aura vilambase saphalatA. inameMse vidvAn tumheM kauna-sI uttama pratIta hotI hai // 16 // ttippnnii-vijnyen-vi+jnyaa+k+ttaa| samIkSya = sam + IkSa+ktvA (lyap ) / narendre = narANAm indraH, tasmin (Sa0 ta0 ), vijJApyaM =vi+ jJA+Nic + ktvA ( yat ) / AtyantikAsidivilambasiddhaghoH-na siddhiH asiddhiH ( na0 ) / AtyantikI cA'sau asiddhiH (ka0 dhA0 ), "puMvatkarmadhArayajAtIyadezIyeSu" isa sUtrase pUrvapadakA puMvadbhAva / vilambena siddhiH (tR0 t0.)| AtyantikA'siddhizca vilambasiddhizca AtyantikA'sidivilambasiddhI. tayoH ( dvandva0 ) / Aryasya =R+ Nyat + Gas / vibhAti-vi+mA+ laT+tip // 96 // ityuktavatyA yadalopi lajjA, sA'naucitI cetasi nnkaastu| . smarastu sAkSI tadadoSatAyAmunmAdha yastattavavIvadattAm // 17 // anvayaH- iti uktavatyA ( tayA) yat lajjA alopi, sA anaucitI naH cetasi cakAstu, tu tadadoSatAyA smaraH saakssii| yaH tAm unmAdya tat avIvadat // 9 // vyAkhyA-iti= ityam, uktavatyA = kathitavatyA, bhaimyeti zeSaH, yat Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam lajjA=vrIDA, alopi tyaktA, sA= tAdRzI, anaucitI=anaucityaM, naH= asmAkaM, zRNvatAmiti zeSaH / cetasi =citte, cakAstu-prakAzatAm / tukintu, tadadoSatAyAM bhaimInirdoSitAyAM, lajjAtyAgasyeti zeSaH / smaraH kAmaH, sAkSI = sAkSAddaSTA, pramANamiti bhAvaH / yaH = smaraH, tAMdamayantIm, unmAdya - unmattAM kRtvA, tat tat = anucitaM vacanam, avIvadat-vAditavAn / lajjAtyAgaH prakRtisthAyA eva kumAryA doSo na tu kAmopahatacittAyA iti bhAvaH // 97 // ___ anuvAda-aisA kahanevAlI damayantIne jo lajjAkA tyAga kiyA, vaha bhale hI hamAre cittameM anaucitya prakAzita ho, parantu damayantIkI nirdoSitAmeM kAmadeva sAkSI hai, jisane unako unmatta banAkara aisA bhASaNa karAyA // 97 // TippaNI-uktavatyA=5 ( vac ) ktavatu+kI+TA / alopi-lup + luGa+ ta ( karmameM ) / anaucitI- ucitasyaM bhAva aucitI, ucita+Sya, "halastaddhitasya" isase yakArakA lopa aura "SidgIrAdibhyazca" isase DIpa / eka pakSameM "aucityam" aisA rUpa bhI hotA hai| na aucitI ( na0) / cakAstucakAsa+loT +tip / tadadoSatAyAm =avidyamAnA doSo yasya saH adoSaH ( nana bahu0), adoSasya bhAvaH adoSatA, adoSa+tala+TAp / tasya (lajjAtyAgasya ) adoSatA, tasyAm (10 ta0 ) / tAm =vad dhAtuke pUrva kartRpadakA Nica honepara karmasaMjJaka hokara dvitIyA / unmAdya-ud+ma+ Ni+ktvA (lyap) / avIvadat vad+Ni+ca+luG + tip // 97 // pUrvaH smaraspaddhitayA prasUna nanaM dvitIyo virahA''dhidUnam // 18 // anvayaH-pUrvaH haraH smaraspaddhitayA unmattaM prasUna, dvitIyaH smarazca virahA''. ghidUnam unmattam AsAdya ( ityam ) dvau api asImAM mudam udvahete // 98 // vyAkhyA-smareNa sA kimarthamunmAditeti praznasya sadRSTAntamuttaramAhaunmattamiti / pUrvaH-prathamaH, abhyahita iti bhAvaH / haraH=mahezvaraH, smaraspaddhitayA=kAmasaGgharSitvena, unmattam-unmattanAmakaM, prasUna-puSpaM, dhattUramiti bhAvaH, dvitIyaH aparaH, smarazca = kAmazca, virahA''dhidUna-viyogamanovyathopataptam, unmattam = unmAdayuktaM janam, AsAdya-prApya, itthaM ca dvau api-ubhI api, harasmarAvapIti bhaavH| asImAM= sImArahitAm, aparimitAmiti bhAvaH, mudaM =harSam, udvahetedhArayataH // 98 // Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sargaH anuvAda-prathama mahezvara, kAmadevase spardhA karanese unmatta nAmaka phUla( dhatUra ) ko aura dUsarA kAmadeva bhI virahakI manovyathAse santapta unmatta ( unmAdayukta, pAgala ) ko pAkara, isa taraha donoM hI asIma harSako dhAraNa karate haiM // 98 // TippaNI-hara:=ha + ac / smaraspadhitayAsmaraM spardhate tacchIla: smaraspardhI, smara + spardha+NiniH ( uppd0)| smaraspardhino bhAvaH smaraspadhitA, tayA, smaraspadhi+tala + ttaap+ttaa| unmattam ud + mad+kta+ am / "unmatta unmAdavati dhustUramucukundayoH" iti vizvaH / dvitIyaH= dvi+tIya + su / virahA''dhidUnaM viraheNa AdhiH ( tR0 ta0 ), tena dUnaH, tam (tR0 t0)| AsAdya=AG + sad + Nic+ktvA ( lyap ) / asImAm = avidyamAnA sImA yasyAH sA asImA, tAm ( nan-bahu0 ) / udvahete=ud+vaha + laT+AtAm / svaritakI itsaMjJA honese vaha dhAtu AtmanepadI bhI hai| isa padyameM zabdazleSa aura arthazleSa bhI hai aura unase upamA vyaGgaya hotI hai // 98 // tayA'bhidhAtrImaya rAjaputrI nirNIya tAM naMSadhabaddharAgAm / amoci caJcUpuTamaunamudrA vihAyasA tena vihasya bhUyaH // 66 // anvayaH-atha tathA abhidhAtrIM tAM rAjaputrI naiSadhabaddharAgAM nirNIya tena vihAyasA vihasya bhUyaH caccUpuTamaunamudrA amoci / / 99 // / vyAkhyA-atha = anantaraM, tathA tena prakAreNa, abhidhAtrIM= bhASamANAM, "zrutaH sa dRSTazca 3-83" ityAdirUpeNeti bhAvaH / tAM = pUrvoktAM, rAjaputrIM= napakumArI damayantIm / naiSadhabaddharAgAM=nale kRtapraNayAM, nirNIya=nizcitya, napUrvoktena, vihAyasA=pakSiNA, haMsena / vihasya = hAsyaM vidhAya, bhUyaHpunarapi, caJcUpuTamaunamudrAtroTipuTatUSNIkatvacihna, vacanA'bhAva iti bhAvaH / amoci=muktA, punarapi haMso'vAdIditi bhAvaH // 99 / / anuvAda-- taba vaisA karanevAlI una rAjaputrI-( damayantI ) ko nalameM prema karanevAlI nizcaya karake usa pakSI-( haMsa ) ne haMsakara phira maunako bhaGga kiyA ( bolane lagA ) / / 99 // TippaNI-abhidhAtrIm =abhidadhAtIti abhidhAtrI, tAm, abhi +dhA+ tRc + GIp + am / rAjaputrI- rAjJaH putrI, tAm (Sa0 ta0), naiSadhabaddharAgAMbaddho rAgo yayA sA baddharAgA ( bahu0 ) / naiSadhe baddharAgA, tAm ( sa0 t0)| Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSaSIyacaritaM mahAkAvyam nirNIya=nir+NIm + ktvA ( lyap ) / vihAyasA="vihAyAH zakune puMsi gagane punapuMsakam" iti kozaH / vihasya - vi + has + ktvA ( lyap ) / caJcUpuTamaunamudrA=caJccoH puTam ( 10 ta0 ), maunasya mudrA ( 10 ta0 ) / caJcUpuTasya maunamudrA ( Sa0 ta0 ) / amoci =muc + luG + ta (karmameM) / isa padyameM "uktam" isa padArthake lie "amoci caJcUpuTamaunamudrA" aise vAkyArtha. kI racanA honese 'oja' nAmakA guNa aura chaka anupAsa hai / / 99 / / ityaM yadi mApatiputri ! tatvaM pazyAmi tanna svavidheyamasmin / tvAmuccakaistApayatA nRpaM ca paJceSuNavAjani yojaneyam // 10 // anvayaH-he mApatiputri ! idaM tattvaM yadi, tat asmin svavidheyaM na pazyAmi / tvAM nRpaM ca uccakaiH tApayatA paJceSuNA eva iyaM yojanA ajani // 10 // vyAlyA he mApatiputri ! he rAjakumAri ! idaM tvaduktaM vacanaM, tattvaM yadi - satyaM cet, tat =tahi, asmin = iha viSaye / svavidheyaM=AtmakRtyaM, na pazyAmi =no vilokayAmi / tarhi kArya kathaM bhaviSyatItyatrAha-tvAmiti / tvAM = bhavatI, nRpaM ca -naiSadhaM ca, uccakaH atyantaM, tApayatA = santApaM janayatA, paJceSuNA eva =manmathena eva, iyam eSA, yojanA-ghaTanA, ajani = utpAditA, ata eva, madyapASAro'tra nA'vaziSyata iti bhAvaH // 10 // anuvAda-he rAjakumAri ! ApakA vacana satya ho to isa viSaya meM maiM apanA kArya nahIM dekha rahA hU~, kyoMki Apako aura nalako atyanta santapta karanegale kAmadevane hI isa yojanAko utpanna kiyA hai / / 100 // TippaNIhe mApatiputri-kSmAyAH patiH (10 ta0), tasya putrI, tatsambuddhI (10 ta. ) / svavidheyaM-svasya vidheyaM, tat (pa0 ta0) / uccakaiH= uccareva, uccas+akaca / tApayatA-tap+Nic + laT (sht)+ttaa| paJceSuNA=paJca iSavo yasya sa paJceSuH, tena (bahu0) / ajani=jan+laG +cli ( ciN ) + ta ( karmameM ) // 10 // svababuddhabaMhirindriyANAM tasyopavAsatinAM tapobhiH / svAmaya lamvA'mRtatRptimAjAM svaM devamayaM caritA'rthamastu // 101 // anvayaH-(he bhaimi ! ) tvabaddhabuddheH tasya upavAsapratinAM tapobhiH adya tvAM labdhvA amRtatRptimAjAM bahirindriyANAM svaM devabhUyaM caritArtham astu // 1.1 // Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 81 vyAkhyA-(he bhaimi ! ) tvabaddhabuddhaH bhavannibaddhamateH, tvAmeva dhyAyata iti bhAvaH / tasya =nalasya, upAvAsavatinAm = anupabhogavratayuktAnAM, viSa., yAntaravyAvRttAnAmiti bhAvaH / tapobhiH=uktopavAsavratarUpaiH puNyaH, adya% asmindine, tvAM bhavatIM, labdhvA=prApya, amRtatRptibhAjAM=pIyUSasohityayuktAnAM, bahirindriyANAM = cakSurAdInAM, svaM =svIyaM, devabhUyaM = devatvam, indriyatvaM suratvaM ca, caritArtha =kRtakArya, saphalamiti bhAvaH / astu bhavatu, amRtapAnakaphalatvAd devabhAvo bhavediti bhAvaH // 101 // anuvAdahe rAjakUmAri ! ApakA bhI dhyAna karanevAle nalake upavAsa vrata karanevAle tathA tapasyAoMse Aja Apako prApta karake amRtapAnase milanevAlI tRptiko prApta karanevAle netra Adi bAhya indriyoMkA apanA devatva saphala ho // 101 // TippaNI-tvadvaddhabuddheH baddhA buddhiryena sa baddhabuddhiH ( bahu0 ), tvayi baddhabuddhiH, tasya ( sa0 ta0 ) / upavAsavatinAm = upavAsena vratinaH, teSAm ( tR0 ta0) / labdhvA labh + ktvA / amRtatRptibhAjAm amRtena tRptiH (tR0 ta0), tAM bhajantIti amRtatRptibhAJji, teSAm, amRtatRpti+bhaj + Nvi+Am (uppd0)| bahirindriyANAM-bahiH sthitAni indriyANi, teSAm (mdhympd0)| devabhUyaM =devasya bhAvaH, "bhuvo bhAve" isa sUtrase kyap, deva +bhU+kyap / "AdityazcakSurbhUtvA'kSiNI prAvizat" ( aita0 2 / 4 ) isa ativAkyase arthAt sUryane cakSu hokara netroMmeM praveza kiyaa| isake anusAra yaha ukti hai| paritArtham = caritaH arthaH yasya tat ( bahu0 ) / astu=as + loT + tip // 101 // tulyA''vayotirabhUmmadIyA bagdhA paraM sA'sya na tApyate'pi / ityabhyasUryAbhava dehatApaM tasyA'tanusvahirahAvidhatte // 102 // - anvayaH-AvayoH mUrtiH tulyA abhUt, paraM madIyA dagdhAH, asya sA na vApyate'pi, iti asUyan iva atanuH tvadvirahAt tasya dehatApaM vidhatte // 102 // - gyAlyA-(he rAjakumAri ! ) AvayoH=nalasya mama ca, mUrtiH tanuH, tulyA=sadRzI, samAnarUpA iti bhAvaH / abhUt jAtA, paraM=kintu, madIyA mAmakInA mUrtiH, dagdhA =bhasmIkRtA, haratRtIyanayaneneti zeSaH / asya-nalasya, sA=mUrtiH, na tApyate'pi tApam api na prApyate, dAhasya kA katheti zeSaH / iti-asmAt kAraNAt, asUyan iva=Iya'n iva, atanuH anaGgaH kAmaH / 13 na0 ta0 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tvadvirahAt - bhavatyA viyogAta, tasya-nalasya, dehatApaM zarIrasantApaM, vidhatte =karoti / / 102 // anuvAda-( he rAjakumArI ! ) hama donoMke ( nalake aura mere ) zarIra samAna the, parantu merA zarIra jalAyA gayA, nalakA zarIra tApako bhI prApta nahIM kara rahA hai, isa kAraNase mAno IrSyA karatA huA anaGga ( kAmadeva ) Apake viyogase nalake zarIrameM tApa kara rahA hai / / 102 // TippaNI-avAyoH = ahaM ca nalazca AvAM, tayoH "tyadAdIni sanityam" isa sUtrase ekazeSa / mUrtiH -- "mUrtiH kAThinyakAyayoH" ityamaraH / tulyA-tulayA sammitA, "novayodharma0" ityAdi sUtrase yat, tulA+yat +TAp / madIyA= mama iyam, asmad ( mat )+cha ( Iya )+TAp / dagdhA = daha + kta+TAp / tApyate-tapa+ Nic + laT ( karmameM )+ yk+t| abhyasUyan-abhyasUyatIti, abhipUrvaka "asUtra upatApe" isa kaNDvAdi dhAtuse "kaNDavAdibhyo yak" isa sUtrase yaka, abhi + asUJ+yA+laTa ( zatR )+su / atanuH =avidyamAnA tanuH yasya saH (nam bahu0) / tvadvirahAtta va virahaH, tasmAt (pa0 t0)| dehatApaM - dehasya tApaH, tam (Sa0 t0)| vidhatte=vi+dhA+ laT + ta / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / 102 // .. lipi dRzA bhittivibhUSaNaM tvAM nRpaH pibannAdaraninimeSam / cakSurjalarAjitamAtmacakSarAgaM sa dhatte racitaM tvayA nu ? // 103 // * anvayaH-(he bhaimi ! ) sa nRpaH bhittivibhUSaNaM lipi tvAM dazA AdaraninimeSaM piban cakSurjalaiH ArjitaM tvayA nu racitam AtmacakSurAgaM dhatte // 10 // vyAkhyA-atha kAmasya dazA'vasthA varNayan padyadvayena nayanaprIti varNayati(he bhaimi ! ) saH pUrvoktaH, nRpaH- rAjA nalaH, bhittivibhUSaNaM = kuDayA. 'laGkArabhUtAM, lipi=citramayIM, tvAM=bhavatI, dRzA netreNa, AdaraninimeSam AsthayA nimeSavyApArarahitaM yathA tathA, piban = pAnaM kurvan, praNayo'tizayena pazyanniti bhAvaH / cakSurjalaiH = nayanasalilaH, azrubhiriti bhAvaH / Ajitam - upArjitaM, tvayA nu=bhavatyA vA, racitaM nirmitam, AtmacakSurAgaM-svanayanalohityaM nijanetrapraNayaM ca, dhatte=dhArayati / / 103 / / anuvAda-( he bhaimi ! ) ve rAjA ( nala ) dIvAlakI alaGkArasvarUpa citramayI Apako netroMse AdarapUrvaka palaka bhI na jhukAkara dekhate hue AMsUse Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH upArjita vA Apase racita apane netroMkI aruNatA ( lAlI.) aura premako dhAraNa karate haiM / 103 / / TippaNI-aba haMsa nalakI kAmase utpanna daza avasthAoMkA varNana karatA hai / daza avasthAe~ ye haiM "nayanaprItiH prathama, cittA''saGgastato'tha saGkalpaH / nidrAcchedastanutA, viSaya nivRttistrapAnAzaH / / unmAdo mUrchA mRtirityetAH smaradazA darzava syuH / ". arthAt netraprIti, cittakI Asakti, saMkalpa, nidrAkA nAza, kRzatA, viSayoMkI nivRtti, lajjAkA nAza, unmAda (pAgalapana), mUrchA aura maraNa-ye daza kAmakRta avasthAeM haiN| pahale do zlokoMse netraprItikA varNana karatA hai| bhittivibhUSaNaM-bhitteH vibhUSaNaM, tat (10 ta0 ) / AdaraninimeSaM nirgatA nimeSAH ( nimeSavyApArAH ) yatra, ( bahu0 ) / AdareNa ninimeSam ( tR0 ta0, kri0 vi0 ) / piban=pA+laT ( zatR )+su| cakSurjalaiHcakSuSorjalAni, taiH (10 ta0 ) / AtmacakSurAgam =AtmanaH cakSuH ( Sa0 ta0 ), tasya rAgaH, tam (10 ta0 ) / "rAga" padake yahA~para do artha haiM-eka aruNatA (lAlI), dUsarA anurAga ( prema ) / dhatte=dhA+laT +ta / isa padyameM rAjAke netrakA rAga ninimeSa dRSTise dekhanese huA hai athavA Apase racita hai, aisA sandeha honese "sandeha" alaGkAra hai / / 103 / / pAtuzA''lelyamayIM nRpasya tvAmAvarAvastanimIlayA'sti / mamedamityaNi netravatteH prItenimeSacchivayA vivAdaH // 10 // anvayaH-(he rAjakumAri ! ) astanimIlayA dRzA AlekhyamayIM tvAm bhAdarAt pAtuH nRpasya netravRtteH prIteH nimeSacchidayA adhuNi vivAdaH asti / gyAlyA-(he rAjakumAri ! ) astanimIlayA-nimeSarahitayA, dazAnetreNa, AlekhyamayIM=citrasthitAM, tvAM bhavatIm, AdarAta-praNayAta, pAtuH= pAnakartuH, draSTuriti bhAvaH / tAdRzasya nRpasya =rAzaH nalasya, netravRtteH= nayanavatinyAH, prIte:=praNayasya, netrapraNayasya, nimeSacchidayA nimeSacchedena saha, azruNi netrajale viSaye, vivAda: - kalahaH, asti=vartate / / 104 // ___ anuvAda-(he rAjakumArI ! ) palaka na mAranevAle netrase citrameM sthita Apako Adarase dekhanevAle rAjAke netroMmeM rahanevAlI prItikA netroMmeM rahanevAle nimeSavicchedake sAtha AMsUke viSaya meM kalaha hotA hai // 104 / / Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ TippaNI-pUrva padyameM varNita viSayako dUsare rUpase kahate haiM / astanimIlayA=asto nimIlo yasyAH sA astanimIlA, tayA ( bahu0 ) / AlekhyamayIm =Alekhya + mayaTa ( svarUpa arthameM )+DIp + am / pAtuH pibatIti pAtA, tasya, pA+tR+Das / netravRtteH=netrayoH vRttiH yasyAH sA netravRttiH, tasyAH ( vyadhikaraNa bahu0 ) / prIte:=prI+ktin + Gas / nimeSacchidayA = chedanaM chidA, "chidira dvaidhIkaraNe" dhAtuse bhidAdigaNa meM pATha honese "SidbhidAdibhyo'G" isa sUtrase aG pratyaya, TAp / nimeSasya chidA, tayA (Sa0 t0)| vivAdaH=viruddho vAdaH ( gati0 ) / isa padyakA tAtparya yaha hai ki he rAjakumAri ! ninimeSa dRSTise Apake citrako dekhanepara rAjAko jo A~sU A gayA, usake viSayameM netraprIti aura netravicchedakA paraspara mere kAraNa A~sU AyA hai, aisA kahakara vivAda hotA hai / yaha netraprItirUpa kAmadazAkA varNana hai // 104 // tvaM hRdgatA bhaimi ! bahirgatA'pi prANAyitA naasikyaasygtyaa| na cittamAkAmati tatra citrametanmano yadbhavadekavRtti // 105 // anvayaH-he bhaimi ! tvaM bahirgatA api hRdgatA / kayA gatyA asya prANA. yitA na asi / ( kintu ) tatra citraM cittaM na AkrAmati / yat etanmano bhavadekavRtti // 105 // vyAlyA-atha manaHsaGgamAha-he bhaimi !=he damayanti ! tvaM bhavatI, bahirgatA api =bAhyadezayAtA api, hRdgatA antargatA, kayA gatyA kena prakAreNa, asya =nalasya, prANAyitA=prANasamA, na asi na bhavasi, bhavasyevetyartha / ataH prANo'pi nAsikayA=nAsikAdvAreNa, AsyagatyA=mukhadvAreNa ucchvAsaniHzvAsarUpeNa bahirgato'pi antargato bhavatIti zabdazleSaH / ( kintu ) tatra-tasmin, prANAyitatve iti bhAvaH / citram - AzcaryarasaH, cittaMmanaH, na AkrAmati =na utkramya gacchati, atra na kiJciccitramiti bhAvaH / kutaH ? yat =yasmAt kAraNAt, etanmanaH- nalacittaM, bhavadekavRtti-tvadekA'vasthAnam / / 105 // . __ anuvAda -he bhami / Apa bAhara rahanepara bhI nalake cittake bhItara gayI huI haiM / kaise Apa nalake prANake samAna nahIM haiM ? unameM prANake samAna honepara Azcaryarasa cittako nahIM chor3atA hai| jisa kAraNase ki nalakA mana ApameM hI avasthita hai / / 105 // TippaNI-he bhaimi bhImasya apatyaM strI bhamI, tatsambuddhI, bhIma+ Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH aNa + DIp / hRdgatA= hRt gatA ( dvi0 ta0), "svAntaM hRnmAnasaM manaH" ityamaraH / prANAyitA-prANavadAcaritA, 'prANa' zabdase "kartuH kyaG salopazca" isa sUtrase kyaGa hokara kt+ttaa| AsyagatyA=Asyasya gatiH, tayA ( 10 ta0) / etanmanaH etasya manaH ( Sa0 ta0 ) / bhavadekavRtti ekA vRttiryasmistat (bahu0 ) / bhavatyAm ekavRtti ( sa0 ta0 ) / 'bhavatI' zabdakA "sarvanAmno vRttimAtre puMvadbhAvaH" isase puMvadbhAva / isa padyameM virodhAbhAsa, zabdazleSa aura upamAkA saGkara hai / / 105 // ajasramArohasi dUradIrghA saGkalpasopAnati tadIyAm / __ zvAsAn sa varSatyadhikaM punaryaddhayAnAttava svanmayatAmavApya // 106 // anvayaH-( he bhaimi ! ) dUradIrghA tadIyAM saGkalpasopAnatatim ( tvam ) ajasraM Arohasi / yat punaH sa nala: tava dhyAnAt tadA tvanmayatAm avApya adhikaM zvAsAn varSati // 106 / / / vyAkhyA-atha dvAbhyAM saGkalpAvasthAmAha-( he bhaimi ! ) dUradIrghAm = atyantAyatAM, tadIyAM=nalasambandhinI, saGkalpasopAnatati - manorathArohaNapaktiM, tvam, ajasraM nirantaram, Arohasi=adhitiSThasi, "kathaM bhaimI prApnuyAM prAptAyAM tasyAmahamevaM kariSyAmItyAdikaM nalo vicArayatIti" bhAvaH / yat punaH=bhUyaH, saH pUrvoktaH, nala:=naiSadhaH, tava=bhavatyAH, dhyAnAt = cintanAt, tadA-cintanasamaye, tvanmayatAM = tvadAtmakatvam, avApya -prApya, adhikaM pracuraM, yathA tathA, zvAsAn =niHzvAsAn, varSati-muJcati // 106 // ___ anuvAda-( he bhaimi ! ) nalake atyanta dIrgha manorathoMkI sIr3hiyoMmeM Apa nirantara car3hatI rahatI haiN| phira ve nala Apake cintanase usa samaya Apake svarUpako prApta kara lambe zvAsoMko chor3ate haiM // 106 // __TippaNI-dUradIrghA=dUraM dIrghA, tAm ( supsupA0 ) / tadIyAM = tasyeyaM, tAm, tad+cha ( Iya )+TAp + am / saGkalpasopAnatati=saGkalpA eva sopAnAni (ruupk0)| "saGkalpa: karma mAnasam" iti "ArohaNaM syAtsopAnam" iti cA'maraH / saGkalpasopAnAnAM tatiH, tAm (Sa0 ta0 ) / Arohasi AG+raha+ laT +sip / svanmayatAM tvameva svarUpaM yasya sa tvanmayaH, yuSmad (tvad) + mayaT (svaarthmeN)| tvanmayasya bhAvastvanmayatA, tAm, tvanmaya+ tala+TAp + am / Apya=AG+Apa+ ktvA ( lyap ) / varSati= vRSa+ laT +tip / isa padyameM saGkalpasopAnameM ArohaNarUpa kAraNatA damayantImeM hai Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 / maSadhIyacaritaM mahAkAvyam aura zvAsavarSaNarUpa kAryatA nalameM hai, ataH donoM viSayoMmeM bhinna-bhinna adhikaraNa honese asaGgati alaGkAra hai aura tAdAtmyameM utprekSA, isa prakAra do alaGkAroMkA saGkara hai / / 106 // / hRttasya yAM mantrayate rahastvAM tAM vyaktamAmantrayate mukhaM yat / tadvaripuSpAyudhamitracandrasakhyocitI sA khala tanmukhasya // 107 // anvayaH-tasya hRd yAM tvAM raho mantrayate, tAM tvAM mukhaM vyaktam Amantrayate / sA tanmukhasya tadvaripuSpAyudhamitracandrasakhyocitI khalu // 107 / / _ vyAkhyA-(he bhaimi ! ) tasyanalasya, hRt - hRdayaM, yAM, tvAM bhavatIM, rahaH ekAnte, mantrayate =sambhASate / tAMtAdRzI, tvAM bhavatI, mukhaM - nalasya AnanaM, vyaktaM =prakAzam, Amantrayate= uccArayati, "he priye ! kutra gacchasi, tvAM cintayantaM mAM pazye"ti kathayatIti bhAvaH / sAtadrahasyaprakAzanakriyA, tanmukhasya =nalamukhasya, tadvaripuSpAyudhamitracandrasakhyocitI=nalazatrumadanasuhRdindumaitryaucityam, khalu = nizcayena / / 107 / / - anuvAda-nalakA hRdaya jina Apase ekAntameM mantraNA karatA hai, una Apase nalakA mukha spaSTarUpa-( prakAzarUpa ) se bhASaNa karatA hai, vaha rahasya anusAra hai // 107 // TippaNI-rahaH="rahazvopAMzu cA'liGge" ityamaraH / mantrayate="mantri guptaparibhASaNe" dhAtuse Nic hokara laMTa + ta / sA-vidheya "tari' sakhyo. citI" kI pradhAnatAse yaha strIliGgatA hai / tanmukhasya-tasya mukhaM, tasya (pa. ta0 ) / tadvaripuSpAyudhamitracandrasakhyocitI-tasya vairI ( 10 ta0 ) / puSpANi AyudhAni yasya saH ( bahu0 ) / tarI cA'sau puSpAyudhaH ( ka0 dhA0 ) / tasya mitraM (pa0 ta0), tena sakhyam ( tR0 ta0 ) / tasya aucitI ( 10 t0)| hRdayase kI gayI gupta mantraNAko mukhake prakAza karanekA yaha bhAva hai ki nalake vairI kAmadevake mitra candra haiM, unake sAtha nalake mukhakI maitrI honese ( sAdRzyake kAraNa ) mitrake zatrukA bheda-prakAza karanA ucita hI hai, yaha bhAva hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 107 // sthitasya rAtrAvaSizagya zayyAM mohe manastasya nimjjyntii| AliGgAya yA cumbati locane sA nidrA'dhunA na tvadRte'GgAnA vA // 10 // Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA sarga: 87 anvayaH-rAtrau zayyAm adhizayya sthitasya tasya mano mohe nimajjayantI yA AliGgaya locane cumbati, sA nidrA tvat Rte aGganA vA adhunA na // vyAlyA-athaikena padyena nidrAcchedaM viSayanivRtti cAha-sthitasyeti / rAtrI=nizAyAM, zayyAM paryaGkam, adhizayya =zayitvA, sthitasya = vidyamAnasya, tasya =nalasya, manaH=mAnasaM, mohe = vaicitye, sukhapAravazya iti bhAvaH / nimajjayantI=prApayantI satI, yA, AliGgaya =AzliSya, locane netre, cumbati tatra sambandhaM karoti, sAtAdRzI, nidrA svApakriyA, tvat =bhavatyAH, Rte= vinA, aGganA vA nAyikA vA, adhunA = idAnIM, na= nAsti, rAtrI nalasya nidrA tvAM vinA kA'pi nAyikA ca na vartata iti bhAvaH / atra nidrAniSedhAjjAgaraH, anyasyA aGganAyA niSedhAdviSayanivRttizcoktA // ___ anuvAda - ( he rAjakumArI ! ) rAtameM palaMgapara leTanevAle nalake manako mohameM DAlatI huI jo AliGgana kara netroMko cUmatI hai, vaha nidrA athavA Apake sivAya koI strI abhI nahIM hai / / 108 // TippaNI-zayyAm="adhizayyA" adhi-pUrvaka zIG dhAtuke yogameM "adhizIsthA''sAM karma" isa sUtrase karmasaMjJA hokara dvitIyA / adhizayya=adhi+ zIG + ktvA (lyap) / nimajjayantI=ni+ masja + Nica+laT ( zatR)+ - DIp + su / cumvati = cubi+laT + tip / tvat = "Rte" isa padake yogameM "anyArAditarate." isa sUtrase pnycmii| isa padyameM prastuta nidrA aura aGganAkA cumbana Adi dharmake sAtha sambandha honese tulyayogitA alaGkAra hai / / 108 // smareNa nistakSya vRthava bANalAvaNyazeSAM kRzatAmanAyi / anaGgatAmapyayamApyamAnaH spardhA na sAdhaM vijahAti tena // 106 // anvayaH- ( he bhami ! ) ayaM smareNa bANaH nistakSya vRthA eva lAvaNyazeSAM kRzatAm anAyi / ( ayam ) anaGgatAm ApyamAno'pi tena sAdhaM spardhA na vijahAti / / 109 // - gyAlyA-atra nalasya tanutAm ( kAryA'vasthAm ) Aha-smareNeti / ( he bhaimi ! ) ayaM = nalaH, smareNa = kAmadevena, bANaiH zaraiH, nistakSya = nizAtya, vRthA eva vyartham eva, lAvaNyazeSAM saundaryA'vazeSAM, kRzatAM= tanutAm, anAyi-prApitaH / vRthAtvaM vyanakti-anaGgatAmiti / anaGgatAM= Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kRzA'GgatAm, ApyamAno'pi nIyamAno'pi, tena smareNa, sAdhaM samaM, spardhA saGkarSa, zAmyamiti bhAvaH / na vijahAti-na parityajati / aGgasya kArye'pi spardhAbIjalAvaNyasya kAryA'bhAvAdaGgakarzanaM vRthaveti bhAvaH // 109 // anuvAda-(he rAjakumArI ! ) nalako kAmadevane bANoMse bhedana kara saundaryamAtra zeSa rakhakara kRza banA ddaalaa| (parantu ) ve ( nala ) anaGga ( kRza ) hokara bhI una-( kAmadeva ) ke sAtha ( lAvaNyameM ) saGgharSako nahIM chor3a rahe haiM / / 109 / / TippaNI-isa padyameM nalakI tanutA ( kRza avasthA ) kA varNana hai| nistakSya =nis-upasargapUrvaka "takSa tvacane" dhAtuse ktvAke sthAna meM lyap / lAvaNyazeSAM = lAvaNyam eva zeSo yasyAH sA, tAm (bahu0 ) / kAntivizeSako "lAvaNya" kahate haiM, usakA lakSaNa hai "muktAphaleSu chAyAyAstaralatvamivAntarA / pratibhAti yadageSu tallAvaNyamihocyate // " arthAt jaise motImeM taralatA dikhAI par3atI hai, vaise hI aGgoMmeM jo taralatA pratIta hotI hai, use 'lAvaNya" kahate haiN| kRzatAM - kuza+tal + TAp + am / anAyi-nI+luGa ( karmameM )+ta / anaGgatAm =avidyamAnam aGagaM yasya saH (nabahu0), tasya bhAvaH tattA, tAm / anaGga+tal + TApa + am / yahA~para naJ alpA'rthaka hai / ApyamAnaH= Ap + laT ( karmameM ) ( zAnac ) yk+su| tena =''sArdham"ke yogameM tRtIyA / vijahAti=vi+ hA+ laT + tip / kAmadevane nalake saundaryase kruddha hokara unheM bANoMse bhedana kara atyanta kRza banA DAlA, to bhI saundaryamAtra zeSa hokara bhI nala kAmadevake sAtha spardhA nahIM chor3a rahe haiM, yaha isa padyakA bhAvArtha hai / isa padyameM vizeSokti alaGkAra hai // 109 // tvatprApakAta trasyati nanaso'pi, tvayyeva dAsye'pi na lajjate yat / smareNa bANaratitakSya tIkSNarlanaH svabhAvo'pi kiyAn kimasya ? // 110 // anvayaH-(he bhaimi !) smareNa tIkSNaH bANaH atitakSya asya svabhAvo'pi kiyAn api lUnaH kim ? yat tvatprApakAt enasaH api na trasyati, tvayi dAsye api na lajjate eva / / 110 // vyAkhyA-atha dvAbhyAM padyAbhyAM lajjAtyAgamAha-(he bhaimi ! ) smareNa= kAmadevena, tIkSNaH=nizitaiH, bANaH zaraiH, atitakSya =bhRzaM tanUkRtya, zarIra Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH miti zeSaH / asya =nalasya, svabhAvo'pi =pApabhIrutvAdirUpA prakRtirapi, kiyAn api=alpaH api, lUnaH kiM chinnaH kim ? yat-yasmAt kAraNAt, tvatprApakAt = tvatprAptisAdhanAt / enasaH api=pApAt api, na trasyati= no bibheti, evaM ca-tvayi = bhavatyAM, dAsye api - dAsakarmaNi api, na lajjate eva=no jihrati eva, sa iti zeSaH // 110 // anuvAda-(he rAjakumArI ! ) kAmadevane tIkhe bANoMse atyanta bhedana kara nalake svabhAvako bhI kucha chinna kara diyA hai kyA? jo ki nala Apako pAneke sAdhanabhUta pApase bhI nahIM Darate haiM aura Apake dAsabhAvameM bhI lajjita nahIM ho rahe haiM // 110 // TippaNI- lUnAH=lU +ta+ su / tvatprApakAtta va prApakaM, tasmAt (10 t0)| enasaH= trasI dhAtuke yogameM "bhItrArthAnAM bhayahetuH" isase apAdAnasaMjJaka hokara paJcamI / trasyati="trasI udvege" dhAtuse "vA bhrAzabhlA. zakramuklamutrasitruTilaSaH' isase vikalpase zyan, laT +tip // 110 // smAra jvaraM ghoramapatrapiSNoH siddhA'gadaGkAracaye cikitso / nidAnamaunAdavidizAlA sAGkrAmikI tasya rajeva ljjaa||111|| anvayaH-ghoraM smAraM jvaraM cikitso siddhA'gadaGkAracaye nidAnamaunAt - apatrapiSNoH tasya vizAlA lajjA sAGkrAmikI rujA iva avizat // 111 // * vyAkhyA-ghoraM dAruNaM, smAraM=smarasambandhinaM, jvaraM rogavizeSa, kAmasantApamityarthaH / cikitsI rogapratikartari, siddhA'gadaGkAracaye=samarthavaidyasamUhe, nidAnamaunAt =rogakAraNA'nabhidhAnAt, apatrapiSNoH=lajjAzIlasya, tasya = nalasya, vizAlA= mahatI, lajjAvrIDA, sAkAmikIsaMsargajanitA, rujA iva =roga ivaM, avizat-praviSTA // 111 // anuvAda-dAruNa kAmasantApakA pratikAra karanevAle samartha vaidyasamUhameM rogake kAraNako nahIM kahanese lajjAzIla nalakI bar3I lajjA saMsargase utpanna rogake samAna praviSTa huI / / 111 / / .... TippaNI-smAraM-smarasya ayaM smAraH, tam, smara+aN + am / cikitsI ketitum icchuH cikitsuH, tasmin, "kita nivAse rogA'panayane ca" isa dhAtuse "guptijkidbhayaH san' isase san hokara "sanAzaMsabhikSa uH" isase u pratyaya / siddhA'gadaGkAracaye agadaM kurvantIti agadaGkArAH, agada-upapadapUrvaka kR dhAtuse "karmaNyaN" isase aN pratyaya / "kAre satyA'gadasya" isase Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevadhIyacaritaM mahAkAvyam mum Agama / siddhAzca te agadaGkArAH (ka0 dhA0), teSAM cayaH, tasmin (10 ta0 ) / nidAnamaunAt = nidAnasya maunaM tasmAt (pa0 ta0), hetumeM paJcamI / apatrapiSNo: apanapate tacchIla: apatrapiSNuH, tasya, apa+pUS+ iSNuc / "lajjAzIlo'patrapiSNuH" ityamaraH / sAGkrAmikI=sakramAt AgatA, saMkrama zabdase "adhyAtmAdeSThaniSyate" isase ThaJ ( ika ) pratyaya aura "anuzatikAdInAM ca" isase ubhayapadavRddhi / rujA="strIrugrujA copatAparogavyAdhigadAmayAH" itymrH| saMsargase utpanna rogako "sAMkrAmika" kahate haiM, jaise ki "akSirogo jvaraH kuSThaM tathA'pasmAra eva ca / sahabhuktyAdisambandhAtsaGkrAmanti narAnnaram // " arthAt netraroga, jvara (bukhAra), kuSTha (kor3ha); apasmAra (miragI) ye roga sahabhoja Adi sambandhase eka manuSyase dUsare manuSya ke pAsa saMkrAnta hote haiM / avizat = viza+laG + tip / / 111 // bibheti ruSTA'si kiletyakasmAtsa tvAM kilopetya hasatyakANDe / yAntImiva svAmanuyAtyahetoraktastvayeva prativakti mogham // 112 // anvayaH-saH akasmAt ruSTA asi iti bibheti, akANDe upetya kila hasati, ahetoH yAntIm iva tvam anuyAti, tvayA ukta iva moghaM prativakti / / 112 // ___ vyAkhyA-atha unmAdA'vasthAmAha--bibhetIti / (he bhaimi ! ) saH= nalaH, akasmAt =akANDe, ruSTA-kupitA, asi = bhavasi, tvamiti zeSaH / iti= sambhAvya, bibheti= trasyati / akANDe =anavasare, upetya prApya, kila = iva, tvAmiti zeSaH / hasati hAsyaM karoti / ahetoH= akAraNAt, yAntIm iva = gacchantIm iva, tvAMbhavatIm, anuyAti = anusarati, tvayA bhavatyA. ukta iva = sambhASita iva, moghaM =niSphalaM, prativakti pratyuttarayati / ayaM sarvo'pyunmAdA'nubhAvaH // 112 // anuvAda-(he rAjakumArI ! ) ve (nala) akasmAt Apa kupita haiM, aisA samajhakara Dara jAte haiM / anavasarameM hI Apa prApta ho gayI haiM, aisA vicAra kara haMsate haiN| binA kAraNake hI Apa jA rahIM haiM, aisA samajhakara anusaraNa karate haiM aura ve ( nala ) Apase bhASita-se hokara uttara dete haiM // 112 // TippaNI-ruSTA=ruS+kta+TAp + su / bibheti=bhI + laT + tip / Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 91 akANDe =na kANDaH ( nan0 ), tasmin / upetya upa+A+iN + ktvA (lyap ) / hasati = has + laT+tip / ahetoH=na hetuH, tasmAt (nn0)| yAntI=yA + laT ( zatR ) + GIp + am / prativakti prati+vac + tip / yaha saba unmAdakA kArya hai / / 112 // bhavadviyogAn midurAtidhArAyamasvasurmajjati niHzaraNyaH / mUrchAmayadvIpamahA''nadhyapake hA! hA! mahIbhRdbhaTakujaro'yam // 113 // - anvayaH-(he bhaimi ! ) bhavadviyogAt bhidurAtidhArAyamasvasuH mUrchAmaya. dvIpamahA'ndhyapake ayaM mahIbhRdbhaTakuJjaraH niHzaraNyaH ( san ) majjati / hA! hA ! // 113 // vyAkhyA-atha mUrchA'vasthAmAha-bhavaditi / bhavadviyogAt tvadvirahAta hetoH, bhidurA''tidhArAyamasvasuH = avicchinnaduHkhaparamparAyamunAyAH, mUrchAmaya. dvIpamahA''ndhyapake mUrchArUpajalamadhyasthAnamahAmohakardame, ayam =eSaH, mahIbhRdbhaTakuJjaraH rAjavIrakarI, niHzaraNyaH=niravalambaH san, majjati= aDati / ho ! hA! iti khedA'tizayaH // 113 // anuvAda-(he rAjakumArI !) Apake viyogase avicchinnaduHkhadhArArUpa yamunAke murchArUpa dvIpake mahAmoharUpa kIcar3ameM par3akara ye vIra rAjA nala, hAthI ke samAna avalambanahIna hokara DUba rahe haiM, hAya ! hAya ! // 113 / / TippaNI-bhavadviyogAt =bhavatyA viyogaH, tasmAt (10 ta0), "sarva. nAmno vRttimAtre puMvadbhAvaH' isa niyamase puMvadbhAva, hetumeM paJcamI / bhidurAti- .. dhArAyamasvasuH- ArtardhArA (10 ta0 ) / nArAyaNI TIkAmeM "bhidurA" ke sthAnameM "chidurA" aisA pATha hai, ( "acchidurA" kA artha huA nirantara / ) bhidurA cA'so AtidhArA ( ka0 dhA0 ) / yamasya svasA ( 10 ta0 ) / bhidurAtidhArA eva yamasvasA, tasyAH (ruupk0)| mUrchAmayadvIpamahA''ndhyapake mUrchA eva mUrchAmayam, mUrchA + mayaTa ( svarUpa arthameM ) / mUrchAmayaM ca tad dvIpam ( ka0 dhA0 ) / andhasya bhAvaH Andhyam ( andha + dhyan ) / mahacca tat Andhyam ( ka0 dhA0 ) / mUrchAmayadvIpe mahA''ndhyaM ( sa0 ta0 ), tadeva pakaM, tasmin ( rUpaka0 ) / mahIbhRdbhaTakuJjaraH=mahIM bibhartIti mahIbhRt, mahI + bhR+ kvip ( uppd0)| sa cA'sau bhaTaH (ka0 dhA0 ) / sa eva kuJjaraH ( rUpaka0 ) / niHzaraNyaH=nirgataH zaraNyo yasmAt saH ( bahu0 ) / majjati Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 meSadhIyacaritaM mahAkAgyam ( Tu) masjo+laT +tip / isa padyameM AtidhArAmeM yamasvasAkA Aropa honese rUpaka alaGkAra hai // 13 // sanyA'pasavyatyajanAd dviruktaH paJceSubANaH pRthagajitAsu / vazAsu zeSA khalu taddazA yA tayA namaH puSpyatu korakeNa // 114 // anvayaH-savyA'pasavyatyajanAt dviruktaH paJceSubANaH pRthak ajitAsu dazAsu zeSA yA taddazA tayA korakeNa nabhaH puSpyatu // 114 // vyAkhyA-dazamI kAmadazA tu kadA'pi mA bhUditi Aha-savyeti / (he bhaimi ! ) savyA'pasavyatyajanAt =vAmadakSiNahastamocanAt, dviH dvivAram, uktaH pratipAditaH, dviguNIkRtaH, paJceSubANaH kAmazaraiH, dazabhiriti bhAvaH / pRthak-pratyekam, ajitAsu-utpAditAsu, dazAsuavasthAsu, zeSAava. ziSTA, yA taddazA=dazamAvasthA, tayA dazamA'vasthayA, korakeNa=kalikayA, nabhaH= AkAzaM, puSpyatu=puSpitam astu, nalasya sA dazamI ( maraNarUpA) avasthA nabhaHpuSpakalpA astu, kadApi mA bhUditi bhAvaH / tvatprApteriti zeSaH // 114 // ___ anuvAda-(he rAjakumArI ! ) bAyeM aura dAhine hAthoMse chor3anese kAmadevake dugune (daza) bANoMse alaga-alaga utpanna avasthAoMmeM avaziSTa jo dazavIM avasthA ( maraNarUpavAlI ) hai, usa avasthArUpa kalIse AkAza puSpita ho, arthAt kadA'pi na ho / 114 // TippaNI-savyA'pasavyatyajanAt =savyazca apasavyazca savyA'pasanyau (dvandvaH ), tAbhyAM tyajanaM, tasmAt (tR0 t0)| dvi:=dvi zabdase 'dvitricatubhyaH suc" isa sUtrase suc pratyaya / paJceSubANaH- paJca iSavo yasya saH ( bahu0), paJceSoH bANAH, taiH ( Sa0 ta0 ) / taddazA=sA cA'so dazAH (ka0 dhA0 ), maraNarUpa dazA azubha honese usakA yad aura tad zabdase nirdeza kiyA gayA hai| tayA korakeNa-usa dazamI avasthA meM korakakA Aropa honese rUpaka alaz2Ara hai / 'kalikA korakaH pumAn" ityamaraH / puSpyatu = "puSpa vikasane" dhAtuse loT+tip // 114 // dhanyA'si babhi ! guNaruvAraryayA samAkRSyata nssdho'pi| . itaH stutiH kA khalu candrikAyA sadagdhimapyuttaralIkaroti // 115 // anvayaH-he vaidarbhi ! dhanyA asi, yayA. udAraiH guNaiH naiSadho'pi samAkRSyata / candrikAyAH yat abdhim api uttaralIkaroti, itaH kA stutiH khalu // 115 // Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH vyAlyA-he vaidarbhi.!=he damayanti ! he vaidabhirIte ! ityapi gamyate / dhanyA-puNyavatI, asi=vartase, yayA tvayA, udAraiH utkRSTaH, guNaH lAvaNyavinayAdibhiH, anyatra zleSaprasAdAdibhiH guNaH, naiSadho'pi =nalo'pi, tAdRzo dhIro'pi, samAkRSyata=samyak AkRSTaH, vazIkRta iti bhAvaH / candrikAyAH= kaumudyAH, yat =yasmAddhetoH, abdhim api samudram api, gabhIramapIti bhAvaH, uttaralIkaroti kSobhayati, itaH asmAt, kA stutiH khalu kA varNanA khalu / na kA'pIti bhAvaH // 115 // ____ anuvAda-he vidarbhadezakI rAjakumArI ! Apa dhanya haiM, jina Apane nalako bhI AkRSTa kara diyA hai / jo candrikA samudrako bhI kSubdha kara detI haiM, isase adhika usakA kyA varNana kiyA jA sakatA hai ? // 115 // TippaNI-vaidabhi vidarbha + aN+DIp + su ( sambuddhimeM ) / eka pakSameM vaidarbhIrIti / dhanyA=dhanaM labdhrI, dhana zabdase "dhanagaNaM labdhA" isa sUtrase yat pratyaya, strItvavivakSAmeM TAp / guNaH vaidarbhIrItike pakSameM zleSa, prasAda Adi guNa liye jAte haiM / samAkRSyata = sam +A+kRSa+laG ( karmameM )+ta / uttaralIkaroti =uttarala+ci++laT + tim / isa padyameM prativastUpamA alaGkAra hai / jaise ki sAhityadarpaNameM usakA lakSaNa hai "prativastUpamA sAmyAd vAkyayorgamyasAmyayoH / eko'pi dharmaH sAmAnyo yatra nirdizyate pRthak // " 10-68 / isameM samAkarSaNa aura uttaralIkaraNa kriyA eka hI hai / punarukti haTAneke lie bhinnavAcaka zabdase nirdeza kiyA gayA hai / / 115 // tvayi smarAdheH satatA'smitena prasthApito bhUmibhRtA'smi tena / AgatyabhUtaH saphalo bhavatyAH bhAvapratItyA guNalomavatyAH // 116 // anvaya:-tvayi smarAdheH satatA'smitena tena bhUmibhRtA prasthApitaH asmi / (atha ) Agatya guNalobhavatyAH bhavatyAH bhAvapratItyA saphalo bhUtaH // 116 / / vyAkhyA-tvayi = bhavatyAM vissye| smarAdheH = madanajanitAyA mano. vyathAyAH hetoH / satatA'smitena-satatam = nirantaraM yathA tathA, asmitena= mandahAsyarahitena, tena =pUrvoktena, bhUmibhRtA bhUpena, naleneti bhAvaH / prasthApitaH prasthAnaM kArita: / asmi=bhavAmi / atha, Agatya=AgamanaM kRtvA, guNalobhavatyAH-guNeSu zoyodAyaMsaundaryAdiSu, lobhavatyAH=lola Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMSadhIyacaritaM mahAkAvyam pAyAH, bhavatyAH-tava, bhAvapratItyA= AzayajJAnena, saphala:= phalasahitaH, bhUtaH=sampannaH, siddhaprayojano'smIti bhAvaH / / 116 // - anuvAda-he rAjakumArI ! kAmajanita manovedanAse nirantara smita (mandahAsya ) se rahita una rAjA ( nala ) se maiM bhejA gayA huuN| Akara guNoMmeM lobha karanevAlI Apake abhiprAyake jJAnase saphala ho gayA hU~ // 116 // TippaNI-tvayi viSayameM sptmii| smarAdheH smarajanitaM Adhi: smarAdhiH, tasmAt ( madhyamapadalopI samAsa ), hetumeM paJcamI / satatA'smitena avidyamAnaM smitaM yasya saH asmitaH ( nambahuvrIhiH ), satatam asmitena ( supsupAsamAsa ) / bhUmibhRtA-bhUmi bibhartIti bhUmibhRt, tena ( upapadasamAsaH) bhmi+bhR+kvip+ttaa| prasthApita:-pra+sthA+Nic + ktaH / Agatya== AG + gam + ktvA ( lyap ) / guNalobhavatyAH lobhaH asti asyAH lobhavato, lobha + matup + DIpa, guNe lobhavatI ( sa0 ta0), tasyAH / bhAvapratItyA= bhAvasya pratItiH, (Sa0 ta0 ), hetumeM tRtiiyaa| saphala:=phalena sahitaH ( tulyayogabahuvrIhi ) // 116 // . nalena mAyAH zazinA nizeva, tvayA sa bhAyAnizayA zazIva / - punaH punastayugayuga vidhAtA svabhyAsamAste nu yuvAM yuyunaH // 117 // anvayaH--zazinA nizA iva (tvam ) nalena bhAyAH / saH ( api ) nizayA zazI iva tvayA bhAyAt / punaH punaH tayugayuk vidhAtA yuvAM yuyukSuH svabhyAsam Aste nu? // 117 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) zazinA=candramasA, nizA ivarAtriH iva, (tvaM bhavatI), nalena-naMSadhena, bhAyA:=zobhasva / saH=nala: api, nizayA=rAtryA, zazI iva candramA iva, tvayAbhavatyA, bhAyAt zobhatAm / punaH punaH vAraM vAraM, pratimAsamiti bhAvaH / tayugayuk=nizAzaziyugalayojakaH, vidhAtA-brahmA, yuvA=nalaM tvAM ca, yuyukSuH=yojanecchu: san / svabhyAsa = nirantarA'bhyAse / Aste nu tiSThati kim ? // 17 // . ___ anuvAda-(he rAjakumArI ! ) candrake sAtha rAtrike samAna Apa nalase zobhita hoN| nala bhI rAtrike sAtha candrake samAna Apase zobhita hoN| isa prakAra bAraMbAra rAtri aura candrakI jor3Iko milAnevAle brahmAjI Apa donoMko bhI milAnekI icchA karate hue nirantara abhyAsa bar3hAne meM tatpara rahate haiM kyA? // 117 // Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH TippaNI-bhAyAH="bhA dIptI" dhAtuse AzIliGameM sip / tadyugayuk tayoryugaM (pa0 ta0), tad yunaktIti, tadyug + yuj + kvip (uppd0)| yuvAM= nalaM ca tvAM ca yuvAM, to "tyadAdIni sarvanityam" isase ekazeSa / yuyukSuH= yoktumicchaH, yuj + san +uH / svabhyAsam =abhyAsasya samRddhI, samRddhike arthameM "avyayaM vibhaktisamRddhi0" ityAdi sUtrase avyayIbhAva samAsa aura "tRtIyAsaptamyobahulam' isa sUtrase saptamI vibhaktikA vikalpase ambhAva / "yogyAmupAste" isa pAThAntara meM yogyAm =abhyAsam / upAste-karoti, yaha artha hai| "yogyA'bhyAsA'rthayoSitoH" iti vizvaH / Aste=As+laTa +t| isa padyameM anyonya alaGkAra, do upamAeM aura utprekSA inakA saGkara hai // 117 // . stanadvaye tanvi ! paraM tavaiva pRthau yadi prApsyati naiSadhasya / ____ analpavaivagyavidhinInAM pattrAvalInAM racanA samAptim // 118 // anvayaH-he tanvi ! naiSadhasya analpavadagdhyavidhinInAM patrAvalInAM racanA samApti prApsyati yadi (tarhi) pRthau tava eva stanadvaye paraM prApsyati // 118 // vyAkhyA-he tanvi !=he kRzAGgi ! naiSadhasya =nalasya, analpavaMdagdhyavidhinInAM mahAnaipuNyojjRmbhaNInAM, pattrAvalInAM pattrapaGktInAM, racanAnirmitiH, samApti sampUrNatA, prApsyati yadi AsAdayiSyati cet, tahi, pRthau- vizAle, tava eva bhavatyA eva, stanadvaye=kucadvitaye, param = utkarSa yathA tathA, prApsyati-AsAdayiSyati, anyasyA ayogatvAditi bhAvaH // 118 // - anuvAda-he kRzAGgi ! nalakI bar3I nipuNatAse bar3hAyI gayI patrAvaliyoMkI racanA samAptiko prApta karegI to Apake hI vizAla payodharoM meM utkarSapUrvaka prApta karegI / / 118 // TippaNI-analpavaidagdhyavivadhinInAm =analpaM ca tat vaidagdhyam ( ka. dhA0 ), tena vivadhinyaH, tAsAm ( tR0 ta0 ) / patrA''valInAM pattrANAmAvalyaH, tAsAm (10 ta0 ) 1 prApsyati-pra+Ap + luT +tip / pRthaupRthu zabdake bhASitapuMska honese "tRtIyA''diSu bhASitapuMskaM puMvadgAlavasya" isa sUtrase puMvadbhAva / stanadvaye stanayoyaM, tasmin (pa0 t0)| isa padyameM 'sama' alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai"samaM syAdAnurUpyeNa zlAghA yA yogyvstunoH|" 6-92 // 118 // eka: sudhA'zana kayaJcana syAttRptikSamatannayanavayasya / svallocanA'secanakastadastu nakA''syazItayutisadvitIyaH // 11 // Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam . anvayaH-ekaH sudhAMzuH tvannayanadvayasya kathaJcana tRptikSamo na syAt, tat nalA''syazItadyutisadvitIyaH ( san ) tvallocanA''secanakaH astu // 119 // vyAkhyA-eka:=ekAkI, sudhAMzuH= candraH, tvannayanadvayasya bhavannetradvitayasya, kathaJcana kenA'pi prakAreNa, tRptikSamaH prINanasamarthaH, na syAt = no bhavet, tat=tasmAtkAraNAt, nalA''syazItadyutisadvitIya:-nalAsyazItadhutinA=nalamukhacandreNa, sadvitIyaH = dvitIyayuktaH san, tvallocanA''secanaka:-tvallocanayoH bhavannayanayoH, AsecanakaH atyantatRptikaraH, astubhavatu // 119 // . anuvAda-eka candra Apake donoM netroMko kisI prakArase tRpta karanemeM samartha nahIM hoMge, isa kAraNase ve ( candra ) nalake mukhacandrake sAtha dUsare hote hue Apake donoM netroMko atyanta tRpti karanevAle hoM // 119 // TippaNI-sudhAMzuH=sudhA aMzuH yasya saH ( bahu0 ) / tvannayanadvayasyanayanayordvayam ( Sa0 ta0), tava nayanadvayaM, tasya (pa0 ta0 ) / tRptikSamaH= tRptI kSamaH ( sa0 ta0) / nalA''syazItadyutisadvitIyaH=nalasya Asyam (pa0 ta0 ) / zItA dyutiryasya saH (bahu0) / nalA''syam eva zItadyutiH (rUpaka0) / dvitIyena sahitaH sadvitIyaH (tulyayoga bhu0)| nalA''syazItadyutinA sadvitIyaH (tR0 ta0) / tvallocanA''secanaka:=tava locane (Sa0 ta0), tayoH AsecanakaH (Sa0 ta0) / "tadAsecanakaM tRpte 'styanto yasya darzanAt" ityamaraH // 119 // aho! tapaHkalpatarunalIyastvatpANijAgrasphuravAkurazrIH / svaghyugaM yasya khala dvipattrI tavA'dharo rajyati yatkalambaH // 120 // yaste navaH pallavitaH karAbhyAM smitena yaH korakitastavA''ste / aGgapravimnA taya punito ya: stanazriyA yaH phalitastavaiva // 121 // anvayaH-(he rAjakumAri ! ) nalIyaH tapaHkalpataruH aho ! ( yaH ) tvatpANijA'grasphuradakurazrIH yasya tvadbhUyugaM dvipattrI, tava adharo yatkalambo rajyati // 120 // yaH te karAbhyAM navaH pallavitaH, yaH tava smitena korakitaH Aste / yaH tava aGgamradimnA puSpitaH, yaH tava eva stanazriyA phalitaH // 121 // vyAkhyA-atha dvAbhyAM padyAbhyAM nalasya tapa.sAphalyamAha-aho ityAdinA / (he bhaimi ! ) nalIyaH=nalasambandhI, tapaHkalpataruH tapasyAkalpavRkSaH, aho= AzcaryasvarUpaH / (yaH kalpataruH), tvatpANijA'grasphuradakurazrI:-tvatpANi Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH jAgreH tvatkarA'praiH, sphuradakurazrIH- prakAzamAnA'GkurazobhaH, yasya= kalpataroH, tvaddhyugaM=bhavadbhUyugmaM, dvipattrI = pattradvayaM, prathamotpannamiti zeSaH / tava bhavatyAH, adharaH oSThaH, yatkalambaH=kalpatarunAlaM, rajyati= rakto bhavati, svayameveti zeSaH / / 120 // ___ yaH= nalIyaH kalpataruH, te = taba, karAbhyAM= hastAbhyAM, navaH nUtana., pallavitaHsaJjAtapallavaH / yaH= kalpataruH, tava bhavatyAH, smitena =mandahA. syena, korakitaH=saJjAtakoraka: san, Aste= tiSThati / yaH=kalpataruH, tava bhavatyAH, aGgamradimnA=zarIramArdavena, puSpitaH - sajAtapuSpaH / yaH kalpataruH, tava eva bhavatyA eva, stanazriyA payodharaMzobhayA, phalitaH= sajAtaphala: Aste // 121 // anuvAda-(he rAjakumArI ! ) nalakA tapasyArUpa kalpavRkSa AzcaryasvarUpa hai, jo ki Apake nAkhUnoMke agrabhAgoMmeM isake aGkuroMkI zobhA prakAzita ho rahI hai / jisa ( kalpavRkSa ) ke ApakI bhauMhe do patte haiM / ApakA oSTha jisakA lAla nAla ho rahA hai // 120 // jo ( nalakA tapaHsambandhI kalpavRkSa ) Apake do hAthoMse nayA pallavavAlA hai / jo Apake mandahAsyase kalIse yukta hai| jo Apake zarIrakI komalatAse puSpayukta hai / jo nalakA tapasyArUpa kalpavRkSa ApakI hI payodhara-zobhAse phala. sampanna hai / / 121 // , TippaNI-nalIyaH=nalasya ayam, "vA nAmadheyasya vRddhasaMjJA vaktavyA" isase vRddhasaMjJaka hokara nala-zabdase "vRddhAcchaH " isa sUtrase cha ( Iya ) pratyaya / tapaHkalpataruH tapa eva kalpataruH ( rUpaka0 ), tvatpANijA'grasphuradakurazrI:: pANibhyAM jAtAH pANijAH ( nakhAH ), pANi+jan + : ( uppd0)| pANijAnAm agrANi (Sa0 t0)| tava pANijAgrANi (Sa0 ta0) / akurANAM zrI (pa0 ta0 ) / sphurantI aGkurazrIryasya ( bahu0 ) / tvatpANijA'praiH sphuradakurazrIH ( tR0 ta0 ) / tvajrayugaM - dhruvoryugam (10 ta0 ), tava bhrUyugam (pa0 t0)| dvipattrIdvayoH samAhAraH (dvigu0 ) / yatkalambaH= yasya kalambaH (10 ta0 ) "asya tu nAlikA kalambazca" ityamaraH / rajyati= "rAja rAge" dhAtuse "kuSirajoH prAcAM zyanparasmaipadaM ca" isa sUtrase karmakartA meM zyan aura parasmaipaditva // 120 / / | pallavitaH-pallavAni sajAtAni asya saH, pallava + itan / korakitaH13. 10 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vadhIyacaritaM mahAkAvyam korakAH sajAtA asya saH, koraka+itac / aGgamradimnA=mRdo vo pradimA, "mRdu" zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isa sUtrase imanicpratyaya aura "ra RtohaMlAdelaMghoH" isa sUtrase 'R' ke sthAnameM 'ra' Adeza / aGgAnAM nadimA, tena (Sa0 t0)| puSpitaH puSpANi sajAtAni asya saH, puSpa + itan / stanazriyA stanayoH zrIH, tayA, (10 ta0 ) / phalitaH-phale sajAte asya saH, phala+ itan / sarvatra "tadasya saJjAtaM tArakAdibhya itac" isase itacpratyaya / yahA~para do zlokoMmeM tapameM kalpatarutvakA aura damayantIke nakha AdimeM avayavatvakA Aropa karanese sA'vayavarUpaka, tathA avayavI paraspara kAryakAraNabhUta kalpatarukA aura avayava nakhA'Gkura AdikA bhinna dezameM rahanese asaGgati alaGkArase mizrita hai, isa prakAra saGkara hai / asaGgatikA lakSaNa hai"kaarykaarnnyobhinndeshtaayaamsnggtiH|" (sA0 da0 10-90 ) // 121 // kaMsIkRtA''sIt khalu maNDalIndoH saMsaktarazmiprakarA smrenn| tulA ca nArAcalatA nijava mitho'nurAgasya samIkRto vAm // 122 // anvayaH-(he bhaimi ! ) smareNa vAM mitho'nurAgasya samIkRtI saMsaktarazmiprakarA indoH maNDalI kaMsIkRtA AsIt / nijA nArAcalatA eva tulA (kRtA AsIt ) // 122 // ____ vyAkhyA-(he bhaimi !.) smareNa - kAmadevena kI, vAM-yuvayoH, miyo'nurAgasya anyo'nyapraNayasya, samIkRtI=samIkaraNe nimitte, saMsaktarazmiprakarA=saMyojitakiraNasamUhA, saMyojitasUtrasamUhA ca, indoH= candramasaH, maNDalI-bimba, kaMsIkRtA lohapAtrIkRtA, AsIt abhavat / nijA= svakIyA, nArAcalatA eva =bANavallI eva, tulA-tulAdaNDaH kRtA AsIditi zeSaH // 122 // ___anuvAda-(he rAjakumArI !) kAmadevane Apa donoMke ( nala aura Apake ) parasparake anurAgako barAbara karane ke lie candramaNDalako tarAjUkA palar3A banAyA, candrakiraNoMko rassI banAyA aura apanI bANalatAko tarAjUkA daNDa banA DAlA // 122 // TippaNI-saMsaktarazmiprakarA- razmInAM prakaraH (10 t0)| "kiraNapragrahI razmI" ityamaraH / saMsakto razmiprakaro yasyAM sA ( baha0 ) / kaMsIkRtA =akaMsaH kaMso yathA sampadyate tathA kRtA, kaMsa+vi+ kRtA / "kaMso'strI lohabhAjanam" iti zAbdikamaNDanam / nArAcalatA=nArAca eva latA (ruupk0)| Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyA saH isa padyameM indudaNDa AdimeM kaMsa AdikA rUpaNa zAbda aura razmise sUtrakA bAropa AthaM honese ekadezavivarti rUpaka alaGkAra hai, jaise ki"yatra kasyacidArthatvamekadezavivati tat / " (sA0 da0 10-46) // 122 // satvanutasvedamadhUtyasAndre tatpANipane madanotsaveSu / lagnosthitAstvatkucapatrarekhAstanirgatAstat pravizantu bhUyaH // 123 // anvayaH-madanotsaveSu sattvanutasvedamadhUtthasAndre tatpANipadma lagnotthitAH tannirgatAH tvatkucapattarekhAH bhUyaH tat pravizantu // 123 // . vyAlyA-(he bhaimi ! ) madanotsaveSu ratikrIDAsu, sattvanutasvedamadhUtyasAndre-manovikArajanitadharmodakarUpamadhUcchiSTanibiDe, tatpANipadmanalakarakamale, lagnotthitAH saGkrAntavizliSTAH, tannirgatA nalapANikamalalikhitAH, svatkucapattarekhAH=bhavatpayodharapattrAvalayaH, bhUyaH punaH, tat nalapANipadma, -pravizantu pravezaM kurvantu, kAryasya kAraNe layaniyamAditi bhAvaH / yuvayoH samAgamo'stu ityabhiprAyaH // 123 // / anuvAda-(he rAjakumArI ! ) ratikrIDAoMmeM manovikArase utpanna svedarUpa momase gADha nalake karakamalameM lagakara Apake kuca-taTase vizliSTa pralake karakamalase utpanna Apake payodharoMko pattrAvaliyAM phira nalake karakamasameM praveza kareM // 123 // TippaNI-madanotsaveSu madanasya utsavAH, teSu ( 10 t0)| sattvastasvedamadhUtyasAndre sattvena srutaH ( tR0 ta0 ), sa cA'sau svedaH (ka0 dhaa0)| 'madhuna uttiSThatIti madhUttham, madhu+ud+sthA+kaH ( uppd0)| sattva sutasveda eva madhUttham (ruupk0)| tena sAndrastasmin ( tR0 ta0 ) / tatpANipado pANiH param iva ( upameyaMpUrvapada-karma0 ) / tasya pANipadama, tasmin (50 ta0) / lagnotthitAH pUrva lagnAH pazcAt utthitAH, "pUrvakAlaMkasarvaparatpurANanavakevalAH samAnA'dhikaraNena" isase samAsa / tannirgatAH tena mirgatAH (tR0 ta0) / tvatkucapattarekhAH tava kuco (10 ta0) / tayoH pattrakhAH (10 ta0 ) / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 123 // bandhA'apanAnAratamallayuddhapramoditaH kelivane madbhiH / prasUnadRSTi punaraktamuktAM pratIcchataM mami ! yuvA yuvAno // 124 // anvayA-he bhaimi ! bandhA''DhaghanAnAratamallayuddhapramoditaH kelivane bhakiH punaruktamuktAM prasUnavRSTi yuvAnI yuvA pratIcchatam // 124 // Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 vaSIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-he bhaimi !=he damayanti ! bandhA''DhayanAnAratamallayuddhapramoditaH =uttAnAdyAsanasampUrNavividhasUratamallasamarasantoSitaiH, kelivane krIDopavane, marudbhiH vAyubhirdevaizca, punaruktayuktAM=sAndravisRSTAM, prasUnavRSTi = puSpavarNa, yuvAnI taruNI, yuvAM bhavantI, nalastvaM ceti bhAvaH / pratIcchataM-svIkurutam / samaravIrA janA amaraiH prasUnavRSTyA sakriyanta iti bhAvaH // 124 // ___anuvAda-he damayantI ! krIDAke upavana meM AsanoMse samRddha aneka ratikrIDArUpa mallayuddhoMse prasanna banAye gaye vAyuvarga aura devatAoMse vAraMvAra chor3I gayI puSpavRSTiko taruNa aura taruNI Apa donoM ( nala aura Apa ) svIkAra kareM // 124 // TippaNI-bandhADhayanAnAratamallayuddhapramoditaiH- bandhaH ADhacaM (tR0 ta0), tacca tat nAnAratam (ka0 dhA0 ), tadeva malla yuddhaM ( rUpaka ) / tena pramoditAH, taiH ( tR0 ta0 ) / kelivane= kelevanaM, tasmin ( 10 ta0 ) / marudbhiH = "maruto pavanA'marau" ityamaraH / punaruktamuktAM=punaruvataM ( yathA tathA ) muktA, tAm ( supsupA0 ) / prasUnadRSTi-prasUnAnAM vRSTiH, tAm (10 t0)| yuvAnI-yuvatina yuvA ca "pumAn striyA" isa sUtrase ekazeSa / pratIcchataM = prati+ iS + loT +thas / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 124 // anyo'nyasaGgamavazAvAMnA vimAtAM, tasyA'pi te'pi manasI viksvilaase| baSTuM punarmanasijasya tanu pravRttamAvAviva paNukakRt paramANuyugmam // 125 // anvayaH-(he bhaimi ! ) adhunA anyo'nyasaGgamavazAt vikasadvilAse tasya api te api manasI manasijasya tanuM punaH sraSTuM pravRttam AdI dvaghaNukakRta paramA'Nuyugmam iva vibhAtAm / / 125 // gyAlyA-(he bhaimi !) adhunA idAnIm, ubhayasandhA'nantaramiti bhAvaH / anyo'nyasaGgamavazAt parasparasaMyogavazAt, vikasadvilAse-vardhamAnollAse, tasya apinalasya api, te api bhavatyA api, manasI-mAnase, manasijasya-kAmasya, tanuM zarIraM, punaH=bhUyaH, sraSTum ArabdhaM, pravRttam = udyatam, AdI=pUrvakAle, ghaNukakRta =dvayaNukA''rambhakaM, paramANuyugmaM paramANuyugalam iva, vibhAtAM zobhetAm // 125 // anuvAda-(he damayantI ! ) isa samaya parasparameM saMyoga honese vikasita vilAsavAle nalake aura Apake mana ArambhameM dvaghaNukako banAne vAle do para. mANuoMke samAna kAmadevake zarIrako phira utpanna kara zobhita hoM // 125 / / TippaNI-anyo'nyasaGgamavazAt anyo'nyayoH saGgamaH ( Sa0 ta0 ), tasya Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH . 101 vazaH, tasmAt (100) / vikasadvilAse vikasan vilAso yayoste (bahu0 ) / * manasijasya-manasi jAyate iti manasijaH, tasya, jana dhAtuse "saptamyAM janerDa:". isa sUtrase Da pratyaya, "haladantAtsaptamyAH saMjJAyAm" isase aluk samAsa / "zambarArimanasijaH kusumeSurananyajaH" ityamaraH / sraSTuM sRja+tumun / ghaNukakRta dvaghaNukaM karotIti, dvaSaNuka++ kvip ( uppd0)| para. mANuyugmaM = paramANvoryugmam (10 ta0) / vibhAtAM=vi+mA+loT +tasa (taam)| nyAyazAstrake siddhAntake anusAra jaise sakriya do paramANuoMse dvaghaNuka utpanna hotA hai, usI taraha Apa donoMke mana bhI milakara vilAsapUrNa hokara kAmadevake zarIrako utpanna kareM, yaha abhiprAya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra aura vasantatilakA vRtta hai // 125 // kAmaH kausumacApadunayamamuM jetuM nRpaM tvAM dhanu ballImavaNavaMzajAmadhiguNAmAsAdya mAdhatyaso / grIvA'laGkRtipaTTasUtralatayA pRSThe kiyallambayA bhrAjiSNu kaSarekhayeva nivasatsindUrasaundaryayA // 126 // anvayaH-aso kAmaH kosumacApadurjayam amuM nRpaM jetum atraNavaMzajAm adhiguNAM nivasatsindUrasaundaryayA kaSarekhayA iva pRSThe kiyallambayA grIvA'laG kRtipaTTasUtralatayA bhrAjiSNuM tvAm eva dhanurvallIm AsAdya mAdyati // 126 / / ___vyAkhyA-(he bhaimi ! ) asau=ayaM, nalajigISuriti bhAvaH / kAmaH= madanaH, kosumacApadurjayaM=puSpadhanurajayyam, amum =ima, nRpaM=rAjAnaM nalaM, jeta vazIkartum, avraNavaMzajAM= satkulaprasUtA, dRDhaveNujanyAM ca, adhiguNAm - adhikasaundaryAdiguNAm, adhijyAM ca, nivasatsindUrasaundarya yA anuvartamAnasindUrasamazobhAyuktayA, kaSarekhayA kRtagharSaNarekhayA iva, pRSThe =pIvApazcAdAge, kiyallambayA=kiyaddIrghayA, grIvA'laGkRtipaTTasUtralatayA zirodhibhUSaNa. kauzeyatantuvallyA, bhrAjiSNuM zobhamAnAM, tvAm eva bhavatIm eva, dhanubalkIcApalatAm, AsAdya prApya, mAdyati hRSyati // 126 // ___ anuvAda-(he rAjakumArI ! ) vaha kAmadeva, phUloMke dhanuSase nahIM jIte jAnevAle rAjA nalako jItaneke lie uttama kulameM utpanna, saundarya Adi adhika guNoMvAlI, sindUrake saundaryase yukta gharSaNakI rekhAke samAna, pIThapara kucha laTakanevAle grIvAke bhUSaNa rezamI vastrakI sUtralatAse camakanevAlI Apako hI dhanuS ke rUpameM prApta kara prasanna ho rahA hai / / 126 // Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-kosumacApadurjayaM-kusumAnAmayaM kosumaH, kusuma+ aN / kosumazcA'so cApaH (ka0 dhA0 ) / tena durjayaH, tam ( tR0 ta0) / jitendriya honese kAmadevake phUloMke bANase nahIM jIte jAnevAle rAjA nalako, yaha tAtparya hai| jetuMji +tumun / avraNavaMzajAm - avidyamAnaH vraNaH (chidraM doSo vA) yasmin saH avraNaH ( nn-bhu0)| sa cA'sau vaMzaH ( ka0 dhA0), tasmin jAtA, tAm / avraNavaMza+jan +Da (upapada0)+TAp + am / damayantIkepakSameM nirdoSa kulameM utpanna, dhanurvallIpakSameM nizchidra arthAt dRr3ha vaMzameM utpanna "dvau vaMzI kulamaskaroM" ityamaraH / adhiguNAm =adhikAH guNAH yasyAM sA, tAm (bahu0) / damayantIke pakSameM lAvaNya Adi adhika guNoMvAlI / dhanurvallIpakSameM-muNe iti adhiguNA, tAm (vibhaktyartha meM avyayIbhAva), pratyaJcAse yukta dhnurvllii| nivasatsindUrasaundaryayA-sindUrasya saundaryam (10 ta0), nivasat sindUrasaundarya yasyAH sA ( bhu0)| kaSarekhayA kaSasya rekhA, tayA (Sa0 ta0), "zANastu nikaSaH kaSaH" ityamaraH / dhanuS lAyaka bAsakI parIkSA usapara DAlA gayA sindUra ragar3anepara sindUrakA-varNa miTe to vaha paripakva honese uttama mAnA jAtA hai| kiyallambayA=kiyat ( yathA tathA ) lambA, tayA ( supsupaa0)| grIvA'laGkRtipaTTasUtralatayA=grIvAyA alaGkRtiH (10 ta0 ), paTTasya sUtra (10 t0)| paTTasUtram eva latA ( rUpaka0 ) / grIvA'laGkRtizcA'sau paTTasUtralatA (ka0 dhA0 ), tyaa| bhrAjiSNuM bhrAjate. tacchIlA bhrAjiSNuH, tAm "prAja dIptI" dhAtuse "bhuvazca" isa sUtrase "ca". ke pAThase iSNuc pratyaya / dhanurvallI=dhanureva vallI, tAm ( ruupk0)| AsAba=A+sad+Nic + ktvA ( lyap ) / mAdyati="madI harSe" dhAtuse laT + tim / isa padyameM zleSa aura rUpakakA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra aura zArdUlavikrIDita chanda hai // 126 // tvadgucchA''valimauktikAni ghuTikAstaM rAjahaMsaM vimo vaMdhyaM viddhi manobhuvaH svamapi to maja dhanurmaarIm / yanityAnivAsalAlitatamajyAbhujyamAnaM . lasa mAmImadhyabilA vilAsamakhilaM romA''kirAlambate // 127 // - anvayaH-(he bhaimi ! ) vibhoH manobhuvaH tvadgucchA''valimauktikAni ghuTikAH, taM rAjahaMsaM vedhyaM, svam api tAM majuM dhanurmajarI viddhi / yatrityA Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 103 nivAsalAlitatamajyAbhujyamAnam akhilaM vilAsaM lasannAbhImadhyavilA romA''liH Alambate / / 127 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) vibhoH prabhoH, manobhuvaH - kAmasya, pakSivedhu. riti zeSaH / tvadgucchA''valimauktikAni bhavaddhAravizeSamuktAH, ghuTikAHgulikAH, taM-pUrvoktaM, rAjahaMsarAjazreSThaM nalaM, kalahaMsam (atra zliSTarUpakam), vedhyaM lakSyaM, svam api AtmAnam api, tAM vakSyamANaprakArAM, maJjuM= manoharAM, dhanurmaJjarI cApavallarI, viddhi =jAnIhi / yagnityA'GkanivAsalAlitatamajyAbhujyamAnaM yatsatatotsaGgavAsA'tyAhatamauLanubhUyamAnam, akhilaM samastaM, vilAsaMzobhA, jyArUpatAmityarthaH / lasannAbhImadhyabilA=dIpyannA. bhIgalikAsthAnA, romAli:=tvallomapaGktiH, Alambate=bhajati // 127 // . anuvAda-(he rAjakumAri !) ApakI hArapaGktiyoMke motiyoMko kAmadevakI goliyAM jAnie, usa rAjahaMsa nalako lakSya ( nizAnA ) samajhie, aura apaneko kAmadevakI sundara dhanurlatA jAnie, jisakI goda (madhyabhAga). meM nitya nivAsa karanese atyanta AdRta pratyaJcAse anubhava kI jAnevAlI sampUrNa zobhAko prakAzita nAbhirUpa madhyacchidra (golI rakhanekA sthAna ) se yukta romapakti Azraya kara rahI hai // 127 // __TippaNI-tvadgucchA''valimauktikAni=gucchAnAm AvaliH, (pa0 ta0), "hArabhedA yaSTibhedA gucchagucchArdhagostanAH" itymrH| tava gucchA''valiH (10 ta0), tasyAH mauktikAni (Sa0 t0)| muktA eva mauktikAni / muktA+ Thak / svA'rthameM Thak ( ika ) pratyaya / rAjahaMsaM-rAjA haMsa iva, tam ( upamitavarma0) / tameva rAjahaMsam-haMsAnAM rAjA, tam (Sa0 ta0) "rAjadantAdiSu param" isase rAjapadakA pUrvaprayoga / zliSTarUpaka hai / "rAjahaMso nRpazreSThe kAdambakalahasayoH" iti vizvaH / vedhyaM vedhituM yogyaH, tam / "vidha vidhAne" dhAtuse RhalorNyat" isa sUtrase Nyat, "dhAtUpasargANAmanekA'rthAH" isa nyAyase vidha dhAtukA yahAM tADana artha meM prayoga kiyA gayA hai| sva="svo jJAtAvAtmani svayam" ityamaraH / dhanurmaJjarI=dhanuSo maJjarI, tAm (Sa0 t0)| viddhi= vid + loT + sip / yannityA'GkanivAsalAlitatamajyAbhujyamAnam aMke nivAsaH ( sa0 ta0) / nityam aGkanivAsaH ( supsupA0 ) / yasyA nityA'nivAsaH (pa0 t0)| atyartha lAlitA lAlitatamA, lAlita+tamap +TAp / lAlita. tamA cA'sau jyA (ka0 dhaa0.)| yennityA'GkanivAsena lAlitatamajyA (tu. Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ta0 ), tayA bhujyamAnaH, tam (tR0 t0)| lasannAbhImadhyabilA= madhyaM ca tat bilam (ka0 dhA0 ) / nAbhI eva madhyabilam ( rUpaka0 ), lasata nAbhImadhyabilaM yasyAH sA ( bahu0 ) / romA''li:=romNAm AMliH (10 t0)| Alambate=AG + labi+laT + ta / isa padyameM mauktika AdimeM guTikAdi avayavakA zabda Aropa aura avayavI kAmameM veddhRtvakA artha Aropa hone se ekadezaviti sA'vayava rUpaka alaGkAra tathA zArdUlavikrIDita chanda hai // 12 // puSpeSuzcikureSu te zaracayaM svaM bhAlamale dhanU - raudre cakSuSi yajjitastanumanunASTraM ca yshcikssipe| nividyA''zrayadAzramaM sa vitanumtyAM tajjayAyA'dhunA paratrA''listvadurojazalanilayA tatparNazAlAyate // 128 // anvayaH -yaH puSpeSuH yajjitaH nirvidya te cikureSu svaM zaracayaM, bhAlamUle dhanuH, rodre cakSuSi anubhrASTraM tanuM cikSipe / sa vitanuH ( san ) adhunA tajjayAya tvAm Azramam Azrayat / ( ata eva ) tvadurojazaila nilayA pattrAli: tatparNazAlAyate / __vyAkhyA-(he bhaimi !) yaH, puSpeSuH kAmaH, yajjita: nalaparAbhUtaH, ata eva, nividya =nirvedamanubhUya, IrSyA jIvananaSphalyaM jJAtveti bhAvaH / tetava, cikureSu =kezeSu, svaM- svakIyaM, zaracayaM =bANasamUha, tvaddhRtapuSpacchalAditi bhAvaH / bhAlamUle-tvallalATabhAge, dhanu:-kArmukaM, bhrUvyAjAditi bhAvaH / rodrerudrasambandhini, cakSuSi =netre, tasminneva anubhrASTra =bharjanapAtre, tanuM ca = svazarIraM ca, cikSipe=kSiptavAn / pUrvameva dagdhatanuvyAjAditi bhAvaH / itthaM ca saH kAmaH, vitanuH =anaGgaH san, adhunA=idAnIM, tajjayAya-nalavijayArtha, tvAM bhavatIm eva, Azrama-tapovanam. Azrayat-AzritavAn, tapazcaryArthamiti bhAvaH / anyathA taM kathaM jeSyatIti tAtparyam / ata eva tvadurojazailanilayAbhavatstanaparvatasthitA, pattrAli:=pattraracanA, parNasamUhazca, tatparNazAlAyatekAmasya parNazAlAvat Acarati / / 128 / / - anuvAda -( he rAjakumArI ! ) jisa kAmadevane nalase parAjita honese virakta hokara Apake kezoMmeM apane bANoMko Apake lalATa-bhAgameM ( bhauMhoMke bahAnese ) dhanuSako aura rudrake netrarUpa bhaTTI meM apane zarIrako DAla diyA hai| isa prakAra usa kAmadevane anaGga (zarIrarahita ) hokara isa samaya nalako jItane ke lie Azramake samAna ApakA Azraya liyA hai, isI kAraNase Apake Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sarga: . 105 parvatarUpa payodharoMmeM rahanevAlI patraracanA vA parNasamUha kAmadevakI parNazAlAke samAna AcaraNa kara rahA hai // 128 // TippaNI-puSpeSuH= puSpANi iSavaH asya saH (bhu0)| yajjita:= yena jitaH ( tR0 t0)| nividya=nir+vid+ktvA ( lyap ) / nirvedakA lakSaNa hai-"tattvajJAnA''padIyAdenirvedaH svAvamAnanam" (sA0 da0 2-149) arthAt tattvajJAna, Apatti aura IrSyAdise apanA apamAna karanA 'nirveda" kahalAtA hai| zaracayaM zarANAM cayaH, tam (ss0aat.)| bhAlamUle= bhAlasya malaM, tasmin (10 ta0 ) / rodre-rudr+ann+ngi| anubhrASTra bhrASTre iti, vibhaktike artha meM "avyayaM vibhaktiH" ityAdi sUtrase avyayIbhAva samAsa / klIve'mbarISaM bhrASTro nA" ityamaraH / cikssipekssip+litt+t| vitanuH-vigatA tanuryasya saH (bhu0)| tajjayAya tasya jayaH, tasmai (Sa0 t0)| Azrayat-AG+zri+laG tip / tvadurojazailanilayA urasi jAtI urojI, uras+jan +Da:+o / urojI eva zailo (ruupk0)| tava urojazailo (10 ta0), tvadurojazalo nilayaH yasyAH sA (bhu0)| pattrAli:=pattrANAmAli: (10 ta0 ) / tatparNazAlAyate-parNAnAM zAlA (Sa0 ta0 ), tasya parNazAlA (Sa0 ta.) / tatparNazAlA iva Acarati, tatparNazAlA+ kya+ laT +t| isa padyameM pUrvArddha meM zara aura cApa AdikA pUrvokta puSpa Adi viSayakA nigaraNa ( apratipAdana ) se unake sAtha abhedakA adhyavasAya honese abhedalakSaNa atizayokti, "tatparNazAlAyate" kahanese upamA aura "tvAm Azramam" kahanese rUpakase saGkIrNa, utprekSAvAcaka iva AdikA prayoga na honese pratIyamAnotprekSA, inakA saGkara aura zArdUlavikrIDita chanda hai / / 128 // .. ityAlapatyatha patatriNi tatra amI - salyazcirAttavanusandhiparAH priiyuH| zarmA'stu te visRja mAmiti so'pyudIrya vegAjjagAma niSadhA'dhiparAjadhAnIm // 126 // anvayaH-tatra patatriNi bhaimIm iti Alapati ( sati ) atha cirAda tadanusandhiparAH sakhyaH parIyuH / so'pi te zarma astu, mAM visRja iti udIrya vegAt niSadhA'dhiparAjadhAnI jagAma // 129 / / / vyAkhyA-tatra tasmin, patatriNi =pakSiNi, haMse / iti-ittham, Ala. pati AbhASamANe sati, atha asmin avasare, cirAt =bahukAlAt, tadanusandhiparAH=damayantyanveSaNaparAH, sakhyaH- vayasyAH, parIyuH -parivaH / so'pi haMso'pi, te=tava, zarma= sukham, astu bhavatu, mAM-haMsa, visRja% Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam / preSaya, nalasamIpa iti bhAvaH / iti evam, udIrya =uktvA, vegAt-javAda, niSadhA'dhiparAjadhAnI nalanagarI, jagAma=vavAja // 129 / / ____anuvAda-haMsake damayantIko aisA kahanepara usa avasarameM bahuta samayase damayantIko DhUMDhatI huI sakhiyoMne usako ghera liyaa| haMsane bhI "Apako sukha mile, mujhe rukhasata dIjie" aisA kahakara vegapUrvaka nalakI rAjadhAnImeM prasthAna kiyA // 129 // TippaNI-patatriNi-patatra+ini+Gi / Alapati=AG+lapa+zatR +ki / tadanusandhiparAH tasyA anusandhiH (10 ta0), tasmin parAH / ( sa0 t0)| parIyuH-pari + iN+liT +zi / visRja=vi+sRja+ loT + sip / udIrya-ud + Ira+ktvA ( lyap ) / niSadhA'dhiparAjadhAnIniSadhAnAm adhipaH (10 t0)| rAjJA dhIyate'syAmiti rAjadhAnI, rAjan + dhA+lyuTa + DIpa ( uppd0)| niSadhA'dhipasya rAjadhAnI, tAm (10 t0)| isa padyameM ojaguNa aura vasantatilakA chanda hai / / 129 // cetojanmazaraprasUnamadhubhiAmiyatAmAzrayat preyodUtapataGgapuGgavagavohaiyaGgavInaM rasAm / svAda svAdamasIma mRSTasurabhi prAptApi tRpti na sA tApaM prApa nitAntamantaratulAmAnarcha mUmipi // 130 // anvayaH-sA cetojanmazaraprasUnamadhubhiH vyAmizratAm Azrayat, asIma mRSTasurabhi preyodUtapataGgapuGgavagavIhaiyaGgavInaM rasAt svAdaM svAdaM tRti prAsA api antaH nitAntaM tApaM na prApa, atulAM mUcrchAm api na Anancha / 130 // vyAlyA-sA=damayantI, cetojanmazaraprasUnamadhubhiH kAmabANabhUtapuSparasaiH kSaudrezva, vyAmizrA-melanam, Azrayat-prApnuvat, mitraM saditi bhAvaH / asIma sImArahitam, aparimitamiti bhAvaH / mRSTasurabhizuddhasurabhi, preyodUtapataGgapuGgavagavIhaiyaGgavInaM-nalasandezahararAjahaMsavANIghRtaM, rasAtaanu. rAgAt, svAdaM svAdaM-punaH punarAsvAdya, tRpti sauhityaM, prAptA apiprAptavatyapi, antaH=antaHkaraNe, nitAntam =avirataM, tApaM santApaM, na prApa =na prAptavatI, atulAm =anupamAM, mUrchAm api - moham api, na Anancha =na prApa // 130 // anuvAda-damayantIne kAmadevake bANabhUta phUloMke rasase vAzahadase mizraNa. ko prApta karate hue aparimita zuddha aura sugandhita, priyatama nalake dUta pani. Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 107 tRtIyaH sargaH zreSTha haMsakI vANIrUpa makkhanako anurAgase AsvAdana kara tRptiko pAkara bhI antaHkaraNameM atyanta tApako nahIM pAyA aura anupama mUrchAko bhI nahIM paayaa| .. TippaNI-cetojanmazaraprasUnamadhubhiH cetaso janma yasya sa cetojanmA, vAmanAcAryake "avyo bahuvrIhiya'dhikaraNo janmAdhuttarapadaH" isa niyamake anusAra vyadhikaraNa-bahu0 / zarA eva prasUnAni ( rUpaka0 ), cetojanmanaH zaraprasUnAni (Sa0 ta0), teSAM madhUni, taiH (Sa0 t0)| madhukA artha yahA~para puSparasa aura zahada hai / "madhu po puSparase kSaudre'pi" ityamaraH / Azrayat-Ala+ zri + laT ( zatR )+su.| asIma avidyamAnA sImA yasya, tat ( nan bhu0)| mRSTasurabhiH=mRSTaM ca tat surabhi (ka0 dhA0 ), tat / preyodUtapataGgapuGgavagavIhaiyaGgavInaM preyaso dUtaH (Sa0 ta0), sa cA'sau pataGgaH (ka0 ghA0 ) / pumAMcA'sau gauH puGgavaH (ka0 dhA0 ), "gorataddhitaluki" isase samAsA'nta Tac pratyaya / preyodUtapataGgazvA'sau puGgavaH (ka0 dhA0 ), tasya gauH ( vANI ), preyodUtapataGgapuGgavagavI ( 10 ta0), pUrvasUtrase Taca aura "TiDDhANan" ityAdi sUtrase DIp / hyogodohasya vikAraH haiyaGgavInaM "haiyaGgavInaM saMjJAyAm" isa sUtrase nipAta / "tattu haiyaGgavInaM yad yogodohodbhavaM ghRtam" ityamaraH / preyodUtapataGgapuGgavagavI eva haiyaGgavInaM, tat ( rUpaka0 ) / svAdaM svAdaM= "svada AsvAdane" dhAtuse AbhINya dyotya honepara "nityavIpsayoH" isase dvivacana aura "AbhIkSNye Namula ca" isase Namul / cakAra pAThase eka pakSameM ktvA pratyaya bhI hotA hai / tRpti - tRp + ktin + am / atulAm = avidyamAnA tulA yasyAH sA atulA, tAm ( naJ bahu0 ) / Ana= Rccha+liT+tip / isa padyameM "pataGgapuGgavagavIhaiyaGgavInam" isameM rUpaka aura madhuse mizrita ghRta viSa hotA hai, usakA pAna karanese bhI tApakA abhAva kahanese virodha alaGkAra hai, ina donoMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / zArdUlavikrIDita chanda hai // 130 // tasyA hazo viyati bandhumanuvrajansyAstadabASpavAri na virAbavadhirvabhUva / pAiya'pi vipracaSe tabanena dRSTerArAdapi vyavadadhe natu cittavRttaH // 131 // anvayaH-viyati bandhum anuvrajantyAH tasyA dRzaH tadbASpavAri cirAt na avadhiH babhUva / tat anena dRSTe: pArve api vipracakRSa, cittavRttestu ArAda bapi na vyavadaghe // 131 // gyAlyA-viyati=AkAze, bandhubAndhavabhUtaM hasamityarthaH / anu. Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vrajantyAH= anugacchantyAH, tasyAH=bhaimyAH, dRzaH = dRSTeH, tadbASpavAri= tannayanajalaM, cirAt =bahukAlaM yAvat, na avadhirbabhUvana sImArUpaM babhUva, "odakAntamanuvajet" iti zAstrAt agre gantuM na dadau iti bhAvaH / tat = tasmAtkAraNAt, anena=haMsena, pArve api- samIpe api, vipracakRSe viprakRSTena babhUve / cittavRttestu = manovRttestu, ArAt api =dUre api, na vyavadadhe =vyavahitena na babhUve // 131 // ___anuvAda-AkAzameM bandhu haMsakA dRSTise anugamana karanevAlI damayantIke netroMke jala bahuta samayataka avadhibhUta nahIM hue| isa kAraNase damayantIke netroMse nikaTameM bhI haMsa dUra huA aura dUra honepara bhI vyavahita nahIM huA // 131 // TippaNI-anuvrajantyAH =anu+va+laT (zatR ) +GIp + Gas / tadbASpavAritasyA bASpam (10 ta0), tasya vAri (pa0 t0)| AkAzameM apane bandhuko dekhanevAlI damayantIkI A~khoMse viyogake duHkhase utpanna. AMsU bahuta samayataka unakI dRSTike sImAbhUta nahIM hue arthAt apane bandhukA kucha dUra taka anugamanameM "odakAntamanuvrajet" arthAt jalAzayataka anugamana kare, aisI zAstrAjJA hai / damayantIkI A~khoMmeM AMsU A jAnese vaha haMsakA anugamana na kara sakI, yaha abhiprAya hai / vipracakRSa-vi+++liT ( bhAvameM ) + ta / cittavRtteH=cittasya vRttiH, tasyAH ( Sa0 ta0 ) / ArAt= "ArAd dUrasamIpayoH" itymrH| vyavadadhe vi+ava+dhA+liTa (bhAvameM)+ ta / haMsake jAnepara damayantIkI A~khoMmeM AMsU A jAnese haMsa nikaTa honepara bhI ojhala huA parantu dUra honepara bhI cittavRttise ojhala nahIM huA, yaha tAtparya hai / isa padyameM nikaTasthakI dUratA aura dUrasthakI nikaTasthatAkA varNana honese virodhAbhAsa alaGkAra hai / / 131 // astitvaM kAryasidheH sphuTamaya kathayanpakSayoH kampabheda. - rAjyAta vRttametaniSadhanarapato sarvamekaH pratasthe / kAntAre nirgatA'si priyasakhi ! padavI vismRtA ki nu mugdhe ! mA rodIrehi yAmetyupahatavacaso ninyuranyAM vysyaaH|| 132 // anvayaH -atha ekaH pakSayoH kalpabhedaiH kAryasiddheH astitvaM sphuTaM kathayan etat sarva vRttaM niSadhanarapatI AkhyAtuM pratasthe / anyAM vayasyAH "he priyasakhi ! he mugdhe ! kAntAre nirgatA asi, padavI vismRtA kiM nu ? mA rodiiH| ehi yAmaH" iti upahRtavacasaH ( satyaH) (enAm ) ninyuH // 132 // Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 109 vyAkhyA-atha =anantaram, eka:=anyataraH anayoriti zeSaH, haMsa ityarthaH / pakSayoH=patatrayoH, kampabhedaiH=vepathurUpaceSTAvizeSaH, kAryasiddheH= kRtyAsAphalyasya, astitvaM sattAM, sphuTaM vyaktaM, kathayan = sUcayan, etat - idaM, sarva-sakalaM, vRttaM vyatItaM, damayantyA saha saMlApAdikamiti bhAvaH / niSadhanarapatI-nale viSaye, AkhyAtuM kathayituM, pratasthe prasthitaH / anyAm aparAm, anayoriti zeSaH / damayantImityarthaH / vayasyAH sakhyaH, "he priyasakhi ! he vallabhavayasye ! he mugdhe != he mUDhacitte ! kAntAre= durgame vartmani, nirgatA= niSkrAntA, asi=vartase, padavI mArgaH, vismRtA kiM nuprasmRtA kiM nu, tvayeti zeSaH / mA rodI: rodanaM mA kuru / ehi = Agaccha / yAmaH gacchAmaH, sarvA militveti zeSaH, iti-ittham, upahRtavacasaH- dattavacanAH satyaH, ninyu:prANayAmAsuH, rAjaprAsAdamiti zeSaH // 132 // anuvAda-taba una donoMmeM eka ( haMsa ) ne paMkhoMkI kamparUpa ceSTAoM se kArya-sAphalyakI sattAko spaSTa rUpase jatAkara yaha saba vyatIta saMbhASaNarUpa vRttAntako mahArAja nalako kahaneke lie prasthAna kiyA / damayantIko unakI sakhiyA~ "he priyasakhi ! he mUDhacittavAlI ! Apa durgama mArga meM nikalI haiM, rAhako bhUla gayI haiM kyA? mata roie| Aie, hama saba caleM" isa prakArake vacanoMko kahatI huI damayantIko rAjaprAsAdameM le gayIM / / 132 // TippaNI-kampabhedaiH =kampasya bhedAH, taiH ( 10 ta0), kAryasiddheH= kAryasya siddhiH, tasyAH (10 t0)| astitvam :-vidyamAnakA samAnArthaka "asti" avyayase tvaMpratyaya / kathayan katha+ Nic + laT (zatR )+su / niSadhanarapatI narANAM patiH (10 ta0 ), niSadhAnAM narapatiH, tasmin (10. 10), viSayameM sptmii| AkhyAtum AG+khyA+tumun / pratasthepra-upasagaMpUrvaka sthA dhAtuse "samavapravibhyaH sthaH" isa sUtrase AtmanepadameM liT+ta / vayasyAH = vayasA tulyAH, vayas zabdase "nauvayodharmaH" ityAdi sUtrase yat pratyaya aura TAp / priyasakhi=priyA cA'so sakhI ( ka0 dhA0 ), tatsambuddhI / kAntAre="kAntAraM vama durgamam" ityamaraH / vismRtA=vi+smR+kta+ hAm + su / mA rodI:-mAke yogameM "rudir azruvimocane" dhAtuse aTake mabhAvapakSameM "mAGi luG" isase luG + sip / "na mAGyoge" isase aTakA abhAva / yAmaH=yA + laT + mas / upahRtavacasaH= upahRtaM vaco yAbhistAH bahu0 ) / ninyuH nI+liT + jhi / / 132 / / Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 SaSIyacaritaM mahAkAvyam sarasi nRpamapazyacatra 'tattIramAjaH smarataralamazokA'nokahasyopamUlam / kisalayadalatalpamlApinaM prApa taM sa jvaladasamazareSuspadhipuSpaddhimauleH // 133 // anvayaH-sa yatra sarasi nRpam apazyat, tattIrabhAjaH jvaladasamazareSuspadhipuSpavimole: azokA'nokahasya upamUlaM kisalayadalatalpamlApinaM taM praap| - gyAlyA-saH haMsaH, yatrayasmin, sarasi-kAsArasamIpe, nRpaM= rAjAnaM nalam, apazyat =dRSTavAn, tattIrabhAja:-tattaTarahasya, jvaladasamazareSuspadhipuSpaddhimole:=dIpyamAnakAmabANasaGgharSikusumamRddhizikharasya, azokA'nokahasya azokavRkSasya, 'upamUlaM mUlaM samIpe, smarataralaM-kAmacaJcalaM, riyalayadalatalpamlApinaM-pallavapattrazayanamlAnikArakaM, taM nRpaM nalaM, prApa3 =prAptavAn // 133 // anuvAda-usa haMsane jisa tAlAbake samIpameM rAjA nalako dekhA thA, usake / tIrameM utpanna aura camakate hue kAmabANoMse spardhA karanevAle phUloMse yukta coTIvAle azoka vRkSake nIce kAmadevase ksa, pallavoMke pattekI sejako mlAna karane vAle rAjAko prApta kiyA // 133 // TippaNI-apazyat =dRz + la+tip / tattIrabhAjaH tasya tIraM (10 ta0), tat bhajatIti tattIrabhAk, tasya, tattIra+ma+vi+ ( upapada0)+s / jvaladasamazareSuspadhipuSpaddhimole: na samAH ( nam0 ) / asamAH zarA yasya saH (bahu0), tasya iSavaH (10 t0)| jvalantazca te asamazareSavaH (ka0 dhA0 ) / tAn spardhata iti jvaladasamazareSuspadhinI, jvaladasamazareSu+spardha+Nini+DIp ( upapada0 ), puSpANAm RddhiH (Sa0 t0)| jvaladasamazareSuspardhinI cA'sI puSpaddhiH (ka0 dhA0 ), sA molo yasya saH (vyadhikaraNabahu0), tasya / azokA'nokahasya azokazvA'sI anokahaH, tasya ( ka. dhA0 ) / upamUlaM mUlasya samIpe, "avyayaM vibhaktisamIpa0" ityAdi sUtrase samIpa arthameM avyayIbhAva / smarataralaM smareNa tarala:, tam (tR. t0)| kisalayadalatalpamlApinaM-kisalayAnAM dalAni (10 ta0), teSAM talpaM (pa0 ta0), tat, mlApayatIti tacchIlaH, tam, kisalayadalatalpa+mle+ gin+pu+NiniH ( upapada0 ) + am / prApa+Apa+liT+ tim / / mAlinI chanda hai // 13 // Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 111 "paravati damayanti ! svAM na kizcidvavAmi vratamupanama ki mAmAha sA ? zaMsa haMsa !" / iti vadati nale'sau tacchazaMsopananaH priyamanu sukRtAM hi svaspRhAyA vilambaH // 134 // anvayaH-'paravati he damayanti ! tvAM kiJcit na vadAmi' / "he haMsa ! drutam, upanama sA mAM kim Aha ? zaMsa" / iti vadati nale asau upanamraH (san) tat zazaMsa / hi sukRtAM priyam anu svaspRhAyA ( eva ) vilambaH // 134 // vyAkhyA-paravati-he parA'dhIne ! he damayanti ! he bhaimi ! tvAM-bhavatI, kiJcit =kimapi, na vadAmina kathayAmi, matsavidhe zIghra praNayasandezaH kimayaM na prahita iti kRtvA nopAlabha iti bhAvaH / he haMsa ! he rAjahaMsa ! drutaMzIghrama, upanamasamIpam Agaccha / sA=damayantI, mAM=nalaM, kim, Aha= vadati, zaMsa kathaya, taditi zeSaH / iti evaM, vadati-bhASamANe, nale= naiSadhe, asI haMsaH, upanamraH samIpamAgataH san, tat-vRttAntajAtaM, zazaMsakathayAmAsa / hi=yataH, sukRtAM=puNyAtmanAM, priyam anu=iSTA'rtha prati, svaspRhAyAH=nijecchAyA eva, vilambaH=samayAdhikyam, na tu icchA'nantaraM tatsivilamba iti bhAvaH // 134 // __anuvAda-"he parA'dhIne damayanti ! maiM tumheM kucha bhI nahIM kahatA huuN"| "he haMsa ! tuma zIghra mere pAsa aao| damayantIne mujhe kyA kahA ? kho|" nalake aisA kahanepara usa haMsane rAjAke samIpa Akara saba vRttAnta batalAyA, kyoMki puNyAtmAoMko abhISTa vastukI prAptike lie apanI icchA mAtrakA vilamba hotA hai (icchAke anantara abhISTa vastuko prAptimeM vilamba nahIM hotA hai)| TippaNI-paravati para+maMtu+kI ( sambuddhimeM), "paratantraH parA'dhInaH paravAnnAthavAnapi" ityamaraH / vadAmi-vada+laT + mip / upanamaupa+nam+loT + sip / zaMsa=zaMs + loT + sip / vadativada+laT (zatR )+Gi / zazaMsa-zaMsa+liT + tip / sukRtAM zobhanaM kRtavanta iti sukRtaH, teSAm, su-upasargapUrvaka 'kR' dhAtuse "sukarmapApamantrapuNyeSu kumaH" isa sUtrase kvip pratyaya / priyam="anu" isa pada kI "anurlakSaNe" isa sUtrase karmapravacanIya saMjJA honese usake yogameM "karmapravacanIyayukte dvitIyA" isase dvitIyA / svaspRhAyAH svasya spRhA, tasyAH (pa0 ta0) / isa pabameM sAmAnyase vizeSakA samarthana honese barthAntaranyAsa balazara hai / mAlinI chanda hai // 14 // Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kathitamapi narennaH zaMsayAmAsa haMsaM kimiti kimiti pRcchan mASitaM sa priyaayaaH| adhigatamativelAnandamAkimattaH svayamapi zatakRtvastattathA'nyAcacakSe // 135 // anvayaH-sa narendraH kathitam api priyAyA bhASitaM kimiti kimiti pRcchan haMsaM zaMsayAmAsa / ( kiJca ) ativelAnandamA-kamattaH ( san ) adhigataM tat svayam api zatakRtvaH anvAcacakSe / / 135 // vyAkhyA-sa:=pUrvoktaH, narendraH - rAjA nalaH, kathitam api = uktam api, priyAyAH= dayitAyAH, damayantyA ityarthaH / bhASitaM = vacanaM, kimiti kimiti kIdRk kIdRk iti, pRcchan = anuyuJjAnaH san, haMsaM rAjahaMsa, zaMsayAmAsa = punaH AkhyApayAmAsa / (kiJca ) ativelA''nandamArdIkamattaHatyantapramodadrAkSAmadayuktaH ( san ), adhigataM samyaggRhItaM, tat-haMsapratipAditaM damayantIbhASitaM, svayam api AtmanA api, zatakRtva:-zatavAram, anvAcacakSe= anUditavAn, matto'pi uktameva vacanaM bhUyo bhUyo vaktIti bhAvaH / / 135 / / ___ anuvAda-rAjA nalake haMsase kahe gaye bhI damayantIke vacanako kaisA? kaisA? aisA pUchakara haMsase phira kahalavAyA / atyanta AnandasvarUpa drAkSAmadyase matta hokara sune gaye, haMsase pratipAdita damayantIke vacanakA svayaM bhI saikar3oM bAra anuvAda kiyA // 135 // TippaNI-narendra:=narANAm indraH (Sa0 t0)| pRcchan =praccha+laT ( zatR )+ su / haMsamzaM sa dhAtuke zabdakarmaka honese Nicke na honepara ka. saMjJaka haMsase Nic honepara "gatibuddhipratyavasAnArthazabdakarmA'karmakANAmaNi kartA sa No" isase karmasaMjJaka hokara dvitIyA / zaMsayAmAsa=zaMsa+Ni+liT + tip / ativelA''nandamA-kamattaH=ativelazvAso AnandaH (ka0 dhA0 ) / isase aNa, AdivRddhi / ativelA''nanda eva mArdIkaM ( rUpaka0 ), tena mattaH (tR0 ta0) / zatakRtvaH-zatavAram, zata zabdase "saMkhyAyAH kriyA''bhyAvRttigaNane kRtvasuc" isa sUtrase kRtvasuc pratyaya / anvAcacakSe=anu +A+ cakSi+liT + ta / isa pathameM rUpaka alaGkAra aura mAlinI chanda hai| 135 / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyaH sargaH 113 zrIharSa kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIraH sutaM zrIhIraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / ..tArtIyIkatayA mito'yamagamattasya prabandhe mahA kAvye cAruNi naiSadhIyacarite sa! nisargojjvalaH // 136 // anvayaH-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacayaM yaM zrIharSa sutaM suSuve / tasya prabandhe cAruNi naiSadhIyacarite mahAkAvye ayaM tArtIyIkatayA mitaH nisargojjvala: sargaH agamat / / 136 / / / / ___ vyAkhyA vyAkhyAtapUrvaH zlokaH saMkSepeNa punarvyAkhyAyate / kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIra: paNDitazreSThazreNIkirITabhUSaNavajramaNiH, zrIhIraH, mAmalladevI ca, jitendriyacayaM vazIkRtahRSIkasamUha, yaM zrIharSa, sutaM putraM, suSuve=janayAmAsa / tasya zrIharSasya, prabandhe - racanAyAM, cAruNi=sundare, naiSadhIyacaritetadAkhye mahAkAvye, ayaM = sannikRsthaH, tArtIyIkatayA-tRtIyatvena, mitaH= parimitaH, nisargojjvala:=svabhAvasundaraH, sargaH= adhyAyaH, agamat = gataH, samApta iti bhAva // 136 // anavAda --zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukUTake hIrakasvarUpa zrIhIra aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jina zrIharSa putrako utpanna kiyA, unakIracanAmeM sundara, naiSadhIyacarita mahAkAvya meM yaha tRtIyarUpase parimita, svabhAvase sundara sarga samApta huA // 136 // TippaNI- tArtIyIkatayA trayANAM pUraNa: tRtIyaH, 'tri' zabdase ": samprasAraNaM ca" isase tIya pratyaya aura samprasAraNa / tRtIya eva tArtIyIkaH, 'tRtIya' zabdase "tRtIyAdIkA svA'rthe vA vAcyaH" isa vArtikase svArtha meMvikalpase IkA pratyaya aura kit honese "kiti " isa sUtrase AdivRddhi / tArtIyIkasya bhAvaH tArtIyIkatA, tayA, tArtIyIka+tala+TA+TA / zeSa bhAga pahaleke samAna / / 126 / / iti zrIcandrakalA'bhikhyAyAM naiSadhIyacaritavyAkhyAyAM tRtIyaH sargaH / chAtraprabodhakaraNA'rSamayaM prayAsa STIkAkRto'tra nahi ko'pi mtiprkaashH| syAtsambhramabhramakRtaM mama dUSaNaM ceda kSAmyantu tadbudhavarAH sukRtaH prtiikyaaH|| 1500 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- _ Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAnukramaNikA . (tRtIyaH sargaH) kokAH zlokA lokA: zlokAH | zlokAH zlokADAH makANDamevAtma . 90 ityuktavatyA 97 tulyAvayotirabhUt 102 ajanamArohasi 106 | idaM yadi . 100 tvaM hRdgatA bhami 105 banAryamapyAcaritam 57 / iSTena pUrtena nalasya 29 / tvaccetasaH anaiSadhAyava 79 / IzANimezvarya.68 | tvatprApakAttrasyati 110 anyena patyA .51 / uccATanIyaH 7 tvadgucchAvali 127 anyo'nyasaGgamavazA0125/ unmattamAsAdya . 98 tvadbaddha 101 abhyarthanIyaH 92 / ekaH sudhAMzunaM. 119 | tvayApi kiM 73 aye kiyadyAvadupaiSi 13 | kathitamapi narendraH 135 | tvayi smarAdheH 116 aryApyate | kareNa vAJcheva 62. | dattvAtmajIvaM tvayi 86 pralaM vilayaya 84 | kesIkRtAsIta 122 | dAridrayadAri0 25 alaM vilambya 91 / kAbhinaM 43 | dhanyAsi vaidabhi 115 alaM sajandharmavidhI 30 | kAmaH 126 / dharAturAsAhi 95 pravAritadvAratayA 41 kiJcitirazvIna0 54 dhAtuniyogAdiha 18 mastitvaM kAryasiddheH 132/ kriyeta cet 23 | dhArya: masmatkila 26 / krINISva 87 dhikcaMpale 55 maho tapaHkalpataruH 120 | cetojanmazaraprasUna0130 | dhika taM vidheH 32 mAkasmikaH 2] tathAbhidhAtrImatha 99 dhRtA'lpakopA 8 mAkuJcitAbhyAM tadekadAsItva0 80 nalAzrayeNa / prAdarzatAm 56 | tadekalubdhe hRdi 81 / nalena bhAyAH 117 nAstAm 52 tanneSadhAnUDhatayA 46 | nilIyate hrIvidhuraH 33 itIrayitvA virarAma53 tasyA dRzo nRpati0131 / nizA zazAGkam 48 itIritA pattarapena 67 / tasyaiva vA yAsyasi 47 nRpeNa .. ityAlapatyatha 129 | tAmiGgitarapyanumAya 5 J netrANi Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAH ilokAGkAH | zlokAH zlokAGkAH [ zlokAH zlokAGkAH pade pade bhAvini 11 | ruSA niSiddhAli0 12 | zrutaH saH dRSTazca 82 paravati damayanti 134 | rekhAbhirAsye 35 / saGgrAmabhUmiSu 38 paryaGkatApanna066 lipi dRzA bhitti0103 pAturdazAlekhyamayIm 104 varATikopakriyayApi 88 | saMjJApya naH svadhva 34 piniyogena . 72 | vAcaM tadIyAm 60 | sattvasrutasveda0 123 pIyUSadhArA0 42 | vArtA ca sA satyapi 44 | sa bhUbhRdaSTAvapi 89 puSpeSuzcikureSu te 128 | vicintya bAlA0 -68 sarasi 133 bandhADhayanAnArata0 124 | vijJApanIyA . . 94 sarojinImAnasa0 76 vandhAya divye na 20 | vijJena savyApasavya0 114 bibheti ruSTAsi 112 | vidhim . 50 sahasrapatvAsana 16 bhavadviyogAcchidurA113 | vidheH kadAcid 19 sAdhu tvayA 77 matprItimAdhisasi 58 / vinA patattram 37 | sApIzvare zRNvati 29 madanyadAnaM prati 75 / vRthArpayantImapathe , 14 : suvarNazailAdavatIrya 22 madvipalabhyam 78 velAtigastraNa0 49 stanadvaye tanvi 118 madhye zrutInAm 65 vyarthIkRtaM pattrarathena 6 / sthitasya rAtrAvadhi 108 manastu yaM nojjhati 59 smareNa nistakSya 109 mandAkSamandAkSara0 61 zuddhAntasambhoga0 93 smAraM jvaram 111 mahImahendra H khalu 71 svajIvamapyAtamude 85 zRNvan .. 28 svargApagAhema0 yadi trilokI 40 17 | zravaHpraviSTA iva 74 svarlokamasmA0 27 yazo yadasyAjani 39 | zriyastadAliGgana0 31 haMsaM tano sannihitam / yaste navaHpallavitaH121 / zriyo narendrasya 36 | haMsA'pyaso haMsagateH 10 rAjA sa yajvA 24 zrIharSakavirAja0 136 | hattasya yanmantrayate 107 rAstAna Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shriiH|| naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindhanuvAdena ca vibhUSitam caturthaH sargaH yogAdinA'pyasulabho dRDhayatnabhAjA mAste tathA'pi vidito nijabhaktivazyaH / dharmA'vanipraNatarakSaNasakSaNo yo dUrIkarotu duritaM satataM sa . IzaH / / atha nalasya guNaM guNamAtmabhUH surabhi tasya yazaHkusumaM dhnuH| zrutipayopagataM sumanastayA tamiSumAzu vidhAya jigAya tAm // 1 // anvayaH-atha AtmabhUH nalasya guNaM guNaM, surabhi tasya yazaHkusumaM dhanuH, sumanastayA zrutipathopagataM tam iSU vidhAya tAm Azu jigaay| vyAkhyA-atha rAjJaH svayaMvarA'rthamupodghAtatvena bhaimyA madanA'vasthAM varNayitumArabhate-atheti / atha =bhamyA nalasandezazravaNA'nantaram, AtmabhUH= kAmaH, nalasya naiSadhasya, guNaM zauryasaundaryAdikaM dharma, guNaM maurvI, vidhAya= kRtvA, surabhi sugandhi manoharaM ca, tasya=nalasya, yazaHkusumaM= kIrtipuSpaM, dhanuH - kArmukaM, vidhAya, sumanastayA=sumanaskatvena, puSpatvena ca, zrutipatho. pagataM vAraM vAraM bhaimyA zrutamityarthaH, karNaparyantamAkRSTaM ca, taM=nalam eva, iSUbANaM, vidhAya, tAM=bhaimIm, AzuzIghra, jigAya=jitavAn, bhaimI malaikAsaktacittAM cakAreti bhAvaH / ___ anuvAda-damayantIse nalakA sandeza sunaneke bAda kAmadevane nalake zaurya bora saundarya Adi guNako pratyaJcA, unake khuzabUdAra aura manohara kItirUpa Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam puSpako dhanuSa aura uttama mana honese aura phUla honese damayantIke karNamArga meM prApta athavA kAnataka khIMce gaye nalako bANa banAkara damayantIko zIghra jIta liyA ( damayantIko nalameM Asakta bnaayaa)| TippaNI-surabhi ='sugandhau ca manojJe ca vAcyavatsurabhiH smRtaH' iti vizvaH / yazaHkusumaM - yaza eva kusumaM, tata ( rUpaka0 ) / sumanastayA zobhanaM manoM yasya sa sumanaH ( bahu0 ), sumanaso bhAvaH sumanastA, tayA, sumanas+ cala+TApa+TA / dUsare pakSameM--sumanaso bhAvaH, "striyaH sumanasaH puSpaM prasUna kusumaM sumam" ityamaraH / zrutipathopagataM = zrutyoH panthAH zrutipathaH, (10 ta0), samAsAnta apratyaya zrutipatham upagataH, tam ( dvi0 t0)| vidhAya= vi+dhA+ktvA (lyap ) / jigAya =ji+liT + tip / 'sanliTorje:' isase kutva / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai| drutavilambita chanda hai, usakA lakSaNa hai-'drutavilambitamAha nabhI bharauM' // 1 // badatanujvarabhAk tanute sma sA priyakayAsarasorasamajjanam / sapadi tasya cirA'ntaratApinI pariNativiSamA samapadyata // 2 // anvayaH-sA atanujvarabhAka ( satI) yat priyakathAsarasIrasamajjanaM tanute sma / ( tadA ) tasya sapadi cirA'ntaratApinI viSamA pariNatiH samapadyata / vyAkhyA-sA= damayantI, atanujvarabhAk = kAmajvarayuktA, adhikajvarayuktA ( satI ), yat priyakathAsarasIrasamajjanaM nalakathAkAsArajalasnAnaM, tanute sma-cakAra / ((tadA) tasya-majjanasya, sapadi-tatkSaNaM, cirA'ntarajApinI=dIrghasamayA'bhyantaratApakAriNI, viSamA=uddIpanasvarUpA, pariNatiH -paripAkaH, smpdyt=sjaataa| anuvAda-damayantIne kAmajvarase yukta hokara jo priya( nala )ke kathA rUpa tAlAbameM snAna kiyA, usa samaya usa snAnakA usI kSaNa bahuta samayataka manako santapta karanevAlA viSama pariNAma utpanna huaa| TippaNI-atanujvarabhAk-avidyamAnA tanuH ( zarIram ) yasya saH atanuH ( nan-bahu0), atanu arthAt anaGga, kAmadeva / atanoH jvaraH (10 t0)| tam bhajatIti, atanujvara+bhaj +NviH ( uppd0)| dUsare pakSameM-na tanuH atanuH ( nan0 ), tanu=thor3A, atanuzcA'sau jvaraH ( ka0 dhA0 ) / priyakathA. sarasIrasamajjanaM priyasya kathA (Sa0 ta0), sA eva sarasI (rUpaka0), tasya rasaH, usyAM majjanaM, tat (sa0 t0)| cirA'ntaratApinI antaraM tApayatIti antara Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH tApinI, antara+ta+Nic + DIp+su ( upa0 ), samapadyata-sam+pada+ lng+t| jaise jvaravAle manuSyako snAna karanese viSama jvara hotA hai, usI taraha kAmajvaravAlI damayantIko priya nalake kathArUpa tAlAbameM snAna karanese viSama pariNAma huA, yaha abhiprAya hai| isa padyameM jvarako haTAneke lie jalameM snAna karanese aura bhI jvarake vRddhirUpa anarthakI saMghaTanAse viSama alaGkAra huA hai / jaise ki usakA lakSaNa hai "guNI kriye vA yatsyAtAM viruddha hetukAryayoH / yadArabdhasya vaiphalyamanarthasya ca sambhavaH / / virUpayoH saGghaTanA yA ca tadviSamaM matam / ( sA0 da0 10-91) bAraha prakArakI kAmadazAoMke pakSameM yaha navamI, saMjvarAvasthA hai / bAraha kAmadazAe~ jaise ki "cakSuHprItirmanaHsaGgaH saGkalpo'tha prlaapitaa| . jAgaraH kAryamaratirlajjAtyAgo'tha sajvaraH / / unmAdo mUrcchanaM caiva maraNaM caramaM viduH // 2 // dhruvamadhotavatIyamadhIratAM dyitduutptdgtivegtH| sthitivirodhakarI ghaNukodarI, taduvitaH sa hi yo yavanantaraH // 3 // anvayaH-ghaNukodarI iyaM sthitivirodhakarIm adhIratAM dayitadUtapatadgativegataH adhItavatI / hi yo yadanantaraH sa tduditH| vyAkhyA-ghaNukodarI=atikRzodarI, iyaM damayantI, sthitivirodhakarI=strImaryAdAvirodhahetum, avasthAnavirodhakAraNaM ca, adhIratAM=capalatAm, ekasthAnA'navasthAnaM ca, dayitadUtapatadgativegataH=priyadUtapakSigamanavegAt, adhItavatI = gRhItavatI, prAptavatIti bhAvaH / uktamarthamarthAntaranyAsena samarthayate- tadudita iti / hi= yataH, yaH janaH, yadanantaraH=yatsannihitaH, saH janaH, taduditaH = tadutpannaH, dhruvaM kimu / anuvAda-atyanta kRza udaravAlI yaha ( damayantI) maryAdA vA sthitikA virodha karanevAle caJcala bhAva ( asthiratA ) ko priya nalake dUta pakSI( haMsa )ke gativegase prApta huI, kyoMki jo ( bhAva ) jisake nikaTa rahatA hai, vaha usase utpanna huA hai kyA ? aisA jAnA jAtA hai| TippaNI-ghaNukodarI=ghaNukam ( iva ) udaraM yasyAH sA ( bahu0 ) / sthitivirodhakarta-sthitevirodhaH (10 ta0), "saMsthA tu maryAdA dhAraNA Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sthitiH" ityamaraH / sthitivirodhaM karotIti taddhetuH, tAm / sthitivirodha + kR+Ta+DIp + am ( uppd0)| adhIratAMna dhIrA adhIrA ( naJ0 ), tasyA bhAvaH tattA, tAm, adhIra+tal +TAp + am / dayitadUtapatadgativegataH=dayitasya dUtaH ( 10 ta0), sa cA'sau patat (ka0 dhA0), "patatpattrarathA'NDajAH" ityamaraH / dayitadUtapatataH gatiH (10 ta0), tasyA vegaH (10 ta0), tasmAt / dayitadUtapatadgativega+tasiH / adhItavatI=adhi+ i + ktavatu + DIp / yadanantaraH yasya anantaraH (10 ta0) / taduditaH tasmAt uditaH (10 t0)| isa padyameM utprekSA aura arthAntaranyAsakA aGgAGgibhAvase saGkara hai // 3 // atitamA samapAdi jaDAzayaM smitalavasmaraNe'pi tadAnanam / ajani pAgurapAGganijANaNabhramikaNe'pi tadarIkSaNakhAnaH // 4 // anvayaH-tadAnanaM smitalavasmaraNe'pi atitamA jaDAzayaM samapAdi / tadI. kSaNakhaJjanaH apAGganijA'GgaNaghramikaNe api paguH ajani / vyAkhyA-tadAnanaMdamayantImukhaM, smitalavasmaraNe'pi-mandahAsalezasmR. tAvapi, atitamAm =atimAtra, jaDAzayaMmUDhA'bhiprAyaM, samapAdi=sampanna, hAsalezaprakAzane'pyanabhijJaM jAtamiti bhAvaH / tathA ca tadIkSaNakhaJjana:damayantInetrakhajarITaH, apAGganijA'GgaNabhramikaNe'pi netraprAntasvacatvarabhramaNaleze'pi, paGguH=asamarthaH, ani =jAtaH / kAmajvaravegAhamayantyAH smitakaTAkSanirIkSaNe luptaprAye sajAte iti bhAvaH / anuvAda-damayantIkA mukha mandahAsyake lezamAtrake smaraNameM bhI atyanta jaDa AzayavAlA ho gayA aura unake netrarUpa khaJjanapakSI apAGgarUpa apane AMgana meM bhramaNake lezameM bhI asamartha ho gye| TippaNI-tadAnanaM tasyA Ananam (10 t0)| smitalavasmaraNesmitasya lavaH (10 ta0), tasya smaraNaM, tasmin (10 ta0 ) / jaDAzayaM =jaDa Azayo yasya tat ( bahu0 ) / damayantIkA mukha thor3ese mandahAsyake smaraNameM bhI jaDa ho gayA, karane meM phira kyA kahanA? yaha abhiprAya hai| samapAdi=saM+pada+luG+ta (kartAmeM ) / tadIkSaNa. khaJjanaH= IkSaNam eva khaJjanaH (rUpaka0), "khajarITastu khaJjanaH" Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturSaH sargaH ityamaraH / tasyA IkSaNakhaJjanaH (10 t0)| apAGganijA'GgaNaghramikaNe= nijaM ca tat aGgaNam (ka0 dhA0) / "aGgaNaM catvarA'jire" ityamaraH / apAGga eva nijA'GgaNam ( rUpaka0) / tasmin bhramiH ( sa0 ta0), tasyAH kaNaH, tasmin (Sa0 t0)| ajani=aja+luGa+ta ( kartAmeM ) / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 4 // kimu tadantarumo miSajo divaH smaranalo vizataHsma vigAhitum / tadabhikena cikitsitumAza tA makhabhujAmadhipena niyojitau ? // 5 // anvayaH-tadabhikena makhabhujAm adhipena tAm Azu cikitsituM niyojito ubho divaH bhiSajI smaranalI ( santo) vigAhituM tadantaH vizataHsma kimu ? __vyAlyA-tadabhikena=damayantIkAmukena, makhabhujAM devAnAm, adhipena =svAminA, devendreNetyarthaH / tAMdamayantIm, mAzuzIghra, cikitsituMbheSajIkartu, niyojitI=AjJaptI, preSitAviti bhAvaH / ubhau=dvau, divaHsvargasya, bhiSajI-cikitsako, azvinIkumArAviti bhaavH| smaranalo= kAmanaiSadhI santo, vigAhituM-praveSTuM, roganidAnaM nizcetumiti bhAvaH / tadantaH =damayantyantaHkaraNaM, vizataHsma kimu-praviSTo kim / etena nalasya kAmadevA'zvinIkumArasadRzasaundarya vyajyate / anuvAda-damayantIke kAmuka indrase damayantIko zIghra cikitsA karaneke lie bheje gaye donoM svargake vaidya azvinIkumAroMne kAmadeva aura nala hokara, roganidAnakA nizcaya karaneke lie damayantIke antaHkaraNameM praveza kiyA hai kyA? TippaNI-tadabhikena tasyA abhikaH, tena (pa0 ta0), abhika zabda "anukA'bhikA'bhIkaH kamitA" isa sUtrase nipAtita huA hai / cikitsituM= vi+gAha+tumun / tadantaH tasyA antaH, tat (Sa0 t0)| isa padyameM cintA-nAmaka vyabhicArI bhAva hai / usakA lakSaNa hai-"dhyAnaM cintepsitAnApteH zUnyatAzvAsatApakRt / -sA0 80 3-180 // utprekSA alaGkAra kusumabApajatApasamAkulaM kamalakomalamaizyata tanmukham / baharaharvahavalyadhikAdhikA raviracilapitasya vighovidhAm // 6 // Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-kusumacApajatApasamAkulam aharahaH abhyadhikA'dhikAM raviruciglapitasya vidhoH vidhAM vahata kamalakomalaM tanmukham aikSyata / vyAkhyA-atha cintA'nubhAvaM santApaM varNayati-kusumetyAdi / kusumacApajatApasamAkulaM kAmajanyasantApavihvalam, ( ataeva ) aharahaH-pratidinam, abhyadhikA'dhikAm =atyantA'dhikAM, raviruciglapitasya - sUryakiraNamlApi. tasya, vidho:- candramasaH, vidhAM-prakAraM, tAdRzImavasthAmiti bhaavH| vahata = prApnuvada, kamalakomalaM padmasamamRdulaM, tanmukhaM =damayantyAnanam, aikSyata = dRSTaM, sakhIjaneneti zeSaH / ___ anuvAda-kAmajanyasantApase vihvala, ataeva pratidina atyanta adhika sUryake tejase murajhAye hue candramAkI avasthAko prApta karatA huA damayantIkA muMkha dikhAI par3atA thaa| ___TippaNI-kusumacApajatApasamAkulaM kusumAni cApo yasya saH ( bahu0), kusumacApAjjAtaH kusumacApajaH, kusumacApa+jan+Da: ( uppd0)| sa cA'sau tApaH ( ka. dhA0 ), tena samAkulam ( tR0 ta0 ) / aharahaH=vIpsAmeM dvirukti, atyantasaMyogameM dvitIyA, "ro'supi" isa sUtrase nakArake sthAnameM repha Adeza / abhyadhikA'dhikAm =abhyadhikAyA adhikA, tAm (pa0 ta0 ) / raviruciglapitasya-raveH ruciH (10 ta0 ), tayA glapitaH, tasya (tR0 t0)| vidhAM="vidhA vidhau prakAre ce"tyamaraH / vaha =vaha+ laT ( zatR )+ su / kamalakomalaM = kamalam iva komalam ( upamAnakarma) / tanmukhaM tasya mukham (10 t0)| aikyata=IkSa+laG ( karmameM ) +t| isa padyameM "kamalakomalam" yahA~para upamA aura ekakI vidhAko dUsarA kaise prApta karegA, aise AkSepase nidarzanA, isa prakArase aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 6 // taruNatAtapanAtinimitaDhima tatkucakummayugaM tthaa| analasaGgatitApamupetu no kusumacApakulAlavilAsajam ? // 7 // anvayaH-tatkucakumbhayugaM taruNatAtapanadyutinirmitaTima kusumacApakulAlavilAsajam analasaGgatitApaM no upatu ? gyAlyA-tatkudhakumbhayugaM-damayantIstanakalazayugmaM, taruNatAtapanadyutinirmitaDhima = tAruNyAtapakRtadRDhatvaM, kusumacApakulAlavilAsajam =madanakumbha Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH kAravyApArajanyam, analasaGgatitApaM nalasaGgatyabhAvasantApaM, vahnisaGgamasantApaM, no upatuna prApnotu, prApnotyeveti bhAvaH / anuvAda-damayantIke do stanakalaza, tAruNyarUpa sUryatApase dRDha banAye gaye, kAmadevarUpa kumbhakArake karmase utpanna nalakI saGgatike abhAvarUpa agnisaMgatise tApako prApta nahIM kareMge ? ( kareMge hii)| TippaNI-tatkucakumbhayugaM=kucI eva kumbhI ( rUpaka0 ), tasyAH kucakumbhI (Sa0 ta0 ), tayoryugam (Sa0 t0)| taruNatAtapanadyutinirmitaDhimadRDhasya bhAvo dRDhimA, dRDha zabdase "varNadRDhAdibhyaH SyaJca" isa sUtrase imanica pratyaya aura "ra Rto halAdelaMghoH" isase RkArake sthAnameM "ra" Adeza / taruNasya bhAvastaruNatA, taruNa + tala +TAp / tapanasya dyutiH (10 ta0) / taruNatA eva tapanadyutiH ( rUpaka0 ), nimito draDhimA yasya tat ( bahu0) / taruNatAtapanadyutyA nirmitaDhima (tR0 t0)| kusumacApakulAlavilAsa kusumAni cApo yasya saH ( bahu0 ), kusumacApa eva kulAlaH ( rUpaka0 ), tasya vilAsaH (10 ta0), kusumacApakulAlavilAsAt jAtaH, tam / kusumacApavilAsa+jan+Da ( upapada0 ) am / analasaMgatitApaM nalasya saMgatiH (pa. ta0), na nalasaMgatiH ( nan0), analasaMgatiH ( nalasaMgatyabhAvaH ) eva analasaMgatiH ( agnisaMgatiH ), isa prakArase yahAM zliSTarUpaka alaGkAra hai| no upatu ?=yahA~para kAku hai, upatu eva / jaise kumbhakAra (kumhAra ) kacce ghar3eko dRDha banAneke lie pahale ghAmameM santapta kara pIche agnimeM tapAtA hai| vaise hI kAmadeva bhI yovanake tApase dRDha banAye gaye damayantIke kucoMkI nalakI saMgati na honese agnitApake tulya aura adhika santapta nahIM karegA ? karegA hI, yaha tAtparya hai // 7 // . adhRta yadirahomaNi majjitaM manasijena tavyugaM tdaa| spRzati tatkavanaM kadalItalryadi marajvaladUparadUSitaH // 8 // anvayaH-tadA yat tadUruyugaM manasijena virahoSmaNi majjitam adhRta / kadalItaruH marujvaladUSaradUSitaH yadi, tatkadanaM spRzati / vyAkhyA-tadA-tasmin samaye, yat taduruyugaM-damayantIsakthiyugmaM, manasijena kAmadevena, virahoSmaNi=viyogadAhe, majjitaM sthApitaM sat, adhRta avasthitam / kadalItaruH rambhAvRkSaH, marujvaladUSaradUSitaH=dhanva. pradezatapyamAnoSarakSetravikAritaH, yadi-cet, tatkadanam =Uruyugakalahasa tadUruyugasAmyamiti bhAvaH / spRzati prApnoti / Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anuvAda-usa samaya jo damayantIke UruoMko kAmadevane virahake santApameM DAla diyA, kelekA stambha marudezake jalate hue USarakSetrase dUSita ho to una karuoMse samatA prApta kregaa| ___ TippaNI-tadUruyugam =Urvoyugam (10 ta0 ), tasyA Uruyugam (10 . t0)| manasijena=manasi jAtaH, tena, manas + jan + DaH ( upapada.), "haladantAt saptamyAH saMjJAyAm" isase aluk / virahoSmaNi =virahasya USmA, tasmin (pa0 ta0 ) / aghRta-dhU+luG+ta, "hrasvAdaGgAt" isase sickA lopa / kadalItaruH=kadalI cA'sau taruH (ka0 dhA0 ) / marujvaladUSara. dUSitaH=jvalacca tat USaram (ka0 ghA0 ), marI jvaladUSaraM ( sa0 ta0), tena dUSitaH ( tR0 ta0 ) / tatkadanaM tena kadanaM, tat ( tR0 ta0 ) / spRzati= spRza + laT + tip / isa padyameM prasiddha upamAna kadalItaruko upameya banAnese pratIpa alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "prasiddhasyopamAnasyopameyatvaprakalpanam / niSphalatvA'bhidhAnaM vA pratIpamiti kathyate" sA0 da0 10.103 // smarazarAhatinimitasajvaraM karayugaM hasati sma damasvasuH / anapidhAnapatattapanA''tapaM tapanipItasaraHsarasIvham // 6 // anvayaH-smarazarAhatinirmitasajvaraM damasvasuH karayugam anapidhAnapatattapanA''tapaM.tapanipItasaraHsarasIehaM hasati sm| ... vyAkhyA-smarazarAhatinirmitasaJbaraM = kAmabANAghAtajanitasantApaM, damasvasuH = damayantyAH , karayugaM-hastayugalam, anapidhAnapatattapanA''tapam - anAvaraNapravizatsUryadyotaM, tapanipItasaraHsarasIraha=grISmazoSitakAsArakamalaM, hasati sma = hasitavada, tatsadRzamabhUditi bhAvaH / ___ anuvAda-kAmabANoMke AghAtase santApayukta damayantIke donoM hAtha, AvaraNake na honese sUryake nApase yukta grISmaRtuse sukhAye gaye kamalakA upahAsa karate the| TippaNI-smarazarAhatinirmitasaMjvaraM smarasya zarAH (Sa0 ta0), teSAm AhatiH (10 ta0), nirmitaH saMjvaro yasya tat ( bahu0 ), smarazarAhatyA nirmitasaMjvaram ( tR0 t0)| damasvasuH=damasya svasA, tasyAH (10 t0)| karayugaM= karayoryugam (10 ta0 ) / anapidhAnapatattapanAtapam =na apidhAnaM ( na0), tapanasya AtapaH (10 ta0), patat tapanAtapaH yasmistat (bhu0)| Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anapidhAnAt patattapanAtapaM, tat (pa0 tA ) / tapanipItasaraHsarasIruhaM = tapena nipItam ( tR0 ta0), "nidAgha uSNopagama uSNa uussmaagmstpH'| ityamaraH / tapanipItaM ca tat saraH ( ka0 dhA0 ), tasmin sarasIruham ( sa0 ta0), isa padyameM upamA alaGkAra hai // 9 // madanatApamareNa vidIyaM no yadudapAti havA damanasvasuH / niviDapInakucadvayayantraNA tamaparAdhamadhArapratibadhnatI // 10 // anvayaH-damanasvasuH hRdA madanatApabhareNa vidIyaM yat no udapAti / tam aparAdhaM pratibadhnatI niviDapInakucadvayayantraNA adhAt / vyAkhyA-damanasvasuH-damayantyAH , hRdA-hRdayena, madanatApabhareNa = kAmajvarabAhulyena, vidIrya - sphuTitvA, yat, no udapAtina utpatitam / taM = tAdRzam, aparAdham =AgaH, anutpatanarUpamiti bhAvaH / pratibadhnatI = nirundhatI, nibiDapInakucadvayayantraNA ghanapIvarastanadvitayabandhaH, adhAt = dhRtvtii| - anuvAda--damayantIkA hRdaya kAmasantApake Adhikyase vidIrNa hokara jo nahIM ur3A, usa aparAdhako rokanevAlA gADha aura puSTa do.kucoMke bandhanane dhAraNa kiyaa| TippaNI-damanasvasuH=damanasya svasA, tasyAH, (Sa0 t0)| madanatApabhareNa-madanasya tApaH, (10 ta0), tasya bharaH, tena (10 t0)| vidIrya=vi+da+ktvA ( lyap ) / udapAti - ud+pada+laGa ( bhAvameM )+ta / pratibadhnatI prati+bandha +nA+laT (zata)+kI+su / nibiDapInakucadvayayantraNA=kucayoyam (pa0 ta0), nibiDaM ca tat pInaM (ka0 ghA0 ), nibiDapInaM ca tat kucadvayaM (ka0 dhA.), tasya yantraNA (10 t0)| adhAta-dhAn+lu+tip / isa padyameM atyanta dAha honepara bhI hRdayakA jo vidIrNa na honA hai, usameM mAyuke zeSa honese kucake pratibandhanakI utprekSA kI gaI hai / vyaJaka "iva" Adi zabdake na honese pratIyamAno. sprekSA hai // 10 // nivizate yadi zakazikhA pade sRjati sA kiyatImiya na jyadhAm / ____ mRdutanovitanotu kathaM na tAmavanibhRtta nivizya hadi sthitaH ? // 11 // anvayaH-zUkazikhA pade nivizate yadi, sA kiyatIm iva vyadhAM na sRjati / tu avanibhRt hRdi nivizya sthitaH ( san ) mRdutanoH tAM kathaM na vitanotu / . . Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ vyAkhyA-zUkazikhA=kaNTakA'naM, pade = caraNe, nivizate yadi pravizati cet, sA-praviSTA zUkazikhA, kiyatIm iva=kiM parimANAm iva, vyadhAM= vyathAM, pIDAmityarthaH / na sRjati=na utpAdayati, mahatI vyathAM sRjatIti bhAvaH / tuparantu / avanibhRt rAjA ( nalaH ) parvatazca, hRdi hRdaye, damayantyA iti zeSaH / nivizya =pravizya, sthitaH=vartamAnaH ( san ), mRdutano:= komalAGgayAH, damayantyA ityarthaH, tAM tathAvidhAM, vyadhAmiti bhAvaH, kathaM= kena prakAreNa, na vitanotuna sRjatu, vitanotveveti bhAvaH / anuvAda-kAMTekI noka bhI paira meM ghusa jAtI hai to vaha kaisI pIDA nahIM karatI hai ( karatI hai| parantu rAjA ( eka pakSameM parvata ) hRdayameM ghusakara avasthita hote hue komala zarIravAlI damayantIko vaisI pIDA kyoM nahIM kareMge? TippaNI-zUkazikhA= zUkasya zikhA ( 10 t0)| "zUko'strI zlakSNatIkSNA'ne" itymrH| nivizate-ni+viz + laT +ta, "neviMzaH" isa sUtrase Atmanepada huA hai / iva=yaha pada vAkyAlaGkArameM hai| avanibhRt = avani bibhartIti, avani+bhR+kvip ( upapada0 )+su / nivizya=ni+ viz+ktvA ( lyap ) / mRdutanoH mRduH tanuH yasyAH sA, tasyAH ( bahu0 ) / vitanotu=vi-tanu+loT +tip / isa padyameM pairameM sUkSma kaNTakake ghusanemeM bhI duHkha duHsaha hotA hai to komalAGgI damayantIke hRdaya meM mahAkAya rAjA nalake praveza karanese kyA kahanA hai ? isa prakArase kamutyanyAyase arthApatti alaGkAra hai // 11 // manasi santamiva priyamIkSituM nayanayoH spRhyaa'ntrupetyoH| prahaNazaktirabhUdidamIyayorapi na sammukhavAstuni vastuni // 12 // anvayaH-manasi santaM priyam IkSituM spRhayA antaH upetayoH iva idamI... yayoH nayanayoH sammukhavAstuni api vastuni grahaNazaktiH na abhUt / / jyAlyA-manasi-hRdaye, santaM-vartamAna, priyaMvallabhaM nalam, IkSituM draSTaM, spRhayA - icchayA, antaH=abhyantaraM, hRdayadezamityarthaH, upetayoH iva = praviSTayoH iva, idamIyayoH asyAH ( damayantyAH ) sambandhinoH, nayanayoH netrayoH, sammukhavAstuni api purovartini api, vastuni=padArthe, grahaNazaktiH = sAkSAtkArasAmarthya, na abhUt =na abhavat, bhaimI nalavyAsaGgAna kizcidanyadadrAkSIditi bhAvaH / Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anuvAda-manameM sthita priya nalako dekhaneke lie icchAse hRdayake bhItara praviSTake samAna damayantI netroMke samIpameM vidyamAna padArthameM bhI sAkSAtkAra karaneko sAmarthya nahIM huii| TippaNI- IkSitum IkSa+tumun / upetayoH= upa+iN+kta+os / idamIyayoH asyA ime idamIye, tayoH idam + cha ( IyaH )+os / sammukhavAstuni=sammukhaM vAstu ( sthAnam ) yasya tat, tasmin ( bahu0 ) / grahaNazaktiH = grahaNasya zaktiH (10 t0)| abhUta=bhU+luGa+ tip / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / cintA vyabhicArI bhAva hai // 12 // hRdi damasvasura naraplate pratiphalavirahAtamukhA''nateH / hRdayamAjamarAjata cumbituM nalamupetya kilA''gamitaM mukham // 13 // anvayaH-virahAttamukhA''nateH damasvasuH mukham azrujharaplate hRdi pratiphalat ( sat ) hRdayabhAja nalaM cumbitum upetya AgamitaM kila arAjata / vyAkhyA-virahA''ttamukhA''nateH=virahaprAptavadananamanAyAH, viraheNa namramukhAyA iti bhAvaH / damasvasuH=damayantyAH , mukhaMvadanam, azrujharaplutenayanajalapravAhasikte, hRdi hRdaye, pratiphalata-pratibimbitaM sat, hRdayabhAjahRtsthitaM, nalaM naiSadhaM, cumbituMcumbanaM kartum, upetya gatvA, AgamitaM kila=sajAtAgamanaM kila, pratyAgatam / arAjatararAja, viraheNa bhaimyA mukhaM nanaM jAtamazru ca nirgatamiti bhAvaH / - anuvAda viyogase namra mukhavAlI damayantIkA mukha AMsuoMke pravAhase sikta hRdaya meM pratibimbita hotA huA hRdayase vartamAna nalako cumbana karaneke ---lie jAkara lauTe hueke samAna zobhita huaa| ! TippaNI-virahA''ttamukhA''nateH=viraheNa AttA ( tR0 ta0), mukhasya mAnatiH ( Sa0 ta0), virahAttA mukhAnatiryayA sA, tasyAH ( bahu0 ) / madhujharaplute = azrUNAM jharaH ( Sa0 ta0), tena plataM, tasmin (tR0 t0)| pratiphala prati+phala+laT ( zatR )+ su / hRdayabhAja+hRdayaM bhajatIti idayabhAka, tam / hRdaya+bhaja+vi ( upapada0 )+am / Agamitam = bhAgamaH saJjAtaH asya, tat ( Agama+itaca ) / kila="vArtAsambhAvyayoH kila" itymrH| araajt=raaj+l+t| isa padyameM utprekSA alakAra hai // 13 // suhavamagnimuvaJcayituM smaraM manasi gandhabahena mRgiidRshH| akali niHzvasitena vinirgamA'numitanihna tavezanamAyitA // 14 // Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 naiSadhIyacaritaM mahAkAmyam _ anvayaH-gandhavahena suhRdaM mRgIdRzo manasi smaram agnim udaJcayituM niHzvasitena vinirgamA'numitanihnatavezanamAyitA akali ( nUnam ) / vyAkhyA-gandhavahena vAyunA, bAhyeneti zeSaH / suhRdaM sakhAyaM, mRgIdRzaH hariNAjhyAH, bhaimyA iti bhAvaH / manasi hRdaye, sthitamiti zeSaH / smaram - kAmam eva, agnim =analam, udaJcayitum =uddIpayituM, niHzvasitena=niHzvAsavAyucchalena, vinirgamA'numitanihnatavezanamAyitA= bahiniHsAraNA'numitiviSayIkRtaprAgajJAtAnta.pravezamAyAvitvam, akali prAptaM, nUnamiti zeSaH / anuvAda-(bAharake ) vAyune sundarI damayantIke manameM sthita mitra kAmadevarUpa agniko uddIpta karaneke lie niHzvAsa vAyuke chalase bAhara nikalanese anumati guma pravezameM mAyAvIkA bhAva prApta kara liyA hai kyA? aisA mAlUma hotA hai| - TippaNI-mRgIdRzaH-mRgyA iva dRzau yasyAH sA mRgIdRk, tasyAH ( vydhikrnnbhu.)| udaJcayitum = ud + aJca+Nic +tumun / vinirgamA'numitanihatavezanamAyitA=vinirgamena anumitam (tR0 ta0), nihataM ca tad vezanam (ka0 dhA0 ), mAyA asyA'stIti mAyI, mAyA zabdase 'grIhyAdibhyazca" isa sUtrase ini pratyaya, mAyino bhAvaH, mAyin + tala +TAp / vinirgamA'numitaM ca nihnatavezanaM (ka0 dhA0), tasmin mAyitA ( sa0 t0)| akali kala+lA (karmameM )+t| jaise kisIke gharameM Aga lagAnevAlA gupta rUpase praveza karake prakAza rUpase bAhara nikalatA hai, usI prakAra vAyu bhI niHzvAsake bahAnese vaisA karake nikalA / isa prakArase yahA~ utprekSA alaGkAra hai // 14 // birahapANDimarAgatamomayIzitimAnajapItimavarNakaH / / vaza vizaH khalu tagakalpayallipikarI nalarUpakacitritA // 15 // .. anvayaH-tak lipikarI virahapANDimarAgatamomaSIzitimatannijapItimavarNakaH daza dizaH ( bhittIH ) nalarUpakacitritAH akalpayat khala / jyAlyA-tadak-damayantIdRSTiH ( eva ), lipikarI-citrakarI, viraha pANDima-rAga-tamomaSIzitima-tabhijapItimavarNakaH = viyogazarIrazvatyA'nurAgaraktima-mohamaSInIlima-bhaimIsvakanakavarNakaH (citrasAdhanaH ), daza-daza Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH saMkhyakAH, dizaH kASThAH ( eva bhittIH ), nalarUpakacitritA:= naiSadhapratikRtisaJjAtacitrAH, akalpayat asRjata, khala / ___ anuvAda-damayantIkI dRSTirUpa citrakArIne virahase zarIrake zatya, anurAgarUpa raktatA, moharUpa masI ( syAhI ) kI nIlatA aura damayantIke apanI pItatArUpa citrake sAdhanoMse daza dizAoM (bhittiyoM) ko nalakI pratikRtiyoMse citrita kara diyaa| TippaNI-tadRk =tasyA dRk ( Sa0 ta0 ) / lipikarI= lipi karotIti, lipi-zabda pUrvaka ku dhAtuse "divAvibhAnizA." * ityAdi sUtrase Ta pratyaya, "TiDDhANana" ityAdi sUtrase DIp / virahapANDimarAgetyAdiH=viraheNa pANDimA ( tR0 ta0), rAga eva rAgaH (zliSTarUpakam ), tama eva maSI (rUpaka0 ), tasyAH zitimA ( 10 ta0 ), nijazvA'sau pItimA (ka0 ghA0), tasyA nijapItimA (Sa0 ta0), virahapANDimA ca rAgazca tamomaSIzitimA ca tannijayItimA ca (dvandvaH ), pItimAnaH, te eva varNakAH, taH (rUpaka0 ) / dizaH=yaha karma pada hai / nalarUpakacitritAH-nalasya rUpakANi (10 ta0), taiH citritAH (tR0 t0)| akalpayat = kRp +Ni+laG+ tip / damayantIne nirantara nalakI cintAse utpanna bhrAntise pratyeka dizAmeM mithyA nalako dekha liyA, yaha tAtparya hai| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 15 // smarakRti hRdayasya muhurdazA bahu vadaniva niAzvasitA'nilaH / .. vyadhita vAsasi kampamaHzrite, vasati kaH sati nA''yabAdhane ? // 16 // anvayaH-ni.zvasitA'nalaH smarakRti hRdayasya dazAM bahu vadana iva adaHzrite vAsasi kampaM muhaH vyadhita / AzrayabAdhane sati ko na trasati? . vyAkhyA-niHzvasitA'nila:=niHzvAsavAyuH, damayantyA iti zeSaH / smarakRti= kAmasRSTirUpAM, hRdayasya= hRtpiNDasya, damayantyA iti zeSaH / dazAm =avasthAM, bahu=adhikaM, bahuvAramityarthaH / vadan iva = "evaM kampate" iti kathayan iva, adaHzrite-hRdayA'zrite / vAsasi=vasaneM, kampaM calanaM, tatkAraNaM trAsaM ca, muhuH vAraM vAraM, vyadhita=vihitavAn, uktamarthamarthAntara* nyAsena draDhayati-trasatIti / AzrayabAdhane sati = AdhArabAdhAyAM satyAM, kaH janaH, na trasati=no bibheti ? sarvo'pi satyeveti bhAvaH / anuvAda-damayantIke niHzvAsa vAyune kAmadevakI racanArUpa hRdayakI avasthAko bahuta bAra kahate hue ke samAna hRdayako Azrita vastra meM kampa aura Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14. naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam usake kAraNa trAsako bhI bArambAra kiyA, kyoMki AdhArakI bAdhA honepara kauna trasta nahIM hotA hai ? ( sabhI trasta hote haiM ) / TippaNI-niHzvasitA'nila:=niHzvasitasya anilaH (10 ta0) / smarakRti smarasya kRtiH, tAm (10 t0)| "smarakRtAm" yaha nArAyaNapaNDitakA pATha hai, usa pakSameM smareNa kRtA, tAm (tR0 t0)| adaHzrite-adaH zritaM, tasmin (dvi0 t0)| athavA "adaH" yaha vyasta pada hai| vyadhitavi+dhA+lu+ta / 'sthAdhvoricca" isase ikAra aura "hrasvAdaGgAda" isase sickA lopa / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 16 // karapadAnanalocananAmabhiH zatadalaH sutanovirahajvare / ravimaho bahu pItacaraM cirAdanizatApamiSAdasRjyata // 17 // anvayaH-karapadA''nanalocananAmabhiH zatadalaH cirAt pItacaraM bahu ravi. mahaH sutanoH virahajvare anizatApamiSAt udasRjyata ( nUnam ) / vyAlyA-karapadA''nanalocananAmabhiH = hastapAdamukhanayanasaMjJakaiH, zatadalaH kamale, cirAt =bahukAlAt prabhRti, pItacaraM= rasavazAt pUrvapItaM, bahu=bhUri, ravimahaH sUryatejaH, sutano:=sundaryA damayantyAH , virahajvare= viyogajvarA'vasthAyAm, anizatApamiSAt =nirantaro'macchalAt, udasRjyatautsRSTam ( nUnam ) / anuvAda-hAtha, paira, mukha aura netra nAmavAle kamaloMne cirakAlase pahale pIye gaye adhika sUryake tejako damayantIke viyogajvarakI avasthAmeM nirantara tApake bahAnese chor3a diyA hai kyA ? aisA pratIta hotA hai| TippaNI-karapadA''nanalocananAmabhiH=karI ca pade ca mAnanaM ca locane ca karapadA'nanalocanaM, "dvandvazca prANitUryasenA'GgAnAm" isa sUtrase prAgyaGga honese samAhArameM dvandvasamAsa, karapadA''nanalocanaM nAmAni yeSAM tAni, taiH (bahu0 ) / zatadalaH zataM dalAni yeSAM tAni, taiH (bhu0)| yahA~para zata pada bahutvakA upalakSaka hai / "sahasrapatnaM kamalaM zatapattraM kuzezayam" ityamaraH / pItacaraM pUrva pItam, pIta zabdase "bhUtapUrve caraT" isa sUtrase caraT pratyaya / ravimahaH = ravemaMhaH (10 t0)| sutanoH=zobhanA tanuryasyAH sA sutanuH, tasyAH ( bahu0 ) / virahajvare =virahasya jvaraH, tasmin pa0 ta0) / anizatApamiSAt =anizaM ( yathA tathA ) tApaH ( supsupA0 ), tasya miSaM, tasmAt (Sa0 ta0) / udasRjyata ud+sRja+laG ( karmameM ) / isa padyameM kamaloMkA Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH 15 damayantIke kara-caraNa Adise nAmamAtrakA bheda hai, rUpabheda nahIM hai-isa prakArase abhedakI uktise atizayokti hai, atizayoktimUla pUrvapIta sUryatejake vamanakI utprekSA hai, vaha tApake bahAnese kahanese apahRti hai| isa prakAra saGkara alaGkAra hai // 17 // udayati sma tadadbhutamAlibhirdharaNibhRdbhuvi tatra thimRzya yt| ' anumito'pi ca bASpanirIkSaNAdvayabhicacAra na tApakaro malaH // 18 // anvayaH-AlibhiH tatra dharaNibhRdbhuvi vimRzya bASpanirIkSaNAt anumitaH api tApakaraH nala: ( analo vA ) yat na vyabhicacAra tat adbhutam udayati sm| ___ vyAkhyA-AlibhiH sakhIbhiH, tatratasyAM, dharaNibhRdbhuvi-rAjaputryAM bhaimyAM, parvatabhUmau ca, vimRzya - vicArya, vyAptimanusandhAyeti bhAvaH / bASpanirIkSaNAt = azruliGgadarzanAt dhUmadarzanAt ca, anumitaH api takitaH api, liGgA'vadhAritaH api, tApakara:-santApajanakaH, nala:=naiSadhaH, pakSA. ntare anala: ( agniH ), yat, na vyabhicacAra=na anyathA babhUva, nizcayajJAnaM babhUveti bhAvaH / tat, adbhutam =Azcaryam, udayati sma- utpannam / . - anuvAda-jaise parvatakI bhUmimeM vyAptikA anusandhAna karake dhUmako dekhanese anumita, tApa karanevAle agnikA nizcaya kiyA jAtA hai, vaise hI sakhiyoMne rAjakumArI damayantImeM vicAra karake AMsUko dekhanese tarkita, santApa karanevAle nalakA nizcaya kara liyA, yaha Azcarya huA hai| TippaNI-dharaNibhRdbhuvi =dharaNi bibhartIti dharaNibhRt, dharaNi+bhR+ kvip ( upapada0 ), parvata vA rAjA bhIma / dharaNibhRto bhavatIti dharaNIbhRdbhaH, tasyAm, dharaNibhRt + bhU+kvip ( upapada0 ) +Gi / parvatabhUmimeM vA rAjakumArI dmyntiimeN| vimRzya = vi+ mRza+ktvA ( lyap ) / bASpanirIkSaNAt =bASpasya (dhUmasya, azruNaH vA ) nirIkSaNaM, tasmAt (10 t0)| dhUA~ko dekhanese vA AMsUko dekhanese / anumitaH = anu +mA+ ktaH / tApakara:=tApaM karotIti taddhetuH, tApa++Ta:, "kRmo. hetutAcchIlyA''. nulomyeSu" isase Ta pratyaya / vyabhicacAra=vi + abhi+cara + liT + tip / udayati sma=ud-upasargapUrvaka "aya go" dhAtuse 'sma' ke yogameM bhUta arthameM laT / "anudAttetvalakSaNamAtmanepadamanityam" isa paribhASAko Azraya karake parasmaipada huA hai, yaha mahAmahopAdhyAya mallinAthakA mata hai / nArAyaNa paNDita Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ke matameM "iTa kiTa kaTI gato" yahA~para kaTi+ I aisA nyAsa kara 'I' dhAtuse parasmaipadameM laTa / yaha mata bhaTrojidIkSitase bhI sammata hai| damayantIkA yaha santApa nalakI cintAse utpanna hai, yaha bAta unake A~sUko dekhanese sakhiyoMne bhApa liyA, yaha abhiprAya hai / dhUmarUpa liGgako dekhanese anala (agni) kA jJAna hotA hai, vaha avyabhicArI (avisaMvAdI) hai, aise virodhakA azrurUpa linase santApa karanevAle nalakA nizcaya kiyA, aisA AbhAsa honese virodhA''bhAsa alaGkAra hai / vaha zleSase anuprANita hai / "tApakaro nalaH" yaha zabdazleSa hai| anyatra arthazleSa hai / api virodhakA dyotaka hai // 18 // hRdi vidarbhabhuvaM praharazaraM ratipatiniSadhA'dhipateH kRte| .. kRtatavantaragasvadRDhavyathaH phaladanItiramUrcchadalaM khala // 16 // anvayaH-niSadhA'dhipateH kRte vidarbhabhuvaM hRdi zaraiH praharan ratipatiH kRtatadantaragasvadRDhavyathaH phaladanItiH alam amUrcchat khalu / vyAlyA-niSadhA'dhipateH=nalasya, kRte nimitte, vidarbhabhuvaM vaidI, damayantIm, hRdi = hRdaye, zaraiH praharan prahAraM kurvan, ratipatiH kAmaH, kRtatadantaragasvadRDhavyathAH-vihitabhaimIhRdgatA''tmagADhaduHkhaH, ata eva phaladanItiHutpadyamAnadurnItiH san, alam =atyantam, amUrcchat =avaddhata, mUcchitazca, khalu nizcayena / . anuvAda-nalako prahAra karaneke lie damayantIko hRdayameM prahAra karatA huA kAmadeva damayantIke hRdayameM sthita apaneko bhI dRDha vyathA utpanna kara durnIti prakaTa honese atyanta bar3ha gayA, ( mUcchita ) huaa| TippaNI-niSadhA'dhipateH=niSadhAnAm adhipatiH, tasya (10 t0)| kRte="arthe kRte ca zabdo dvau taadrthe'vyysNshito|" vidarbhabhuvaM vidarbhAta bhavatIti vidarbhabhUH, tAm, vidarbha + bhU+vip+am ( upapada0) / praharan = pra+ha+laT ( shtR)| ratipatiH=rateH patiH (10 t0)| kRtatadantaragasvadRDhavyathaH tasyA antaram (10 ta0), tasmin gacchatIti tadantaragaH, tadantara+gam +Da: ( upa0), tadantaragazcAso svaH (ka0 dhA0), dRDhA cA'so vyathA ( ka. dhA0 ), tadantaragasvasya dRDhavyathA (Sa0 ta0), kRtA tadantaragasvadRDhavyathA yena saH (bahu0) / phaladanItiH=na nItiH anItiH (nan0), phalantI anItiryasya saH (bhu0)| amUcrchata= "murchA mohasamucchAyayoH" isa Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH dhAtu se laG + ta / isa padyameM zleSa aura pratIyamAnotprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara hai // 19 // vidhuramAni tayA yadi mAnumAna, va.thamaho ! sa tu tabdhadayaM tthaa| - api viyogabharA'sphuTa sphuTIkRta haSattvara jijvaladaMzubhiH // 20 // anvayaH- tayA vidhuH bhAnumAn amAni yadi / tu saH viyogabharA'sphuTana. sphuTIkRtadRSattvaM taddhRdayam api kathaM tathA aMzubhiH ajijvalat aho ! vyAkhyA-nayA= damayantyA, vidhuH- candraH, bhAnumAn = sUryaH, amAni yadi yatazcet, virahiNyAstanna citram / tu=kintu, saH= vidhuH, damayantyA sUryatvA'bhimata iti bhAvaH / viyogabhaga'sphuTanasphuTIkRtadRzattvaM virahabhArAvi. zaraNavyaktIkRtasUryakAntatvaM, taddhRdayaM = damayantIhRda, tadrUpaM sUryakAntamapItyarthaH / kathaM = kena prakAreNa, tathA =tena prakAreNa, sUryavadityarthaH / aMzubhiH= svate. jobhiH, ajijvalat =jvalitavAn, aho Azcaryam ! anuvAda-damayantIne candramAko sUrya mAna liyA hai, parantu una candramAne viyogake bhArase vidIrNa na honese spaSTa rUpase sUryakAnta maNirUpa damayantIke hRdayako bhI kaise sUrya ke samAna apane tejoMse jalA diyA hai ? Azcarya hai ! TippaNI-bhAnumAn -prazastA bhAnavaH santi yasya saH, bhAnu+ matupa+ su / "bhAnuH karo marIci: strIpuMsayordIdhitiH striyAm" ityamaraH / amAni% man + luGa ( karmameM ) + ta / viyogabharA'sphuTanasphuTIkRtadRSattvaviyogasya bharaH (10 ta0), tena asphuTanam ( tR0 ta0), asphuTaM sphuTaM yathA sampayate tathA kRtaM sphuTIkRtaM, sphutt+vi++ktH| dRzado bhAvo dRSatvam, dRSad + tva / sphuTIkRtaM dRSattvaM yasya tat (bahu0), viyogabharA'sphuTanena sphuTakRtadRSattvaM (tR0 ta0), tat / taddhRdayaM tasyA hRdayam (10 t0)| ajijvalat = jvala + Nic + luG + tip / candramA virahiyoMko uddIpaka honese bhale hI sUryake samAna tApa kare, parantu sUryakAnta maNike samAna damayantIke hRdayako tapAnA AzcaryakI bAta hai, yaha abhiprAya hai // 20 // ... hadayadattasarovhayA tayA kva sadagastu viyognimgnyaa| ... priyadhanuH parirabhya havA ratiH kimanumata'mazeta citA'ciSi ? // 21 // ___"anvayaH-viyoganimagnayA hRdayadattasaroruhayA tayA sadRk kva astu ? . ( yadvA ) ratiH hRdA priyadhanuH parirabhya anumatuM citA'ciSi azeta kim ? Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___vyAlyA-viyoganimagnayA virahA'gnimagnayA, ata eva hRdayadattasaroruhayA=vakSonikSiptapamayA, tayA=damayantyA, sadRk =sadRzI strI, kva= kutra, astu bhavatu, na kvApIti bhAvaH / yadvA ratiH-kAmapatnI, hRdA= vakSasA, priyadhanuH=dayitapuSpaM, kamalamiti bhAvaH, parirabhya AliGgaya, anumartum =anumaraNaM kartu, citAciSi=citA'nale, azeta kim = zayitA kim ? mRtaM patimanugatuM citAgnI zayAnA sAkSAdatireveyamityutprekSA / kAmajvarA'nalastayA prajvalatIti bhAvaH / ___ anuvAda-nalake virahameM nimagna ata eva hRdayameM kamalako rakhanevAlI damayantIke sadRza kahA~ hogI ? athavA yaha rati hI hRdayase priyake dhanu (kamala)ko AliGgana kara priya( kAmadeva )kA anugamana karaneke lie citAkI bhAgameM soI thI kyA? . TippaNI-viyoganimagnayA viyoge nimagnA, tayA ( sa0 ta0 ) / hRdayAdattasaroruhayA hRdaye dattam ( sa0 ta0 ), hRdayadattaM saroruhaM yayA sA, tayA ( bahu0 ) / sadRk = samAnA dRzyate iti, samAna upapada-pUrvaka dRz dhAtuse "samAnAnyayozceti vAcyam" isa vArtikase kvina pratyaya aura "dagdazavatuSu" isase samAna zabdake sthAnameM "s"bhaav| priyadhanuH =priyasya dhanuH, tat (10 t)| parirabhya pari+ram + ktvA ( lyap ) / anumartum =anu + mR+tumun / citAciSi-citAyA aci, tasmin (ta0) / azeta - zIGa+laG+ta / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 21 // . . anakamAvamiyaM nivAsino na virahasya rahasyamabuddhayata / prazamanAya vidhAya tRNAnyasUjvalati tatra yadumitumahata // 22 // - anuvAda-iyaM svanivAsino virahasya rahasyam analabhAvaM na abuddhayata / mat tatra jvalati ( sati) prazamanAya asUn tRNAni vidhAya ujjhitum aihata / - vyAkhyA-iyaM = damayantI, svanivAsinaH=AtmaniSThasya, virahasya - nalaviyogasya, rahasyaM = nigUDha, zamIvahnivaditi zeSaH / analabhAvam = agnitvaM, nalarahitatvaM ca, na abuddhacata =na ajAnat / yat yasmAtkAraNAta, tatratasmin virahe, jvalati=dIpyamAne sati, prazamanAya=nirvAphnAya, prajvalanapratikArArthamiti bhAvaH / asUna =nijaprANAn, tRNAni vidhAya= guNaprAyAnkRtvA / ujituM tyaktuM prakSiptuM ca / aihata=aicchat / virahasya Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 caturthaH sargaH agnitvajJAne kathaM tacchAntaye tatra tRNaprakSepa iti bhAvaH / virahaduHkhAnmartumaicchaditi tAtparyArthaH / anuvAda-damayantIne apane meM vidyamAna viyogake gupta vahnibhAvako athavA nalarahita tattvako nahIM jAnA, kyoMki viyogarUpa agnike jalanepara usako butAneke lie apane prANoMko tRNaprAya banAkara chor3aneke vA jhoMkaneke lie icchA kii| TippaNI- svanivAsinaH sve nivasatIti svanivAsI, tasya, sva+ ni+vasa+pini + Gas ( uppd0)| rahasyaM rahasi bhavaH, tam, rahas + yata+am / analabhAvam =analasya bhAvaH, tam (10 ta0), athavA nalasya bhAvaH (10 ta0), na nalabhAvaH, tam ( nan0 ) / abudhyata budh+ldd+t| jvalati-jvala+laT ( sht)+hi| vidhAya-vi+dhA+ktvA ( lyapa ) / aiht=iih+ldd+t| damayantI nalake virahako agni jAnatI to kyoM usameM apane prANarUpa tRNako DAla detI ? damayantIne virahake duHkhase maranekI icchA kI, yaha tAtparya hai // 22 // prakRtiretu guNaH sa na yoSitAM kamimA havayaM mRdu nAma yat ? tadiSubhiH kusumairapi dhunvatA suvivRtaM vidyudhena manobhuvA // 23 // anvayaH- yoSitAM hRdayaM mRdu nAma ( iti ) yat sa prakRtiH guNaH imAM kathaM na etu ? tat kusumaiH api dhunvatA vibudhena manobhavA suvivRtam / . vyAkhyA-yoSitAMstrINAM, hRdayam - antaHkaraNaM, mRdu komalaM, nAma-prasiddhI, iti yat, saH, prakRtiH=prakRtisiddhaH, guNa:-mAdaMvaguNaH, imA=damayantI, kavaM kena prakAreNa, na etuna prApnotu, prApnotvavetyarthaH / kutaH ?. tara=mRdutvaM, kusumaiH api puSparapi bANaH, dhunvatA = kampayatA, "dunvatA" iti pAThe pIDayatA ityarthaH / vibudhena-devena viduSA ca, manobhavAkAmena, suvivRtaM samyagvyAkhyAtam / / anuvAda-striyoM kA hRdaya komala hotA hai, aisI jo prasiddhi hai, vaha prakRtisiddha mArdavarUpa guNa damayantIko kyoM nahIM prApta karegA ? ( prApta hI karegA ) usa komalatAko phUlarUpa bANoMse bhI kampita karanevAle devatA vA vidvAn kAmadevane acchI taraha spaSTa kara diyaa| TippaNI-saH=yahA~para vidheya guNakA pradhAnatAse puMlliGgatA hai / etuiNa+loT+tip / dhunvatA-dhunotIti dhanvan, tena, dhUm+laT ( zatR )+ Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ttaa| "dunvatA" aise pAThameM dunotIti dunvan, tena, (Tu) du+ laT ( zatR )+ TA / suvivRtam =su+vi+ vR+kta / damayantIkA hRdaya phUla se bhI sukumAra hai, yaha isa padyakA tAtparya hai // 23 // riputarA bhavanAdaviniyaMtI vidhurucirgahajAlabilarnu tAm / itarayA''tmanivAraNazaGkhyA jvalayitu bisaveSadharAvizat // 24 // anvayaH-riputarA vidhuruciH bhavanAt aviniryatI tAM jvalayitum itarathA AtmanivAraNazayA bisaveSadharA ( satI ) gRhajAlabila: avizat nu ? vyAkhyA---riputarA zatrutarA, atidveSiNIti bhAvaH / vidhuruciH= candraprabhA, bhavanAta=niketanAt, aviniryatIm =anirgacchantI, tAMdamayantI, jvalayituM = santApayitum, itarathA nijarUpeNa praveze, AtmanivAraNazaGkayA svapravezaniSedhabhItyA, bisaveSadharA=mRNAlanepathyadhAriNI satI, gRhajAlabila:=gavAkSacchidraH, avizat nu praviSTA kim ? anuvAda-damayantIkA atyanta dveSa karanevAlI candrakAnti apane rUpase praveza karanepara apane nivAraNakI AzaGkAse mRNAlakA veza dhAraNa karake bhavanase bAhara na nikalanevAlI damayantIko santApa karaneke lie bhavanakI khir3akIke chedase praviSTa hai kyA ? aisA mAlUma hotA hai| __ TippaNI-riputarA-ripu+tarap +TAp / vidhuruci:= vidhoH ruciH (pa0 ta0 ) / bhavanAt = apAdAnameM paJcamI / aviniryatIMna viniyaMtI, tAm ( nn0)| jvalayituM = jvala + Nic +tumun / itarathA=itara+thAl / AtmanivAraNazaGkayA Atmano nivAraNaM ( Sa0 ta0 ), tasya zaGkA, tayA (Sa0 ta0 ) / bisaveSadharA = bisasya veSaH (10 ta0 ), tasya dharA (Sa0 ta0) / gRhajAlabila:=gRhasya jAlaM ( 10 ta0 ), tasya bilAni, taiH (10 ta0) / avizat = viza + laG + tip / madana tApako haTAneke lie zItopacArake kAraNabhata mRNAlake aGkara bhavanake bhItara rahI huI damayantIko pIr3ita karane ke lie gupta rUpase praviSTa candrakiraNoM ke samAna pratIta hote the, yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 24 // hadi vivarbhabhuvo'bhUbhRti sphuTaM vinamadAsyatayA pratibimbitam / mukhadagoSThamaroSi manobhuvA tadupamAkusumAnyakhilAH zarAH // 25 // anvayaH-vidarbhabhuvo vinamadAsyatayA azrubhRti hRdi sphuTaM pratibimbitaM mukhadRgoSThaM manobhuvA tadupamAkusumAni akhilAH zarAH aropi / Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ catuSaH sargaH 25 vyAkhyA-vidarbhabhuvaH vedAH, dmyntyaaH| vinamadAsyatayA=namrA. nanatvena hetunA, azrubhRti=nayanajaladhAriNi, azrusikta iti bhAvaH / hRdi= uraHsthale, sphuTaM = vyaktaM, pratibimbitaM =pratiphalitaM, vaimalyAditi zeSaH / mukhadagoSThaM vadananayanA'dharaM, manobhuvA=kAmena, tadupamAkusumAnitadopamyapuSpANi, kamalaM, nIlakamale, bandhUkapuSpe ca, paJcadhA sthitAnIti bhAvaH / akhilA:=samastAH, paJcA'pIti bhAvaH / zarAH=bANA:, aropiropitam / anuvAda-damayantIke namramukha honese AMsuoMse sikta hRdayameM vyakta rUpase pratibimbita mukha, netra aura oSThako kAmadevane unake upamAke phUloMko ( kamalako do nIlakamaloMko aura do bandhuka puSpoMko ) pAMcoM bANoMke rUpa meM Aropita kara diyA / TippaNI-vidarbhabhuvaH vidarbha + bhU +kvip + Gas / vinamadAsyatayA= vinamat AsyaM yasyAH sA vinamadAsyA ( bahu0 ), tasyA bhAvastattA, tayA vinamadAsyA+tal + TAp +ttaa| azrubhRti artha bibhartIti, tasmin, azru+bhR+kvip+Gi / mukhadRgoSThaM-mukha ca dRzI ca oSTho ca, prANyaGga honese "dvandvazva prANitUryasenA'GgAnAm" isa sUtrase samAhArameM dvandva / tadupamAkusumAni-upamAyAH kusumAni ( 10 ta0), tasya upamAkusumAni (Sa0 t0)| aropi=ruha + Nic + luG+ta ( karmameM ) / damayantIke azrusikta vakSa:sthala meM pratibimbita mukha, do netra aura do oSTha-ye pAMca avayava kAmadevake Aropita pAMca bANoMke samAna dekhe gaye, yaha tAtparya hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 25 // virahapANDakapolatale viSuyaMdhita bhImabhuvaH prativimbitaH / anupalakSyasitAM'zatayA mukhaM nijasakhaM sukhamamagArpaNAt // 26 // anvayaH - vidhuH bhImabhuvo virahapANDukapolatale pratibimbitaH anupalakSyasitAM'zutayA sukham aGkamRgA'rpaNAt mukhaM nijasakhaM vyadhita / vyAkhyA-vidhuH = candraH, bhImabhuvaH=damayantyAH, virahapANDukapolatale viyogapANDuragaNDaphalake, pratibimbita:=pratiphalitaH san, anupalakSyasitAM'zutayA=durlakSya zubhrakiraNatayA, sukham =anAyAsam, aGkamRgArpaNAta= kalaGkahariNasamarpaNAt, mukhaMdamayantIvadanaM, nijasakhaM svamitraM, svasadRzaM kalaGki, vyadhita vihitavAn / Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyasa anuvAda-candramAne viyogase pANDuvarNavAle damayantIke kapolameM pratibimbita hokara samAnavarNa honese sapheda kiraNoMke nahIM dekhe jAnese anAyAsapUrvaka apane kalaGkarUpa mRgako arpaNa kara damayantIke mukhako apanA mitra ( sva. sadRza kalayukta ) bnaayaa| -.. TippaNI-bhImabhuvaH= bhImAdbhavatIti bhImabhUH, tasyAH bhIma + bhU+ kvip ( upapada0 ) + Gas / virahapANDukapolatale viraheNa pANDu (tR0 ta0), kapolasya talam (10 ta0), virahapANDu ca tat kapolatalaM, tasmin (ka0 dhA0 ) / anupalakSyasitAM'zutayA=na upalakSyAH (na0), anupalakSyAH sitA aMzavo yasya saH anupalakSyasitAM'zuH ( bahu0 ), tasya bhAvastattA, tayA, anupalakSyasitAM'zu+tala+TAp+TA / sukhaM ( ki0 vi0 ) / baGkamRgA'rpaNAta =akuzcA'sau mRgaH (ka0 dhA0 ), tasya arpaNaM, tasmAt (10 t0)| nijasavaM =nijasya sakhi, tad (10 t0)| vydhit=vi+dhaa+lu+t| doSI loga apane saMsargI nirdoSako bhI apane doSako saMkrAnta karake apane samAna banAte haiM, yaha abhiprAya hai| isa padyameM candramAkI damayantIke kapolakI sadazatAse.sAmAnya alaGkAra hai| jaise ki "sAmAnyaM prakRtasyA'nyatAdAtmyaM sadazairguNaH / " 10+116 ( sA0 d0)|| 26 // virahatApini candanapAMsubhirvapuSi sApitapANDimamaNDanA / viSadharA''mavisA''bharaNA badhe ratipati prati zambhuvibhISikAm // 27 // anvayaH-sA virahatApini vapuSi candanapAMsubhiH apimANDimamaNDanA viSadharA''bhabisA''bharaNA ( satI ) ratipati prati zambhuvibhISikAM dadhe / vyAkhyA-sA=damayantI, virahatApini=viyogasantapte, vapuSi= svazarIre, candanapAMsubhiH=zrIkhaNDarajobhiH, apitapANDimabaNDanA=sampAdita. pANDutvA'laGkArA, viSadharA''bhabisA'bharaNA=sarpatulyamRNAlA'laGkArA satI, ratipatiM prati=kAmadevaM prati, zambhuvibhISikAM=zambhureveyamiti bhayotpAdana, dadhe = dadhAra, nUnamiti zeSaH / anuvAda-damayantIne viyogase santapta apane zarIrameM candanake cUrNose pANDutvarUpa alaGkArako sampAdita kara sarpake sadRza mRNAlako bAbharaNa banAtI huI kAmadevake prati "yaha zambha hI hai" isa prakAra mAnoM bhayako utpanna kiyaa| TippaNI-virahatApini=viraheNa tapatIti tacchIlaM virahatApi, tasmin, viraha+tapa+Nini ( uppd0)+chi| candanapAMsubhiH candanasya pAMsavaH, Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH 23 taH (10 t0)| arpitapANDimamaNDanA=pANDorbhAvaH pANDimA, pANDu zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isa sUtrase imanic pratyaya / apitaH pANDimA eva maNDanaM yasyAH sA ( bahu0 ) / viSadharA''bhabisA''bharaNA=dharatIti dharaH, dhUna + ac, viSasya dharaH (10 ta0), viSadharasyeva AbhA yasya tat ( byadhikaraNa bahu0 ), viSadharA''bhaM visam eva AbharaNaM yasyAH sA (bhu0)| ratipati =rateH patiH, tam (10 ta0), "prati"ke yogameM dvitiiyaa| zambhuvibhISikAM=zambhovibhISikA, tAm (pa0 ta0) / dadhe-dhA+liT + ta / isa padyameM pratIyamAnotprekSA hai / / 27 // . . vinihitaM paritApini candanaM hRdi tayA bhRtabudbudamAvabhau / upanaman suhRdaM hRdayezayaM viSurivAgatoparigrahaH // 28 // anvayaH tayA paritApini hRdaye vinihitaM bhRtabubudaM candanaM suhRdaM hRdayezayam upanaman aGkagatoDuparigrahaH vidhuH iva aavbhau| . vyAkhyA-tayA=damayantyA, paritApini=virahasantapte, hRdaye = svavakSasi, vinihitaM nikSipta, bhRtabubudam = atikvAthajalaM, candanaM - zrIkhaNDadravaM, suhRdaM mitraM, hRdayezayaMkAmadevam, upanaman =upasarpan / aGkagatoDuparigrahaH-nikaTasthatArakAparikaraH, vidhuH iva =candra iva, AbabhI =shushubhe| anuvAda-damayantIne virahase santapta apane hRdaya meM rakkhA gayA bulabulA vAlA candanakA drava apane mitra kAmadevake pAsa jAtA huA nikaTastha tArAoMse yukta candramAke samAna zobhita huaa| TippaNI-paritApini=pari+tapa+Nini+Di / bhRtabubudaM=bhRto bubudo yena tat ( bahu0 ) / hRdayezayam --hRdaye zeta iti hRdayezayaH, tam / hRdaya upapadapUrvaka "zIG svapane" dhAtuse "adhikaraNe zeteH" isa sUtrase ac pratyaya (upapada0)+am / "zayavAsavAsiSvakAlAt" isase alak / upanaman - upa + nam + laT ( zatR.)+su / aGkagatoDuparigrahaH= aGka gataH ( dvi. ta0), aGkagata uDUni eva parigrahaH yasya saH (bahu0 ) / Ababhau=AG+ bhA+liT + tip / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 28 // smarahutA'zanadIpitayA tayA bahu muhuH sarasaM sarasIvham / dhayitumardhapaye itamantarA vasitanimitamamaramugmitam // 26 // Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naMSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-smarahutA'zanadIpitayA tayA bahu sarasaM sarasIruhaM muhuH zrayitum ardhapathe kRtam antarA zvasitanirmitamamaram ujjhitam / vyAlyA-smarahatA'zanadIpitayA=kAmA'gnitaptayA, tayA = damayantyA, bahu =adhikaM, sarasam Ardra, sarasIruhaM = kamalaM, muhuH=vAraM vAraM, zrayituM sevituM, zaityAyeti shessH| adhupathe = ardhamArge, kRtam =AnItaM sat, antarA=madhye, zvasitanirmitamarmaraM - damayantIniHzvAsakRtamarmarazabdaM sada, ujjhitaM tyaktaM, vairasyAditi zeSaH / tathoSNo damayantyA niHzvAsa iti bhAvaH / ___anuvAda-kAmA'gnise saMtapta damayantIse adhika AI kamalako bAraM. bAra zaityake lie sevA karaneke lie Adhe mArga meM lAye jAnepara madhya meM unake lamve zvAsase sUkhakara marmara zabdavAle usako unhoMne chor3a diyaa| TippaNI-smarahutA'zanadIpitayA smara eva hutAzanaH ( rUpaka0 ), tena dIpitA, tayA ( tR0 ta0 ) / zrayituM zri + tumun / ardhapathe-patha ardham ardhapatham, tasmin, "ardha napuMsakam" isa sUtrase samAsa, "RkpUrabdhU pathAmAnakSe" isase samAsAnta apratyaya / zvasitanirmitamamaraM=zvasitena nirmita: (tR0 ta0), zvasita nirmito marmaro yasya tat (bahu0), "atha marmaraH / svanite vastraparNAnAm" ityamaraH / ujjhitam = ujjhi + ktaH (karmameM ) / isa padyameM damayantIke garma niHzvAsase sUkhakara kamalakA marmara zabdayukta honeke asa. mbandhameM bhI sambandhakI uktise atizayokti alaGkAra hai // 29 // . priyakaragrahamevamavApsyati stanayugaM tava tAmyati kinsviti / jagavatunihite hRdi nIraje davayukuDamalanena pRthustanIm // 30 // anvayaH-hRdi nihite nIraje davathukuDmalanena pRthustanI "tava stanayugam evaM priyakaragraham avApsyati kiM tu tAmyati" iti jagadatuH ( nUnam ) / __jyAlyA-hRdi vakSasi, nihite =nyaste, damayantyeti zeSaH / nIraje= kramale, davathukuDmalanena = paritApamukulanena, pRthustanI = vizAlakucAM, damayantImiti bhAvaH / tava bhavatyAH, stanayugaM=kucayugmam ( kartRpadam ), evam =anena prakAreNa, priyakaragraha-nalapANisambandham, avApsyatiprApsyati, kiM tu kimartha, 'tAmyati =glAyati, iti, jagadatuH kathayAmAsatuH, nUnamiti shessH| Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anuvAda-damayantIke vakSaHsthala meM rakhe gaye do kamaloMne santApase sikur3akara damayantIko "tumhAre do payodhara isI prakArase priya ke hAthake grahaNako prApta kareMge, kyoM glAniyukta ho rahe haiM ?" mAno aisA vacana khaa| TippaNI-nIraje =nIra + jan +Da ( uppd0)+au| davathukuDmalanena=davanaM davathu , "(Tu) du upatApe" isa dhAtuse Tiva honese "Tvito'thuc" isa sUtrase athuc pratyaya / davathunA kuDmalanaM, tena ( tR0 ta0 ) / pRthustanIM= pRthu stano yasyAH sA, tAm ( bahu0 ). pRthustana + GIp / stanayugaM-stanayo. ryugam (10 ta0 ) / priyakaragrahaM =priyasya karaH ( 10 ta0 ), tena grahaH, tam tR0 ta0 ) / avApsyati =ava+Apa+laT + tip / tAmyati = tama+ laT+tip / isa padyameM pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 30 // tvaditaro na hRdA'pi mayA dhRtaH patiritIva nalaM hRdayezayam / smarahavi ji bodhayati sma sA virahapANDutayA nijazuddhatAm // 31 // anvayaH-sA hRdayezayaM nalaM "tvaditaraH patiH mayA hRdA api na dhRtaH" iti iva nijazuddhatAM virahapANDutayA smarahavirbhuji bodhayati sma / / vyAkhyA-sA=damayantI, hadayezayaM = cittasthitaM, nalaM=naiSadhaM, tvaditaraH= bhavadbhinnaH, patiH=svAmI, mayA = damayantyA, hRdA api cittena api, kimuta bAhyendriyeNeti bhAvaH, na dhRtaH = na cintitaH, iti=ittham, iva nijazuddhatAM=svanirdoSatAM pANDutvaM ca, virahapANDutayA=viyogapANDuratva. vyAjena, smarahavirbhuji-kAmA'nale, bodhayati sma-bodhitavatI, madanAsnalanimagnA bhaimI agnidivyena sItA rAmamiva nalaM svazuddhi bodhayAmAseveti bhAvaH / - anuvAda-damayantIne apane hRdaya meM sthita nalako "Apase bhinna patiko maiMne manase bhI cintana nahIM kiyA" isa prakAra apanI nirdoSatA vA pANDuratA(pIlApana )ko viyogase pANDubhAva honese kAmarUpa agnimeM jtaayaa| TippaNI-hRdayezayaM = hRdaye zete iti hRdayezayaH, tam ( hRdaya + zI+ khaz + am ) / tvaditaraH tvat itaraH ( 50 ta0 ) / nijazuddhatAM=zuddhasya bhAvaH / zuddha+tala +TAp / nijasya zuddhatA, tAm ( 10 ta0 ) / virahapANDutayA-pANDorbhAvaH, pANDu+tal + TApa, viraheNa pANDutA, tayA (tR0 t0)| smarahavirbhuji = smara eva havirbhuk, tasmin ( rUpaka0 ) / isa padyameM utprekSA aura rUpakakI saMsRSTi hai // 31 // Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam virahataptatavaGganivezitA kamalinI nimissddlmussttibhiH| kimapanetumaceSTata ki parAmavitumehata taddavayaM pRthum // 32 // anvayaH-virahataptatadaGganivezitA kamalinI nimiSaddalamuSTibhiH pRthu taddavathum apanetum aceSTata kim ? parAbhavitum aihata kim ? gyAlyA-virahataptatadaGganivezitA= viyogasantaptadamayantIzarIranihitA, kamalinI padmalatA, nimiSaddalamuSTibhiH AnamatpattramuSTibandhaH ( karaNaH ), pRthaM mahAntaM, taddavathu - damayantIsantApam, apanetuM dUrIkartum, aceSTata kim = udyogaM cakAra kim ? parAbhavituM tiraskartum, aihata kim = aceSTata kim ? vastutastu na kiJcitkartuM zazAka, pratyuta svayameva dagdhetyarthaH / ____ anuvAda-viyogase santapta damayantIke zarIrameM rakkhI gaI kamalinIne saGkucitapatrarUpa mukkese bar3he hue unake santApako haTAnekI vA tiraskAra karanekI icchA kI? TippaNI-virahataptatadaGganivezitA=viraheNa taptam (ta0 ta0), tasyA aGgam (10 ta0), virahataptaM ca tadaGgam (ka0 dhA0), tasmin nivezitA ( sa0 ta* ) / nimiSaddalamuSTibhiH=nimiSanti ca tAni dalAni ( ka0 dhA0 ), nimiSaddalAni eva muSTayaH, taiH ( rUpaka0 ) / taddavathu-tasyA davathuH, tam (10 ta0 ) / apanetum =apa+nI+tumun / aceSTata-ceSTa .. laGa+ ta / parAbhavituM=parA+bhU+tumun / aihata= Iha + lng+t| isa padyameM viSaya aura utprekSA alaGkArakA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 32 // iyamanaGgazarAbalipannagakSatavisAriviyogaviSA'vazA / zazikaleva kharA'zakarAditA karaNanIranidhau nivadhau na kam ? // 33 // anvayaH-iyam anaGgazarAvalipanalakSAvasAriviyogaviSA'vazA kharAM'zukarAditA zazikalA iva ke karuNanIranidho na nidadhau ? dhyAlyA-iyaM-damayantI, anaGgazarA''valipannagakSatavisAriviyogaviSA'vazA=kAmabANapaGktisarpadaMzanavyApivirahagaralavihvalA satI, kharAM'zukarA'ditA=sUryakiraNapIDitA, zazikalA iva candrakalA iva, kaMjanaM, karuNanIranidho=zokasamudre, na nidadhauno nihitavatI, sarvamapi nidadhAve. veti bhAva. / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anuvAda-damayantIne kAmadevakI bANapaGktirUpa sarpake daMzanase phailanevAle viyogarUpa viSase vihvala hokara sUrya kI kiraNoMse pIDita candrakalAkI taraha . kisa puruSako zoka-samudrameM nahIM DAlA ? TippaNI-anaGgetyAdiH = anaGgasya zarAH (10 ta0 ), teSAm Avali: (10 ta0), sA eva pannagAH ( rUpaka0 ), teSAM kSataM (Sa0 ta0), tena visAri ( tR0 ta0 ) / viyoga eva viSam (rUpaka0), anaGgazarAvalipanagakSatavisAri ca tat viyogaviSam ( ka0 dhA0 ), tena avazA ( tR0 ta0 ) / kharAM'zukarAditA kharAH ( tIkSNAH ) aMzavo yasya saH ( bahu0 ) / tasya karAH (Sa0 ta. ), tai0 aditA (tR0 ta0 ) / zazikalA zazinaH kalA (pa0 ta0 ) / karuNanIranidho nIrANAM nidhiH ( Sa0 ta0), karuNa eva nIranidhiH, tasmin ( rUpaka0 ) / niddhau-ni+dhaa+litt+t| isa padyameM rUpaka aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 33 // jvalati manmathavedanayA nije hadi tyaamRnnaalltaapitaa| svajayinostrapayA savidhasthayormalinatAmabhajan bhujayobhRzam // 34 // anvayaH-tayA manmathavedanayA jvalati nije hRdi arpitA AImRNAlalatA svajayinoH savidhasthayoH bhujayoH prapayA bhRzaM malinatAm abhajat / vyAkhyA-tayA= damayantyA, manmathavedanayA- madanajvaraduHkhena, jvalatisantapte, nije = svakIye, hRdi =vakSasi, arpitA= nihitA, ArdramRNAlalatA sarasabisavallI, svajayinoH= AtmajetroH, savidhasthayoH samIpasthitayoH, bhujayoH=damayantIbAhvoH, apayA = lajjayA iva, bhRzam =atyartha, malinatAM malImasatAM, vivarNatAmiti bhAvaH / abhajata praaptvtii| / anuvAda - kAmajvarake santApase jalatI huI apanI chAtImeM damayantIse rakkhI gaI sarasa kamalalatAne apaneko jItanevAle samIpameM sthita damayantIke donoM bAhoMkI mAnoM lajjAse atyanta vivarNatAko dhAraNa kiyaa| TippaNI-manmathavedanayA=manmathasya vedanA, tayA (Sa0 ta0) / jvalati: jvala + laT (zata)+Di / ArdramRNAlalatA- mRNAlasya latA (10 ta0), ArdrA cA'sau mRNAlalatA (ka0 dhA0 ) / svajayinoH=svAM jayata iti svajayinI, tayoH, sva+ji+ini+os / savidhasthayoH savidhe tiSThata iti savidhasthI, tayoH, savidha+ sthA+ka+os ( uppd0)| malinatAM= malinasya bhAvaH, tattA, tAm, malina+tal +am / abhajata bhaja+lA+ Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tip / damayantIke bAMhoMne mRNAlalatAko jIta liyA thA, isalie unhoMne zItalatAke lie unase chAtImeM rakkhI gaI mRNAlalatA lajjAse mAnoM vivarNa ho gaI, yaha tAtparya hai / isa padyameM pratIyamAnotprekSA hai // 34 // pikarutazrutikampini zavalaM hRdi tayA nihitaM vicalana bmo| satatatadgatahRcchayaketunA hamiva svatanUghanarSiNA // 35 // anvayaH-tayA pikarutazrutikampini hRdi nihitaM vicalat zaivalaM svatanUdhanadharSiNA satatatadgatahRcchayaketunA hatam iva bbhii| .. vyAkhyA-tayA = damayantyA, pikarutazrutikampini = kokilakUjitazravaNa. kampamAne, virahatvAditi zeSaH / hRdi = vakSasi, nihitaM =nikSiptaM, zaityA'rthamiti zeSaH / vicalat = kampamAnaM sat, AdhAracalanAditi bhAvaH / zavalaM - zevalaH, svatanUghanarSiNAzavalazarIrabhRzasarSiNA, zaivalamatsyayoyorapi jalacaratvAditi bhAvaH / satatatadgatahRcchayaketunA=nirantarabhaimIhRdayasthakAmadhvajena, matsyeneti bhAvaH, hatam iva tADitam iva, matsyo hi zaivale gharSaNaM karotIti bhAvaH / babhI= zuzubhe / anuvAda-koyalakA kUjita sunanese kampita apanI chAtImeM damayantIse rakkhA gayA zaivala ( sevAra ), AdhArabhUta damayantIkI chAtIke kampita honese kampita hotA huA apane zarIrako atyanta ragar3anevAlI, nirantara damayantIke hRdaya meM sthita kAmadevake dhvajabhUta machalIse mAnoM tADita hokara zobhita huaa| TippaNI-pikarutazrutikampini=pikasya rutaM ( 10 ta0), tasya zrutiH (pa0 ta0 ), tayA kampate tacchIlaM, tasmin, pikarutazruti+kapi+Nini +TA ( upapada0 ) / vicalat =vi+cala + laT +zata+ su / svatanUghanarSiNA= svasya tanUH (10 ta0 ), ghanaM gharSatIti tacchIla: ghanagharSI, ghana+ghRSa+ Nini+su ( upapada0), svatanvA ghanagharSI, tena ( ta0 ta0 ) / satatatadgata. hRcchaya ketunA tad gataH (dvi0 ta0 ), satataM tadgataH ( supsuga0), hRdi zete iti hRcchayaH, hRd + zI+khara (upapada0), satatatadgatazcA'sau hRcchayaH (ka0 dhA0 ), tasya ketuH, tena (10 t0)| hataM han + kt+su| babhI = bhA+liT + tipa / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 35 // na khala mohavazena tadAnanaM nalamanaH zazikAntamabodhi tat / itarathA yudaye zazistataH kathamasulavadhamayaM payaH // 36 // Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH 26 anvayaH-nalamanaH mohavazena tadAnanaM zazikAntaM na abodhi khalu ? itarathA zazinaH abhyudaye tataH azrumayaM payaH katham asunuvat ? .. vyAkhyA-nalamanaH nalacittaM, mohavazena-ajJAnavazena, virahaprayukteneti zeSaH / tadAnanaMdamayantImukhaM ( karma ), zazikAntam = indusundaraM candrakAntamaNi ca, na abodhi khalu =na abuddha kim ? abudhyata eveti bhAvaH / itarathAasya asatyatve, zazinaH=candramasaH, abhyudaye=udaye sati, tataH=damayantImukhAta, azrumayam =bASparUpaM, payaH=jalaM, kathaMkena prakAreNa, asusravat =. sravati sma / anuvAda-nalake manane virahake kAraNa mohavaza damayantIke mukhako candrakAnta ( candramAke samAna sundara aura candrakAntamaNi ) nahIM samajhA kyA ? arthAt samajhA hii| nahIM to candramAke udaya meM damayantIke mukhase A~sUsvarUpa jala kaise TapakA? TippaNI-nalamanaH=nalasya manaH ( 50 ta0 ), yaha kartRpada hai / mohavazena = mohasya vazaH, tena (10 ta0 ) / tadAnanaM tasyA AnanaM, tat (10 ta0 ) / abodhi = budha + laG+ta / itarathA itara + thAla, azrumayam =azru+ mayaT + su / asunuvat =nu+lu+cli ( caG)+tip / candramAke udaya meM damayantIke mukhamaNDalase jala nikalanese damayantIkA mukha candrakAnta maNi hai, yaha satya hai / candrodaya meM kAmatApakI adhikatAse damayantI royI, yaha tAtparya hai / / 36 / / ratipatevijayA'stramiSuryathA jayati bhImasutA'pi tathaiva saa| svavizikhAniva pazcatayA tato niyatamahata yojayituM sa tAm // 37 // anvayaH-ratipateH yathA iSuH vijayAstraM jayati, tathA eva sA bhImasutA api ( vijayA'straM sa satI jayati ) / tataH svavizikhAn iva tAM paJcatayA yojayitum aihata niyatam / byANyA--ratipateH kAmasya, yathA=yena prakAreNa, iSuH=bANaH, puSpa. rUpa iti bhAvaH / vijayA'stra=vijayA''yudhaM, jayati = sarvotkarSeNa vartate, tathA eva = tena prakAreNa eva, sA=pUrvoktA, prasiddhA vA, bhImasutA apidamayantI api, vijayA'straM satI jayatIti zeSaH / tataH tasmAtkAraNAt, saH=ratipatiH kAmaH / svavizikhAn iva=AtmabANAn iva, tAMdamayantIM, Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam paJcatayA = paJcasaMkhyatvena, maraNena ca, yojayituM saMyojayitum, aihata = aceSTata, niyataM satyam / / anuvAda-kAmadevakA bANa (puSpa ) jaise vijayakA sAdhanabhUta astra hokara utkarSapUrvaka rahatA hai, vaise hI ve damayantI bhI kAmadevake vijayakA sAdhanabhUta. astra hokara utkarSapUrvaka rahatI haiN| isa kAraNase kAmadevane apane bANoMkI taraha unako bhI pAMca saMkhyAoMke taurapara vA maraNase saMyukta karaneke lie mAnoM ceSTA kI hai| TippaNI-ratipateH=rateH patiH, tasya (10 ta0 ) / vijayA'stra= vijayasya astram (10 t0)| bhImasutA=bhImasya sutA (pa0 ta0 ) / svavizikhAn =svasya vizikhAH, tAn (pa0 ta0 ) / paJcatayA=paJcAnAM bhAvaH paJcatA, tayA, paJcan +tala+TAp +ttaa| "paJcatA paJcabhAve syAt paJcatA maraNe'pi ca" iti vishvH| yojayituM-yuja+Ni+tumun / aihata=Iha+ laG+ta / niyatam=yaha utprekSAkA vAcaka zabda hai| isa padyameM upamA aura utprekSAkA sakara alaGkAra hai / / 37 / / zazimayaM vahanA'stramuvisvaraM manasijasya vimRzya viyoginii| maTiti vAraNamamiSAvaso taduSitaM pratizastramupAdade // 38 // anvayaH-viyoginI asau uditvaraM zazimayaM manasijasya dahanA'straM vimRzya jhaTiti azramiSAt vAruNaM taducitaM pratizastram upaadde| . vyAlyA-viyoginI-virahiNI, aso-damayantI, uditvaram =udyat zazimayaM candrarUpaM, manasijasya kAmadevasya, dahanAstram =AgneyAstraM, vimRzya=Alocya, jhaTiti- satvaram, abhramiSAta bASpacchalAt, vAruNaM = varuNa daivataM, taducitam -AgneyAstrapratikArayogyaM, pratizastra pratikUlamAyudham, upAdadeupagRhItavatI, prayuktavatIti bhAvaH / candrodayasya asAvA. kevalamarodIditi bhaavH| ___ anuvAda-virahiNI damayantIne udita candrarUpa kAmadevake Agneya astrako vicAra karake jhaTapaTa AMsUke bahAnese varuNa devatAvAle Agneya astrako haTAne meM samartha pratikUla zastrakA grahaNa kiyaa| TippaNI -viyoginI viyog+ini+ddiip+su| uditvaram = ud-upasargapUrvaka iN dhAtuse' "inazajisatibhyaH kvarap" isa sUtrase kvarap pratyaya / zazimayaM = zazI eva, tat, zazin+mayaT ( svarUpa arthameM )+su| Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH manasijasya manasi jAyata iti manasijaH, tasya, manas+jan +5 (upapada0) + Gas / alak samAsa / dahanA'straM = dahanasya astraM, tat (pa0 t0)| vimRzya=vi + mRz + ktvA ( lyap ) azrumiSAt =azruNo miSaM, tasmAtu (10 t0)| vAruNaM-varuNo devatA asya, tada, varuNa zabdase "sA'sya devatA" isa sUtrase aN pratyaya / taducitaM tasya ucitaM, tat (10 ta0 ) / pratizastraM=pratikUlaM zastraM, tat ( gti0)| upAdadeupa+A+dA+liT +ta / isa padyameM apahnati aura pratIyamAnotprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 38 // . atanunA navamambuvamAmbudaM sutanurastramuvastamavekSya saa| ucitamAyatani:zvasitacchalAcchvasanamastramamuJcadama prati // 3 // anvayaH-sA sutanuH navam ambudam ( eva ) atanunA udastam Ambudam astram avekSya AyataniHzvasitacchalAt amuM prati ucitaM zvasanam astram amuJcat / vyAlyA-sA prasiddhA, sutanuH=sundarI bhaimI / navaM nUtanam, ambudaM= megham eva, atanunA=anaGgena, kAmadevena, udastam = utkSiptam, AmbudaM= meghadaivatam, astram AyudhaM, parjanyA'stramiti bhAvaH / avekSya =dRSTvA, mAyataniHzvasitacchalAt -dIrghaniHzvAsamiSAt / amuM prati=ambudaM prati, ucitaM ==yogyaM, pratIkArasamarthamiti bhAvaH / zvasanaM vAyusvarUpam, astram Ayudham, amuJcat = atyajat, prayuktavatIti bhAvaH / meghadarzanAtpradIptamadanajvarA sA dIrghamuSNaM ca niHzvasitavatIti bhaavH| .. anuvAda-sundarI damayantIne kAmadevase prerita meSarUpa parjanya astrako dekhakara lambe niHzvAsake chalase mAno usa( parjanya astra )ke prati ucita vAyavya astrako chodd'aa| - TippaNI-sutanuH-zobhanA tanuH yasyAH sA (bahu0 ) / ambudam ambu +dA+ka+am ( uppd0)| atanunA=avidyamAnA tanuH yasya saH, tena (nbbhu.)| udastam - ud+asu+kta+am / bAmbudam = ambuda+ ma+am / avekSyaava+ Ina+ktvA ( lyap ) / AyataniHzvasitacchalAt-AyataM ca tat niHzvasitam (ka0 ghA0 ) / tasya chalaM, tasmAt (10 t0)| amuca mula+la+tip / isa padyameM apahnati aura pratIyamAnotprekSAkA sabUra hai // 39 // Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ratipatiprahitA'nilahetitAM pratiyatI sudatI mlyaa'nile| tadurutApabhayAtamRNAlikAmayamiyaM bhujagA'stramivA''dita // 40 // anvayaH-sudatI iyaM malayA'nile ratipatiprahitA'nilahetitAM pratiyatI tadurutApabhayA''ttamRNAlikAmayaM bhujagA'stram Adita iva / vyAkhyA-sudatI=sundaradantayuktA sundarI, iyaM =damayantI, malayA'nile - dakSiNapavane viSaye, ratipatiprahitA'nilahetitAM=kAmapreritavAyavyA'stratA, pratiyatI-jAnatI, tadurutApabhayA''ttamRNAlikAmayaM = vAyavyAstrabahusantApabhItigRhItabisalatAsvarUpaM, bhujagA'straM =pannagA'stram Adita iva = gRhItavatI kim ? ___ anuvAda-sundara dantoMvAlI. damayantIne malaya parvatakI havAko kAmadevase prerita vAyavyAstra jAnakara usa astrake bahuta santApake bhayase padmalatArUpa sazastrako mAnoM le liyaa| TippaNI - sudatI = zobhanA dantA yasyA sA ( bahu0 ), "vayasi dantasya datR" isa sUtrase dantake sthAnameM datR Adeza aura strItvavivakSAmeM DIp / malayA'nile malayasya anilaH, tasmin ( 10 ta0), viSaya me saptamI / ratipatiprahitA'nilahetitArateH patiH ( 10 ta0), anilasya hetiH (10 ta ), "hetiH zastra praharaNaM hyAyudhaM cA'strameva ca" iti halAyudhaH / ratipatinA prahitA ( tR0 ta0), ratipatiprahitA cA'sau anilahetiH (ka0 dhA0), tasyA bhAvaH tattA, tAm, ratipatiprahitA'nilaheti+tala+TAp + am / pratiyatI pratyetIti, prati + iNa+laT ( zatR )+kii+su| tadurutApabhayA''ttamRNAlikAmayam = uruzcA'so tApaH ( ka0 dhA0 ), tasyAH ( anilaheteH ), urutApaH (10 ta0), tasmAt bhayaM ( pa0 ta0 ), tena AttA ( tR0 ta0 ), sA cA'so mRNAlikA (ka0 dhA0 ), tadeva, tat, tadurutApabhayA''ttamRNAlikA+ mayaT ( svArthameM )+ am / bhujagAstraM bhujagasya astraM, (10 t0)| Adita-AG-upasargapUrvaka "DudAna dAne" dhAtuse lu+ta, "sthAdhvoricca" isare ikAra aura "hRsvAdaGgAt" isase sickA lopa / damayantIne malayakI havAko kAmadevase chor3A gayA vAyavyAstra jAnakara usako haTAneke lie kamalalatArUpa sastriko le liyaa| sarpa havAko pItA hai, yaha tAtparya hai| isa padyameM rUpaka aura utprekSAkA saGkara alaGkAra hai / / .40 // . Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH nyadhita tadvadi zalyamiva dvayaM virahitAM ca tathA'pi ca jIvitam / kimatha tatra nihatya nikhAtavAn ratipatiH stanabilvayugena tat // 41 // anvayaH-ratipatiH taddhRdi virahitAM tathA api jIvitaM ca ( iti ) dvayaM zalyam iva nyadhita / atha tat stanabilvayugena tatra nihatya nikhAtavAn kim ? ___ vyAkhyA-ratipatiH = kAmadevaH, tadi =damayantIhRdaye, virahitAM= vigagitAM, tathA'pi =virahitAyAM satyAm api, jIvitaM ca=jIvanaM ca, ( iti ) dvayaM dvitayaM, zalyam iva =zakum iva, nyadhita=nikhAtavAn / atha= nikhananA'nantaraM, tat = zalyadvayaM, stanabilvayugena=kucazrIphalayugmena, tatra- damayantIhRdaye, nihatya =Ahatya, nikhAtavAn kim ?=nyadhita kimu ? yathA loke nikhAtaM zakuM dADharyAya pASANena ghnanti tadvaditi bhaavH| ... ___ anuvAda-kAmadevane damayantIke hRdaya meM viyogibhAva aura jIvana-ina donoMko kIlake samAna rakha diyA / taba una donoMko stanarUpa do belake phaloMse damayantIke hRdayameM ThoMkakara sthira kara diyA hai kyA? / TippaNI+ratipatiH =rateH patiH (10 ta0 ) / taddhadi = tasyA hRt, tasmin (pa0 t0)| virahitAMvirahiNyA bhAvo virahitA, tAm, virahiNI+tala + TAp + am / dvayaM dvi + tayap (ac)+am / nyadhita == ni+dhA+laG + ta / "sthAdhvoricca" isase ikAra, "hrasvAdalAt" isase sicakA lopa / stanabilvayugena =stanI eva bilve ( rUpaka0 ), tayoryugaM, tena (10 ta0 ) / nihatya - ni+han + ktvAM ( lyap ) / nikhAtavAn =ni+ khan + ktavatu+su / isa padyameM pUrvArddha aura uttarArddhameM do utprekSAe~ aura rUpaka-inakA saMsRSTi alaGkAra hai / / 41 // atizaravyayatA mAnena tAM nikhilapuSpamayasvazaravyayAt / sphuTamakAri phalAnyapi muJcatA tadurasi stanatAlayugA'rpaNA // 42 // .. anvayaH-tAm atizaravyayatA nikhilapuSpamayasvazaravyayAt phalAni api muJcatA madanena tadurasi stanatAlayugA'rpaNA akAri sphuTam / / vyAkhyA-tAMdamayantIm, atizaravyayatA=atitarAM lakSyaM kurvatA, ( ata eva ) nikhilapuSpamayasvazaravyayAt = sakalakusumarUpanijabANakSayAt, phalAni api = sasyAni api, muJcatA=kSipatA, madanena =kAmena, tadu. RsidamayantIvakSasi, stanatAlayugA'rpaNA = kucarUpatAlaphalayugmA'rpaNam, 30 ca0 . . Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam akAri - kRtA, sphuTam = iva, dhAnuSkA zarasamApto pASANAdinA'pi vairiNaM praharantIti bhaavH| anuvAda-damayantIko atyanta nizAnA banAnevAle aura sampUrNa puSparUpa apane bANoMke samApta honese phaloMko bhI chor3ate hue kAmadevane damayantIkI chAtImeM mAnoM kucarUpa do tAr3ake phaloMkA arpaNa bhI kara diyA hai| TippaNI-atizaravyayatA-atizaravyayaM karotIti atizaravyayam, tena, ati-upapadapUrvaka zaravya zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isa sUtrase Nic + laT (zatR )+TA / nikhilapuSpamayasvazaravyayAta-puSpANi eva puSpamayA:, puSpa + mayaT (svArthameM )+jas / svasya zarAH ( 0 ta0), puSpamayAzca te svazarAH (ka0 dhA0 ), nikhilAzca te puSpamayasvazarAH (ka0 dhA0 ), teSAM vyayaH, tasmAt (Sa0 t0)| muJcatA=mucla + laT (zatR0)+TA / tadurasi% tasyA uraH, tasmin (10 t0)| stanatAlayugA'paMNA=stanI eva tale (rUpaka0), tayoH yugam (10 ta0), tasya arpaNA (Sa. ta0) / akAri + luGa ( karmameM )+ta / sphuTam - yaha utprekSAkA dyotaka zabda hai / isa padyameM rUpaka aura utprekSA alaGkAra hai // 42 // . atha muhurbahuninditacandrayA stutavidhuntudayA ca tayA bhu| patitayA smaratApamaye gade nijagade'vimizramukhI sakhI // 43 // manvayaH-atha smaratApamaye gade patitayA ( ata eva ) muhuH bahuninditacandrayA muhuH stutavidhuntudayA ca tayA azruvimizramukhI sakhI nijagade / gyAlyA-atha =anantaraM, smaratApamaye kAmajvararUpe, gaderoge, patitayA=nimagnayA, ata eva, muhuH vAraM vAraM, bahuninditacandrayA adhikaga. hitasomayA, muhuH=vAraM vAraM, stutavidhuntudayA ca=prazaMsitasaMhikeyayA ca, vayasyA, nijgde-nigditaa| anuvAda-taba kAmajvararUpa rogameM nimagna ata eva vAraMvAra candramAkI nindA karanevAlI aura vAraMvAra rAhukI tArIpha karanevAlI damayantIne AMsuoMse mizrita mukhavAlI ( rotI huI ) apanI sakhIko khaa| TippaNI-smaratApamaye smarasya tApaH (100), smaratApa eva smaratApamayaH, tasmin, smaratApa+mayaT ( svArthameM )+Gi / gade="rogavyAdhiga. dA''mayAH" ityamaraH / patitayA=pata+kta ( kartA )+ttaap+ttaa| bahu Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH ninditacandrayA=ninditaH candraH yayA sA (bahu0), bahu (yathA tathA ) ninditacandrA, tayA ( supsupA0 ) / stutavidhuntudayA=vidhuM tudatIti vidhuntudaH, vidhuupapadapUrvaka tuda dhAtuse "vidhvaruSostudaH" isa sUtrase khaz pratyaya, "arudviSadajantasya mum" isa sUtrase mum Agama ( upapada0), stuto vidhuntudo yayA sA, tayA ( bahu0 ) / azruvimitramukhI abhivimizram (tR0 ta0 ), tat mukhaM yasyAH sA ( bahu0) / nijagade=ni + gada+liT ( karmameM )+ta // 43 // narasurA'jjabhuvAmiva yAvatA bhavati yasya yugaM ydnehsaa| virahiNAmapi tavratavavakSaNamitaM na kaSaM gaNitA''game ? // 4 // - anvayaH-narasurA'bjabhuvAm iva yAvatA anehasA yasya yat yugaM bhavati, gaNitA''game, virahiNAM tata kathaM ratavAvakSaNamitaM na ? vyAlyA-narasurA'bjabhuvAm iva=manuSya-deva-brahmaNAm iva, yAvatA= yatparimANena, anehasA=kAlena, yasya-prANinaH, yat, yugaM nirdiSTakAlaH, bhavati, gaNitAgame gaNitazAstra, tatsarvaM vaktavyamiti zeSaH / virahiNAMviyoginAM, tad=yugaM, kathaM -kimiti, ratavAvakSaNamitam = aviyuktataruNakAlagaNitaM, na-na vartate ? anuvAda-manuSya, devatA aura brahmAjIke samAna jitane kAlase jisa prANIkA yuga hotA hai, gaNitazAstrameM viyogiyoMke yugakI kyoM na bichur3e hue taruNoMke kAlase gaNanA kI gayI ? - TippaNI-narasurAbjabhuvAm =abjAt bhavatIti abjabhUH, abja+bhU+ kvip ( upapada0), narAzca surAzca abjabhUzca narasurAjabhuvaH, teSAm (dvandaH ) / gaNitA''game gaNitasya AgamaH, tasmin (pa0 ta0) / virahiNAviraha+in + Am / ratavAvakSaNamitaM=yuvatayazca yuvAnazca yuvAnaH; "pumAn striyA" isase ekazeSa / ratam ( suratam ) asti yeSAM te ratavantaH, rata+matupa, ratavantazca te yuvAnaH (ka0 dhA0), teSAM kSaNaH (Sa0 ta0), tena mitam (10 t0)| jaise manuSyoMke eka varSameM devatAoMkA eka dina hotA hai| bAraha hajAra divya varSoMkI eka caukar3I hotI hai / vaisI eka hajAra caukar3ImeM brahmAkA eka dina hotA hai aura vaisI hI caukar3I meM eka rAta hotI hai, yaha saba parigaNana kiyA hai, parantu viyogiyoMkA vaha yuga, saMyukta dampatiyoMke kAlake samAna kyoM parigaNita nahIM huA / viyogiyoMko eka kSaNa bhI viyogake kAraNa Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naSadhIyacaritaM mahAkAvyam yugake samAna hotA hai, saMyogiyoMko eka yuga bhI saMyogake kAraNa eka kSaNake samAna pratIta hotA hai, yaha tAtparya hai // 44 // januraghatta satI smaratApitA himavato na tu tnmhimaavtaa| jvalati phAlatale likhitaH satIviraha eva harasya na locanam // 45 // anvayaH-satI smaratApitA ( satI ) himavatI januH adhatta, tanmahimAdatA tu na adhatta / harasya phAlatale likhitaH satIviraha eva jvalati locanaM na (jvalati ) / vyAkhyA-satI= dakSaputrI, smaratApitA=kAmasantApitA, virahA'gnitaptA satIti bhAvaH / himavataH himAlayAt, januHjanma, adhatta-dhRtavatI, aGgIkRtavatIti bhAvaH / tanmahimAdatA-himAlayamahattvena sajAtA''darA satI tu, na adhatta- janma no dhRtavatIti bhAvaH / evaM ca harasya =zivasya, phAlatale =bhAlatale, likhitaH=vinyastaH, satIviraha eva=dAkSAyaNIviyoga eva, jvalati=dIpyate, locanaM netram, agnirUpaM tRtIyaM netramiti bhAvaH, nano jvalati / anuvAda-satIne kAmadevase santapta hokara ( tApazAntike lie ) himAlayase janma liyA, na ki himAlayake mahattvameM Adara kara ( janma liyA ) / isI taraha mahAdevake lalATameM likhA gayA satIkA viraha hI jala rahA hai, na ki agnirUpa tRtIya netra ( jala rahA hai ) / TippaNI-smaratApitA-smareNa tApitA (tR0 ta0), himavataHhi+matup + Gas / januH="janurjananajanmAni" itymrH| adhatta= dhA+laG+ta / tanmahimAdRtA-tasya mahimA (pa0 ta0 ), tasmin AdatA ( sa0 t0)| harasya =hana + ac + has / phAlatale =phAlasya talaM, tasmin ( 10 t0)| satIvirahaH=satyA virahaH (10 t0)| jvalati = jvala + laT +tip / isa padyameM apahnati alaGkAra hai / / 45 // bahanajA na pRpurdavayaSyayA, viraharjava pRthuThIba nevazam / .. vahanamAzu vizanti kathaM striyaH priyamapAsumapAsitumadhurAH // 46 / / anvayaH-dahanajA davathuSyathA pRthuH na, ( kintu ) virahajA eva pRthuH / IdRzaM na yadi, striyaH apAsuM priyam upAsitum uddharAH ( satyaH ) katham Azu dahanaM vizanti ? Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH vyAlyA-dahanajA=agnijanyA, agnidAhajanyeti bhAvaH / davathuvyathA tApaduHkhaM, pRthuH=adhikA, na, ( kintu ) virahajA eva=viyogajanyA eva, davathuvyatheti zeSaH / pRthuH - adhikaa| IdRzaM na yadi idam itthaM na cet, striyaH= nAryaH, apAsuM=mRtaM, priyaM bhartAram, upAsituM=sevituM, prAptumiti bhAvaH / udhurAH-niSpratibandhAH satyaH / kathaM =kimartham, Azu zIghra, dahanam =agni, vizanti pravizanti / anuvAda-agnise utpanna tApakA duHkha adhika nahIM hai, kintu viyogase utpanna tApakA duHkha hI adhika hai, aisA nahIM hotA. to striyAM mare hue patiko prApta karaneke lie binA rukAvaTake hI kaise zIghra agnimeM praveza krtii| TippaNI-dahanajA-dahanAjjAtA, dahana + jan +Da + TAp+su / dava. -'thuvyathA=davathorvyathA ( 10 t0)| virahajA=viraha+jan +Da+TAp+ su / apAsum-apagatA asavo yasya saH, tam ( bahu0 ) / upAsitum = upa + As +tumun / udhurA:- udgatA dhUH yAsAM tA ( bahu0 ). "RkpUrabdhUHpathAmAnakSe" isa sUtrase samAsAnta akAra / isa padyameM kAryase kAraNakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 46 // . hRdi luThanti kalA nitraammuuvirhinniivpkvitaaH| kumudasalyakRtastu bahiSkRtaH, sakhi ! vilokaya duvinayaM vidhoH // 47 // anvayaH-virahiNIvadhapaGkakalaGkitAH amUH kalAH hRdi nitarAM luThanti / kumudasakhyakRtastu kalAH bahiSkRtAH / he sakhi ! vidhoH duvinayaM vilokaya / - vyAyA-virahiNIvadhapaGkakalaGkitAH viyoginIhiMsApApasaJjAtakalaGkAH, bhamaH= dRzyamAnAH, kalAH=SoDazabhAgAH, hRdi hRdaye, abhyantara iti bhAvaH / nitarAM sutarAM, luThanti vartante / paraM kumadasakhyakRtastu-kairavamaitrIkAri yastu, vizuddhA iti bhAvaH / kalAH=SoDazabhAgAH, bahiSkRtAH=dUrata eva vRtAH / he sakhi-he vayasye ! vidhoH candramasaH, duvinayaMdorjanyaM, vilokaya= pazya, durjanAH pApAna samIpe sthApayanti sukRtino bahiSkurvantIti bhAvaH / / anuvAda-viyoginiyoMkI hatyAke pApase kalaGkita candramAkI ye kalAe~ hRdayameM rahatI haiM, parantu kumudoMke sAtha mitratA karanevAlI kalAoMko usane bAhara kara diyA hai| he sakhi ! candramAkI durjanatAko dekho| Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-virahiNIvadhapatakalaGkitAH-virahiNInAM vadhaH (10 ta0),. tena paGkaH (tR0 ta0), tena kalaGkitAH (tR0 ta0 ) / kumudasakhyakRtaH= kumudaiH sakhyaM ( tR0 ta0 ), tat kurvantIti, kumudasakhya++kvip ( upapada0 )+jas / vilokaya -vi+lokR+ Nic + loT + sip / durjanaloga pApiyoMko bhItara rakhate haiM, sajjanoMkA bahiSkAra karate haiM, yaha tAtparya hai // 47 // ayi ! vidhaM paripRccha guroH kutaH sphuTamazikyata vAhavadAnyatA ? glapitazambhugalAda garalAta tvayA kimuvadho jara! vA vaDavAnalAt ? // 48 // anvayaH-ayi ! vidhU paripRccha / "he jaDa ! tvayA dAhavadAnyatA ki glapitazambhugalAt garalAt vA udadho vaDavA'nalAt kuto guroH sphuTam azikSyata? . ____ vyAlyA-ayi he sakhi ! vidhaM - candramasaM, paripRccha anuyukva, he jaDa%=he mUDha ! tvayA bhavatA, dAhavadAnyatA=santApadAyakatvaM, dAhakatvamiti bhAvaH / ki, glapitazambhugalAt - glApitazivakaNThAt, garalA= viSAda, kAlakUTAditi bhAvaH / vA=athavA, udadhausamudre, vaDavA'nalAt = vaDavA'gneH, kutaH=kasmAt, guroH=zikSakAt, sphuTavyaktaM, yathA tathA, azikSyata=zikSitA, abhyasteti bhAvaH / ___ anuvAda-he sakhi ! candramAse pUcho-"he mUDha ! tumane yaha dAhakatva kyA zivajIke galeko jalAnevAle viSa( kAlakUTa )se athavA samudra meM vaDavA'gnise kisa guruse spaSTa rUpase sIkha liyA ? TippaNI-dAhavadAnyatA dAhasya vadAnyatA (10 t0)| glapita. zambhugalAt =zambhogala: (10 ta0 ), glapitaH zambhugalo yena tata, tasmAt ( bahu0 ) / vaDavAnalAt =vaDavAmukho'nalo vaDavA'nalaH, tasmAt ( madhyamapadalopI0 ) / guroH="AkhyAtopayoge" isase apAdAnasaMjJA hokara paJcamI / azikyata= "zikSa vidyopAdAne" dhAtuse laG+ta ( karmameM ) // 48 // ayamayogivadhUvadhapAtamimavApya divaH khalu paatyte| zitinizAhavi sphuTadutpatatkaNagaNA'dhikatAkitA'mbaraH // 4 // anvayaH-ayam ayogivadhUvadhapAtakaH pramim avApya zitinizAdRSadi sphuTadutpatatkaNagaNA'dhikatArakitA'mbaraH ( san ) divaH, pAtyate khl| Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturSaH sargaH .. vyAkhyA-ayaM-vidhuH, ayogivadhUvadhapAtakaH-viyogistrIhiMsApApaiH ( karaNaH), bhrami-bhramaNam, avApya prApapya, zitinizAdRSadi-kRSNapakSarAtrirUpazilAyAM, sphuTadutpatatkaNagaNA'dhikatArakitA'mbara:-vidaladucchalallezasamUhapracuratArakavatkRtAkAzaH san, divaH=antarikSAt, pAtyate-nipAtyate, khala=nizcayena / anuvAda-yaha candramA viyoginI striyoMkI hiMsAke pApoMse ghumAyA jAkara kRSNapakSakI rAtrirUpa zilAmeM phUTakara Upara uchalate hue khaNDoMse AkAzako adhika tArAyukta karatA huA AkAzase paTakA jAtA hai| TippaNI-ayogivadhUvadhapAtakaiH=na yogaH ayogaH ( nA0 ), so'sti yAsAM tA ayoginyaH, ayoga + ini+ DIpa, ayoginyazca tA vadhvaH (ka. dhA0 ), tAsAM vadhaH (10 ta0 ), tasya pAtakAni, taH (10 t0)| avApya% ava-upasargapUrvaka Nijanta 'Apla' dhAtuse ktvA ( lyap ) "vibhASA'paH" isase vikalpa honese eka pakSa meM ay Adeza nahIM huaa| zitinizAdarSadi=zitizcA'sau nizA ( ka0 dhA0 ), "zitI dhavalamecako" ityamaraH / zitinizA eva dRSada, tasyAm ( rUpaka0 ) / sphuTadutpatatkaNagaNA'dhikatArakitA'mbaraH kaNAnAM gaNAH (10 ta0 ), * sphuTantazca te utpatantaH (ka0 dhA0 ), te ca te kaNagaNAH (ka0 dhA0 ), tArakitam ambaraM yasmAt saH (bahu0 ), adhika ( yathA tathA ) tArakitA'mbaraH ( supsupA0 ), sphuTadutpatatkaNagaNaH adhikatArakitA'mbaraH (tR0 t0)| divaH=apAdAnameM paJcamI / pAtyate-patna gi+laT + ta ( karmameM ) / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / utkaTa pApa karanevAle loga zaharameM ghumAkara pattharapara paTakakara mAre jAte haiM, yaha bhAva hai|| 49 // svamabhidhehi vidhaM sakhi ! magirA kimidamIhagadhikriyate svyaa| .. na gaNitaM yadi janma payonidhau, haraziraH sthitibhUrapi vismRtA ? // 50 // ___ anvayaH-he sakhi ? tvaM madagirA vidhum abhidhehi-"tvayA idam IdRk kim adhikriyate ? payonidhI janma ma gaNitaM yadi, haraziraHsthitibhUH api vismRtA? dhyAlyA-he sakhi he vayasye ! tvaM, magirAmadvacanena, vidhaM == candramasam, abhidhehi vada, upAlabhasveti bhAvaH ? tvayA-bhavatA, mahAkulaprasUteneti bhAvaH / idam etat, IdRk-etAdRzaM, strIvadhasvarUpaM karmeti bhAvaH / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - navA naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / ki kimartham, adhikriyate =anusstthiiyte| payonidhI kSIrasAgare, janma = jananaM, na gaNitaM yadi=no vicAritaM cet, haraziraHsthitibhUH api-zivamastakanivAsabhUmiH api, vismRtA-prasmRtA? mahAkulotpattiH satsaGgatizceti dvayamapi tvayA kathaM vismRtamiti bhAvaH / anuvAda-he sakhi ! tuma mere vacanase candramAko kaho~Apa yaha aisA ( strIhatyArUpa karma ) kyoM kara rahe haiM ? Apa kSIrasAgara meM apane janmakA bhale hI vicAra na kareM, para zivajIke zirameM apanI sthitiko bhI bhUla gaye haiM kyA? TippaNI--magirA=mama gIH, tayA ( Sa0 ta0 ) / abhidhehi =abhi+ dhA+loT + sip| adhikriyate = adhi+ kR+laT + ta ( karmameM ) / payonidhI - payasAM nidhiH, tasmin ( 10 t0)| haraziraHsthitibhUH harasya ziraH (Sa0 ta0), sthiteH bhUH (Sa0 ta0), harazira eva sthitibhUH (ruupk0)| vismRtA=vi+ smR+kta ( karmameM )+TAp // 50 // nipatatA'pi na mandarabhUbhRtA tvamudadhau zazalAJchana ! cUrNitaH / api munerjaTharAciSi jIrNatAM bata ! gato'si na pItapayonidhe. // 51 // anvayaH-he zazalAJchana ! tvam udadhau nipatatA mandarabhUbhRtA api na cUrNitaH pItapayonidheH muneH jaTharAciSi api jIrNatAM na gataH asi, bata ! vyAkhyA -he zazalAJchana he zazAGka ! he sakalaGketyarthaH / tvaM = bhavAn, udadhau-samudre, nipatatA=nipatanaM kurvatA, manthanasamaya iti zeSaH / mandara. bhUbhRtA api = mandaraparvata api, na cUrNitaH =na cUrNIkRtaH, pItapayonidheH= AcAntasamudrasya, muneH= RSeH agastyasyeti bhAvaH / jaTharAciSi api= udarA'nale api, jIrNatAMnAzaM, na gataH asi =na prAptaH asi, bata=khedaH / madbhAgyaviparyaya eveti bhAvaH / . . anuvAda-he zazAGka ( kalaGkayukta candra ) ! tuma samudrameM girate hue mandara parvatase bhI cakanAcUra nahIM hue, samudrako pInevAle muni ( agastya )ke udarakI AgameM bhI jIrNa nahIM hue ? hAya ! .. TippaNI-zazalAJchana-zazo lAJchanaM yasya saH, tatsambuddhI ( bahu0 ) / nipatatA=ni + pata+laT ( zatR )+ttaa| mandarabhUbhRtA=mandarazvA'so, bhUbhRta, tena (ka0 dhA0 ) / pItapayonidheH payasAM nidhiH ( pa0 ta0 ), Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH 41 pItaH payonidhiryena, tasya ( bahu0 ) / jaTharAciSi =jaTharasya aciH, tasmin (10 t0)| jIrNatA=jIrNa + tala +TAp +am / 51 // kimasumirgalitaMjaDa! manyase mayi nimajjatu bhImasutAmanaH ? / mama kila atimAha tathikAM nalamukhenduparAM vizuSasmaraH // 52 // anvayaH-he jaDa ! galitaH asubhiH bhImasutAmano mayi nimajjatu (iti) manyase kim ? vibudhasmaraH tadarthikAM zruti nalamukhenduparAM mama Aha / vyAkhyA he jaDa-he mUDha ( candra ) ! galitaH= gataH, asubhiH prANaH, svamAraNeneti bhAvaH / bhImasutAmanaH damayantImanaH, mayi = candre, nimajjatu= nimajjeta, ( iti ) manyase ki-jAnAsi kim ? vibudhasmaraH=surakAmaH, tadarthakAM = "mRtamanazcandram eti' ityabhidheyAM, zruti vedavAkyaM, nalamukhendu. parAM=naiSadhavadanacandraparAM, na sAmAnyacandraparAmiti bhAvaH / mamamAmityarthaH / Aha kila=brUte khalu / vibudhokto'rtha eva grAhya ityarthaH / paraloke'pi me bhartA nala eva nA'nya iti bhaavH| . ____ anuvAda-he mUDha (candra) ! maranepara damayantIkA mana mujhameM lIna hogA, aisA samajhate ho kyA ? devatA athavA vidvAn kAmadevane mujhe "mare hue vyaktikA mana candrako prApta hotA hai" aise arthavAle vedavAkyako nalake mukhacandrakA pratipAdana karanevAlA kahA hai| : TippaNI-bhImasutAmanaH- bhImasya sutA (10 ta0), tasyA manaH (10 t0)| nimajjatuni +masja+ loTa+tip, saMbhAvanAmeM loT / vibudhasmaraH = vibudhazcA'sau smaraH ( ka0 dhA0 ) / tadarthakAso'rtho yasyAM sA tadapikA, tAm (bahu0) / "zeSAdvibhASA" isa sUtrase samAsAnta kapa aura "pratyayasthAtkAtpUrvasyA'ta idApyasupaH" isase itva / nalamukhenduparAM-mukham eva induH (rUpaka0 ) / nalasya mukhenduH (10 ta0), tasmin parA, tAm ( sa0. t0)| yaha pada "zrutim" kA vidheya vizeSaNa hai / he mUDha candra ! vedake 'yatrA'sya puruSasyAgni vAk' ityAdi mantrake anusAra maranepara jIvake tat tat indriyoMke tattad devoMmeM prApta honeke prasaGgameM "mana candrako prApta hotA hai" aisA kahA hai, isI kAraNa damayantIkA mana mujhe prApta hogA, aisA samajhate ho kyA ? parantu usa vAkyakA nalake mukhacandrameM tAtparya hai, ataH maranepara dUsare janmameM merA mana nalake mukhacandrako prApta karegA, yaha tAtparya hai| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 52 // Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mukharayasva yazonavaDiNDimaM jalanigheH kulmujjvlyaa'bhunaa| api gRhANa vadhUvadhapauruSaM, hariNalAJchana / muJca kavarthanAm / / 53 // anvayaH-he hariNalAJchana ! yazonavaDiNDimaM mukharayasva, adhunA jalanidheH kulam ujjvalaya, vadhUvadhapauruSam api gRhANa, kadarthanAM muJca / vyAkhyA-he hariNalAJchana=he mRgA'Gka ! yazonavaDiNDimaMkIrtiprakAzakaM nUtanavAdyavizeSa, mukharayasva=mukharaM kuru / adhunA=idAnIM, jalanidheH samudrasya, kulaM =vaMzam, ujjvalayaprakAzaya / kiM bahunA vadhUvadhapauruSam api strIhananazauryam api, gRhANa - svIkuru / kintu kadarthanAM= pIDAM, muJcatyaja, mAM zIghra jahi, na tu pIDayeti bhaavH| ___anuvAda-he mRgalAJchana ! kIrtiprakAzaka naye DiNDimavAdyako bajAo, isa samaya samudrake vaMzako ujjvala karo aura strIhatyAke puruSArthako bhI svIkAra karo, parantu pIr3A mata do| TippaNI-hariNalAJchana=hariNo lAJchanaM yasya saH, tatsambuddhau (bahu0) / yazonavaDiNDimaM=navazcA'sau DiNDimaH ( ka0 dhA0), yazaso navaDiNDimaH, tam (Sa0 t0)| mukharayasva mukharaM kuru, mukhara+kyA+loT +thAs / jalanidheH jalAnAM nidhiH, tasya (10 t0)| ujjvalaya=ujjvala+ Nic + loT + sim / vadhUvadhapauruSaM =vadhvAH vadhaH (10 ta0), sa eva pauruSaM, tat (rUpaka0 ), gRhANa =graha+loT +sip| kadarthanAM = kutsito'rthaH kadarthaH ( gati0),. "koH kattatpuruSeci" isa sUtrase 'ku'ke sthAnameM kat Adeza / kada karaNaM kadarthanA, kadartha zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara yuc +TAp +am / muJcamuc+loT + sip / isa padyameM AkSepa alaGkAra hai // 53 // . nizi zazin ! bhaja phaitavamAnutAmasati bhAsvati tApaya pApa ! mAm / ahamahanyavalokayitAsmi te punarahatinirdhatavarpatAm // 54 // anvayaH-he zazin ! he pApa ! nizi bhAsvati asati kaitavabhAnutAM bhaja, mAM tApaya / (kintu ) aham ahani te aharpatinidhUtadarpatAm avaloka yitA'smi / gyAlyA he zazinhe candraH ! he pApa he krUra ! nizi=rAtrI, bhAsvati sUrye, asati- avidyamAne, kaitavabhAnutAM=kapaTasUryavaM, bhaja= Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH aGgIkuru, mA=damayantI, tApaya = jvAlaya / (kintu ) ahaM- damayantI, ahani=divase, tetava, maharpatinidhutadarpatA=sUryanivAritagavaMtAm, avalokayitAsmi=draSTAsmi / pApiSThAH Asanna svanAzamapazyantaH parAnhi santIti bhaavH| ___ anuvAda he candra ! he krUra ! rAtameM sUryake na honepara kapaTase sUrya bano aura mujhe santapta banA DAlo, kintu maiM dinameM sUryase tor3e gaye tumhAre garvako dekha luuNgii| .. TippaNI-zazin =zaza+ ini+sU ( sambuddhimeM ) / pApa="nuzaMso ghAtukaH krUraH pApa" ityamaraH / bhAsvati=bhAs + matup+Gi / kaitavabhAnutAMbhAno vo bhAnutA, bhAnu+tala +TAp / ketavena bhAnutA, tAm (tR0 ta0 ) / tApayatapa+ Nic + loT + sip / aharpatinidhUtadarpatAm =ahnaH patiH ahapa'tiH (10 ta0), "aharAdInAM patyAdiSu vA rephaH" isase vikalpase repha Adeza, pakSAntarameM "ahaHpati" aura "ahapatiH" aise rUpa bhI hote haiM / nirdhato do yasya saH ( bahu0 ), tasya bhAvaH, nidhutadarpa + tal + TAp / ahapaMtinA nidhutadarpatA, tAm (tR0 ta0 ) / avalokayitAsmi ava+lok+ Nic + luT + mip / pApI loga nikaTameM honevAle apane nAzako nahIM dekhate hue dUsaroMkI hiMsA karate haiM, yaha bhAva hai // 54 // . zazakala! bhayara ! mAhazA jvalasi yanizi bhUtapati bhitaH / tabamRtasya tavedRzabhUtatA'mRtakarI paramUrdhavivUnanI // 55 // anvayaH-he zazakalaGka ! mAdRzAM he bhayaGkara ! yat bhUtapati zritaH (san) nizi jvalasi / tat amRtasya tava paramUrdhavidhUnanI IzabhUtatA adbhutkrii| vyAlyA-he zazakalaGka he zazA'Gka, mAdazA = matsadRzInA, viyoginInAmiti bhAvaH / he bhayaGkara he bhItijanaka ! yat yasmAtkAraNAda, bhUtapati=zivaM, pizAcapati ca; zritaH=AzritaH ( san ), nizirAtrI, jvalasipradIpyase / tat=tasmAtkAraNAt, amRtasya amRtamayasya, mRtetarasyapa, tava bhavataH, paramUrdhavidhUnanI ekatra AzcaryAt anyatra AvezAcca ziraHkampakarI, IdRzabhUtatA=ityambhUtatA, IdRzapizAcatA ca, adbhutakarI= ... manuvAra-he zazakalaka (zazarUpa lAnchanavAle) ! mujha jaisI virahiNi. yoMko bhaya karanevAle ! jisa kAraNase ki zivajIkA athavA pizAcasvAmIkA Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam Azraya lete hue rAtameM tuma jalate ho, usa kAraNasaM amRtamaya aura mRtase itara ( jIte hue ) tumhArI Azcaryase aura Avezase zirako kampita karanevAlI aisI sthiti vA aisI pizAcatA Azcarya paidA karanevAlI hai| TippaNI-zazakalaGka-zaza eva kalaGkaH ( cihnam ) yasya saH, tatsambuddhI (bhu0)| bhayaGkara bhayaM karotIti, tatsambuddhI, bhaya-upapadapUrvaka kRn dhAtuse "meghartibhayeSu kRnaH" isase khac pratyaya aura "arudviSadajantasya mum" isase mum Agama / bhUtapati = bhUtAnAM patiH, tam ( 10 ta0 ) / amRtasya= avidyamAnaM mRtaM ( maraNam ) yasmAt tada, tasya ( nbhu0)| dUsare pakSameM na mRtaH, tasya ( nm0)| paramUrdhavidhUnanI pareSAM mUrdhAnaH (10 ta0), tAn vidhUnayatIti, paramUrdhan +vi+dhUm + Nic +Nini + DIpa (upapaMda0)+ su / IdRzabhUtatA bhUtasya bhAvaH, bhUta+tal + TAp / IdRzI cA'sI bhUtatA ( ka.. dhA0 ) / adbhutakarI adbhutaM karotIti taddhetuH, adbhuta-upapadapUrvaka kR dhAtu. se "kRyo hetutAcchIlyA'nulomyeSu" isase Ta pratyaya aura "TiDDhANa" isa sUtrase DIp / he candra ! zivajIkA Azraya lete hue tuma jo rAtako (pizAcakI nAI ) jalate ho / pizAca to AviSTa hokara manuSyake sirako kampita karatA hai, parantu pizAcapatikA Azraya lekara tumhArA. jIvita avasthAmeM hI dUsareke mastakako kampita karAnA Azcarya utpanna karanevAlA hai, yaha tAtparya hai / ziva. jIke zirake maNisvarUpa amRtamaya tumhArA prajjvalanasvarUpa honA Azcaryajanaka hai, yaha vAkyArtha hai| jIvita avasthAmeM hI tumhArA yaha jalanevAle pizAcakA bhAva Azcaryajanaka hai, yaha vyaGgayA'rtha hai / / 55 // zravaNapUratamAladalAkuraM zazakuraGgamukhe sakhi ! nikSipa / kimapi tundilitaH sthagayatva sapadi tena taducchvasimi kSaNam // 56 // anvayaH-he sakhi ! zravaNapUratamAladalAkuraM zazikuraGgamukhe nikSipa / tena sapadi kimapi tundilitaH ( san ) amuM sthagayatu, tat kSaNam ucchvsimi| vyAyA-he sakhi he vayasye ! zravaNapUratamAladalAkuraM-karNA'vataMsatApicchapallavaM, zazikuraGgamukhe = candramRgavaktre, nikSipa=arpaya / tena = dalAkureNa, sapadi =sadyaH, kimapi =kiyadapi, tundilitaH=tundilIkRtaH, sthUlIkRtaH sanniti bhAvaH / amuMzazinaM, sthagayatu=AcchAdayatu, tat = tasmAdetoH, kSaNaM kazcitkAlam, ucchvasimi-prANimi / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anuvAda--he sakhi ! karNabhUSaNa tamAlake pallavako candramAke mRgake mukha meM rakha do, usase kucha sthUla hokara candramAko AcchAdita karegA to kucha samaya taka zvAsa lN| TippaNI-zravaNapUratamAladalA'kuraM zravaNayoH pUraH (10 ta0 ), tamAlasya dalaM ( 0 ta0), sa eva aGkuraH ( rUpaka0 ), zravaNapUracA'sI tamAladalA'GkuraH, tam ( ka0 dhA0 ) / zazikuraGgamukhe zazaH asyA'stIti zazI, zaza+ ini, zazinaH * kuraGgaH (10 ta0), tasya mukhaM, tasmin (10 t0)| nikSipa=ni+kSipa+loT + sip / tundilitaH-tundila: kRtaH, tundila zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara kta pratyaya / sthagayatu sthaga + Nic+loT + tip| ucchvasimi= ud+zvas + laT +mip / "rudAdibhyaH sArvadhAtuke' isase iT Agama / / 56 // asamaye matiranmipati pravaM karagataMva gatA yadiyaM kuhH| punarupaiti nirudhya nivAsyate sakhi ! mukhaM na vidhoH punarIkSyate // 57 // anvayaH-he sakhi ! asamaye matiH unmiSati dhruvam / yat iyaM kuhaH karagatA eva gtaa| punaH upati cet, nirudhya nivAsyate, vidho mukhaM punaH na iikssyte| - vyAlyA-he sakhi he vayasye ! asamaye = akAle, matiH= buddhiH, kAryabuddhirityarthaH / unmiSati-udeti, na tu. yogyakAla iti bhaavH| dhruvaM = nizcitam / yat = yasmAtkAraNAt, iyam = eSA, kuhUH = naSTacandrakalA amAmAsyA, karagatA eva=svA'dhInA eva, hastanakSatragatA ca, gtaa=yaataa| punaH - bhUyaH, upati cet = Agacchati cet / nirudhya = nivArya, mamanavyApArAditi ziSaH / nivAsyate=sthApyate / tasya phalamAha-vidhoH- candramasaH, mukham = mAnanaM, punaH=bhUyaH, na IkSyatena avalokyate, kuhvAzcandranAzakatvAditi mAvaH, pApiSThasya tasyA'darzanameva phalamityarthaH / / anubAda-he sakhi ! asamayameM kAryakI buddhi prakaTa hotI hai, yaha nizcita hai| jo ki yaha kuhU ( jisameM candrakalA nahIM hotI hai, vaisI amAvasyA) hAthameM AtI huI hI athavA hasta nakSatrameM AyI huI hI calI gaI / phira mAyegI to rokakara raktUMgI, jisase ki candramAkA mukha nahIM dekhA jaayegaa| TippaNI-asamaye=na samayaH, tasmin ( nan ) / kuhUH= "sA naSTanendulA kuhUH". ityamaraH / karagatAkaraM (hastaM hastanakSatraM vA) gatA (vi0 t0)| Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nirudhya =ni+rUdh+ktvA ( lyap ) / nivAsyate-ni+vas + Nic + laT + ta ( karmameM ) / IkSyate = IkSa+laT ( karmameM )+ta // 57 // ayi ! mamaiSa cakorazizarmanervajati sindhUpibasya na ziSyatAm ? azivamagdhimadhItavato'sya vA zazikarAH pibataH kati zIkarAH ? // 580 anvayaH-ayi ! eSa mama cakorazizuH sindhupibasya muneH ziSyatAM na vrajati ? abdhim azitum adhatIvataH pibataH asya zazikarAH kati vA zIkarAH? vyAkhyA-ayi he sakhi ! eSaH samIpataravartI, mama=damayantyAH / cakorazizuH-bAlacakoraH, sindhupibasya-samudrapAyinaH / muneH RSeH agastyasya, ziSyatAM = chAtratAM, na vrajatina gacchati, kAkuH vrajatItyarthaH / abdhim = samudram, azituM bhakSayituM, pAtumiti bhaavH| adhItavataH=abhyastavataH, ata eva pibata:-dhayataH, abdhipAnapravRttasyetyarthaH / asya cakorazizoH, kati vA zIkarAH=kiyanto vA ambukaNAH ? ____anuvAda-he. sakhi ! yaha merA cakorabAlaka samudra pInevAle muni( agastya )kA ziSya nahIM hogA? samudrako pIneke lie abhyAsa karanevAle pIte hue isake lie candramAkI kiraNeM kitane ambukaNa hoMge? TippaNI-cakoraziza: cakorasya zizaH (10 ta0 ), viSakI parIkSAke lie rAjabhavana meM cakorazizuko rakhate haiN| viSako dekhanese cakorake netra lAla hote haiM, aisA kAmandakane kahA hai| sindhupibasya=pibatIti pivaH, pA dhAtuse "pAghrAdhmAdheDdRzaH zaH" isa sUtrase za pratyaya, sindhoH pibaH, tasya (Sa. ta0 ) / azitum =az+tumun / adhItavataH=adhi+i+ ktavatu+chas / pibataH-pA+lac + zatR+s / zazikarAH=zazinaH karAH (10 t0)| isa padyameM arthApatti alaGkAra hai / / 58 // kura kare gurumekamayodhana bahirito mukuraM kuruSva me| vizati tatra yadava vidhustadA sakhi ! sukhAvahitaM dhahi taM drutam // 5 // anvayaH-he sakhi ! ekaM gurum ayodhanaM kare kuru, ito bahiH me mukuraM ca kuruSva / tatra yadA vidhuH vizati ( tadA eva ) sukhAt ahitaM taM drutaM jahi / / vyAlyA-he sakhi=he vayasye ! ekaM guruM mahAntam, ayodhanaM mudgaraM, kare-haste, kuru-vidhehi, bibhRhiityrthH| itaH- asmAt, matprakoSThAt iti bhAvaH / bahiH=bahirbhAge, memama, mukuraM ca darpaNaM ca, kuruSva =vidhehi / Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH tatra-tasmin mukure, yadA- yasmin samaye, vidhuH candraH, vizati-pravizati / tadA eva sukhAta =anAyAsAt, ahitam =ahitakArakaM zatrumityarthaH / taMvidhu, drutaM zIghra, jahi=mAraya / / ____ anuvAda-he sakhi ! eka bar3e loheke hathaur3eko hAthameM le lo, mere prakoSThase bAhara mere darpaNako rkkho| usameM jaba candra praveza karatA hai, usI samaya anAyAsa hI zatru rUpa usa candrako zIghra mAra ddaalo| TippaNI-ayodhanam = ayo hanyate anena iti ayodhanaH, tam, ayasupapadapUrvaka han dhAtuse "karaNe'yovidruSu" isase ap pratyaya aura dhana Adeza / ita:=idam + tasila / ahitam =avidyamAna hitaM yasya, tam (nbbhu0)| jahi=han +loT + sip, "hantejaH" isase ja Adeza // 59 / / udara eva dhRtaH kimudanvatA na viSamo vaDavA'nalavAdiSuH ? viSavadumitamapyamunA na sa smaraharaH kimarma bubhuje vibhuH / // 60 // . anvaya:-viSamo vidhuH udanvatA vaDavA'nalavat udare eva kiM na ghRtaH ? ( athavA) amunA ujjhitam api amuM vibhuH smaraharaH viSavat kiM na bubhuje ? vyAlyA-viSamaH krUraH, vidhuH candramAH, udanvatA-samudreNa, vaDavADanalavat =vaDavA'gninA tulyam, udare eka= kukSau eva, kiM na dhRtaH= kiM na dhAritaH ? athavA, amunAudanvatA, ujJitam api - tyaktam api, amuM=vidhu, vibhuH=samarthaH, smaraharaH=mahAdevaH, viSavat = kAlakUTena tulyaM, kiM na bubhuje=kiM na bhuktavAn, ubhayathA'pi vayaM virahiNyo jIvemeti bhaavH| ... anuvAda -krUra candramAko samudrane vaDavA'gnike samAna apane garbha meM hI kyoM nahIM dhAraNa kiyA? ( athavA ) samudrase chor3e gaye usa candramAko samartha mahAdevane kAlakUTake samAna kyoM nahIM khAyA ? '. TippaNI-udanvatAudakam asti yasya sa - udanvona, tena "udanvAnubadhI ca" isa sUtrase nipAtana / vaDavA'nalavat = vaDavA'nala+ vati / smaraharaH smaraM haratIti, smara+ham +ak ( upapada0)+su / bubhuje= bhuja+liT +ta / "bhujo'navane" isase Atmanepada // 6 // asitamekasurA'zitamapyabhUna punareSa punavizavaM viSam / mapi nipIya surajanitakSayaM svayamudeti punarnavanArNavam // 1 // " .... ... '- -: Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-ANavam asitaM viSam ekasurA'zitam api punaH na abhUt / eSa ArNavaM vizadaM viSaM (tu ) suraiH nipIya janitakSayam api svayaM navaM punaH udeti / __vyAkhyA-ANavaM = sAmudraM, samudrotpannam ityarthaH, asitaM = kRSNaM, viSaM = garalaM, kAlakUTAkhyamityarthaH, ekasurA'zitam api =ekadevabhakSitam api, ekena mahAdevena bhakSitam apIti bhAvaH / punaH= bhUyaH, na abhUtana ajani / eSaH=candro nAma, ArNavaM =sAmudraM, samudrAdutpanna miti bhAvaH / vizadaM - zuklaM, viSaMgaralaM tu, suraiH=devaH, vahnayAdibhiriti bhAvaH / nipIya = pItvA, janitakSayam api = kRtanAzam api, svayam =AtmanA, navaMnatanaM sata, punaH=bhUyaH, udeti = Agacchati / anuvAda-samudrase utpanna kAlA viSa ( kAlakUTa) to eka deva ( mahAdeva.) se khAye jAnepara phira utpanna nahIM huaa| yaha candranAmaka samudrase utpanna viSa to agni Adi devatAoMse pAna kara naSTa hokara bhI svayaM nayA hokara phira utpanna hotA hai| TippaNI-ArNavam = arNave jAtaM, tat "tatra jAtaH" isase aN pratyaya / asitaM na sitam ( nn0)| ekasurA'zitam ekazcA'sau suraH (ka0 dhA0), tena azitam (tR0 ta0) / nipIya-ni+pID+ktvA (lyap / 'prathama pibate vahniH" ityAdi zlokake anusAra prathama kalAko vahni (agni ) pAna karate haiM, ityAdi kramase divasoMse pAna karake bhI yaha tAtparya hai / janitakSayaM= janitaH kSayo yasya tat (bhu0)| udeti- ud+iNa+laT + tip / isa padya meM vyatireka alaGkAra hai / / 61 // virahivargavadhavyasanA''kulaM kalaya pApamazeSakalaM vidhum / suranipItasudhAkamapApakaM, graha vidA viparItakathAH katham ? // 62 // anvayaH-( he sakhi ! ) virahivargavadhavyasanA''kulam azeSakalaM vidhu pApaM kalaya, suranipItasudhAkaM vidhum apAparka kalaya / grahavidaH kathaM viparItakathAH ? ___vyAlyA-(he sakhi ! ) virahivargavadhavyasanA''kulam = viyogisamUhahananA''saktivyagram, azeSakalaM paripUrNakalaM, vidhuM=candra, pApaM pApagraha, kalaya-viddhi / suranipItasudhAkam -agnyAdidevapItakalaM, kSINamiti bhAvaH / vidhuM= candram, apApakaM = puNyavantaM, . saumyamiti bhAvaH, kalaya= viddhi / Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH . . 46 kintu grahavida =jyotividaH, kathaM kena prakAreNa, viparItakathAH viruddhavAcaH ? santIti zeSaH / anuvAda-(he sakhi ! ) viyogiyoMkI hatyAkI Asaktise Akula, pUrNa kalAoMse yukta candramAko tuma pApagraha jaano| kintu devatAoMne kramase jisake kalArUpa amRtakA pAna kara liyA hai, aise candramAko pAparahita arthAt zubhagraha jAno, kintu jyotiSIloga kaise ulaTA kathana karanevAle haiM ? TippaNI-virahivargavadhavyasanA''kulaM virahiNAM vargaH (10 ta0 ), tasya vadhaH ( 10 ta0), tasmin vyasanaM (sa0 ta0), tena AkulaH, tam (tR0 ta0) / azeSakalam = azeSAH kalA yasya, tam ( bahu0 ) / kalaya=kala + Nic+ loT+sip / suranipItasudhAkaM surainipItA ( tR0 ta0), suranipItA sudhA yasya saH, tam ( bahu0 ) / "zeSAdvibhASA" isa sUtrase samAsA'nta kap pratyaya / "Apo'nyatarasyAm" isase vaikalpika hrasvakA abhAva / apApakam=na pApakaH, tam ( nn)| virahiyoMko duHkha denese pUrNa candra hI pApagraha hai, kSINa candra nahIM / parantu "kSINendvIkibhUputrAH pApA:" ityAdi vacana kahanevAle jyotiSI. pUrNa candrako zubhagraha aura kSINa candrako pApagraha kahate haiM, ve loga ulaTA hI vacana kahate haiM, yaha tAtparya hai / / 62 // virahibhirbahumAnamavApi yaH sa bahulaH khala pakSa ihA'jani / tadamitiH sakalaMrapi yatra tairvyaraci sA ca tithi: kimamA kRtA ? // 63 / / anvayaH-~-yaH pakSo virahibhiH bahumAnam avApi, sa pakSa iha bahula: ajani khalu / yatra taiH sakalaiH api tadamitiH vyaraci, sA tithizca amA kRtA kim ? vyAkhyA-(he sakhi ! ) ya:, pakSa:-mAsArddhabhAgaH / virahibhiH-viyogibhiH, bahumAnam =adhikasatkAram, avApi = prApitaH, candrasya kSIyamANatvAditi mAvaH / virahibhiH=viyogibhiH, saH- pUrvoktaH, pakSaH= kRSNapakSaH, iha == asmin loke, bahulaH-viyopibahasammAnagrAhakatvAt bahula iti bhAvaH / ani =jAtaH, khaluiva / kiJca yatrayasyAM tithau, tai:=pUrvoktaH, sakaleH api =samastavirahibhiH api, tadamitiH mAnA'parimitiH, vyaraci= viracitA, kRteti bhAvaH / sA= tAdRzI, tithizca =tithI ca, amA kRtA kim =amAnAmnI nihitA kim ? / 4 ne0 0 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - anuvAda-jisa pakSane viyogiyoMse bahuta mAna ( sammAna ) pAyA, vaha pakSa isa loka meM "bahula pakSa" huaa| jisa tithimeM una sampUrNa viyogiyoMne sammAnakI aparimiti ( aparimitatA ) pAyI, usa tithiko amA banAyA hai kyA ? TippaNI-virahibhiH = viraha + ini+bhis / bahumAnaM=bahuzcA'sau mAnaH, tam ( ka0 dhA0 ) / avApiava+Apa+Nic + luG ( karmameM )+ ta / bahula:= bahu ( adhika ) yathA tathA lAti- Adatte iti, bahu-+lA+ kaH ( uppd0)| ajani=jan + lung+t| virahiyoMse adhika mAna( sammAna )ko lenese "bahu lAti" isa vyutpattise kRSNapakSa "bahula" ho gayA hai kyA? yaha tAtparya hai, yatrayasyAm iti, yad+tral / tadamitiH=na mitiH amitiH ( naja0), tasya (bahumAnasya ) amitiH (10 ta0 ) / vyaraci=vi.+rac + Nic + lu+t| amA=avidyamAnA (mAnasya ) mA ( mitiH) yasyAM sA amA ( nabbahu0 ), jisa tithimeM una saba virahiyoMne mAnakI amiti ( aparimitatA ) kI, usa tithiko "avidyamAnA mA yasyAM sA" isa vyutpattise "amA". nAmavAlI banAyA hai kyA ? sUrya aura candrake amA( sahabhAva )se "amA" nAma nahIM huA hai, yaha tAtparya hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai aura nirukta nAmakA lakSaNa hai / / 63 // - svariputIkSNasudarzanavibhramAkimu vidhu prasate na viSuntuvaH ? / nipatitaM vadane kathamanyathA balikarambhanibhaM nijamujjhati ? // 64 // anvayaH-vidhuntudaH vidhaM svariputIkSNasudarzanavibhramAt na asate kimu ? anyathA vadane nipatitaM nijaM balikarambhanibhaM katham ujjhati ? ___ vyAlyA-vidhuntudaH = rAhuH, vidhaM = candramasaM, svariputIkSNasudarzanavibhramAt =nijazatrunizitacakrabhrAnteH, na grasate kimu - no bhakSayati kim ? tAlucchedabhayAditi bhAvaH / anyathA- bhayA'bhAve sati, vadane =mukhe, nipatitam =antargataM, nijaM svakIyaM, balikarambhanibham =upahAradadhisaktusadRzaM, kathaMkena prakAreNa, ujjhati=ugirati / anuvAda-rAhu candramAko apane zatru viSNu ke tIkSNa sudarzanacakrakI bhrAnti honese grAsa nahIM karatA hai kyA ? nahIM to mukha meM par3e hue upahArarUpa dahIse upasikta sattUke goleke sadRza usako kaise chor3a detA hai ? Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __caturthaH sargaH TippaNo-svariputIkSNasudarzanavibhramAt = svasya ripuH (10 ta0 ), tIkSNaM ca tat sudarzanam ( ka0 dhA0 ), svaripoH ( viSNoH ) tIkSNasudarzanam ( 10 ta0 ), tasya vibhramaH, tasmAt ( Sa0 ta0 ), hetumeM paJcamI / balikarambhanibhaM = baleH karambhaH (10 ta0 ), "karopahArayoH puMsi bali: pANyaGgaje striyAm / " iti "karambhA dadhisaktavaH" ityapyamaraH / balikarambheNa sadRzaH, tam ( tR0 ta0 ) / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 64 / / / vadanagarbhagataM na nijecchayA zazinamumati rAhurasaMzayam / azita evaM galatyayamatyayaM sakhi ! vinA galanAlabilA'dhvanA // 65 // anvayaH-he sakhi ! ( yadvA ) rAhuH vadanagarbhagataM zazinaM nijecchayA na ujjhati, asaMzayam / ( kintu) ayam azita eva atyayaM vinA galanAlabilAsdhvanA galati / vyAkhyA-he sakhi he vayasye ! ( yadvA=atha vA ) rAhuH= vidhuntudaH, vadanagarbhagataM=mukhA'bhyantarapraviSTaM, zazinaM candramasaM, nijecchayA=svecchayA, na ujjhati=na tyajati, asaMzayaM-saMzayo nAstIti bhAvaH / (kintu ) ayaM=zazI, azita eva= gilita eva, atyayaM vinA-nAzaM vinA, galanAlabilA'dhvanA=kaNThanAla vivaramArgeNa, galati=niHsarati / rAhoH ziromAtratvena kaNThanAlavivaramArgeNodarasaMyogA'bhAvena duHkhapradasya zazino bhUyo'bhyudaya iti bhAvaH / ___anuvAda -he sakhi ! athavA rAhu, mukhake bhItara par3e hue candramAko apanI icchAse nahIM chor3atA hai, isameM saMzaya nahIM hai| kintu candramA rAhuke nigalaneke sAtha hI binA kaSTake ( peTake na honese ) kaNThanAlake chidrake mArgase nikala jAtA hai| TippaNI-vadanagarbhagataMvadanasya garbhaH (10 ta0), taM gataH, tam (dvi0 t0)| nijecchayA-nijasyecchA, tayA (Sa0 t0)| asaMzayaMsaMzayasyA'bhAvaH, arthA'bhAvameM avyayIbhAva / azita: az + ktaH / galanAla. bilA'dhvanA=galasya nAla: (10 ta0), tasya bilaM (10 ta0), tasya adhvA, tena ( 10 ta0 ) / galati=gala+laT + tim / isa padyameM pratIyamAnotprekSA hai // 65 // RjudRzaH kathayanti purAvivo madhubhidaM vila rAhuzirazchidam / virahimUrdhamidaM nigadanti na ! kva nu zazI yadi tajjaTharA'nala: ? // 66 // Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-RjudRzaH purAvido madhubhidaM rAhuzirazchidaM kathayanti kila / virahimUrdhabhidaM na nigadanti, tajjaTharA'nalo yadi, zazI kva nu ? vyAkhyA-RjudazaH saraladRSTayaH . yathAdRSTagrAhiNa iti bhAvaH / purAvidaH=purANazAH, madhubhidaM madhudaityabhedakaM, viSNumiti bhAvaH / rAhuzirazchidaM rAhumastakacchedakaM, kathayanti=vadanti, kila-iti vArtA / virahimUrdhabhidaM=viyogizirazchidaM, na nigadanti=na kathayanti, vastutastathaiva kathanIyamiti bhAvaH / tadeva pratipAdayati-kveti / tajjaTharA'nala.=rAhUdarA'gniH, yadi-ceta, astIti zeSaH, zazi:-candraH, kva nu-kutra nu, rAhujaTharA'nalajIrNatvAtkutrA'pi na syAditi bhAvaH / . anuvAda-sarala dRSTivAle purANoM ke jAnakAra, madhuko bhedana karanevAle viSNako "rAhake zirako kATanevAlA" kahate haiM, viyogiyoMke zirako kATanevAlA nahIM kahate haiM / yadi rAhukA udarA'gni hotA to candramA kahA~ rahate ? ( kahIM bhI nhiiN)| TippaNI-RjudRzaH = Rju pazyantIti, Rju + dRz + kvip ( upapada0) +jas / madhubhidaM madhuM bhinattIti madhubhid, tam, madhu+bhid+kvip ( upapada0)+am / rAhazirazchidaM rAhoH ziraH (10 ta0), tat chinatIti rAhu zirazchit, tam, rAhuziras + chid + kvip ( upapada0)+ am / virahimUrdhabhidaM =virahiNAM mUrdhAnaH (10 ta0), tAn bhinattIti virahimabhit, tam, virahimUrdhan +bhi+vip ( upapada0)+am / tajjaTharAs. nala:=jaThare analaH ( sa0 ta0), tasya jaTharA'nalaH (10 ta0), viSNuke rAhazirako chedana karanese usakA udarA'gni nahIM rahA, ataH viyogiyoMko mAranevAle candrako ujjIvita karanevAle viSNuko "viyogiyoMke zirako kATanevAlA" kahanA cAhie, rAhuke zirako kATanevAle nahIM kahanA cAhie, yaha abhiprAya hai // 66 // smarasakho rucibhiH smaravairiNA makhammasya yathA dalitaM shirH| sapadi sambadhatubhiSajo divaH, sakhi ! tathA tamaso'pi karotu kaH ? // 67 // anvayaH-he sakhi ! ruvibhiH smarasakho divo bhiSajI smarava riNA dalitaM makhamRgasya ziraH yathA sapadi sandadhatuH, ( kintu ) kaH tamaso'pi tathA karotu ? Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH vyAkhyA-he sakhi =he vayasye ! rucibhiH kAntibhiH, kAyasyeti zeSaH / smarasakhI kAmasadRzI, kAmamitre, divaH svargasya, bhiSajI-vaidyo, azvinIkumArAvityarthaH / smaravairiNA=kAmazatruNA, hareNetyarthaH / dalitaM= bhinnaM, makhamRgasya yajJahariNasya, mRgarUpadhAriNo makhasyetyarthaH / ziraH= mastakaM, yathA=yena prakAreNa, sapaditatkSaNe, sandadhatuH saMyojayAmAsatuH / (kintu ), kaH janaH, tamaso'pi-rAhorapi, tathA=ziraHsaMyojanaM, karotuvidadhAtu, na ko'piityrthH| . / / ____ anuvAda-he sakhi ! zarIrakI kAntiyoMse kAmadevake sadRza aura unake mitra svargake vaMdya azvinIkumAroMne kAmadevake zatru mahAdevase kATe gaye mRgarUpa lenevAle yajJake zirako jaise zIghra jor3a diyA, kintu kauna rAhuke zirako bhI usa taraha jor3a degA? TippaNI-smarasakhI-smarasya sakhAyo (pa0 t0)| smaravairiNA=smarasya vairI, tena ( 10 ta0 ) / makhamRgasya=makha eva mRgaH, tasya ( rUpaka0 ), sandadhatuH-sam+dhA+liT +tas / mahAdevake yajJamRgake zira kATaneke viSayameM purANa pramANa hai, usI taraha azvinIkumAroMne usake zirako jor3a diyA, isa viSayameM "tato vai to yajJasya ziraH pratyadhattAm" yaha zruti pramANa hai|| 67 // navimastakitasya raNe ripomilati kina kabandhagalena vaa| mRtimiyA bhRzamutpatatastamoprahazirastavasRgDaThabandhanam // 68 // anvayaH-vA raNe nalavimastakitasya (tathA'pi ) mRtibhiyA bhRzam utpatataH ripoH kabandhagalena ( saha ) tamograhaziraH tadasRgguDhabandhanaM ( sat ) ki na milati? | vyAlyA-vA-athavA, raNe =yuddhe, nalavimastakitasya =nalena cchinnamastakasya, tathA'pi mRtibhiyA=maraNabhayena, bhRzam = atyartham, utpatataHudgacchataH, ripoH- zatroH, kabandhagalena=apamUrdhakalevarakaNThena saha, tamo. mahaziraH- rAhuzIrSa, tadasRgdRDhabandhanaM - kabandhagalaraktanibiDasaMyogaM sat, kiM na milati=kiM na saGgacchate? anuvAda-athavA yuddha meM nalase kATe gaye ziravAle to bhI maraNake bhayase atizaya para uchalate hue zatruke zirohIna kaNThake sAtha rAhukA zira, kabandhake lahU se dRr3ha bandhanavAlA hotA hubA kyoM nahIM mila pAtA hai ? ... Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . naSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-nalavimastakitasya-vigato mastako yasmAt sa vimastakaH ( bahu0 ), vimastakaH kRto vimastakitaH, vimastaka + Nic + ktaH / nalena vimastakitaH, tasya (tR0 t0)| mRtibhiyA=mRteIH mRtibhIH, tayA ( pa0 ta0 ) / utpatataH ud+pat + laT ( zatR0 ) + Gas / kabandhagalena= kabandhasya galaH, tena (Sa0 ta0 ) / tamograhaziraH=tamazvA'sau grahaH (ka0 dhA0 ), tasya ziraH (10 t0)| tadasRgdaDhabandhanaM = tasya asRka (Sa0 ta0), dRDhaM bandhanaM yasya tat ( bahu0 ), tadasRjA dRDhabandhanam ( tR0 t.)| kabandhake galeke khUnase rAhukA zira kabandhake dhar3ase jur3a jAtA to usake udarAgnise candra jIrNa ho jAtA, yaha tAtparya hai // 68 // sakhi ! jarA paripRccha tamaHziraH samamasau vadhatA'pi kabadhatAm / . magadharAjavapurdalayugmavat kimiti na pratisIvyati ketunA ? // 66 // anvayaH-he sakhi ! jarAM paripRccha / aso kabandhatAM dadhatA ketunA samaM tamaHziraH api magadharAjavapurdalayugmavat kimiti na pratIsIvyati ? vyAkhyA-he sakhi he vayasye ! jarAMjarAnAmnI rAkSasIM, paripRccha= anuyudhva, tvamiti zeSaH / asau jarA, kabandhatAm = zirorahitazarIratAM, dadhatA=dhArayatA, ketunA samaM =ketugraheNa saha, tamaHziraH api rAhumastakam api, magadharAjavapurdalayugmavat =jarAsandhazarIrA'rdhabhAgayugalam iva, kimiti=kena kAraNena, na pratisIvyati =na sandhatte / anuvAda-he sakhi ! tuma jarA rAkSasIse pUcho / vaha (jarA) zirase hIna zarIrako dhAraNa karate hue ketu grahake sAtha rAhuke zirako bhI jarAsandhake zarIrake do bhAgoMke samAna kyoM nahIM milA detI hai ? - TippaNI-kabandhatAM kabandhasya bhAvaH kabandhatA,, tAm, kabandha +tal+ TAp+am / dadhatA-dhA+laT ( zatR )+ttaa| tamaHziraH=tamasaH ziraH, tat ( Sa0 ta0 ) / "tamastu rAhuH svarbhAnuH saihikeyo vidhuntudaH" ityamaraH / magadharAjavapurdalayugmavat =magadhAnAM rAjA magadharAjaH, vapuSaH dale (pa0 ta0 ), magadharAjasya vapurdale (Sa0 ta0 ), tayoyugmaM (10 ta0), tena tulyaM, mgdhraajvpurdlyugm+vtiH| pratisIvyatiprati + Siva+laTa+ tip / zirakA bhAgamAtra rAhu aura zarIra (dhar3a ) mAtra ketu, unako jor3a denese pahaleke samAna sthita udarA'gnise candramA jIrNa ho jAtA, yaha tAtparya hai| Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturSaH sargaH . jarA nAmakI rAkSasIne jarAsandhake zarIrake do bhAgoMko jor3a diyA, aisI kathA mahAbhAratameM hai // 69 // vada vidhuntudamAli! madIritastvajasi ki dvijarAjadhiyA ripum ? kimu divaM punareti yadIdRzaH pratita eSa niSevya hi vAruNIm // 70 // anvayaH-he Ali ! madIritaH vidhuntudaM vada / ripuM dvijarAjadhiyA tyajasi kim ? yat eSaH vAruNI niSevya IdazaH patitaH punaH divam eti kimu ? ___ vyAkhyA-he Ali=he sakhi ! madIritaH=madvacanaH, vidhuntudaM rAhuM, vada = brUhi, ripuMzatrU. candramityarthaH / dvijarAjadhiyA=candrabuddhaghA, brAhmaNazreSThabuddhayA vA, tyajasi ki muJcasi kimu ? yat =yasmAtkAraNAt, eSaHcandraH, vAruNIM=pratIcI ( dizam ) surAM ca, niSevya gatvA, pItvA ca / IdRzaH - etAdRzaH, patitaH = cyutaH mahApAtakayuktazca, punaH= bhUyaH, divam = antarikSaM svarga ca, eti kimuAgacchati kim ? anuvAda-he sakhi ! mere vacanoMse tuma rAhuko kaho-tuma zatru candrako candrabuddhise vA "yaha zreSTha brAhmaNa hai" aisI buddhise chor3ate ho kyA ? jisa kAraNa. hai ki yaha candra vAruNI pazcima dizAko jAkara aura madirAko pIkara aisA patita ( cyuta ) aura mahApAtakavAlA hokara phira AkAza aura svargako AtA hai kyA ? - TippaNI-madIritaH- mama IritAni (10 ta0 ) / dvijarAjadhiyAdvijAnAM rAjA dvijarAjaH (10 ta0 ), tasya dhIstayA ( 10 t0)| vAruNIMvaruNasyeyaM vAruNI, tAm, varuNa+DIp +am / "vAruNI gandhadUrvAyAM pratIcIsurayorapi" iti vizvaH / niSevya =ni+se+ktvA ( lyap ) / yaha candra pazcima dizAko jAkara vA madirAko pIkara patita ho gayA, aisA puruSa kyA phira svargako AtA hai ? patitako na Urdhvagati na svargagati hI prApta hotI hai, isalie aise patitako mAranemeM doSa kaise hogA? yaha bhAva hai / paJca mahApAtakoMmeM eka mahApAtaka brAhmaNakA surApAna bhI hai / / 70 // dahati kaNThamayaM khala tena ki garuDavat dvijavAsanayojimataH ? / prakRtirasya vidhuntuda ! vAhikA mayi nirAgasi kA vada vipratA? // 71 // anvayaH-he vidhuntuda ! ayaM dvijavAsanayA garuDavat te kaNThaM dahati khalu / tena unmitaH kim ? asya vipratA kA? vada / ( tathA hi ) asya prakRtiH nirAgasi mayi daahikaa| Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ vyAkhyA he vidhuntuda-he rAho ! ayaM-vidhuH, dvijavAsanayA= brAhmaNabuddhaghA, garuDavat =garuDasya iva, tetava, rAhoH, kaNThaM=galaM, dahati=3 tApayati, khalu nizcayena, tena-dAhena kAraNena, ujjhitaH kiM = tyaktaH kim ? asya =vidhoH, vipratA kA= brAhmaNatA kA? na kA'pIti bhAvaH / vada= bahi, tathA hi-asya-vidhoH, prakRtiH= svabhAvaH, nirAgasi-niraparAdhAyAM, mayi, dAhikA=dagdhrI, na tu brAhmI zaktiriti bhAvaH / anuvAda-he rAho ! yaha ( candra ) brAhmaNa kI vAsanAse garuDake samAna tumhAre kaNThako jalAtA hai, usa ( dAha )se chor3a dete ho kyA? isakI brAhmaNatA kyA hai ? kho| isakA svabhAva hI niraparAdha (bekasUra ) mujhameM dAha karanevAlA hai| TippaNI-dvijavAsanayA = dvijasya vAsanA, tayA (pa0 ta0 ) / yaha brAhmaNa hai, aisI vAsanAse, vyaktike patita honepara bhI usameM jAti rahatI hI hai, yaha tAtparya hai| garuDavat = garuDasya iva, "tatra tasyeva" isa sUtrase vati pratyaya / pUrva kAlameM garuDajI bhUkhase pitA kazyapakI AjJAse niSAdoMko khAne lage, unameM niSAdake sAtha saMsarga karanevAlA eka brAhmaNa bhI unake galeke bhItara par3akara jalAne lagA, taba garuDane usako ugala diyaa| mahAbhAratakI isa kathAke anusAra yaha ukti hai| vipratAvipra+tala + TAp / nirAgasinirgatam Ago yasyAH sA, tasyAm ( bahu0 ) / dAhikA-dahatIti, daha + Nvula +TAp / candra svabhAvase hI dAhaka hai, brAhmaNatvase nhiiN| niraparAdha strI mujhako jalAnevAle isameM brAhmaNatA hI nahIM hai, yaha abhiprAya hai / / 71 // sakalayA kalayA kila daMSTrayA samavadhAya yamAya binimitH| virahiNIgaNacarvaNasAdhanaM vidhurato dvijarAja iti zrutaH // 72 // anvayaH-vidhuH sakalayA kalayA ( eva ) daMSTrayA yamAya samavadhAya virahiNIgaNacarvaNasAdhanaM vinirmitaH kila / ataH "dvijarAjaH" iti zrutaH / vyAkhyA-vidhuH=candraH, sakalayA sampUrNayA, kalayA=bhAgena ( eva ), daMSTrayA= dazanavizeSeNa, yamAya =antakA'rtha, samavadhAya - samyak avadhAnaM kRtvA, virahiNIgaNacarvaNasAdhanaM viyoginIsamUhabhakSaNakAraNaM, vinirmitaHracitaH, brahmaNeti shessH| kila = nizcayena, ataH=asmAt kAraNAt, daMSTrAvizeSavatvAditi bhaavH| dvijarAjaH dvijarAjasaMjJakaH, iti=itthaM, Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH 57 zrutaH=AkarNitaH / candraH brAhmaNarAjatvAnna, daMSTrAvizeSavatvAt "dvijarAja" iti saMjJAM prAptavAniti bhAvaH / ___ anuvAda-candra sampUrNa kalAe~ hI, daMSTrA( dADhoM )se yamarAjake lie ekAgracitta hokara brahmAjIse virahiNiyoMke bhakSaNakA kAraNasvarUpa banAyA gayA hai / isalie isakA "dvijarAja" ( dantarAja ) aisA nAma sunA gayA hai / __ TippaNI-sakalayA kalayA= sakalAbhiH kalAbhiH, daMSTrayA=daMSTrAbhiH, jAtimeM ekavacana / samavadhAya= sam + ava+dhA+ ktvA ( lyap ) / virahiNIgaNacarvaNasAdhanaM virahiNInAM gaNaH ( Sa0 ta0 ), tasya carvaNaM (Sa0 ta0), tasya sAdhanam (10 t0)| vinirmita:=vi+ nir+maa+ktH| dvijarAjaH dvijAnAM rAjA (Sa0 ta0 ), "dantaviprA'NDajA dvijAH" ityamaraH / isa padyameM nirukta nAmakA kAvyalakSaNa hai // 72 // ___ smaramukha haranetrahutA'zanAjjvaladidaM vidhinA cakRSe vidhuH| bahuvidhena viyogivadhanasA zazamiSAdatha kAlikayAGkitaH // 73 // - anvayaH-atha vidhuH idaM smaramukhaM jvalat ( eva ) vidhinA haranetrahutA'zanAt cakRSe / ( athavA ) bahuvidhena viyogivardhanasA kAlikayA zazimiSAt aGkitaH / ___ vyAkhyA-atha =athavA, vidhuH= candraH, idaM = purovarti, smaramukhaM= kAmavadanaM, jvalat =prajvalat eva, vidhinA=brahmaNA, haranetrahatA'zanAt = rudranayanA'gneH, cakRSe=AkRSTaH / athavA bahuvidhena= anekaprakAreNa, viyogivardhanasA =virahimAraNapApena, kAlikayA=zyAmikayA, zazamiSAt = mRgavyAjAt, aGkitaH cihnitaH / candramasi dAhasya vA pApasya kAlimA mRgacchalAd dRzyata iti bhAvaH / / anuvAda-athavA yaha candramA, kAmadevakA makha hai| jalate hue isako brahmAjIne rudrake netrA'gnise khIMca liyA hai / athavA yaha aneka prakArake viyogiyoMkI hatyAke pApase, zazake chalase kAlimAse cihnita ho gayA hai| TippaNI-smaramukhaM = smarasya mukham ( 10 t0)| jvalat = jvala+ laT ( zatR )+ su / haranetrahutA'zanAt-harasya netraM ( 10 ta0.), tadeva hutAszanaH, tasmAt ( rUpaka0 ) / cakRSe kRSa+ liT ( karmameM )+ta / bahuvidhena= bahuH vidhA ( prakAraH ) yasya tat, tena ( bahu0 ) / viyogivardhanasA-viyoginAM vadhaH (10 ta0), tena enaH, tena (tR0 t0)| zazamiSAt zazasya miSaM, Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tasmAt (pa0 ta0 ) / isa padyameM do pratIyamAma utprekSAe~ aura apahnatikA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 73 / / dvijapatiprasanA''hitapAtakaprabhavakuSThasitIkRtavigrahaH / virahiNIvadanendujighatsayA sphurati rAhurayaM na nizAkaraH // 1 // anvayaH-dviz2apatigrasanA''hitapAtakaprabhavakuSThasitIkRtavigrahaH ayaM rAhuH virahiNIvadanendujighatsayA sphurati nizAkaraH na / vyAkhyA-prakSiptamidaM padyaM mallinAthena na vyAkhyAtaM, paraM tilakasukhA'vabodhavyAkhyayodazyamAnatvAtsaMkSepeNa vyaakhyaayte| dvijapati0= candrarUpabrAhmaNagrAsaprAptapApotpannakuSThazuklIkRtazarIraH, ayaMpurovartI, rAhuH = saihikeyaH, virahiNIvadanendujighatsayA=viyoginImukhacandrabhakSaNecchayA, sphurati=udeti, nizAkaro na=candro na / anuvAda-he sakhi ! candrarUpa brAhmaNako grAsa karanese prApta pAtakase utpanna kuSTha ( koDha ) rogase sapheda zarIravAlA yaha rAhu viyoginIke mukhacandrako khAne kI icchAse camaka rahA hai, candramA nhiiN| ' TippaNI-isa padyameM apahnati alaGkAra hai // 1 // iti vidhovividhoktivigarhaNaM vyavahitasya vRtheti vimRzya saa| atitarAM dadhatI virahajvaraM, hRdayamAjamupAlamata smaram // 74 // anvayaH-atitarAM virahajvaraM dadhatI sA iti vyavahitasya vidhoH vivi. dhoktivigarhaNaM vRthA iti vimRzya hRdayabhAjaM smaram upAlabhata / vyAkhyA-atitarAm - atimAtra, virahajvaraM =viyogasantApaM, dadhatIdhArayantI, sA=damayantI, iti = itthaM, pUrvoktaprakAreNeti bhAvaH / vyavahitasya =dUrasthasya, vidhoH=candramasaH, vividhoktivigarhaNam =vividhoktibhiH ( bahuprakAravacanaiH ) vigarhaNaM (nindA ), vRthA = vyarthaprAyam, iti = evaM, vimRzya vicArya, hRdayabhAja= manaHsthitaM, sannihita miti bhAvaH / smaraM= kAmam, upAlabhata = upAlabdhavatI, ninindetyarthaH / - anuvAda - atyanta viyogasantApako dhAraNa karatI huI damayantI isa prakArase dUrasthita candramAkI aneka prakArake vacanoMse nindA karanA vyartha hai, aisA vicAra kara hRdaya meM sthita (nikaTavartI ) kAmadevakI nindA karane lgiiN| Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH TippaNI-atitarAm =ati+tarap + aamuH| virahajvaraM-virahasya jvaraH, tam (Sa0 ta0 ) / vividhoktivigarhaNaM-vividhAzca tA uktayaH (ka0 dhA0 ), tAbhiH vigarhaNam ( tR0 ta0 ) / hRdayabhAja=hRdaya+bhAj+ Nvi + am ( uppd0)| upAlabhata=upa+A+labha+laGga+ta // 4 // hadayamAzrayase bata! mAnaka, jvalayasItthamana! tadeva kim? svayamapi kSaNadagdhanijendhanaH kva bhavitAsi ? hatAza ! hutA'zavat // 75 // anvayaH-he anaGga ! mAmakaM hRdayam Azrayase, tadeva itthaM kiM jvalayasi ? bata ! he hatAza ! svayaM hutA'zavat kSaNadagdhanijendhanaH ( san ) kva bhavitAsi ? . vyAkhyA-he anaGga he kAma ! mAmakaMmadIyaM, hRdayaM hRt, Azrayase=Azritya vartase, tat eva maddhadayam eva, ittham =anena prakAreNa, kiM jvalayasi=kiM dahasi ? he hatAza he naSTA'bhilASa ! durbuddhe iti bhAvaH / svayaM tvam, hutA'zavat =agnivat, kSaNadagdhanijendhanaH = alpakSaNabhasmIkRtasvAzrayaH san, kva=kutra, bhavitAsi=bhaviSyasi ? ___ anuvAda-he kAma ! mere hRdayakA Azraya lete ho, usIko isa prakAra kyoM jalAte ho ? hAya ! he durbuddhe ! tuma agnike samAna kSaNabharameM apane Azraya( mujha )ko jalAkara kahAM rahoge? / TippaNI-mAmakaM-mama idaM, tat, asmad zabdake sthAnameM "tavakamamakAvekavacane" isa sUtrase mamaka Adeza / hatAza-hatA AzA yasya saH, tatsambuddho ( bahu0 ) / hutA'zavat =hutam aznAtIti hutAzaH, huta + aza + aN ( uppd0)| hutA'zena tulyaM, hutAza+ vatiH / kSaNadagdhanijendhanaH=nijaM ca tat indhanam ( ka0 dhA0 ), kSaNaM dagdham (supsupA0 ), kSaNadagdhaM nijendhanaM yena saH ( bahu0 ) / bhavitAsi = bhU+luT + sip / he kAmadeva ! dUsarekI hiMsA karaneke vyasanase tuma apane nAzako nahIM dekhate ho, isa Azayase "hatAza" aise sambuddhipadakA prayoga kiyA gayA hai / isa padyameM upamA alaGkAra hai / / 7 / / purabhidA gamitastvamadRzyatAM trinyntvpripltishngkyaa| smara ! nirakSyata kasyacanA'pi na tvayi kimakSigate nayana stribhiH ? // 76 // anvayaH-he smara ! tvam ( akSigataH ) purabhidA trinayanatvapariplutizakyA, adRzyatAM gamitaH / ( kintu ) kasyacana api akSigate tvayi tribhiH nayanai kina nirakSyata ? Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___vyAkhyA-he smara-he kAma ! tvaM bhavAn, akSigata iti zeSaH / purabhidA-hareNa, trinayanatvapariplutizaGkayA-tRtIyalocanavaiyarthyabhayena, adRzya. tAm adarzanIyatA, gamita:=prApitaH, nAzaM prApita iti bhAvaH / kintu kasyacana api=yasya kasyacidapi janasya, akSigate= dRggocare, dveSye ca, tribhiH=trisaMkhyakaH, nayanaH netraH, kiM na nirakSyata-kimiti na nirIkSitam ? kopasya tRtIyanetrasthAnIyatvAttvayi dveSye sati sarvo'pi janastrinayano jAta iti bhaavH| anuvAda-he kAmadeva ! tuma dveSya hokara. rudrase tRtIya netra( agni ) ke vyartha honeke bhayameM nAzako prApta karAye gaye ho| kintu jisa kisI bhI janake tumhAre netrameM par3ane para ( vA dveSya hone para ) tIna netroMse ( krodhake sAtha donoM netroMse ) kyA nahIM dekhA ? TippaNI-purabhidA=puraM bhinattIti purabhit, tena, pura+bhid+ kvip +TA ( uppd0)| trinayanatvapariplutizaGkayA= trINi nayanAni yasya saH ( bahu0), tasya bhAvaH, trinayana + tva, tasya pariplutiH ( 10 ta0), tasyAH zaGkA, tayA (Sa0 t0)| adRzyatAm =adRzya + tal+TAp + am, gamitaH= gam + Nic+ktaH / akSigate=akSi gataH, tasmin ( dvi0 ta0 ) / nirakSyata=nir+ IkSa+ laG ( bhaavmeN)+t| dhAtuke sakarmaka hone para bhI yahAM para karmakI vivakSA "prasiddharavivakSAtaH karmaNo'kamikA kriyaa|" isa - vacanake anusAra nahIM huI hai // 76 // sahacaro'si rateriti vizrutistvayi vasatyapi me na ratiH kutaH ? atha na samprati saGgatirasti vAmanumRtA. na bhavantamiyaM kila // 77 // anvayaH-(he smara!) "rateH sahacaro'si" iti vishrutiH| tvayi vasati api me kuto ratirna ? atha samprati vAM saGgatirna asti, iyaM bhavantaM na anumRtA kil| vyAkhyA-(he smara ! ) rateH = ratidevyAH santuSTezca / sahacaraH = sahacArI, asi=vartase, iti - evaM, vizrutiH prasiddhiH / paraM tvayi = bhavati, vasati api=vAsaM kurvati api, hRdayasthe satyapIti bhAvaH / memama, kutaH=kasmAtkAraNAta, ratiH na=prItiH na, atha athavA, sampratiadhunA, vAM-yuvayoH / saGgatiH sahacaratA, na asti=no vartate, kutaH? . Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH iyaM ratiH, bhavantaM tvAM, na anumRtA=anumaraNaM na kRtavatI, kila=iyaM vArtA, anucaraNA'bhAvAdasaGgatiyukteti bhAvaH / ___ anuvAda-(he kAmadeva ?) tuma ratidevIke vA santuSTike sahacara ho, aisI prasiddhi hai, para mere hRdayameM tumhAre rahanepara bhI mujhe kisa kAraNase rati (prIti) nahIM hai / athavA isa samaya tuma donoMkI saGgati nahIM hai; isa(rati)ne tumhAre maranepara sAtha nahIM diyaa| TippaNI-rate:="ratiH kAmapriyAyAM ca rAge'pi surate'pi ca" iti vizvaH / sahacara:=saha caratIti, saha+cara+ac / vasati-vasa+laTa ( zatR )+chi / anumRtA= anu+mRG+kta (kartAmeM )+TAp + su / isa padyameM prItirUpa ratikA kAmapriyAke sAtha abheda adhyavasAya honese atizayokti alaGkAra hai // 77 // rativiyuktamanAtmaparaza! ki svamapi mAmiva tApitavAnasi / kathamatApabhRtastava saGgamAvitarathA hRdayaM mama vahyate ? // 78 // anvayaH-he anAtmaparaza! mAm iva rativiyuktaM svam api tvaM tApitavAn asi kim ? itarathA atApabhRtaH iva saGgamAt mama hRdayaM kathaM dahyate ? vyAkhyA-he anAtmaparajJa he svaparA'nabhijJa ! sarvadhAtuka mAreti bhAvaH / mAm iva bhaimIm iva, rativiyuktaM- rativirahitaM, svam api AtmAnam api, tApitavAn asi kim =dagdhavAn asi kim ? itarathA=no ceta, svA'santApana iti bhAvaH / atApabhRtaH-tAparahitasya, tava bhavataH, saGgamAt =sampAda, mama=myA:, hRdayaM- hata, kathaMkena prakAreNa, dahyate santApyate, taptasparzAttApo nA'taptasparzAditi bhaavH| anubAda-apaneko aura dUsareko nahIM jAnanevAle he kAmadeva ! mere samAna ratise rahita apaneko bhI tumane santapta kiyA hai kyA ? nahIM to tAparahita tumhAre samparkase merA hRdaya kaise jala rahA hai ? TippaNI-anAtmaparaja=AtmA ca parazca AtmaparI (dvandva ), to jAnAtIti AtmaparajaH, tatsambuddhI, Atmapara++ka: (uppd0)| rativiyuktaM ratyA viyuktaH, tam (tR0 ta0 ) / tApitavAn =tapa+Ni+ktavatu+su / itarathA=itareNa prakAreNa, itara+thAla / atApabhRtaH tApaM bibhartIti tApabhRt, tApa+bhR+kvip ( uppd0)| na tApabhRta, tasya ( na0 ) / dahyatedaha laT + ta ( karmakartA ) // 78 // Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anumamAra na mAra ! kathaM nu sA ratiritiprathitA'pi pativratA ? / iyadanAthavadhUvadhapAtakI dayitayA'pi tayA'si kimujjhitaH ? // 76 // anvayaH-he mAra ! pativratA iti prathitA api sA ratiH kathaM na anumamAra ? ( athavA ) iyadanAthavadhUvadhapAtakI ( tvam ) dayitayA api tayA ujjhitaH asi kim ? ___ vyAkhyA-he mAra he mAraka, kAma ityarthaH / pativratA=satI, iti, prathitA api prakhyAtA api, sA=prasiddhA, ratiH= tava priyA, kathaMkena prakAreNa, na anumamAra=na anumRtA, svAmiti zeSaH / athavA, iyadanAthavadhavadhapAtakI=etAvadviyogistrIhiMsApApI, tvamiti zeSaH / dayitayA api = priyayA api, tayA=ratyA, ujjhitaH tvaktaH, asi kiM=vartase kim ? "A zuddhaH sampratIkSyo hi. mhaapaatkduussitH|" iti smaraNAditi bhAvaH, (yA0 smR* AcAra077 ) / ___ anuvAda-he hatyAre kAmadeva ! pativratA aisI prasiddhivAlI ratine bhI kaise tumhArA anumaraNa nahIM kiyA ? atha vA itanI viyoginI striyoMke vadhake pAtakI tumheM unhoMne chor3a diyA hai kyA ? TippaNI-pativratA=patyo vrataM yasyAH sA ( vyadhi0 bahu0 ) / anumamAra =anu + mRG + liT + tip / "mriyaterluGaliGozca" isa niyamase AtmanepadakA abhAva / iyadanAthavadhUvadhapAtakI=idaM parimANamamti yAsAM tA iyatyaH, idam +vatup (ghaH )+DIp, avidyamAno nAtho yAsAM tA anAthAH ( nanbahu0), anAthAzca tA vadhvaH (ka0 dhA0 ), iyatyazca tA anAthavadhvaH (ka0 dhA0 ), tAsAM vadhaH (10 ta0), tena pAtakI (tu0 ta0) / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / itanI viyoginI striyoMke vadhake pAtakI kAmadevako ratine chor3a diyA hai kyA ? yaha bhAva hai // 79 // sugata eva vijitya jitendriyastvadurukIrtitana yavanAzayat / tava tanUmavaziSTavatIM tataH samiti bhUtamayImaharakharaH // 8 // anvayaH-jitendriyaH sugataH eva vijitya tava urukIrtitanuM yat anAzayat / tataH avaziSTavatI bhUtamayIM tava tanUM samiti haraH aharat / vyAlyA-(he kAma !) jitendriyaH=vazI, sugata eva=buddha eva, vijitya=vijayaM kRtvA, tava=bhavataH, urukIrtitarnu=mahAyazaH zarIraM, yat yasmAt kAraNAta, anAzayat = nAzitavAn / tataH tasmAtkAraNAda, ava Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH ziSTavatIm = avaziSTAM, bhUtamayIM pAJcabhautikI, tava bhavataH, tanUM= zarIraM; samiti= yuddhe, haraH = rudraH, aharat=hRtavAn, bhasmIcakAreti bhAvaH / ___ anuvAda-jitendriya buddhane hI jItakara tumhAre mahAn kIrtirUpa zarIrako jo naSTa kara diyA, usa kAraNase avaziSTa pAJcabhautika tumhAre zarIrako yuddha meM mahAdevane bhasma kara ddaalaa| ____TippaNI-jitendriyaH jitAni indriyANi yena saH ( bahu0 ) / vijitya= vi+ji+ktvA ( lyap ) / urukIrtitanum = kItireva tanuH ( rUpaka0 ), uruzvAso kIrtitanuH, tAm (ka0 dhA0 ) / anAzayat =Na (na ) za+ Nic + laG + tip / avaziSTavatIm = ava+ziS + ktavatu + GIp+am / bhUtamayIM= bhUta+mayaT + GIp + am / aharat-hRn + la+tip / / 80 // phalamalabhyata yaskumumaMstvayA viSamanetramanaGga! nigRhRtaa| ahaha ! nItiravAsamayA tato na kusumerapi vigrahamicchati // 81 // anvayaH-he anaGga ! viSamanetraM kusumaiH nigRhNatA tvayA yat phalam alabhyata / tataH avAptabhayA nItiH kusumaiH api vigrahaM na icchati, ahaha ! vyAlyA- he anaGga = he kAma ! viSamanetraM trinayanaM, rudramityarthaH / kusumaiH puSpaH, nigRhNatA=nirundhatA, praharatA iti bhAvaH, tvayA bhavatA, yat, phalam =maraNarUpaH pariNAmaH, alabhyata=labdham / tataH tasmAtphalAt, avAptabhayA = prAptabhItiH, nItiH -- nayaH, kusumaiH api = puSpaH api, kimuta astrariti bhAvaH / vigrahaM yuddhaM, na icchatino vAJchati, ahaha= khedo'yamiti bhAvaH / anuvAda-he kAmadeva ! mahAdevako phUloMse prahAra karanevAle tumane jo phala ( maraNarUpa ) pA liyaa| usI phalake kAraNa bhayako prApta karanevAlI nIti phUloMse bhI yuddha nahIM karatI hai| TippaNI-viSamanetra=viSamANi netrANi yasya saH, tam (bahu0) / kusumaiH =karaNameM tRtIyA / nigRhRtA-ni+graha + laT (zatR )+TA / alabhyatalabha+la+ta (karmameM) / avAptabhayA avAptaM bhayaM yayA sA (bahu0) // 8 // api dhayanitarA'maravatsudhAM trinayanAtkathamApitha tAM zAm ? maNa rataradharasya. rasA''darAsmRtamAttamaH khala nApikaH ? // 82 // Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anvayaH-(he kAma ! ) itarA'maravat sudhAM dhayan api trinayanAt kathaM tAM dazAm Apitha ? bhaNa / ( athavA ) rateH adharasya rasA''darAt AttaghaNaH ( san ) amRtaM na apibaH khalu ? vyAkhyA-(he kAma ! ) itarA'maravat = anyasuravat, sudhAm = amRtaM, dhayan api - piban api, trinayanAt-harAta, kathaM =kena prakAreNa, tAM= tAdRzI, dazAm =avasthAM, maraNarUpAmiti bhAvaH / ApithaprApto'bhUH, bhaNa= vada / ( athavA ) rate: svapriyAyAH, adharasya - oSThasya, rasA''darAt== AsvAdasammAnAta, AttaghaNaH-gRhItajugupsaH san, amRta iti zeSaH / amRtaM = sudhAM, na apibaH, na pItavAn, khalu =nizcayena / amRtapAne kathamanye'namareSu tvameko mRta iti bhAvaH / ___ anuvAda -(he kAmadeva ! ) aura devatAoMke samAna amRtako pIte hue bhI tumane mahAdevase kaise vaisI avasthA( mRtyu )ko prApta kiyA ? kaho / athavA apanI patnI ratike adharake AsvAdake sammAnase amRtameM ghRNA karate hue tumane amRta nahIM pIyA kyA ? TippaNI-itarA'maravat = itare ca te amarAH ( ka0 dhA0 ), tastulyam, itarA'mara+vati / dhayan = "dheTa pAne" dhAtuse laT ( zatR )+su / trinaya. nAt-trINi nayanAni yasya saH, tasmAt ( bahu0 ) / . Apitha=Apa+ liT +thala, krAdiniyamase iT / rasAdarAta =rase AdaraH, tasmAt ( sa0 t0)| AttaghRNaH = AttA ghRNA yena saH (bhu0)| "ghRNA jugupsAkRpayoH" iti vaijayantI / apibaH= "pA pAne" dhAtuse laG+sip // 82 // bhUvanamohanajena kimenasA tava pareta ! bamava pizAcatA ? | yavanA virahA''dhimalImasAmabhimavandhamasi smara ? mahiSAm // 83 // anvayaH-he pareta ! tava bhuvanamohanajena enasA pizAcatA babhUva kim ? he smara ! yat adhunA virahA''dhimalImasA madvidhAm abhibhavan bhramasi / vyAkhyA-he pareta he preta ! tava-bhavataH, bhuvanamohanajena = lokAcetanIkaraNajanyena, enasA = pApena, pizAcatA = pizAcabhAvaH, babhUva ki=jAtA kim ? kutaH-he smara-he kAmadeva ! yat =yasmAtkAraNAt, adhunA=samprati, virahA''dhimalImasA=viyogavyAdhimalinAM, madvidhAM= mAdRzIm abalAm, abhibhavan pIDayan, bhramasi bhramaNaM karoSi / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anuvAda-he preta ! tuma lokako mohita karanese utpanna pApase pizAca ho gaye ho kyA ? he kAmadeva ! jo ki abhI virahakI vyathAse malina mujha jaisI strIko pIDita karate hue ghUma rahe ho| TippaNI--pareta parasmin ( loke ) itaH ( gataH ) iti paretastatsambuddhI ( sa0 t0)| bhuvanamohanajena= bhuvanAnAM mohanaM (10 ta0), tasmAjjAtena, bhuvanamohana+jan +dd+ttaa| virahAdhimalImasAM= viraheNa AdhiH (tR0 ta0), tena malImasA, tAm (tR0 ta0 ), madvidhAMmama iva vidhA (prakAraH ) yasyAH sA, tAm ( vydhikrnnbhu0)| pApiSTha loga pizAcabhAvako prApta kara durbala strI aura bAlakoMko pIDita karate rahate haiM, tuma bhI vaise hI koI pizAca ho kyA? yaha bhAva hai| isa padyameM pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai / / 83. // bata ! dadAsi na mRtyumapi smara ! skhalati te kRpayA na dhanuH karAt / atha mRto'si mRtena ca mucyate na kila muSTirurIkRtabandhanaH // 84 // anvayaH-he smara ! mRtyum api na dadAsi / ( athavA ) kRpayA te karAt dhanuH na skhalati / atha mRtaH asi ? mRtena ca urIkRtabandhanaH muSTiH na mucyate kila bata! ___ vyAkhyA-he smara=he kAmadeva ! mRtyum apimaraNam api, na dadAsi = no vitarasi, tena duHkhA'nto bhavediti bhAvaH / athavA, kRpayA= karuNayA, tetava, karAt-hastAt dhanuH=kArmukaM, na skhalatino bhrazyati / atha =athavA, mRtaH asi-gatajIvito vartase, matena ca prAptamaraNena ca, urIkRtabandhanaH aGgIkRtabandhanaH, muSTi:=sampiNDitapANiH, na mucyate =na tyajyate, kila= khalu / batakhedo'yam ! - anuvAda-he kAmadeva ! tuma mRtyu bhI nahIM dete ho / athavA dayAse tumhAre hAthase dhanu bhI nahIM giratA hai / athavA mara gaye ho ? mare hue puruSakI baMdhI huI muThThI bhI nahIM khulatI hai / hAya ! ' TippaNI-urIkRtabandhanaH=urIkRtaM bandhanaM yena saH ( bahu0), he kAmadeva ! tuma yamarAjase bhI krUra ho, yaha padyakA tAtparya hai / / 84 // dRgupahatyapamRtyuvirUpatA: zamayate'paranirjarasevitA / atizayAnvyavapuHkSatipAtAH smara ! bhavanti bhavantamupAsituH // 85 // 50 0 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anvayaH-he smara ! aparanirjarasevitA dugupahatyapamRtyuvirUpatAH zamayate / bhavantam upAsituH atizayA''ndhyavapuHkSatipANDutAH bhavanti / - vyAlyA he smara he kAmadeva ! aparanirjarasevitA = anyadevatAsevako janaH, dugupahatyapamRtyuvirUpatA:-andhatA'kAlamaraNakurUpatAH, zamayatenivartayati / bhavantaM =tvAm, upAsituH=upAsakasya janasya tu, atizayA''. dhyavapuHkSatipANDutA: atyarthA'ndhatvazarIravipattivaivAni, bhavanti = jAyante / anuvAda-he kAmadeva ! anya devoMkI sevA karanevAle andhApana, akAlamaraNa aura kurUpatAko dUra karate haiM / tumhArI sevA karanevAloMko to atizaya andhatA, zarIrakI vipatti aura vivarNatA hotI hai / TippaNI-aparanirjarasevitA=apare ca te nirjarAH ( ka0 dhA0 ), teSAM sevitA (10 ta0 ) / dugupahatyapamRtyuvirUpatA:-dRzoH upahatiH (10 ta0 ), virUpasya bhAvaH, virUpa+tala+TApa, dRgupahatizca apamRtyuzca virUpatA ca ( dvandvaH ), tAH / zamayate="zamu upazame" dhAtuse "Nicazca" isa sUtrase Atmanepada laT +ta, "mitAM hrasvaH" isase hrasva / bhavantam = "upAsituH" isa tRnnanta padake yogameM karmameM prApta SaSThIkA "na lokA'vyayaniSThAkhalarthatanAm" isase niSedha / upAsiMtuH= upAsta iti upAsitA, tasya upa+As+tRn + Gas / atizayA''ndhyavapuHkSatipANDutAH=andhasya bhAvaH Andhyam, andha+ dhyaJ, atizayaM yathA tathA Andhyam ( supsupA0 ), vapuSaH kSatiH (10 ta0), pANDorbhAvaH, pANDu+tal +TApa, atizayA''ndhyaM ca vapuHkSatizca pANDutA ca ( dvandva ), tAH / aura devatAoMkI upAsanAse kahA~ to andhatA Adi dUra hotI hai, tumhArI sevA karanevAloMkI kahIM atyanta andhatA Adi hotI haiM, isa prakAra virUpa padArthoM kI saMghaTanA honese viSama alaGkAra hai // 85 // smara ! nRzaMsatamastvamato vidhiH sumanasaH kRtavAn bhavadAyudham / yadi dhanudRDhamAzugamAyasaM tava sRjet pralayaM trijagad vrajet // 86 / / anvayaH-he smara ! tvaM nRzaMsatamaH ataH vidhiH sumanasaH bhavadAyudhaM kRtavAn / tava dRDhaM dhanuH, Ayasam AzugaM ca sRjet yadi trijagat pralayaM vrajet / vyAlyA he smara=he kAma ! tvaM bhavAn, nRzaMsatamaH=ghAtukatamaH, ataH = asmAt kAraNAt, vidhi:=brahmadevaH, sumanasaH puSpANi, bhavadAyudhaM= Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH svacchastraM, kRtavAn =vihitavAn / etadvaiparItyena vidhiH, tava=bhavataH, dRDhaM = kaThoraM, dhanuH kArmukam, Ayasam =ayomayam, AzugaM cabANaM ca, sRjet yadi janayeccet, tarhi trijagat = lokatrayaM, pralayaM =vinAzaM, vrajet = gacchet / tava ghAtukatAM dRSTvA brahmadevena samyak kRtamiti bhAvaH / - anuvAda-he kAma ! tuma atizaya hatyAre ho, isa kAraNa brahmAjIne phUloMko tumhArA hathiyAra bnaayaa| tumhArA majabUta dhanu aura lohekA bANa banAte to tInoM lokoMkA vinAza ho jaataa| TippaNI-nRzaMsatamaH=atizayena nRzaMsaH, nRzaMsa+tamap / bhavadAyudhaM = bhavata AyudhaM, tat (pa0 t0)| kRtavAn =kR+ ktavatu+su / Ayasam = ayasaH ayaM, tam, ayas+aN + am / sRjet =sRja+liG+tip / trijagattra yANAM jagatAM samAhAraH ( dvigu0 ) / vrajet =vaja+vidhiliG+ tip // 86 // smarariporiva ropazikhI purAM vahatu te jagatAmapi mA trayam / iti viSussvadiSUna kusumAni ki madhumirantarasiJcadanivRtaH // 87 // anvayaH-( he kAma ! ) smararipoH ropazikhI purAM trayam iva te ropazikhI jagatAM trayaM mA dahatu iti ( matvA ) vidhi: anirvRtaH tvadiSan kusumAni madhubhiH antaH asiJcat kim ? / ___ vyAkhyA-(he kAma ! ) smararipoH tvacchatroH, harasyetyarthaH / ropazikhI bANA'gniH, purAnagarANAM, trayam iva=tritayam iva, tripuramiveti bhAvaH / te tava kAmasya, ropazikhI bANA'gniH, jagatAM lokAnAM, trayaMtritayaM, lokatrayamiti bhAvaH / mA dahatuno bhasmIkarotu, iti =evaM, matveti zeSaH / vidhiHbrahmadevaH, anirvRtaH-aparituSTaH san, svAM puSpabANaM kRtvA'pIti zeSaH / tvadiSUn =tvabANAn, kusumAni = puSpANi, madhubhiH puSparasaiH, antaHabhyantare, asiJcat kim =aukSat kimu ? agnizAntyarthamiti zeSaH / vidhirevaM nA'kariSyaccet dhAtukatamasya te ko vArayitA'bhaviSyaditi bhaavH| anuvAra-(he kAma ! ) jaise tumhAre zatru rudrake. bANA'gnine tripurako jalAyA thA, usI taraha tumhArA bANA'gni bhI tInoM lokoMko mata jalAve, aisA vicAra kara brahmAjIne tumheM puSparUpa bANoMko denese hI santuSTa na hokara tumhAre bANa phUloMke bhItara puSparasase abhiSikta kara diyaa| Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-smararipoH smarasya ripuH, tasya (pa0 t0)| ropazikhI= ropa eva zikhI ( rUpaka0 ) / "patnI ropaM iSurdvayoH" ityamaraH / anirvRtaH= na nirvRtaH ( na0) / tvadiSUn tava iSavaH, tAn (10 t0)| isa padyameM hai // 87 // vidhiranaGgamabheSamavekya te janamanaH khala lakSyamakalpayat / api sa baJamadAsyata cettavA svadiSubhirvyadaliSyavasAvapi // 88 // anvayaH-(he kAma ! ) vidhiH anaGgam abhedyam avekSya janamanaH te lakSyam akalpayat / sa vajram adAsyata cet, tadA tvadiSubhiH aso api vyadaliSyat / - vyAkhyA-(he kAma ! ) vidhiH=brahmadevaH, anaGgam = avayavarahitam, "anaMzam" iti pAThe'pi ayamevA'rthaH / ata eva abhedya=bhettumazakyam, avekSya =vicArya, janamanaH lokacittaM, te=tava, lakSyaM =vedhyam, akalpayat - vyaracayat / etadvaparItyena-saH=vidhiH, vajrakulizaM, hIrakaM vA, tava lakSyarUpa iti zeSaH / adAsyata cet vyatariSyat yadi, tadA tarhi, svadibhiH tvadavANarUpaH puSpaH, aso apivajraH api, vyadaliSyata= vizIrNo'bhaviSyat / ata ucitarUpaM vidhividhAnamiti bhAvaH / . anuvAda-(he kAma ! ) brahmAjIne anaGga ( avayavarahita ) ata eva abhedanIya aisA vicArakara lokoMke manako tumhArA lakSya (nizAnA) banA DAlA / aisA na karake ve (brahmAjI) vajako bhI tumhArA lakSya banA dete to tumhAre bANoMse vaha bhI vidIrNa ho jaataa| TippaNI-anaGgam - avidyamAnam aGgam ( avayavaH ) yasya tat ( nnttpu0)| abhedyaMna bheyaM, tat (n)| avekSyaava + IkSa+ ktvA ( lyap ) / janamanaH janasya manaH, tat (10 t0)| naiyAyikoMne manako niravayava dravya mAnA hai| akalpayat = kRp + Nic + laha+ tip / adAsyata=dA+laG+ta / vyadaliSyat = vi+dala+Nica + la+tip / donoM hI sthalameM "liGa nimitte luG kriyA'tipatto" isa sUtrase kriyAtipattimeM laG / tvadiSubhiH tava iSavaH, taiH (10 ta0 ) // 88 // . api vidhiH kusumAni tavA''zagAn smara ! vidhAya na nivRtimAptavAn / avita paca hi te sa niyamya tAn tadapi tarpata ! jAritaM jagat // 86 // Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH anvayaH-he smara ! vidhiH kusumAni ( eva ) tava AzugAn vidhAya api nirvRtiM na AptavAn / hi saH tAn niyamya te paJca evaM adita, tadapi taiH ( eva ) jagat jasaritaM bata ! vyAkhyA-he smarahe kAma ! vidhiH brahmadevaH, kusumAni=puSpANi ( eva ), tava-bhavataH, AzugAn bANAn, vidhAyaH api kRtvA api, nirvRti=sukhaM, kRtakRtyo'smIti paritoSamiti bhaavH| na AptavAnna prAptavAn / hi=yasmAtkAraNAt, saH=anirvRtaH vidhiH| tAn =puSparUpAn AzugAn, niyamya-niyamaM kRtvA, iyanta eva, AzugA iti zeSaH / tetubhyaM, paJca evapaJcasaMkhyakAn eva, adita = dattavAn / tadapi = tathA'pi, taiH paJcasaMkhyakaH eva AzugaiH / jagat =lokaH, jajharitaM =jarjarIkRtam / bata- khedo'yam / vizvaniyAmako vidhirapi evaM viphalayatnaH, ko'nyo'sti niyanteti bhaavH| . anuvAda he kAma ! brahmAjI phUloMko hI tumhArA bANa banAkara bhI kRtakRtya nahIM hue| kyoMki unhoMne una phUloMko bhI itane hI hone cAhie, aisA niyama kara tumheM ( aravinda Adi ) pAMca hI phUloMko de diyA, to bhI utanoM hI se jagat jarjara banAyA gyaa| -- TippaNI-vidhAya=vi +dhA+ktvA ( lyap ) / niti=nir+ +ktin +am / AptavAn -aapl+ktvtu| "iva" Adi vAcaka zabdake na honese yahA~para pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai / niyamya=ni+yam + ktvA ( lyap ) / paJca="aravindamazokaM ca cUtaM ca navamallikA / nIlotpalaM ca paJcate paJcabANasya sAyakAH / " isa zlokake anusAra kamala, azoka, Amra. puSpa, navamallikA aura nIlakamala-ye pAMca phUla kAmadevake bANa haiM / adita-dAna-laha+ta / jasaritaMjara + Nic +kta // 89 // upaharanti na kasya suparvaNaH sumanasaH kati para surakhamAH ? / taba tu hInatayA pRthagekiko dhigiyatA'pi na tejavivAraNam // 10 // anvayaH-( he smara ! ) paJca suradrumAH kasya suparvaNaH kati sunamasaH na upaharanti ? tava tu hInatayA pRthak ekikAm ( upaharanti ), iyatA api te aGgavidAraNaM na / dhik ! jyAlyA-(he smara!) pa paJcasaMkhyakAH, suradrumAH-devavRkSAH, mandArAdaya iti bhAvaH / kaspa, suparvaNaH-devasya, kati=kiyatsaMkhyakAH, Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sumanasaH puSpANi, na upaharanti=na upAyanIkurvanti, sarvasyA'pi suparvaNos. parimitamupaharantIti bhAvaH / etadvaiparItyena tava tu bhavataH smarasya 'tu, hInatayA=nIcatayA, pRthak-pratyekam, ekikAm =ekAkinI, sumanovyaktim, upaharanti - upAyanIkurvanti, ata eva tava paJcabANatvamiti bhAvaH / iyatAetAvatA, apamAneneti zeSaH, api / te-tava, aGgavidAraNaM na-zarIrasphoTo na asti, dhik=tvamiti zeSaH / avamatasya jIvanAnmaraNameva varamiti bhAvaH / ___anuvAda-he kAma ! mandAra Adi pAMca devavRkSa, kisa devatAko kitane phUloMkA upahAra nahIM karate haiM ? tumhArI to nIcatAke kAraNa alaga-alaga eka-eka phUla tumheM upahAra dete haiN| itane apamAnase bhI tumhArA aGga vidIrNa nahIM hotA hai / tumheM dhikkAra hai ! ___TippaNI-suradrumAH surANAM drumAH (10 ta0 ) / devatAoMke pAMca vRkSa haiM, jaise ki-paJcaite devataravo mandAraH pArijAtakaH / / ... "santAnaH kalpavRkSazca puMsi vA haricandanam // " (amara0) arthAt mandAra, pArijAta, santAna, kalpavRkSa aura haricandana-ye pAMca devavRkSa haiN| sumanasaH="striyaH sumanasaH puSpaM prasUnaM kusumaM sumam" ityamaraH / puSpavAcaka sumanaH zabda strIliGgameM nitya bahuvacanA'nta hai / upaharanti-upa+ ha+laT + si / "upAyanamupagrAhyamupahArastathopadA" ityamaraH / hInatayA= hIna+tal + TAp +TA / ekikAm =ekA eva ekikA, tAm / ekA zabdase "ekAdAkiniccA'sahAye" isa sUtrase kan pratyaya aura pUrva varNakA itva / iyatA=idam + vtup+ttaa| aGgavidAraNam =aGgasya vidAraNam (10 t0)| "aGga ! vigarhaNA" yaha nArAyaNapaNDita-sammata pAThAntara hai / usameM aGga he kAmadeva ! vigarhaNA ghRNA, yaha artha hai // 9 // kusumamapyatidurnayakAri te kimu vitIrya dhanuvidhirapahIt / kimakRtaMSa yadekatavAspade dvayamabhUvadhunA'pi nalabhravaH // 11 // anvayaH-vidhiH kusumam api atidurnayakAri dhanuH te vitIyaM agrahIta kimu ? kintu eSa kim akRta ? yat ekatadAspade adhunA naladhruvoH dvayam abhUt / __gyAlyA-vidhiH brahmadevaH, kusumam api puSpam api, durbalamapIti zeSaH / atidurnayakAri=atyanarthakArakaM, dhanuH=cApaM, te tubhyaM, Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH vitIyaM dattvA, agrahIta kimu punarjahAra kim ? kiM tu eSaH=vidhiH, kim akRta-kiM kRtavAn ?' akAryameva kRtavAniti bhAvaH / yat-yasmAt, ekatadAspade ekadhanuHsthAne, adhunA = samprati, nalabhruvoH = naiSadhAkSilomnoH , dvayaM dvitayam, abhUt abhavat / ___ anavAda-(he kAma ! ) brahmAjIne phUla, tathA'pi atyanta anarthakAraka dhanu tumheM dekara phira le liyA kyA ? kintu brahmAjIne kyA kiyA? jo ki eka dhanuke sthAnameM isa samaya nalake bhrUrUpa do dhanu ho gaye / TippaNI-atidurnayakAri-duSTo nayaH (gati0 ), atyantaM durnayaH ( gati0 ), atidurnayaM karotIti tacchIlaM, tat, atidurnaya++ Nini+su ( uppd0)| vitIrya = vi+ta+ktvA ( lyap ) / agrahIda =graha+lu+ tim / akRta=kR+luGa+ta / ekatadAspade-ekaM ca tat (ka0 dhA0 ), tasya AspadaM, tasmin (Sa0 t0)| nalabhruvoH=nalasya dhruvI, tayoH (10 t0)| brahmAjIne usI dhanuse nalakI do bhauhoMkI sRSTi kara kaNTakako nikAlakara zalya(kIla )kA AropaNa kiyA, yaha ekako na sahanevAleko nalakI do bhauMheM honese aura asahya banA DAlA, yaha tAtparya hai // 91 // Sar3atavaH kRpayA svakamekakaM kusummkrmnnditnndnaaH| davati SaD bhavate kurute bhavAn dhanurivakaniSUniva paJca taH // 12 // anvayaH-akramananditanandanAH SaT RtavaH kRpayA svakam ekakaM kusumaM bhavate dadati / taiH ekaM dhanuH iva, paJca iSUn iva bhavAn kurute / vyAkhyA-akramananditanandanAH = yogapadyaprakAzitasurodyAnAH, SaTSaTsaMkhyakAH, RtavaH = vasantAdayaH, kRpayA=karuNayA, na tu prItyeti zeSaH / svakaM svasambandhi, ekakam =ekakam eva, kusumaM-puSpam, SaTsaMkhyakamiti bhAvaH / bhavate tubhyaM, dadati= vitaranti / taiH SaDbhiH , ekaM=ekasaMkhyaM puSpaM, dhanuH iva-cApam iva, paJcapaJcasaMkhyakAni puSpANi, iSUn ivabANAn iva, bhavAn, kurute vidadhAti / aho Azcaryam, etAdRze'pamAne'pi nirlajjasya te parahiMsAvyasanamiti bhAvaH / ___ anuvAda-binA kramake ( eka hI bAra ) indra ke nandana vanako prakAzita karanevAle vasanta Adi chaH Rtu, kapAse apane eka-eka phUla Apako dete haiM / una chaH phUloMmeM se ekako dhanuke samAna aura pAMcoMko bANoMke samAna Apa banA DAlate haiN| Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-akramananditanandanAH=kramasyA'bhAvaH akramam ( abhAvake artha meM avyayIbhAva ), nanditaM nandanaM yaste ( bahu0 ), akrameNa nanditanandanAH ( tR0 ta0 ), RtavaH=Rtu chaH haiM, jaise ki hemanta zizira, vasanta, grISma, varSA aura zarat / ekakam ekam eva, eka zabdase "ekAdAkiniccA'. sahAye" isa sUtrase asahAyameM kan pratyaya, 'ekAkI tveka ekakaH" ityamaraH / atyanta daridra puruSa bhikSAmeM prApta alpa vastuko bhI vibhAga karake 'isase yaha karU~gA, isase yaha karUMgA' aisA manoratha karatA hai, usI taraha kAma bhI cha: RtuoMse prApta eka-eka phUloMmeM se ekase dhanu aura pAMcoM phUloMse bANa banAtA hai, isa bAtako do "iva" zabda sUcita karate haiM, yaha tAtparya hai / / 92 // yavatanustvamidaM jagate hitaM kva sa munistava yaH sahate kSatIH ? vizikhamAzravaNaM paripUrya cedavicaladbhujamujjhitumoziSe // 6 // anvayaH-( he smara ! ) tvaM atanuH ( iti) yat, idaM jagate hitam / ( tathA hi ) vizikham avicaladbhujam AzravaNaM paripUrya ujjhitum IziSe cet, yaH tava kSatIH sahate sa muniH kva ? ___ vyAkhyA-( he smara ! ) tvaM bhavAn, atanuH=azarIrI, iti, yat idam =tava atanutvaM, jagate = lokAya, hitaM = kalyANam / vizikhaM - bANam, avicaladbhujam =akampahastam, AzravaNam =karNaparyantam, paripUrya = AkRSya, ujjhituM moktum, IziSe = zaknoSi, cet = yadi, yaHjana, tava = bhavataH, kSatI:=prahArAn, "hatIH" iti pAThe AghAtAn ityarthaH / sahate = maSyati, saH= tAdRzaH, muniH=RSiH api, manuSyasya kA kathA ? kva-kutra ? ___anuvAda-(he kAma ! ) tuma jo anaGga ( azarIra ) ho, yaha jagatke lie hitakAraka hai / zarIrayukta hokara hAthako kampita na kara bANako kAnataka khIMcakara chor3aneko samartha hote to jo tumhAre prahAroMko sahana kareM, vaise muni bhI kahA~ haiM ? ____TippaNI-atanuH= avidyamAnA tanuH yasya saH ( nA bahu0 ) / jagate= "hitam" padake yoga meM "hitayoge ca" isase caturthI / avicaladbhujam avicalantI bhujo yasmin (karmaNi ) tadyathA tathA ( bahu0) / AzravaNaM-zravaNAt A (pa0 ta0 ) / paripUrya =pari+pR+ktvA ( lyap ) / IziSa="Iza aizvarye" dhAtuse laT +thAs / "IzaH se" isase iT / kSatI:=kSaNa +ktin + zas / Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH sahate-saha + laT + ta / anaGga honepara bhI jagatkA droha karanevAle tuma anya dhanurdharoMke samAna zarIravAle hote to jitendriya vyaktikI carcA hI naSTa ho jAtI, isalie tumhArA anaGga honA hI jagatke lie hitakAraka hai, yaha tAtparya hai / / 93 // saha tayA smara ! bhasma jhaTityabhUH pazupati prati yaamissubhgrhiiH| dhruvamabhUdadhunA vitanoH zarastava vikasvara eva sa paJcamaH // 64 // anvayaH-he smara ! pazupati prati yAm iSum agrahIH, tayA saha jhaTiti bhasma abhaH / adhunA vitanoH tava pikasvara eva paJcamaH abhUt / / - vyAkhyA-he smara=he kAma ! pazupati prati=haraM prati, yAm, iSu= bANam, agrahI:- gRhItavAn, tayA saha = ivvA saha, jhaTiti sahasA, bhasma abhU:=bhasmaprAyaH abhUH, dagdhaH abhUH iti bhAvaH / adhunA=idAnIM, vitano:=anaGgasya, tava=bhavataH, pikasvara eva=kokilazabda eva, paJcamaH =paJcasaMkhyApUraNaH zaraH, abhat abhavat / ____anuvAda-he kAma ! rudrako prahAra karaneke lie tamane jisa bANako liyA thA, usIke sAtha tama sahasA bhasma ho gye| isa samaya zarIrarahita tumhArA, koyalakA svara hI paJcama bANa ho gyaa| TippaNI-pazupati pazUnAM patiH, tam (pa0 ta0) "pAzabaddho bhavejjIvaH pAzamukto bhavetpatiH / " isa uktike anusAra avidyApAzase baddha jIvamAtra "pazu" aura avidyApAzase mukta "pati" aisA artha vivakSita hai| vitanoH -vigatA tanuH yasyAH sA, tasyAH (bhu0)| pikasvaraH-pikasya svaraH (10 t0)| paJcamaH paJcAnAM pUraNaH, "paJcan" zabdase "tasya pUraNe DaT" isase DaT aura tadantase "nA'ntAdasaMkhyAdemaMT" isase maT pratyaya / "pika. jitakU paJcamam" ityAdimeM kokilake svarameM "paJcama" aise nAmakI pravRtti huI, yaha bhAva hai| "paJcamo rAgabhede syAtpaJcAnAmapi pUraNe" iti vizvaH / isa parameM zarakA kArya karanese pikasvarameM zaratvakI utprekSA honese utprekSA alaGkAra hai // 94 // smara ! samaM duritaraphalIkRto bhagavato'pi bhavadahanazramaH / surahitAya hutAtmatanuH punarnanu janudivi tatkSaNamApiya // 65 // anvayaH-he smara ! bhagavataH api bhavadahanazramaH duritaH samam aphalIkRtaH / surahitAya hutA''tmatanuH ( san ) tatkSaNaM divi punaH januH pApiya nanu / Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-he smara-he kAma ! bhagavataH api harasya api, bhavadahanazramaH =tvadbhasmIkaraNaparizramaH, duritaiH samabhavatpApaiH saha, aphalIkRtaH nissphliikRtH| aphalIkaraNaM pratipAdayati-surahitAyeti / surahitAya =devakalyANAya, hutA''tmatanuH=AhutIkRtasvazarIraH, tvamiti zeSaH / tatkSaNaM tasminneva kAle, divi=svarge, punaH=bhUyaH, januH=janma, Apitha-prAptavAn, nanu khlu| anuvAda-he kAma ! bhagavAn mahAdeva bhI tumheM jalAnemeM parizrama, tumhAre pApoMke sAtha niSphala kiyA gayA, jo ki devatAoMke hitake lie apane zarIrakI Ahuti dete hue tumane usI kSaNa svarga meM phira janma pA liyaa| __ TippaNI-bhavaddahanazramaH= bhavato dahanaM (10 ta0 ), tasmin zramaH ( sa0 ta0), aphalIkRtaH= avidyamAnaM phalaM yasya saH aphala: ( nabbahu ), aphalam aphalaM yathA sampadyate tathA kRtaH, aphala+vi+ + kta / sura. hitAya surebhyo hitaM, tasmai (ca0 t0)| hutA''tmatanuH=AtmanastanuH (10 ta0), hutA Atmatanuryena saH ( bahu0 ) / tatkSaNaM=taM ca taM kSaNaM, "kAlAdhvanoratyantasaMyoge" isase dvitIyA / "atyantasaMyoge ca" isase dvitIyA. tatpuruSa / Apitha Apla+liT + sip ( thal ) / hamAre abhAgyase devatAoMse prArthita mahAdevase bhasmIbhUta hokara tumane zIghra hI svargameM phira janma pA liyA, yaha tAtparya hai // 9 // virahiNo vimukhasya viSUdaye zamanadikpavanaH sa na dakSiNaH / sumanaso namayannaTanI dhanustava tu bAhurasau yadi dakSiNaH // 66 // anvayaH-(he zUra ! ) tava aso bAhuH vidhUdaye sumanasaH dhanuH aTanI namayan dakSiNaH syAt yadi ( tadA ) vimukhasya virahiNaH saH zamanadikpavanaH dakSiNaH na / vyAkhyA-( he zUra.! .) tava =bhavataH, aso=ayaM, bAhuH = bhujaH, vidhUdaye= candrodaye, sahAyalAme satIti zeSaH / sumanasaH = puSpam eva, dhanuH= cApam, aTano=koTI, namayan =namrIkurvan, dakSiNaH kuzalaH, virahijanaprahAra iti zeSaH / syAt yadi=bhavecceda, savyetarazceti dhvaniH / tadA vimukhasya parAGmukhasya, candrodayAdvihvalamukhasyeti bhaavH| virahiNaH= viyogijanasya, saH prasiddhaH, dakSiNatveneti zeSaH / zamanadikpavanaH yamadizA Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - caturSaH sargaH . vAyuH, dakSiNo na=dAkSiNyavAn savyetarazca na, kintu so'pi tvatsahakAritvAnirdayaprahartA eveti bhaavH|| ____ anuvAda- ( he zUra ! ) tumhArA yaha bAhu candramAke udayameM puSparUpa dhanukI koTipara jhukAtA huA dakSiNa (virahiyoMke Upara prahAra karanemeM kuzala) hogA to candrodayameM parAGmukha viyogI janake lie dakSiNa dizAkA vAyu dAkSiNyavAlA vA dakSiNa nahIM hogA ( vaha bhI tumhArA sahakArI honese prahArakartA hI hogaa)|, TippaNI-vidhUdaye vidho: udayaH, tasmin (10 t0)| aTano= "koTirasyA'TanirgodhA" ityamaraH / namayan =nama+Nic +laT ( zatR )+ su / vimukhasya=viruddhaM mukhaM yasya saH, tasya ( bahu0 ) / virahiNaH- viraha+ ini+Gas / zamanadikpavanaH-zamanasya ( yamasya ) dik ( avAcI) (10 ta0 ), tasyAH pavanaH ( 10 t0)| pazcimakI ora mukha karanevAleke dakSiNa bhI vAma hotA hai, aisI dhvani hotI hai| dakSiNa dizAkA vAyu bhI dakSiNa nahIM, aise arthakA sphuraNa honese virodhAbhAsa alaGkAra hai // 96 // kimu bhavantamumApatirekakaM madamuvA'ndhamayogijanA'ntakam / yavajayattata eva na gIyate sa bhagavAnmadanA'ndhakamRtyujit / / 67 // , . anvayaH-he madana ! umApatiH madamudAndham ayogi nAntakam ekakaM bhavantam eva ajayat iti ( yat ) tata eva sA bhagavAn madanA'ndhakamRtyujit na gIyate ? ( gIyata ev)| __vyAkhyA-he madana !=he manmatha ! umApatiH=haraH, madamudAndha = garvaharSA'ndham, ayogijanA'ntakaM =virahijanamRtyurUpam, ekakam =ekAkinaM, bhavantam eva=tvAm eva, ajayata=jitavAn, iti yat, tat eva tasmAkAraNAt eva, saH=prasiddhaH, bhagavAn =umApatiH, madanA'ndhakamRtyujitmadanajit andhakajit mRtyujit iti bhAvaH / na gIyateno gIyate kim, api tu gIyata eva / madanavat andhakamRtyU api tvadatirikto na sta iti bhAvaH / anuvAda-he madana ! mahAdevane garva aura harSase andheke samAna aura viyogI janoMko antaka (mRtyu) rUpa akele tumheM hI jo jIta liyA, usa kAraNase hI ve bhagavAn ( umApati ) madanajit ( kAmadevako jItanevAle ), Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / andhakajit ( andheko vA andhakA'surako jItanevAle ) aura ( mRtyujit mRtyuko jItanevAle ) nahIM kahe jAte haiM ? ( kahe jAte hI haiM ) / TippaNI-umApatiH=umAyAH patiH (10 ta0 ) / madamudA'ndhaM madana mucca madamut ( samAhAradvandvaH), madamudA andhaH, tam (tR0 ta0 ) / ayogijanA'ntakaM-na yogaH ( nan0 ), ayogaH asti eSAM te ayoginaH, ayoga+ ini+jas / teSAm antakaH, tam (10 t0)| ekakam =eka+ka+ am / ajayat =ji+la+tip / bhagavAn =bhaga+matupa+suH / madanAs. ndhakamRtyujit =madanazca andhakazca mRtyuzca ( dvandvaH ), tAn jayatIti=madanAsndhakamRtyu+ji+kvip + su (uppd0)| gIyate =+laT + tip (krmmeN)| he kAma ! madanake samAna andhaka (andhA banAnevAlA ) aura mRtyu bhI tumase atirikta nahIM haiM ? isa padyameM madana AdikA parasparameM bheda honepara bhI abhedakI ukti honese atizayokti alaMkAra hai / / 97 // svamiva ko'pi parA'pakRtI kRtI na dadRze na ca manmatha ! shdhve| svamavahaddahanAjjvalatAtmanA jvalayituM parirabhya jaganti yH||18|| anvayaH-he manmatha ! tvam iva parA'pakRtI kRtI ko'pi na dadRze, na ca zuzruve / yaH dahanAt jvalatA AtmanA jaganti parirabhya jvalayituM svam adahat / vyAlyA-he manmatha he madana ! tvam iva =bhavAn iva, parA'pakRtIparA'pakAre, kRtI=kuzalaH, ko'pikacidapi janaH, na dadazeno dRSTaH, na ca zuzruvena ca zrutaH, .yaH=apakartA, dahanAt =agneH, agnisaMyogAditi bhaavH| jvalatA=prajvalatA, AtmanA=svA'Ggena, jaganti lokAn, pari. rabhya = AliGgaya, jvalayituM = dagdhaM, svam = AtmAnam, adahat - adhAkSIt / anuvAda-he madana ! tumhAre samAna parA'pakArameM kuzala koI bhI vyakti na dekhA gayA, na sunA hI gayA hai| jisa( parA'pakArI )ne Agase jalate hue apane aGgase logoMko AliGgana kara jalAne ke lie apaneko bhI jalA ddaalaa| TippaNI-parA'pakRtau pareSAm apakRtiH, tasyAm (10 ta0) / kRtI kRtam asti anena iti, kRta+ini+su / "vaijJAnikaH kRtamukhaH kRtI kuzala ityapi" ityamaraH / dadRze-dRza+liT (karmameM )+ ta / zuzruve-zru+ Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . caturSaH sargaH 77 77 liT ( karmameM )+ta / / jvalatA-jvala+laT ( zatR )+TA / parirabhya = pari+rabha + ktvA ( lyap ) / jvalayitum =jvala+Nic+tumun / adahat = daha+laG+tip / dUsareke zarIrako jalAneke lie apane zarIrako jalA denA tumhArA kaMsA durvyasana hai, yaha bhAva hai // 98 // svamucitaM nayanAciSi zambhunA bhuvanazAntikahomahaviH kRtaH / tava vayasyamapAsya madhu madhu hatavatA hariNA bata ! kiM kRtam ? // 66 // anvayaH-( he vIra ! ) zambhunA nayanAciSi tvaM bhuvanazAntikahomahaviH kRtaH, ucitam / tava vayasyaM madhum apAsya madhuM hatavatA hariNA kiM kRtam ? bata ! vyAkhyA-(he vIra ! ) zambhunA-zaGkareNa, nayanA'ciSi =netrA'gnijvAlAyAM, tvaM =kAmaH, bhuvanazAntikahomahaviH-lokazAntiprayojakA''hutiH, kRtaH=vihitaH / ucitaMyogyaM, vadhyasya vadhAditi bhaavH| paraM tavabhavataH, vayasyaM-sakhAyaM, madhu-vasantam, apAsya% tyaktvA, upekSyeti bhAvaH / madhu-madhunAmaka daityaM, hatavatA=mAritavatA, hariNA=janArdanena, kiM kRtam -ki vihitaM, na kimapIti bhAvaH / atipIDAkAriNaM vasantamupekSya madhunAmaka daityaM niSUditavatA hariNA virahilokasya duHkhaM na hRtamiti bhAvaH / bata = kaSTam / vadhyasya tava vadhAddharaH sAdhukArI, vadhyasya vasantasyopekSaNAddharirasAdhukArIti tAtparyam / anuvAda-(he vIra ! ) mahAdevane apane netrA'gnikI jvAlAmeM tumheM lokakI zAntike lie Ahuti banA DAlA, yaha ucita kiyaa| parantu tumhAre mitra vasantako chor3akara madhu nAmaka daityako mAranevAle harine kyA kiyA? kheda hai| TippaNI-nayanAniSi= nayanasya aciH, tasyAm (10 ta0 ) / bhuvanazAntikahomahaviH zAntiH prayojanamasya tat zAntikam, "zAnti" zabdase "prayojanam" isa sUtrase Thaka (iva) pratyaya / bhuvanAnAM zAntikam (Sa0 ta0), tasmin homaH ( sa0 ta0), tasya haviH (10 t0)| vayasA tulyaH, tam, vayas + yat + am / madhum="madhu kSaudre jale mace puSparase madhuH / daitye caitre vasante ca jIvakoze mdhume|" iti vizvaH / apAsya=apa+as+ktvA ( lyap ) / hatavatA- han + ktvtu+ttaa| mitra vasantake sAtha kAmadevako Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mAranA ucita thA, yaha bhAva hai / isa padyameM "madhuM madhum" yahA~ para lATAs. nuprAsa hai // 99 // iti kiyadvacasava bhRzaM priyA'dharapipAsu tavAnanamAza tat / ajani pAMsulamapriyavAgjvalanmadanazoSaNabANahateriva // 10 // anvayaH-priyA'dharapipAsu tat tadAnanam iti kiyadvacasA eva apriyavAgjvalanmadanazoSaNabANahateH iva Azu bhRzaM pAMsulam ajani / vyAkhyA-priyA'dharapipAsunaloSThapAnecchu, tatpra siddhaM, tadAnanaM= damayantIvadanam / iti = itthaM, kiyadvacasA eva = alpavacanena eva, apriyavAgjvalanmadanazoSaNabANahateH iva - niSThuroktinuSyanmanmathazoSaNazaraprahArAta iva, Azu-zIghra, bhRzam = atyartha, pAMsulam = atyarthaM zuSkam, ajani= jAtam / anuvAda-priya nalake adharapAnakA icchuka, prasiddha damayantIkA mukha, isa prakAra thor3e vacanase hI mAno apriya vacanase kruddha kAmadevake zoSaNa nAmake bANake prahArase zIghra hI atyanta zuSka ho gyaa| TippaNI-priyA'dharapipAsu priyasya adharaH (10 ta0), priyA'dharaM pipAsu (dvi0 t0)| yahA~para "madhupipAsuprabhRtInAM gamyAdipAThAt samAsaH" vAmanakI ( kA0 sU0 2-5-13 ) isa uktike anusAra samAsa huA hai / tadAnanaM tasyA Ananam (10 t0)| kiyadvacasA-kiyacca tad vacaH, tena (ka0 dhaa0)| apriyavAgjvalanmadanazoSaNabANahateHna priyAH (na0), apriyAzca tA vAcaH (ka0 dhA0 ), jvalaMcA'sI madanaH (ka0 dhA0), apriyavAgbhiH jvalanmadanaH ( 10 ta0 ), zoSaNazcA'sau bANaH (ka0 dhA0 ), apriyavAgjvalanmadanasya zoSaNabANaH (100), tasya hatiH, tasyAH (10 ta0) / hetumeM paJcamI / pAMsulam == pAMsavaH santi yasmistat, pAMsu zabdase "sidhmAdibhyazca" isa sUtrase lac pratyaya / isa padya meM hetUtprekSA alaGkAra hai // 100 // priyasakhInivahena sahA'tha sA vyaracaya girmrdhsmsyyaa| . hRdayamarmaNi manmathasAyakaH kSatatamA bahu bhASitumakSamA // 101 // anvayaH-atha sA manmathasAyakaiH hRdayamarmaNi kSatatamA ( ata eva ) bahu bhASitum akSamA ( satI ) priyasakhInivahena saha ardhasamasyayA giraM vyaracayat / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH 76 vyAkhyA-atha =anantaraM, sA=damayantI, manmathasAyakaiH=madanabANaH, hRdayamarmaNi = vakSaHsthalamarmasthAne, kSatatamAgADhaM prahRtA, ata eva, bahu= adhika, bhASituM vaktum, akSamA=asamarthA satI, priyasakhInivahena = abhISTavayasyAsadhena, saha-samam, ardhasamasyayA = ardharUpayA saMgrahakArikayA, giraM vANI, vyaracayat =viracitavatI, pUrvArddha sakhIjanasamasyA, taduttaratvenottarArddha svayaM racitavatIti bhAvaH / anuvAda-anantara damayantI kAmadevake bANoMse hRdayake marmasthala meM atyanta viddha hone se bahuta bhASaNa karaneke lie asamartha hokara priya sakhiyoM ke samudAyake sAtha AdhI samasyAse bolane lgiiN| TippaNI-manmathasAyaka:-manmathasya sAyakAH, taiH (10 t0)| hRdayamarmaNi hRdayasya marma, tasmin (10 t0)| kSatatamA- atizayena kSatA, kSata+ tamap +TAp / bhASitum =bhASa+tumun / akSamA=na kSamA (nana 0) / priyasakhInivahena=priyAzca tAH sakhyaH (ka0 dhA0 ), tAsAM nivahaH, tena (10 t0)| ardhasamasyayA= samasyate ( saMkSipyate ) arthaH anayA iti samasyA, sam-pUrvaka as dhAtuse "RhalorNyat" isa sUtrase Nyat aura TApa, saMjJApUrvaka honese vRddhi nahIM huI / "samasyA tu samAsA'rthA' ityamaraH / ardharUpA samasyA ardha samasyA, tayA ( madhyamapadalopI sa0 ) / vyaracayat = vi+raca + Nic + laG+tip / damayantI kAmabANase viddha hokara bahuta bolane meM asamartha huI, ataH pUrvArddha sakhiyoMkI samasyA, usake uttarake taurapara uttarArddhakI svayam racanA karane lagI, yaha tAtparya hai // 101 // "akaruNAdava sUnazarAdasan sahajayA''padi dhiirtyaa''tmnH|" "asava eva mamAdha virodhinaH, kathamarIn sakhi ! rakSitumAtya mAm ?" // 102 // anvayaH-(he bhami ! ) Apadi sahajayA dhIratayA akaruNAt sUnazarAt AtmanaH asUna ava ( saMkhyA uktiH)| he sakhi ! adya asava eva mama virodhinaH / mAM katham arIn rakSitum Attha ? (damayantyA uktiH ) vyAkhyA-(he bhaimi !) Apadi vipadi, sahajayA svAbhAvikyA, dhIratayA - dhairyeNa, akaruNAt =nirdayAt, sUnazarAt = kusumeSoH, kAmAditi bhAvaH / AtmanaHsvasya, asUn-prANAn, ava-rakSa, iti sakhIvacanam / he sakhi%Dhe vayasye ! adya=idAnIm, asava eva-prANA eva, mamadamayantyAH, virodhinaH=zatravaH, duHkhajJAnasya prANamUlakatvAditi bhAvaH / ataH, Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mAM- sakhIM, kathaM =kena prakAreNa, arIn =zatrUn, rakSituM-trAtum, AtyabravISi ? iti damayantIvacanam / anuvAda-"(he damayanti ! ) vipattimeM svAbhAvika dhairyakA grahaNa kara nirdaya kAmadevase Apa apane prANoMkI rakSA kreN|" "he sakhi ! isa samaya prANa hI mere zatra haiM, tuma mujhe kaise zatruoMkI rakSA karaneke lie kahatI ho?" TippaNI-dhIratayA=dhIra+tala+TAp+TA / akaruNAt avidyamAnA karuNA yasya saH, tasmAt ( nambahu0 ) / sUnazarAt-sUnAni zarA yasya saH, tasmAt ( bahu0.), "bhItrArthAnAM bhayahetuH" isase apAdAnasaMjJA hokara pnycmii| ava=ava + loT + sip / virodhinaH=virodha + ini+jas / rakSitum - rakSa +tumun / Attha=ba+laT + sip, "bruvaH paJcAnAmAdita Aho avaH" isa sUtrase "bU" dhAtuke sthAnameM 'Aha' Adeza, sipke sthAnameM thal Adeza / "AhasthaH" isa sUtrase Ahake sthAnameM thatva aura car // 102 // "hitagiraM na zRNoSi kimAzraye ! prasabhamapyava jiivitmaatmnH"| "sakhi ! hitA yadi me bhavasIdRzI madarimicchasi yA mama jIvitam" // 103 // anvayaH- he Azrave ? prasabham api Atmano jIvitam ava / hitagiraM kiM na zRNoSi ?" "he sakhi ! yA tvaM madariM mama jIvitam icchasi, yadi IdazI me hitA bhavasi ? dhyAkhyA-he Azrave=he vacanasthite ! prasabham apibalAta api, AtmanaH= svasya, jIvitaMjIvanam, avarakSa / hitagiraM hitavANIm, AptavAkya miti bhAvaH / kiM na zRNoSi=kimarthaM na AkarNayasi ? damayantI kathayati-he sakhi he vayasye, yA, tvaM, marimacchatrubhUtaM, mama, jIvitaMjIvanam, icchasi yadi=kAGkSasi cet, tahi, IdRzI-etAdRzI, zatruvRddhimIhamAnA'pIti bhAvaH / me-mama, hitA=hitakAriNI, bhavasi ! =no bhavasIti bhAvaH / atastvadvAkyaM na zRNomIti bhAvaH / anuvAda-sakhI- "he vacanako maannevaalii| Apa bala karake bhI apane jIvanakI rakSA kreN| Apa hitavacana kyoM nahIM sunatI haiM ?" ____damayantI-"he sakhi ! jo tuma mere zatrubhUta mere jIvanakI upekSA karatI ho to aisI tuma merA hita karanevAlI hogI ? ( nahIM) TippaNI-Azrave=AzRNoti vAkyamiti AzravA, tatsambuddhI / AG+ zru+pacAbac+TA+su / "vidheyo vinayagrAhI vacane sthita AzravaH / " Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH . . - ityamaraH / hitagiraM = hitasya gI', tAm (10 ta0 ) / zRNoSi =zru+laT +sip / madari=mama ariH, tam (Sa0 ta0 ) // 103 / / "amRtadIdhitireSa vidarbhaje ! bhajasi tApamamuSya kimaMzubhiH ?"1 .. "yadi bhavanti mRtAH sakhi ! candrikAH zazabhRtaH kva tavA paritapyate ?" // 104 / / anvayaH-"he vidarbhaje ! eSaH amRtadIdhitiH / amuSya aMzubhiH kiM tApaM bhajasi ?" / "he sakhi ! zazabhRtaH candrikA mRtA bhavanti yadi, tadA kva pari. tapyate ?" . ____ vyAkhyA-he vidarbhaje he damayanti ! eSaH=purovartI, amRtadIdhitiH = sudhAMzuH, candra iti bhAvaH, na tIkSNadIdhitiH sUrya iti nigUDho'bhiprAyaH / amuSya =amRtadIdhiteH, candrasya, aMzubhiH=kiraNaH, ki= kimarthaM, tApaM = santApaM, bhajasi=Azrayasi, anubhavasIti bhAvaH / damayantI-he sakhi= he vayasye ! zazabhRtaH=zazinaH, candrikAH = jyotsnAH, mRtAH= naSTAH, bhavanti yadi santi cet, kRSNapakSavaditi zeSaH / tadAtahi, kva= kutra, paritapyatesantapyate ? na kvA'pi paritapyata iti bhAvaH / anuvAda -- "he damayanti ! ye amRtakiraNavAle ( candra ) haiM, inakI kiraNoMse Apa santapta hotI haiM ?" damayantI-"he sakhi ! candramAkI kiraNeM mRta ( naSTa ) hoM to kahA~ santApa kiyA jAtA?" TippaNI-vidarbhaje vidarbhAjjAtA, tatsambuddhI, vidarbha+jan++ TAp+su / amRtadIdhitiH= amRtaM dIdhitiH asya saH (bahu0 ) / zazabhRtaH zazaM bibhartIti zazabhRt, tasya, zaza+bhR+kvip ( upapada0)+ Gas / candramAke amRtadIdhiti ( amRta kiraNavAle ) honese hI yaha duHkha ho rahA hai, candramA mRtadIdhiti ( naSTa kiraNavAle ) hote to saba aniSToMkI zAnti hotI, yaha tAtparya hai / isa padyameM sudhAkI vivakSAse vivakSita "amRta" padakI mRtase itara (bhinna) aise arthakI yojanA karanese vakrokti alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "anyasyA'nyArthakaM vAkyamanyathA yojayedyadi / anyaH zleSeNa kAkvA vA sA vakroktistato dvidhA // " sA0 d010-11| yaha zleSavakrokti hai / / 104 // "vaja ti, tyaja bhiitimhetukaamymcnnddmriivishvnycti"| ... "jvalayati sphuTamAtapamurmararanubhavaM vacasA sakhi ! lumpasi" // 105 // 6 naM. 50 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anvayaH-"(he mugdhe !) dhRti vraja, ahetukAM bhIti tyaja; ayam acaNDa. marIciH udaJcati" / "AtapamurmuraiH sphuTaM jvalayati / he sakhi ! anubhavaM vacasA lumpsi"| vyAlyA-(he mugdhe ! ) dhRti dharya, vraja=gaccha, bhajeti bhAvaH / ahetukAM =niSkAraNAM, bhIti-bhayaM, tyaja-muJca / ayaM purovartI, acaNDamarIciH=zItAM'zuH, candraH, udaJcati=udeti, nA'yaM caNDAM'zuH sUrya iti bhAvaH, iti skhyuktiH| AtapamurmuraiH dyotatuSA'nalaH, sphuTa-pratyakSaM yathA tathA, jvalayati-dahati / he sakhi !=he vayasye ! anubhavaM -pratyakSajJAna, vacasA =vacanena, AgamanarUpeNeti bhAvaH / lampasi = bAdhase, iyaM damayantyA uktiH / ___ anuvAda-"( sakhI ) he mugdhe ! dhairya dhAraNa karo; niSkAraNa bhaya chor3o / ye candramA udita ho rahe haiM / " damayantI-damarUpa tuSA'naloMse yaha ( sUrya ) pratyakSa hI jalA rahA hai| he sakhi ! anubhavako vacana ( zabda )se bAdhita kara rahI ho"| _ TippaNI-vrajavraja + loT + sip / ahetukAm =avidyamAnaH hetuH yasyAM sA, tAm (nbhu0)| tyajatyaja+loTa+sip / acaNDamarIci:= na caNDI ( na0), sA marIciH yasya saH (bahu0 ) / udaJcati = ud + aJca + laT+tip / AtapamurmuraiH- AtapA eva murmurAH, taiH ( rUpaka0 ) / "marmarastu tuSA'nalaH" iti vaijayantI / jvalayati=jvala+Nic + laT + tip| lampasi-lupla+laTa + sip / he sakhi ! pratyakSa jJAnako zabda pramANase "patthara taira rahA hai" ityAdi vAkyake samAna bAdhita kara rahI ho, jo ki apramANa hai, yaha damayantIkA abhiprAya hai| isa padyameM acaNDamarIci ( zIta kiraNavAle candra )meM caNDamarIci ( uSNa kiraNavAle sUrya )kI bhrAnti honese ghrAntimAn alaGkAra hai // 105 / / . . "ayi ! zape hRdayAya tavaiva yadi vidhorna rucerasi gocrH"| "ciphalaM sakhi ! dRzyata eva yajjvalayati tvacamullalayatvasana // 106 // anvayaH-"ayi ! vidhoH ruceH gocaraH na asi yadi ? tat tava eva hRdayAya shpe"| "sakhi ! ruciphalam eva dRzyate, yat tvacaM jvalayati, asUna ullalayati / " .. vyAkhyA-ayi-he sakhi damayanti ! vidhoHcandrasya, ruceH-prabhAyAH, gocaraH-viSayaH, asino vartase, yadi cet, tvadanasampRktA rucizca Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH ndrasya na cediti bhAvaH / tat tahi, tava eva bhavatyA eva, hRdayAya = hRde, zape AkrozAmi, tvajjIvitAya hyAmIti bhAvaH / damayantI pratyuttarayati-he sakhi he vayasye ! ruciphalam eva =tejomAtrakAryam eva, dRzyateavalokyate, anubhUyata iti bhAvaH / yat-yasmAt, tvacaM-carma, jvalayatidahati, asUna prANAn, ullalayati =unmUlayati / ____ anuvAda-sakhI-"he sakhi damayanti ! tuma candramAkI prabhAkA viSaya nahIM ho to maiM tumhAre hRdayakI kasama khAtI huuN"| damayantI-"he sakhi ! teja mAtrakA kArya hI anubhUta ho rahA hai, jo ki camar3eko jalA rahA hai aura prANoMko unmUlita kara rahA hai" TippaNI-hRdayAya = "zape" isake yogameM "zlAghahasthAzapAM jIpsamAnaH" isa sUtrase sampradAna saMjJA hokara caturthI / ruviphalaM ruceH phalam (10 t0)| ullalayati=ud+lala+Nic + laT +tip / saba teja uSNa honese dAhaka hI hotA hai dUsare padArthase abhibhUta honese kahIM-kahIMpara dAhaka nahIM hotA hai, padArthatattvavAdI aisA kahate haiM / / 106 // "viSuvirodhitiramidhAyinImayi ! na ki punaricchasi kokilAm ?" "sakhi ! kimarthagaveSaNayA ? giraM kirati seyamanarSamayIM mayi" // 10 // anvayaH- "ayi ! vidhuvirodhititheH abhidhAyinI kokilAM punaH kiM na icchasi ?" | "he sakhi ! arthagaveSaNayA kiM ? sA iyaM mayi anarthamayIM giraM kirti"| ____ vyAlyA-ayi he sakhi damayanti ! vidhuvirodhititheH=candrazatrutitheH, kuhvAkhyAyA amAvAsyAyAstitheriti bhAvaH / abhidhAyinI-kuhUkuhviti nAmagrAhaM tadAhAyinImityarthaH / kokilAM-pikI, punaH bhayaH, kiM na icchasi =ki na vAJchasi ? iti sakhyA uktiH / he sakhi he vayasye ! arthagaveSaNayAvAcyA'nveSaNena, kuhUzabdasya naSTacandrA tithiraH iti vicAreNeti bhAvaH / ki =tatsAdhyaM na kimapIti bhAvaH / kutaH-sAtAdRzI, kuhUzabdoccAriNI, iyaM kokilaa| mayi viSaye, anarthamayIm anarthazUnyAm / vajraghoSavat padrUpAM ca, giraM = dhvani, kirati =vikssipti| anuvAda-sakhI- "he damayanti ! Apa candramAkI zatrubhUta tithi 'kuhU" ko uccAraNa karanevAlI koyalako phira kyoM nahIM cAhatI haiM ? damayantI-"he sakhi ! arthake anveSaNase kyA hotA hai ? vaha koyala mere viSayameM arthazUnya athavA ApattirUpa dhvaniko phailA rahI hai|" Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-vidhavirodhititheH-virodhinI cA'sI tithiH (ka0 dhA0 ), vidhoH virodhitithiH, tasyAH (10 t0)| abhidhAyinIm = abhi+dhA+ NiniH + DIpa + am / arthagaveSaNayA=arthasya gaveSaNA, tayA (10 ta0 ) / anarthamayIm =na arthaH ( na0) / anartha+mayaT + DIp+am / kiratika -+laTa+tip // 107 // "hRdaya eva tavA'sti sa vallabhastadapi ki damayanti ! viSIdasi ?" anvayaH- "he damayanti ! sa tava vallabho hRdaya eva asti tadapi ki viSIdasi ?" / "he sakhi ! yato hRdi paraM vartate, bahiH na vartate khalu, tata eva viSadyate / " _____ vyAkhyA-he damayanti he vaidabhi ! saH prasiddhaH, tava bhavatyAH, vallabhaH=priyaH, nala iti bhaavH| hRdaya eva hRdi eva, asti = vidyate, tadapi tathA'pi, kiM-kimartha, viSIdasi = viSAdaM kuruSe, sakhyA uktiriyam / he sakhi he vayasye ! yataH = yasmAtkAraNAta, hRdi paraM- hRdaya eva, vartate= vidyate, bahiH bAhyadeze, na vartateno vidyate, khala =nizcayena, tata eva= tasmAtkAraNAt eva, viSadyate='khidyate' yato hRdi vartamAnatvAtsmayaMta eva na tu dRzyate, ato me viSAda iti bhaavH|| anuvAda-sakhI-'he damayanti ! ve Apake priya ( nala ) Apake hadayameM hI haiM to bhI Apa kyoM viSAda karatI haiM ?" damayantI- "he sakhi ! jo ki hRdaya meM hI haiM bAhara nahIM haiM (dikhAI nahIM dete haiM ), isI kAraNase viSAda karatI haiN|" TippaNI-viSIdasivi+sa+laT + sipa / "sadiraprateH" isase mUrdhanya SakAra / viSadyate-vi+sad + laT (bhAvameM ) + t| pUrvasUtrase "sphuTati hAramaNau madanoSmaNA hRdayamapyanalAkRtamadya te"| "sakhi ! hatA'smi tadA yadi hRdyapi priyatamaH sa mama vyavadhApitaH" // 10 // - anvayaH-"(he bhaimi ! ) madanoSmaNA hAramaNo sphuTati ( sati ) adya te hRdayam api anlkRtm"| "he sakhi ! sa priyatamaH mama hRdi api vyavadhApito yadi, tadA hatA asmi" / jyAlyA-(he bhaimi ! ) madanoSmaNA=kAmajvareNa, hAramaNo mauktikamAlyaratne, sphuTati=vidalati sati, aba=asmindine, tetava, hRdayam Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH api vakSaHsthalam api, analaGkRtam =abhUSitaM jAtam / iti sakhyA uktiH / damayantI "hRdayam analakRtam" ityatra hRdayaM vakSaH, "analaM nalarahitaM, kRtaM vihitam" iti arthAntaraM mattvA uttarayati-sakhIti / he sakhi he vayasye ! saH-prasiddhaH, priyatamaH=dayitatamaH, nala iti bhAvaH / mama%= praNayinyA damayantyAH, hRdi api hRdaye api, vyavadhApitaH= vyavadhAnaM prApitaH, yadi-cet, tadAtahi, hatA-naSTaprAyA, asmi-bhavAmi / / anuvAda-sakhI-"damayanti ! kAmajvarase hAramaNike phUTanepara Aja ApakA hRdaya bhI analaGkRta ( alaGkArarahita ) ho gyaa|" damayantI "hRdayam analakRtam" ina padoMkA hRdaya nalarahita kiyA gayA, aisA artha jAnakara * uttara detI haiM- "he sakhi ! ve priyatama ( nala ) mere hRdayameM bhI vyavahita (dUra ) kiye gaye haiM to maiM naSTa ho gii|" TippaNI-madanoSmaNA= madanasya USmA, tena (10 ta0') / hAramaNI - hArazcA'so magiH, tasmin (ka0 dhA0 ) / sphuTati= sphuTa + laT ( zatR )+ Gi / analaGkRtaM =na alaGkRtam ( nn0)| damayantI-"hRdayam analaM kRtam" isa taraha padaccheda samajhatI haiM / analam - avidyamAno nalo yasmistat ( nbhu0)| priyatamaH=priya + tamap / vyavadhApitaH=vi+ava+ dhA+Nic + ktaH ( karmameM ) / "atihrIblIrIknUyIkSmAyyAtAM puo" isase puk Agama / isa padyameM vakrokti alaGkAra hai // 109 // . idamudIrya tadeva. mumUcrcha sA manasi muucchitmnmthpaavkaa| kva sahatAmavalambalavacchivAmanupapattimatImapi duHkhitA // 110 // anvayaH-sA idam udIyaM tadA eva manasi mUcchitamanmathapAvakA ( satI) mumUrcha / tathAhi-duHkhitA ( sA ) anupapattimatIm api avalambalavacchidAM kva sahatAm ? ___ vyAkhyA-sA=damayantI, idam etam, pUrvoktaM "sakhi ! hatA'smIti" vAkyamiti. bhAvaH / udIya uccArya, tadA eva tasmin samaya eva, manasi= citte, mUcchitamanmathapAvakA=pravRddhakAmA'gniH satI, mumUrcha =mumoha / uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-kva sahatAmiti / tathAhi-duHkhitA= sajAtaduHkhA, sA, anupapattimatIm api anupapannAm api, "analaGkRtam" iti zleSazabdazravaNajanyabhrAntiviSayatvAditi zeSaH / avalambalavacchivAm hRdi nalarUpAUlambanalezacchedanaM, kva=kutra, sahatA=mRSyatAm / Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - anuvAda-damayantI aisA kahakara usI samaya manameM kAmAgnike bar3hanese mUcchita ho gaI / jaise ki duHkhitA vaha, anupapanna honepara bhI hRdaya meM vidyamAna nalarUpa avalambalezake chedanakA kaise sahana kreN| TippaNI-udIrya ud + Ira+ktvA ( lyap ) / mUcchitamanmathapAvakAmUcchito manmatha eva pAvako yasyAH sA ( bhu0)| mumUrcha= "mUrchA mohasamucchAyayoH" isa dhAtuse liT + tip ( Nala ) / duHkhitA=duHkha + ita+TAp / anupapattimatIm -na upapattiH(nana ) / anupapatti + matup+ DIpa+am / avalambalavacchidAm =avalambasya lavaH (10 ta0), tasya cchidA, tAm (10 ta0) / sahatAM=Saha+loTa+ta / duHkhase udvigna janako bhrAntise vA binA bhrAntise aniSTakI pratItiko sahanA atyanta duSkara hai, isalie jo bhaimIko mUrchA huI, yaha svAbhAvika hai, yaha isa padyakA tAtparya hai| isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 110 // adhita kA'pi mukhe salilaM sakhI, pyaSita kA'pi sarojadalaH stnau| gyadhita kA'pi hRdi vyajanA'nilaM, nyaSita kA'pi himaM sutanostanau // 111 // anvayaH- kA'pi sakhI sutanoH mukhe salilam adhita / kA'pi ( sakhI ) stanI sarojadalaH pyadhita / kA'pi hRdi vyajanA'nilaM vyadhita / kA'pi tanI himaM nyadhita / __ vyAkhyA-kA'pi = kAcit, sakhI = vayasyA, sutanoH = sundaryAH damayantyAH , mukhe-vadane, salilaM-jalam, adhita=AhitavatIti bhAvaH / kA'pikAcit sakhI, stano=kucI, madanasantApAdanAvRtAviti zeSaH / sarojadalai:kamalapattraH, pyadhita=AcchAditavatI / kA'pi=sakhI, hRdi= hRdaye, vyajanA'nilaM=tAlavRntavAtaM, vyadhita=vihitavatI, tAlavRntena vIjayAmAseti bhAvaH / evaM ca kA'pi sakhI, tano-zarIre, himaM=candanaM, tuhinaM vA / nydhit=nihitvtii| __ anuvAba-kisI sakhIne sundarI damayantIke mukhameM jala DAla diyaa| kisIne unake stanoMko kamalake pattoMse DhaMka diyaa| kisIne unake hRdayameM pakhekI havA kI aura kisI sakhIne damayantIke zarIrapara candana vA baraphakA lepa kiyaa| TippaNI-sutanoH zobhanA tanuryasyAH sA, tasyAH ( bahu0 ) / adhita= dhA+la+ta / sarojadalaH sarojAnAM dalAni, taiH (10 ta0) / pyadhita Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH .. api+dhA+ lu+t| "vssttibhaagurirllopmvaapyorupsrgyoH|" isa . niyamake anusAra "api" upasargake akArakA lopa / vyajanA'nilaM vyajanasya anilaH, tam (10 t0)| vyadhita = vi+dhaa+lung+t| himaM= "candane'pi himaM viduH" iti vizvaH / nyadhita=ni+dhA + luGa+ta // 111 / / upacacAra ciraM mRdushiitljljjaalmRnnaaljlaa''vimiH| priyasakhInivahaH sa tathA kramAdiyamavApa yathA laghu cetanAm // 112 // anvayaH-sa priyasakhInivahaH mRduzItalaiH jalajajAlamRNAlajalAdibhiH kramAta ciraM tathA upacacAra, yathA iyaM laghu cetanAm avApa / vyAlyA-saH pUrvoktaH, priyasakhInivahaH abhISTavayasyAsamUhaH, mRduzItalaH komalazItaH, jalajajAlamRNAlajalA''dibhiH padyasamUhavisasalilA. dibhiH, AdizabdAttAlavRntAdisAdhanavizeSazca, kramAt=paripATayAH, ciraMbahukAlaM yAvat / upacacAra=upacaritavAn, yathA=yena prakAreNa, iyam = eSA, damayantIti bhAvaH / laghu-zIghra, cetanAM=saMjJAm, avaappraaptvtii| anuvAda-damayantIkI priya sakhiyoMne komala aura zItala kamalasamUha, mRNAladaNDa aura jala AdamiyoMse kramase bahuta samayataka usa prakArase upacAra kiyA, jaise ki ve zIghra hozameM A gyiiN| TippaNI-priyasakhInivahaH priyAzca tAH sakhyaH ( ka0 dhA0 ), tAsAM nivahaH (pa0 ta0) / mRduzItala:-mRdUni ca tAni zItalAni, taiH (ka0 dhaa0)| jalajajAlamRNAlajalAdibhiH jalajAnAM jAlAni (10 ta0), jalajAlAni mRNAlAni jalAni ca ( dvandvaH ), tAni Adayo yeSAM, taiH (bahu0 ) / upacacAra = upa+ cara+liT +tip ( Nal ) / laghu='laghu kSipramaraM drutam' ityamaraH / avApa=ava+Ap + liT + tip ( Nala ) / / 112 / / atha kale ! kalaya zvasiti sphuTaM calati pazma cale ! pribhaavy| adharakampanamunnaya menake ! kimapi jalpati kalpalate ! zaNu // 113 // racaya cArumate ! stanayoti, gaNaya kezini ! phaizyamasaMyatam / avagRhANa taraGgiNi! netrayolArAvi"ti zuzruvire giraH // 114 // (yugmam ) / anvayaH-atha "he kale ! sphuTaM zvasiti, kly"| "he cale ! pakSma calati, paribhAvaya" / "he menake ! adharakampanam unny"| "he kalpalate ! kimapi jalpati, shRnnu| Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam "he cArumate ! stanayoH vRti racaya" / he kezi ni ! asaMyataM kaizyaM gaNaya / "he taraGgiNi ! netrayoH jalajharI avagRhANa'' iti giraH zuzruvire / (yugmam ) / vyAkhyA-atha damayantyAsta ddazAparIkSA''kulAnAM kalyAdInAM saptasaMkhyakAnAM sakhInAM mitha: kalakalaM padyadvayenAha-atha =anantaraM, he kale, sphuTa =vyaktaM, zvasiti=prANiti, damayantIti zeSaH / kalaya=vicAraya / he cale ! pakSama netraloma, calati sphurati, cakSurunmiSatIti bhAvaH / paribhAvaya = vicAraya / he menake ! adharakampanam =oSThacalanam, unnaya tarkaya / he kalpalate ! kimapi kiJcidapi, jalpati vadati, damayantIti zeSaH / zRNu = AkarNaya, damayantIjalpanamiti zeSaH / he cArumate ! stanayo:=kucayoH, damayantyA iti zeSaH / vRtim =Ava. raNaM, racaya=kuru / he kezini ! asaMyataM = visrastaM, kazyaM =kezasamahaM, damayantyA iti zeSaH / gaMNaya% cintaya, badhAneti bhAvaH / he taraGgiNi ! netrayoH= nayanayoH, damayantyA iti zeSaH, jalajharo=azrupravAho, avagRhANa =apAkuru, iti =etAdRzyaH, giraH-vANyaH, zuzruvire=zrutAH / ( yugmam ) .. anuvAda-taba "he kale! spaSTarUpase ye ( damayantI ) zvAsa le rahI haiM, vicAra kro"| "he cale ! inakA palaka cala rahA hai, gaura kro"| "he menake ! inake oSThakampakI tarkanA kro"| "he kalpalate ! ye kucha bola rahI haiM, suna lo"| __"he cArumate ! inake stanoMko DhaMka do"| "he kezini ! inake bikhare hue kezoMko bAMdha do" / "he taraGgiNi ! "damayantIke netroM ke azrupravAhoMko poMcha do" aise vacana sune gye| ttippnnii-shvsiti=shvs+ltt+tip| paribhAvaya - pari+bhU+ Nic + loT + sip / adharakampanam =adharasya kampanaM, tat (10 ta0 ) / unnaya=ud + nI+loT + sip / jalpati jalpa + laT + tip / zRNu = (+loT + sip // 113 / / vRti =vR+ktin +am / racaya=raca+ Nic + loT + sip / asaMyataM =na saMyataM, tat ( na0 ) / kaizyaM=kezAnAM samUhaH kaizyaM, tat, keza zabdase "kezA'zvAbhyAM yaJchAvanyatarasyAm" isa sUtrase yaJ pratyaya / gaNaya =, gaNa+Ni+loT + sip / jalasarojalasya jharI, to (Sa0 ta0) / ava. Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH gRhANa= ava + graha + loT + sip / zuzruvire=zru+liT ( karmameM )+ jhH|| 114 // kalakalaH sa tdaa''lijnaa''nnaadudlsdvipulstvriteritH| yamadhigamya sutA''layametavAn brutataraH sa vidarbhapurandaraH // 115 // anvayaH-tadA AlijanA''nanAt tvariteritaH vipula: sa kalakalaH udalasat / yam adhigamya sa vidarbhapurandaraH drutataraH sutA''layam etavAn / vyAkhyA-tadAtasminsamaye, AlijanA''nanAt =sakhIjanamukhAta, svariteritaH sambhramoktibhiH, vipula:=mahAn, saH=pUrvoktaH, kalakala:= kolAhalaH, udalasat =utthitaH / yaM-kala kalama, adhigamya = prApya, AkarNyati bhAvaH, sa:=prasiddhaH, vidarbhapurandara:=bhImabhUpatiH, drutataraH-atitvaritaH san, sutA''layaM putrIbhavanaM, kanyA'ntaHpuramiti bhAvaH / etavAn =prAptavAn / ___anuvAda-usa samaya damayantIkI sakhiyoMke mukhase saMbhramakI uktiyoMse vaisA mahAn kolAhala huA, jisako sunakara vidarbhapati bhIma atizIghratApUrvaka apanI kanyAke antaHpurameM prApta hue / TippaNI-AlijanA''nanA=Alayazca te janAH (ka0 dhA0 ), teSAm AnanaM, tasmAt (10 ta0 ) / tvariteritaH - tvaritAni ca tAni IritAni, taiH (ka0 dhA0 ) / udalasat =ud + las+la+tipa / adhigamya adhi+. gam + ktvA ( lyap ) / vidarbhapurandara:= vidarbhANAM purandaraH (10 ta0) / drutatara: druta + tarap+suH / sutA''layaM sutAyA AlayaH, tam (10 t0)| etavAn =AG+iN + ktavatuH / "IyivAn" aise pAThameM iN + kvasuH+suH // 115 / kanyA'ntaHpurabodhanAya yavadhIkArAnna boSA nRpaM - dvau mantripravarazna tulyamagadaGkArazca tAvUcatuH / devA''karNaya suzrutena carakasyoktena jAne'khilaM : syAvasyA naladaM vinA na dalane tApasya ko'pi kSamaH // 116 // anvayaH-kanyA'ntaHpurabodhanAya yadadhIkArAt doSA na, mantripravaraH agada. kArazca dvau nRpaM tulyam UcatuH / "deva ! AkarNaya, suzrutena carakasya uktena akhilaM jAne / asyAH tApasya dalane naladaM vinA ko'pi kSamo na syaat"| . - vyAkhyA-kanyA'nta.purabodhanAya = kumArIzuddhAntayogakSemA'nusandhAnAya, yadadhIkArAt =mantrivaidyaniyogAta, doSA:=dUSaNAni, parapuruSapravezAdIni (mantripakSe ), vAtAdIni ca ( vaidyapakSe ) / na=santIti shessH| mantri Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pravaraH amAtyamukhyaH, agadaGkArazca vaidyazca, dvau=ubhI, nRpaM rAjAnaM bhImaM, tulyam = ekavAkyam, UcatuH kathayAmAsatuH / kiM kathayAmAsaturiti deveti / deva he mahArAja ! AkarNaya zRNu, suzrutena=samyagAkaNitena, carakasya =gUDhacArasya, uktena vAkyena, ayamartho mantripravarapakSe / suzrutena% suzrutamunigranthena, samyagANitena vA / carakasya carakamuneH, uktena granthena ca / akhilaM samastaM, tApanidAnamiti zeSaH / jAne =veni| kiM tadityAha syAditi / asyAH = damayantyAH , tApasya jvarasya, dalane=nivartane, naladaM vinA naiSadhanalasaGghaTakaM vinA ( mantripravas-pakSe ) / naladaM vinA- uzIra vinA ( agadaGkArapakSe ), ko'piupAyaH, kSamaH samarthaH, na syAt =no bhavet / ___ anuvAda-rAjakanyAke antaHpurake yogakSemake anusandhAnake lie jina( mantrI aura vaidya )ke niyogase parapuruSapraveza Adi athavA vAtapitta Adi doSa nahIM hote haiM, vaise mantrizreSTha aura vaidyarAja donoMne hI rAjAko eka hI vAkya kahA-"mahArAja ! sunie, acchI tarahase sune gaye guptacarake kathanase ( mantripakSameM ) / acchI tarahase sune gaye vA suzruta granthase caraka munike granthase bhI saba jAnatA hUM / rAjakumArIke jvarako haTAnemeM nalakA saMyoga kiye binA ( mantripakSameM ), uzIra( khaza )ke binA ( vaidyapakSameM ) koI bhI upAya samartha nahIM hogaa| TippaNI-kanyA'ntaHpurabodhanAya = kanyAyA antaHpuraM (Sa0 ta0), tasya bodhanaM, tasmai (Sa0 ta0 ) / yadadhIkArAt = adhikaraNam adhIkAraH, adhi+ kR + ghan, "upasargasya ghaJyamanuSye bahulam" isase bAhulyameM dIrgha / yayoH adhikAraH, tasmAt (10 ta0 ) / mantripravaraH= mantriSu pravaraH ( sa0 t0)| agadaGkAraH= avidyamAno gado yasya saH agadaH ( nnbhu0)| "strI rugrujA copatAparogavyAdhigadA''mayAH" itymrH| agadaM karotIti agadaGkAraH, agada zabdase "karmaNyaN" isa sUtrase aN pratyaya aura "kAre satyA'gadasya" isase mum Agama ( uppd0)| "rogahAryagadaGkAro bhiSagvaidyacikitsakaH " ityamaraH / UcatuH-brU ( vac )+liT +tas ( atus ) / suzrutena=samyak zrutaM, tena (gati0 ) / carakasya =cara eva carakaH, tasya, svArthameM kan / "carakasya uktena" isakA artha hai guptacarake kathanase ( mantripakSa meM ) / caraka AcAryake pranyase ( vaidyapakSameM ) / naladaM vinA=nalaM dadAtIti, tam / nalakA Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH saMghaTana karanevAle upAyake binA ( mantripakSameM ) / naladaM vinA=uzI rake binA (vaidyapakSameM) / "mUle'syozIramastriyAm / abhayaM naladaM sevyam" ityamaraH / syAt ="zaki liGca" isase zakya artha meM as +li+tip / isa padyameM nalada ( nalako denevAlA upAya ), nalada ( uzIra ) una donoM arthoke prakRta honese kevalaprakRtazleSa alaGkAra hai| zArdUlavikrIDita vRtta hai / / 116 / / tAbhyAmabhUdhagapadapyabhidhIyamAnaM bhedavyayA''kRti mithaHpratighAtameva / dhotre tu tasya papaturnu paterna kizcid myAmaniSTazatazaktiyA''kulasya // 117 // - anvayaH-tAbhyAM bhedavyayA''kRti api yugapat abhidhIyamAnaM mithaH pratighAtam eva abhUt / bhaimyAm aniSTazatazakhitayA Akulasya tasya nRpateH zrotre tu kiJcit na papatuH / ___ vyAlyA-tAbhyA=mantrivaidyAbhyAM, bhedavyayA''kRti - abhinnasvarUpam api, yugapat = ekadA, abhidhIyamAnam =uccAryamANaM, naladAdivAkyamiti zeSaH / mithaH pratighAtam eva parasparabhinnam eva, abhUt abhavat, ekarUpamapi vAkyaM bhinnA'rthamAsIditi bhAvaH / paraM rAjJo na tatra dRSTiriti pratipAdayatidhotre viti / bhaimyAMdamayantyAM viSaye, aniSTazaMtazaGkitayA=anarthavAhulyazaGkAvattvena, mAkulasya =vihvalasya, tasya pUrvoktasya, nRpateH rAjJaH, bhImasya / zrotre tuko tu, na papatuHna pItavatI, na kazcidartha jagRhaturiti bhAvaH / vihvalacittatvena vAkyA'dhaM na jJAtavAniti bhAvaH / ___ anuvAda-mantrI aura vaidyase abhinnasvarUpa hokara bhI eka hI bAra kahA gayA vaha vAkya, paraspara bhinnasvarUpa hI huaa| damayantImeM saikar3oM aniSToMkI zaGkA karanese Akula rAjAke kAnoMne kisI bhI arthakA grahaNa nahIM kiyaa| TippaNI-bhedavyayAkRti bhedasya vyayaH ( abhedaH ) (Sa0 ta0), bhedavyaya eva AkRtiH yasya, tat yathA tathA (bahu0) / abhidhIyamAnam =abhi+dhA+ laT ( karmameM ) ( zAnac )+suH / mithaH pratighAtaH (virodhaH ) yasya tat (bahu0 ) / eka hI bAra kahe jAnese eka hI zabda honese abhinna arthavAle eka vAkyake samAna pratIta honepara bhI ve bhinna arthavAle do vAkya hI ho gaye, yaha tAtparya hai / aniSTazatazaGkitayA=aniSTAnAM zataM (10 ta0 ), tat zaGkate tacchIlaH aniSTazatazaGkI, aniSTazata+zaki+NiniH ( upapada0 ), tasya bhAvastattA, tayA / aniSTazataGkin +tal + TAp +TA / nRpateH-nRNAM patiH, tasya (pa0 t0)| papatuH=pA+liT + tas ( atus ) / vasantatilakA -chanda hai / / 117 // Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam drutavigamitaviprayogacihnAmapi tanayAM nRpatiH padapraNamAm / / akalayavasamAzugAdhimagnAM, maTiti parAzayavevino hi dishaaH||118|| anvayaH-nRpatiH drutavigamitaviprayogacihnAm api padapraNamrA tanayAm asamA''zugA''dhimagnAm akalayat hi vijJAH jhaTiti parAzayavedinaH / ____ vyAkhyA-nRpatiH = rAjA, bhImaH / drutavigamitaviprayogacihnAm api = zIghrA'pasAritaziziropacAracihnAm api, padapraNamrA = caraNanipatitAM, tanayAM =putrIM, damayantIm, asamAzugAdhimagnAMmadanavyathAmagnAm, akalayata jAtavAn / uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-hi-yasmAt kAraNAt, vijJAH= pravINAH, jhaTiti - zIghra, parAzayavedinaH=anyA'bhiprAyajJAtAraH, bhavantIti zeSaH, prakAzakacihna vinA''kAramAtreNa parA'bhiprAyaM nizcinvantIti bhaavH| anuvAda-rAjA bhImane jhaTapaTa viyogake cihna uzIra Adike haTAye jAnepara bhI pairoM meM jhukI huI putrI damayantIko "yaha kAmapIDAmeM magna hai" aisA jAna liyA, kyoMki pravINa jana jhaTapaTa dUsareke Azayako jAnanevAle hote haiN| ____ TippaNI-nRpatiH = nRNAM patiH (10 t0)| drutavigamitaviprayogacihnAM= drutaM vigamitaM ( supsupA0 ), viprayogasya cihnam (Sa0 ta0), drutavigamitaM viprayogacihna yasyAH sA, tAm (bhu0)| padapraNamrAM=padayoH praNamrA, tAm ( sa0 ta0 ) / "upasargAdasamAse'pi Nopadezasya" isase Natva / asamA''zugA''dhimagnAm =na samAH ( nan0), asamA AzugA yasya saH ( bahu0 ), asamAzugena Adhi: (tR0 ta0), tasmin magnA, tAm (sa0 t0)| akalayat =kala+Nic + la+tip / parA''zayavedinaH=AzayaM vidantIti AzayavedinaH, Azaya+vid+NiniH ( upa0 ) / pareSAm AzayavedinaH (10 t0)| isa padyameM sAmAnyase vizeSa kA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai| puSpitAgrA chanda hai // 118 // jyataradaya pitA''zirSa sutAya natazirase muharunnamamya maulim / "dayitamabhimataM svayaMvare tvaM guNamayamApnuhi vAsaraH kiviH " // 11 // anvayaH-atha pitA natazirase sutAya muhuH maulim unnamayya "(he vatse !) kiyadbhiH vAsaraiH svayaMvare tvaM guNAmayam abhimataM dayitam Apnuhi" ( iti ) AziSaM vytrt| . vyAkhyA-atha praNAmAnantaraM, pitA-janakaH, bhImaH / nataziraseAnatamastakAya, sutAya duhitre, damayantya, muhuH vAraM vAraM, mauli Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'caturthaH sargaH mastakam, unnamayya = unnataM kRtvA, he vatse ! kiyadbhiH katipayaH, vAsaraH =dinaiH, svayaMvare svayaMvarasthAne, tvaM, guNamayaM zauryasaundaryAdiguNasampannam, abhimatam - abhISTaM, dayitaM-priyaM varam, Apnuhi labhasva, iti, AziSam =AzIrvacanaM, vyatarat = vitIrNavAn / / / anuvAda-taba pitA bhImabhUpAlane zira jhukAnevAlI putrIko bAraMbAra mastakako UMcA kara "he vatse ! kucha hI dinoMmeM tuma svayaMvarameM guNasampanna abhISTa varako prApta karo" aise AzIrvAdakA vitaraNa kiyaa| TippaNI-natazirase =nataM ziro yasyAH sA natazirAH, tasyai ( bahu0 ) / unnamayya=ut+nama + Nic + ktvA ( lyap ) / vAsaraH- "apavarge tRtIyA" isase kAlake atyantasaMyogameM tRtIyA / guNamayaM=guNa+ mayaT (prAcurya arthameM) +am / Apnuhi=Ap +loT +sip / puSpitAgrA chanda hai / / 119 // tadanu sa tanujAsakhIravAdItuhinaRtau gata eva hIdRzAnAm / kusumamapi zarAyate zarIre tacitamAcaratopacAramasyAm // 120 // anvayaH-tadanu sa tanujAsakhI: avAdIt-"hi tuhinaRto gata, eva IdRzInAM zarIre kusumm api zarAyate, tat asyAm ucitam upacAram Acarata / | vyAkhyA-tadanu=AzIrvAdAnantaraM, sa:- rAjA bhImaH, tanujAsakhI:sunAvayasyAH, avAdIt = uktavAn / hi= yasmAtkAraNAt / tuhinaRtI= zizirakAle, gata eva=nirgata eva / IdRzInAm = etAdRzInAM, komalAGgInAM, zarIre=dehe, kusumam api-puSpam api, zarAyate zaravat Acarati / tat-tasmAtkAraNAt. asyAm =etasyAM, komalAGgayAM damayantyAm, ucitaMyogyam, upacAraM pratIkAram, Acarata=kuruta / __ anuvAda-AzIrvAda dekara rAjA bhImane putrI( damayantI )kI sakhiyoMko kahA-"jo ki zizira Rtuke jAne para hI aisI (damayantI-sI) komala aGga vAliyoMke zarIrameM phUla bhI bANake sadRza ho jAtA hai, isalie isameM yogya upacAra kro| * . TippaNI-tanujAsakhI: tanujAyAH sakhyaH, tAH (10 t0)| avAdIda =vada+ luG + tip / tuhinaRtau-tuhinazcAsau RtuH, tasmin (ka0 dhA0 ), "RtyakaH" isa sUtrase prakRtibhAva honese ar guNa nahIM huaa| zarAyate = zaravat Acarati, zara zabdase "kartuH kyaG salopazca" isa sUtrase kyaGla Ta+ ta / Acarata AG +cara+loT + tha / isa padyameM upamA alaMkAra hai aura puSpitAgrA chanda hai // 120 // Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam katipayadivasarvapasyayA vaH svayamabhilaSya variSyate varIyAn / RzimazamanayA'nayA tavAptuM ruciracitA'tha bhavadvidhA'bhidhAbhiH // 121 / / anvayaH-( he bhaimIsakhyaH ) katipayadivasaH vo vayasyayA varIyAn svayam abhilaSya variSyate / tat atha anayA bhavadvidhA'bhidhAbhiH zimazamanayA ruci Aptum ucitaa| . vyAkhyA-(he bhaimIsakhyaH.), katipayadivasaH = alpadinareva, vaH= yuSmAkaM, vayasyayA=sakhyA damayantyA, varIyAn =zreSThaH puruSaH, svayam =AtmanA eva, abhilaSya = kAmayitvA, variSyate = sviikrissyte| yaM kAmayate taM variSyatIti bhAvaH / tat=tasmAtkAraNAt, atha= idAnIm, anayA=damayantyA, bhavadvidhA'bhidhAbhiH=bhavAdRzasakhyuktibhiH, zimazamanayA=kAzyanivartanayA upAyabhUtayA, ruciH kAntiH prItizca, AptuM= prAptum, ucitA=yogyA, rucirAptavyeti bhAvaH / svayaMvaraparyantaM bhavAdazasakhIsAntvanavacanaiH khedaM vihAya damayantyA prasannA santuSTayA ca satyA sthAtavyamiti bhaavH| ___ anuvAda-(he damayantIkI sakhiyoM ! ) thor3e hI dinoMmeM tuma logoMkI sakhI damayantI, zreSTha puruSako svayaM hI abhilASa kara varaNa kregii| usa kAraNase isa samaya tuma sakhiyoMke sAntvanApUrvaka vacanoMke kRzatAko haTAne ke upAya honese inako kAnti aura prIti prApta karanA ucita hai| .. TippaNI -katipayadivasaH katipaye ca te divasAH, taiH (ka0 dhA0 ), "apavarge tRtIyA" isase tRtiiyaa| vayasyayA vayas+yava+TAp +TA / varIyAn =atizayena varaH, zabdase "dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau" isase Iyasun pratyaya aura "priya0 sthira0" ityAdi sUtrase "vara"ke sthAnameM "va" Adeza / abhilaSya - abhi + laSa+ktvA ( lyap ) / bhavadvidhA'bhi. dhAbhiH bhavatInAm iva vidhA ( prakAraH) yAsAM tAH ( vyadhikaraNabahu0), "sarvanAmno vRttimAtre puMvadbhAvaH" isase puMvadbhAva / bhavadvidhAnAm abhidhAH, tAbhiH (10 t0)| krazimazamanayA=kRzasya bhAvaH krazimA, kRza+ imanic / "Rto halAdelaMghoH" isase "R"ke sthAnameM "ra" Adeza / krazimnaH zamanA, tayA ( Sa0 t0)| Aptum =Apa+tumun / svayaMvara taka tuma logoMkI sAntvanAoMse kheda chor3a kara damayantIko prasanna aura santuSTa honA cAhie, yaha rAjAkA abhiprAya hai / puSpitAmA chanda hai // 121 // / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthaH sargaH evaM yadatA nRpeNa tanayA nA'pRcchilajjA''pavaM, yanmohaH smaramarakalpi vapuSaH pANDasvatApAdibhiH / yaccAzI:kapaTAdavAdi sadRzI syAttatra yA sAntvanA, ____ tanmatvA''lijano mano'gdhimatanodAnandamandAkSayoH // 122 // anvayaH-evaM vadatA nRpeNa tanayA lajjApadaM yat na apRcchi / mohaH vapuSaH pANDutvatApAdibhiH yat smarabhUH aklpi| tatra sadRzI yA sAntvanA syAt, yat AzI:kapaTAt avAdi / tat mattvA AlivargaH manaH AnandamandAkSayoH abdhim atanot / vyAkhyA-evam itthaM, vadatA=kathayatA, nRpeNa =rAjJA bhImena, tanayA putrI damayantI, lajjApadaMbrIDAhetuM, "lajjAspadam" iti pAThAntare vrIDAsthAnamityarthaH / yat, na apRcchi-na pRSTA / jJAtAM'ze praznA'yogAditi bhAvaH / mohaH = mUrchA ca, vapuSaH=zarIrasya, pANDutvatApAdibhiH= pANDuratvasantApAdibhiH, yat, kAmajaH smarajanyaH, akalpikalpitaH, tatra= tasyAM, tanayAyAM damayantyAm / sadRzI=anurUpA, yA sAntvanA-lAlanoktiH, syAt = bhavet / yat AzI kapaTAt = AzIrvAdavyAjAt, "dayitamabhimatam" ityAdirUpAditi bhaavH| avAdi=uktam / tatsa kalaM, mattvA = Alocya, AlivargaH sakhIsamUhaH, manaH-svacittam, AnandamandAkSayoH= harSalajjayoH, abdhi=samudram, atanot =kRtavAn, svacittaM lajjA''nandasAgaraM vihitavAniti bhAvaH / sveSTasiddherAnandaH, svarahasyaprakAzanAllajjeti rahasyam / - anuvAda-aisA kahanevAle rAjAne putrI damayantIse jo lajjAkA kAraNa nahIM pUchA aura mUrchAko zarIrakI pANDutA aura tApa Adise jo kAmajanya samajha liyaa| putrImeM anurUpa jo sAntvanA ho jAya aura jo AzIrvAdake bahAnese kahA / una sabako jAnakara damayantIkI sakhiyoMne apane manako Ananda aura lajjAkA samudra banA ddaalaa| TippaNI-vadatA=vada+laTa (sht)+ttaa| lajjApadaM-lajjAyAH padam (10 t0)| apRcchi-praccha dhAtuke duhAdigaNameM par3he jAnese apradhAna karmameM lung| pANDutvatApAdibhiH pANDu+ tv| pANDutvaM ca tApazca ( dvandvaH ) / to AdI yeSAM te, taiH (bhu0)| smarabhUH = smara+ bhU+kvip ( uppd0)| akalpi= kRp+luG (karmameM )+t| AzI:kapaTAt =AziSaH kapaTaH, tasmAt (Sa0 t0)| avAdi=vada+ luG ( karmameM )+ta / AlivargaH AlInAM vargaH (pa0 t0)| AnandamandAkSayoH= Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ... - Anandazca mandAkSaM ca, tayoH (dvandva0) / sakhiyoMko abhISTakI siddhise Ananda aura rahasyake prakAzanase lajjA huI, yaha tAtparya hai / zArdUlavikrIDita chanda hai // 122 // zrIharSa kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH sutaM zrIhIraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / turyaH sthavicAraNaprakaraNabhrAtaryayaM tanmahAkAvye'tra vyagalanalasya carite sargo nisargojjvalaH // 123 // // iti naiSadhIyacarite mahAkAvye caturthaH sargaH / / anvayaH- kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacayaM yaM zrIharSasutaM suSuve / sthairyavicAraNaprakaraNabhrAtari nalasya carite atra tanmahAkAvye nisargojjvala: ayaM turyaH sargaH vyagalat / / vyAkhyA-prAyo vyAkhyAtapUrvatvAt saMkSepeNa, vyAkhyAyate / pUrvArddha pUrvavadvayAkhyeyam / * sthairyavicAraNaprakaraNabhrAtari=sthaya vicAraNaprakaraNasodare, nalasya =naiSadhasya, carite=caritre, atra= asmin, tanmahAkAvye zrIharSamahAkAvye, nisargojjvalaH =svabhAvanirmalaH, ayaM puraHsthitaH, turyaH= caturthaH, sargaH= adhyAyaH, vyagalat - samAptaH / anuvAda-zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake alaGkAra horeke samAna zrIhIra aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jina zrIharSa nAmake putrako utpanna kiyaa| "stharyavicAraNa" nAmaka prakaraNakA sahodara, nalake caritrarUpa zrIharSake isa mahAkAvyameM svabhAvase ujjvala yaha cauthA sarga samApta huaa| TippaNI-sthairyavicAraNaprakaraNabhrAtari sthairyasya vicAraNaM (Sa0 ta0 ), tacca tat prakaraNam (ka0 dhA0 ) / kavirAja rAjazekharane "zAstrekadezasya prakriyA prakaraNam" arthAt zAstrake ekadezakI prakriyAkA "prakaraNa" aisA lakSaNa kiyA hai / stharyavicAraNaprakaraNasya bhrAtA, tasmin (pa0 ta0) / stharyavicAraraNa aura naiSadhIyacarita donoMko zrIharSane banAyA, isalie ve donoM grantha bhrAtA hue, yaha tAtparya hai / tanmahAkAvyetasya mahAkAvyaM, tasmin ( 10 t0)| nisargojjvala:- nisargeNa ujjvalaH (tR0 ta0 ) / turyaH= caturNA pUraNaH, catur zabdase "caturazchayatAvAdyakSaralopazca" isa vArtikase yat pratyaya aura prathama akSara (ca) kA lopa / vyagalat-vi+gala+laG+tip / zArdUlavikrIDita chanda hai / // iti zrInaiSadhIyacaritamahAkAvyavyAkhyAyAM candrakalA'bhikhyAyAM caturthaH sargaH // // zubhamastu / / Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shriiH / / naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindyanuvAdena ca vibhUSitam paJcamaH sargaH yAvadAgamayate'tha narendrAn sa svayaMvaramahAya mhiindrH| tAvadeva RSirindradikSAradastridazadhAma jagAma // 1 // amandamAnandakadambabimbaM saccitsvarUpaM vasudevasUnum / bhaktyakagamyaM karuNAsanAthaM govindasaMzaM prabhamAnato'smi / anvayaH-atha sa mahIndraH svayaMvaramahAya narendrAn yAvat Agamayate, tAvat eva RSiH nAradaH indradidRzuH ( san ) tridazadhAma jagAma / atha bhaimIsvayaMvare indrAdyAgamanaM vaktuM tadupayogitayA nAradasya indraloka. gamanamAha-yAvaditi / vyAkhyA-atha =bhaimIsamAzvAsanA'nantaraM, saH=prasibaH, mahIndraH= patiH, bhImaH / svayaMvaramahAya svayaMvarotsavAya, narendrAn rAjJaH, yAvatyatkAlaparyantam, AgamayatepratIkSate AnAyayate vaa| tAvat eva tatkAlam eva, RSiH=satyavacanaH, devarSiH, nAradaH - brahmaputraH, indradidRkSaH zakradarzanechuH san, tridazadhAma=suralokaM prati, jgaam=gtH| - anuvAba-bhemIko AzvAsana deneke anantara mahArAja bhIma svayaMvarake utsavake lie jabataka rAjAoMkI pratIkSA karate the, tabataka hI devarSi nArada indrake darzanakI icchA karate hue svarga lokameM gye| TippaNI-mahIndraH mahyA indraH (10 t0)| svayaMvaramahAya-svayaMvara eva mahaH, tasmai ( ruupk0)| narendrAnna rANAm indrAH, tAn (pa0 t0)| 7 ne050 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam Agamayate = AG + gam + Nic+laT +t| "AgameH kSamAyAm" isa vArtikase Atmanepada / kAzikAkArane kSamAkA upekSA kAlaharaNa, aisA artha kiyA hai| RSiH="RSayaH satyavacasaH" ityamaraH / vedamantrakA sAkSAtkAra karanevAleko "RSi" kahate haiN| nArada devatAoMke RSi honese "devarSi" kahe jAte haiM / "eva RSiH" yahA~para "RtyakaH" isa sUtrase prakRtibhAva honese sandhikA abhAva / indradidRkSuH= indrasya didRkSuH (10 t0)| yahA~para kArakaSaSThI nahIM hai, zeSaSaSThI hai / tridazadhAma tridazAnAM dhAma, tat ( 10 ta0 ) / jagAma gam +liT +tip / isa sargameM svAgatA chanda hai, usakA lakSaNa hai "svAgateti ranabhAdguruyugmam / " iti // 1 // nAtra citramanu taM prayayau yat parvataH khala tasya sapakSaH / nAradastu jagato gururucavismayAya gaganaM vilaladhe // 2 // anvayaH-parvataH tam anu yat prayayo, atra citraM na / sa tasya sapakSaH khala / ( kintu ) jagataH uccaiH guruH nAradastu yat gaganaM vilaladhe ( tat ) vismayAya / vyAlyA-atha SaDbhiH padyairnAradasya gamanaprakAraM varNayati-nA'treti / parvataH =nAradasakho muniH, zailazca / taM=nAradam, anupazcAt, prayayojagAma, atra=asmin viSaye, citraM na=Azcarya na / kutaH ityAha-saH=parvataH, tasya =nAradasya, sapakSaH- sakhA, pakSavAMzca / khalu =nizcayena, parvatasya nAradamitratvAcchalatvAcca nAradA'nuyAne Azcarya neti bhAvaH / kiM tujagataH lokasya, uccaH unnataH, guruH= AcAryaH, tasmAdalaghuzca tAdRzo nAradastu, yat gaganam = AkAzaM, vilala'laGghayAmAsa, tat =laGghanaM, vismayAya=AzcaryAya, bhvtiityrthH| anuvAda-parvata RSi, nAradake piche jo gaye, isameM Azcarya nahIM hai| kyoMki ve una( nArada )ke sapakSa mitra athavA paMkhavAle haiN| kintu lokake mahAn AcArya nAradajIne jo AkAzako ladhana kiyA, vaha Azcaryake lie hai / . TippaNI-parvataH="parvataH zailadevoH " iti vizvaH / sapakSaH = pakSaNa sahitaH ( tulyayogabahu0 ) / vismayAya="tAdarthya caturthI vAcyA" isase caturthI, athavA "kriyA'rthopapadasya ca karmaNi sthAninaH" isase caturthI / patanake yogya Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH nAradarUpa gurudravyakA utpatana ( ur3anA) viruddha hai, aise zleSase utthApita virodha alaGkAra hai // 2 // gacchatA pathi vinava yimAna vyoma tena muninA vijagAhe / . sAdhane hi niyamo'nyajanAnAM, yoginAM tu tapasA'khilasiddhiH // 3 // anvayaH-pathi vimAnaM vinA eva gacchatA tena muninA vyoma vijagAhe / hi sAdhane niyamaH anyajanAnAM, yoginAM tu tapasA akhilasiddhiH / vyAkhyA-pathi = mArge, vimAnaM vinA eva=vyomayAnaM vinA eva, gacchatA vrajatA, tena-pUrvoktena, muninA=nAradena, vyoma=AkAzaM, vijagAhepraviSTam, uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-sAdhana iti / hi-yasmAtkAraNAt, sAdhane= upAye, niyamaH=avazyambhAvaH / anyajanAnAm =aparajanAnAm, asmadAdInAmiti bhAvaH / yoginAM tu tapoyogayuktAnAM tu, tapasA tapodharmeNa, akhilasiddhiH=sarvakAryasiddhiH / tasmAnAradasadRzAnAM yoginAM ki vimAneneti bhAvaH / anuvAda-mArgameM vimAnake binA hI jAte hue nArada munine AkAzameM praveza kiyA, kyoMki upAyameM aura logoMkI AvazyakatA hai, yogiyoMko to tapasyAse hI saba kAryoM meM siddhi hotI hai / TippaNI-vijagAhe-vi+gAha+liT (karmameM )+ta / anyajanAnAm = anye ca te janAH, teSAm (ka0 dhA0 ) / yoginAM= yuj + ghinuN+Am / akhilasiddhiH akhilAnAM siddhiH (10 t0)| isa padyameM sAmAnyase vizeSa. kA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 3 // khaNDitendrabhavanAabhimAnAlante sma munireSa vimAnAn / athito'pyatithitAmanumene naiva tatpatibhiradhivinamraH // 4 // anvayaH-eSa mUniH khaNDitendrabhavanAdyabhimAnAna vimAnAna lavate sma / addhivina H tatpatibhiH athitaH api atithitAM naiva anumene / vyAkhyA-eSaH=nAradaH, khaNDitendrabhavanAdyabhimAnAn = nirastapurandarasadanAdyahaGkArAn, vimAnAn =devagRhAn, laGghate sma =atickraam| ki bahunA-adhivinamraH=caraNanipatitaH, tatpatibhiH=vimAnA'dhyuSitairdevaiH, athitaH api-prArthitaH api, atithitAm =AtithyaM, naiva anumene= naka svIcakAra, etanmAtravilambaM ca na soDhavAniti bhAvaH / Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 . naSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda-nAradajIne indrabhavana Adike ahaGkArako dUra karanevAle devagRhoMko laGghana kiyA / caraNameM jhukanevAle una bhavanoMke svAmiyoMke prArthanA karanepara bhI unhoMne unake Atithyako svIkAra nahIM kiyaa| TippaNI-khaNDitendrabhavanAdyabhimAnAn = indrasya bhavanam (10 ta0), indrabhavanam AdiryeSAM te ( bahu0 ), teSAm abhimAnaH (10 ta0), khaNDita indrabhavanAdyabhimAno yaste, tAn (bhu0)| aGghivinamraH= aGghayoH vinamrAH, taiH ( sa0 ta0 ) / tatpatibhiH teSAM patayaH, taiH (paM0 t0)| atithitAm = atithi +tal +TAp + am / anumene= anu +mana+liT+ t||4|| tasya tApanabhiyA tapanaH svaM tAvadeva smkocyciH| yAvadeSa divasena zazIva drAgatapyata na tanmahasava // 5 // anvaya:-tapanaH tasya tApanabhiyA svam aciH tAvat eva samakocayat / yAvat eSa divasena zazI iva tanmahasA eva drAk na atapyata / jyANyA-tapana:-sUryaH, tasya= muneH, nAradasya / tApanabhiyA-santApanabhayena, svam =AtmIyam, aci:-tejaH, tAvat eva tatparimANam eva, samakocayat =sakocitavAn / . yAvat yatparimANam, eSaH tapanaH, divasena dinena, dinatejasetyarthaH, zazI ivacandra iva, tanmahasA eva = munitejasA eva, drAk=sapadi, na atapyata=santapto'bhUt / / ___ anuvAda-sUryane nArada munike tApake bhayase apane tejako usa parimANataka saMkucita kara DAlA, jisa parimANase sUrya dinase candramAke samAna munike tejase hI zIghra santapta nahIM hue| ___ TippaNI-tApanabhiyA tApanAt bhI:, tayA (pa0 t0)| samakocayat-: saM+kuca+ Nic + laG+ta / tanmahasA=tasya mahaH, tena (Sa0 t0)| muniko saMtapta karAnese apane tejako saMkucita karanA acchA hai, aisA samajhakara sUrya manda prakAzavAle ho gaye, yaha artha hai| sUryase bhI muni tejasvI haiM, yaha abhiprAya hai / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 5 // paryabhUddinamaNidvijarAjaM patkararahaha ! tena tadA tam / paryabhUta khala kara dvijarAjaH, karma kaH svakRtamatra na bhukte // 6 // andhayaH-dinamaNiH dvijarAjaM karaiH yat paryabhUt / tena tadA taM dvijarAjaH karaH paryabhUt / ahaha / tathAhi-atra kaH svakRtaM karma na bhuGkte ? Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 101 vyAkhyA-dinamaNiH sUryaH, dvijarAja - candraM brAhmaNottamaM ca, karaiH= kiraNaH, hastazca, yat paryabhUt=paribhUtavAn / ahaha !=adbhutam ! tathA hiatra=saMsAre, kaH janaH, svakRtam =nijavihitaM, karma - kriyAM, na muphte ? -na anubhavati ? - anuvAda-sUryane dvijarAjacandra vA zreSTha brAhmaNako kiraNoMse athavA hAthoMse jo paribhUta kiyA, usa kAraNase usa samaya una( sUrya )ko dvijarAja zreSTha brAhmaNa aura candramAne karoM( kiraNoM vA hAthoM )se paribhUta kiyaa| isa saMsArameM kona apane kiye gaye karmakA phala nahIM bhogatA hai ? TippaNI-dinamaNiH dinasya maNiH ( 10 ta0 ) / dvijarAja -dvijAnAM rAjA, tam (Sa0 t0)| karaiH="balihastAM'zavaH karA" ityamaraH / paryabhUtapari+bhU + lu+tip / ahaha ="ahahetyadbhute khede" ityamaraH / svakRtaMsvena kRtaM, tat ( tR0 ta0 ) / saba koI apane kiye gaye karmakA phala bhogatA hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 6 // viSTaraM taTakuzA''libhiraddhiH pAdyamaya'matha kcchvhaabhiH| . papravRndamadhumirmadhuparka. svargasindhuravitA'tithaye'smai // 7 // anvayaH-atha svargasindhuH atithaye asmai taTakuzA''libhiH viSTaram, adbhiH pAdyaM, kaccharuhAbhiH adhya, padmavRndamadhubhiH madhuparka ca adit|| vyAkhyA-atha =anantaraM, svargasindhuH mandAkinI, atithaye=Agantave, asmai nAradAya, taTakuzA''libhiH-tIradarbhA'valibhiH, viSTaram =Asanam, adbhiH=jalena, pAdyaM =pAdA'rtha jalaM, kaccharuhAbhiH=jalaprAyabhUmyutpannAbhirla. tAbhiH, adhyaM = pUjArtha puSpaphalAdiH, padmavRndamadhubhiH kamalasamUhamakarandaH, madhuparka cadadhimadhughRtaM ca, adit=dttvtii| ___ anuvAda-taba mandAkinIne atithi nAradako tIrake kuzoMse bhAsana, jalase pAdya ( paira dhone ke lie jala ), jalaprAya dezameM utpanna honevAlI latAoMse adhyaM ( pUjAke lie puSpa aura phala Adi ) aura kamaloMke madhuoM(makarandoM). se madhuparka de diyaa| . . TippaNI-svargasindhuH svargasya sindhuH (10 ta0) / taTakuzA''libhiH= taTe kuzAni ( sa0 ta0), teSAm AlayaH, tAbhiH (10 t0)| viSTaraM % vistIryate iti viSTaraH, tam, vi+sta+ap / "vRkSA''sanayoviSTaraH" isa sUtrase SatvanipAta / "viSTaro viTapI darbhamuSTiH pIThAdyamAsanam" ityamaraH / Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pAyaM=pAdA'rthamudakaM, "pAdA'rdhAbhyAM ca" isa sUtrase pAda+yat / kaccha. ruhAbhiH kacche rohantIti kaccharuhAH, tAbhiH, kaccha + ruha +ka+TAp+ bhis ( uppd0)| aya'm =arghA'rthamudakam, pUrvasUtrase arSa + yat / padmavRndamadhubhiH=pamAnAM vRndaM. (10 ta0), tasya madhUni, taiH (10 t0)| madhuparkam =dahI, zahada aura gAyake ghIko "madhuparka' kahate haiM / mandAkinIne atithisatkArake taurapara nAradamuniko madhuparkake sthAnameM kamaloMke makarandako arpaNa kiyA, yaha bhAva hai / adita=(Du) dAna + luG + ta / isa padyameM dIpaka alaGkAra hai / / 7 // sa. vyatItya viyadantaragAdhaM nAkanAyakaniketanamApa / sampratIrya bhayasindhumanAdi brahma zarmabharacAra yatIva // 8 // anvayaH-saH agAdhaM viyadantaH vyatItya yatI anAdi bhavasindhu sampratIrya zarmabharacAru brahma iva nAkanAyakaniketanam Apa / vyAkhyA--saH=nAradaH, agAdhaM-vizAlaM, viyadantaH AkAzA'bhyantaraM, vyatItyaatikramya, yatI=yogI, anAdim =AdirahitaM, pravAhanityamiti bhAvaH / bhavasindhuM saMsArasamudra, sampratIrya = samyak tIrvA, zarmabharacAru = paramAnandasundaraM, brahma iva paramAtmAnam iva, nAkanAyakaniketanaM-indrabhavanaM, vaijayantamiti bhAvaH / Apa-prAptavAn / __anuvAda-nAradane vizAla AkAzake abhyantara bhAgako pAra kara jaise yogI Adi-antase rahita saMsArasamudrako pAra kara parama Anandase sundara brahma ( paramAtmA )ko prApta karatA hai, usI taraha indrake bhavana( vaijayanta )ko prApta kiyaa| TippaNI-viyadantaH=viyataH antaH, tat (Sa0 ta0) / vyatItya-vi+ ati + iN + ktvA ( lyap ) / anAdim = avidyamAnaH AdiH yasya saH, tam ( nana bahu0 ) / bhavasindhuM bhava eva sindhuH, tam ( rUpaka0 ) / sampratIryasaM + pra+ta+ ktvA ( lyap ) / zarmabharacAru - zarmaNaH bharaH (10 ta0 ), tena cAru, tat (tR0 t0)| nAkanAyakaniketanaM nAkasya (svargasya ) nAyakaH ( 10 ta0), tasya niketanaM, tat (10 t0)| ApaAp + liT +tip ( Nal ) / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 8 // arcanAbhirucitoccatarAbhicAru taM sdkRtaa'timindrH|| yAvavahakaraNaM kila sAdhoH pratyavAyadhutaye, na guNAya // 6 // Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH anvaya:-indraH tam atithim ucitoccatarAbhiH arcanAbhiH cAru sdkRt| yAvadahakaraNaM sAdhoH pratyavAyadhutaye, guNAya na kila / vyAlyA- indraH zakraH, taM- pUrvoktam, atithim =AgantuM, nAradamiti bhAvaH / ucitoccatarAbhiH=ucitAt (vihitAt ) uccatarAbhiH ( adhi. kAbhiH ), arcanAbhiH pUjAbhiH, cAruzobhanaM yathA tathA, sadakRtasatkRtavAn, nAradasya adhikaM satkAraM kRtavAniti bhAvaH / adhikA''caraNe kAraNamAha-yAvadahakaraNamiti / yAvadahasya ( yAvaduktasya ), karaNam ( Aca. raNam ), sAdho:=ziSTasya, pratyavAyadhutaye = akaraNadoSanivAraNAya eva, guNAya=utkarSAya, na=no vartate, kila-nizcayena / . anuvAda- indrane atithi nAradakA ucitase bhI adhika pUjAoMse acchI tarahase satkAra kiyA, kyoMki jitanA cAhie utanA hI karanA ziSToMko kevala pratyavAya haTAne ke lie hotA hai, utkarSake lie nhiiN| TippaNI-ucitoccatarAbhiH=atizayena uccA uccatarAH ( ucca+ tarap + TAp ), ucitAt uccatarAH, tAbhiH (10 t0)| sadakRta-sat+ kR+luGa+ta (kartAmeM ), "AdarA'nAdarayoH sadasatI" isase nipAtana honese "sat" zabdakA pUrvaprayoga huA hai| yAvadahakaraNaM=yAvAn arho yAvadaha, "yAvadavadhAraNe" isa sUtrase avyayIbhAva / yAvadahasya karaNam (10 t0)| pratyavAyadhutaye=pratyavAyasya dhutiH, tasya (pa0 t0)| atithikI pUjA Adise jitanA sammAna karanA cAhie, utanA karanese, kevala na karanese honevAle pratya. vAya( prAyazcittIyatA )kA parihAra hotA hai, utkarSake lie nahIM hotA hai, ataH indrane ucitase bhI adhika nAradakI pUjA kI, yaha tAtparya hai / isa papameM sAmAnyase vizeSakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 6 // nAmadheyasamatAsakhamadrerabibhinmuniracAbiyata vAk / parvato'pi lamatAM kathamacarcA va dvijaH sa vibudhaa'dhiplmbhii||10|| anvayaH-atha adribhit adreH nAmadheyasamatAsakhaM muni drAk Adriyata / parvato'pi sa dvijaH vibudhA'dhipalambhI (san ) katham arcA na labhatAm ?.. vyAkhyA- atha-nAradasatkArA'nantaram, adribhit - indraH, adreH-parvatasya, nAmadheyasamatAsakhaM = nAmasAmyamitraM, muni parvata, drAk zIghram, AdriyatasatkRtavAn / parvataH parvatA'reH ( indrasya ) kathaM satkAraM prAptavAnityAha-parvato'. pIti / parvato'pi = parvatanAmadheyo'pi, saH = pUrvoktaH, dvijaH = brAhmaNaH, Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vibudhA'dhipalambhI=devendraprApI san, kathaMkena prakAreNa, arcA=pUjAM, na labhatAMno prApnotu, labhatAmeveti bhaavH|| anuvAda-nAradakA satkAra karaneke anantara indrane parvatake samAna nAmavAle parvata munikA zIghra satkAra kiyaa| parvata nAmavAle hokara bhI ve brAhmaNa indrako prApta karanepara kyoM satkArako prApta na kareM ? ( kareMge hii)| TippaNI-adribhita =ani bhinattIti, adri+bhi+kvip+suH / nAmadheyasamatAsakhaM = nAma eva nAmadheyam, nAma zabdase "vA bhAgarUpanAmabhyo dheyaH" isase svA'rtha( prakRtyartha )meM dheyapratyaya / samasya bhAvaH samatA, sama+tala+ TApa, nAmadheyena samatA sakhA nAmadheyasamatAsakhaH (tR0 t0)| tasyAH (Sa0 ta0), "rAjA'haHsakhibhyaSTac" isa sUtrase samAsAnta Tac / AdriyataAG + dRG + laG+ta / vibudhA'dhipalambhI - vibudhAnAm adhipaH (10ta0), "vibudhaH paNDite deve" iti vizvaH / vibudhA'dhipaM labhate iti, vibudhA'dhipa+ labha+ Nini ( upapada0 ) + su / labhatAM - labha+ loT + ta / abhyAgata "brAhmaNa vivekI zatruse bhI pUjAko prApta karate haiM, yaha bhAva hai // 10 // .. tajAvativitIrNasaparyA chodamAnapi viveda munIndraH / svaHsahasthitisuzikSitayA tAn dAnapAramitayaiva vadAnyAn // 11 // anvayaH-munIndraH tAn dyodumAn api ativitIrNasaparyAt tadbhajAt ( guroH ) svaHsahasthitisuzikSitayA dAnapAramitayA eva vadAnyAn viveda / vyAkhyA-munIndraH = nAradaH, tAn =prasiddhAn, dyogumAn api =kalpa. vRkSAn api, ativitIrNasaparyAt =atizayadattapUjanAt, tadbhujAt = indrahastAt eva ( guroH ), svaHsahasthitisuzikSitayA=svargasahavAsasvabhyastayA, dAnapAra* mitayA eva = "dAnapAramitA"''khyagranthavizeSeNa eva, kAraNena, vadAnyAn - bahupradAn. vivedajJAtavAn / anuvAda-nAradane prasiddha kalpavRkSoMko bhI, atyanta pUjA karanevAle indrake bAhurUpa guruse svarga meM sAtha-sAtha rahanese suzikSita "dAnapAramitA" nAmaka granthase hI adhika dAna karanevAlA jaanaa| __TippaNI-munIndraH= munInAm indraH (10 t0)| dhodrumAn = dyoH drumAH, tAn (pa0 ta0 ) / ativitIrNasaparyAta atyantaM vitIrNA (supsupA0), ativitIrNA saparyA yena ativitIrNasaparyaH, tasmAt ( bahu0 ) / svaHsahasthiti. suzikSitayA = svaH sahasthitiH ( sa0 ta0), tayA suzikSitA, tayA Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 105 (tR0 t0)| vadAnyAn = "syurvadAnyasthUlalakSadAnazauNDA bahuprade" ityamaraH / viveda-vid+liT + tip ( Nal ) / nAradane indrake hAthako "yaha kalpavRkSoMko bhI dAnavidyAkA upadeza karanevAlA hai" aisA jAna liyaa| "indrakI udAratA kalpavRkSako bhI mAta karanevAlI hai" yaha bhAva hai // 11 // mudritA'nyajanasaGkathanaH sannAradaM balaripuH samavAdIt / Akara: svaparabhUrikayAnAM prAyazo hi suhRdoH sahavAsaH // 12 // anvayaH- balaripuH mudritA'nyajanasaGkathanaH san nAradaM samavAdIt, hi prAyazaH suhRdoH sahavAsaH svaparabhUrikathAnAm AkaraH / vyAkhyA-balaripuHbalA'rAtiH, indra ityarthaH / mudritA'nyajanasaGkathanaH san-nivAritetaralokA''lApaH san, nAradaM devaSi, samavAdI-samavocata / uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-Akara iti / hi=yasmAtkAraNAta, prAyazaH=bAhulyena, suhRdoH-mitrayoH, sahavAsaH=saGgamaH, svaparabhUrikathA. nAm = AtmIyA'nyabahuvArtAnAm, AkaraH khaniH / anuvAda-indrane anya vyaktise bAtacIta rokakara nAradajIse vArtAlApa kiyA, kyoMki akasara do mitroMkA saMgama apane aura dUsaroMke bahutase vRttAntoMkA khAna hotA hai| TippaNI -balaripuH=balasya ripuH (pa0 ta0), "balA'rAtiH zacIpatiH" ityamaraH / mudritA'nyajanasaMkathanaH =anyazcA'sau janaH (ka0 dhA0 ), tena saMkathanam ( tR0 ta0 ), mudritam anyajanasaMkathanaM yena saH ( bahu0) / samavAdIt sam +vada+laDa+tipa / prAyazaHprAya+zas / suhRdayoH=zobhanaM hRdayaM yayosto, tayoH ( bahu0 ) / sahavAsaH saha+vas + ghan / svaparabhUrikathAnAM=bharayazca tAH kathAH (ka0 dhA0 ), sve ca pare ca (dvandvaH ), svapareSAM bhUrikathAH, tAsAm ( Sa0 t0)| Akara:- "khaniH striyAmAkaraH syAt" ityamaraH / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 12 // taM kathA'nukathanaprasRtAyAM dUramAlapanakautukitAyAm / bhUbhRtAM ciramanAgamahetaM jnyaatumicchrvdcchtmnyuH|| 13 // anvayaH-zatamanyuH AlapanakautukitAyAM dUraM kathA'nukathanaprasRtAyAM ( satyAm ) ciraM bhUbhRtAm anAgamahetuM jJAtum icchuH ( san ) tam avadat / Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-zatamanyuH = indraH, AlapanakotukitAyAm=AbhASaNotkaNThAyAM, dUraM viprakRSTa, kathA'nukathanaprasRtAyAm =vacanA'nuvacanavistRtAyAM satyAm, ciraM bahukAlAtprabhRti, bhUbhRtAM = rAjJAm, anAgamahetum =anAgamanakAraNaM, jJAtuM vettum, icchu: == abhilASukaH san, taM=nAradam, avadat = uktavAn, apRcchaditi bhAvaH / ____ anuvAda-indrane AbhASaNa( bAtacIta )kI utkaNThAkI ukti aura pratyuktise dUrataka bar3hanepara bahuta kAlase rAjAoMke na Aneke kAraNako jAnanekI icchA karate hue una( nArada )se khaa| . TippaNI-zatamanyuH= zataM manyavaH ( yajJAH ) yasya saH ( bahu0 ) / "manyurdainye kratI yudhi" itymrH| AlapanakautukitAyAm=kautukam asyA'stIti kautukI, kautuka + iniH, kautukino bhAvaH, kautukin + tala +TAp, Alapanasya kautukitA, tasyAm (10 ta0) / kathA'nukathanaprasRtAyAM kathA ca anukathanaM ca ( dvandvaH ), kathA'nukathanAbhyAM prasRtA, tasyAm ( tR0 ta0 ) / bhUbhRtAM= bhuvaM bibhrati bhUbhRtaH, teSAm, bhU+bhR+ kvip +Am ( uppd0)| anAgamahetumna AgamaH ( nan0), tasya hetuH, tam ( 10 ta0 ) / avadatvada+laG+tip // 13 // prAgiva prasuvate nRpavaMzAH kiM nu samprati na vIrakarIrAn ? ye parapraharaNaH pariNAma vikSatAH kSititale nipatanti // 14 // anvayaH-nRpavaMzAH prAk iva samprati vIrakarIrAn ki na prasuvate nu ? ye pariNAme parapraharaNaH vikSatAH ( santaH ) kSititale nipatanti / ___ vyAlyA-nRpavaMzAH rAjakulAni, nRparUpA vaMzAzva, prAk iva pUrvam iva, samprati= idAnIM, vIrakarIrAn =vIrAGkurAn, kiM na prasuvate nu?= ki no janayanti nu ? ye=vIrakarIrAH, pariNAme = vRddhA'vasthAyAM, parapraharaNaH =zatruzastraiH, anyadAtrAdibhizva, vikSatA: hatAH, AhatAzca santaH, kSititale= bhUtale, nipatanti = nipatitA bhavanti, na tu rogAdineti bhAvaH / anuvAda-rAjAoMke kula vA zreSTha vaMza, pahaleke samAna Ajakala vIroMke akuroM( putroM )ko vA zreSTha aGkuroM( koMpaloM )ko kyA utpanna nahIM karate haiM ? jo vIroMke aGkura ( santAna ) vA zreSTha vaMzoMke aGkura ( kopala ) paripakva avasthA( vRddhAvasthA vA jIrNa avasthA )meM zatruoMke hathiyAroMse vA anyoMkI kulhAr3I Adise tADita hokara bhUtalameM gira par3ate haiM / Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 107 TippaNI-nRpavaMzAH nRpANAM vaMzAH (10 ta0) / vaMzake pakSameM nRpA eva vaMzAH ( rUpaka0 ) / "dvau vaMzo kulamaskaro" ityamaraH / vIrakarIrAn =vIrA eva karIrAH, tAn (rUpaka0), "vaMzA'Gakure karIro'strI" ityamaraH / prasUvatepra+Sa+laT +jh| parapraharaNaH pareSAM praharaNAni, taiH (10 t0)| vikSatAH=vi + kSaNa + kta + jas / kSititale =kSitestalaM, tasmin (pa0 ta0), niptnti=ni+pt+ltt+jhi| isa padyameM rUpaka aura zleSakA saGkara hai // 14 // pAthivaM hi nijamAjiSu vIrA dUramUrdhvagamanasya virodhi| gauravAhapurapAsya bhajante maskRtAmatithigauravaRddhim // 15 // . anvayaH-vIrAH pArthivaM gauravAt Urdhvagamanasya dUraM virodhi nijaM vapuH AjiSu apAsya matkRtAm atithigauravaRddhi bhajante hi / - vyAkhyA-vIrAH zUrAH, pUrvoktA raNapAtina iti bhAvaH / pArthivaM= pRthvIvikAram, ata eva gauravAt =gurutvaguNayogitvAt, Urdhvagamanasya = utpatanakarmaNaH pArthivatvAt UdhrvalokaprAptezca, dUram = atyantaM, virodhi-pratibandhakaM, nijaM svakIyaM, vapuH=zarIram, AjiSu yuddheSu, apAsya = tyaktvA, matkRtAM madvihitAm, atithigauravaRddhim =AgantukasatkArasamRddhi, bhajanteprApnuvanti, tAdRzavIrA'prAptI mamA'tithilAbho na syAditi bhAvaH / __ anuvAda-vIra rAjA loga pRthivIke vikArabhUta ataeva guru (vajanadAra) honese Upara jAnemeM vA UrdhvalokameM jAnemeM atyanta pratibandhaka apane zarIrako saMgrAma meM chor3akara mujhase kiye gaye atithisatkArakI samRddhiko prApta kara lete haiN| TippaNI-pArthivaM-pRthivyA vikAraH, tat, pRthivI+ aN+am / gauravAda=guru + aN + Gasi / Urdhvagamanasya=UvaM ca tata gamanaM, tasya (ka0 dhA0 ) / virodhi = vi + rudh + Nini+am / apAsya apa+ as+ktvA ( lyap ) / matkRtAM mayA kRtA, tAm ( tR0 ta0 ) / atithi gauravaRddhim =atitheH gauravaM ( 10 ta0), tasya RddhiH, tAm (10 ta0), "gaurava+Rddhi" yahA~para "RtyakaH" isa sUtrase prakRtibhAva honese ar guNa nahIM huaa| bhajante-bhaja+ laT + i / pRthivIkA vikArabhUta zarIra guru honese Upara ( svargameM ) jAnemeM asamartha hai, isalie rAjAloga saMgrAmameM ( Ahata Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 naMSadhIyacaritaM mahAkAvyam hokara maranese ) use chor3akara ( svarga meM Akara ) mere mAtithyasatkArakI samRddhiko prApta karate haiM / kahA bhI hai__ "dvAvimo puruSo loke suurymnnddlbhedinii| parivAD yogayuktazca, raNe cA'bhimukho hataH // " arthAt yogAbhyAsa karanevAlA saMnyAsI aura sammukha yuddhameM jo mArA jAtA hai, ye do, lokameM sUryamaNDalakA bhedana karanevAle haiM arthAt svargako prApta hote haiM, yaha isa padyakA tAtparya hai // 15 // "sAbhizApamiva mA'tithayaste mAM yadadya bhagavannupayAnti / tena na niyamimAM bahu manye svodaraMkabhRtikAryakadaryAm // 16 // anvayaH-he bhagavan ! te atithayaH sA'bhizApam iva mAm adya yatna upayAnti, tena svodaraikabhRtikAryakadaryAm imAM zriyaM na bahu manye / ___ vyAkhyA-he bhagavan =he mune ! te=vIrAH, abhimukhayuddhe prANatyAgina iti zeSaH / sA'bhizApam iva mithyA'bhizastam iva, mAM=devendram, adyaidAnIM, yat, na upayAntina prApnuvanti / tena kAraNena, svodarakabhRtikAryakadaryA=nijajaTharamAtrapoSaNakRtyakRpaNAm, imAm etAM, zriyaM = sampatti, na bahu manye =na adhikaM vimRzAmi, atithisatkArarahitasya samRddhasya samRddhi niSphalatA eva kSatiriti bhaavH| ___ anuvAda-he devarSe ! saMgrAmameM prANa chor3anevAle vaise vIra atithi, pAtaka Adike mithyA abhizApase yuktake samAna mere pAsa ina dinoM jo nahIM Ate haiM, isa kAraNase apane udaramAtrake poSaNa kAryase kRpaNa isa sampattikA maiM adhika sammAna nahIM karatA huuN| TippaNI-bhagavan =bhaga+matup + su ( sambuddhimeM ) / sA'bhizApam = abhizApena sahitaH, tam ( tulyayogabahu0 ), ."atha mithyAbhizaMsanam / abhizApaH" ityamaraH / pAtaka Adike jhUThe apavAdako "abhizApa" kahate haiM / upayAnti = upa+yA+ laT + ziH / svodaraikabhRtikAryakadA~ svasya udaram (10 ta0 ), ekA cA'so bhRtiH ( ka0 ghA0 ), svodarasya ekabhRtiH (10 ta0), sA eva kAryam ( rUpaka0 ), artuM yogyaH aryaH, "R gato" dhAtuse "aryaH svAmivaizyayoH" isase. svAmI aura vaizya arthameM NyatkA apavAda yat pratyaya / kutsitaH aryaH kadaryaH ( gati0 ) / "koH kattatpuruSe'ci" isase 'ku'ke sthAnameM "kat" Adeza / kadaryakA lakSaNa hai-"AtmAnaM dharmakRtyaM ca Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 106 putradArAMzca pIDayet / lobhAdyaH pitaro bhrAtRn sa kadayaM iti smRtaH / " arthAt jo lobhase apaneko, dharmakRtyako, putra, patnI, mAtA, pitA aura bhAiyoMko pIDita kare, use "kadarya" kahate haiM / "kadarye kRpaNakSudrakimpacAnamitampacAH" ityamaraH / svodaraikabhRtikAryeNa kadaryA, tAm, (tR0 ta0 ) // 16 // pUrvapuNyavibhavavyayalabdhAH sampado vipada eva vimRSTAH / pAtrapANikamalArpaNamAsA tAsu zAntikavidhividhidRSTaH // 17 // anvayaH- pUrvapuNyavibhavavyayalabdhAH sampado vimRSTA vipadaH eva / tAsu AsAM pAtrapANikamalArpaNam eva vidhidRSTaH zAntikavidhiH / , vyAlyA.-pUrvapuNyavibhavavyayalabdhAH purAtanasukRtasampadviniyogaprAptAH / sampadaH = sampattayaH, vimRSTAH=vicAritAH, vipada eva=vipattaya eva / tAsu sampadrUpAsu vipatsu, AsAM sampadAM, pAtrapANikamalA'rpaNam eva= vidyAdisampannakarakamaladAnam eva, vidhidRSTaHzAstrA'valokitaH, zAntikavidhiH-zAntikarmA'nuSThAnam / ___ anuvAda-pahalekI puNyasampattike vyayase prApta sampattiyAM vicAra karanepara vipattiyAM hI haiN| una sampattiyoM meM unako satpAtroMke karakamala meM dAna karanA hI zAstroMmeM dekhA gayA zAntikamakA anuSThAna hai| ___ TippaNI-pUrvapuNyavibhavavyayalabdhAH pUrva ca tatpuNyam (ka0 dhA0 ), tasya vibhavaH ( 10 ta0 ), tasya vyayaH (10 ta0 ), tena labdhAH (tR0 ta0) / sampadaH sam +pada+kvip+jas / vimRSTAH-vi+ mRz+kta+TAp+ jas / vipadaH=vi+pad+kvip+jas / apane udayase pahalekI puNyasampattikI nAzaka honese sampattiyA~ vipattirUpa haiM, yaha tAtparya hai| pAtrapANikamalA'rpaNaM pANaya evaM kamalAni (rUpaka0), pAtrANAM pANikamalAni, (pa0 ta0), teSu arpaNam (sa0 t0)| vidhidRSTaH-vidhiSu dRSTaH (sa0 t0)| zAntikavidhiH zAntikasya vidhiH (10 t0)| pAtrakA lakSaNa yogIzvara yAjJavalkyane kiyA hai "na vidyayA kevalayA tapasA vA'pi pAtratA / ____yatra vRttamime cobhe taddhi pAtraM prakIrtitam" ( AcAra0 200 ) arthAt kevala vidyAse athavA tapasyAse pAtratA nahIM hotI hai, tapasyA aura vidyAke sAtha jahA~para saccaritratA bhI vidyamAna hai, use "pAtra" kahate haiM / aise pAtrako pUrvapuNyase prApta sampattikA vitaraNa karanese usakI zAntividhikA Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuSThAna hotA hai| isase bIjAkuranyAya kahA gyaa| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 17 // tadvimRjya mama saMzayazilpi sphItamatra viSaye sahasA'gham / / bhUyatAM bhagavataH zrutisAraradya vAgbhiraghamarSaNaRgbhiH // 18 // anvayaH-tat atra viSaye mama saMzayazilpi sphItam aghaM sahasA vimRjya bhagavato vAgbhiH zrutisAraiH aghamarSaNaRgbhiH bhUyatAm / vyAkhyA-tat=tasmAtkAraNAt, atra=asmin, viSaye =arthe, mama= indrasya, saMzayazilpi=sandehajanakaM, sphItaM prabhUtam, argha =pApaM, mithyAjJAnasya aghamUlatvAditi bhAvaH / sahasAzIghra', vimRjya = nivayaM, bhagavataH= 'devarSerbhavataH, vAgbhiH vANIbhiH, zrutisAraiH vedasAraH, karNA'mRtazca, aghamarSaNaRgbhiH - aghamarSaNIbhiH RgbhiH, pApanAzakacchandomantrariti bhAvaH / bhUyatAM bhUyeta / sAmprataM matsamIpe rAjJAmanAgamanakAraNaM brUhIti bhAvaH / - anuvAda-usa kAraNase isa viSayameM mere sandehako utpanna karanevAle bar3he hue pApako zIghra haTAkara bhagavAn ApakI. vANiyAM, vedakI sArabhUta athavA koMko amRtarUpa aghamarSaNa RcAe~ ho jAye / TippaNI- saMzayazilpi-zilpam asyA'stIti zilpa, zilpa+ iniH / saMzayasya zilpi, tat (10 ta0), saMzayarUpa zilpako utpanna karanevAlA, yaha tAtparya hai| sphItaM sphAyI+kta+su / aghaM="duHkhanovyasaneSvadham" iti vaijyntii| vimRjya=vi+mRj+ktvA ( lyap ) / zrutisAraiH= zruteH sArAH, taiH (10 t0)| aghamarSaNaRgbhiH = aghaM ( pApam marSayantIti aghamarSaNyaH, agha + mRS + Nic + lyuH ( ana ) + GIp ( upapada0), aghamarSaNyazca tA RcaH (ka0 dhA0 ), tAbhiH, yahA~para karmadhAraya samAsa honese "puMvatkarmadhArayajAtIyadezIyeSu" isa sUtrase "puMvadbhAva" mahopAdhyAya mallinAthajIne "striyAH puMvat" ityAdise jo puMvadbhAva likhA hai, vaha ThIka nahIM hai, ukta sUtra to bahuvrIhi samAsa meM puMvadbhAva karatA hai / "RtyakaH" isa sUtrase prakRtibhAva honese aguNa nahIM huaa| "RtaM ca satyaM ca0" "AyaM go0" "drupadAdiva0": ityAdi RcAe~ "aghamarSaNaRcA"ke nAmase prasiddha hai| ApakI vANiyA~ vedakI sArabhUta aghamarSaNa RcAoMke samAna hoM, yaha tAtparya hai| isa padya meM munivacanoMmeM AropyamANa aghamarSaNatvakA Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 111 prastuta agha( pApa )ke haraNameM upayoga honese pariNAma alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai "viSayAtmatayA''ropye prakRtA'rthopayogini / pariNAmo bhavettulyA'tulyA'dhikaraNo dvidhA / " 10-51 // 18 // ityudIrya maghavA vinaddhi vrdhynnvhittvbhrenn| cakSuSAM dazazatImanimeSo tasthivAnmunimukhe praNidhAya // 16 // anvayaH-maghavA iti udIrya avahitatvamareNa vinaddhi vardhayan animeSAM cakSuSAM dazazatI munimukhe praNidhAya tasthivAn / vyAlyA-maghavA=indraH, iti =pUrvoktam, udIyaM =uktvA, avahitatvabhareNa =ekAgratA'tizayena, vinaya ddhi=namratA'tizayaM, vardhayan = samardhayan, animeSAM nimeSarahitA, cakSuSAM netrANAM, dazazatIMsahasraM, munimukhenAradavadane, praNidhAya =saMsthApya, tasthivAn = sthitaH / anuvAda-indra aisA kahakara atyanta ekAgratAse namratAko samRddhiko baDhAte hue ninimeSa hajAra netroMko nArada RSike mukha meM lagAkara sthita hue| TippaNI-dIya =ud + Ir+ktvA ( lyap ) / avahitatvabhareNa = avahitasya bhAvaH, avahita +tva / avahitatvasya bharaH, tena (10 ta0 ) / vinaddhi vinayasya RddhiH, tAm (10 ta0 ) / vardhayan = vRdh + Nic + laT ( zatR )+suH / animeSAm avidyamAnA nimeSA yasyAM sA, tAm (nbbhu0)| dazazatI - dazAnAM zatAnAM samAhAro dazazatI, tAm / "taddhitArthottarapade samAhAre ca" isa sUtrase samAsa, usakI "saMkhyApUrvo dviguH" isa sUtrase dvigusaMjJA / "akArAntottarapado dviguH striyAmiSTaH" isase strItvakI iSTise "dvigoH" isase GIp / munimukhe-muneH mukhaM, tasmin (pa0 t0)| praNidhAya-pra+ni+ dhA+ktvA ( lyap ) / tasthivAn =sthA+liT (.kvasuH )+su // 19 // vIkSya tasya vinaye paripAkaM pAkazAsanaparva spRzato'pi / nAradaH pramadagadgadayoktyA vismitaH smitapuraHsaramANyat // 20 // anvayaH-nAradaH pAkazAsanapadaM spRzataH api tasya vinaye paripAkaM vIkSya vismitaH ( san ) pramadagadgadayA uktyA smitapuraHsaram Akhyat / vyAkhyA-nAradaH=devarSivizeSaH, pAkazAsanapadam = indratvaM, spRzataH api adhitiSThataH api, tasya indrasya, vinaye-namratAyAM, paripAkaM prakarSa, vokya-dRSTvA, vismitaHAzcaryayuktaH san, pramadagadgadayA harSavisvasyA, Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam .... uktyA=vAcA, smitapuraHsaraM mandahAsyapUrvakam, Akhyat =AkhyAtavAn "Uce" iti pAThAntare jagAdetyarthaH / anuvAda-nArada, indrapadameM adhiSThita honepara bhI indrakI namratAke utkarSako dekhakara Azcaryayukta hote hue harSase gadgada vacanase mandahAsyapUrvaka bole| TippaNI-pAkazAsanapadaMpAkAnAM (ditigarbhANAm ) pAkasya ( detyavizeSasya ) vA zAsanaH (10 ta0), pAkazAsanasya padaM, tat (10 t0)| spRzataH spRzatIti spRzan, tasya, spRza+laMT ( zatR )+ Gas / vIkSya - vi+ IkSa+ktvA (lyap ) / vismitaH vi+smiG+ktaH (kartA)+suH / pramadagadgadayA=pramadena gadgadA, tayA (tR0 ta0 ) / uktyA=bU ( vac )+ ktin+ttaa| smitapuraHsaraM=smitaM pura.saraM yasmin, tadyathA tathA ( bahu0 ) / Akhyat -AG+kyA+luGa+tip / "asyativaktikhyAtibhyo'G" isa sUtrase 'nli ke sthAnameM aG Adeza / "Uce" aise pAThameM brUn ( vac ) + liT + ta // 20 // mikSitA zatamakhI sukRtaM yattatparizramavivaH svvibhuuto| tatphale tava paraM yadi helA klezalabdhamadhikA''daravaM tu // 21 // anvayaH-zatamakhI. yA sukRtaM bhikSitA, tatphale svavibhUtI helA yadi, tatparizramavidaH tava paraM, klezalabdhaM tu adhikA''daradam / . vyAkhyA-(he indra ! ) zatamakhI-zatayajJI, yat sukRtaM puNyaM, bhikssitaayaacitaa| tatphale= tatsukRtaphale, svavibhUtI=nijaizvarya, helA yadi= avajJA cet, tatparizramavidaH=yAcjAklezA'bhijJasya, tava paraMbhavata eva, nA'nyasyeti bhaavH| yAcaka eva yAcakaduHkhaM jAnAtIti bhAvaH / nanu dhaninAM dAtRtve kiM citram ? tatrAha-klezalabdhamiti / klezalabdhaM tu prayAsaprApta vastu tu, adhikAdaradam = bahusammAnakArakaM, bhavatIti zeSaH / / anuvAda-Apane so yajJarUpa jo puNyakI yAcanA kI hai, usake phalasvarUpa apane aizvarya meM anAdara hai to vaha yAcanAke klezake abhijJa ApakA hI hai, klezase prApta vastu to adhika sammAna karanevAlA hotA hai| . TippaNI-zatamakhI=zatAnAM makhAnAM samAhAraH ( dviguH) / bhikSitA bhikSa+kta+TAp / bhikSa.dhAtuke duhAdi gaNameM par3he jAnese apradhAna karmameM kta pratyaya / tatphale tasya phalaM, tasmin (pa0. ta0) / svavibhUtI=svasya vibhUtiH Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 113 paJcamaH sargaH tasyAm (Sa0 t0)| helA="helA'vajJA vilAsayoH" iti vizvaH / tatparizramavidaH tasyAH ( bhikSAyAH ) parizramaH (Sa0 ta0), taM vettIti tatparizramavid, tasya, tatparizrama+vid + kvip + Gas ( uppd0)| paraM="paraM sthAduttamAnAptavairidureSu kevale" iti vishvH| yAcaka hI yAcakakA duHkha jAnatA hai, yaha bhAva hai / klezalabdhaM = klezena labdham ( tR0 ta0) / adhikAMdaradam - adhikazcA'so AdaraH (ka0 dhA0 ). taM dadAtIti, adhikAdara+dA+ka: ( uppd0)| klezase prApta vastu to adhika sammAnakI janaka hotI hai, parantu Apane so yajJoMkA anuSThAna karake jo indra pada pAyA hai, usameM jo Apa anAsthA dikhalAte haiM, vaha Apake sivAya koI nahIM dikhAtA hai, yaha bhAva hai| isa padyameM kAvya liGga alaGkAra hai / / 21 // sampadastava girAmapi dUrA yanna nAma vinayaM vinynte| zraddadhAti ka iveha na sAkSAdAha cedanubhavaH paramAptaH ? // 22 // anvayaH-tava sampado girAm api dUrAH, yat vinayaM na vinayante nAma / (kintu ) iha paramAptaH sAkSAt anubhavaH na Aha cet, kaH iva zraddadhAti ? vyAkhyA-tava=bhavataH, sampadaH sampattayaH, girAm api-vAcAm api, dUrA:-viprakRSTavartinyaH, agocarAH / bhavatsampado vAgbhirvarNayituM na zakyA iti bhAvaH / yat =yasmAtkAraNAt, vinayaM=namratAM, na vinayante =no lumpanti, 'nAma khalu / kintu iha-asmin viSaye, bhavadvinayasya utkRSTatva iti bhAvaH / paramAptaH =zreSThapramANabhUtaH, sAkSAt =pratyakSarUpaH, anubhava: anubhUtiH, na Aha cet =na brUte yadi, tarhi ka iva=ko vA, zraddadhAti vizvasiti / / anuvAda-(he devendra ! ) ApakI sampattiyAM vANiyoMse bhI dUra haiM ( varNanakI viSayabhUta nahIM haiM ), jo ki namratAko nahIM haTA rahI haiN| isa viSayameM parama pramANabhUta pratyakSa anubhava nahIM jatAtA to kauna vizvAsa karatA ? ( koI nhiiN)| TippaNI-sampadaH sam + pad+kvip + jas / vinayante=vi+nIla + laT + jha / "svaritanitaH katrabhiprAye kriyAphale" isase aatmnepd| paramAptaH =paramazcA'sau AptaH (ka0 dhaa0)| zraddadhAti-zrad+dhA+laT+tip, isa padyameM sampattiyoMke vacanagocara honepara bhI agocaratvakI ukti honese asambandharUpa atizayokti alaGkAra hai // 22 // 80.50 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam "zrIbharAnatithisAskaravANi, svopabhogaparatA na hite"ti| pazyato bahirivA'ntarapIyaM dRSTisRSTiradhikA tava kApi // 23 // anvayaH- "zrIbharAn atithisAt krvaanni| svopabhogaparatA na hitA" iti pazyataH tava bahiH iva antaH api kA'pi iyaM dRSTisRSTi: adhikA / / ____ vyAkhyA-zrIbharAn =sampattisamUhAn, atithisAt =dAnena atithyadhInaM, karavANi kuryAm, svopabhogaparatA- nijamAtropabhogatatparatA, AtmambharittA iti bhAvaH / na hitAna zreyaskarI, iti = evaM, pazyataH vilokayataH jAnatazca, tava-bhavataH, bahiH ivabAhya iva, deha iva, antaH api= antarAtmani api, kA'pi=anirvacanIyA, iyam =eSA, dRSTisRSTi:=jJAnasRSTi: akSisRSTizca, adhikaa=asaadhaarnnii| - anuvAda-(he devendra ! ) sampattiyoMko dAnase atithiyoMke adhIna karUMgA, kevala apane upabhogameM tatparatA hitakAraka nahIM hai, isa prakAra dekhate hue aura jAnate hue ApakI jaise zarIrameM vaise antarAtmAmeM bhI anirvacanIya yaha netroMkI aura jJAnakI sRSTi ( utpatti ) asAdhAraNa hai| TippaNI-zrIbharAn =zriyo bharAH, tAn (10 t0)| atithisAt = atithyadhInAn zrIbharAn deyAna karavANi, "de ye vA ca" isa sUtrase cakAra. pAThake sAmathryase sAti pratyaya / karavANi=(Du) kRtra + loT + mip / svopabhogaparatA-parasya bhAgaH paratA, para+tala+TApa, svasya upabhogaH (Sa0 ta0), tasmin paratA ( sa0 t0)| pazyataH-pazyatIti, tasya, dRz (pazya )+laT (zata)+ Gas / yahA~ para dRz dhAtu jJAna arthameM bhI hai / dRSTisRSTi:- dRSTe: ( netrasya, jJAnasya vA ) sRSTiH (Sa0 t0)| "dRSTiAne'kSidarzane" ityamaraH / indrake hajAra netra the, ataH unake netroMkI sRSTi yahA~para vivakSita hai / isa padyameM zliSTa zabdase gRhIta donoM dRSTiyoMke abheda adhyava. sAyase "bahiriva" aise kathanase upamA alaGkAra hai // 23 // A. ! svabhAvamadhuraranubhAvastAvakaratitarAM taralAH smH| .cAM prazAdhi galitA'vadhikAlaM sAdhu sAdhu vijayasva viDojaH ! // 24 // anvayaH-he viDojaH ! svabhAvamadhuraH tAvakaH anubhAvaH atitarAM taralAH smaH / AH ! galitA'vadhikAlaM yAM sAdhu prazAdhi / sAdhu vijayasva / vyAkhyA-he viDojaH he indraH ! svabhAvamadhuraiH-nisargasundaraH, tAvaka:= tvadIyaH, anubhAvaiH=aizvaryaH, atitarAm = atyantaM, taralAH caJcalAH, Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH . 115 smH=bhvaamH| aaH=aymaanndaasvaadaa'nukaarH| "galitA'dhikAlama anantasamayaparyantaM, * yAM-svarga, sAdhu-samyaka, prazAdhi prazAsanaM kuru / sAdhusamyak, vijayasva=sarvotkRSTo bhava / anuvAda-he indra ! svabhAvase manohara Apake aizvaryose hama atyanta caJcala ho gaye haiN| oH ! Apa ananta samayataka svargakA acchI tarahase prazAsata kreN| Apa acchI tarahase sabameM utkRSTa hoN| TippaNI-viDojaH= viDatIti vihaM, "viDa bhedane" dhAtuse ka pratyaya / viDam ojo yasya sa viDojA, tatsambuddhI (bahu0) / svabhAvamadhuraiH svabhAvena madhurAH, taH (tR0 t0)| tAva:tava. ime, :, yuSmad + aN, "tavakamamakAvekavacane" isa sUtrase tavaka Adeza / anubhAvaH=anugatA bhAvAH, taiH ( gati0 ) / atitarAm-ati+tarap + aamuH| galitA'vadhikAlam galitaH avadhiH yasya saH (bhu0)| galitAvadhiH kAlo yasminkarmaNi tadyathA tathA (bahu0 ) / prazAdhi=+ zAs + loT + sip / "zA ho" isa sUtrase zA Adeza / vijayasva=vi+ji+loTa+thAs / "viparAbhyAM jeH" isa sUcase / Atmanepada / isa padyameM AzI: alaGkAra hai // 24 // saMkhyavikSatatanunavavalakSAlitA'khilanijAughalaghUnAm / yarivahA'nupagamaH zRNu rAjJAM tajjagAvamudaM tamuvantam // 25 // anvayaH-saMkhyavikSatatanusravadamrakSAlitA'khilanijA'ghalaghUnAM rAjJAM yatU iha anupagamaH tat jagayuvamudaM tam udantaM zRNa / vyAkhyA-nArada indrapraznasyottaramAha-saMkhyeti / saMsyavikSata0=yuddhanihatazarIraniHsaradhiraprakSAlitasamastasvapApabhArarahitAnAM, rAjJAM nRpANAM, yat yasmAtkAraNAt, iha=atra, svarga, anupagamA anAgamanaM, tatkAraNabhUtaM, jagAvamudaMlokataruNAnandakAraNaM, taM- prasiddham, udantaM = vRttAntaM, zRNu-AkarNaya / anuvAda-yuddhameM nihata zarIrase bahate hue rudhira(lohU )se apane samasta pApakA kSAlana honese halke honevAle rAjAoMkA jo yahAM Agamana nahIM hotA hai usake kAraNabhUta, lokake taruNa rAjAoMkA AnandakAraNa usa vRttAntako sunie| TippaNI-saMkhyavikSata0 =saMkhye vikSatAH ( sa0 ta0), tAna tAstanavaH (ka0 dhA0), savanti ca tAni asrANi ( rudhirANi) (ka0 dhA0), Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam saMkhyavikSata tanubhyaH sravadasrANi (pa0 ta0), taiH kSAlitAni (tR0 ta0), nijAni ca tAni aghAni (ka0 dhA0 ); akhilAni ca tAni nijAMghAni (ka0 dhA0 ), saMkhyavikSatatanusravadanakSAlitAni akhilanijA'ghAni yeSAM te ( bahu0 ), te ca te laghavaH, teSAm (ka0 dhaa0)| anupagamaH=na upagamaH ( na0), jagAvamudaM jagatsu yuvAnaH ( sa0 ta0 ), teSAM mut, tAm (10 t0)| udantaM="vArtA pravRttivRttAnta udantaH syAt" ityamaraH / zRNu = zra+loTa + sipa / isa padyameM kSAlitA'ghapadArthakI vizeSaNa gatise laghutvakA hetu honese padArthahetuka kAvyaliGga alaMkAra hai // 25 // sA bhuvaH kimapi ratnamanaghaM bhUSaNaM jayati tatra kumaarii| bhImabhUpatanayA damayantI nAma, yA madanazastramamogham // 26 // - anvayaH-bhuvaH bhUSaNaM kimapi anargha ratnaM kumArI sA damayantI nAma bhImabhUpatanayA tatra jayati / yA amoghaM madanazastram / jyAlyA-bhuvaH bhUmeH, bhUSaNam =alaGkArarUpaM, kimapi anirvAcyam, ratnamaNisthAnIyA, asAdhAraNaM strIratnamiti bhAvaH / kumArI kanyA, anuDheti bhAvaH / sA=prasiddhA, damayantI nAma-nAmnA damayantI, bhImabhUpatanayA bhImanRpaduhitA, tatrabhuvi, jayati sarvotkarSeNa vartate, yA damayantI, amogham =aniSphalaM, saphalamityarthaH, madanazastrakAmAyudham / anuvAda-bhUmike alaGkArarUpa anirvAcya amUlya ratnasvarUpa damayantI nAmakI kumArI, rAjA bhImakI putrI utkarSake sAtha rahatI hai, jo ki kAmadeva ke saphala zastrake samAna hai| TippaNI-anargham = avidyamAnaH arghaH ( mUlyam ) yasya tat ( nanbahu0 ) / bhImabhUpatanayA bhImazcA'sI bhUpaH (ka0 dhA0 ), tasya tanayA (10 ta0) / amogham =na mogham ( na0 ), "moghaM nirarthakam" ityamaraH / isa padyameM nAradane damayantIke kula, nAma, saundarya, saubhAgya aura vivAhakI yogyatA ina saba viSayoMkA varNana kiyA hai // 26 // samprati pratimuhUrtamapUrvA kA'pi yauvanajavena bhvntii| AzikhaM suhatasArabhRte sA kvA'pi yUni bhajate kila bhAvam // 27 // anvayaH-samprati sA yauvanajavena pratimuhUrta kA'pi apUrvA bhavantI AzikhaM sukRtasArabhRte kvA'pi yUni bhAvaM bhajate kila / Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 117 gyAlyA--samprati idAnIM, sA=damayantI, yauvanajavena tAruNyotpannavegena, pratimuhUrta pratikSaNaM, kA'pi = anirvacanIyA, apUrvA aparA iva, bhavantI=satI, AzikhaM-cUDAparyantaM, nakhAdArabhyeti zeSaH / sukRtasArabhRte= puNyotkarSapUrNe, kvA'pikasminnapi, yUni=taruNe, bhAvam =anurAgaM, bhajate karotIti bhAvaH, kila- iti prsiddhiH| anuvAda-isa samaya vaha tAruNyase utpanna vegase pratikSaNa anirvAcya aura anokhI-sI hotI huI nakhase zikhataka puNyake utkarSase pUrNa kisI yuvA puruSameM anurAga karatI hai, aisA sunA jAtA hai / ____ TippaNI-yauvanajavena yovanasya javaH, tena (10 ta0) / pratimuhUrtam ( avyayIbhAvaH ) / AzikhaM zikhAyA A, "AG maryAdA'bhividhyoH" isase avyayIbhAva / sukRtasArabhRte =sukRtasya sAraH (10 ta0 ), tena bhRtaH, tasmin (tR0 t0)|| 27 // kamyate na katamaH sa iti tvaM mAM vivakSurasi ki caladoSThaH ? ardhavarmani ruNasi na pRcchA, nirgameNa na parizramayanAm // 28 // anvayaH-caladoSThaH tvaM sa katamaH iti mAM vivakSuH asi kim ? ( tahi ) ardhavartmani pRcchAM na ruNatsi ? enAM nirgameNa na parizramaya / ___ vyAlyA-(he devendra ! ) caladoSThaH = caJcalA'dharaH, tvaM, saH yuvA, katamaH= kaH, iti=evaM, mAM=nAradaM, vivakSaH vaktumicchaH, asi kiM= vartase kim ? ( tarhi ) ardhavarmani-ardhamArge, ardhokta iti bhAvaH / pRcchA= praznaM, na ruNasi =na nivArayasi ?, ruNatsi eva, enAM pRcchAM, nirgameNa= niHsAraNena, uccAraNeneti bhAvaH, na parizramaya =mA khedy| . ___ anuvAda-(he devendra ! ) hilate hue oSThavAle Apa "vaha kauna hai ?" aisA mujhe pUchanekI icchA karate haiM kyA? taba to Adhe mArgameM praznako nahIM rokate haiM ? isa( prazna )ko uccAraNase parizrAnta mata kiijie| TippaNI-caladoSThaH-calan oSTho yasya saH (bahu0 ) / katamaHkiM+Datamac / vivakSuH- vac + san +uH| ardhavartmaniadhaM ca tat vama, tasmin ( ka0 dhA0 ) / pRcchAMpracchanaM pRcchA, tAm, praccha dhAtuse "SiddhidAdibhyo'G" isa sUtrase aG+TAp +am / jita honese "ahijyAvayivyadhivaSTivicativRzcatipRcchatibhRjjatInAM Diti ca" isase samprasAraNa / ruNasi= rudhir + laT + sip / parizramaya pari+zrama+Nic + loT +sip // 28 // Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yatpathA'vadhiraNuH paramaH, sA yogidhIrapi na pazyati yasmAt / bAlayA nijamanaHparamANo hrIdarIzayaharIkRtamenam // 26 // anvayaH-paramaH aNuH yatpathA'vadhiH, sA, yogidhIH api bAlayA nijamanaHparamANI hrIdarIzayaharIkRtam enaM yasmAt na pazyati ( tasmAdenAM nirgameNa na prishrmy)| gyAlyA-tadakayane hetumAha-yatpathA'vadhiriti / paramaH utkRSTaH, sUkSma iti bhAvaH, aNuH kaNaH, prmaannurityrthH| yatpathA'vadhiH yadyogidhIsImA, sAtAdRzI, yogidhIH api=yogibuddhiH api, bAlayA-taruNyA, damayantyA / nijamanaHparamANI-svacittaparamANI, hrIdarIzayaharIkRtaM lajjAguhAgatasiMhI. 'kRtam, enaM yuvAnaM, yasmAt-kAraNAva, na pazyatino vilokayati, tasmAna kathyata iti bhAvaH / ... anuvAda-paramANu, jisa yogibuddhike mArgakI sImA ( hada ) hai, taruNI damayantIse apane manarUpa paramANumeM lajjArUpaM guhAmeM rahanevAle siMharUpa banAye gaye jisa yuvakako pUrvokta yogibuddhi bhI nahIM dekhatI hai ( isalie maiM nahIM kahatA huuN)| ... TippaNI-paramaH aNuH- sabase sUkSma padArthako "paramANu" kahate haiM / yatpathA'vadhiH yasyAH ( yogidhiyaH ) panyA yatpathaH (10 ta0), yatpathasya avadhiH (pa0 t0)| yogidhIH yogino dhIH (10 t0)| nijamanaHparamANI=paramazvA'sI aNuH (ka0 dhA0), nijaM ca tanmanaH ( ka.pA.), nijamana eva paramANuH, tasmin ( rUpaka0 ) / nayAyikoMke matoMmeM mana aNaparimANavAlA mAnA gayA hai / hrIdarIzayaharIkRtaM hrIH eva darI (rUpaka0), hrIdayA~ zete hrIdarIzayaH, hrIdarI-upapadapUrvaka zIG dhAtuse "adhikaraNe zeteH" isa sUtrase khaz pratyaya / hrIdarIzayavAsI hariH (ka0 dhA0 ), ahrIdarIzayahariH hrIdarIzayahariH yathA sampadyate tathA kRtaH, tam, hrIdarIzayahari +cci+ kR+ta+am / yogIkI buddhi bhI paramANuke svarUpako hI grahaNa karatI hai parantu antaHkaraNameM praveza karanekI zakti usameM nahIM hai, ataH jJAna na honese nahIM kahatA hU~, kapaTase nahIM; yaha abhiprAya hai // 29 // sA zarasya kusumasya zaravyaM sucitA virhvaacimirgaiH| tAtacittamapi dhAturadhatta svasvayaMvaramahAya sahAyam // 30 // Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaH sargaH anvayaH-sA virahavAcibhiH, aGgaH kusumasya zarasya zaravyaM sUcitA tAta. cittam api svasvayaMvaramahAya dhAtuH sahAyam adhatta / vyAlyA-sA-damayantI, virahavAcibhiH=viyogavyaJjakaH, agaH= avayavaH, kRzatApANDutA''diparikliSTairiti zeSaH / kusumasya zarasya puSparUpasya bANasya, kAmasyeti zeSaH / zaravyaMlakSyaM, sUcitA-jJApitA / ataH, tAtacittam api =janakamAnasam api, svasvayaMvaramahAya-nijasvayaMvarotsa. vAya, dhAtuH=brahmaNaH, sahAyaMsahakAri, adhatta=akarot / anuvAda-usa ( damayantI )ne viyogakI sUcanA karanevAle aGgoMse kAmadevake puSparUpa bANake lakSya ( nizAnA ) banakara apane pitA bhImake cittako bhI apane svayaMvara utsavake lie brahmAjIkA sahAyaka banAyA hai| "TippaNI-virahavAcibhiH virahaM bruvantIti virahavAcIni, taiH, viraha + brU ( vac )+Nini + bhis ( uppd0)| kusumasya zarasya yaha vyasta rUpaka hai| sUcitA-sUca+kta+TApa+su / tAtacittaM tAtasya cittaM, tara (Sa0 t0)| svasvayaMvaramahAya-svasya svayaMvaraH (10 ta0), sa eva mahaH, tasmai ( ruupk0)| dhAtuH=dhA+tR+is / aghatta=dhAna+laG+ta / damayantIke pitA rAjA bhImane bhI brahmAjIkI preraNAse damayantIkI virahavedanA haTAneke lie unake svayaMvarako hI upAya samajhA, yaha abhiprAya hai // 30 // manmayAya yathA'dita rAjJAM hUtidUtyavidhaye vidhirAjJAm / tena tatparavazAH pRthivIzAH saGgaraM garamivA''kalayanti // 31 // anvayaH--atha vidhiH rAjJAM hUtidUtyavidhaye yat manmathAya AzAm adita, tena tatparavazAH pRthivIzAH saGgaraM garam iva Akalayanti / . vyAkhyA-atha - anantaraM, vidhiHbrahmA, rAza-nRpANAM, hUtidUtyavidhaye =svayaMvarAhvAnadUtakarmavidhAnAya, yat, manmathAya-kAmadevAya, AjJAm = Adezam, adita-dattavAn, tena=AzAdAnena, tatparavazAH kAmA'dhInAH, pRthivIzAH=rAjAna', saGgaraM=yuddhaM, garam iva-viSam iva, Akalayanti= manyante, ato rAjJAmihA'nAgamana miti bhAvaH / anuvAda-taba brahmAjIne rAjAoMko svayaMvarake lie AhvAnarUpa dUtakarmake lie jo kAmadevako AjJA dI hai, usa AjJAse kAmadevake adhIna rAjAloga yuddhako viSake samAna jAnate haiN| Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-hUtidUtyavidhaye=dUtasya bhAvaH karma vA dUtyam, dUta zabdase "dUtavaNigbhyAM ca" isase ya pratyaya / hUtireva dUtyam ( rUpaka0 ), tasya vidhiH, tasmai (Sa0 ta0 ) / manmathAya - sampradAnameM caturthI / adita= ( Du) dA+ lu+ta / tatparavazAH tasya paravazAH (10 ta0 ) / pRthivIzAH pRthivyA IzAH (10 ta0 ) / garaM="viSaM syAd garalaM garaH" iti halAyudhaH / Akalayanti=AG + kala+Ni+laT +jhi // 31 // yeSu yeSu sarasA damayantI bhUSaNeSu yadi vA'pi gunnessu| tatra tatra kalayA'pi vizeSo yaH sa hi kSitibhRtAM puruSA'rthaH // 32 // anvayaH-damayantI yeSu yeSu bhUSaNeSu yadi vA guNeSu api sarasA, tatra tatra kalayA api yo vizeSaH kSitibhRtAM sa hi puruSA'rthaH / vyAkhyA-damayantI=bhaimI, yeSu yeSu = yatra yatra, bhUSaNeSu=alaGkAreSu, hArAdiSviti bhAvaH / yadi vA- athavA, guNeSu api =audAryAdiSu api, sarasA=sA'bhilASA, tatra tatra=teSu teSu bhUSaNeSu, audAryA''diguNeSu vA, kalayA apilezena api, yaH, vizeSaH=AdhikyaM, kSitibhRtAM rAjJAM, sa hi = sa eva, puruSA'rthaH = dharmA''dirUpaM prayojanam, na tu kSatradharmaH saGgara iti bhAvaH / ___ anuvAda-damayantI jina-jina hAra Adi alaGkAroMmeM athavA audArya mAdi guNoMmeM bhI abhilASa karatI hai, una-una alaGkAromaiM athavA audArya AdimeM jo thor3A-sA bhI Adhikya hai, rAjAoMko vahI puruSArtha hai (yuddha nhiiN)| TippaNI-sarasA=rasena sahitA ( tulyayogabahu0), kSitibhRtAM kSiti bibhrati iti kSitibhRtaH, teSAm, kSiti+bhR+kvip + Am ( uppd0)| puruSArthaH=puruSasya arthaH (10 ta0 ) / rAjAoMko kisI bhI prakArase damayantIkA manoraJjana karanA hI puruSArtha ho rahA hai, kSatriyoMkA dharmayuddha nahIM, yaha tAtparya hai // 32 // zaMzayavyayavinA'vadhi tasyA yauvanodayini raajsmaaje| AdarAdaharahaH kusumeSollalAsa mRgayA'minivezaH // 33 // anvayaH--kusumeSoH yauvanodayini rAjasamAje tasyAH zaizavavyayadinA'vadhi aharahaH AdarAt mRgayA'bhinivezaH ullalAsa / vyAkhyA-kusumeSoH kAmasya, yauvanodayinitAruNyayukta, rAja Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'paJcamaH sargaH 121 samAja nRpasamUhe, tasyAH = damayantyAH , zaizavavyayadinA'vadhi bAlyAspagamadinamAramya, aharahaH pratidinam, AdarAt = AdarapUrvaka, mRgayA'bhinivezaH=AkheTA''grahaH, ullalAsa=vavRdhe / anuvAda-kAmadevakA yuvaka rAjasamUhameM, damayantIkA bacapana bItaneke dinase lekara pratidina AdarapUrvaka zikAra khelanekA Agraha bar3ha rahA hai| TippaNI-kusumeSoH kusumAni iSavo yasya sa kusumeSuH, tasya ( bahu0 ) / yauvanodayini = yauvanasya udayaH ( pa0 ta0), saH asyA'stIti yauvanodayI, tasmin, yauvanodaya + ini+Gi / rAjasamAje=rAjJAM samAjaH, tasmin (10 t0)| zaMzavavyayadinA'vadhiH-zaizavasya vyayaH (Sa0 ta0), tasya dinam (10 ta0), zaizavavyaya dinam avadhiH ( sImA) yasmin, tadyathA tathA ( bahu0 ) / kri0 vi0 / aharahaH=vIpsAmeM dvirukti / "ro'supi" isa sUtrase ahan zabdakA repha Adeza / mRgayA'bhinivezaH = mRgayAyAm abhinivezaH ( sa0 ta0 ) / ullalAsa ud+las +liT +tip ( gal ) / saba yuvaka rAjAoMko damayantIke yauvanake AvirbhAvakAlase kAmavyasana hI hai, samaravyasana nahIM hai, yaha tAtparya hai // 33 // itpamI vasumatIkamitArA sAdarAsvadatithIbhavituM na / __ bhImabhUsurabhuvorabhilASe turamantaramaho ! nRpatInAm // 34 // anvayaH-iti amI vasumatIkamitAraH tvadatithIbhavituM sAdarA na / nRpatInAM bhImabhUsurabhuvoH abhilASe dUram antaram / aho ! . vyAkhyA- iti ittham, amI=ete, nRpatayaH, vasumatIkamitAraH pRthivIM prati vAJchAzIlAH santaH, pRthivyAmeva bhaimyA vidyamAnatvAditi zeSaH / tvadatithIbhavituM bhavadAtithyaM svIkatuM, sammukhayuddhe prANatyAgeneti zeSaH / sAdarA na= sA'bhilASA na, tathAhi-nRpatInAM rAjJAM, bhImabhUsurabhuvo: damayantIsvargalokayoH, abhilASe = anurAge viSaye, dUraM mahat, antaraM= bhedH| __ anuvAda-isa prakAra ve rAjAloga pRthvIko hI cAhate hue mApake atithi honeke lie abhilASa nahIM karate haiM, rAjAoMko damayantI aura svargake anurAgameM bahuta hI tAratamya hai| TippaNI-vasumatIkamitAra:= kAmayanta iti kamitAraH, kam + tRc, ghasumatyAH kamitAraH (10 t0)| tvadatithIbhavituM tava atithayaH (pa0 ta0), atvadatithayaH tvadatithayo yathA sampadyante tathA bhavitum, tvada Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tithi +vi+bhU+tumun / sAdarA: AdareNa sahitAH ( tulyayogabahu0 ) / nRpatInAMnaNAM patayaH, teSAm (Sa0 t0)| bhImabhUsurabhavoH-bhImAt bhavatIti bhImabhUH, bhIma+bhU+kvip ( upapada0), surANAM bhUH (10 ta0), bhImabhazca surabhazca bhImabhUsurabhavI, tayoH ( dvndv0)| ahorAjAoMko svargameM bhI ruci nahIM hai, isa AzcaryakA dyotana karaneke lie isa nipAtakA prayoga kiyA gayA hai| isa prakAra surA'GganAoMko bhI mAta karanevAlA damayantIkA saundarya hai, yaha vyaGgaya hotA hai| bhImakA deza aura suroMkA deza ina donoMmeM bahuta dUratA hai, aise arthakI bhI pratIti hotI hai| isa padyameM uttarAddhake vAkyA'rthase svargakI arucise pUrvArddha vAkyakA artha Atithyake anAdarakA samarthana honese vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai // 34 // tena jApradadhRtidivamAgAM sasyasaukhyamanusata'manu tvAm / yanmRdhaM kSitibhRtAM na viloke tanimagnamanasA bhuvi loke // 35 // anvayaH-yat bhuvi loke tanimagnamanasAM kSitibhRtAM mRdhaM na viloke, tena jAnadadhRtiH saGkhyasaukhyam anusatuM tvAm anu divam AgAm / vyAkhyA-nAradaH svA''gamane kAraNamAha-teneti / yat-yasmAt kAraNAt, : bhuvi loke=bhUloke,. tannimagnamanasAM= bhaimyAsaktacittAnAM, kSitibhatA=rAjJAM, madhaM yuddha, na vilokena pazyAmi, tena =kAraNena, yuddhA'lAbheneti bhAvaH / jAgradadhRtiHvardhamAnA'santoSa: san, 'saGkhyasaukhyaM = yuddhasukham, anusartum =anubhavitum, tvAm anubhavantam uddizya, divaM-svargam, AgAm aagtH| anuvAda-jisa kAraNase ki bhUlokameM damayantImeM Asakta cittavAle rAjAoMkA yuddha nahIM dekha rahA hai, usase asantoSakI vRddhise yuddhasukhakA anubhava karaneke lie Apako uddezya karake svargalokameM AyA huuN| TippaNI-tanimagnamanasAM nimagnaM mano yeSAM te (bahu0 ), tasyAM nimagnamanasaH, teSAm ( sa0 t0)| kSitibhRtAM kSitiM bibhrati iti kSitibhRtaH, teSAm / kSiti+bhR+ kvip ( upapada0)+Am / mRdhaM= "mRdhamAskandanaM saGkhyam" ityamaraH / viloke=vi+loka + laT + iT / jAgradadhRtiH =na dhRtiH ( nam0), jAgratI adhRtiH yasya saH ( bahu0 ) / saMkhyasaukhyaM = saMkhyasya saukhyaM, tat (pa0 t0)| anusartum =anu+sR+tumun / AgAm Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH . 123 AGa + upasargapUrvaka iN dhAtuke luGmeM "iNo gA luGi" isa sUtrase gA Adeza huA hai // 35 // veda yadyapi na ko'pi bhavantaM hanta ! hantrakaraNaM viti / pRcchapase tadapi yena vivekaproJchanAya viSaye rasasekaH // 36 // anvayaH-hantrakaruNaM bhavantaM ko'pi na viruNaddhi, veda yadyapi, tadapi pRcchayase hanta ! yena viSaye rasasekaH vivekaproJchanAya / / vyAkhyA-hantrakaraNaM dhAtukaniSkRpaM, bhavantaM- devendra, ko'pi-kazcicchatruH, na viruNaddhi-no vigRhNAti, veda yadyapietAvat vedamyeva, hanta= harSadyotakamavyayamidam / tadapi-tathApi, jJAne satyapIti bhAvaH, pRcchapaseanuyujyase, atra yuddhamasti no vetIti zeSaH / yena-kAraNena, viSaye=abhi. laSaNIye vastuni, rasaseka:- rAgA'nubandhaH, vivekapoJchanAya=jJAnAsbhAvAya, bhavatIti zeSaH / anurAgavazAjjAtamapi vastu ajJAtavatpRcchAmIti bhAvaH / anuvAda-AkramaNa karanevAloMmeM nirdaya Apase koI bhI virodha nahIM karatA hai, yadyapi maiM yaha jAnatA hU~ to bhI pUchatA hU~ ( yahA~ yuddha hai ki nahIM ), jo ki abhilASAke yogya' vastumeM anurAgakA sambandha, jJAnake abhAvake lie ho jAtA hai| __TippaNI-hantrakaraNaM =ghnantIti hantAraH, han=tRc, avidyamAnA karuNA yasya saH akaruNaH ( nan-bahu0 ), hantRSu akaruNaH, tam ( sa0 t0)| viruNaddhivi +ru+laT+tip / veda-vid dhAtuke "vido laTo vA" isa sUtrase mipake sthAnameM vikalpase gala Adeza / pRcchapase praccha+ laT + (karma )+thAs / rasasekaH = rasasya sekaH (10 t0)| vivekapoJchanAyavivekasya proJchanaM, tasmai (10 t0)| yudameM merA jyAdA anurAga honese yahA~ yuddha nahIM hai, aisA jAnakara bhI na jAnatA huA-sA hokara maiM Apase pUcha rahA hU~, yaha tAtparya hai / / 36 // evamuktavati devaRSIndre prAgabhedi mghvaannmunaa| - uttarottarazumo hi vibhUnAM ko'pi maJjulatamaH kramavAraH // 37 // manvayaH- devaRSIndre evam uktavati maghavAnanamudrA drAk abhedi; hi vibhUnAM ko'pi majulatamaH kramavAdaH uttarottarazubhaH / Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam gyAlyA-devaRSIndre - nArade, evam = ittham, uktavatibhASitavati sati, maghavAnanamudrA=indramukhamonaM, drAkzIghram, abhedi-svayameva. bhidyate sma, indro'bhASiSTeti bhAvaH / uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-uttarotarazubha iti / hi yasmAtkAraNAt... vibhUnAM prabhUNAM, ko'pi = anivAcyaH, maJjulatamaH manoharatamaH, kramavAdaH = praznottarakramoktiH, uttaro. ttarazubhaH=uparyuparipriyaH, bhavatIti zeSaH / anuvAda-nAradake aisA kahanepara devendrake mukhakA mauna zIghra hI bhagna huA, kyoMki prabhuoMke anirvAcya aura ati manohara praznottarakramakI ukti uttarottara priya hotI hai| TippaNI-devaRSIndre = devAnAm RSayaH (10 ta0 ), "RtyakaH" isa sUtrase prakRtibhAva honese ar-guNa nahIM huA, devaRSINAm indraH, tasmin (Sa0 t0)| maghavAnanamudrAmaghona AnanaM (pa0 ta0), tasya mudrA ( 10 ta0 ) / abhedibhid dhAtuse "karmavatkarmaNA tulyakriyaH" isa sUtrase kartAkA karmavadbhAva hokara luGa+ ta / maJjalatamaH= atizayena maJjulaH, maJjula+tama+su / kramavAdaH= krameNa vAdaH (tR0 t0)| isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 37 // kA'nuje mama nive danujArau jAprati svazaraNe raNacarcA ? / . yadbhujAsupadhAya jayAkaM zarmagA svapimi vItavizaH // 38 // anvayaH -(he devarSe ! ) nije anuje danujArI svazaraNe jAgrati ( sati ) mama raNacarcA kA? jayA'kaM yadbhajAGkam upadhAya vItavizaGkaH ( san ) zarmaNA svpimi| gyAlyA-( he devarSe ! ) nije svakIye, anuje avaraje, danujArIupendre, viSNo, svazaraNe=nijarakSake, jAgrati jAgarUke sati, mama= indrasya, raNacarcA- yuddhacintA, kAna kApItyarthaH / jayA'Gka= vijayacihna, yadbhujA'Gka=yabAhUtsaGgam, upadhAya= upadhAnaM vidhAya, vIta. vizaGka: nirAtaGkaH san, zarmaNA=sukhena, svapimi=nidrAmi, nidrAvannizcinto bhavAmIti bhAvaH / anuvAda-( he devarSe ! ) apane bhAI upendra ( viSNu )ke apane rakSaka hokara vidyamAna rahate hue mujhe yuddhakI cintA kyA hai ? vijayacihnavAle jinake Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 125 bAhurUpa godako takiyA banAkara AtaGkarahita hotA huA sukhase sotA hU~ ( nizcinta hotA huuN)| TippaNI-danujArI=danujAnAm ariH, tasmin (pa0 t0)| svazaraNe = svasya zaraNaM, tasmin (Sa0 ta0), "zaraNaM gRharakSitroH" ityamaraH / jAgratijAgartIti jAgrat, tasmin "jAga nidrAkSaye" dhAtuse laT ( zatR )+Gi / raNacarcA raNasya carcA (10 t0)| jayAGka =jayaH aGkaH yasya saH, . tam ( bahu0 ) / yadbhujAGka - bhuja eva aGkaH ( rUpaka0 ), yasya bhujA'GkaH, tam (10 t0)| upadhAya-upa+dhA+ktvA ( lyap ), "upadhAnaM / tUpabahaH" itymrH| vItavizaGkaH-vividhA cAso zaGkA ( gati0 ), vizeSeNa itA vItA ( supsupA0 ), vItA vizaGkA yasya saH ( bhu0)| svapimi=(mi) bva+laTa+mip / devatAloga asvapna arthAt svapnase rahita haiM, ve loga nahIM sote haiM, isIlie unakA "asvapna" nAma hai, aisI prasiddhi honese yahA~para "svapimi" kA nizcinta hotA hUM, yaha lAkSaNika artha hai // 38 // vizvarUpakalanAdupapaNaM tasya jaiminimunitvmudiiye| vigrahaM makhabhujAmasahiSNurvyarthatAM madani sa ninAya // 36 // . anvayaH-(he devarSe ! ) tasya vizvarUpakalanAt jaiminimunitvam udIye upapannam / sa makhabhujAM vigraham asahiSNuH madani vyarthatAM ninAya / vyAlyA-(he devarSe ! ) tasya= upendrasya, vizvarUpakalanAt-sarvasvarUpasvIkArAt, jaiminimunitvaM mImAMsakaminimunibhAvaH, udIye= utpannam / upapanna yuktam / yataH saH upendraH, makhabhujAM=RtubhujAM, devAnAm / vigraha virodham, viSNorjaminirUpakalanapakSe-zarIram, asahiSNuH= asahamAnaH san. madani madvaja, vyarthatAM-niSprayojanatA, ninAya-prApitavAn / upendro devAnAM yuddhamasahiSNuH san sudarzanacakreNA'smadvairiNo hatvA'smadvaja niSprayojanaM kRtavAn / viSNorjeminispakalanapakSe vizvarUpasUtrapraNayanena mantrA eva devA iti pratipAdya "vajahastaH purandaraH" iti vAkyaM niSprayojanaM kRtavAniti bhAvaH / anuvAda-(he devarSe ! ) upendra( viSNu )ke saba rUpoMko dhAraNa karanese jaiminimunikA bhAva utpanna huA, yaha yuktisaMgata hai, kyoMki upendra( viSNu )ne devatAoMke vigraha( yuddha )ko sahana na karate hue ( apane sudarzana cakrase ) Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mere vanako vyartha banA diyaa| athavA upendrane jaimini munikA rUpa lekara vizvarUpa sUtroMkI racanA karake devatAoMke vigraha( zarIra ko sahana na kara "vajahastaH purandaraH" ityAdi vAkyakA khaNDana kara mere vajako vyathaM banA ddaalaa| TippaNI-vizvarUpakalanAt-vizveSAM rUpANi (pa0 ta0 ), teSAM kalanaM, tasmAt (10 t0)| "sarva viSNumayaM jagat" isa brahmANDapurANake vAkyake anusAra vizvarUpako dhAraNa krnese| viSNuke jaimini munikA rUpa leneke pakSameM, vizvarUpa sUtroMkI racanA karanese / jaiminimunitvaM jaiminizcA'sau muniH (ka0 dhA0 ), tasya bhAvaH, jaiminimuni+tva / udIye=ud+ iNa + liT ( kartAmeM )+ / upapannam =upa+pad+kta+su / makhabhujAMmakhaM bhajantIti makhabhujaH, teSAm, makha+bhuj+vip + mAm ( uppd0)| vigrahaM= "vigraho yudhi vistAre pravibhAgazarIrayoH" iti haimH| asahiSNuHna sahiSNu ( nn)| madanimama azaniH, tAm (pa0 t0)| vyarthatAMvigato'rtho yasyAH sA vyarthA (bahu0), tasyA bhAvastattA, tAm, vya+tala+ TAp +am / ninAya=NI +liT + tip ( Nal ) / upendra ( viSNu ) ne devatAoMke vigraha( yuddha )ko sahana na kara apane sudarzana cakrase daityoMkA saMhAra kara mere astra vanako vyartha banA DAlA, yaha prakRta hai| upendra vizvarUpa dhAraNa karanese jaimini muni bhI hue, jaiminine vizvarUpa sUtroMkI racanA kara "mantra hI devatA hai" aisA pratipAdana kara "vajahastaH purandaraH" ityAdi vAkyoMkA khaNDana karake mere vajrako vyartha banA diyA, yaha aprakRta artha hai| isa prakArase yaha zleSa alaGkAra hai / / 39 // IzAti munaye vinayA'gdhistasthiyAnsa vacanAnyupahatya / prAMzuniHzvasitapRSThacarI vAra nAravasya niriyAya nirojAH // 4 // anvayaH-vinayA'ndhiH munaya IdRzAni vacanAni upahRtya tasthivAn / ( atha ) nAradasya prAMzuniHzvasitapRSThacarI nirojA vAk niriyAya / . vyAlyA-vinayA'bdhiH=namratAsamudraH, indra iti bhAvaH / munaye=nAravAya, IdRzAnietAdRzAni, yuddhAzArahitAnIti bhAvaH / vacanAnivAsi, upahRtya upahArIkRtya, samarSeti bhAvaH / tasthivAn =tUSNIM sthitaH / atha nAradasya = devarSeH, prAMzuniHzvasitapRSThacarI = dIrghaniHzvAsapazcAdgAminI, Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 127 dIrghaniHzvAsapUtiketi bhAvaH / nirojAH tejorahitAH, dIneti bhAvaH / vAk = vANI, niriyaay=nirjgaam| / ___ anuvAda - namratAke samudra indra, muni( nArada )ko aise vacanoMkA upahAra dekara cupa ho gye| U~ce niHzvAsa leneke anantara nAradajIkI dIna vANI niklii| TippaNI-vinayA'bdhiH = vinayasya andhiH ('Sa0 ta0 ) / upahRtya= upa+ha+ktvA ( lyap ) / tasthivAn = sthA + liT + (kvsuH)| prAMzuniHzvasitapRSThacarI = pRSThe caratIti pRSThacarI, pRSTha + cara+2+ DIp ( upapada0 ), prAMzu ca tat niHzvasitam ( ka0 dhA0), prAMzuniHzvasitasya pRSThacarI ( 10 t0)| nirojAH-nirgatam ojo yasyAH sA ( bahu ) / niriyAya=nir + iN +liT + tip ( Nal ) / isa padyameM rUpaka alaMkAra hai // 40 // svArasAtalamavAhavazaGkI nivRNomi na basan vasumatyAm / dyAM gatasya hRdi me durutarphaH mAtalanuyabhaTAjivitarkaH // 41 // anvayaH-(he devendra ! ) vasumatyAM vasan svArasAtalabhavAhavazaGkI (san) na nirvaNomi / dyAM gatasya me hadi kSmAtaladvayabhaTAjivitarka: durudkH|| vyAkhyA-( he devendra ! ) vasumatyAM-bhuvi, vasan =vAsaM kurvan, ahamiti zeSaH / svArasAtalabhavAhavazaGkI svargapAtAlajAtayuddhazaGkitaH san, na nirva. Nomina santuSyAmi / evaM ca dyAM svarga, gatasya prAsasya, menAra* dasya, hRdi citte, mAtaladvayabhaTA''jivitarkaH = bhUpAtAladvitayodhayuddhazakSA, durudakaH=duSTottarakAlaH, bhavatIti zeSaH / - anuvAda-he indra ! bhUmimeM rahatA humA maiM svarga aura pAtAlameM honevAle yuddhakI zaGkA karatA huA sukhI nahIM rahatA huuN| ( isI taraha ) svargameM Aye hue mere hRdayameM bhUmi aura pAtAlameM yoddhAoMke yuddhakI zaGkA duSTa pariNAmavAlI hotI hai| TippaNI-vasan =vasa+laT + shtR+su| svArasAtalabhavAhavazaGkI= rasAyAH ( bhUmeH ) talam (10 ta0), svazca rasAtalaM ca ( dvandvaH ), tayodayam (10 ta0 ), tasmin bhavaH ( sa0 ta0), sa cA'sau AhavaH (ka0 ghA), taM zaGkate tacchIlaH, svArasAtalabhavA''hava+zaki+Nini+su ( uppd0)| nirvRNomi =nir+ vana +laT+mip / mAtaladvayabhaTA'jivitarka =kSmA Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / ca talaM ca mAtale ( bhUpAtAle ) ( dvandva0), mAtalayoyam (10 ta0, tasmin bhaTAH (sa0 ta0), "adhaHsvarUpayorastrI talam" ityamaraH / AjevitarkaH (pa0 ta0 ), kSmAtaladvayabhaTAnAm AjivitakaH ( 10 t0)| durudarkaH = duSTa udarko yasya saH ( bahu0 ), "udakaH phalamuttaram' ityamaraH // 41 // vIkSitastvamasi mAmaya gantaM tnmnussyjgte'numnussy| ki bhuvaH parivRDhA na vivoDhuM tatra tAmupagatA vivadante ? // 42 // anvayaH-(he devendra ! ) tvaM vIkSito'si / tat atha mAM manuSyajagate gantum anumanuSva / tatra tAM vivoDhum upagatA bhuvaH parivRDhAH na vivadante kim ? vyAkhyA--(he devendra ! ) tvaM, vIkSitaH=dRSTaH, asi=vartase / tat = tasmAtkAraNAt, anyaphalA'bhAvAditi bhAvaH / atha anantaraM, mAM, manuSyajagate gantuMmatyalokaM gantumiti bhAvaH / anumanuSva anujAnIhi / tatra= manuSyajagati, bhUloka iti bhAvaH / tAMdamayantI, vivoDhaM-pariNetum, upagatAH =samAgatAH, bhuvaH bhUmeH, parivRDhAH = prabhavaH, bhUpataya ityarthaH / na vivadante kiM=na kalahAyiSyante kim ? api tu sarva eva vivadiSyanta eveti pAvaH / anuvAda-(he devendra ! ) ApakA darzana kara liyaa| isa kAraNase aba mujhe bhUlokameM jAneke lie AjJA dIjie / bhUlokameM damayantIse vivAha karane ke lie Aye hue rAjAloga yuddha to nahIM kara rahe haiN| TippaNI-vIkSitaH-vi+ IkSa+ktaH ( karmameM ) / manuSyajagate gantuM= manuSyANAM jagat, tasmai, "gatyarthakamaNi dvitIyAcatuthyoM ceSTAyAmanadhvani" isase caturthI / gantuMgam + tumun / vivoDhuM = vi + vaha + tumun / parivRDhAH="prabhuH parivRDho'dhipaH" ityamaraH / vivadante vi+va+laT + jha, "bhAsanopasambhASAjJAnayatnavimatyupamantraNeSu vadaH" isa sUtrase vimatimeM Atmanepada / "vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA" isa sUtrase bhaviSyatkAlameM laT / damayantIse vivAha karaneke lie rAjAoMkA "maiM hI inakA yogya hU~" isa prakArase vivAha hogA, yaha bhAva hai // 42 // ityuvIrya sa yayo munizvI svapati pratinivasya mavena / vArito'pyanujagAma sayAntaM taM kiyantyapi padAnyaparANi // 43 // Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 126 anvayaH-saH muniH iti udIrya svarpati pratinivatyaM javena uvIM yayau / sa vArito'pi yAntaM tam api kiyanti padAni nujgiim|---- - vyAkhyA-saH= pUrvoktaH, muniH nAradaH, iti=evaM, pUrvoktamiti bhaavH| udIrya uktvA, sva svargasvAminam, indram / pratinivartya =parAvatyaM, javena vegena, uvI - mUlaka, yayojagAma, saH svapa'tiH, indraH / vArito'pi =nivartito'pi, yAntaM - gacchantaM, taM-nAradam, aparANi api= anyAni api, kiyanti=katicana, padAni sthAnAni, asImamiti bhAvaH / anujagAma= anuyyo| ____ anuvAda-muni nArada aisA kahakara indrako lauTAkara vegase matryalokakI ora ravAnA hue / roke jAnepara bhI indrane jAte hue nAradajIko pahu~cAneke lie aura kucha pagoMtaka unakA anugamana kiyaa| ___TippaNI-svapaMti svaH patiH, tam ( 10 ta0), "aharAdInAM patyAdiSu vA rephaH" isa vArtikase vikalpase repha Adeza / pratinivayaM-prati+ni+vRt +Nic +ktvA ( lyap ) / yayo= yA+liT + tip ( Nal ) / vAritaH= vRtra + Nic+ktaH / yAntaM =yAtIti yAn, tam, yA+laT ( zatR )+ am / padAni="kAlA''vanoratyantasaMyoge" isase dvitiiyaa| anujagAma= anu + gam+liT // 43 // . parvatena paripIya gabhIraM nAradIyamuktiM prtinede| --- svasya kazcidapi parvatapakSacchedini svayamadazi na pakSaH // 44 // anveya:-parvatena gabhIraM nAradIyam uditaM paripIya pratinede / parvatapakSacchedini svasya kazcit api pakSaH svayaM na adrshi| . vyAkhyA-parvatena tadAkhyena muninA parvatena ca, gabhIraM gambhIraM, nAradIyaM nAradasambadhI, uditam = uktaM, nAradavAkyamiti bhAvaH, paripIya= pItvA, zrutveti bhAvaH / pratinede=pratidhvane, apratiSedhena tadeva anukRtamiti bhAvaH / parvate sanikRSTe pratinAda ucita iti tAtparyam / svayaM kiJcinnoktavA. nityAha-svasyeti / parvatapakSacchedini advipakSacchedake, indra ityarthaH / svasya=AtmanaH / kazcit api-ko'pi, . pakSaH-sAdhyaM garucca, na adarzina darzitaH, parvatapakSaccheditvAdindrasyA'ne parvatena svapakSo na prakAzita iti dhvaniH / 050 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam -- manuvAda-parvata( muni )ne gambhIra nAradake vAkyako Adarase sunakara pratidhvani kI ( usIkA anumodana kiyA ) / parvatake pakSako kATanevAle indrameM pakSa svayaM nahIM dikhlaayaa| TippaNI-nAradIyaM = nAradasya idaM, tada, nArada+cha ( Iya )+mam / uditaMvada+ta+ am / paripIya pari+pIG + ktvA (lyap ) / pratinede =prati + na+liT ( karmameM )+t| parvatapakSacchedini= parvatAnAM pakSAH (pa0 ta0), tAn chinattIti tacchIlaH parvatapakSacchedI, tasmin, parvatapakSa+chida +Nini ( upapada0)+ ddi| pakSaH- "pakSaH pAzvaMgarutsAdhyasahAyabalabhitidu" iti vaijyntii| adazi=dRz+Ni+luGa ( karmameM )+ ta / parvatake paMkhoMko kATanevAle indrameM parvata munine apanA kucha sAdhya aura paMkha nahIM dikhalAyA, yaha tAtparya hai // 44 // . pANaye balariporaya bhaimIzItakomalakaragrahaNA'ham / bheSajaM ciracitA'zanivAsavyApadAmupadideza ratIzaH // 45 // .. anvayaH-atha ratIzaH balaripoH pANaye ciracitA'zanivAsavyApadAM bhaimI. zItakomalakaragrahaNA'haM bheSajam upadideza / vyAkhyA-indrasya bhaimyAmanurAgaM pratipAdayati-pANaya iti / atha = sadanirgamanA'nantaraM, ratIzaH kAmaH, balaripoH = balA'rAteH, indrasyetyarthaH / pANaye karAya, ciracitA'zanivAsavyApadAM-bahusamayasaJcitavajjavAsadAhavipattInAM, bhaimIzItakomalakaragrahaNA'haM = damayantIzItalamRdulapANigrahabhogyaM, bheSajam = auSadham, upadideza- upadiSTavAn / anuvAda-nAradajIke jAneke anantara kAmadevane indrake hAthake lie bahuta samayataka vajrake nivAsase saJcita dAharUpa ApattiyoMkA dayayantIke. zItala aura komala karake grahaNarUpa yogya auSadhakA upadeza kiyaa| TippaNI-ratIzaH=raterIzaH (10 t0)| balaripoH= balasya ripuH, tasya ( 10 ta0 ) / ciracitA'zanivAsavyApadAM-ciraM citAH ( supsupA0 ), azanervAsaH (10 ta0), tena vyApadaH (tR0 ta0 ), ciracitAzca tA mazanivAsavyApadaH, tAsAm ( ka0 dhA0 ) / bhaimIzItakomalakaragrahaNA'ha zItazcA'sau komala: (ka0 dhA0 ), zItakomalazcA'sau karaH ( ka0 dhA0 ), bhaimyAH zItakomalakaraH (10 ta0 ), tasya grahaNaM (10 ta0 ), tadeva aham Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' patramaH sargaH 131 ( rUpaka0 ), tat / upadideza=upa+diz+liT +tip ( Nala ) / isa padyameM pratIyamAnotprekSA hai // 45 // nAkalokabhiSajoH suSamA yA puSpacApamapi cumbati sNv| vepi tAdRgamiSajyadasau tadvArasaGkramitavaidyakavidyaH // 46 // . anvayaH-nAkalokabhiSajoH yA suSamA, sA eva puSpacApaM cumbati / aso taddvArasaGkramitavaidyakavidyaH ( ata eva ) tAdRk ( san ) abhiSajyat ( iti ) vemi| ___ vyAkhyA- nanu kAmadevasya kuto vaidyavidyeti pratipAdayati-nAkalokabhiSajoriti / nAkalokabhiSajoH svargavaidyayoH, azvinIkumArayorityarthaH / yA, suSamA=paramazobhA, sA eva =suSamA eva, puSpacApam api kAmadevam api, cumbatispRzati / aso-puSpacApaH, kAmadevaH / tadArasaGkramitavaidyakavidyaH=suSamAdArasaGkramitabhaiSajyaH, ata eva tAdaka= nAkalokabhiSak, svavaidyaH sannityarthaH / abhiSajyat =cikitsitavAn, iti vebhijAnAmi, vAkyA'rthaH karma / - anuvAda-svargake vaidya do azvinIkumAroMkI jo uttama zobhA hai, vahI . zobhA kAmadevako bhI sparza karatI hai| usI uttama zobhAke dvArase saMkrAnta AyurvedavidyAko prApta kara svargake vaidyake sadRza hote hue kAmadevane indrakI cikitsA kI, maiM aisA jAnatA huuN| - TippaNI-nAkalokabhiSajoH nAkazcA'sau lokaH (ka0 dhA0 ), tasya bhiSajI, tayoH (10 t0)| puSpacApaM-puSpANi cApo yasya saH, tam (bhu.)| cumbati-cubi + laT + tip / tavArasakramitavaidyakavidyaH= sA eva dvAraM ( rUpaka0 ), tena samitA (tR0 t0)| vaidyasya karma vaidyakam, "vadya" zabdase "yopadhAd gurUpotamAda buga" isa sUtrase vuna, (aka) pratyaya, vaidyakam eva vidyA ( rUpaka0), tadvArasaskramitA vaidyakavidyA yasmin saH (bahu0 ) / abhiSajyat = "bhiSaj cikitsAyAm" isa kaNDvAdi dhAtuse "kaNDvAdibhyo yak" isase yak pratyaya hokara la+tip / vepi=vid+ laT +mip / yaha pada utprekSAdyotaka hai // 46 // mAnuSImanusaratyatha patyo kharvamAvamavalammya mghonii| khaNDitaM nijamasUcayadurmAnamAnanasarovhanatyA // 7 // Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 mevadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-atha maghonI patyo kharvabhAvam avalambya mAnuSIm anusarati ( sati ) AnanasaroruhanatyA uccaH nijaM mAnaM khaNDitam asUcayat / vyAkhyA-atha-indrasya bhaimIrAgA'nantaraM, maghonI indrANI, patyo= svAmini, indre / kharvabhAva=nIcatvam, avalambya svIkRtya, mAnuSIMmAnuSastriyaM, bhaimIm / anusarati-anuvartamAne sati / AnanasaroruhanatyAmukhakamalanamanena, cintayeti zeSaH / uccaH=unnataM, nijaM - svakIyaM, mAnam = ahavAraM, khaNDitaM-bhagnam, asUcayat sUcitavatI / ___ anuvAda-taba nIcabhAvakA Azraya kara patike mAnuSI damayantIkA anusaraNa karanepara indrANIne mukhakamalako jhukAkara unnata apane ahaGkArake khaNDita honekI sUcanA kI . TippaNI-maghonI-maghonaH strI, maghavan zabdase "puMyogAdAkhyAyAm" isa sUtrase DIpa aura "zvayuvamaghonAmataddhite" isase samprasAraNa ( u ) hokara guNa / kharvabhAvaM kharvasya bhAvaH, tam (pa0 ta0 ) / mAnuSI=mAnuSa zabdase "jAterastrIviSayAdayopadhAt" isase jAtivAcaka honese GIS / anusarati anu+1+ laT ( zatR)+Di / AnanasaroruhanatyA-Ananam eva sarovhaM (rUpaka0 ), tasya natiH, tayA ( 10 t0)| asUcayat =sUca +Ni+ la+tip / indrANIne mukhako jhukAnese hI apanI viraktikI sUcanA dii| gambhIra nAyikA honese vacanase kucha nahIM kahA, yaha bhAva hai, rUpaka alakAra hai // 47 // yo madhoni vivamuncaramANe rammayA mlinimaa'lmmmi| varNa eva sa khalajjvalamasyAH zAntamantaramamAvata maGgayA // 48 // anvayaH-maghoni divam uccaramANe ( sati) rambhayA yo malinimA alam alambhi sa. varNa eva asyA antaram ujjvalaM sat bhaGgayA zAntam abhASata khala / vyAkhyA-anyAsAmapi kAsAJcidapsarasAmIA'nubhAvAnAha-yo maSo. nIti / maghoni=indre, divam AkAzam, uccaramANe utpatati sati, rambhayA = kayAcidapsarasA, yaH, malinimA = malinatvam, alam = atyantam, alambhiprAptaH, saH-pUrvoktaH, varNa eva=malinimA eva, asyAH rmbhaayaaH| antaram =antaHkaraNam, ujjvalaM = roSAtprajvalitaM Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patramaH sargaH 133 sat, bhaGgapA kayAcidrItyA, bhavitavyatAprAbalyadhiyetyarthaH / zAntaM zamitaM, nirvANamiti bhAvaH, abhASata=bhASitavAn, asUcayaditi bhAvaH, khalu = nizcayena / - anuvAda-indrake svargako chor3akara jAnepara rambhAne jo mAlinyako atyanta hI prApta kiyA, usa( mAlinya )ne hI unakA' antaHkaraNa krodhase prajvalita hokara kisI rItise buta gayA hai, aisI sUcanA dii| TippaNI-uccaramANe-uccarate iti uccaramANaH, tasmin, uda+cara+ laT ( zAnac )+Gi, "udazvaraH sakarmakAt". isa sUtrase Atmanepada / malinimA malinasya, bhAvaH, malina zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isa sUtrase imanic pratyaya / alambhi-labha+luGa (karmameM)+ta, "vibhASA ciNNamuloH" isa sUtrase vikalpase num Agama, numke na honepara "alAbhi" aisA rUpa banatA hai| zAntaMzam + kta+su "vA dAntazAntapUrNadastaspaSTacchannajJaptAH" isase vaikalpika nipAtana, dUsare pakSameM 'zamitam" aisA rUpa banatA hai / abhASatabhASa+ laGa+ta / mAlinyane rambhAke antaHkaraNako bute hue alAtake samAna malina jatAyA, yaha tAtparya hai| bAharakI vivarNatAkA mUla antaHkaraNakI vivarNatA hai, yaha bhAva hai / isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai // 48 // - jIvitena kRtamapsarasA tatrANamuktiriha yuktimatI nH| ityanAramavAdhi ghRtAcyA borSaniHzvasitanirgamanena // 46 // - anvayaH-"apsarasAM naH jIvitena kRtaM, tat iha prANamuktiH, yuktimatI" iti ghatAcyA dIrghaniHzvasitanirgamanena anakSaram avaaci| .. - vyAlyA-apsarasA =svargA'GganAnAM, naH asmAkaM, jIvitena= jIvanena, kRtam =alam, jIvitena sAdhyaM nAstIti bhAvaH / tat tasmAtkA. gAta, iha-asminsamaye, prANamuktiH prANatyAga eva, yuktimatI=yuktA, iti evam, ghRtAcyA-tadAkhyayA kayAcidapsarasA, dIrghaniHzvasitanirgamanena madIrghaniHzvAsaniSkramaNena; anakSaram =azabdaprayoga yathA tathA, avAci% manuvAra-"hama apsarAbhoMko jIvanase kucha prayojana nahIM hai, isase mahApara prANa chor3anA hI ucita hai" isa bAtako ghRtAcI nAmakI apsarAne vIdhaniHzvAsa chor3anese zabdaprayogake binA hI mAnoM sUcita kiyA / TippanI jIvitena="kRtam"ke yoga meM "gamyamAnApi kriyA kAraka Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vibhaktI prayojikA" isa niyamase tRtiiyaa| prANamukti:-prANAnAM muktiH (10 ta0 ) / yuktimtii=yukti+mtup+jii+su| dIrghaniHzvasita. nirgamanena-dIrgha ca niHzvasitaM (ka0 dhA0 ), tasya nirgamanaM, tena ( Sa0 t0)| banakSaram avidhamAnA akSarA yasmin ( karmaNi tayathA tathA ) ( nmbhu0)| avApi vac +lA (karmameM )+ / isa padyameM vyaJjaka iva mAdi zabdakA prayoga na honese pratIyamAnotprekSA hai // 49 // sAdhu naH patanamevamitaH syAdityamaNyata tilottmyaa'pi| cAmarasya patanena karA'jAtahilolanabalabhujanAlAt // 50 // anvayaH-tilottamayA api tahilolanavaladbhujanAlAt karA'jjAda cAmarasya patanena, evaM naH api itaH patanam eva sAdhu, syAt iti abhayata ( iv)| . vyAlyA-tilottamayA api=tadAkhyayA kayAcidapsarasA api, tadilolanavaladbhujanAlAcamarAndolanacalabAhunAlAda, karA'bjAva pANikamalAda, cAmarasya-prakIrNakasya, patanena=pAtena, evam = ityaM, cAmaravade. veti bhAvaH / naH api=asmAkam api, itaH asmAt, svargAdityarthaH / patanam eva=pAta eva, sAdhusamIcInaM, syAt =bhavet, iti = evam, abhaNyata=bhaNitam ( iv)| ____anuvAda-tilottamAne bhI cAmarake Andolanase. caJcala bAhunAlavAle pANikamalase pAmarake giranese "isI taraha hama logoMkA bhI svargase patana hI acchA hogA" mAnoM isa bAtako sUcita kiyaa| TippaNI-tadvilolanavaladbhajanAlAt-tasya (cAmarasya) vilolanam (50 ta0), valan bhuja eva nAlo yasya tat (bahu0), tadvilolanena valadbhujanAlaM, tasmAt (tR0 t0)| karA'bjA kara eva abja, tasmAt (rUpaka0 ) / abhaNyata=bhaNa+lA ( karmameM )+ ta / isa padyameM bhI vyaJjaka zabdake abhAvase pUrva padyake samAna pratIyamAnotprekSA hai // 50 // menakA manasi tApamuvItaM yaspidhitsurakarodavahityAm / tatsphuTaM nijahabaH puTapAke paliptimasRgae bahistvAm // 51 // anvayaH-menakA manasi udItaM tApaM pidhitsuH ( satI ) yat avahitthAm akarot tat ( eva ) nijahRdaH puTapAke bahiH utyAM paGkalipti sphuTam asRjat / Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - vyAlyA-menakAtadAkhyA kAcidapsarAH, manasi hRdaye, udItam = utpannaM, tApaM santApam, Adhimiti bhaavH| pidhitsuH pighAtumicchuH satI, yat avahitthAm =AkAraguptim, akarot =kRtavatI, ta= AkAragopanam iva / nijahRdaH svamanasaH, puTapAke - gUDhApAke, bahiHbahirbhAge, utthAm = utthitAM, bAhyamityarthaH / paGkalipti = kardamalepaM, sphuTavyaktam , asRjat =akarot / ___anuvAda-penakA nAmakI apsarAne manameM utpanna tApa(mAdhi )ko AvaraNa karanekI icchA karatI huI jo AkAragopana kiyA, usIko mAnoM apane hRdayake puTapAka( gUDhapAka )meM bAhara palepa kara diyaa| TippaNI-pidhitsuH apidhAtum icchuH, api + dhA+ san + / bhAgarike matase 'a'kA lopa / nijahadaH nijaM ca tata hata, tasya (ka0 dhA0).. puTapAke =puTe (lohAdimayoSadhapAkapAtre ) pAkaH ( pacanam ), tasmin ( sa0 ta0 ) / lohA yA miTTIke pAtrameM auSadha rakhakara usakA muMha banda kara AgameM DAla diyA jAtA hai, use "puTapAka" kahate haiM / utthAm = uttiSThatIti utthA, tAm, ud + sthA+ka: ( kartA ) + TAp + am / paGkaliptipakena liptiH; tAm (tR0 t0)| asRjata sRja+la+tip / puTapAkameM bAhara pakA lepa aura bhItara pakAye gaye dravyake samAna jabardastIse kiyA gayA AkAra-gopana, gopanIya bhItarI tApakA vyaJjaka humA, yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaMkAra hai // 51 // urvazI guNavazIkRtavizvA tatkSaNastimitamAvanibhena / zakrasauharasamApanasomni stammakAryamapuSatapuSeva // 52 // anvayaH-guNavazIkRtavizvA urvazI tatkSaNastimitabhAvanibhena vapuSA eva zakasauhRdasamApanasImni stambhakAryam apuSat / vyAlyA-guNavazIkRtavizvA=saundaryAdiraJjitalokA, urvazI tadAkhyA devA'GganA, tatkSaNastimitabhAvanibhena-tatsamayanizcalatvavyAjena, vapuSA eva = zarIreNa eva, zakrasauhRdasamApanasImni = indrasauhArdasamAptisthAne, stambhakArya =jADaghakRtyaM, sthUNAkRtyaM ca, apuSat = puSTavatI, jJApitavatIti bhaavH| - anuvAra-saundarya Adi guNoMse lokako vazameM karanevAlI urvazI nAmakI apsarAne usa samaya nizcalatvake bahAne zarIrase hI indrake sauhArdakI Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam samAptikI sImA stambha( nizcalatA vA khambA )ke kAryakA jJApana kiyaa| TippaNI-guNavazIkRtavizvA = vazIkRtaM vizvaM yayA sA ( bahu0), guNaH vazIkRtavizvA (tR0 ta0 ) / tatkSaNastimitabhAvanibhena=sa cAso kSaNaH ( ka0 dhA0 ), stimitazcA'sau bhAvaH ( ka0 dhA0 ), tatkSaNaM stimitabhAva, "atyantasaMyoge ca" isase dvitIyAtatpuruSa / "stimitabhAva" kahanese aGgoMkI niSkriyatA, stambha nAmaka sAttvika bhAva jAnA jAtA hai| tatkSaNa. stimitabhAvasya nibhaH, tena (10 t0)| "miSaM nibhaM ca nirdiSTam" iti halAyudhaH / zakrasauhRdasamApanasImni = zobhanaM hRdayaM yasya sa suhRdayaH ( bahu0), suhRdayasya bhAvaH sauhRdaM, suhRdaya zabdase "hAyanA'ntayuvAdibhyo'N" isa sUtrase aN pratyaya honepara "hRdayasya hRllekhayadaNlAseSu" isase hRdayako 'hRd' Adeza aura AdivRddhi / "suhRda" zabdase aN pratyaya honepara "hRdbhagasindhvante." ityAdise ubhayapada vRddhi hokara ' sauhArda" aisA rUpa banatA hai| ata eva AcArya vAmanane likhA hai- "sohRdadauhaMdazabdAvaNi hRdbhaavaat"| zakrasya sauhRdaM ( 10 ta0), samApanasya sImA ( Sa0 ta0), zakrasauhRdasya samApanasImA, tasyAm (10 t0)| stambhakArya=stambhasya kArya, tat (10 ta0 ) / "stambhaH sthUNAjaDatvayoH" iti vizvaH / apuSat =puSa+lu+cli ( aG)+tip // 52 // kA'pi kAmapi bamANa bubhutsuM zRNvati tridazabhartari kizcit / / _ "eSa kazyapasutAmabhigantA pazya kazyapasutaH zatayajJaH" // 53 // manvayaH-kA'pi bubhutsu kAm api tridazabhartari zRNvati ( sati ) "kazyapasutaH zatayajJa eSaH kazyapasutAm abhigantA pazya" iti kiJcit bbhaann| ___vyAkhyA-atha kasyAzciddevA'GganAyA vAkyamAha-kA'pIti / kA'pi= devA'GganA, bubhutsuM jijJAsum, indrajigamiSitadezamiti zeSaH, kAm api= devA'GganA, tridazabhartari=devaprabho, indra ityarthaH / zRNvati=AkarNayati sati, kazyapasutaH=kazyapaputraH, zatayajJaH=zatayajJA'nuSThAtA, eSaH= indraH, kazyapasutAM - kAzyapI kSitim, abhigantA=abhigamizyati, pazya - vilokaya, svarga vihAya matryalokaM gacchatIti Azcarya vilokayetyarthaH, svayaM Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH. 137 kazyapasutaH kazyapasutAM bhaginImeva gacchatItyAzcarya vyajyate / iti ityaM, kiJcit =kimapi, vAkyamityarthaH, babhANa = jagAda / anuvAda-kisI apsarAne indrake jAneke lie abhISTa dezako jAnanekI icchA karanevAlI kisI apsarAse indrako sunAkara-"kazyapake putra sau yajJoMko karanevAle ye ( indra ) kazyapakI putrI( pRthvI athavA apanI bahina )kA abhigamana karanevAle haiM dekho !" aisA kucha vAkya khaa|| TippaNI-bubhutsubodhum icchuH bubhutsuH, tAm, budha+san+u+ am / tridazabhartari-tridazAnAM bhartA, tasmin ( 50 ta0), zRNvati=zru+ laTa ( sht)+ddi| kazyapasutaH kazyapasya sutaH (10 ta0 ) / zatayajJaHzataM yajJA yasya saH (bhu0)| "zatamanyuH" aise pAThAntarameM bhI zataM manyavo yasya saH ( bahu0 ) / "manyuH krodhe kratI dainye" iti vizvaH / kazyapasutAM= kazyapasya sutA, tAm (10 ta0 ) / abhigantA - abhi+ gam + luT + tip / ye indra svayam kazyapasuta hokara kazyapasutA bhaginImeM gamana karate haiM, aisA artha vyaGgaya hotA hai // 53 / / AlimAtmasubhagatvasagarvA kA'pi zRNvati maghoni bbhaasse| "vIkSaNe'pi saghRNA'pi nRNAM ki yAsi na tvamapi sArthaguNena ?" // 54 // anvayaH-AtmasubhagatvasagarvA kA'pi maghoni zRNvati ( sati eva ) Ali babhASa-"nRNAM vIkSaNe api saghRNA asi tvam api sArthaguNena na yAsi kim ? vyAkhyA-AtmasubhagatvasagarvA = svasaubhAgyagarvavatI, subhagamAninIti bhAvaH / kA'pikAciddevA'GganA, maghoni=indre, zRNvati= bAkarNayati satyeva, Ali =kAJcitsakhIM, babhASe = jagAda, nRNAM = manuSyANAM, vIkSaNe api = darzane api, saGgatI kimuteti zeSaH / saghRNA=jugupsAyuktA, asi= vidyase, sA tvam api, sArthaguNena saGghadharmeNa, na yAsi kina gacchasi kim ? gatA'nugatikanyAyeneti bhaavH| anuvAda-apane saubhAgyase garva karanevAlI kisI apsarAne indrako sunAkara apanI sakhIko kahA-"tuma manuSyoMko dekhane meM bhI ghRNA karatI ho, vaisI tuma bhI samUhake dharmase ( bher3iyAdhasAnake nyAyase ) nahIM jAogI kyA ? TippaNI-AtmasubhagatvasagarvA = subhagasya bhAvaH, subhaga+ tva, gaNa sahitA sagarvA ( tulyayogabahu0 ), AtmanaH subhagatvaM ( 10 ta0), tena sagarvA Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 .. . nevadhIyacaritaM mahAkAmyam (tR0 ta0) / maghoni zRNvati - "SaSThI cA'nAdare" isa sUtrameM 'ca'ke pAThase . anAdarameM sptmii| babhASe=bhASa+liT +t| saghRNA ghRNayA sahitA ( tulyayogabahu0 ) / sArthaguNena sArthasya guNaH, tena (pa0 t0)| "saGghasAthI tu jantubhiH" ityamaraH / / 54 / / anvayurghatipayaHpitRnAthAstaM mudA'tha haritAM kmitaarH| vartma karSatu puraH paramekastadgatA'nugatiko mahA'dhaH // 55 // anvayaH-atha haritAM kamitAraH atipayaHpitRnAthAH, taM mudA anvayuH / ( tathAhi ) ekaH paraM puro vartma karSatu, tadgatA'nugatiko mahA'? na / vyAkhyA-atha = indraprayANA'nantaraM, haritA=dizAM, kamitAra:= kAmukAH, dikpAlA iti bhAvaH / dyutipayaHpitRnAthAH - agnivaruNayamAH, tam =indraM, mudA harSeNa, bhaimIdarzanA'bhilASajaniteneti zeSaH / anvayu:anuyAtAH / uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-varmeti / tathA hi, ekaHparam = ekajana eva, puraH prathamataH, vama mArga, karSatu karotu, tadgatA'nugatikaH tadgamanA'nugamakArI, mahA'rghaH=mahAmUlyaH, durlabha iti bhAvaH, na=no bhavatu, agraga eva' durlabhastadanusAriNaH sulabhA iti bhAvaH / - anuvAda-indrakI yAtrAke anantara dikpAla, agni, varuNa aura yama inalogoMne una( indra )kA harSase anugamana kiyA, kyoMki eka vyakti pahale mArga banA de to usake pIche calanevAle durlabha nahIM hote haiN| TippaNI-haritAM="dizastu kakubhaH kASThA AzAzca haritazca tAH" itymrH| kamitAraH =kam + tRca+jas / yutipayaHpitRnAthAH=yutina payazca pitarazca (dvantaH), teSAM nAthAH (10 ta0), tinAtha tejake svAmI agni, payonAtha =jalake svAmI varuNa aura pitRnAya=pitaroMke svAmIyama, yaha tAtparya hai| anvayuH=anu+yA+la+jhi, "laH zAkaTAyanasyaiva". isa sUtrase 'jhi'ke sthAnameM jus Adeza / tadgatA'nugatika:-tasya ( mArgakartuH ) gataM ( gamanam ) (pa0 ta0), tadgate anugatiryasya saH ( vyadhikaraNabahu0 ) / "zeSAdvibhASA" isa sUtrase samAsAnta kap / mahA'rghaH= mahAn arSaH ( mUlyam ) yasya saH (bahu0 ) / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 55 // preSitAH pRthagayo damayantyai cittacauryacaturA nijadUtyaH / tahaguru prati ma pahArAH satyasokyApaTena nigUgaH // 56 // Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . pacamaH sargaH 139 andhayaH-ayo taiH cittacauryacaturA nijadUtyo damayantyai pRthak preSitAH, tadguruM ca prati sakhyasokhyakapaTena nigUDhA upahArAH pressitaaH| .. vyAkhyA-atho anantaraM, taH =indrAdibhirdevaiH, cittacauryacaturA:-cittA-- ''karSaNanipuNAH, damayantyA iti zeSaH / nijadUtyaH- svasandezaharAH striyaH, damayantyai bhaimyartha, pRthak =pratyekaM, preSitAH=prahitAH, tadguruM ca prati= damayantIpitaraM (bhImam ) ca prati, sakhyasaukhyakapaTena maitrIsukhavyAjena, nigUDhAH=guptAH, upahArA:=upAyanAni, preSitAH=prahitAH / anuvAda-anantara indra Adi devatAoMne cittako AkarSaNa karane meM nipUNa apanI dUtiyoMko damayantIke lie aura unake pitA mahArAja bhImako mitratAke sukhake bahAnese gupta upahAroMko pRthak-pRthak bhejaa| TippaNI-cittacauryacaturA:-cittasya caurya (10 ta0 ), tasmin caturAH ( sa0 t0)| nijadUtyaH=nijasya dUtyaH (10 t0)| damayantya=kriyAgrahaNameM caturthI / preSitAH=+ iSa+kta ( karmameM )+jas / tadguruMtasyA guruH, tam (10 t0)| sakhyasaukhyakapaTena sakhyasya saukhyaM ( 10 ta0), tasya kapaTa, tena ( 10 t0)| "saMkhya0" aise pAThameM saMkhyasya yuddhasya / yuddhameM vIratAse sukha honeke bahAnese yaha artha hai| nigUDhAH=ni+ guh+kta+ jas // 56 // citramatra vibudharapi yattaH svavihAya bata ? bhrnusne| corna kAcidayavA'sti nirutA, saiva sA parati yatra hi cittam // 57 // anvayaH-vibudhaiH api taiH yat svaH vihAya bhUH anusane, bata ! matra citram ? athavA sA dhoH kAcita nirUDhA na asti / yatra cittaM parati sA evaM yoH hi / vyAkhyA-vibudhaiH api devaH, vidvadbhiH api, tai:- indrAdibhiH, yat svaH svarga, vihAya tyaktvA, bhUH=bhUlokaH, anusane- anusRtA, bata= khede ! atra=asmin viSaye, citram Azcaryam ? na citramiti bhAvaH, athavA yadvA, sA=prasiddhA, dyauH svargaH, kAcita kApi, nirUDhA prasyAMtA, na basti no vidyate, kintu yatra-yasyAM, cittaM cetaH, carati ramate, sA eva, gho: svargaH, hi nishcyen| . manuvAra-devatA athavA vidvAn hokara bhI indra Adi dikpAloMne jo - svarSako chor3akara bhUlokakA anusaraNa kiyA, kheda hai ! isameM kyA Azcarya hai ? Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ( nahIM ), athavA vaha svarga koI prakhyAta padArya nahIM hai, jahA~ para vitta rama jAya, vahI svarga hai| TippaNI-svaH=yaha avyaya hai| vihAya-vi+hA+ktvA ( lyap ) / anusane= anu+sa+liT ( karmameM )+t| nirUDhA=ni +raha+ta+ TAp // 57 // zIghralansiparva rayavAhilaMmmitA bhuvamamI sursaaraaH| vakritonamitakandharabandhAH zubhavurvanitamadhvani dUram // 58 // anvayaH-zIghralacitapathaH rathavAhaiH bhuvaM. lambhitA amI surasArAH vakritotramitakandharabandhAH ( santaH ) adhvani dUraM dhvanitaM zuzruvuH / vyAlyA-zIghralacitapathaiH satvarA'tikrAntamArgaH, rathavAhaiH-syandanAszvaH, bhuvaM bhUlokaM, lambhitA:=prApitAH, amI-ete, surasArAH=devazreSThAH, indrAdaya iti bhAvaH / vakritonnamitakandharabandhaH-vakrIkRtorvIkRtagrIvakAya. saMsthAnavizeSAH ( santaH ), adhvanimArge, dUraM-viprakRSTadezodbhavaM, dhvanitaM dhvani, zuzruvuH shrutvntH| ___ anuvAda-zIghra mArgako lakhana karanevAle rayake ghor3oMse dharatImeM pahuMcAye gaye indra Adi zreSTha devatAoMne grIvAko Ter3hA aura UMcA karake mArgameM dUra pradezase utpanna zabdako sunaa| .. . . TippaNI-zIghralakhitaparyaH lalitaH panthA yastaiH lalitapathAH (bahu0), zIghralalitapathAH, taiH (supsupA0) / rayavAhai: rathasya vAhAH, taiH (pa0 t0)| lambhitA:- lam +Ni+ta+jas / surasArA:=surANAM sArAH (10 t0)| vakritonnamitakandharabandhAH=vakritA cA'sI unnamitA (ka0 dhA0 ), sA kandharA, yasmin (bhu0)| vakritonnamitakandharaH bandhaH (sarIrasaMsthAnavizeSaH) yeSAM te ( bahu0) / zucavuH zru+liT +mi ( us ) // 58 // ... ki ghanasya jaladheraya va saMzayitumapyalamanta / syandanaM paramadUramapazyanisvinabhUtisahopanataM te // 56 // anvayaH-te ki ghanasya dhvanitam ? athavA jaladheH dhvanitam ? evaM saMzayitum api naiva alabhanta, ( kintu ) niHsvanazrutisahopanatam adUraM spandanaM param apazyan / gyAsyA-te-devAH, ki, ghanasya meghasya, dhvanitaM-dhvaniH, athavA= yadA, ki, jaladheH samudrasya, dhvanitaM -dhvaniH, evam = itpaM, saMzayitum Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 141 api-sandehaM kartum api, naiva, alabhanta-prAptavantaH, kiM punanizcetumiti zeSaH, kintu niHsvanazrutisahopanataM- zabdazravaNakAlaprAptam, adUram AsannaM, syandanaM paraM ratham eva, apazyan - dRSTavantaH / etena rathavegaH sUcyate / ____anuvAda-devatAoMne 'kyA yaha meghakA zabda hai ? vA samudrakA zabda hai ?' aisI zaGkA bhI nahIM kara pAI thI, kintu zabda sunaneke sAtha hI prApta nikaTavartI rathako hI dekha liyaa| .. TippaNI-jaladheH jala +dhA+ki+chas / alabhanta-(Du) labhaS + l+sh| niHsvanazrutisahopanataM=niHsvanasya zrutiH (10 ta0 ), tayA sahopanataH, tam (tR0 t0)| apazyan = dRz + l+mi| isa padyameM sandeha aura sahokti do alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 59 // sUtavidhamadakautukimAvaM bhAvabodhacaturaM turagANAm / tatra netrajanuSaH phalamete naiSadhaM bubudhire vidyudhendrAH // 60 // anvayaH-ete vibudhendrAH tatra sUtavizramadakautukibhAvaM turagANAM bhAva. bodhacaturaM netrajanuSaH phalaM naiSadhaM bubudhire| vyAlyA-ete-ime, vibudhendrAH=devazreSThAH, indrAdaya ityarthaH / tatra= tasmin rthe| sUtavizramadakotukibhAvaM-sArathivizrAntipradavinoditvaM, turagANAm azvAnAM, bhAvabodhacaturam = abhiprAyajJAnanipuNaM, netrajanuSaHnayanajanmanaH, phalaM=phalarUpaM, naiSadhaM =nalaM, bubudhirezAtavantaH / ... __ anuvAda-ina zreSTha devoMne usa rathameM sArathiko vizrAma denevAle kautukase yukta, ghor3oMke abhiprAyako jAnane meM nipuNa aura netroMkI utpattike phalarUpa nalako jAnA ( dekha liyaa)| .. TippaNI-vibudhendrAH vibudhAnAm indrAH (10 t0)| sUtavizramadakautukibhAvaM-vizramaM dadAtIti vizramadaH, vizrama+dA+ka ( upapada0), sUtasya vizramadaH (10 ta0), kautukam asyA'stIti kotukI, (kautuka+ ini+su), kautukino bhAvaH (10 ta0), sUtavizramadaH kautukibhAvo yasya saH, tam (bahu0 ) / vinodase rathako svayaM hAMkanevAle, yaha tAtparya hai / bhAvabodhacaturaM=bhAvasya bodhaH (10 ta0), tasmin caturaH, tam ( sa0 t0)| netrajanuSaH netrayojanuH, tasya (pa0 t0.)| naiSadha =niSadhAnAm ayaM, tam niSadha+aN+am / bubudhire=budha+liT +jha // 6 // bIkya tasya varuNastaraNatvaM yad bamAra nivi jambhUyam / nocitI narapateH kimu sAsya prAjyavismayarasastimitasya // 61 // Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / anvayaH-varuNaH tasya taruNatvaM vIkSya yat nibiDaM jaDabhayaM bamAra, prAjyavismayarasastimitasya jaDapateH sA aucitI na kimu ? vyAkhyA-varuNaH - pazcimadikpAlaH, tasya = nalasya, taruNatvaM = yauvanaM, vIkSya = dRSTvA, yat, nibiDa-dhanaM, jaDabhUyaM jaDatvaM, stambhAkhyaM sAttvikabhAvamiti bhaavH| bhAradhutavAn, prAjyavismayarasastimitasya= pracurAzcaryarasanizcalasya, jaDapate: jalapateH stabdhapatezva, sA-jaDabhUya, vidheyAyA aucityAH prAdhAnyAt sarvanAmnaH striilinggtaa| aucitI na kimu= aucityaM na kim ? aucitymevetyrthH| ___ anuvAda-varuNane nalake tAruNyako dekhakara jisa nibiDa jaDabhAva( stabdhabhAva )ko dhAraNa kiyA, pracura Azcarya rasase nizcala jaDapati ( stabdhapati ) vA jalapati unakA vaha jar3abhAva vA jalabhAva kyA ucita karma nahIM hai? TippaNI-taruNatvaM =taruNasya bhAvaH taruNatvaM, tat ( taruNa+ tva ) / jaDabhyaM = jaDasya bhAvo jaDabhUyaM, tat, jaDa zabdase "bhuvo bhAve" isa sUtrase kyap pratyaya / "jaDabhUyam" yahA~para jaDa zabdameM "Da" aura "la"kA yamaka aura zleSa AdimeM abheda honese "jalabhUyam" aisA pada bhI hotA hai / yauvanase bhUSita nalake rUpako dekhakara "damayantI nalako hI varaNa karegI" aisA vicAra kara varuNa khedase stabdha ho gaye athavA jalarUpa ho gaye, aisA bhI artha hotA hai| babhAra=F+ liT+tip (Nal ) / prAjyavismayarasastimitasya vismayanA'so rasaH (ka0 dhA0), prAjyazcA'sau vismayarasaH (ka0 dhA0), tena stimitaH, tasya (tR0 t0)| jaDapateH-jaDa( la )sya patiH, tasya (pa0 t0)| yahA~para bhI 'Da' aura 'la' ke abhedase jaDapati( stabdhapati )kA athavA jalapati( jalake svAmI )kA, aisA artha hotA hai| sA=vidheya "aucitI"kI pradhAnatAse tad zabdakA strIliGgameM prayoga kiyA gayA hai| aucitI = ucitasya karma, ucita + Syam + hI / isa padyameM zleSa alakAra hai // 61 // rUpamasya vinirUpya tathA'timlAnimApa ravivaMzavataMsaH / kIryate yadadhunA'pi sa devaH kAla eva sakalena janena // 12 // anvayaH-ravivaMzavataMsaH asya rUpaM vinirUpya tathA atimlAnim Apa, yat adhunA api sa devaH sakalena janena kAla eva kIryate / Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH . . 143 vyAlyA-ravivaMzavataMsaH = sUryakulabhUSaNaM, yama ityarthaH / asya =nalasya, rUpaM = saundarya, vinirUpya = vilokya, tathA = tena prakAreNa, atimlAnim =ativaivarNyam, atikAlimAnamiti bhAvaH / Apa praap| yat = yathA, adhunA api = samprati api, saH- pUrvoktaH, devaH suraH, yama iti bhAvaH / sakalena =samastena, janena-lokena, kAla eva-kAlaH ( kRSNavarNaH ), athavA kAlanAmakaH ( yamaH ), eva, koyate kathyate / / anuvAda-sUryavaMzake bhUSaNa yamane, nalake saundaryako dekhakara usa prakArase atyanta vivarNatA athavA kAlimAko prApta kiyA, jo ki abhI bhI ve deva ( yama ) saba janoMse kAla ( kAlA yA yama ) kahe jAte haiN| TippaNI-ravivaMzavataMsaH=ra: vaMzaH (10 ta0), tasya avataMsaH (Sa0 ta0 ), bhAgurike matase 'avataMsa' ke akArakA lopa / vinirUpya-vi+ ni+ rUpa + ktvA (lyap ) / atimlAnim = atyantaM mlAniH, tAm ( supsupA0 ) / Apa Apla+liT + tip ( Nal ) / kAla:="kAlo daNDadharaH zrAddhadevo vaivasvato'ntakaH" iti / "kRSNe nIlA'sitazyAmakAlazyAmalamecakAH" ityapyamaraH / kItyaMte="kRta saMzabdane" dhAtuse Nic + laT ( karmameM )+t| nalakA lokottara saundarya dekhakara yama IrSyAse isa taraha vivarNa ( kAlA rUpavAle ) ho gaye, jo ki ve abhItaka "kAla" kRSNavarNavAle kahe jAte haiM, yaha abhiprAya hai| yahAMpara "kAla"kA kAlA vA yamarAja aisA artha honese padazleSa alaGkAra hai / / 62 / / yad babhAra vahanaH khala tApaM rUpadheyabharamasya vimRzya / tatra bhavanalatA janikI mA tadapyanalanaiva tu hetuH // 63 // anvayaH-dahanaH asya rUpadheyabharaM vimRzya yat tApaM babhAra khala, tatra analatA janikI mA bhUvaH tu tadapi analatA eva hetuH / vyAkhyA-dahanaH=agniH, asyanalasya, rUpadheyabharaM saundaryasaddhi, vimRzya=vicArya, yat =yathA, tApaM = santApaM, babhAra=bhRtavAn, khalu= nizcayena, tatra tasmin tApabharaNe, analatA=agnitA, janikI=janmakarI, utpAdiketyarthaH / mA bhUt =no bhavati, tu= kintu, tadapi tathA'pi, analatA evanalA'bhAvatA eva, hetuH=kAraNam, astIti zeSaH / anuvAda-agnine nalakI saundarya-sampattikA vicAra karake jisa prakAra santApako dhAraNa kiyA, usameM agnitA utpAdikA nahIM hai, kintu analatA ( nalakA na honA ) kAraNa hai| Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam .. TippaNI-rUpadheyabharaM rUpam eva rUpadheyam, rUpa zabdase "bhAgarUpanAmabhyo dheyaH" isase svA'rtha( prakRtyartha )meM dheya pratyaya / vimRzya=vi+mRz +ktvA ( lyap ) / babhAra-bhR+liT + tip ( gal ) / analatA analasya bhAvaH, anala+tala+TAp / janika/jane kI (p..t0)| mA bhavabhU+ la+tip, mAGkA yoga honese "na mAjhyoge" isase aT AgamakA abhAva / analatA=na nalaH analaH ( nana 0 ), analasya bhAvaH, anala+tala+TAp / isa padyameM nalakI saundarya-sampattiko dekhanese agniko tApa honese analatA kAraNa nahIM hai kintu analatA hI hetu hai, isa uktimeM virodhAbhAsa alaGkAra hai, agniko tApa hone meM analatA ( agnitA ) hetu nahIM hai, kintu analatA ( unameM nalatvakA abhAva ) hI hetu hai, yaha parihAra hai / / 63 // kAmanIyakamadhaHkRtakAmaM kAmamakSibhiravekSya tadIyam / kauzikA svamakhilaM paripazyan manyate sma khala kauzikameva // 6 // - anvayaH-kauzikaH, adhaHkRtakAmaM tadIyaM kAmanIyakaM kAmam akSibhiH avekSya atha svam akhilaM paripazyan kozikam eva manyate sma khalu / vyAkhyA-kauzikaH indraH, adhaHkRtakAmaM = tiraskRtamadanaM, tadIyaMnalIyaM, kAmanIyakaM kamanIyatvaM, saundaryam / kAmaprakAmam, akSibhiH== netraH, sahasrasaMkhyakairiti bhAvaH / avekSya = dRSTvA, atha anantaraM, svam = AtmAnam, akhilam =azeSaM yathA tathA, paripazyan vilokayan, kozikam eva = ulakam eva, manyate sma-amanyata, khala=nizcayena / anuvAda-kauziki(indra)ne kAmadevako mAta karanevAle nalake saundaryako paryApta rUpase netroMse dekhakara anantara apaneko pUrNarUpase dekhate hue kauzika (ulla) hI mAna liyaa| TippaNI-kozika:=="mahendraguggulUlUkavyAlagrAhiSu kauzikaH" itymrH| adhaHkRtakAmam = adhaHkRtaH kAmo yena, tat ( bahu0 ) / tadIyaM-tasya idaM, tada, tad + cha ( Iya)+ am / kAmanIyakaM = kamanIyasya bhAvaH kAmanIyakaM, tat, kamanIya zabdase "yopadhAd gurUpottamA vun" isa sUtrase vun ( aka ) pratyaya / akSibhiH= indrake hajAra netra the, ataH bahuvacanam / avekSya ava+Iza+ktvA ( lyapa ) / paripazyan =paripazyatIti, pari+ dRz + laT ( zatR )+ su / manyate sma-man+laTa +ta, 'sma'ke yogameM bhUtakAlameM laT / nalakA niHsIma saundarya dekhakara indra unake mukAbalemeM apaneko ullake samAna vicAra kara damayantIkI prAptimeM nirAza ho gaye, yaha tAtparya hai / / 64 // Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 145 rAmaNIyakaguNA'vayavAvaM mUrtamutthitama parimAvya / vismayAya hRdayAni vitestena teSu na marAH prababhUvuH // 65 // anvayaH-surA amuM mUrtam utthitaM rAmaNIyakaguNA'dvayavAdaM paribhAvya hRdayAni vismayAya viru:, tena teSu na prababhUvuH / vyAlyA-surAH=devAH, indrAdayaH / amuM=nalaM, mUrta mUrtimantam, utthitam =utpannaM, rAmaNIyakaguNA'dvayavAda=saundaryaguNA'dvaitavAvam / paribhAvya = vicArya, lokatrayakasundaraM mattveti bhAvaH / hRdayAni=cittAni, karma-. bhUtAni, vismayAya AzcaryAya, sampradAnabhUtAya, viteruH daduH, tena - dAnena, teSu-hRdayeSu viSaye, na prababhUvuH prabhavaH na abhavan / . anuvAda-indra Adi devatAoMne nalako mUrtimAn utpanna saundarya guNake advaitavAdarUpa vicAra kara apane cittoMko Azcaryako de diyA, usa dAnase apane hRdayoMmeM unakA prabhutva nahIM rhaa| TippaNI-rAmaNIyakaguNA'dvayavAdaM = ramaNIyasya bhAvo rAmaNIyakam, ramaNIya+vuna ( aka ), rAmaNIyakam eva guNaH ( rUpaka0), na dvayam ( nana ), advayaM cA'sI vAdaH ( ka0 dhA0 ), rAmaNIyakaguNasya advayavAdaH, tam (pa0 ta0 ) / paribhAvya pari+bhU+Nic + ktvA ( lyap ) / viteru:. vi+ta+liT+jhi ( us ) / devatAoMne nalako tIna lokoMmeM ekamAtra sundara vicAra kara apane cittako vismayarasako de diyA, kisIko. dI gayI vastumeM apanA adhikAra na rahanese una cittoMke ve svAmI nahIM hue arthAt ke koga bAzcaryase bAkRSTa cittavAle hue, yaha bhAvArya hai / / 65 // . preyarUpakavizeSanivezaH - saMvAdaramarAH bhuutpuurvH| eSa eva sa nala: kimitIdaM mandamandamitaretarasUtaH // 66 // . ___manvayaH-amarAH zrutapUrvaH saMvadadiH preyarUpakavizeSanivezaH "sa nala eSa eva kim ?" iti idaM mandamandam itaretaram kapuH / . gyAsyA-amarAH-devAH, indrAdayaH / zrutapUrvaH- pUrva zrutaH, samprati saMvadaniHpratyakSasaMvAdaM kurvadbhiH, preyarUpakavizeSanivezaH saundaryA'tizayo'basthAnaH, saH zrutapUrvaH, nala: = naSadhaH, eSa eva kiM=samIpataravartI eka kim ? iti evam, idaM vAkyam, mandamandaM mandaprakAram, itaretaram = -parasparam, uucuH=jgduH| 10010 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAva-indra Adi devatAoMne pahale sune gaye aura abhI milAna khAnevAle saundaryake tattad avayavoMmeM cihnoMse "ve ( sune gaye ) nala yahI hai kyA ?" isa prakAra dhIre-dhIre parasparameM khaa| . ____ TippaNI-zrutapUrvaH pUrva zrutAH, taiH ( supsupA0 ) / saMvadadbhiH-saM+ pada+laT ( zatR)+bhis / preyarUpakavizeSanivezaH priyaM rUpaM yasya saH (bahu0), priyarUpasya bhAvaH preyarUpakam, priyarUpa zabdase "dvandvamanojJAdibhyazca" isa sUtrase vuna (aka) pratyaya / preyarUpakasya vizeSAH ( 10 ta0 ) / "vizeSo'vayave vyakta" ityutpalamAlAyAm / preyarUpakavizeSeSu mivezAH, taiH ( sa0 ta0) / mandamandaM mandaprakAram, "prakAre guNavacanasya" isase dvivacana / itaretaraM="karmavyatihAre sarvanAmno he vAcye samAsavacca bahulam" isase dvivacana aura samAsavadbhAva / UcuH jUna ( vac )+liT + jhi ( us ) // 66 // teSu tavidhavadhUvaraNA'haM bhUSaNaM, sa samayaH sa rthaavaa| tasya kuDinapuraM pratisarpana bhUpatevyavasitAni zazaMsuH // 6 // anvayaH-tasya tadvidhavadhUvaraNA'haM bhUSaNaM, sa samayaH, kuNDinapuraM pratisapaMn sa rayA'dhvA ca ( ete ) bhUpateH vyavasitAni teSu zazaMsuH / / jyAlyA-tasya =nalasya, tavidhavadhUvaraNA'haM-damayantIsadRzavadhUvaraNayogyaM, bhUSaNam alaGkAraH, saH= lokaprasiddhaH, samayaH svayaMvarakAlaH, kuNDinapuraMvidarbhanagaraM, pratisarpana =pratigacchan, saH tAdRzaH, rathA'dhvA ca- syandana. mArgazca ( etepadArthAH ) / bhUpateH rAjJo nalasya, vyavasitAni vyavasAyAn, udyogAn, teSu-indrAdilokapAleSu, zazaMsuH-sUcayAmAsuH / ___ anuvAda-una( nala )ke damayantIsadRza vadhUke varaNake yogya alaGkAra, vaha svayaMvarakA kAla, kuNDinapurako jAnevAlA rathakA mArga (ina saba padArthone) indra Adi devatAoMko nalake udyogakI sUcanA kii| ___ TippaNI-tavidhavadhUvaraNA'haM-sA vidhA ( prakAraH, saundaryAcasAdhAraNadharmaH ) yasyAH sA tadvidhA ( bahu0 ), sA cA'sau vadhUH (ka0 dhA0 ), tasyA varaNaM (pa0 ta0), tasmin aham ( sa0 t0)| pratisapaMn prati+sRp+ laT ( zatR )+su / rathAvA - rathasya adhvA (pa0 t0)| bhUpateH= bhuvaH patiH, tasya (pa0 t0)| zazaMsuH-zaMsa+liTa+zi ( usa ) // 17 // dharmarAjasalilezahatAzeH prANatAM zritama jgtstH|| prApya haSTacavistRtatApazcetasA nibhRtametadacinti // 18 // Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 147 anvayaH-jagataH prANatA zritam amuM prApya hRSTacalavistRtatApaH dharmarAjasalilezahutA'zaH cetasA nibhRtam etat acinti / vyAlyA-jagataH lokasya, prANatAM-prANatvaM, jagajjIvanatvaM jagatpri. yatA vA, zritam = Azritam, amanalaM, prApya=AsAdya, hRSTacalavistRtatApaiH - santuSTacaJcalavitatavirahasantApaH / dharmarAjasalilezahutAzaH yamarAjavaruNA'gnibhiH, cetasA=cittena, nibhRtaM nigUDham, etat - idam, anantarazlokatraye vakSyamANamiti bhAvaH / acinti=cintitam / . anuvAda-lokake prANabhUta nalako prApta karake santuSTa, caJcala aura vistRta tApavAle yama, varuNa aura agnine cittase guptarUpase aisI ( pIche kahI jAnevAlI ) cintA kii| TippaNI-prANatAM prANa+tala+TAp + am / prApya-pra+Apa+ svA ( lyap ) / hRSTacalavistRtatApaH vistRtaH tApaH yeSAM te ( bahu0 ), hRSTAzca te calAH (ka0 dhA0 ), te ca te vistRtatApAH, taiH (ka0 dhA0 ) / jagatke prANabhUta nalake darzanase hRSTa ( santuSTa ), nalake saundaryako dekhanese damayantImeM nirAza honese cala ( caJcala ) aura vistRtatApa ( vistRta virahake tApavAle ) indra Adi devatAoMne, yaha abhiprAya hai / kucha TIkAkAroMne ina tIna vizeSaNoMko yathAkrama dharmarAja, varuNa aura agni ina tIna devatAoMmeM / lagAyA hai, parantu mahopAdhyAya mallinAthane yuktipUrvaka isa matakA khaNDana kara tInoM devatAoM meM samaSTi rUpase lagAyA hai| dharmarAjasalilezahatAzaH=dharmasya rAjA dharmarAjaH (10 ta0), salilasya IzaH salilezaH (10 ta0), hutam aznAtIti hutAzaH / huta.+az + aN ( upapada0), dharmarAjazna salilezana hutAzana, taiH (dvandva ) / acinti=cinta + Nic + la +ta // 68 // navamaH priyatamomayapAso yavam na vRNate vRNute vaa| ekato hi dhigamUmagunajhAmanyataH kapamavApratilamma: ? // 66 // anvayaH-aso amaM yadi na vRNute, vRNute vA, ubhayathA ( api ) naH priyatamA na / hi ekataH aguNajJAm amUM dhik / anyataH katham ada:pratilambhaH ? _ vyAlyA-patritayena devatrayasya cintAprakAramAha naiveti / aso= damayantI, amuM-nalaM, yadi cet, na vaNute - na svIkaroti, vRNute vA Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam svIkaroti vA / ubhayathA pakSadvayena ( api ), nalasya varaNe avaraNe'pi iti bhAvaH / naH asmAkaM, priyatamA na=dayitatamA na / ubhayathA'pi damayantyAH priyatamatvA'bhAve hetU upanyasyati--ekata iti / hi=yataH, ekataH=prathamapakSe, damayantyA nilasya avaraNa iti bhAvaH / aguNajJAM=guNajJAnarahitAm, amaM =damayantI, dhik, damayantyA nindA ityarthaH / anyataH= anyapakSe, damayantyA nalasya varaNa iti bhAvaH / kathaM =kena prakAreNa, adaHpratilambhaHamuSyA ( damayantyAH ) prAptiH, nalapatnItvAditi bhAvaH / ____ anuvAda-yaha ( damayantI ) yadi nalakA varaNa nahIM karatI hai vA karatI hai, donoM pakSoMmeM hamArI priyatamA nahIM hogii| kyoMki prathamapakSameM ( nalakA varaNa nahIM karanepara ), guNakI parakha na karanevAlI usako dhikkAra hai / anyapakSameM ( nalakA varaNa karanepara ) kaise hameM damayantIkI prApti hogI? TippaNI-vRNute vRn + laT + ta / ubhayathA ubhAbhyAM prakArAbhyAm, ubha+ tayap, ( AvRttimeM )+thAl / naH asmad zabdakI SaSThImeM ekatvakI vivakSAmeM "asmado dvayozca" isase bahuvacana / priyatamA=atizayena priyA, priya + tamap+TAp / ekataH eka+tasila / aguNajJA=guNaM jAnAtIti guNajJA, * guNa+jJA+ka+TAp ( upapada0), na guNajJA, tAm ( nan 0 ) / amUm = "dhika" padake yogameM "dhiguparyAdiSu" isase dvitIyA / anyataHanya+tasila / adaHpratilambhaH=amuSyAH pratilambhaH (10 ta0 ) // 69 // mAmupeSyati tadA yadi matto veda neyamiyavasya mahatvam / IdRzI na kaMdhamAkalayitrI mavizeSamaparAnapaputrI ? // 7 // anvayaH-iyam iyat asya mattaH mahattvaM na veda yadi, tadA mAm upeSyati / IdRzI nUpaputrI aparAt madvizeSaM ca katham AkalayitrI ? vyAkhyA-iyaMdamayantI, iyat etAvat, asya=nalasya, mattaH= matsakAzAta, mahattvam AdhikyaM, na veda yadi no jAnAti ceta, tadA tarhi, mAM=dharmarAjaM, salilezaM hutAzaM vA, upaiSyati-prApsyati, "variSyati" iti pAThe sviikrissytiityrthH| IdRzI=etAdRzI, nRpaputrI rAjaputrI, dmyntii| aparAta aparasmAda, nalAdityarthaH / madvizeSaM camadIyotkarSa ca, kathaMkena prakAreNa, AkalapitrIjJAtrI bhaviSyatIti shessH| anuvAda-yaha damayantI nalako mujhase itane mahattvako nahIM jAnegI Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 146 to mujhe svIkAra karegI, kintu aisI rAjakumArI damayantI dUsarese ( nalase ) mere ulkarSako kaisI jAnegI? . TippaNI-iyat =idam + vatup / mattaH asmad +tasila / mahattvam = mahat +tva + am / veda-vida+laT + tip / upeSyati=upa+A+ iN + luT + tip / nRpaputrI nRpasya putrI (pa0 t0)| aparAt= vaikalpika honese "pUrvAdibhyo navabhyo vA" isa sUtrase sike sthAnameM "smAt" Adeza nahIM huA / madvizeSaM - mama vizeSaH, tam (10 t0)| AkalayitrIAG + kala+Nic + Trena + DIpa + su // 70 // meSadhe bata ! vRte damayantyA vIDito hi bhirmvitaa'smi| svAM gRhe'pi vanitA kathamAsyaM hrInimIli khalu varzayitAhe // 71 // andhayaH-damayantyA naiSadhe vrate ( sati ) vIDitaH ( san ) bahiH na bhavitAsmi / bata ! gRhe'pi svAM vanitAM hrInimIli AsyaM kathaM darzayitAhe vyAkhyA-damayantyA-bhaimyA, naiSadhe=nale, vRte svIkRte sati, vIDitaH lajjitaH san, bahiH=gRhAd bahirbhAge, na bhavitAsmino bhavidhyAmi / bateti khede / tarhi gRha eva uSmatAmityatrAha-svAmiti / gRhe'pi= svabhavane'pi, svAM svakIyAM, vanitAM mahilAM, patnImityarthaH hrInimIli= lajjAsaGkucitam, syaM =mukhaM, kathaM kena prakAreNa, varzayitAhe darzayiMjyAmi, khalu nizcayena / so'yamubhayataH pAzArajjurApatiSyatIti bhAvaH / _ anuvAda-damayantIse nalakA varaNa karanepara lajjita hotA huA gharake bAhara sthita nahIM ho skuuNgaa| kheda hai ! gharameM bhI apanI strI( patnI )ko lajjAse saMkucita mukha kaise dikhAUMgA? TippaNI-vIDitaH nIDA+itac / bhavitAsmi bhU+laT +mip / vanitAm =Nic na honepara kartRbhUta "vanitA" padase "darzayitAhe" isa Nyantapadake yogameM 'abhivAdidRzorAtmanepade veti vAcyam" isa vArtikase vikalpase karmasaMjJaka hokara dvitiiyaa| eka pakSameM "vanitayA" aisA rUpa bhI hai| hrInimIli=hiyA nimIlati ( saMkucati ) iti, hrI+ni+mIla+Nini+ su ( uppd0)| darzayitAhe-dRz+Nic + luTU (kartA )+iTa / "Nipazca" isase bAtmanepada // 71 // Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ityavetya manasA'smavidheyaM kizcana trivibudhI dudhe na / nAkanAyakamapAsya tamekaM sA sma pazyati parasparamAsyam // 72 // anuvAda-trivibudhI iti manasA avetya kiJcana AtmavidheyaM na bubudhe / sA tam ekaM nAkanAyakam apAsya parasparam AsyaM pazyati sma / vyAkhyA-trivibudhI-devatrayI, iti evaM, pUrvapadyatrayoktaprakAreNeti bhAvaH / manasA-cittena, avetya=Alocya, kiJcana-kimapi, AtmavidheyaM svakartavyaM, na bubudhe=no viveda / kiJca sA=pUrvoktA, trivibudhIti bhAvaH / taM-pUrvoktam, ekaM, nAkanAyaka-svargapatim, indramityarthaH / apAsya= tyaktvA, parasparam anyo'nyam, pAsyaM mukhaM, pazyati smaapazyat / anuvAda-yama, varuNa aura agni, ye tIna devatA manase aisA vicAra kara kucha bhI apanA kartavya nahIM jAna sake / tInoMne eka indrako chor3akara paraspara ekane dUsarekA mukha tAkA / / TippaNI-trivibudhI= trayANAM vibudhAnAM samAhAraH ( dvigu0 ) / avetya= ava+iNa+ktvA ( lyap ) / Atmavidheyam =Atmano vidheyaM, tat (pa0 t0)| bubudhe =budha+ liT +t| nAkanAyakaM = nAkasya nAyakaH, tam (10 ta0 ) / apAsya-apa+as+ktvA ( lyap ) // 72 // ki viSayamadhuneti vimugdhaM svA'nugA''nanamavekSya RgulaaH| zaMsati sma kapaTe paTuruccaJcanaM samamilavya. nalasya // 73 // * anvayaH-kapaTe paTuH RbhukSAH adhunA kiM vidheyam iti vimugdhaM svA'nugA''nanam avekSya nalasya vaJcanaM samabhilaSya uccaiH zaMsati sm|| vyAkhyA-kapaTe=paravaJcane, paTuH kuzalaH, RbhukSAnanAH, adhunAsamprati, kiM vidheyaM kiM kartavyam, iti ani yAt, vimUr3ha vizeSamohayuktaM, svA'nugA'nanam AtmA'nuyAyivadanam, avekSya-dRSTvA, nalasyanaiSadhasya, vaJcanaM -pratAraNaM, samabhilaSya = abhisandhAya, ucca: tArasvareNa, zaMsati sma-jagAda / . manuvAda-kapaTameM kuzala indrane "abhI kyA karanA cAhie" isa viSayameM mohayukta apane anuyAyI yama AdikA mukha dekhakara nalakI pratAraNAkA abhilASa kara UMce svarase kahA / TippaNI-vidheyaM-vi+dhA+yat / vimugdha-vi+muha+kta+mam / svA'nugA'nanaM -svasya anugAH (10 ta0), svA'nugAnAm aAnama, tada Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. paJcamaH sargaH 151 (Sa0 ta0 ) / avekSya =ava+IkSa+ktvA ( lyap ) / samabhilaSya-sam+ abhi + laS +ktvA ( lyap ) // 73 // "sarvataH kuzalamAgasi kaccitvaM sa naSadha iti pratimA nH| svA''sanArdhasuhavastava rekhAM vIrasenanRpateriva vipaH // 74 // anvayaH-sarvataH kuzalabhAk asi kaccit ? tvaM sa naiSadha iti naH pratibhA, tava rekhAM svA''sanA'dhaMsuhRdaH vIrasenanRpateH iva viyaH / vyAlyA-sarvataH vizvataH, svAmyamAtyAdiSu saptasvaGgeSviti bhAvaH / kuzalabhAk=kSemasampannaH, asi=vidyase, kaccit = kim / tvaM - bhavAn, saH prasiddhaH, naiSadhaH nalaH, iti= evaM, naH asmAkaM, pratibhA pratItiH / tatra hetuM pradarzayati-svA''sanArdhasuhRda iti / tava bhavataH, rekhAmAkRti, svA''sanA'rdhasuhRdaH=AtmA'rdhAsanamitrasya; vIrasenanRpateH ivavIrasenA''khyanRpasya iva, vidyaH=jAnImaH / anuvAda-sarvatra, svAmI amAtya Adi sAtoM aGgoMmeM Apa kuzalasampanna hai, kyA ? Apa ve hI nala haiM, aisI mujhe pratIti ho rahI hai, kyoMki ApakI AkRti apane Adhe Asanake mitra vIrasena nAmake rAjAke samAna hama loga jAna rahe haiN| ____TippaNI-kuzalabhAk = kuzalaM bhajatIti, kuzala+bhaj + Nvi (upapada0) +su / kaccit = "kaccitkAmapravedane" ityamaraH / svA''sanAdhaMsuhRdaH svasya AsanaM ( 10 ta0), tasya ardha (10 ta0), tasmin suhRta, tasya (sa0 t0)| vIrasenanRpateH=naNAM patiH (10 ta0), vIrasenacA'sau nRpatiH, tasya (ka0 dhA0 ) / vimAvid+laTa+mas / rAjA vIrasenake AkArakA sAdRzya ApameM dekhnese Apa rAjA vIrasenake putra haiM, hama loga aisA jAna rahe haiM, yaha tAtparya hai / / 74 // va prayAsyasi nalezyalamuktvA yAtrayA'tra zamayA'jani yannaH / tattayeva phalasatvarayA svaM nA'dhvanoImivamAgamitaH kim ? // 75 // anvayaH-"he nala ! kva prayAsyasi ?" iti uktvA alam / yat naH atra yAtrayA zubhayA ajani / tat phalasatvarayA tayA eva tvam idam adhvanaH ardham bAgamito na kim ? __ gyAlyA-he nala-he naiSadha ! kya=kutra, prayAsyasi-gamiSyasi ? iti = evam, uktvA kathayitvA, pRSTvetyarthaH / alaM paryAptam, na praSTavya Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam miti bhAvaH / yat-yasmAtkAraNAta, naH=asmAkam, atra=iha, yAtrayA= prayANena, zubhayA=kalyANyA, saphalayeti bhAvaH / ajani-jAtam / tat = tasmAtkAraNAt, phalasatvarayA-phale ( zubhapariNAme ) satvasyA (zIghrayA ), phalArthinyeti bhAvaH / tayA eva-yAtrAyA eva kA, tvam, idam etat, adhvanaH ardham =ardhamArgam, Agamito na kim =prApito na kim ? asmadarthameva idaM tavAgamanamiti bhAvaH / anuvAda- "he nala ! Apa kahA~ jAyeMge" aisA nahIM kahanA cAhie / jisase ki hama logoMkA yahA~ Agamana saphala huA, usa kAraNase phalakA abhilASa karanevAle usa Agamanase hI Apa isa Adhe mArgameM prApta nahIM kiye gaye haiM kyA ? TippaNI-prayAsyasi =pra+yA laT + sip / uktvA=brUna ( vac ) +ktvA, "alam" isa padake yogameM "alaMkhalboH pratiSedhayoH prAcAM ktvA" isa sUtrase ktvA pratyaya / ajani-jan+luGa (bhAvameM)+cli (cinn)+t| phalasatvarayA=svarayA sahita satvarA ( tulyayogabahu0), phale satvarA, tayA ( sa0 t0)| AgamitaH=Ai+ gam + pica+kta / hama logoMke lie hI ApakA yaha Agamana hai, yaha abhiprAya hai / 75 // eSa naiSadha ! sa daNDabhRdeSa jvAlajAlajaTilaH sa hutAzaH / yAvasA sa matireSa ca zeSaM zAsitAramavagaccha surANAm // 76 // anvayaH-he naiSadha ! eSa saM daNDabhRt / eSa jvAlajAlajaTila: sa hutA'zaH / eSa ca sa yAdasAM patiH / zeSaM (mAm) surANAM zAsitAram avagaccha / vyAkhyA-he naiSadha he nala ! eSaH-purovartI, sa-prasiddhaH, daNDabhRt =yamaH / eSaH purovartI, jvAlajAlajaTila:=aciHsamUhavyAptaH, sa:prasiddhaH, hutA'zaH=agniH / eSa ca=purovartI ca, saH prasiddhaH, yAdasAM= jalajantUnAM, patiH-svAmI, varuNa iti bhAvaH, astIti zeSaH / zeSa-ziSTaM, mAmiti zeSaH / surANAM = devAnAM, zAsitAraM zAsanakartAraM, devendramiti bhAvaH / avagaccha jAnIhi / anuvAda-he nala ! ye prasiddha yamarAja haiM / ve jvAlAoMke samUhase vyApta prasiddha agni haiN| ye jalajantuoMke svAmI prasiddha varuNa haiM / avaziSTa mujhako Apa devatAoMke zAsaka indra jAnie / Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 153 TippaNI-daNDabhRt =daDaM bibhartIti, daNDa + F+ kvip ( upapada0)+ su / jvAlajAlajaTilaH = jvAlAnAM jAlam (Sa0 ta0 ), jaTAH santi yasmin sa jaTilaH, jaTA zabdake picchAdigaNameM par3he jAnese "lomA''dipAmA''vipicchA''dibhyaH zanelacaH" isa sUtrase ilac pratyaya / jvAlajAlena jaTilaH (tR. ta0) / "vahnayolikIlo" itymrH| surANAm = "zAsitAram" isa padake yogameM karmameM SaSThI / zAsitAraM zAstIti zAsitA, tam / zAs+tRc +am / avamaccha=ava+gam+loT + sip // 76 // ayino vayamamI samupemastvAM kileti phlitaa'rthmvehi| adhvanaH kSaNamapAsya ca khedaM kurmahe bhavati kAryanivedam // 77 // anvayaH-(he nala ! ) amI vayam arthinaH ( santaH ) tvAM samupemaH kila, iti phalitArtham avehi / kSaNam adhvanaH khedam apAsya bhavati kAryanivedaM kurmahe / vyAkhyA-(he nala ! ) amI=ete, vayam - indrAdidevAH, arthinaH= yAcakAH santaH, tvAM bhavantaM, samupemaH prApnumaH, kila=khalu / iti evaM, phalitA'rthaH tAtparyam, avehi jAnIhi / ataH kSaNaM kazcitkAlam, adhvanaH mArgasya, khedaMparizramam, apAsya=yApayitvA, bhavati tvayi viSaye, kAryanivedaM kRtyanivedanaM, kurmahe-vidadhmaH / anuvAda-(he nala ! ) ye hama loga ( indra Adi deva ) yAcaka hote hue Apake pAsa Aye haiM, Apa isa phalita arthako jAna leN| kucha kAlataka mArgake parizramako miTAkara Apako apane kAryakA nivedana karate haiN| TippaNI-athinaH asannihitaH arthaH yeSAM te, tasya, artha zabdase "arthA. cA'sannihite" isa sUtrase ini pratyaya / "mArgaNo yAcakAyinI" ityamaraH / samupemaH sam + upa+ iN + laT+mas / phalitA'rtham phalitazcA'sau arthaH, tam (ka0 dhA0 ) / avehi =ava+ iN+loT + sip ( hi)| kSaNam = atyanta saMyogameM dvitIyA / apAsya-apa + as + ktvA ( lyap ) / kAryanivedaMkAryasya nivedaH, tam (Sa0 ta0) / kurmahe (i) kR+laT +mahiG // 77 // hizI giramuvIrya vigaijA joSamApa na viziSya bbhaasse| mAtra citramabhidhAkuzalatve zaMzavA'vadhi gururgarasya // 8 // anvayaH-viDojAH IdRzIM giram udIyaM joSam Apa, viziSya na bbhaasse| atra abhidhAkuzalatve citraM na, asya zaizavA'vadhi guruH guruH / Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - vyAlyA-viDojAH indraH, IdRzIm =etAdRzI, pUrvoktA, sAmAnyanirdiSTAmiti bhaavH| giraM vANIm, uMdIrya uktvA, joSaM maunama, Apa=prApa, tUSNIM babhUveti bhaavH| viziSya=vizeSamAzritya, vivicyeti bhAvaH / na babhASemo jagAda / atra-asmin, abhidhAkuzalatve-vacanakozale, citraM na=Azcarya na, asya indrasya, zaizavA'vadhi=bAlyAdArabhyetyarthaH / guruH-AcAryaH, guruH bRhaspatiH, bRhaspatiziSyasyendrasya vacanakauzale kimAzcaryamiti bhAvaH / anuvAda-indra aisA vacana kahakara cupa hue, unhoMne vizeSa rUpase kucha nahIM kahA / indrake vacana kauzalameM kucha Azcarya nahIM hai, jinake bacapanase hI AcArya bRhaspati haiN| TippaNI-udIyaM =ud+Ira+ktvA ( lyap ) / joSaM = "tUSNIM joSaM bhavenmaunam" iti hlaayudhH| ApaApala+liT + tip (Nal ) / babhASe =bhASa+liT + ta ( ez ) / abhidhAkuzalatve=abhidhAyAH kuzalatvaM, tasmin (pa0 t0)| zivA'vadhi-zivam avadhiH yasmin (karmaNi) tayathA tathA ( bahu0 ), ki0 vi0 / guruH="gurugI:patipitrAdau" iti vaijyntii| isa padyameM "gururguruH" yahA~para lATA'nuprAsa hai // 8 // . adhimAmahavitA'khilakomA snupaH sphuTakadambakavambam / arcanA'yamiva taccaraNAnAM sa praNAmakaramApaninye / / 76 // anvayaH- adhinAmahaSitA'khilalomA saH, nupaH svaM taccaraNAnAm arca. nA'yaM sphuTakadambakadambam iva praNAmakaraNAta upaninye / dhyArayA- aba saralaprakRtervadAnyasya nalasya dhIrodAttattAM paJcadazabhiH pI. rAha-adhinAmatyAdin / arthinAmahaSitA'khilalomA-yAcakA'syAromAcitazarIraH, sa nRpaH= rAjA nalaH; svam =AtmAnaM, taccaraNAnAm == indrAdidevapAdAnAm, arcanA'yaM pUjanA'yaM, sphuTakadambakadambam iva vikasitanIpapuSpavRndam iva, praNAmakaraNAta abhivAdanavyAjAda, upaninyesamarpayAmAsa / anuvAda-yAcakoMke nAmake pravaNase romANita zarIravAle rAjA nalane apaneko devatAvoMke caraNoMkI pUjAke lie vikasita kadambapuSpoMke samUhake samAna praNAma karanese samarpaNa kiyaa| .... Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 155 TippaNI-adhinAmahRSitA'khilalomA-arthI cA'sI nAma (ka0 dhA0), hRSa+kta+jas - hRSitAni, "haSerlomasu" isa sUtrase vaikalpika iT mAgama / hRSitAni akhilAni lomAni yasya saH ( bahu0 ), arthinAmnA haSitAkhila. loma ( tR0 t.)| taccaraNAnAM teSAM caraNAH, teSAm (pa0 ta0), praNAmakaraNAvapraNAmasya karaNaM, tasmAt (10 t0)| upaninye = upa+NI + liT + ta ( eza ) / isa patra meM utprekSA alaGkAra hai // 79 // durlabha digadhipaH kimamIbhistAdRzaM kathamaho! mavadhInam / IdRzaM manasihatya virodha naiSadhena samazAyi cirAya // 8 // anvayaH-digadhipaH amIbhiH durlabhaM ki? tAdRzaM kayaM madadhInam ? aho ! idRzaM virodhaM manasikRtya naiSadhena cirAya samazAyi / jyAlyA-digadhipaH dikpAlaiH, amIbhiH etaiH, indrAdibhirityarthaH / durlabhaM duSprApyaM, kim ? tAdRzaM durlabhaM vastu, kathaM =kena prakAreNa, madadhInaM=madAyattam ? IdRzam =etAdRzaM, virodha=viruddhaprakAraM, manasi. kRtya=nidhAya, naiSadhena=nalena, cirAya=bahukAlaparyantaM, samazAyi= saMzayitaM, vicaaritmityrthH| - anuvAda-indra Adi dikpAloMko durlabha kyA hai ? vaisA durlabha padArtha kaise mere adhIna hai ? aise virodhako vicAra kara nalane bahuta kAlataka saMzaya TippaNI-digadhipaH dizAm adhipAH, taiH (10 t0)| mavadhInaM - mayi badhInam ( sa0 ta0) / manasikRtya = "manasi" isa padako "anatyAdhAna urasimanasI" isa sUtrase gatisaMjJA hokara "kugatiprAdayaH" isase samAsa honese ktvAke sthAnameM lyap / samazAyisam+zI+luGa (bhaavmeN)+||8|| jIvitA'vadhi banIpakamAryAcyamAnamakhikaH sukha yat / adhine parivRDhAya surAgAM ki vitIrya parituSyatu cetaH ? // 8 // 'manvayaH-akhilaH vanIpakamAtraH jIvitA'vadhi yAcyamAnaM yat sulabhaM, surANAM paribuddhAya bapine kiM vitIya cetaH parituSyatu ? . nyAyA-nalasya saMzayaprakAramAha dvAdazabhiH paryaH-jIvitA'vadhIti / akhila:- samastairapi, banIpakamAna:-yAcakamAtraH, yaiH kadhivAcakariti bhaavH| bIvitA'vadhi-prANaparyantaM, yAcyamAna-prAya'mAnaM, yat-vastu, sulabha-suprApa, surANA=devAnAM, parivaDhAya-prabhave, indrAyeti bhAvaH / Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam athine yAcakAya, ki-vastu, vitIyaM dattvA, cetaH cittaM, parituSyatu= santuSyet ? anuvAda-sampUrNa yAcakamAtroMse prANaparyanta mAMgA gayA jo padArtha sulabha hai, devatAoMke prabhu indrarUpa yAcakako kauna-sA padArtha dekara citta santuSTa ho jAya? TippaNI-vanIpakamAtra:=vanIpakA eva vanIpakamAtrANi, taiH (rUpaka0), "vanIpako yAcanako mArgaNo yAcakAthino" itymrH| jIvitA'vadhiHjIvitam avadhiH yasya tat ( baha0 ) / yAcyamAnaM =yAcyate iti, yAca+ laTa (karmameM )+yak + zAnac +su| sulabhaM = su+lam + khal + su / parituSyatupari+tuS + lo+tip / prANaparyanta vastu yAcakamAtrako sAdhAraNa hai, usase adhika kona vastu indrako deneke lie hai ? nalane aisA vicAra kiyA, yaha abhiprAya hai / / 81 // bhImajA va hadi me paramAste jIvitAvapi dhanAvapi gurvii| na svameva mama sA'rhati yasyAH SoDazImapi kalAM kila norvI // 82 // anvayaH-urvI yasyAH SoDazIm api phalAM na ahaMti, ( ata eva ) dhanAt api jIvitAt api gurvI, sA bhImajA me hRdi param Aste; mama svam eva na / ____ghyAlyA-nanu lokottaraM vastu bhaimyasti sA dIyatAmityata AhabhImajeti / urvI =bhUmiH, yasyAH bhImajAyAH, SoDazIm api kalA-SoDazAMs. zasAmyam api, na arhatina prApnoti / ata eva dhanAt api=dravyAta api, kiMbahunA-jIvitAt api = jIvanAt api, gurvI=adhikA, sA= tAdazI, bhImajA bhaimI, memama, hRdi= hRdaye, paraM=samyak, Aste= vidyate, kintu ( sA- damayantI ), mamanalasya, svam eva na=svIyaM vastu eva na, kanyAtvAditi bhAvaH / ___ anuvAda-bhUmi bhI jisa damayantIke solahaveM bhAgako bhI pAneke yogya nahIM hai, ata eva dhanase aura mere jIvanase bhI adhika vaisI damayantI mere hRdaya meM acchI taraha maujUda hai, kintu vaha merI apanI vastu nahIM hai| . TippaNI-SoDazI=SaT ca daza ca SoDaza ( dvandva0), SoDazAnAM pUraNI SoDazI, tAm, SoDazan + DaT (maT )+kI+am / gurvI-guru+kIpa "voto guNavacanAt" isase DIp / bhImajA bhImAjjAtA, bhIma+jan +3 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 157 ( upapada0 )+TAp+su / kanyAke parakIyA honese damayantI merI vastu nahIM hai, unameM svatva hone para bhI "deyaM dArasutAdate" patnI aura santAnako chor3akara aura vastu denI cAhie, aisA vacana hai, yaha abhiprAya hai / / 82 // . mIyatAM kathamabhIpsitameSAM, dIyatAM tamayAcitameya / taM vigastu kalayannapi vAJchAthivAgabasaraM sahate yaH // 83 // anvayaH-eSAm abhIpsitaM kathaM mIyatAm ? ayAcitam eva drutaM kathaM dIyatAm ? yaH vAJchAM kalayan api arthivAgavasaraM sahate, taM dhik astu / - vyAlyA-eSAM devAnAm, abhIpsitam = abhISTaM vastu, kathaM =kena prakAreNa, mIyatAM jAyeta / ayAcitam eva =aprArthitaM yathA tathA eva, drutaMzIghra, kathaM = kena prakAreNa, dIyatAM-vitIryatAM, ya:dAtA janaH / vAJchAMyAcakasya icchAM, kalayan api =jAnan api, arthivAgavasaraM-yAcakavANIprasaGgaM, yAcyAkAlamityarthaH / sahate-mRSyati, pratIkSata ityarthaH / taM dAtAraM, dhik astu=sa garSa ityarthaH / / anuvAda-devatAoMkA abhISTa ( mAMgI jAnevAlI vastu ) kaise jAnA jAya? mAMge binA hI kase diyA jAya? jo ( dAtA) yAcakakI icchAko jAnatA huA bhI yAcakake vAkyake avasarakI pratIkSA karatA hai, use dhikkAra ho| TippaNI-abhIpsitam =abhi+Apa+san+kta+su / - mIyatAMmAi + loT +ta (karmameM ) / ayAcitaM na yAcitaM yathA tathA ( na0 ) / vIyatAm -dA+loT ( karmameM )+ta / kalayan kala+Ni+kaTa (zata) +su / adhivAgavasaram =athino vAka (pa0 ta0), "tasyA avasaraH, tam (Sa0 ta0 ) / sahate - saha+laT+ta / tam="dhika"ke yogameM dvitiiyaa| nArAyaNa paNDitane dAnake phaloMkA tAratamya nimnalikhita zlokameM dikhAyA hai ... "gatvA yaddIyate dAnaM tadanantaphalaM smRtam / / sahasraguNamAhUya, tu yAcite tadardhakam // " arthAt yAcakake pAsa jAkara jo dAna kiyA jAtA hai, usakA phala ananta hai| yAcakako bulAkara jo dAna kiyA jAtA hai, usakA phala sahasraguNa (hajAra gunA ) hai, mAMganepara kiye jAnevAle dAnakA phala usakA AdhA samajhA pAtA hai // 83 // Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam prApitena caTakAviDamba lammitena bahuyAcanalajjAm / ___ adhinA yavadhamarjati dAtA tanna lampati dilamAya badAnaH // 84 // anvayaH-caTukAviDamba prApitena bahuyAcanalajjAM lambhitena arthinA dAtA yat agham arjati, vilambya dadAnaH tat na lampati / / jyAlyA-caTukAkuviDamba= caTukAkubhyo (priyavAkyadInavAkyAbhyAm ) viDambaM ( hAsyatvam ), prApitena=nItena, dAtreti shessH| evaM ca bahuyAcanalajjAm =bahuyAcanena ( adhikaprArthanena ) lajjAm (vrIDAm ), lambhitena= prApitena, dAtreti zeSaH / tAdRzena arthinA=yAcakena, kAraNarUpeNa / dAtA= dAnakartA janaH, yat, argha=pApam, ajaMti-sampAdayati, vilambya=vilambaM kRtvA, dadAnaH = dAtA, tat =agha, na lumpati =no vihanti, tasya pApasya prAyazcittamapi nA'stItyarthaH / anuvAda-priya vAkya aura dIna vAkyase hAsyapAtra banAye gaye tathA aneka bAra yAcanAse lajjAko prApta karAye gaye yAcakase dAtA ( denevAlA) jisa pApako arjana karatA hai, vilambase denevAlA ( dAtA ) usa pApako naSTa nahIM karatA hai ( usa pApakA prAyazcitta hI nahIM hai ) / TippaNI-caTukAkuviDamba - cazva kAkuzca (dvandva), tAbhyAM viDambaH, tAm (40 ta0) / prApitena=+Ap + Nic + kta+TA / bahuyAcanalajjA bahu ( yathA tathA ) yAcanam ( supsupA0 ), bahuyAcanena lajjA, tAm (tR. t0)| lambhitena labh + Nic +kta ( karmameM )+ttaa| adhinA=artha+ ini+TA / "mArgaNo yAcakAthino" ityamaraH / dAtA-dadAtIti, dA+tun / arjati =arja+laT +tip| vilambya - vi+ labi+ktvA ( lyap ) / dadAnaH-dA+laT ( zAnac )+su / lumpati="lupla chedane" dhAtuse laT + . tim, "ze mucAdInAm" isa sUtrase num // 84 // . yapradeyamupanIya vAnyIyate - salilamaSijanAya / pAcanoktiviphalasvavizarAbAsamUchanAcikitsitametat // 5 // anvayaH-vadAnyaH pradeyam upanIya arthijanAya yat salilaM dIyate, etat yAcanoktiviphalatvavizAtrAsamUchanacikitsitam / ___ vyAlyA-vadAnyaH dAtRbhiH, pradeyaM =dAtamyadravyam, upanIya samIpe saMsthApya, arthijanAya-yAcakajanAya, yat salilaM -jalaM, dIyatevitIryate, etat - saliladAnaM, pAcanoktiviphalatvavizaGkAtrAsamUchanacikitsitaM Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 156 prArthanAvacanavaiphalyasandehabhItimUcchitatvabheSajam, etat no yadi ? tahiM ki prayojanaM saliladAnamiti bhAvaH / anuvAda-dAtA deya dravyako nikaTa rakhakara yAcakako jo jala detA hai, yaha ( jaladAna ), mAMganeke vacanake vaiphalyakI zaGkAse utpanna bhayase honevAlI mUrchAkI cikitsA hai| TippaNI-pradeyaMpradAtuM yogyam, pra+dA+ yat + su / upanIya-upa + nI+ktvA ( lyap ) / adhijanAya =arthI cA'sau janaH, tasmai ( ka. dhA0 ) / dIyate=dA+laT + ( karmameM )+ta / yAcanoktiviphalatvavizaMsAtrAsamUrchana cikitsitam =yAcanasya uktiH (10 ta0 ), vigataM phalaM yasyAH sA viphalA ( bahu0 ), tasyA bhAvaH, viphalA+tva / yAcanokteH viphalatvam ( pa0 ta0), tasya vizaGkA ( pa0 ta0 ), tayA trAsaH (tR0 ta0 ), tena mUrchana ( tR0 ta0), tasya cikitsitam (pa0 t0)| isa padyameM pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 85 / / ayine na tumavaddhanamA kintu jIvanamapi pratipAdyam / evamAha kuzavajalavAyI gyavAnavidhiktivivagdhaH // 86 // anvayaH-kuzavajjaladAyI uktividagdhaH dravyadAnavidhiH athine dhanamAtra tRNavat na pratipAdyaM, kintu jIvanam api ( tRNavat pratipAdyam ) evam aah| . __ vyAkhyA-kuzavajjaladAyI=sakuzajaladAnapratipAdakaH, uktividagdhaHvacanacaturaH, dravyadAnavidhiH-dhanavitaraNavidhAnaM, padArthadAnapratipAdakazAstramiti bhAvaH / athine yAcakAya, dhanamAtraM dravyamAtra, tRNavat-tRNam iva, ma pratipAdyaMno deya, kintu, jIvanam apijIvitam api, tRNavat pratipAcam, evam =ittham, aahbruute| anuvAda -kuzake sAtha. jaladAnakA pratipAdaka, vacanameM catura, padArthadAnakA pratipAdaka zAstra "yAcakake lie dhanako hI tRNake samAna nahIM denA cAhie balki jIvanako bhI tRNake samAna denA cAhie" aisA kahatA hai| . - TippaNI-kuzavajjaladAyI kuzam asti yasmistat kuzavat (kuza+ matupa ), tacca tat jalam (ka0 dhA0.), dAnaM dAyaH, dA+gham, "bAto yuk viSkRtoH" isase yuk Agama, kuzavajalasya dAyaH (10 ta0), so'syA'stIti, kuzavajjaladAya + ini+ su / "kuzavajaladAyI" yaha nArAyaNapaNDita sammata pATha hai / isameM kuzavajjala dApayatIti aisA vigraha, kuzavajjala+kA+ Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam Nic +Nini+su / uktividagdhaH=uktI vidagdhaH ( sa0 ta0 ) / dravyadAnavidhiH dravyasya dAnaM ( 10 ta0 ), tasya vidhiH (10 ta0 ) // 86 // pasaravihitamahaM na zriyaH kamalamAzrayaNAya / adhipANikamalaM vimalaM tavAsavezma vivadhIta sudhIstu // 87 // anvayaH-paGkasaGkaravihitaM kamalaM zriyaH AzrayaNAya na aham / tat sudhI: vimalam aNipANikamalaM tadvAsavezma vidadhIta / vyAkhyA-paGkasaGkaravihitaM =pApasambandhaninditaM, kardamasambandhaninditaM ca, kamalaM padma, zriyaH= lakSmyAH , AzrayaNAya =sevanAya, nivAsAyeti bhAvaH / na ahaM =no yogyam / tat tasmAtkAraNAt / sudhIH vidvAn, vimalaM nirmalaM, niSpakSamiti bhAvaH / athipANikamalaM yAcakakarapadma, tadvAsavezma=lakSmInivAsasthAnaM, vidadhIta=kuryAt, dhanaM sarvathA pAtrapANiSveva nikSepaNIyaM, na tu bhUmAviti bhAvaH / anuvAda-pApa vA kIcar3ake samparkase nindita kamala; lakSmIke nivAsake lie yogya nahIM hai / isa kAraNase vidvAn puruSa nirmala ( paGkarahita ) pAtrake karakamalako lakSmIkA nivAsasthAna banAve / TippaNI-paGkasaGkaravihitaM =pakasya saGkaraH ( Sa0 ta0 ), "paGko'strI kardamainasoH" iti vaMjayantI / pasareNa vigahitam (tR. t0)| vimalaMvigataM malaM yasmAda, tat ( bahu0 ) / arthipANikamalaM pANiH kamalam iva (upamiti0) / arthinaH pANikamalaM, tat (pa0 ta0) / tadvAsavezma-vAsasya vezma (50 ta0), tasyA vAsavezma, tat (Sa0 t0)| vidadhIta-vi+dhA+lika+ (vidhimeM )+ta / isa padyameM upamA alavAra hai // 87 // yAcamAnajanamAnasavRttaH pUraNAya bata ! janma na yasya / tena bhUmiratimAravatIyaM na maina girimina samudraH // 88 // . anvayaH yasya janma yAcamAnajanamAnasavRtteH pUraNAya na, bata ! tena iyaM bhUmiH atibhAravatI, na drumaiH na giribhiH na samudraH ( atibhaarvtii)| ___ jyAlyA-yasya=dhaninaH puruSasya, janma=utpattiH, yAcamAnajanamAnasavRttaH- apijanamanovRttaH, arthijanamanorayasyeti bhAvaH / pUraNAya saphalIkaragAya, na=no bhavati, batakhedo'yamiti bhAvaH / tena-tAdRzena puruSeNa, iyama -eSA, bhUmiH-bhUH, atibhAravatI-atibhArayuktA, na dumaiH=na vRkSaH, Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH . 161 na giribhiH=na parvataH, na samudraHna sAgaraizca, iyaM bhUmiH atibhAravatI ityarthaH / drumagirisamudrebhyaH prajAnAM brahapakAralAbhAditi bhAvaH / / __anuvAda - jisa dhanI puruSakA janma yAcaka janake abhilASako pUrNa karane ke lie nahIM hai, usa puruSase yaha dharatI atyanta bhAra ( bojha) vAlI hai, na . per3oMse, na parvatoMse aura na samudroMse hI yaha dharatI bhAravAlI hai / .. TippaNI -yAcamAnajanamAnasavRttaH = yAcanta iti yAcamAnAH, yAca+ rUTa ( zAnac ) + jas, . te ca te janAH ( ka0 dhA0 ), mAnasasya vRttiH (10 ta0), . yAcamAnajanAnAM mAnasavRttiH, tasyAH (10 t0)| bhatibhAravatI atyantaM ( yathA tathA ) bhAraH ( supsupA0 ) / so'sti yasyAH sA, atibhAra+matupa+ GIp / yaha pRthvI kRpaNoMse bojhavAlI hai, per3oM, parvatoM aura samudroMse bojhavAlI nahIM hai, yaha abhiprAya hai| isa padyameM parisaMkhyA alaGkAra hai / / 88 // .. mA dhanAni kRpaNaH khala jovastRSNayA'rpayatu mAtu parasma / tatra neSa kurute mama citraM, yattu nApayati tAni mRto'pi // 86 // .. anvaya:-kRpaNaH jIvan tRSNayA jAtu parasmai dhanAni mA arpayatu, eSa tatra mama citraM na kurute ( kintu ) mRtaH api na arpayati ( nArpANi kurute ) / vyAkhyA kRpaNaH=kadaryaH, jIvan =prANan, tRSNayA= atilobhena, jAtu kadApi, parasmai anyasmai, yAcamAnAyeti bhAvaH / dhanAni = dravyANi, mA arpayatu no dadAtu, eSa:- kRpaNaH, tatra tasmin, jIvanA'vasarA'narpaNe, mama citram -- Azcarya, na kurute=no vidadhAti, kintu mRtaH api paJcatvaM mataH api, na arpayati-no dadAti, nArpayati dhanAni nRpasambandhIni kurute tatra citraM karoti / . anavAva-kajUsa, jItA huA tRSNAse kabhI bhI dUsareko dhana bhale hI na de, vaha usameM mujhe Azcarya nahIM paidA karatA hai, kintu maranepara bhI nahIM detA hai, maranepara dhanako rAjAke adhIna karatA hai, usameM Azcarya utpanna karatA hai| TippaNI-jIvan - jIva + laT ( zatR )+ su / arpayatu= R+Ni+ koT+tip / nArpayati nRpasya imAni nArpANi, nRpa+aN+jas / nANi kurutenArpa + Nic+laT + tip / isa padyameM virodhAbhAsa -balaGkAra hai / 89 // 11 naM0 50 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mAmamIniriha yAcitavitijAtamavamatya jagatyAm / yazo mayi nivezitametanniSkrayostu katamastu tabIyaH // 20 // anvayaH-jagatyAM dAtRjAtam avamatya. mAM yAcitavadbhiH amIbhiH yat yazo mayi nivezitam / etanniSkrayastu katamaH astu| gyAlyA-jagatyAM = bhuvane, dAtRjAtaM = dAyakasamUham, avamatyaavadhIya, mA=nalaM, yAcitavadbhiHprArthitavadbhiH, amIbhiH = ebhiH devaiH, yat, yazaH kIrtiH, mayinale, sthApitaM nihitam, etanniSkrayastu= etatpratinidhibhUtastu, katamaH kaH padArthaH, astu-bhavatu ? _ anuvAda-lokameM anya dAtAoMkA anAdara karake mujhase yAcanA karane. bAle ina indra Adi devatAoMne jo yaza mujhameM sthApita kara diyA, usake evaja meM kauna-sA padArtha ho ? TippaNI-dAtRjAtaM=dAtRNAM jAtaM, tat (Sa0 t0)| avamatya= ava+ man + ktvA (lyap ) / yAcitavadbhiH=yAc + ktavatu+bhis / nivezitaM=ni+viza+Ni+kta+su / etanniSkrayaH = etasya niSkrayaH (50 ta0 ) // 9 // .. loka eSa paralokamupetA hA ! vihAya nidhane dhanamekaH / itya, khalu tadasya ninISAyabandhurudayaddayacittaH // 11 // anvayaH-eSa loko nidhane dhanaM vihAya ekaH paralokam upetA / hA! iti udayaddayacittaH arthibandhuH asya tat amuM ninISati khala / vyAkhyA-eSaH=ayaM, loka:-janaH, nidhane-antyakAle, dhanaM= dravyaM, vihAya tyaktvA, ekaH=ekAkI, sahAyarahitaH sanniti bhAvaH / paralokaM lokAntaram, upetA-upeSyati, hA !=kaSTam ! iti=asmAtkAraNAta, udayaddayacittaH sadayamAnasaH, * arthibandhuH=yAcakabandhuH, asya = lokasya, tat =dhanam, amuM=paralokaM, ninISati - netumicchati / khalu = - anuvAda-yaha manuSya antakAlameM dhana chor3akara akele hI paralokako jAyegA, hAya ! isa kAraNase dayAlu cittavAlA yAcakarUpa bandhu usa(manuSya)ke usa dhanako paraloka meM pahuMcAnA cAhatA hai / .. TippaNI-vihAya=vi+hA+ktvA (lyap) / paraloka-parazcAsau lokaH, vam (ka0 dhA0 ) / upetA=upa+ iN + luT+tip / udayaddayacittaH bnmkH| nizcayena / Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH 163 udayantI dayA yasmistat ( bahu0 ), udayaddayaM cittaM yasya saH (bahu0) / arthibandhuH=arthI eva bandhuH (rUpaka0) / ninISati = netum icchati, nI+ san + laT + tip / anya bandhu dhanIkA sarvasva svayaM hI lete haiM, dhanako dhanIke pAsa nahIM pahuMcAte haiM, isa kAraNase ApattikA bandhu yAcaka, saMgrahake yogya hai, yaha tAtparya hai / / 91 // dAnapAtramadhamaNamihakagrAhi, koTiguNitaM vivi vaayi| . .. sApureti sukRtayadi kartuM pAralaukika kusIdamasIvat // 12 // anvayaH-sAdhuH iha ekagrAhi, divi koTiguNitaM dAyi dAnapAtram ( eva ) adhamarNa sukRtaH eti yadi (tadA ) aMsIdat pAralaukikaM kusIdaM kartum (alam ) / vyAkhyA-sAdhuH sajjano 'vA'Sikazca' ihaasmin loke, ekanAhi =ekagrAhaka, divi=svarge, paraloka ityarthaH, koTiguNitaM= koTizaH AvRtta, dAyi=dAtR, etAdRzaM dAnapAtram vitaraNabhAjanaM, yAcakamityarthaH, tadeva adhamarNa=dhanagrAhi, sukRtaH puNyaiH, eti yadi prApnoti ceda, tadA, asIdat = avinazyat, pAralaukikaM lokAntarabhavaM, kusIdaM vRdijIvanaM, kartuvidhAtum, balam iti zeSaH, paryAptam iti bhAvaH / ... _ anuvAda-sajjana aura vRddhijIvI ( sUdakhora ) isa lokameM eka letA hai aura paralokameM karor3a gunA denevAle dAnapAtrarUpa RNI( karjadAra )ko puNyoMse prApta karatA hai to naSTa nahIM honevAle paralokameM milanevAle vRddhijIvanako karaneke lie paryApta hai| TippaNI-sAdhuH="sAdhustriSu hite ramye, vArSuSo sajjane pumAn / " iti bajayantI / ekagrAhi = ekaM gRhNAtIti, eka+ graha+Nini ( upapada0)+ am / koTiguNitaM koTayA guNitaM, tat (40 t0)| dAyi=dadAtIti, tat, dA dhAtuse "AvazyakAdhamaya'yoNiniH" isa sUtrase Adhamaya meM Nini pratyaya / isa padake yogameM "koTiguNita" zabdase "akenobhaviSyadAdhamaNyaMyoH" isa sUtrase SaSThIke niSedhase dvitiiyaa| "vastradhAnyahiraNyAnAM catustridviguNA mtaa|" isa zAstravacanake anusAra vastrameM caugunI, dhAnyameM tigunI aura sonemeM dugunI vRddhi( munAphA )kA parimANa lokameM kahA gayA hai, parantu yaha ( dAnapAtra ) to aparimita vRddhiko denevAlA hai, yaha tAtparya hai / dAnapAtra=dAnasya pAtra, -ida (pa0 ta0) / adhamarNam =adhamam RNaM yasya saH, tat (baha0) / "dAna Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pAtram adhamarNam" yahA~para vyastarUpaka hai / "uttamarNA'dhamaNoM dvau prayoktRgrAhako kramAt" itymrH| eti= iN + laT + tip / asIdat =na sIdat (n0)| pAralaukika-paraloke bhavam, "adhyAtmAdeSThaniSyate" isa vArtikase adhyAtmAdike AkRtigaNa honese paraloka zabdase ThaJ pratyaya aura "anuzatikAdInAM ca" isa sUtrase ubhayapadavRddhi / kusIdaM="kusIdaM vRddhijIvikA" ityamaraH / "nA'dattamupatiSThate" isa zAstroktike anusAra binA dAnake kucha bhI upasthita nahIM hotA hai, ataH yAcakako dAna karanA cAhie. yaha tAtparya hai // 12 // evamAvi sa vicintya muhUtaM tAnavocata patiniSadhAnAm / athidurlabhamavApya ca harSAdhAcyamAnamukhamullasitathi // 3 // anvayaH-sa niSadhAnAM patiH evamAdi muhUrta vicintya athidurlabhaM harSAt ullasitazri yAcyamAnamukhaM ca avApya tAn avocata / vyAkhyA-saH prasiddhaH, niSadhAnAM-niSadhadezAnAM, patiH-pAlakaH, nala iti bhAvaH / evamAdi=evamprabhRti, "jIvitA'vadhi05-81" ityAdikaM vAkyamiti bhAvaH / muhUrtam = alpakAlaM, vicintya =vicArya, arthidurlabhaM= yAcakaduSprApyaM, harSAt =pramodAt hetoH, ullasitazrivardhamAnazrIkaM, prasannamiti bhAvaH / yAcyamAnamukhaM ca dAtRmukhaM ca, avApya prApya, tAn = indrAdIn devAn, avocata-uktavAn, vakSyamANAni vAkyAnIti zeSaH / anuvAda-niSadhezvara nala, pahale kahe gaye vAkyoMkA kucha samayataka vicAra kara yAcakoMse duSprApya, harSase samRddha zobhAvAle (prasanna) dAtAke mukhako prApta kara devatAoMko kahane lge| TippaNI- evamAdi=evam AdiH yasya, tat ( bahu0 ) / arthidurlabham athibhiH durlabhaM, tat (tR0 ta0) / ullasitazri=ullasitA zrIH yasmin, tat (bahu0 ) / samAsAntavidhike anitya honese "navRtazca" isa sUtrase kapakA abhAva aura "hrasvo napuMsake prAtipadikasya" isa sUtrase "zrI"kA hrasvatva / yAcyamAnamukhaM =yAcyata iti yAcyamAnaM, yA+laT ( karmameM )+zAna+ su |.yaacymaansy ( dAtuH ) mukhaM, tat (Sa0 t0)| avApya ava+ Apu+ktvA ( lyap ) / avocatavaca+luGa+ta // 93 / / nAsti janyajanakavyatibhedaH, satyamannajanito janadehaH / vIkSya vaH khalu tanmamRtA'dAM zurU nimajjanamupaiti sudhAyAm // 6 // Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - paJcamaH sargaH 165 anvayaH-( he devAH ! ) janyajanakavyatibhedo na asti / janadehaH annajanitaH satyam / amRtA'dAM vaH tanUM vIkSya dRk sudhAyAM nimajjanam upati khlu| ____ vyAkhyA-(he devAH ! ) janyajanakavyatibhedaH = kAryakAraNavizeSabhedaH, na asti = no vartate, kArya svakAraNAdabhinnamiti bhAvaH / janadehaH= mAnavazarIrama, annajanitaH = bhakSyapadArthotpannaH, iti, satyaM = tathyam / amRtAdA-pIyUSabhujA, vaH = yuSmAkaM, tanUM = zarIraM, vIkSya dRSTvA, dRkmadIyaM locanaM, sudhAyAm =amRte, nimajjanaM bruDanam, upaiti = prApnoti; khalu =nizcayena / anuvAda-(he devagaNa ! ) kArya aura kAraNameM vizeSa bheda nahIM hai / manuSyakA zarIra annase utpanna hotA hai, yaha satya hai| amRta khAnevAle ApalogoMkA zarIra dekhakara mere netra amRtameM nimagna ho jAte haiN| TippaNI-janyajanakavyatibhedaH = janyazca janakazca ( dvandva0), janyajanakayoH vyatibhedaH (10 ta0 ) / janadehaH=janasya dehaH (10 ta0 ) / annajanitaH= annena janitaH ( tR0 ta0 ) / amRtAdAm = amRtam adantIti amRtA'daH, teSAm, "ado'nanne" isa sUtrase viT pratyaya, amRta + a +viT + (upapada0)+ aam| upati =upa+iN + laT + tip / "etyedhatyUThasu" isase vRddhi / kArya aura kAraNakA vizeSa bheda na honese amRtabhakSaNa karanevAle Apa logoMkA zarIra dekhakara mere netra amRtameM nimajjanake sukhakA anubhava karate haiM, yaha tAtparya hai / / 94 // mattapaH kva na ta ? kva phalaM vA yamIkSaNapathaM vajatheti ? / IzAnyapi badhanti punarnaH pUrvapUruSatapAMsi jayanti // 5 // anvayaH- tanu mattapaH kva ? yUyam IkSaNapathaM vajatha iti phalaM vA kva ? IdRzAni api dadhanti naH pUrvapUruSatapAMsi punaH jayanti / - vyAkhyA-( he devAH ! ) tanu=alpaM, mattapaH maniyamAcaraNaM, kva= kutra, yUyaM bhavanto devAH, IkSaNapathaM =nayanagocaraM, vajatha = gacchatha, itietAdRzaM, phalaM vAbhavaddarzanarUpaM mahAphalaM vA, kva=kutra, ubhayorUpyAditi bhAvaH / IdRzAni api - etAdRGmahAphalAni api, dadhantipuSNanti, Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 161 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam / naH = asmAkaM, pUrvapUruSatapAsi - pUrvajaniyamAcaraNAni, punaH bhUyaH, jayanti=sarvotkarSaNa vartante, tAnIdAnImapi phalantIti bhAvaH / anuvAda-thor3I-sI merI tapasyA kahA~ aura Apaloga jo. mere darzanamArgameM prApta ho rahe haiM, aisA mahat phala kahA~ ? aise mahAphaloMko puSTa karanevAle hamAre pUrvajoMkI tapasyAeM phira atyanta utkarSase bar3ha rahI haiN| TippaNI-mattapaH = mama tapaH (10 t0)| IkSaNapatham = IkSaNasya panyAH IkSaNapathaH, tam (pa0 t0)| vrjth-vj+ltt+th| dadhantidhA+laT (zata)+jas / "vA napuMsakasya" isase num Agama / pUrvapUruSa. tapAMsi= pUrve ca te puruSAH (ka0 ghA.), teSAM tapAMsi (10 t0)| jayanti - ji + laT + jhi| isa padyameM virUpoMkA saMghaTanarUpa viSama alaGkAra hai // 95 // pratyatiSThipadikAM bala detIM karma sarvasahamatajanma / yUyamapyahaha ! pUjanamasyA yanijaH sRjaya pAdapayojaH // 66 // anvayaH- ilAM devIM sarvasahanatajanma karma pratyatiSThipat khala / yat yUyam api nijaH pAdapayojaH asyAH pUjanaM sRjatha, ahaha ! .. ___vyAlyA-(he devAH ) ilA=pRthivIM, devI-devatAM, sarvasahanavratajanma= vizvamarSaNavratajanyaM, karma=kriyA, sukRtamiti bhAvaH / pratyatiSThipata prati. SThApayAmAsa, khala = nizcayena / tatkarma pratipAdayati-yUyamiti / yatyasmAtkAraNAda, yUyam api bhavanto'pi, devA api iti bhAvaH / nijaHsvakIyaH, pAdapayojaH-caraNakamalaH, asyAH=ilAyAH, pUjana pUjA, sRjaya .. anuvAda-pRthvI devIko saba bhArake sahanarUpa vratase utpanna puNya karmane kamaloMse inakI pUjA kara rahe haiM / pAzcarya hai ! TippaNI-ilA="gorilA kumbhinI kSamA" ityamaraH / sarvasahanavatajanma sarveSAM (bhArAdInAm ) sahanam (10 ta0), tadeva vratam (rUpaka0), tasmAt janma yasya tat ( vyadhikaraNabahu0 ) / pratyatiSThipat -prati- sthA+ Nic + luG + tip / "tiSThaterit" isa sUtrase upadhAkA itva / isa padyameM rUpaka alakAra hai|| 96 // Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH jIvitA'vadhi kimapyadhikaM vA yanmanISitamito nrsimbhaav| .. tena vazcaraNamarcatu so'yaM ta vastu punarastu kimohana // 6 // anvayaH-ito naraDimbhAt jIvitA'vadhi, tataH adhikaM vA kimapi manI. SitaM yat, vastu, so'yaM tena vaH caraNam arcatu, IdRk punaH kim astu ! jIvitA'vadhi = jIvanaparyantaM, tataH jIvitAta, adhikam =atiriktaM vA, kimapi=kiJcidapi, manISitam = abhIpsitaM, yat, vastupadA'rthaH, saH= tAdRzaH, ayam =eSaH, naraDimbha iti bhAvaH, tena-vastunA, vaH=yuSmAkaM. caraNaMpAdam, arcatu-pUjayatu, IdRk = etAdRzaM, punaH kim-vastu, astu = syAt ? brUta =kathayata / ___ anuvAda-isa manuSya bAlakase jIvanaparyanta athavA usase bhI adhika koI abhISTa jo vastu ho vaha ( maiM ) usase Apake caraNakI pUjA karUM, aisI vastu kyA hai ? khie| TippaNI- itaH = idam + asi ( tasila ) / naraDimbhAt narasya DimbhaH, tasmAt (pa0 t0)| jIvitA'vadhi jIvitam avadhiH (sImA) yasya tat , (bahu0 ) / tataH tad + si ( tsil)| manISitaM manISA+itan + . su / arcatu = arca+loT + tip / brUta =+loT +tha // 97 // . evamuktavati muktavizakke vIrasenatanaye vinayena / vakramAvaviSamAmaya zakraH kAryakaitavagugiramUce // 18 // anvayaH-evaM vIrasenatanaye vinayena muktavizaGke uktavati ( sati ) aba kAryakatavaguruH zakraH vakrabhAvaviSamAM giram uuce| .....gyAlyA-evam = itthaM, vIrasenatanaye = vIrasenaputre naMle, vinayena= namratayA, akapaTeneti bhAvaH / muktavizake zakhArahite, uktavati=kathitavati sati, atha =nalabhASaNA'nantaraM, kAryakatavaguruH kartavyaprayojanakapaTopadezakaH, zakraH indraH, vakrabhAvaviSamAM-kuTilatvapratikUlA, giraM vANIma, UceuvAca / - anuvAda-isa prakAra vIrasenake putra nalake namratApUrvaka zaGkArahita hokara kahanepara kAryomeM kapaTake upadezaka indrane kuTilatAse pratikUla vacana kahA / Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-vIrasenatanaye vIrasenasya tanayaH, tasmin (pa0 t0)| muktavizaGke muktA vizaGkA yena, tasmin ( bahu0 ) / kAryakatavaguruH kAryeSu kaitavAni ( sa0 ta0), teSAM guruH (10 ta0 ) / vakrabhAvaviSamAM-vakrazcA'so bhAvaH ( ka0 dhA0 ), tena viSamA, tAm (tR0 t0)| Uce - brUna (vac)+ liTa+ta // 98 // pANipIDanamahaM damayantyAH kAmayemahi mhiimihikaasho!| : ityamatra kuru naH smarabhIti nijitasmara ! cirasya nirasya // 6 // anvayaH- he mahImihikAM'zo ! ( vayam ) damayantyAH pANipIDanamahaM kAmayemahi / he nijitasmara ! smarabhIti cirasya nirasya atra no dUtyaM kuru / vyAkhyA-he mahImihikAM'zo = bhUtalacandre ! damayantyAH = bhaimyAH, pANipIDanamahaM vivAhotsavaM, kAmayemahi =abhilaSAmaH, vayamiti zeSaH / he nijitasmara-he vazIkRtakAma ! smarabhIti-kAmabhayaM, cirasya =cirakAlaparyantaM, nirasya=nivArya, atra- pANipIDanakRtye, naH = asmAkaM, dUtyaM = dUtakarma, kuru=vidhehi / anuvAda-he bhUtalacandra ! hama loga damayantIke vivAhake utsavakI kAmanA karate haiN| he kAmadevako jItanevAle ( nala ) ! kAmadevake bhayako cirakAlaparyanta nivAraNa kara isa vivAhake kArya meM Apa hama logoMke dUtakA kArya kreN| TippaNI-mahImihikAM'zo= mihikA aMzuryasya saH ( bahu0 ) "prAleyo sihikA" ityamaraH / mahyAM mihikAMzuH ( sa0 ta0 ); tatsambuddhI / pANipIDanamahaM-pANepIDanam (Sa0 t0)| "tathA pariNayodvAhopayAmAH pANipIDanam" ityamaraH / pANipIDanam eva mahaH, tam ( rUpaka.) / kAmayemahi -kam + Ni+vidhiliG+mahiGa / nijitasmara=nijitaH smaro yena, tatsambuddhI ( bahu0) / smarabhIti-smarAt bhItiH, tAm (10 ta0) cirasya"cirAya cirarAtrAya cirasyAdyAcirA'rthakAH" ityamaraH / nirasya=nir+as+ ktvA ( lyap ) / dUtyaM - dUtasya karma, dUta zabdase "dUtasya bhAvakarmaNI" isa sUtrase yat pratyaya / kuru = kR+loT + sip // 99 // . Asate zatamadhikSiti bhUpAstoyarAzirasi te khalu kuupaaH| ki pahA vivi na jApati te te ? bhAsvatastu katamastulayA''ste ? // 10 // anvayaH-(he nala !) adhikSiti zataM bhUpA Asate / tvaM toyarAziH asi; Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH te kUpAH khalu / te te grahA divi na jAgrati ? tu katamo bhAsvataH tulayA Aste? . vyAkhyA-(he nala !) adhikSiti=pRthivyAM, zataM =bahusaMkhyakAH, bhUpAH= rAjAnaH, Asate santi / tatra tvaM, toyarAziH=samudraH, asi =vidyase, te=bhUpAH, kUpAH=udapAnAni, khala, dRSTAntenA'mumartha sAdhayati-kiM grahA iti / divi=AkAze, te te grahAH=candrAdayaH, na jAgrati ?=na prakAzante kim ? tu=kintu, katamaH kaH, grahaH candrAdiH, bhAsvataH- sUryasya, tulayA= sAmyena, Aste=vidyate / na ko'pIti bhAvaH / / anuvAda-(he nala ! ) pRthivIpara saikar3oM rAjA haiM, parantu Apa samudra haiM aura ve ( anya rAjA loga ) kue~ haiN| candra Adi aneka graha AkAzameM prakAzita nahIM haiM kyA ? kintu kauna-sA graha sUryake samAna hai ? (koI nhiiN)| TippaNI-adhikSiti ='kSitI iti "avyayaM vibhakti0" ityAdi sUtrase vibhaktike arthameM avyayIbhAva / Asate-Asa+laT+jha / toyarAziH = toyAnAM rAziH (10 ta0 ) / jAgrati jAgR+laT + jhi / katamaH= kim +Datama + su / bhAsvataH-bhAs+matup + Gas / anya rAjAoM aura ApameM samudra aura kue~ke samAna bahuta antara ( pharka) hai / jaise AkAzameM sUryake samAna koI graha nahIM hai, vaise hI bhUtala meM Apake sadRza koI bhI rAjA nahIM hai, yaha isa padyakA tAtparya hai / isameM dRSTAnta alaGkAra hai / / 100 // vizvadRzvanayanA vayamete tvdgunnaambudhimgaadhmvemH| svAmihaiva vinivezya rahasye nirvati na hi labhemahi sarve ? // 101 // anvayaH-( he nala ! ) vizvadRzvanayanA ete vayam agAdhaM tvadguNAmbudhim avamaH / hi iha rahasye tvAm eva vinivezya sarve ( vayam ) nirvRti na labhemahi ? vyAlyA-( he nala ! ) vizvadRzvanayanAH= sarvadazinetrAH, ete samIpa taravartinaH, vayam = indrAdayo devAH, agAdhaM-gambhIram, atalasparzamiti bhAvaH, tvadguNAmbudhiM = dayAdAkSiNyAditvadguNasamudram, / avemaH = avagacchAmaH / hi = yasmAtkAraNAt, iha=asmin, rahasye = gopanIyakRtye, tvAm eva= bhavantam eva, vinivezya niyojya, sarve=sakalAH, vayam = indrAdayo devAH, nirvRti=sukhaM, na labhemahi =na prApnumaH ? labhemahi eveti bhAvaH / Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170.. . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam . anuvAda-saMsArako dekhanevAle netroMse yukta hamaloga Apake guNarUpa samudrako agAdha jAnate haiN| isa rahasyameM Apako hI niyukta karake hama sabhI sukha na pAyeMge kyA? (pAyeMge hii| . - TippaNI-vizvadRzvanayanA:-vizvaM dRSTavanti iti vizvadRzvAni, vizva + dRz+kvanipa+jas, "dRzeH kvanip" isa sUtrase kvanip / vizvadRzvAni nayanAni yeSAM te ( bahu0 ) / tvadguNAmbudhi-tava guNAH ( Sa0 ta0), tvadguNA eva ambudhiH, tam ( rUpaka0 ) / avemaH=ava+ i + laT + mas / hamaloga Apake dayA, dAkSiNya, jitendriyatva aura satyapratijJatva Adi guNarUpa samudrako agAdha ( gambhIra ) jAnate haiM, yaha tAtparya hai| vinivezya=vi+ni+viz + Nic + ktvA ( lyap ) / labhemahi labha + vidhiliG + mahiG / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 101 // zukhavaMzajanito'pi guNasya sthAnatAmanumavannapi zakraH / kSipnurenamRjumAza sapakSa sAyakaM dhanurivA'jani vakraH // 102 // anvayaH-zuddhavaMzajanitaH api guNasya sthAnatAm anubhavan api zakraH Rju sapakSam enaM sAyakaM dhanuH iva Azu kSipnuH ( san ) vakra: ajani / ___vyAlyA-zuddhavaMzajanitaH api =pavitrakulaprasUtaH api ( indrapakSe ), avaNaveNUtpanno'pi (dhanu.pakSe ), guNasya =zoryAdeH, mauryAzca / sthAnatAm = Azrayatvam, anubhavan api = nivizan api, zakra:=indraH, Rjum = akuTilabuddhim, avakaM ca, sapakSaM = suhRdaM, kaGkapattrasahitaM ca, enaM = nalaM, sAyakaM=bANaM dhanuH iva=kAmukam iva, Azu=zIghra, kSipnuH kSeptA san, vakra:=kuTilaH, ajni=jaatH| anuvAda-jaise chidrase rahita bAMsase utpanna, pratyaJcAke sthAnako prApta kiyA gayA dhanu, sarala aura kaDU pakSIke paMkhavAle bANako chor3atA huA Ter3hA hotA hai, vaise hI pavitra kulameM utpanna hokara bhI dayA-dAkSiNya Adi guNake Azraya hote hue bhI indra sarala buddhivAle mitra nalako dUtakarmameM lagAte hue kuTila ho gye| TippaNI-zuddhavaMzajanitaH = zuddhazAsI vaMzaH (ka0 dhA0 ) / "vaMzo veNI kule varga" iti vizvaH / zuddhavaMze janitaH ( sa0 t0)| guNasya="movyAM dravyA'zrite satva-zorya-sandhyA''dike guNaH" itymrH| sthAnatAM sthAna+ tala +TAp+am / anubhavan =anu+bhU+laT (zatR )+su / dhanuH= Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... pAmaH sargaH 171 "athAstriyam / dhanuzcApau" ityamaraH / kSipnuH kSipatIti, kSipa dhAtuse "asigRdhidhRSikSipeH knuH" isa sUtrase knu pratyaya / isa padyameM zleSa aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 102 // tena tena vacasava maghonaH sa sma veda kapaTa ptturndhH| AcarattaducitAmaya vANImArjavaM hi kuTileSu na nItiH // 103 // anvayaH--uccaH paTuH sa tena vacasA eva maghonaH kapaTaM veda sma / atha taducitAM vANIm Acarata, hi kuTileSu ArjavaM nItiH na / vyAlyA-uccaiH = atitarAM, paTuH = kuzalaH, saH = nalaH, tena tena bacasA="pANipIDanamahaM ( 5-99)" "tvAmihevamanivezya (5-101)" ityAdirUpeNa vacanena; eva, maghonaH= indrasya, kapaTaMkatavaM, veda sma-zAtavAn / atha =indra kapaTavedanA'nantaraM, taducitAm =indrakapaTA'nurUpAM, vANI = bAcam, Acarat =AcaritavAn, svayamapi kapaToktimakaroditi bhAvaH / hi= yataH, kuTileSu-vakreSu janeSu, Arjavam =saralatA, akauTilyamiti bhAvaH / nItiH nayaH, nano vidyate, kuTileSa kuTilenaiva bhAvyamiti bhAvaH / ____ anuvAda-atyanta kuzala mahArAja nalane indrake una-una vAkyase kapaTako mAna liyA / anantara unhoMne vaise hI kapaTake anurUpa vacanakA prayoga kiyA; kyoMki kuTiloMmeM saralatAkA pradarzana nIti nahIM hai / | TippaNI-taducitA=tasya ucitA, tAm (10 t0)| Acarat == mAra+para+la+tip / Arjavam = RjorbhAvaH, Rju+aN + su / isa pabameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 103 // seyamuccataratA duritAnAmanyajanmani mayeva kRtAnAm / yuSmavIyamapi yA mahimAnaM jetumicchati kathApathapAram // 104 // anvayaH-sA iyam anyajanmani mayA eva kRtAnA duritAnAm ucca. taratA / yA kathApathapAraM yuSmadIyam api mahimAnaM jetum icchti|| gyAlyA-sAtAdRzI, iyam =eSA, anyajanmani aparajanane, janmAstare / mayA eva, kRtAnA=vihitAnAM, duritAnAM pApAnAm, uccaratA= mahattA, yA=pApamahattA, kathApathapAraMvarNanA'gocaraM, yuSmadIyam api= bhavadIyamapi, mahimAnaM mahattvam, AjJArUpaM prbhaavmityrthH| jetum = illayitum icchati vAJchati / pApAdhikyAdbhavadIyAyA AjJAyA ullAna Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kartumicchAmIti vinayoktiH / sarvathA bhavadAdezo nA'nuSThIyata iti bhAvaH / ___ anuvAda-( he devagaNa ! ) yaha dUsare janmameM mujhase.hI kiye gaye pApoMkI mahattA hai, jo ki vacanake agocara Apa logoMke mahatvako bhI jItanekI icchA karatI hai| TippaNI-anyajanmani =anyacca tat janma, tasmin (ka0 dhA0 ) / uccataratA=atizayena uccam uccataram, ucca+tarap, uccatarasya bhAvaH, uccatara+TApa+su / kathApathapAraM=kathAyAH panthAH kathApathaH / Sa0 ta0), tasya pAram ( 10 ta0 ) / yuSmadIyaM = yuSmad + cha (Iya ) + am / mahimAnaM mahat+imanica + am // 104 // vitta cittamakhilasya, na kuyA dhuryakAryaparipanthi tu maunam / hrIgirA'stu varamastu punarmA svIkRtaMva paravAgaparAstA // 105 // anvayaH-( he devAH ! ) akhilasya cittaM vitta / dhuryakAryaparipanthi maunaM tu na kuryAm / girA hrIH astu varam, paravAk aparAstA ( satI) svIkRtA eva punaH mA astu / vyAkhyA- nanu kuTiloktevaraM maunamata Aha-vitteti / ( he devAH ! ) akhilasya =samastasya, janasya=mAnavasya, cittaM = hRdayaM, vitta=jAnIya / ataH dhuryakAryaparipanthi =iSTasAdhanasamarthakRtyavirodhi, maunaM tu tUSNIkatvaM tu, na kuryA=no vidadhIya, kintu girA=parihAroktyA, hrI: lajjA, astubhavatu, varaM=manAk priyam / tahi maunAdeva asvIkAre kiM niSedhapAruSyeNa ? tatrAha-paravAka = anyavANI, prArthanoktiriti bhAvaH / aparAstA = aniSiddhA satI, svIkRtA eva =abhyupagatA eva, punaH, mA astuna bhvtu| ___ anuvAda-(he devagaNa !) Apaloga sabake hRdayako jAna leM / isa kAraNase abhISTa sAdhanameM samartha kAryakA virodhI mona to nahIM luuNgaa| vacanase asvIkAra karanese bhale hI lajjA ho parantu dUsareke prArthanAvacanako niSedha na karane para svIkRta nahIM ho| TippaNo-vitta vida + loT + tha / dhuryakAryaparipanthi =dhurya ca tat kAryam (ka0 dhA0 ), tasya paripanthi, tat (10 ta0 ) / monaM-muni+aN + am / kuryAm = ku + vidhiliG + mip / aparAstA = na parAstA Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH . 173 ( nan0 ) / "paramatamapratiSiddhamabhyupagatam eva" arthAt dUsareke matakA niSedha na karanepara svIkRta hI samajhA jAtA hai, isa uktike anusAra Apa logoMke AdiSTa kAryako maiM maunakA avalambana na kara vacanase hI asvIkAra karatA hU~, yaha tAtparya hai / / 105 // yanmatI vimaladarpaNikAyAM sammukhasyamakhilaM khala tasvam / te'pi kiM vitaradRzamAmAM yA na yasya sadRzI vitarItum // 10 // anvayA-yanmatI vimaladarpaNikAyAm akhilaM tattvaM sammukhasyaM khalu / te api ( yUyam ) IdRzam AjJAM kiM vitaratha ? yA yasya ( me ) vitarItuM sadazI na / - vyAkhyA-yanmatI - yeSAM (yuSmAkam ) mato ( buddhI)-eva, vimaladarpaNikAyAM nirmalAdarzarUpAyAm, akhilaM =samastaM, tattvaM vastu, sammukhasthaM=pratyakSaM, khalu nizcayena / te'pi sarvajJA api, yUyam / IdRzam - IdazIm, AjJAm = anujJAm, damayantIsamakSe devadUtyakaraNarUpAmiti bhAvaH / kiM-kimartha, vitaratha =datya ? yA-AjJA, yasya = me, vitarItuM=dAtuM, sadRzI na=yogyA na, damayantIpraNayaprArthino mama svadUtye niyojanaM zrImatAM nitAntamevA'nucitaM karmeti bhAvaH / ____ anuvAda-jina Apa logoMke buddhirUpa nirmala darpaNameM samasta vastu pratyakSa hai / vaise sarvajJa hokara bhI Apa loga mujhe kyoM aisI AzA dete haiM ? jo jise deneke lie yogya nahIM hai| TippaNI-yanmatI yeSAM matiH, tasyAm (pa0 t0)| vimaladarpaNi. kAyAM -vimalA cA'sau darpaNikA, tasyAm (ka0 gh0)| sammukhasyaM = sammukhe tiSThatIti, sammukha+sthA+ka+su ( uppd0)| IdRzam =idam + dRza+ka+su / "tyadAdiSu dRzo'nAlocane kaJca' isa sUtrase kA pratyaya / vitrnn=vi+t+ltt+th| vitarItuM vi+ta+tumun / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 106 / / yAmi yAmiha varItumaho! tadbhUtatAM tu karavANi kathaM vaH / IdRzAM na mahatAM bata ! jAtA vacane mama tRNasya ghRNA'pi // 107 // anvayaH-iha yAM varItuM yAmi, vaH tadUtatAM tu kathaM karavANi ? aho ! IdRzA mahatAM ( vaH ) tRNasya mama vaJcane ghRNA api na jAtA, bata ! Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 naiSadhIyacarita mahAkAvyam vyAkhyA-atha nala: padyA'STakena svasya dUtyA'yogyatAM pratipAdayatiyAmIti / ( he devAH ! ) iha = asmin samaye, yAM=damayantI, varItuM= svIkatuM, yAmi gacchAmi, va: yuSmAkaM, tadbhutatAM tu tasyAM ( damayantyAm ) dUtatAM ( dUtyam ) tu, kathaMkena prakAreNa, vayuSmAkaM, karavANi=kuryA, na kuryAmiti bhAvaH / aho !=Azcaryam ! IdRzAm etAdRzAnA, mahatAM pUjAyogyAnAM, yuSmAkaM, tRNasya-tRNakalpasya, mama=mAnavasya, vaJcane pratAraNe, ghRNA api = dayA api, jugupsA api vA, na jAtA=na utpnnaa| bata!= khedaH! - anuvAda-yahAM jisa damayantIko varaNa karaneke lie maiM jA rahA hU~, una. ( damayantI )meM ApalogoMkA dUtakarma to maiM kaise karU~gA? Azcarya hai ! aise mahApuruSa Apa logoMko tRNake samAna mujhako pratAraNa karane meM dayA vA jugupsA bhI nahIM huI, hAya ! TippaNI-varItuM vR+tumun, "vato vA" isase iTakA dIrgha / yAmi% yA+laT + mip / tadbhutatAM-tasyAM dUtatA, tAm ( sa0 t0)| karavANiku+loT +mip // 107 // ____ namAmi virahAnmuhurakhyA mohamemi ca muhUrtamahaM yH| pUta vaH prabhavitAsmi rahasyaM rakSituM sa kathamIdagavasthaH // 108 // anvayaH-yaH aham asyA virahAta muhuH udmamAmi, muhUrta mohaM ca emi; IdRgavasthaH saH ahaM vaH rahasyaM rakSituM kathaM prabhavitAsmi ? brUta / / ..... vyAlyA-yaH aham, asyAH=damayantyAH , virahAta=viyogAta hetoH, muhaH-vAraM vAram, udmamAmi= unmatto bhavAmi, muhUrta kSaNamAtra, moI camUcchI ca, emiprApnomi, IdRgavasthaH =etAdRgdazAyuktaH, saH tAdRzaH, ahaM=nalaH, vaH=yuSmAkaM devAnAM, rahasyaM =gopanIyaM, dUtya miti bhAvaH / rakSituMgoptuM, kathaMkena prakAreNa, prabhavitAsmisamartho bhavitAsmi, na zakSyAmIti bhAvaH / bUtakathayata / / anuvAda-jo maiM damayantIke viyogase, vAraMvAra pAgala hotA hU~ aura kucha kSaNataka mUcchita bhI ho jAtA hU~ aisI avasthAvAlA maiM Apa logoMke rahasyako chipAne ke lie kaise samartha haMgA? btlaaie| TippaNI-udmamAmi ud+pram +laT+mip / muhUrta "kAlA'dhva. noratyantasaMyoge" isa sUtrase kAlake atyanta saMyogameM dvitiiyaa| emi-iN + Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 175 laT+mip / IdagavasthA IdRk avasthA yasya saH ( bahu0 ) / rakSituMrakSa+ tumun / prabhavitAsmi-pra+bhU + luT + mip / brUta-jUna + loTa+tha // 108 // yAM manorathamayoM hRdi kRtvA yaH svasimyatha kathaM sa tdne| . bhAvaguptimavalambitumIze ? durjayA hi viSayA viduSA'pi // 10 // - anvayaH -- yaH ( aham ) manorathamayIM yAM hRdi kRtvA zvasimi / atha saH ( aham ) tadane bhAvaguptim avalambituM katham Ize ? hi viduSA api viSayAH durjayAH / vyAkhyA-yaH- ahaM, manorathamayIM-saGkalparUpAM, yAM=damayantI, hRdihRdaye, kRtvA vidhAya, sthApayitveti bhAvaH / zvasimi=prANimi / atha - anantaraM, saH tAdRzaH ahaM, tadane damayantyAH puraH, bhAvaguti-kAmavikAragopanam, avalambitum = AzrayituM, kathaM = kena prakAreNa, Ize = zaknomi / hi-yataH, viduSA api vipazcitA api, viSayAH=zabdAdayaH, durjayAH= jetum azakyAH / ____ anuvAda-jo ( maiM ) saGkalparUpa jisa( damayantI )ko hRdaya(citta). meM rakhakara prANa dhAraNa kara rahA hU~, abhI vaisA (maiM) damayantIke sAmane kAmavikAra chipAneke lie kaise samartha hU~gA? kyoMki vidvAnko bhI viSayoMko jItanA kaThina hai| TippaNI- manorathamayI=manoratha+mayaT + Dop + am / zvasimi= zvasa+ laT +mip / tadane tasyA agraM, tasmin (10 t0)| bhAvagupti= bhAvAnAM guptiH, tAm (10 t0)| Ize=iza+laT +iT / durjayAHduHkhena jetuM zakyAH , dur+ji+ac +jas / isa pabameM arthAntaranyAsa balaGkAra hai / / 109 // yAmikAnanupamRta ca mAha tAM nirIkSitumapiH kSamate kH?| .. rakSilakSAjayacanacaritre pasi vizvasiti kutra kumArI ? // 110 // _. anvayaH-ca ( kiJca ) mAdRk kaH yAnikAn anupamRdya tAM nirIkSitum api kSamate ? rakSilakSajayacaNDacaritre kutra puMsi kumArI vizvasiti ? ___vyAkhyA-cakiJca, mAdRk =matsadRzaH, kSatriya ityarthaH / kaH puruSaH, yAmikAn=prahararakSakAn puruSAn, . anupamRdya=ahatvA, tAMdamayantI, nirIkSitum api =draSTum api, kiM punarAbhASitumiti bhAvaH / kSamatesamoM bhavati / yAmikA hanyantAm ityatrAha-rakSIti / rakSilakSajayacaNDacaritre Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam lakSasaMkhyakarakSakamardanakrUrakarmaNi, kutra=kasmin, puMsi= puruSa, kumArI= rAjakanyA damayantI, vizvasiti- vizvAsaM karoti, kvodvAhaM prasaGgaH kutra vA'ntaHpuramardanamiti bhAvaH / anuvAda-aura bhI-mere aisA kauna-sA kSatriya paharedAroMko mAre binA damayantIko dekhanemeM bhI samartha hogA ? lAkhoM paharedAroMko mAranese krUra karmavAle kisa puruSameM kumArI damayantI vizvAsa karegI? TippaNI-yAmikAn =yAmAn rakSantIti yAmikAH, tAn / yAma zabdase "rakSati" isa sUtrase Thak (ika) pratyaya / anupamRdya na+upa+mRd+ktvA ( lyap ) / nirIkSituM nir + IkSa +tumun / kSamate=kSamUS + laT + ta / rakSilakSajayacaNDacaritre rakSiNAM lakSaM ( 10 ta0 ), tasya jayaH (10 ta0 ), caNDaM caritraM yasya saH (bahu0), rakSilakSajayena caNDacaritraH, tasmin ( tR0 t0)| vizvasiti=vi+zvas+ laT+tip // 110 / / AvadhIci kila dAtRkRtAcaM prANamAtrapaNasIma yazo yat / Adade kathamahaM priyayA tattrANataH zataguNena paNena // 111 // anvayA-prANamAtrapaNasIma AdadhIci dAtRkRtAdhaM yat yazaH, tat prANataH zataguNena priyayA paNena ahaM katham Adade ? vyAkhyA-prANamAtrapaNasIma-jIvanamAtramUlyAvadhi, AdadhIci dadhIciparyantaM, dAtRkRtA'rgha - vandAnyanizvitamUlyaM, yat, yazaH=kIrtiH, tat yazaH, prANataH=prANebhyaH, zataguNena zataguNA'dhikena, priyayA paNenadayitayA ( damayantyA) eva mUlyena, ahaM nalaH, kathaMkena prakAreNa, Adade= gRhNAmi / anuvAda-prANamAtra mUlyakI sImA rakhakara dadhIciparyanta dAtAoMne jisakA mUlya nizcita kiyA hai aisA jo yaza hai, usako prANase bhI sogunA mUlyavAlI damayantIrUpa mUlyase maiM kaise le lUM? TippaNI-prANamAtrapaNasIma prANA. eva prANamAtram ( rUpaka0 ), paNasya sImA (Sa0 ta0), "paNo mUlye glahe mAne" iti vaijyntii| prANa. mAtraM paNasImA yasmin ( karmaNi) (bahu0 ), tadyathA tthaa| AdadhIci% dadhIceH A, "mAi maryAdA'bhiviSyoH" isase abhividhimeM avyayIbhAva / dAta. kRtA-kRtaH arghaH yasya tat (bhu0)| mUlye pUjAvidhAvarSaH" ityamaraH / Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 177 dAtRbhiH kRtArdham (tR0 t0)| prANataH- prANebhya iti, prANa + tasi / zataguNena- zataM guNA yasya sa, tena ( ba? ) / Adade Ai+dada+ laT + iT / devakAryake lie dadhIci RSine apane prANa diye, unakI haDDIse vajra astra banA, usase indrane apane zatru vRtrAsurakA vadha kiyA, aisI paurANika kathA hai| jisa yazake lie dadhIci RSine prANa diye, parantu prANoMse bhI saugunA mUlyavAlI damayantIko dekara maiM kaise yazako le laM? adhika mUlyavAlI vastu dekara alpa mUlyavAlI vastu kaise lU? yahA~para parivRtti alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai.-"parivRttivinimayaH samanyunA'dhikarbhavet" / sA0 10-80 // 111 // arthanA mayi bhavaddhirivA'sya kartumarhati mayA'pi bhvtsu|| bhImajA'rSaparayAcanacATI yUyameva guravaH karaNIyAH // 112 // anvayaH-asya mayi bhavadbhiH iva mayA api bhavatsu arthanA kartum arhati / bhImajA'rthaparayAcanacATI yUyam eva guravaH karaNIyAH / vyAkhyA-asya- damayantya, mayinale viSaye, bhavadabhiH iva-indrAdidikpAla: iva. mayA api,=nalena api, bhavatsuzrImatsu viSaye, arthanA= prArthanA, kartu-vidhAtum, arhati yogyA bhavati, kartavyeti bhAvaH / kathaM kAmukamukhAkAminIlipsA.? iti cettatrA''ha-bhImajA'rtheti / bhImajA'rthaparayAcanacATodamayantInimittA'nyaprArthanApriyoktI, yUyam eva bhavanto devA eva, guravaH-upadeSTAraH, karaNIyAH-vidhAtavyAH, karomi ceti bhAvaH / ____ anuvAda-(he devagaNa !) damayantIke lie mujhase jaise Apa logoMne prArthanA kI hai, vaise mujhe bhI Apa logoMse prArthanA karanI cAhie / damayantIke lie dUsarese prArthanArUpa priya uktimeM mujhe Apa logoMko hI guru banAnA caahie| __TippaNI-asyai="tAdarthya caturthI vAcyA" isa vArtikase tAdarthya meM cturthii| bhImajA'rthaparayAcanacATo- bhImAjjAtA bhImajA, bhIma+jan + Da+TAp ( upapada0), bhImajAya idaM bhImajA'rtham (ca0 ta0), parasmin yAcanam ( sa0 ta0 ), tasmin cATu ( sa0 ta0), bhImajA'thaM ca tat parayAcanacATu, tasmin (ka0 dhA0 ) / karaNIyAH kartuM yogyAH, kR+anIyara+jas // 112 // maSitAH prathamato bamayantIM yUyamanbahamupAsya mayA yt| horna bera yatiyatAmapi tAH sA mamA'pi sutarAma tabastu // 113 // 12 0 0 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-mayA anvahaM yUyam upAsya prathamato damayantIM yat athitAH, tad vyatiyatA vaH hI na cet tat sA mama api sutarAM na astu / jyAlyA-atha prathamaprArthakatvA'bhimAnastahi mamaiva prathamaprArthakatvamiti pratipAdayati-athitA iti / ( he devAH ! ) mayA - prArthakena nalena, anvaham= anudinaM, yUyaM bhavanto devAH, upAsya = upAsanAM kRtvA, prathamataH=AdI eva, bhavatprArthanAyAH pUrvameveti bhAvaH / damayantI-bhaimIm, arthitAH-prArthitAH / tat=prathamaprArthanaM, vyatiyatAM = vyatikramatAm api, vaH=yuSmAkaM, hrI:= lajjA, na cet =nA'sti yadi, tadahi , sAM hrIH, mama api, sutarAm = matitarAM, na astu=mA bhUt / / ___ anuvAda-(he devagaNa ! ) maiMne pratidina Apa logoMkI upAsanA kara pahalese hI damayantIke lie jo prArthanA kI thI, usa ( prathama prArthanA )ko ullaGghana karanevAle Apa logoMko lajjA nahIM hai to vaha lajjA mujhe bhI nahIM ho| ___ TippaNI-anvaham - ahni ahni, vIpsAmeM avyayIbhAva, "anazca" isa sUtrase samAsAnta Taca / yUyam "apitAH" isa padake yogameM gauNa karmameM prthmaa| upAsya-upa+Asa+ktvA ( lyap ) / damayantIm =mukhya karmameM dvitIyA / vyatiyatA-vi+ati+ i + laT (zatR0)+Am / "na gatihiMsA'rthebhyaH" isa sUtrase AtmanepadakA niSedha / astuasa +loT +tip // 113 // kuginenAsutayA ki pUrva mA vriitumurriikRtmaaste| bIumeSyati paraM mayi dRSTe svIkariSyati na sA bala yuSmAn // 114 // anvayaH-(he devAH ! ) kuNDinendrasutayA pUrva mAM varItum urarIkRtam bAste kila / (tataH ) mayi dRSTe paraM brIDam eSyati / sA yuSmAn na svIkariSyati khalu / ___ vyAkhyA-(he devAH !) kuNDinendrasutayA damayantyA, pUrvaprathamam eva, mA=nalaM, barItuMvaraNaM kartum, urarIkRtam aGgIkRtam, pAstebasti, kileti vArtAyAm / tataH, mayinale, dRSTe=avalokite sati, paraMkevalaM, prI lajjAma, eNyatiprApsyati / evaM , sAbamayantI, duSmAn bhavataH, devAn, na svIkariSyati-na baGgIkariSyati, sala= miracayena / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 179 anuvAda-(he devagaNa !) damayantIne pahale hI mujhe varaNa karaneke lie svIkAra kiyA hai| isalie mujhe dekhanepara ve lajjita hI ho jAyegI, Apa logoMko nizcaya hI svIkAra nahIM kreNgii| TippaNI-kuNDinendrasutayA = kuNDinAnAm indraH (10.ta0), tasya sutA, tayA (Sa. t0)| varItuMva +tumun / Aste=Asa+laT +ta / prIDa - bIDa + gha+am // 114 // tatprasIdata, vidhata na khevaM, dUtyamatyasadRzaM hi mamevam / hAsyatava surUmA na tu sAdhyaM tvidhitsubhirnopyiken-|| 115 // anvayaH-( he devAH ! ) tat prasIdata, khedaM na vidhatta / mama idaM dUtyam atyasadRzaM hi / anaupayikena tad vidhitsubhiH hAsyatA eva sulabhA, sAdhyaM tu na ( sulabham ) / - vyAkhyA-(he devAH !) tat tasmAtkAraNAda, prasIdata prasannA bhavata, khedaM klezaM, na vidhatta-na kurut| mama =nalasya, idaMbhavadAropitaM, dUtyaM =dUtakarma, atyasadRzam =atyantA'yogyaM, hi=nizcayena / atra hetuM pradarzapati-hAsyateti / anaupayikena = anupAyena, taddU tyaM, vidhisubhiH= cikIrSabhiH, hAsyatA eva=upahasanIyatA evaM, sulabhA=supApA, sAdhyaM tu%prayojanaM tu, damayantIprAptirUpaM tu iti zeSaH / nana sulabham / anuvAda-he devagaNa !) isa kAraNa Apa loga prasanna hoM, kheda na mAneM / merA yaha dUtakarma nizcaya hI atyanta ayogya hai| upAyake binA jo prayojanakI siddhi karanA cAhate haiM, unako upahAsapAtratA hI sulabha hotI hai, prayojana nahIM ( sulabha ) hotA hai| TippaNI-prasIdata=x+ sada+loT +th| vidhatta = vi+dhA+ koT + th| atyasadRzam =na sadRzam ( na0), atyantam asadRzam ( gati0) / anIpayikena=upAya eva opayikaH, upAya zabdase "vinayAdibhyaSThak" isa sUtra meM paThita "upAyo hrasvatvaM ca" isa vArtikase svArthika Thak (ika ) pratyaya, hrasvatva / na opayikaH, tena ( nA .) / vidhitsubhiH= vi+dhA+san +u+bhis / anucita karmakA Arambha anartha ke lie hotA hai, phalake lie nahIM, yaha bhAva hai / / 115 // IzAni garitAni tavAnImAkaLagya sa nalasya blaariH| zaMsati sma kimapi smayamAnaH svA'nugA''nanavilokanako // 116 // Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-sa balA'riH tadAnI nalasya IdazAni gaditAni Akalayya smayamAnaH svA'nugA''nanavilokanalolaH ( san ) kimapi zaMsati sma / / vyAkhyA-saH prasiddhaH, balA'ri:-balA'rAtiH, indra ityarthaH / tadAnIM = tasmin samaye, nalasya = naiSadhasya, IdRzAni = etAdRzAni, gaditAni= uktAni, vAkyAnIti bhAvaH / Akalayya =Akarya, smayamAnaH- mandaM hasan, svA'nugA''nanavilokanalola:=nijA'nucaramukhanirIkSaNacaJcalaH san, kimapi= kiJcidvAkyaM, vakSyamANaprakAramiti zeSaH / zaMsati sma=babhASe / * anuvAda-prasiddha devarAja indra usa samaya nalake aise vAkyoMko sunakara mandahAsya kara apane anucara yama Adi devatAoMke mukhoMko dekhanemeM caJcala hote hue bole| TippaNI-balA'ri:= balasya ariH (10 ta0 ) / smayamAnaH smayata iti, smiG + laT ( zAnac )+su / svA'nugA''nanavilokanalola:= svasya anugAH (10 ta0 ), teSAm AnanAni (pa0 ta0), teSAM vilokanaM (pa0 ta0), tasmin lolaH ( sa0 ta0 ) // 116 // nA'bhyadhAyi nRpate ! bhavatedaM rohiNIramaNavaMzamavena / lajjate na rasanA tava vAmyAdathiSu svayamurIkRtakAmyA ? // 117 // anvayaH-he nRpate ! rohiNIramaNavaMzabhavena bhavatA idaM na abhyadhAyi / athiSu svayam urIkRtakAmyA tava rasanA vAmyAt na lajjate ? vyAkhyA-he nRpate he rAjan ! rohipIramaNavaMzabhavena =candrakulotpannena, bhavatA tvayA, idam =etat, "seyamuccataratA" (5-104 ) ityata Aramya "kuNDinendrasutayA" (5-114 ) ityAdizlokaparyantaM niSedhavAkyakadambamiti bhaavH| na abhyadhAyina abhihitaM, kintu candravaMzA'nutpannena abhihitamiti bhAvaH / atra hetumAha- lajjata. iti / athiSu-yAcakeSu, asmAsu viSaye, svayam AtmanA eva, urIkRtakAmyA=aGgIkRtecchA, tava=bhavataH, rasanA=jihvA, vAmyAt prAtikUlyAt, na lajjateno jihrati ? tatastvaM na candravaMzotpanna iva pratibhAsIti bhAvaH / anuvAdahe rAjan ! candravaMzameM utpanna Apane yaha nahIM kahA hai| yAcanA karanevAloM meM svayaM unakI icchA pUrNa karane ke lie svIkAra karanevAle ApakI jihvA pratikUlatAse lajjita nahIM hotI hai ? Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . pacamaH sargaH .. 181 TippaNI-nRpate = tRNAM patiH ( 10 ta0 ), tatsambuddhau / rohiNIramaNavaMzabhavena = rohiNyA ramaNaH (10 ta0 ), tasya vaMzaH (10 ta0), tasmin bhavaH, tena ( sa0 t0)| abhyadhAyi =abhi+dhA+luGa ( karmameM ) +ta / athiSu =artha+ ini+sup, viSayameM sptmii| urIkRtakAmyA-urIkRtaM kAmyaM yayA sA ( bahu0.) / vAmyAt =vAmasya bhAvo vAmyaM, tasmAt, vAma+ dhyaG+si / lajjate - 'olasjI vIDAyAm". dhAtuse laT +ta // 117 // maguraM ca vitathaM na kathaM vA jIvalokamavalokayasImam / yena dharmayazasI parihAtaM dhIraho ! khalati dhIra ! tavA'pi // 118 // anvayaH-he dhIra ! imaM jIvalokaM bhaGaguraM vitayaM ca kathaM vA na avalokayasi ? yena tava api dhIH dharmayazasI parihAtuM calati / . vyAkhyA -he dhIra=he vidvan ! imam = etaM, jIvalokaM prANisamUha, bhaguraM vinazvaraM, vitayaM ca =viphalaM ca, duHkhamayatvAditi bhAvaH / kathaM vAkena prakAreNa vA, na avalokayasina pazyasi, na jAnAsIti bhAvaH / yena ajJAnena hetunA, tava api =bhavataH api, viduSaH apIti bhAvaH / dhI:buddhiH, dharmayazasI=puNyakIrtI, abhaGgurA'vitathe apIti bhAvaH / parihAtuM tyaktuM, calati =cacalA bhavati / asthiraviSayA''sakteH sthirasukRtayazaHparityAgo bhavAdRzAM viduSAmayukta iti bhAvaH / ____ anuvAda-hai vidvan ! Apa isa proNisamUhako vinazvara aura viphala kyoM nahIM dekha rahe haiM ? jisa( ajJAna )se ApakI buddhi bhI dharma aura yazako chor3aneke lie caJcala ho rahI hai| TippaNI-jIvalokaM jIvAnAM lokaH, tam (10 t0)| bhaguraM= bhajadhAtuse "bhajabhAsabhido purac" isa sUtrase ghuran pratyaya / avalokayasiava+ loka + Nic + laT + sip / dharmayazasI-dharma yaza, te (dvnd0)| parihAtuM pari+hA+tumun / asthira viSayakI lolupatAse sthira dharma aura yazakA parityAga Apa-jaise vidvAnoMke lie ucita nahIM hai, yaha abhiprAya hai // 118 // ka: kule'jani jaganmakuTe yaH prApsitamapUri na yena ? / .. inurAvirajaniSTa kAyarI kaSTamatra sa bhavAnapi mA bhUta // 11 // anvayaH-( he rAjan ) jaganmukuTe vaH kule yena prArthakepsitaM na apUri Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 .. naSadhIyacaritaM mahAkAvyam (.saH ) kaH ajani ? AdiH induH kalaGkI ajaniSTa / kaSTam ! atra bhavAn sa mA bhUt / .. vyAkhyA-(he rAjan ! ) jaganmukuTe lokabhUSaNe, vaH= yuSmAkaM, kule vaMze, yena =janena, prArthakepsitaM yAcakamanorathaH, na apUri=na pUritam, (saH = tAdRzaH) ka:-janaH, ajanijAtaH? AdiH-prathamaH, yuSmAkaM kUTasthaH puruSa iti bhAvaH / induH=candraH, kalaGkI-kalaGkayuktaH, mRgalAJchana iti bhAvaH / ajaniSTa= jAtaH, kaSTaM khedaH / atra=asmin kule, bhavAn api, sa:=kalaGkI, arthivAJchAyA apUraNeneti bhAvaH / mA bhUt = no bhavatu, bhavAnapayazo na vitanotviti bhAvaH / anuvAda-(he rAjan ! ) lokake alaGkArarUpa Apake vaMzameM jisane yAcakakI icchAko pUrNa nahIM kiyA hai, aisA kauna-sA puruSa paidA huA ? hA~ ! Apa logoMke AdipuruSa candra kalaGkI utpanna hue the, kaSTa hai ! bApa bhI vaise ( kalaGkayukta ) mata hoN| TippaNI-jaganmukuTe=jagatAM mukuMTaH, tasmin (Sa0 ta0 ) / prArthakapsitaM =prArthakasya Ipsitam ( 10 ta0 ) / apUri=pUra+luG ( karmameM )+ta / ajani=jan+luGa (kartA)+ta / kalaGkI-kalaGka+ ini + su / ajaniSTa =jana+la+ta (krtaam)| mA bhUta"mA"ke yogameM 'mAGi laG" isase luG, "na mAjhyoge" isa sUtrase aTakA niSedha / bhU + lu+tip // 119 // yA'pavRSTirapi yA mukhamudrA, yAcamAnamanu yA ca na tuSTiH / svAdazasya sakalaH sa kala, zItamAti zazakaH prmpuur|| 120 // anvayaH-( he rAjan ! ) tvAdazasya yAcamAnam anu yA api apadRSTiH, yA ca mukhamudrA, yA ca na tuSTiH, saH sakalaH kalakaH, zItabhAsi zazakaH param asH| ___vyAkhyA-(he rAjan ! ) tvAdazasya-bhavatsadRzasya dAtuH, yAcamAnam anu- yAcakaM prati, yA api, apadRSTi:=kudRSTiH , yA ca, mukhamudrA- maunaM, yA ca, na tuSTi:- asantoSaH, saH pUrvoktaH, sakala:- samastaH, vikAra iti zeSaH, kalaGkaH = apayazaH, etadvaparItyena, zItabhAsi= candre, zazakaH= alpaH zazaH, paraM kevalam, ataH cihna, zrIvatsAdivat, na kalaGka iti bhAvaH / / Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAnaH sargaH 185 anuvAda-( he rAjan ! ) Apa jaise dAtA kI yAcakako lakSya karake jo kudRSTi hai aura jo mauna hai tathA jo asantoSa hai, vaha saba vikAra hI kalA hai; candra meM jo zaza ( kharagoza ) hai, vaha kevala cihna hai, kalaGka nahIM hai| TippaNI-yAcamAnaM yAcata iti yAcamAnaH, tam, yAca+ laT ( zAnac )+am / mukhamudrA=mukhasya mudrA ( 10 t0)| tuSTiH =tuS+ ktin + su / zItabhAsi = zItA mA yasya sa zItabhAH, tasmin ( bahu0 ) / zazaka:= alpaH zazaH, zaza zabdase "alpe" isa sUtrase kan pratyaya / / 120 / / nA'kSarANi paThatA kimapAThi prasmRtaH kimathavA paThito'pi / __ityadhijanasaMzayadolAkhelanaM khala cakAra nakAraH // 121 // anvayaH-(he rAjan ! ) akSarANi paThatA (bhavatA ) nakAraH na apAThi kim ? athavA paThitaH api prsmRtH| itthaM nakAraH arthijanasaMzayadolAkhelanaM cakAra khlu| vyAkhyA-(he rAjan ! ) akSarANi - varNAna, paThatA= abhyasyatA bhavatA, zaizava iti shessH| nakAraH=niSedhavAcako na zabdaH, na apAThi kim ?=na paThitaH kim ? athavA, paThitaH api=kRtapAThaH api, prasmRtaH=vismRtaH, ittham = anena prakAreNa, nakAra:=niSedhavAcI navarNaH, athijanasaMzayadolAkhelanaM yAcakajanasandehakoTidvayakrIDAM, cakAra= kRtavAn, khalanizcayena / .. . - anuvAda-(he rAjan ! ) akSaroMko par3hate hue Apane 'na' varNa nahIM par3hA kyA ? athavA par3hakara bhI Apa bhUla gaye? isa taraha 'na' varNane yAcakajanade sandeharUpa dolA ( jhulA )meM krIDA kii| TippaNI-paThatA=paThatIti paThan, tena, paTha+laT ( zatR )+TA / nakAraH ='na' varNase "varNAtkAraH" isase kAra pratyaya / apAThi-paTha+luG (karmameM) +ta / prasmRtaHpra+smR+kta+su / barthijanasaMzayadolAkhelanam =arthina te janAH (ka0 dhA0 ), teSAM saMzayaH ( pa0 ta0), sa eva dolA ( rUpaka0), tasyAM khelanaM, tat ( sa0 t0)| cakAra +liTa+tip / isa padyameM sandeha aura athiyoMkA aise saMzayameM sambandhake na honepara bhI usakI uktise atizayokti hai, una donoMkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 121 // banavIttamanaka: "pavanale landhamunmasi yazaH zazikalpam / - kalpavRkSapatimapinamenaM nApa ko'pi zatamamyurihA'nyaH // 122 / Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam .. anvayaH-analaH tam abravIta- "he nala ! idaM labdhaM zazikalpaM yazaH kva ujjhasi ? iha anyaH ko'pi kalpavRkSapatim. enaM zatamanyum athinaM na mApa / vyAlyA-anala:=agniH , taM=nalam, abravIt avadat, he nala-he naSadha ! idam =etat, labdha prAptaM, zazikalpaM=candrasadRzaM, yazaH == kItiH, kva=kutra, ujjhasi tyajasi ? iha-asmin loke, anyaH tvadatirikto janaH, kaH api, kalpavRkSapati kalpatarusvAminam, ananyArthina miti bhAvaH / enaM, zatamanyum =indram, athinaM yAcakaM, na Apa na lebhe, tadetAdRzaM yazo mA tyAkSIriti bhaavH| ___ anuvAda-agnine nalako kahA-"he nala ! pAye gaye candrasadRza isa yaza. ko kahAM chor3a rahe haiM ? isa lokameM aura kisIne bhI kalpavRkSake svAmI indrako yAcakake rUpameM nahIM pAyA hai / TippaNI-abravIt + laG+tip / labdhaM = labha + kta + su / zazikalpam =ISat asamAptaH zazI zazikalpaM, tat, "ISadasamAptI kalpabdezyadezIyaraH" isa sUtrase zazin zabdase kalpap pratyaya / kalpavRkSapati-kalpavRkSasya patiH, tam ( 10 t0)| zatamanyu - zataM manyavo yasya saH, tam ( bahu0-) / isa padyameM upamA alavAra haiM / / 122 // na vyahanyata kavA'pi mudaM yaH svaHsadAmupanayanabhilASaH / tatpade tvadabhiSekakRtAM naH sa tyajasvasamatAmavamava" // 123 // anvayaH-(he nala ! ) sva:sadAM naH yaH abhilASaH mudam upanayan kadA'pi na vyahanyata / adya tatpade tvadabhiSekakRtAM naH saH asamatAmadaM tyajatu / pAlyA-( he nala ! ) svaHsadA = svargavAsinA, naH asmAkaM, yaH, abhilASa:manorathaH, mudaM- harSam, upanayan - janayan, kadApi =jAtucidapi, na vyahanyatano vihtH| adya asmindine, tatpade=abhilASasthAne, tvadabhiSekakRtAM tvAM sthApayatAM, naH=asmAkaM, saH = abhilASaH, asamatAmadam =asAdhAraNatAgarva, svasiddhAvanyA'napekSitvamiti bhAvaH / tyjtumunyctu| anuvAda-(he nala !) svargameM rahanevAle hama logoMkA jo abhilASa harSako utpanna karatA havA kabhI bhI pratibaddha nahIM huaa| Aja usa thAnameM Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'paJcamaH sargaH 185 ApakA sthApana karanevAle hama logoMkA vaha abhilASa apanI asAdhAraNatAke garvakA parityAga kre|" TippaNI - sva.sadAM svaH sIdantIti sva:sadaH, teSAm, svar-upapadapUrvaka sad dhAtuse "satsUdviSa0" ityAdi sUtrase kvip ( uppd0)| upanayan =upa+nI+laT ( zatR )+su| vyahanyata = vi+ han +laG ( karmameM )+ta / tatpade- tasya padaM, tasmin ( Sa0 ta0 ) / "padaM vyavasita. trANasthAnalakSmA'ddhivastuSu" ityamaraH / tvadabhiSekakRtAM tava abhiSekaH (Sa0 ta0), taM kurvantIti, teSAM, tvadabhiSeka + +kvip (upapada0)+Am / asamatAmadaM=na samaH ( nana0), asamasya bhAvaH ( asama+tala+TAp ), asamatAyA madaH, tam ( 10 ta0 ) / tyajatu tyaja+loT +tip / Ajase svA'rthasAdhanameM svayaM hI devatA samartha haiM, aise ahaGkArako chor3a dete haiM, yaha tAtparya hai // 123 // abavIvatha yamastamahaSTaM "vIrasenakuladIpa ! tamastvAm / yarikamapyabhibhUSati tatki candravaMzavasateH sadRzaM te ? // 124 // anvayaH-atha yamaH ahRSTaM tam abravIt-"he vIrasenakuladIpa ! kimapi yat tamaH tvAm abhibubhUSati, tat candravaMzavasateH te sadRzaM kim ? vyAkhyA-atha =agnivAkyA'nantaraM, yama: dharmarAjaH, ahRSTam asantuSTaM, taM=nalam, abravIt = avadat / he vIrasenakuladIpa he vIrasenavaMzapradIpa ! kimapi =anirvAcyaM, yat tamaH=mohaH, andhakArazca, tvAM-bhavantam, abhibubhUSati - abhibhavitum icchati, tat =tamo'bhibhavanaM, candravaMzavasateH=candrakulasthiteH, te =tava, sadRzaM kim =ucitaM kim ? anuvAba-taba yamarAjane aprasanna nalako kahA- "he vIrasenake vaMzaka dIpaka ! anirvAcya jo moha vA andhakAra Apako parAjita karanA cAhatA hai, vaha candrakulameM sthitivAle Apake lie ucita hai kyA? TippaNI-ahRSTaM na hRSTaH, tam (n0)| vIrasenakuladIpa=vIrasenasya kulaM (Sa0 ta0 ), tasya dIpaH (10 ta0), tatsambuddhau / abhibubhUSati=abhibhavitum icchati, abhi +bhU + san + laT+tip / candravaMzavasateH candrasya vaMzaH (10 ta0 ), tasmin vasatiH (sthitiH).yasya saH, tasya (vyadhikaraNa0) / jaise candra ke prakAzakA andhakArase abhibhava anucita hai, vaise Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam hI candravaMzameM sthitivAle ApakA mohase abhibhAva ayogya hai, yaha abhiprAya hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 124 // rohaNaH kimapi yaH kaThinAnAM, kAmadhenurapi yA pazareva / nenayorapi vRthA'bhavadarthI hA ! vidhitsurasi vatsa ! kimetat // 125 // .: anvayaH-yo rohaNaH (so'pi) kaThinAnAM (madhye) kimapi / yA kAmadhenuH ( sA'pi ) pazuH eva / enayoH api arthI vRthA na abhavat / he vatsa ! kim etat vidhitsuH asi ? hA ! vyAlyA-yaH, rohaNaH rohaNanAmako maNinAmAkaro'driH, so'pi kaThinAnAM=kaThorANAM padArthAnAM madhye, kimapi = kaThinaH padArthaH / yA, kAmadhenuH=surabhiH, sA'pi pazu eva= catuSpAda eva, param enayorapi= rohaNakAmadhenvorapi, pASANacatuSpadayorapIti bhAvaH, arthI = yAcakaH, vRthA= niSphalaH, na abhavata =no jAtaH, he vatsa-he vAtsalyabhAjana ! kim, etat = vidhitsuH=cikIrSaH, asi=vidyase? hA !=tava zocyata iti bhAvaH / anuvAda-jo rohaNanAmaka maNiyoMkI khAna parvata hai, vaha kaThora padArthoM meM eka kaThora padArtha hai / jo kAmadhenu hai, vaha bhI pazu ( jAnavara ) hI hai / inameM bhI yAcaka niSphala nahIM huaa| he vatsa ! tuma yaha kyA karanA cAhate ho ? hAya ! TippaNI-enayo:=idam zabdake osmeM "dvitIyATossvenaH" isase ena Adeza / vidhitsuH vidhAtum icchuH, vi+dhA + san + u+su / "hAya ! tuma pazu aura pASANase bhI gaye gujare ho" yaha tAtparya hai / / 125 // yAcitazcarayati paya nu dhIraH ? prANane maNamapi pratimaH kaH ? / zaMsati dinayanI dRDhanidrA brAnimeSamiSaghUrNanapUrNA // 126 // '. anvayaH-( he vatsa ! ) dhIro yAcitaH ( san ) kva nu cirayati ? ( kutaH ) kSaNam api prANane pratibhUH kaH ? drAnimeSamiSaghUrNanapUrNA dvinayanI dRDhanidrAM zaMsati / vyAlyA-(he vatsa ! ) dhIra:=vidvAn, yAcitaH prArthitaH san, kva nu= kutra nu, cirayati=vilambate ? kutaH kSaNam api = alpakAlam api, prANane jIvane, pratibhUH lagnakaH, kaH ?=na ko'pi iti bhAvaH / dAnimeSamiSaghUrNanapUrNAzIghrapakSmapAtavyAjaghramaNapUritA, vinayanI-nayanadvayam eva, dRDhanidrA cirasvApaM, maraNamiti bhAvaH, zaMsatisUcayati / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH 187 anuvAda-(he vatsa !) prArthanA karanepara vidvAn kahA~ vilamba karatA hai ? kucha kSaNabhara bhI jInemeM kauna jAmina hotA hai ? zIghra palaka mAraneke bahAnese bhramaNase pUrNa donoM netra maraNakI sUcanA dete haiN| TippaNI-yAcitaH=yAc+kta ( karmameM )+su| cirayati=cira+ Nic + laT +tip| kSaNaM-"kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isa sUtrase kAla. ke atyantasaMyogameM dvitiiyaa| prANanepra+an + lyuT + Gi / pratibhUH"syulagnakAH pratibhuvaH" ityamaraH / drAGnimeSamiSaghUrNanapUrNA=drAk ( yathA tathA ) nimeSaH ( supsupA0 ), tasya miSaM (Sa0 ta0), tena ghUrNanam (tR0 ta0), tena pUrNA ( tR0 t0)| dvinayanIdvayonayanayoH samAhAraH ( dviguH ) / dRDhanidrAM=DhA cA'sau nidrA (ka0 dhA0 ), tAm / / 126 // abhrapuSpamapi ditsati zItaM sAyanA vimukhatA yvmaaji| stokakasya khalu caJcupuTeva glAnirallasati,tad dhanasadhe // 127 // anvayaH-zItam abhrapuSpaM ditsati api dhanaso arthinA stokakasya caJcupuTena yat sA vimukhatA abhAji tat glAniH ullasati khala / vyAkhyA-( he nala ! ) zItaM zItalam, abhrapuSpaM jalaM, meghapuSpaM, ( meghapuSpasadRzaM durlabhaM vastu ), ditsati api =dAtum icchati api, na tu prijihiirsstiityrthH| tAdRze dhanasadhe = meghasamUhe, arthinA=yAcakena, stokakasya = cAtakasya, caJcupuTena=troTipuTena, * yat = yasmAtkAraNAta, sA-prasiddhA, vimukhatA=pabhimukhatA parAGmukhatA ca, abhAji=AzritA, tat=tasmAda, vimukhatAbhajanAditi bhAvaH / glAniH=malinatA, akItiriti bhAvaH, jalasamUhajaniteti zeSaH / ullasati - sphurati / anuvAda-ThaNDe jalako denekI icchA karanevAle meghasamUhameM bhI yAcaka cAtakake caJcupuTane jo vimukhatA dikhalAyI, usa kAraNase usa ( meghasamUha )meM malinatA prakaTa hotI hai|" TippaNI-abhrapuSpam =aghrasya ( meghasya ) puSpaM, tat (Sa0 t0)| "meghapuSpaM dhanarasaH" ityamaraH / adhrapuSpakA artha yahA~para jala vA meghake puSpake samAna durlabha vastu, aisA artha bhI dhvanita hotA hai / ditsati = dAtum icchan ditsan, tasmin, dA+san + laT (zatR )+Gi, ghanasadhe ghanAnAM sakhaH, tasmin ( 10 ta0 ) / "saGghasAyo tu jantubhiH" koSakI isa uktike anusAra jantusamudAyake lie "saGgha" padakA prayoga ucita hai, meSake lie isa padakA Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam prayoga ucita nahIM hai, ataH "vRnde" yaha prayoga apekSita hai| stokakasya = "atha sAraGgaH stokakazcAtakaH samo" ityamaraH / caJcupuTena - caJcoH puTaM, tena (10 t0)| vimukhatA=viruddhaM mukhaM yasya ( bahu0), tasya bhAvastattA (vimukha+tala+TAp ) / dUsare pakSameM-veH (pakSiNa:) mukhaM yasya saH vimukhaH ( vyadhikaraNabahu0 ), tasya bhAvastattA / pakSIke mukhakA bhAva, yaha tAtparya hai / abhAji=bhaj + luG ( krmmeN)+t| ullasati = uta+lasa+laT + tip / jala denekI icchA karanevAle meghameM jo malinatA hai, vaha yAcaka cAtakake vimukha ( parAGmukha ) honepara huI hai / isa prakAra isa padya meM pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai / yAcakakI vimukhatAmeM dAtA( megha )kI yaha glAni hai, dAtAkI vimukhatAmeM kyA kahanA hai ? ataH ApakI yAcakameM yaha vimukhatA anucita hai, yaha tAtparya hai // 127 / / UcivAnucitamakSaramenaM pAzapANirapi. paannimudsy| kotireva bhavatAM. priyadArA dAnanIrasaramauktikahArA // 128 // anvayaH-pAzapANiH api pANim udasya enam ucitam akSaram UcivAn-(he rAjan !) dAnanIrajharamoktikahArA kIrtiH eva bhavatAM priyadArAH / . vyAkhyA-pAzapANiH apipAzI api, varuNo'pIti bhAvaH / pANi= hastam, udasya-udyamya, enaM nalam, ucitaM = yuktam, akSaraM vAkyam, UcivAn = uktavAn / (he rAjan ! ) dAnanIrazaramauktikahArA=vitaraNajalapravAhamuktAmAlA, kIrtiH eva samajA eva, bhavatAM yuSmAkaM, priyadArAH =abhISTapatnI, na tu bhaimIti bhAvaH / ____ anuvAda-varuNane bhI hAtha uThAkara rAjA nalase ucita vAkya kahAhe rAjan ! dAnake jalapravAharUpa motiyoMkI mAlAvAlI kIrti hI ApakI priya patnI hai| TippaNI-pAzapANiH = pAza: pANI yasya saH ( vyadhikaraNabahu0 ), "praharaNArthebhyaH pare niSThAsaptamyo" isa sUtrase pANi padakA paranipAta / udasya =ud+as + ktvA ( lyap ) / UcivAn =vac+liT ( kvasu)+su / dAnanIrajharamauktikahArAH - nIrANAM jharaH (Sa0 ta0), dAne nIrajharaH . ( sa0 ta0), mauktikAnAM hAraH (10 ta0), dAnanIrajhara eva mauktikahAro yasyAH sA ( bahu0 ) / priyadArA:-priyAzca te dArAH (ka0 dhA0) / "atha Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH . 186 bhUmni dArAH" ityamaraH / isa kathanameM patnIse bhI kIti adhika priya hai| isa kAraNase damayantIke lobhase Apa kIrtiko mata chor3eM, aisA bhAva nikalatA hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 128 // carma varma kila yasya nabhedyaM, yasya vacamayamasthi ca, to cet / sthAyinAviha na karNadadhIcI, tatra dharmamavadhIraya dhIra ! // 129 // - anvayaH yasya carma nabhedyaM varma kila, yasya asthi ca vajramayaM kila / to karNadadhIcI iha sthAyinI na cet, tat he dhIra ! dharma na avadhIraya / vyAkhyA-yasya = karNasya, carma = tvaka, na bhedyam = abhedanIyaM, varma= kavacaM, kila=zrutam / yasya = dadhIceH, asthi ca=kIkasaM ca, vajramayaMkulizamayaM, kila=zrutam / tau-tAdazI, mahAsattvAviti bhAvaH / karNadadhIcI, iha asmin jagati, sthAyinI = sthitizAlinI, na cet = no yadi, tat = tarhi, he dhIra = he vidvan ! dharma - sukRtaM, na avadhIraya = na avamanyasva / ___ anuvAda-jisa( karNa )kA camar3A abhedya kavaca sunA gayA thaa| jisa( dadhIci )kI haDDI vajramayI sunI gaI thii| vaise (dAnI) karNa aura dadhIci bhI isa jagatmeM sthAyI nahIM hue, to he vidvan ! Apa dharmakA apamAna mata kreN| TippaNI-nabhedyaM =na bhedyam (supsupaa0)| vajramayaM vaja+mayaTa +su ( svA'rthameM ) / karNadadhIcI=karNazva dadhIcizva ( dvandva0 ) / sthAyinI tiSThata iti, sthA+Nini +o / karNa aura dadhIci AdikI asthiratA aura dharmakI sthiratA dekhakara Apa dharmakA tiraskAra mata kareM, yaha tAtparya hai // 129 // adya yAvadapi yena nibaddho na prabhU vicalituM blivinthyo| mAdhutA'vitathatAguNapAzastvAdRzA sa viduSA durapAsaH // 130 // anvayaH-(he rAjan ! ) yena nibaddho balivindhyo adya yAvat vicalitum api prabhU na / sa AzrutA'vitathatAguNapAzaH tvAdRzena viduSA durapAsaH / * vyAkhyA-(he rAjan ! ) yena= satyapratijJatvapAzena, nibaddhau=naddhI, balivindhyo vairocanivindhyaparvato, adya yAvat =etaddinaparyantaM, vicalitum api saJcalitum api, prabhU samoM, na staH= no vidyate, saH tAdRzaH, AzrutA'vitathatAguNapAzaH pratijJAtArthasatyatAH sUtraH bandhaH, tvAdRzena= bhavAdRzena, viduSA=paNDitena, durapAsaH=durucchedaH / Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19. naSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda-(he rAjan ! ) jisa satyapratijJArUpa pAzase baMdhe hue bali aura vindhyaparvata Ajataka vicalita honeke lie bhI samartha nahIM haiM / maJjUra kiye gaye arthakI satyatArUpa guNakA bandhana Apa-jaise vidvAn, puruSase nahIM haTAyA jA sktaa| ttippnnii-nibddho=ni+bndh+kt+o| balivindhyo balizca vindhyazca ( dvandvaH ) / vicalituM =vi+cala + tumun / AzrutA'vitathatAguNapAzaH=avitathatA evaM guNaH (rUpaka0 ), Azrutasya avitathatAguNaH (Sa0 ta0), sa eva pAzaH ( rUpaka0 ) / durapAsaH= duHkhena apAstuM zakyaH, dur + apa+ as +khala ( uppd0)| satyapratijJArUpa pazise baMdhe hue bali vAmanako tripAdaparimita bhUmi na de sakanese svarga rAjyase haTakara abhItaka pAtAlameM haiM, usI taraha sumeru parvatase pratispardhA karanevAle vindhyaparvata apane guru agastyake "mere na lauTanetaka jhuke hI raho" 'isa vAkyakA pAlana karaneke lie abhItaka avanata hI ho rahe haiM, ataH Apako bhI devakArya karanekI pratijJA karake usa pratijJAse haTanA nahIM cAhie, yaha tAtparya hai // 130 // preyasI jitasudhA'zamukhadhIryA na muJcati digantagatA'pi / bhaGgisaGgamakuraGgagarthe kaH kadarthayati tAmapi kotim ? // 131 // manvayaH-(he rAjan ! ) preyasI jitasudhAMzumukhazrIH yA kItiH digantagatA api na muJcati / tAM kIrtim api bhaGgisaGgamakuraGgadagarthe kaH kadarthayati ? ____vyAlyA-(he rAjan ! ) preyasI-priyatamA, jitasudhAMzumukhazrIH= parAjitacandrAdizobhA, anyatra candrajayimukhazobhAyuktA, yA, kIrtiH samajJA, digantagatA api =dezAntaragatA api, na muJcati-na tyajati / tA=tAdRzI, kIrtim api-samajAm api, bhaGgisaGgamakuraGgadagarthe-bhaGgisaGgamAyAH (bhagurasaGgateH ) kuraGgadRzaH ( hariNanayanAyAH ) arthe ( nimitte ) / kaH= vivekI puruSaH, kadarthayati ? na ko'pIti bhAvaH // 131 // anuvAda-(he rAjan ! ) priyatamA aura candra bAdiko jItanevAlI zobhAse yukta jo kIrti dezAntarameM jAtI huI bhI nahIM chor3atI hai, vaisI kItiko nAzazIla samAgamavAlI mRganayanA strIke lie kauna-sA vivekI puruSa vyartha karatA hai ? ( koI bhI nhiiN)| Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAmaH sargaH . . 191 TippaNI-preyasI =atizayena priyA, priya + Iyasun + DIpa / jitasudhAMszumukhazrIH = sudhA aMzuH yasya saH sudhAMzu (bahu0), sudhAMzuH mukham (AdiH) yeSAM te ( bahu0 ), sudhAM'zumukhAnAM zrIH ('pa0 ta0 ), jitA sudhAMzumukhazrIH yayA sA (bahu0) / candra AdikI zobhAko jItanevAlI, isa vyutpattike anusAra yaha kItikA vizeSaNa hai| mukhasya zrIH (10 ta0), jitaH sudhAM'zuryayA sA (bahu0 ), jitasudhAMzuH mukhazrIH yasyAH sA ( bahu0 ) / candramAko jItanevAlI mukhazobhAse yukta, isa vyutpattimeM yaha strIkA vizeSaNa hai / digantagatA=dizAm antAH (10 ta0), digantAn gatA (dvi0 t0)| bhaGgisaGgamakuraGgadagarthe = bhaGgaH asyA'stIti bhaGgI nAzazIlaH, bhaGga+ ini+su / bhaGgI saGgamo yasyAH sA bhaGgisaGgamA ( bahu0), kuraGgasya iva dRzau yasyAH sA kuraGgaka ( vyadhikaraNabahu0 ), bhaGgisaGgamA cA'so kuraGgadRk (karma), tasyA arthaH, tasmin (Sa0 t0)| kadarthayati=kutsitaH arthaH kadarSaH ( gti0)| "koH kattatpuruSe'ci" isa sUtrase 'ku' zabdake sthAna meM kat Adeza / kadarthaM karoti kadarthayati, kadartha zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara laTa+tip / candramA AdikI zrI( zobhA )ko jItanevAlI jo kIrti dezAntara meM jAtI huI bhI nahIM chor3atI hai, arthAt sarvatra vyApta hokara rahatI hai, usa kItiko bhI jisakI mukhazrI candramAko jItatI hai parantu nAzazIla samAgamavAlI mRgake samAna netroMse yukta vaisI sundarI strIke lie kauna-sA puruSa vyartha karatA hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM vyatireka alaGkAra hai // 131 // - yAn varaM prati pare'yayitAraste'pi yaM vayamaho ! sa punasthAm / naiva naH khala manorathamAtra, zUra ! pUraya dizo'pi yazosiH // 132 // anvayaH-(he rAjan ! ) pare varaM prati yAn ( asmAn ) arthayitAraH te vayam api yaM ( varaM ) tvAm arthayitAraH aho ! saH ( tvam ) punaH naH manorathamAtraM naiva pUraya (kintu ) he zUra ! yazobhiH dizo'pi pUraya / vyAlyA-(he rAjan ! ) pare anye janAH, varaM prati - iSTalAbham uddizya, yAn = asmAn, arthayitAra:=yAcanazIlAH / te tAdRzAH, vayam aSi indrAdayo devA api, yaM-varaM prati, tvAM bhavantam, arthayitAra:= pAcanazIlAH, aho !=Azcaryam ! saH tAdRzastvaM, punaH, naH=asmAkaM, manorapamAtram-abhilASamA, naiva pUraya va paripUrNa kuru, kintu he zUra !=. Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam he vIra ! yazobhiH kIrtibhiH, dizo'pi =digantAnapi, pUraya paripUrNAH ___ anuvAda--(he rAjan ! ) dUsare loga kisI bhI varako uddezya karake jina hama logoM se prArthanA karate haiM, vaise hama loga bhI jisa varako uddezya karake Apase prArthanA karate haiM, Azcarya hai ! vaise Apa hama logoMke abhilASako hI nahIM pUrNa kareM, balki he zUra ! apanI kItise dizAoMko bhI pUrNa kreN| TippaNI-yAn = "arthayitAraH" tRnpratyayAnta isa padake yogameM "na lokA'vyaya0" ityAdi sUtrase SaSThIkA niSedha honese dvitIyA / arthayitAra:= arthayanta iti, artha + Nic + tRn (tAcchIlyameM ) jas / pUraya-pUra+Nic + loT + sip / he mahArAja ! hamAre abhilASako pUrNa karanese ApakI kIti saba dizAoM meM phailegI, nahIM to vaise hI akIrti bhI phailemI, yaha tAtparya hai // 132 // athitAM tvayi gateSu sureSu mlAnadAnajanijokyaza:zrIH / adya pANu gaganaM surazAkhI kevalena kusumena vidhattAm // 133 // anvayaH-(he rAjan ! ) adya surazAkhI sureSu (asmAsu) tvayi arthitAM gateSu mlAnadAnajanijoruyazaHzrIH ( san ) kevalena kusumena gaganaM pANDu vidhattAm / vyAkhyA-( he rAjan ! ) adya asmina dine, surazAkhI devavRkSaH, kalpavRkSa ityarthaH / sureSu =deveSu, indrAdiSu, tvayi bhavati viSaye, athitAM yAcakatA, gateSu prApteSu, mlAnadAnajanijoruyazaHzrI: malinavitaraNajanyasvIyamahAkIrtizobhaH san, kevalena kItirahitena, kusumena =puSpeNa, gaganamAkAzaM, pANDu- zubhraM, vidhattA-karotu / anuvAda-(he rAjan ! ) Aja kalpavRkSa, hama devatAoMke Apake yAcaka honepara dAnase utpanna apanI bar3I kIrtikI zobhAke malina ho jAnese kIrti. rahita phUlase hI AkAzako zveta kre| ___ TippaNI-surazAkhI=surANAM zAkhI (pa0 ta0 ) / mlAnadAnajanijorayaza:zrI:=dAnAt jAtA dAnajA, dAna+jan +3+TAp ( upapada0), yazasaH zrIH (10 t0)| mlAnA dAnajA nijA uruH yazaHzrIH yasya saH (bahu0 ) / kusume-karaNameM tRtiiyaa| vidhattA-vi+dhA+ loT +al Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH apane yAcakoMke dUsareke yAcaka honese kalpavRkSake dAnakI kathA asta hogI, yaha tAtparya hai // 133 // - pravasate bharatA'rjunavainyavat smRtidhRto'pi nala ! tvamabhISTayaH / ' svagamanA'phalatAM yadi zaGkase tadaphalaM nikhilaM khala maGgalam // 134 // anvayaH-he nala ! pravasate bharatA'rjunavenyavat smRtidhRtaH api abhISTadaH tvaM svagamanA'phalatAM zaGkase yadi, tat nikhilaM maGgalam aphalaM khalu / vyAkhyA-he nala=he naiSadha ! pravasate - pravAsaM kurvate, bharatA'rjunavanyavat =zAkuntaleyahaihayapRthuvat, smRtidhRtaH api = smaryamANaH api, abhISTada:=iSTArthapradaH, tvaM, svagamanAphalatAM-nijayAtrAvaiphalyaM, zaGkase yadi=sambhAvayasi cet, tatta hi, loke, nikhilaM sarva, maGgalaM yAtrAkAlikaM bharatAdismaraNalakSaNaM maGgalAcaraNam, aphalaM =niSphalaM syAt, khalu = nizcayena, vainyaM pRthumityAdInAM smaraNasyApi vaiyAdetoH svagamanavaiphalyaM tvayA nAzaGkanIyamato gaccheti bhAvaH / anuvAda-he nala ! yAtrA karanevAleko bharata, sahasrArjuna aura pRthuke samAna smaraNa kiye jAnepara bhI abhISTa phala denevAle Apa, apanI yAtrAkI viphalatAko zaGkA karate haiM to saba maGgalAcaraNa kArya niSphala hogA ( aisA nahIM, ataH Apa yAtrA kreN)| TippaNI-pravasate=pravasatIti pravasan, tasmai, pra+vasa+laT ( zatR0 ) + / bharatA'rjunavenyavat =bharatazca arjunazca vanyazca ( dvandva0), taistulyaM 'tena tulyaM kriyA cedvatiH" isa sUtro vati pratyaya / smRtidhRtaH - smRtI dhRtaH ( sa0 ta0 ) / abhISTadaH =abhISTaM dadAtIti, abhISTa+dA+ka (upapada0) +su| svagamanA'phalatAM=svasya gamanam (pa0 ta0), avidyamAnaM phalaM yasya tat aphalam ( nabbahu0 ), tasya bhAvaH, aphala+tala +TAp / svagamane aphalatA, tAm ( sa0 t0)| he nala ! Apa apane gamanameM niSphalatAkI zaGkA karate haiM to "vainyaM, pRthu, haihayamarjunaM ca zAkuntaleyaM bharataM nalaM ca / __etAnnRpAn yaH smarati prayANe, tasyA'rthasiddhiH punarAgamazca // " aisA zAstravacana apramANa hogaa| jisake smaraNase aura logoMkI arthasiddhi hotI hai to usakI arthasiddhi meM kyA sandeha hai ? yaha bhAva hai| isa padyameM drutavilambita chanda hai // 134 // 13 2050 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam iSTi naH prati te pratibhUtirabhUghAkha svarAGgAdinI, varmA'rthA sRja to zrutipratibhaTIkRtyAnvitA''khyApadAm / tvatkItiH punatI punastribhuvanaM zubhrA'dvayA''dezanAda vyANAM zitipItakohitaharinAmA'nvayaM lampatu // 135 // anvayaH-(he rAjan ! ) adya naH iSTi prati svarAhlAdinI dharmArthA yA te pratizrutiH abhUta, tAM zrutipratibhaTIkRtya anvitA''khyApadAM sRja, tvatkIrtiH punaH tribhuvanaM punatI dravyANAM zubhrA'dvayA''dezanAt zitipItalohitaharinA. mA'nvayaM lumptu| ____vyAlyA-(he rAjan ! ) adya=asmindine, naH asmAkam, iSTi pratiicchAM yAgaM ca prati, svarAhlAdinI=madhurasvarA''nandadAyinI ( icchApale), svargAnandadAyinI ( yAgapakSe), dharmArthA=sukRtaprayojanA dharmarUpA vA yA, te tava, pratizrutiH="jIvitA'vadhi kimapyadhikaM vA ( 5-97 )" iti padyoktA asmadabhilASapUraNapratijJA, abhUta-jAtA, tAM-pratizruti, zrutipratibhaTIkRtya =vedapratinidhIkRtya, anvitA''khyApadAm =anvarthanAmA'kSarAM, sRja-kuru / satyapratijJo bhaveti bhaavH| asya phalamAzIrmukhenAha- tvatkItiriti / tvatkIrtiH bhavadyazaH, punaH=tu, tribhuvanaM= lokatrayaM, punatI=pAvayantI, dravyANAM nIlapItA''dipadArthAnAM, zubhrA'dvayA''dezanAta= zuklaguNA'bhedapratipAdanAta, zitipItalohitaharinAmA'nvayaM=kRSNamauraraktapAlAzavAcakazabdasambandhaM, lumpatu nivartayatu / he rAjan ! yAcakamanorathapUraNena yazaH sampAdayeti bhAvaH / manuvAda-(he rAjan ! ) Aja hama logoMkI icchA vA yajJake prati svIkRtike madhura svarase vA svargako Ananda denevAlI dharmaprayojanavAlI vA dharmarUpa jo ApakI pratizruti ( maMjUrI) huI, usako vedakI pratinidhi banAkara arthAnukUla nAmavAlI bnaaie| ApakI kIrti tInoM lokoMko pavitra karatI huI nIla pIta Adi dravyoMko zuklaguNase abhinna banAkara kRSNa, gaura, pIta aura harita inake vAcaka zabdoMke vAcyatvasambandhako dUra kre| : TippaNI-iSTim = yaj + ktin+am / yahA~para yaj dhAtuse ktina hokara "vacisvapiyajAdInAM kiti" isase samprasAraNa / "iSTiryAgecchayoH" ityamaraH / svarAlAdinI svaraiH AhlAdayatIti tacchIlA, svara + AG + hlAda + Nic + Nini +DIp+su (uppd0)| icchApakSameM-hama logoMkI icchAkI madhura svara Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pathamaH sargaH : 165 se Ananda denevAlI, yAgapakSameM-svaH AhlAdayatIti tacchIlA, svara+A+ hlAda+Nic +Nini+kI+su ( uppd0)| yAgase svargako Ananda dene vAlI / dharmArthA =dharmaH arthaH yasyAH sA ( bahu0 ) / zrutipratibhaTIkRtya-zruteH pratibhaTA (pa0 ta0), azrutipratibhaTA zrutipratibhaTA yathA sampadyate tathA kRtvA, zrutipratibhaTA++vi+ktvA ( lyap ) / pratizruti ( maMjUrI )ko zruti( veda )ko pratinidhi banAkara, yaha tAtparya hai| anvitA''khyApadAm = AkhyAyAH padam (pa0 ta0), anvitam AkhyApadaM yasyAH sA, tAm (bahu0) / sRja=sRj + loT + sip / tvatkIti:- tava kItiH (pa0 t0)| tribhuvanaMtrayANAM bhuvanAnAM samAhArastribhuvanaM, tat. (dviguH), "akArA'ntottarapado dviguH striyAmiSTaH" isase prApta strItvakA "pAtrAdyantasya na" isase niSedha honese napuMsakaliGgatA / punatI = punAtIti, "pUj pavane" dhAtuse laT (za) +DIp / "pvAdInAM hrasvaH" isa sUtrase hrasva / zubhrA'dvayA''dezanAt zubhrasya advayaM (Sa0 ta0), tasya AdezanaM, tasmAt ( pa0 ta0 ) / zitipItalohitaharinAmA'nvayaM=zitizca pItazca lohitazca haricca ( dvandvaH, ), teSAM nAmAni (Sa0 ta0 ). teSAm anvayaH ( vAcyatvalakSaNaH sambandhaH ), tam ( Sa0 t0)| lumpatu=lup + loT + tim / isa padyameM nIla Adi vastuoMkA apane guNakA tyAga kara kIrtiguNakA grahaNa karanese tadguNa alaGkAra hai| zArdUlavikrIDita chanda hai // 135 // yaM prAsUta sahasrapAdudabhavat pAdena khajaH kathaM sa cchAyAtanayaH sutaH kila pituH sAdRzyamanviSyati / etasyottaramaca naH samajani svatejasA laDane sAhasrarapi paGaguranibhirabhivyaktImavan bhAnumAn // 136 // __anvayaH-yaM sahasrapAt prAsUta, sa chAyAtanayaH kathaM pAdena khajaH udabhavat ? sutaH pituH sAdRzyam anviSyati kila / etasya adya tvattejasA laGghane sAhasraH api anibhiH paGguH abhivyaktIbhavan bhAnumAn naH uttaraM samajani / __vyAkhyA-(he rAjan !) yaM zanaizcaraM, sahasrapAt =sahasracaraNaH sUryazca, prAsUta=prasUtavAn, saH prasiddhaH, chAyAtanayaH chAyAputraH, zanaizcara ityarthaH / kathaM =kena prakAreNa, pAdena =caraNena, khajakhoDa:, udabhavan = utpannaH ? yataH sutaH putraH, pituH janakasya, sAdRzyaM samAnatAm, Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anviSyati anusarati, kila-khalu / etasya praznasya, adya-asmindine, tvattejasAMbhavatpratApAnAM, laGghane-atikramaNe viSaye, sAhasraH api sahasra. saMkhyaH api, aghribhiH=caraNaiH, paGguHkhaJjaH, abhivyaktIbhavan = sphuTIbhavan, bhAnumAn = sUryaH, na:- asmAkam, uttaraM-prativacanaM, samajani =saJjAtaH / anuvAda-(he rAjan ! ) jisa zanaizcarako hajAra pAdoM( kiraNoM se yukta sUryane utpanna kiyA, ve chAyAke putra zanaizcara kaise eka pairase laMgaDe hue ? kyoMki putra pitAke sAdRzyakA anusaraNa karatA hai / isa praznakA Aja Apake pratApakoM laGghana karaneke viSaya meM hajAra pAdoM( kiraNoM se bhI laMgaDe pratIta hote hue sUrya hama logoMke uttarake rUpameM ho gye| TippaNI-sahasrapAta sahasraM pAdAH ( razmayaH ajrayazca ) yasya saH ( bahu0 ) / "saMkhyAsupUrvasya" isa sUtrase pAda zabdakA antyalopa / "pADhA razmyajrituryAzAH" ityamaraH / prAsUta-pra+ + laG+ta / chAyAtanayaH= chAyAyAstanayaH (10 t0)| "mandazchAyAsutaH zaniH" ityamaraH / pAdena= "yenA'GgavikAraH" isa sUtrase tRtiiyaa| udabhavan ud+bhU+laGa+tip / sAdRzyaM sadRzasya bhAvaH sAdRzyaM, tat, sadRza+Syan + am / "kAraNaguNAH kAryaguNAnArabhante" arthAt kAraNake guNa kArya ke guNoMkA bArambha karate haiM, isa nyAyase hajAra pAdoMbAle sUryarUpa kAraNase kAryarUpa zanaizcarako hajAra pAdoMse yukta honA thA, so ve kaise laMgar3e ho gaye ? yaha bhAva hai| tvattejasA tava tejAMsi, teSAm (Sa0 ta0 ) / sAhasraH sahasraM ( saMkhyA ) yeSAM te sAhasrAH, taiH, sahasra zabdase "aN ca" isa sUtrase matvarthIya aN pratyaya / adhibhiH"yenA'GgavikAraH" isase tRtIyA / abhivyaktIbhavan manabhivyaktaH abhivyaktaH yathA sampadyate tathA bhavan, abhivyakta+cci+5+laT (zatR )+ su / bhAnumAn =bhAnavaH (kiraNAH ) santi yasya saH, bhAnu+matup+su / samajani== sam+jana + laG (kartAmeM)+ta / pUrvokta praznakA uttara he nala ! hajAroM pAdoM(kiraNoM se bhI Apake pratApakA laDana karane meM laMgar3e pitA sUryase vaise hI laMgar3e putra zanaizcara hue, yahI pratIta hotA hai, yaha tAtparya hai / isa padyameM apagu sUryakI bhI paGgutAkI uktise atizayokti alaGkAra hai, usake hetuke rUpameM zanaizcarake paDagutvakI saMbhAvanA honese utprekSA-isa prakAra donoM alaGkAroMkA saGkara hai / / 136 // Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamaH sargaH . ___ 167 ityAkarNya kSitIzastridazapariSadastA giravATugarmA vaidarbhIkAmuko'pi prasamavinihitaM dUtyamAraM babhAra / aGgIkAraM gate'sminnamaraparivRtaH sambhRtA''nandamUce bhUyAvantadhisiddharanuvihitabhavaccittatA yatra tatra // 137 // anvayaH-kSitIzaH tridazapariSadaH iti cATugarbhAH tA giraH AkarNya vaidarbhIkAmukaH api prasabhavinihitaM dUtyabhAra babhAra / asmin aGgIkAraM gate amaraparivRDhaH "( he rAjan ! ) yatra tatra (api ) antadhisiddheH anuvihitabhavacittatA bhUyAt" iti sambhRtAnandam uuce| vyAkhyA--kSitIzaH=rAjA nalaH, tridazapariSada: surasabhAyAH, surasaGghasyeti bhAvaH / iti = evaMrUpAH, cATugarbhAH=priyavacanapracurAH, tA:-pUrvoktAH, giraH=vacanAni, AkarNya =zrutvA, vaidarbhIkAmukaH api damayantyabhilASukaH san api, prasabhavinihitaM balAdAropitaM; dUtyabhAraM= dautyabhAraM, babhAra bhRtavAn / asmin =nale, aGgIkAraM-dUtyabhAravahanasvIkAraM, gate prApte sati, amaraparivRDhaH devaprabhuH, indra ityarthaH, (he rAjan ! ) yatra tatrayasmin tasminnapi sthAne, sarvatreti bhAvaH / antadhisiddhaH antardhAnazakteH, anuvihita. bhavaccittatA=anusRtatvanmanaskatA, bhUyAt =bhavatAta, bhavaccittA'nusAreNa sarvatra bhavataH antardhAnazaktirastu iti bhAvaH / iti=etAdRzaM vAkyaM, sambhRtA''nandaM - saharSam, Uce-uvAca, indro nalAya tiraskAriNI vidyA prAdaditi bhAvaH / --- anuvAda-rAjA nalane devasamUhake aise khuzAmadabhare vacanoMko sunakara damayantImeM abhilASavAle hokara bhI jabardastIse rakkhe gaye dUtakarmake bhArako dhAraNa kiyaa| nalake indravacanako svIkAra karanepara devendrane-"he rAjan ! jahA~ kahIM bhI apanI icchAke anusAra Apako antardhAnakI siddhi ho" aise vacanako Anandake sAtha khaa|| TippaNI-kSitIzaH kSiteH IzaH (pa0 t0)| tridazapariSadaH tridazAnA pariSada, tasyAH (10 t0)| cATugarbhAHcATUni garbhe yAsAM, tAH ( vydhikrnnbhu0)| AkarNya = AG + karNa+Nic + ktvA ( lyap ) / vaidarbhIkAmuka; vedAH kAmukaH (10 ta0 ) / prasabhavinihitaM-prasabhaM ( yathA tathA) vinihitaH, tam ( supsupA0 ) / dUtyabhAraMdUtasya bhAraH, tam (10 ta0). Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168. naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam babhAra=(Da) bhRt + liT + tip ( Nal ) / amaraparivRDhaH amarANAM parivuDhaH (10 ta0 ) / antadhisiddhaH antardheH siddhiH, tasyAH ( 50 t0)| anuvihitabhavaccittatA = bhavataH cittam ( pa0 t0)| anuvihitaM bhavaccitaM yayA ( bahu0), anuvihitabhavaccittAyA bhAvaH, anuvihitabhavaccittA+ tal+TAp / apanI icchAke anusAra Apako antardhAna siddhi ho" aisA vara denese "yAmikAnanupamadya0 (5-110)" isa padyameM kathita nalakI ApatikA parihAra huaa| bhUyAt - bhU + AzIliG + tip / sambhRtAnandaM = sambhRta Anando yasmin ( karmaNi ) tadyathA tathA (bahu0), yaha kriyAvizeSaNa hai| uce-bena + liT + ta / isa padyameM sragdharA chanda hai // 137 // . zrIharSa kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIraH sutaM .. zrIhIra: suSuve jitendriyacayaM mAralladevI ca yam / tasya zrIvijayaprazastiracanAtAtasya bhavye mahA ... kAvye cAruNi naiSadhIyacarite sargo'gamat paJcamaH // 138 // anvayaH-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacayaM yaM zrIharSa sutaM suSuve / zrIvijayaprazastiracanAtAtasya bhavye cAruNi naiSadhIyacarite mahAkAvye paJcamaH sargaH agamat / dhyAlyA-kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIra:=paNDitazreSThazreNIkirITabhUSaNavajamaNiH, zrIhIraH= tannAmako janakaH, mAmalladevI ca =tannAmnI jananI ca, jitendriyacayaM vazIkRtahRSIkasamUha, yaM, zrIharSa-tannAmakaM, sutaM - putraM, suSuvejanayAmAsa / zrIvijayaprazastiracanAtAtasya = zrIvijayaprazastinAmakagrantha. janakasya, tasya =zrIharSasya, bhavye =yogye, cAruNi-manohare, naiSadhIyacarite tadAkhye, mahAkAvye = bRhatkAvye, paJcamaH = paJcamasaMkhyApUraNaH, sarga:adhyAyaH, agamat = gataH, samApta ityarthaH / ___ anuvAda -zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake alaGkAra hIreke samAna zrIhora aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jina zrIharSa nAmake putrako utpanna kiyaa| zrIvijayaprazastinAmaka granthake janaka una zrIharSake yogya aura sundara naiSadhIyacarita mahAkAvyameM pacirvA sarga gayA ( samApta huaa)| TippaNI-bahuta-sA aMza pahale vivRta honese saMkSepameM TippaNI kI jAtI hai| zrIvijayaprazastirabanAtAtasya zrIsampanno vijayaH ( madhyamapadalopI s.)| Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacamaH sargaH tasya prazastiH (prazaMsA ), (Sa0 ta0), sA cAso racanA ( ka. dhA0 ), tasyAstAtaH (10 ta0), tasya / bhavye -"bhavyaM zubhe ca satye ca yogye bhAvini ca triSu" iti medinii| paJcamaH- paJcAnAM pUraNaH, paJcan +laT ( maT )+ su / agamat = gam + lu+tim / / 138 / / shubhmstu| Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 121 111 17 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam-zlokAnukramaNikA caturthaH sargaH zlokAH zlokAGkAH | zlokAH zlokAGkAH akaruNAdava - 102 | udayati sma atanunA udara eva atitamAM samapAdi upacacAra atizaravyayatA upaharanti na kasya atha kale kalaya 113 RjudRzaH kathayanti atha nalasya evaM yadvadatA 122 atha muhurbahu katipaya adhita kApi kanyAntaHpura0 116 adhRta yadvirahoSmaNi analabhAvamiyam karapadAnanalocana kalakala: sa anumamAra kimasubhirgalitarjaDa api dhayanitarAmaravat kimu tadantarubho api vidhiH amRtadIdhitireSaH kimu bhavantamumA0 104 ayamayogivadhU0 kuru kare ayi mamaMSa kusumacApajatApa0 ayi vidhuM paripRccha 48 kusumamapyati0 ayi zape hRdayAya januradhatta satI asamaye jvalati asitameka0 tadanu iti kiyadvacasaMva 100 taruNatA0 iti vidhovividhokti. tAbhyAmabhUd idamudIrya tadaiva . 110 | tvaditaro'pi iyamanaGgazarAvali0 , 33 | tvamabhidhehi 10 61 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 zlokAH 114 99 . . . vinihitam zlokAnukramaNikA' zlokAH zlokAGkAH | zlokAH tvamiva kopi 98 | rucaya cArumate svamucitaM nayanAciSi ratipatiprahitAnila. dahati kaNThamayam ratipatevijayAstra. dahanajAna rativiyuktamanAtmaparajJa dugupahatyapamRtyu | riputarA drutavigamita0 118 vadanagarbhagatam dvijapatigrasanAhita0 ( pra0) 73 | vada vidhuntudamAli dhruvamadhItavatI | vidhiranaGga. na khala mohavazena vidhuramAni narasurAjabhavAmiva 44 | vidhuvirodhi. nalavimastakitasya nipatatApi na virahataptatadaGga nivizate yadi virahatApini nizi zazin bhaja virahapANDima0 nyadhita taddhRdi virahapANDukapola. pikarutizruti virahiNo vimukhasya purabhidA virahibhirbahu. prakRtiretu guNaH virahivargavadha0 priyakaragrahameva 30 | vyataradatha priyasakhInivahena .101 baja ti tyaja phalamalabhyata zazakalaGka bhayaGkara bata dadAsi 84 | zazimayaM dahanAstra. bhavanamohanajena zravaNapUratamAla0 madanatApabhareNa 10 | zrIharSa kavirAja. manasi santamiva 12 | SaDatava: kRpayA mukharayasva yazonava. 53 | sakhi jarAM paripRccha yadatanujvarabhAk | sakalayA kalayA yadatanustvamidaM 93 | sahacaro'si 55 123 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAH 80 zlokAH saha tayA smara sugata eva vijitya suhRdamagnimudaJcayitum sphuTati hAramaNo smarakRtAM hRdayasya smara nRzaMsa0 smaramukhaM haranetra0 smarariporiva smarazarAhati... smarasakhI rucibhiH naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zlokAGkAH [ zlokAH smarasi madurita. smarahutAzana. . 14 | svariputIkSNa hitagiraM na hRdaya eva tavAsti hRdayadattasaroruhayA hRdayamAMzrayase hRdi damasvasurazru. hRdi luThanti hadi vidarbhabhuvaH 67 | hRdi vidarbhabhuvo'zrubhRti 100 137 43 adya yAvadapi yena anvayu tipayaH0 abravIttamanala: abravIdatha yamaH abhrapuSpamapi arcanAbhiruci0 arthanA mayi athitAM tvayi athitAH athinAma0 athine na0 athino vayamamI AH svabhAva AdadhIci kila AlimAtmasubhagatva0 paJcamaH sargaH 130 / Asate ityamI 122 ityavetya 124 | ityAkaNyaM 127 ityudIrya maghavA ityudIyaM sa yayo 112 | iSTi naH prati 133 | IdRzAni gaditAni 113 / IdRzAni munaye 79 | IdRzIM giramudIrya 86 / udmamAmi . . 77 / urvazI UcivAnucita 111 evamAdi 54 ) evamuktavati devaRSIndre 116 40 78 108 __52 128 93 37 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 203 zlokAH 123 117 zlokAnukramaNikA zlokAH zlokAGkAH | zlokAH evamuktavati mukta 98. durlabhaM digadhipaH eSa naiSadha dharmarAjasalileza kaH kule'jani na vyahanyate kadApi kathyate na katamaH nAkalokabhiSajo. kAnuje mama nije nAkSarANi paThatA kApi kAmapi nAtra citramanu kAmanIyakamadhaHkRtakAmam nAbhyadhAyi nRpate ki ghanasya 59 / nAmadheyasamatA kiM vidheyamadhuneti 73 | nAsti janyajanaka0 kuNDinendrasutayA 114 naiva naH priyatamo0 kva prayAsyasi naiSadhe bata vRte khaNDitendra0 4 pakkasaGkara0 gacchatA pathi 3. paryabhUddinamaNidvija0 carma varma kila 129 parvatena paripIya . citramatra pANaye jIvitAvadhi kima0 | pANipIDanamaham jIvitAvadhi vanIpaka0 pArthivaM hi jIvitena | pUrvapuNyavibhava0 taM kathAnukathana pratyatiSThipadilAm tasprasIdata 115 pravasate .. tadbhujAdativitIrNa. 11 | prAgiva prasuvate tarimRjya mama | prApitena tasya tApanabhiyA . | preyasI jitasudhAMzu taina jAgradadhRtidiva0 | preSitAH pRthagayo tena tena vacasava 103 preyarUpakavizeSa. teSu tadvidhavadhU0 bhaguraM na dAnapAtramadhamarNa 92 / bhikSitA zatamakhI: 57 18 131 35 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 125 91 105 zlokAH bhImajA ca hadi mattapaH kva nu tanu manmathAya mAmapaiSyati mA dhanAni kRpaNaH mAnuSImanusRtyatha mAmamIbhiriha mIyatAM kathamabhIpsita. mudritAnyajanaka menakA manasi yaM prAsUta yaM babhAra dahanaH yatpathAvadhiraNuH yatpradeyamupanIya yanmatI yAM manorathamayIm . yAcamAnajanamAnasa yAcitazvirayati yAnvaraM prati yApadRSTirapi yAmikAnanupamRdya yAmi yAmiha yAvadAgamate'tha yeSu yeSu sarasA yo maghoni rAmaNIyakaguNAdvaya rUpamasya vinirUpya naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zlokAH | zlokAH zlokAH rohaNaH kimapi |loka eSa paraloka vitta cittamakhilasya vizvadRzva0 vizvarUpa viSTaraM taTa. vIkSitastvamasi vIkSya tasya varuNastaruNatvam vIkSya tasya vinaye veda yadyapi | zIghralakSita zuddhavaMzajanito'pi zaizavavyaya 85 zrIbharAnatithisAt 106 zrIharSa kavirAja. 109 saMkhyAvikSata. sampadastava 126 samprati . 132 120 sa vyatItya sAdhu naH sAbhizApamiva sA bhuvaH kimapi sA zarasya kusumasya 48 sUtavizramada0 seyamuccataratA 62 | svArasAtalabhavAhava0 sarvataH / Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shriiH // naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam candrakalA''khyayA vyAkhyayA hindhanavAdena ca vibhUSitam SaSThaH sargaH datyAya daityA'ripateH pravRtto dviSAM niSeddhA niSaSapradhAnam / sa bhImabhUmIpatirAjadhAnI lakSIcakArAya rathasyavasya // 1 // satAM pAlane, duSkRtAM saMprahANe, tathA zreyasAM sthApane satprayAsaH / vilAsI sadA naikayA lIlayA yo mukundaH sa naH kAryasiddhi vidadhyAt // 1 // anvayaH-atha dviSAM niSeddhA niSadhapradhAnaM sa daityAripateH dUtyAya pravRttaH ( san ) rathasyadasya bhImabhUmIpatirAjadhAnI lakSIcakAra // 1 // vyAkhyA-atha = dUtyA'GgIkArA'nantaraM, dviSAM = zatrUNAM, niSeddhA = nivArayitA, saH = nalaH, daityA'ripateH = devendrasya, dUtyAya = dUtakarmaNe, pravRttaH= udyuktaH san, rathasyadasya = syandanavegasya, bhImabhUmIpatirAjadhAnI = kuNDinanagarI, lajhIcakAra = lakSyaM kRtavAn, gamanaM cakAreti bhAvaH // 1 // - anuvAdaH-dUtya svIkAra karane ke anantara zatruoMke nivAraka niSadha dezake rAjA nalane dUtakarma meM pravRtta hote hue rathake vegako kuNDina nagarIke prati lakSya kiyA // 1 // TippaNI-dviSAM = dviSanti te dviSaH, teSAm ( dviS + kvip + Am ) / "niSeddhA" isa kRdanta padake yoga meM "kRrtRkarmaNoH kRti" isa sUtrase karmameM SaSThI / niSeddhA = niSedhatIti, ni+sidha+tRc + suH, "upasargAta sunoti." ityAdi sUtrase pratva / niSadhapradhAnaM = niSadhAnAM ( janapadAnAm ) pradhAnam ( mukhyA'dhipatiH ), Sa0 ta0 / "niSadhapradhAnaH" yaha mallinAthasaMmata pATha ThIka nahIM hai, pradhAna zabda napuMsakaliGgameM hai, "klIbe pradhAnaM pramukhapravekA'nuttamo. tamAH / " ityamaraH / daityA'ripateH = diterapatyAni pumAMso daityAH, diti zabdase Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam "dityadityAdityapatyuttarapadANyaH" isa sUtrase Nya pratyaya / daityAnAm arayaH ( devAH ), (10 ta0 ) / teSAM patiH, tasya (Sa0 ta0 ) / dUtyAya% dUtasya karma, tasmai, dUta zabdase "dUtasya bhAvakarmaNoH" isa sUtrase yat / rathasyadasya= rathasya syadaH, tasya (Sa0 t0)| bhImabhUmIpatirAjadhAnI = bhUmyAH patiH (Sa0 t0)| bhImazcA'sau bhUmIpatiH (ka0 dhA0) / tasya rAjadhAnI, tAm (p0t)| lakSIcakAra = alakSaM lakSaM yathA sampadyate tathA cakAra, lakSa+cci+ + liT + tip ( Nala ) / isa sargameM upajAti chanda hai // 1 // bhaimyA samaM nAjagadviyogaM sa dUtadharme sthiradhIradhIzaH / payodhipAne munirantarAyaM * durvAramayorvamivorvazeyaH // 2 // andhayaH-adhIzo dUtadharme sthiradhIH sa bhaibhyA samaM viyogam aurvazeyo muniH payodhipAne durvAram api aurvam iva antarAyaM na ajagaNat // 2 // vyAkhyA-adhIzaH = manonigrahasamarthaH, dUtadharme = sandezaharakarmaNi, sthiradhIH = acalabuddhiH, saH = nalaH, bhaimyA = damayantyA, samaM = saha, viyoga= viprayogam, aurvazeyaH = urvazIputraH, muniH = RSiH, agastya ityarthaH / payodhipAne = samudrapAne, durvAraM = duHkhena vAraNIyam api, aurvam iva = baDavA'nalam iva, antarAyaM = vidhnarUpaM, na ajagaNata =na amanyata // 2 // anuvAda:-jaise agastya munine samudra ko pInemeM duHkhase haTAye jAnevAle bhI baDavA'gniko vighnarUpa nahIM mAnA vaise hI manako nigraha karanemeM samartha aura dUtake karmameM sthira buddhivAle nalane damayantIke viyogako vighnarUpa nahIM mAnA // 2 // TippaNI-dUtadharme = dUtasya dharmaH, tasmin ( 10 ta0 ) sthiradhIH= sthirA dhIryasya saH (bhu0)| bhaimyA = "samam" ke yoga meM tRtiiyaa| "sAkaM satrA samaM saha" ityamaraH / aurvazeyaH = urvazyA apatyaM pumAn, "strIbhyo Dhak" isase Dhaka pratyaya / "aurvazeyaH kumbhayoniragastyo vindhyakuTTana: / iti halAyudhaH / payodhipAne - payodheH pAnaM tasmin ( Sa0 t0)| aurvam - urvasya ( muneH) apatyaM pumAn, tam, urva + aN + am / ajagaNat = gaNa+ Nic + luG+tip / eka pakSameM "ajIgaNata" aisA rUpa bhii| jaise samudrapAnameM agastyane baDavA'gniko vighnasvarUpa nahIM vicAra kiyA vaise hI devatAoMke dUtakRtyameM nalane damayantIke viyogako bhI vighnasvarUpa nahIM vicAra kiyA yaha tAtparya hai| isa padyameM upamA alaGkAra hai // 2 // Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThA sargaH nalapraNAlImilavambujAkSIsaMvAdapIyUSapipAsavaste / / tavadhvavIkSAdhyamivA'nimeSA dezasya tsyaa''bhrnniibbhuuvuH||3|| anvayaH- te nalapraNAlImiladambujAkSIsaMvAdapIyUSapipAsavaH tadadhvavIkSA'rtham iva animeSAH ( santaH ) tasya dezasya AbharaNIbabhUvuH // 3 // vyAkhyA-te- devAH, nalapraNAlImiladambujAkSIsaMvAdapIyUSapipAsavaH = naiSadhajalanirgamamArgapravahadbhamI ' kathA'mRtapAnecchavaH santaH, tadadhvavIkSA'thaM = nalamArgadarzanA'rtham iva, animeSAH = nimeSavyApArarahitAH santaH, santaH, tasya dezasyanalanirgamapradezasya, AbharaNIbabhUvuH, bhUSaNo babhUvuH nalAgamanaparyanta tatrava tasthuriti bhAvaH // 3 // ___ anuvAda:-nalarUpa nAlIse bahanevAle damayantI ke saMvAdarUpa amRtako pIne kI icchA karanevAle ve indra Adi devatA mAnoM nala ke mArgako dekhaneke lie nimeSavyApArase rahita hote hue nalake nikalane ke mArgake bhUSaNasvarUpa ho gaye // 3 // TippaNI nalapraNAlItyAdiH = nala eva praNAlI ( ruupk0)| ambuje iva akSiNI yasyAH sA ambujAkSI ( bahu0 ), tasyAH saMvAdaH ( Sa0 ta ), sa eva pIyUSam ( rUpaka0 ) / nalapraNAlyA milata (tR0 ta0 ) / nalapraNAlImilacca tat ambujAkSIsaMvAdapIyUSaM (ka0 dhA0 ), tasya pipAsavaH ( 10 ta0 ), tadadhvavIkSA'rtham = tasya adhvA ( 10 ta0 ), tasya vIkSA ( Sa0 ta0 ) / tadadhvavIkSArtha idam ( caturthItatpu0 ) / animeSAH avidyamAnA nimeSA yeSAM te (nana, bahu0) / AbharaNIbabhUvuH = AbharaNa+vi+bhU + liT + jhi (us) / devatA loga svataH animeSa haiM, parantu nalase damayantIke saMvAdarUpa amRta pInekI icchAse nalake mArgako dekhaneke lie mAnoM animeSa ho gaye, aise kathanase isa padyameM utprekSA alaGkAra hai| jabataka nala kA Agamana nahIM hotA hai tabataka devatA loga vahIM rahe yaha tAtparya // 3 // tAM kuNDinA''khyApadamAtraguptAmindrasya bhUmeramarAvatI sH| manorathaH siddhimiva kSaNena rayastadIyaH puramAsasAda // 4 // anvayA-tadIyaH sa rathaH tAM kuNDinA''khyApadamAtraguptAm amarAvatI bhUmeH indrasya puraM manorathaH siddhim iva kSaNena AsasAda // 4 // ___ vyAkhyA-tadIyaH = nalIyaH, saH-prasiddhaH, rathaH = syandanaH, tAM = prasiddhAM, kuNDinA''khyApadamAtraguptAM = kuNDinanAmapadamAtracchannAm, amarAvatI = devarAjadhAnIm, amarAvatIsadRzImiti bhAvaH / bhUmeH = bhuvaH, indrasya - Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zakrasya, bhImabhUpateriti bhAvaH / puraM = kuNDinanagarI, manorathaH abhilASaH, siddhim iva = saphalatAm iva, kSaNena = alpakAlena, AsasAda = prApa // 4 // anuvAdaH-nalake usa rathane "kuNDina" aise nAmavAcaka padamAtrase gupta amarAvatIsvarUpa bhImanAmaka rAjAkI nagarIko, jaise manoratha saphalatAko prApta karatA hai vaise hI thor3e hI samayameM prApta kiyA // 4 // TippaNI-tadIyaH = tasya ayam tad + cha ( Iya ) suH / kuNDinA''khyApadamAtraguptAm = AkhyAyAH padam ( 10 ta0 ) / kuNDinaM cA'sau AkhyApadam (ka0 dhA0 ) / tadeva kuNDinA''khyApadamAtram ( rUpaka0), tena guptA, tAm ( tR0 t0)| amarAvatIm = amarAH santi yasyAM sA amarAvatI, tAm = amara+matup +DIp +am / "matau bahvaco'najirAdInAma" isa sUtrase dIrgha / kSaNena = "apavarge tRtIyA" isa sUtrase tRtiiyaa| AsasAda = AG+ sad + liT + tip ( Nal ) // 4 // bhemopadasparzakRtA'rtharacyA seyaM purItyutkalikA'kulastAm / nRpo nipIya kSaNamIkSaNAbhyAM bhRzaM nizazvAsa suraiH kSatA''zaH // 5 // ___ anvayaH-nRpaH iyaM . bhaimIpadasparzakRtA'rtha rathyA sA purI iti utkalikASSkula: ( san ) kSaNam IkSaNAbhyAM tAM purI nipIya suraiH kSatA''zaH ( san ) bhRzaM nizazvAsa // 5 // ___vyAkhyA-nRpaH = rAjA nalaH, iyam = eSA, bhaimIpadasparzakRtA'rtha rathyA= damayantIcaraNAmarzanasaphalamArgA, sA = prasiddhA, purI = nagarI, iti = evaM vicArya, utkalikA''kulaH - utkaNThAkSubhitaH san, kSaNaM = kaJcitkAlam / IkSaNAbhyAM = nayanAbhyAM, tAM = pUrvoktAM, purI - kuNDinanagarI, nipIya = pItvA, satRSNaM dRSTveti bhAvaH / suraiH = indrAdidevaiH, kSatA''zaH = khaNDitA''zaH san, bhRzam = atyartha, nizazvAsa = niHzvasitavAn // 5 // ___ anuvAdaH-rAjA nalane "yaha. damayantIke caraNasparzase kRtArtha mArgavAlI prasiddha nagarI hai" aisA vicAra kara utkaNThAse Akula hokara kucha samayataka netroMse kuNDinapurIko tRSNAse dekhakara devatAoMse AzAke khaNDita honese lambA niHzvAsa liyA // 5 // TippaNI-bhaimIpadasparzakRtA'rtharathyA = bhaimyAH pade ( 10 ta0 ), tayoH sparzaH (Sa0 ta0 ) / kRtaH arthaH yasyAH sA (bhu0)| rathaM vahatIti rathyA, ratha zabdase "tadvahati rathayugaprAsaGgam" isa sUtrase yata, pratyaya aura strItvavivakSA meM TApu, Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH "rathyA pratolI vizikhA" ityamaraH / kRtArthA rathyA yasyAM sA (bahu0) / bhaimIpadasparzena kRtA'rtharathyA ( tR0 ta0 ) / utkalikA''kula:=utkalikayA AkulaH (tR0 t0)| kSaNam = kAlake atyanta saMyogameM dvitIyA / kSatA''zaH=kSatA AzA yasya saH (bahu0) / nizazvAsa-ni+ zvasa + liT + tip (Nal) // 5 // svidyatpramodA'zrulavena vAmaM romAJcabhRt pazmabhirasya ckssuH| anyat punaH kampramapi sphurantaM tasyAH puraHprApa navopabhogam // 6 // anvayaH-asya vAmaM cakSuH pramodA vulavena svidyat ( sat ) pakSmabhiH romAJcabhRt ( sat ) tasyAH puraH sphurantaM navopabhogaM prApa anyat tu kampraM (sat) taM prApa // 6 // ___ vyAkhyA-nalasyeSTaprAptisUcakaM dakSiNanayanasphuraNaM jAtamityAha svidyaditi / asya-nalasya, vAma dakSiNetarata, cakSuH netraM, pramodA'zrulavena% harSavASpakaNena, svidyata -svinnaM sat, pakSmabhiH nayanalomabhiH, unmiSadbhiriti zeSaH / romAJcabhRt-romAJcitaM sata, tasyAH = pUrvoktAyAH, puraH kuNDinanagaryAH, sphuranta prakAzamAnaM, navopabhogam apUrvadarzanam AdyasaMgamaM ca, prApa-prAptavat anyata aparaM, dakSiNaM cakSuH, kampraM = kampanazIlaM sat taM navopabhogaM, prApa-prAptavat // 6 // . . anuvAdaH-nalake bAyeM netrane harSAzruke kaNase svedayukta aura palakoMse romAJcita hokara usa kuNDina nagarIke prakAzamAna navIna upabhoga ( apUrva darzana aura pahalA saMgama ) ko pA liyA, dUsare netra ( dAhine ) ne kampanazIla hokara usa ( navIna upabhoga ) ko pA liyA // 6 // TippaNI-pramodA'zrulavena = azruNo lavaH (10 ta0), pramodena azralavaH, tena ( tR0 ta0 ) / svidyat-svida+ laT ( zata)+suH / romAJcabhRta = romAJcaM bibhartIti, romAJca+bhR+ kvip+suH / sphurantaM = sphura+ laT ( zatR )+ ama / navopabhogaM = navazcA'sau upabhogaH, tam ( ka0 dhA0 ), prApa = pra+Apa+liT / kampraM = kampanazIlama, kapi dhAtuse namikampismyajasakama hiMsadIpo raH" isase ra pratyaya / prathama saGgama meM kampa, sveda aura romAJca Adi hote haiN| puruSake dakSiNa netrakA phar3akanA zubha phalake lie hotA hai aisA nimittavedIloga kahate haiN| isa padyameM AnandAtha, palakakA unmeSa aura netrasphuraNameM sveda Adi sAttvika bhAvakA Aropa karanese rUpaka alaGkAra hai| Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / usase prakAzita navIna upabhogarUpa vyavahArake samAropase purI aura netra strItva aura puMstvakI pratItise rUpaka aura samAsoktikA saGkara hai // 6 // rathAvaso sArathinA sanAthAbAjA'vatIryA''zu pura : viveza / nigaMtya bimbAdiva bhAnavIyAtsodhAkaraM maNDalamaMzusaGghaH // 7 // anvayaH-asau rAjA sArathinA sanAthAt rathAt avatIrya aMzusaGghaH bhAnavIyAta bimbAt nirgatya saudhAkaraM maNDalam iva Azu puraM viveza // 7 // vyAkhyA-aso, rAjA = nala:, sArathinA = sUtena, sanAthAt = sahitAt, rathAt syandanAt, avatIrya avaruhya, aMzusaGghaH-sUryakiraNasamUhaH, bhAnavIyAtasUryasambandhinaH, bimbAt = maNDalAt, nirgatya = niSkramya, saudhAkaraM cAndramasaM, maNDalam iva = bimbam iva, Azu = zIghraM, puraM = kuNDinanagaraM, viveza = praviSTaH // 7 // __ anuvAvaH-rAjA nala ne sArathi se yukta ratha se utarakara jaise sUryakA kiraNasamUha sUryamaNDalase nikalakara candramaNDalameM praveza karatA hai vaise hI zIghra kuNDinapurameM praveza kiyA // 7 // TippaNI-rathAt = apAdAnameM pnycmii| aMzusaGghaH = aMzUnAM saGghaH (Sa0 ta0 ) / bhAnavIyAt bhAno: idaM tasmAt, bhAnu + cha ( IyaH )+Ga si / nirgatya = nira gam+ktvA (lyp)| saudhAkara-sudhAkarasyedaM, tata, sudhAkara aN + am / viveza = viza+ liT + tip ( Nal ) / isa padyameM upamA alaGkAra hai| "salilamaye zazini raverdIdhitayo mUcchitAstamo naizam / kSapayanti darpaNodaranihitA iva mandirasyA'ntaH // " arthAta jaise darpaNake bhItara vartamAna kiraNeM gharake bhItara vidyamAna andhakArako dUra karatI haiM vaise hI jalamaya candrameM sUryakI kiraNeM phailakara rAtake andhakAra ko dUra karatI haiM isa zAstravacanake anusAra yaha upamA alaGkAra hai // 7 // citra tadA kuNDinavezinaH sA nalasya mUtirvavRte ndRshyaa| babhUva taccitrataraM tathA'pi vizvakadRzyeva yadasya matiH // 8 // anvayA-tadA kuNDinavezino nalasya sA mUrtiH nadRzyA vavRte / citram / tathA'pi asya mUrtiH vizvakadRzyA ( iti ) yat tat citrataraM babhUva // 8 // vyAkhyA-tadA = tasmin samaye, kuNDinavezinaH = kuNDinapurapravezinaH, nalasya-naiSadhasya, sA = tathA darzanAyA, mUrtiH = kAyaH, nadRzyA = adarzanIyA, Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH vavRte = jaataa| citram = Azcaryam / darzanIyA'pi adRzyeti virodhaH, indravarAdadRzyatvaM gateti avirodhaH / tathA'pi = adRzyA'pi, asya = nalasya, mUrtiHkAyaH, vizvakadRzyA = jagadekadarzanIyA, iti yata , tata, citrataram = atizayitam Azcarya, babhUva = vivide, dRzyatvA'dRzyatvayovirodhAditi bhAvaH / vizvasyaikasyaiva dRzyA dRSTipriyA eva iti avirodhaH // 8 // __ anuvAdaH-usa samaya kuNDinapurameM praveza karanevAle nalakI vaisI darzanIya mUrtiH bhI adRzya ho gayI, yaha Azcarya hai| adRzya honepara bhI unakI mUrti jagata kA ekamAtra dRzya jo hai vaha aura bhI jyAdA Azcarya hai // 8 // TippaNI-kuNDinavezinaH = kuNDinaM vizatIti kuNDinavezI, tasya kuNDina+ viz + NiniH ( upapada0 )+ Gas / nadRzyA = na dRzyA ( supsupA0 ) / vavRte = vRta + liT + ta / kuNDinapurameM praveza karanevAle nalakI vaisI darzanIya mUrti bhI adRzya ho gayI aisA kahane se virodha huA, indra ke varase adRzya ho gayI yaha virodhakA parihAra hai| vizvakadRzyA = ekA cA'sau dRzyA ( ka0 dhA0 ) / vizvasya ekadRzyA ( 10 ta0 ) / citrataram = atizayena citraM, citra+tarapR+ suH / adRzya honepara bhI unakI mUrti vizvameM ekamAtra dRzya huI vaha aura bhI jyAdA Azcarya hai kahanese dRzyatva aura adRzyatvakA virodha huA, ekamAtra vizvakI darzanIya vA dRSTiko priya hI hai, isa prakAra virodhakA parihAra huA / isa padyameM pUrvArddha aura uttarArddha meM do virodhAbhAsa alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 8 // janaividagdharbhavanaizca mugdhaiH pade pade vismayakalpavallIm / vigAhamAnA puramasya dRSTi rathA''vade rAjakulA'tithitvam // 6 // anvaya:-atha asya dRSTi: vidagdhaiH janaH mugdhaiH bhavanaizca pade pade vismayakalpavallI puraM vigAhamAnA rAjakulA'tithitvam Adade // 9 // vyAkhyA-atha = anantaram, asya = nalasya, dRSTiH = netraM, vidagdhaH = abhijJaiH, janaiH = lokaH, mugdhaH = sundaraiH, bhavanazca = mandiraizca, pade pade = pratipAdaM, vismayakalpavallIm = AzcaryakalpalatAm, ' AzcaryakAriNImiti bhAvaH / tAdRzI puraM = kuNDinanagarI, vigAhamAnA = vibhAvayantI satI, rAjakulA'tithitvaM = rAjavaMzA''tithyam, Adade = jagrAha, nala: kramAdrAjabhavanaM dadarzati bhAvaH // 9 // anuvAdaH-taba nalake netroMne rIsaka janoMse aura sundara bhavanoMse paga-pagapara AzcaryakI kalpalatArUpa nagarImeM praveza karake rAjabhavanako dekhA // 9 // Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ TippaNI-dRSTi: = dRz + ktin + suH / vismayakalpavallI = vismayasya kalpavallI, tAm (Sa0 ta0 ) / vigAhamAnA- vi + gAha + laT ( zAnac )+ TAp + suH / rAjakulA'tithitvaM = rAjJaH kulam (pa0 ta0), tasya atithitvaM, tata (10 t0)| Adade = AG+dA+liT +t| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 9 // lInazcarAmIti hRvA lalajje, helAM dadhau rakSijane'strasajje / vakSyAmi bhaimomiti saMtutoSa, dUtyaM vicintya svamasI zuzoca // 10 // anvayaH-asau astrasajje rakSijane helAM dadhau, lInaH carAmi iti hRdA lalajje, bhaimI drakSyAmi iti saMtutoSa. svaM dUtyaM vicintya zuzoca // 10 // vyAkhyA-asau = nala:, astrasajje = AyudhasaMnaddhe rakSijane = saudharakSakapuruSe, helAM = avajJAM, dadhau=kRtavAn, lInaH = gUDhaH, carAmi = gacchAmi, iti -hetoH, hRdA hRdayena, lalajje = lajjitaH, zUro'pi gupta: saMzcarAmIti manasikatya lajjita iti bhAvaH / bhaimI damayantI, drakSyAmi-vilokayiSyAmi, iti = hetoH, saMtutoSa = santuSTaH, paraM svaM = svakIyaM, dUtyaM = dUtabhAvaM, vicintya = vicArya, zuzoca = zokaM kRtavAn // 10 // ___ anuvAva:-nalane zastrAstroMse laisa rakSaka puruSoMmeM avajJA kI, maiM gUr3ha rUpase cala rahA hUM aisA vicAra kara hRdayase ve lajjita hue, damayantIko dekhU gA aisA socakara santuSTa hue, para apane dUtabhAvakA vicAra kara unhoMne zoka kiyA // 10 // TippaNI-astrasajje = astraH sajjaH, tasmin (kR0 ta0 ) / "sannaddho varmitaH sajje" ityamaraH / rakSijane = rakSI cA'sau janaH, tasmin (ka0 dhaa0)| dadhau = dhA+liT + tip / lalajje = lasja + liT + ta / drakSyAmi = dRz + luTa+mip / saMtutoSa=saM+ tuSa+liT + tip ( nnl)| zuzoca = zuca + liT + tip ( Nal ) / isa padyameM garva, lajjA, harSa aura nirveda aise bahutase vyabhicArI bhAvoMke paraspara upamardapUrvaka samAveza honese bhAvazabalatA hai // 10 // athopakAryAmamarendrakAryAt kakSyAsu rakSA'dhikRtairavaSTaH / / bhaimI divRkSubahu dikSu calardizannaso taamvishdvishngkH||11|| anvayaH-atha asau kakSyAsu rakSA'dhikRtaiH adRSTaH ( san ) bhaimI didRkSuH dikSu cakSuH bahu dizan vizaGka ( san ) tAm upakAryAm amarendra kAryAt avizat // 11 // Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sarga: vyAkhyA-atha = anantaram, asau = nalaH, kakSyAsu = gRhaprakoSTheSu, rakSA'dhikRtaiH = rakSakajanaH, adRSTa: = anavalokitaH san, bhaimI = damayantI, didRkSuH = draSTumicchuH, ata eva dikSu = AzAsu, cakSuH = netraM, bahu = bhUyiSThaM, dizan = dadAnaH, vizaGkaH - nirbhayaH sana, tAM = pUrvoktAma, upakAryAM - rAjasadanam, amarendrakAryAt-surA'dhipaprayojanAt, avizat = praviSTaH // 11 // anuvAdaH-taba prakoSThoMke rakSaka puruSoMse nahIM dekhe jAte hue nalane damayantIko dekhanekI icchA kara dizAoMmeM netrako bahuta bAra phailAkara nirbhaya hokara zreSTha devatAoMke prayojanase rAjabhavanameM praveza kiyA // 11 // TippaNI-kakSyAsu = "kakSyA prakoSThe hAdeH" ityamaraH / rakSAdhikRtaiH = rakSAyAm adhikRtAH, taiH ( sa0 ta0 ) / adRSTa: = na dRSTa: ( naJ ) / didakSuH = dRz + sana + u: / dizan = diza+ laT ( zatR )+suH / vizaGkaH = vigatA zaGkA yasya saH ( bahu0 ) / upakAryAma = "upakAryA rAjasadmani" iti vizvaH / amarendrakAryAt = amarANAm indrAH (10 ta0 ), teSAM kArya, tasmAt (Sa0 ta0 ), hetumeM paJcamI // 11 // ayaM ka ityanyanivArakANAM girA vibhuri vibhujya kaNTham / dRzaM vo vismayanistaraGgAM vilavitAyAmapi rAjasihaH // 12 // anvayaH-vibhuH rAjasiMhaH ( saH ) "ayaM kaH ?" iti anyanivArakANAM / girA kaNThaM vibhujya vilacitAyAm api dvAri vismayanistaraGgAM dRzaM dadhau // 12 // - vyAkhyA-vibhuH = samarthaH, rAjasiMhaH = rAjazreSThaH nalaH, ayam = eSaH, laH, iti = evam, anyanivArakANAM = naletaraniSedhakAriNAM rakSiNAM, girA - vAkyena hetunA, kaNThaM = grIvAM, vibhujya = vakrIkRtya, dRSTo'smi kimiti zaGkayeti bhAvaH / vilaGghitAyAm api = atikrAntAyAm api, dvAri = dvAre, vismayanistaraGgAm = AzcaryaninimeSAM, dRzaM = dRSTi, dadhau = dhRtavAn // 12 // anuvAdaH-sAmarthyazAlI rAjasiMha nalane "yaha kauna hai ?" aise paharedAroMke vAkyase grIvAko vakra kara dvArake lA~ghe jAnepara bhI Azcaryase ninimeSa dRSTiko dhAraNa kiyA // 12 // TippaNI-rAjasiMhaH = rAjA siMha iva (upmit0)| anyanivArakANAm= anyeSAM nivArakAH, teSAm (10 t0)| vibhujya = vi+ bhuj +ktvA Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ( lyap ) dvAri = "strI dvAriM pratIhAraH" ityamaraH / vismayanistaraGgAM = vismayena nistaraGgA, tAm (tR0 ta0 ) / jaise siMha gardana maror3akara dekhatA hai vaise hI rAjasiMha nalane bhI dekhA yaha tAtparya hai // 12 // .. antaHpurA'ntaH sa vilokya bAlAM kAMcitsamAlandhumasaMvRtorum / nimIlitAkSaH parayA bhramantyA saMghaTTamAsAdya camaccakAra // 13 // __ anvayaH-saH antaHpurA'ntaH samAlabdhum asaMvRtoru kAMcit bAlAM vilokya nimIlitAkSaH ( san ) bhramantyA parayA saMghaTTam AsAdya camaccakAra // 13 // vyAkhyA-saH = nala:, antaHpurA'ntaH = avarodhA'bhyantare, samAlabdhum - udvartayitum asaMvatorum = anAcchAditasakthiM, kAJcit = kAmapi, bAlAM = striyaM, vilokya = dRSTvA, nimIlitAkSaH = mudritanayanaH san, parA'GganAguptA'GgA'valokanapApabhItyeti zeSaH / bhramantyA = tatra saJcarantyA, parayA = anyayA bAlayA, saMghaTTam, = abhighAtam, AsAdya = saMprApya, camaccakAra = cakito babhUva // 13 // ___ anuvAda:-nala antaHpurake bhItara aGgalepa karaneke lie Uruko khulA karanevAlI kisI strIko dekhakara A~khoMko mUdate hue nala bhramaNa karatI huI kisI strIse Thokara pAkara cakita ho gaye // 13 // TippaNI-antaHpurA'ntaH antaHpurasya antaH ( Sa0 ta0 ) / samAlabdhaM - sam + AG+labha+tumun / asaMvRtorum = na saMvRtau ( naJ0 ) asaMvRtau UrU yasyAH sA0 tAm ( bahu0 ) / sakthi klIbe pumAnUruH" ityamaraH / nimIlitAkSaH nimIlite akSiNI yena saH ( baha0 ) / "nekSetA'kaM na nagnAM strIm" isa zAstravacanase nalane A~khoko mUda liyA yaha tAtparya hai| bhramantyA = bhrama+laT ( zatR) +GIp +ttaa| AsAdya = A+sad+Nic + ktvA ( lyap ) / camaccakAra = camat + kR + liT + tip ( Nala ) / "camat" yaha anukaraNadyotaka zabda hai // 13 // anAdisargasraji vA'nubhUtA citreSu vA bhImasutA nalena / jAtaiva yadvA jitazambarasya sA zAmbarIzilpamalakSi dikSa / 14 // zilpaM jAtA eva sA bhImasutA nalena dikSu alakSi // 14 // _____ vyAkhyA-anAdisargasraji = AdirahitasRSTiparamparAyAM, kvacijjanmAntare ityarthaH, vA, citreSu = AlekhyeSu, anubhUtA = kRtA'nubhavA, atyantA'nanubhUte'rthe Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH bhramA'saMbhavAditi bhAvaH / yadvA = athavA, jitazambarasya = zambarA'reH, kaamsyetibhaavH| zAmbarIzilpaM - mAyAsRSTirUpA, jAtA eva - vidyamAnA eva, sA= prasiddhA, bhImasutA = damayantI, nalena = naiSadhena, dikSu sarvAsu kASThAsu, alakSi dRSTA // 14 // __ anuvAdaH-anAdi sRSTiyoMkI paramparAmeM athavA citroMmeM dekhI gaI vA zambara daityako jItanevAle kAmadevake mAyAsRSTirUpa vidyamAna hI usa damayantIko nalane saba dizAoMmeM dekhA // 14 // TippaNI-anAdisargasRji = avidyamAna AdiryasyAH . sA anAdi: ( naJ bahu0 ) / sargANAM sraka (Sa0 ta0 ) / anAdizcA'sau sargasraka, tasyAm ( ka0 dhA0 ) / jitazambarasya = jitaH zambaraH ( mAyAvI daityavizeSaH ) yena, tasya ( bhu0)| "zambarA'rirmanasijaH" itymrH| zAmbarI zilpaM = zambarasya iyaM zAmbarI ( mAyA ), zambara + aN + DIpa / zAmbaryAH zilpam (Sa0 t0)| "syAnmAyA zAmbarI" ityamaraH / bhImasutA = bhImasya sutA (Sa0 ta0 ) / alakSilakSa+ luG ( karma meM )+t| nalase kiye gaye mithyAbhUta damayantIke sAkSAtkArameM janmAntarake anubhavako vA kAmadevakI moyAko hetuke taurapara utprekSA karanese utprekSA alaGkAra hai // 14 // alIkabhaimIsahadarzanAnna tasyA'nyakanyApsaraso rasAya / bhaimIbhramasyaiva tataH prasAdAda bhaimIbhramastena na tAsvalambhi // 15 // anvayaH-anyakanyA'psarasaHalIkabhaimI sahadarzanAt tasya rasAya na / tataH bhaimIbhramasya eva prasAdAt tena tAsu bhaimIbhramo na alambhi // 15 // vyAkhyA-anyakanyA'psarasaH = apsaraH sadRzyaH anyakumAryaH / alIkabhaimIsahadarzanAt = mithyAdamayantIsahavilokanAt, tasya = nalasya, rasAya = anurAgAya, na = na abhavan / mithyAdamayantyA api anyakanyAnAmapakRSTatvAditi bhAvaH / tarhi kiM tulyarUpatvAttAsvapi bhaimIbhramo nA'bhUdata Aha-bhaimIti / tata:tasya, bhaimIbhramasya eva = damayantyA bhrAnteH eva, prasAdAt = anugrahAt, tena = nalena, tAsu = antaHpurasthAsu anyakanyAsu, bhaimIbhramaH = damayantIbhrAntiH, na alambhi =na prAptaH, atyantA'sAdRzyAditi bhAvaH // 15 // anuvAdaH-apsarAoMke samAna anya kumAriyA~, mithyA damayantIke sAtha dekhanese nalake anurAgake lie nahIM huii| damayantIke bhramake hI prasAdase nalako una kumAriyoMmeM damayantIkA bhrama nahIM huA // 15 // Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-anyakanyA'psarasaH = anyAzca tAH kanyAH ( ka0 dhA0 ) / anyakanyA apsarasa iva, "upamitaM byAghrAdibhiH sAmAnyA'prayoge" isase upamitasamAsa / alIkabhaimIsahadarzanAt = alIkA cA'sau bhaimI ( ka0 dhA0 ), tasyAH, sahadarzanaM, tasmAt (Sa0 t0)| tataH = tad zabdase "AdyAdibhya upasaMkhyAnam" isase sArvavibhaktika tasi yahA~para SaSThIke arthameM huA hai| bhaimIbhramasya = bhaibhyA bhramaH, tasya ( 10 ta0 ) / prasAdAt-hetumeM paJcamI / alambhi = labha+ lu+ ( karmameM )+ta / damayantIkA sAdRzya bilakula hI na honese antaHpurakI striyoMmeM damayantIkA bhrama nalako nahIM huA yaha tAtparya hai // 15 // bhaimInirAze hadi manmathena dttsvhstaadvirhaadvihstH|| sa tAmalIkAmavalokya tatra kSaNAvapazyan vyaSadadvibuddhaH // 16 / / / anvayaH- bhaimInirAze hRdi manmathena dattasvahastAt virahAt vihastaH saH - alIkAM tAm avalokya kSaNAt vibuddhaH tatra tAm apazyan vyaSadat / / 16 // vyAkhyA-bhaimInirAze = damayantyAzArahite, hRdi = citte, manmathena = kAmena, dattasvahastAt = vitIrNAtmakarAt, dattA'valambAditi bhAvaH, virahAt = viyogAddhetoH, vihastaH = vihvala:, saH = nala:, = alIkAm = asatyarUpAM, tAM = damayantIm, avalokya = dRSTvA, kSaNAt = alpakAlAt eva, vibuddhaH = nivRttabhramaH, san tatra = tasmin sthAne, tAM = damayantIm, apazyan = anavalokayan, vyaSadat = viSaNNo'bhUt // 16 // anavAdaH-damayantImeM nirAza cittameM kAmadevase avalamba ( sahArA ) diye gaye viyogase vihvala nala, asatyarUpa damayantIko dekhakara alpa kAlameM hI bhramake haTanepara vahA~ unako na dekhate hue viSaNNa ho gaye // 16 // TippaNI-bhaimInirAze = bhaimyAM nirAzaM, tasmin ( sa0 t0)| dattasvahastAt = dattaH svaH ( svakIyaH ) hastaH yasmai, tasmAt ( bahu0 ) / avalokya : ava+ loka+ktvA ( lyap ) / vibuddhaH = vi+budha+ktaH+suH / apazyan 3D na pazyan ( naJ ) / vyaSadat = vi+sad + lu+tip / "sadiraprateH" isa sUtrase Satva // 16 // priyAM vikalpopahatAM sa yAvaddigIzasandezamajalpadalpam ! / / avazyavAgbhISitabhUribhIrubhavo ravastAvadacetayattam // 17 // anvayaH-sa vikalpopahRtAM priyAM yAvat digIzasandezam alpam ajalpata / tAvat adRzyavAgbhISitabhUribhIrubhavaH ravaH tam acetayat // 17 // Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH vyAlyA-saH = nala:, vikalpopahRtAM = bhrAntyupanItAM, priyAM = damayantI, yAvat = yatkAlaM, digIzasandezaM = dikpAlendrAdivAcikam, alpaM = stokam, ajalpat = akathayat, tAvat = tatkAlam eva, adRzyavAgbhISitabhUribhIrubhava:alakSyakartRkavANI vitrAsitabahubhayazIlastrIjanabhavaH, ravaH = kalakalaH, taM = nalam acetayat = abodhayat // 17 // ___anunAda:-nalane bhrAntise prApta priyA damayantIko jaba lokapAla indra AdikA kucha sandeza kahA, taba adRzya vyaktike vacanase DarI huI bahuta-sI Darapoka striyoMse utpanna kolAhalane unheM sAvadhAna kiyA / / 17 // TippaNI-vikalpopahRtA = vikalpena upahRtA, tAm (tR0 ta0 ) / digIzasandezaM = dizAm IzA: ( 10 ta0 ), teSAM sandezaH, tam (10 ta0 ) / ajalpat = jalpa+laG+tip / adRzyavAgbhISitabhUribhIrubhavaH = na dRzyaH adRzyaH ( naJ ) / tasya vAk ( Sa0 ta0 ) / bhI+Nic + Suk + kta + jasa= bhISitAH, "bhiyo hetubhaye Suk" isa sUtrase Suk / bhUrayazca tA bhIravaH ( ka0 dhA0 ) / adRzyavAco bhISitAH (pa0 ta0 ) / adRzyavAgbhISitAzca tA bhUribhIravaH ( ka0 dhA0 ), tAbhyo bhavatIti adRzyavAgbhISitabhUribhIru bhU+ ac + suH ( uppd0)| acetayat = cit + Nic + laG + tip / isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai // 17 // pazyan sa tasminmarutA'pi tanvyAH stano parispraSTumivA'stavastro / akSAntapakSAntamagA'GkamAsyaM dadhAra tiryagvalitaM vilakSaH // 18 // anvayaH-sa tasmin marutA api parispraSTam iva astavastro tanvyAH stanau pazyan vilakSaH ( san ) akSAntapakSA'ntamRgA'Gkam AsyaM tiryaka valitaM dadhAra // 18 // - vyAkhyA-saH = nala:, tasmin = antaHpure, marutA api = vAyunA api, acetanena api, parispraSTum iva = saMspraSTum iva, astavastro = apanItAM'zuko, tanvyAH kasyAzcitsundaryAH, stanau-kucau, pazyan-vilokayan vilakSa: lajjA:nvitaH san, akSAntapakSA'ntamRgA'Gkam - asoDhapaurNamAsIcandram, AsyaMmukhaM, tiryak = tiraH, valitaM = cAlitaM = sAcIkRtamiti bhAvaH / dadhAra = dhRtavAn // 18 // - anuvAdaH-nalane antaHpurameM acetana vAyuse bhI mAnoM chUneke lie vastrahIna banAye gaye kisI sundarIke stanoM ko dekhakara lajjita hote hue pUrNimAke candrako na sahanevAle apane mukhako tirachA kiyA // 18 // .. Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI parispraSTuM = pari+spRza+tumun / astavastrau = astaM vastra yAbhyAM, tau ( bahu0 ) / akSAntapakSA'ntamRgA'Gkam = na kSAntaH ( nny0)| pakSasya antaH (10 t0)| mRgaH aGkaH yasya saH ( bahu0 ) / pakSAnte (paurNamAsyAm ) mRgA'GkaH ( sa0 t0)| akSAntaH pakSA'ntamRgAGko yena tat (bahu0 ) / dadhAra = dhRJ +liT + tip ( nnl)| jahA~para acetana vAyukI bhI capalatA hai vahA~ bhI nalakI nirvikAratAke kAraNa jitendriyatva hai yaha bAta yahA~para darasAI gayI hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 18 // antApure vistRtavAguro'pi bAlA'valInAM vlitgunnodhH|| na kAlasAraM hariNaM tavakSidvandvaM prabhubandhumabhUnmanobhiH // 16 // anvayaH-antapure bA ( vA ) lAvalInAM valitaH guNaughaH vistRtavAguraH api manobhUH tadakSidvandvaM kAlasAraM hariNaM bandhuM prabhuH na abhUt // 19 // vyAkhyA-antaHpure = avarodhe, bAlA''valInAM = strIsamUhAnAM, bavayorabhedAt vAlA''valInAM - romasamUhAnAM ca, valinaH = punaH punaH pravRttaH ( kaTAkSavikSepapakSe ), Avartitazca ( sUtrapakSe ), guNaughaH kaTAkSavikSepAdisamUhaiH ( bAlAvalIpakSe ), guNaughaiH = sUtrasamUhaiH ( vAlAvalIpakSe ), vistRtavAguraH = prasAritamRgabandhanIkaH api, manobhUH = kAmadevaH ( sa eva vyAdhaH ), tadakSidvandvaM = nalanetrayugmam eva, kAlasAraM kanInikAsAraM, kAlasArAkhyaM ca, hariNaM =mRgaM, bandhum = AkraSTuM ( nalanetrapakSe ), saMyantuM ca ( hariNapakSe ), prabhuH = samarthaH, na abhUt = no jAtaH // 19 // anuvAdaH-jaise romapaGktiyoMse baTI huI rassiyoMse bane hue mRgapAzase vyAdha ( baheliyA ) kAlasAra mRgako bA~dhanemeM samartha hotA hai, usa taraha antaHpurameM sundariyoMke phaile hue kaTAkSavikSeparUpa sUtroMse mRgapAzako phailAkara kAmadevarUpa vyAdha nalake kAlI putaliyoMvAle netradvayarUpa mRgako AkRSTa karanemeM samartha nahIM huA // 19 // TippaNI-bA ( vA ) lAvalInAM = bA (vA) lAnAnAm AvalyaH, tAsAm (Sa0 t0)| guNoghaH = guNAnAm oghAH, taiH (10 ta0 ) / vistRtavAguraH = vistRtA vAgurA yena saH ( bahu 0 ), "vAgurA mRgabandhanI" ityamaraH / manobhUH = manasi bhavatIti, manas+bhU+kvip+suH ( upapada0 ) / tadakSidvandvam akSNo rdvandvam (Sa0 ta0), tasya akSidvandvaM tat (Sa0 t0)| kAlasAraM kAla: (kanInikAlakSaNaH), sAraH (zreSThAM'zaH) yasya tat ( bahu0) (mRgpksse)| kAlena (kanInikA Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH kAyena ) sAraM ( zreSTham ) ( tR0 ta0 ) / bandhuM = bandha+tumun / isa padyameM netra AdimeM hariNatva AdikA Aropa zAbda aura kAmadevameM vyAdhatvakA Aropa Artha hai ataH ekadezavivarti rUpaka alaGkAra hai // 19 // dormUlamAlokya kacaM zarutsostataH kuco tAvanulepayantyAH / nAbhImarthaSa ilathavAsaso'numimIla dikSu kramakRSTacakSuH // 20 // ___ anvayaH-eSaH kacaM rurutsoH dormUlam Alokya tataH kucau anulepayantyAH tau Alokya atha zlathavAsasaH nAbhIm Alokya anu dikSu kramakRSTacakSuH ( san ) mimIla // 20 // vyAsyA-eSaH = nala:, kacaM = kezakalApaM, rurutso: bandum icchoH, kasyAzcit, dormUlaM = bAhumUlam, Alokya-dRSTvA, tataH = anantaraM, kucau = stanau, anulepayantyAH = vilepayantyAH, tau = kucau, Alokya = dRSTvA atha anantaraM, zlathavAsasaH = srastavasanAyAH, nAbhI = nAbhipradezam, Alokya dRSTvA, anu = anantaraM, dikSu = AzAsu, puraHpArzvabhAgeSu, kramakRSTacakSuH kramasamAkRSTanayanaH sana, mimIla=nimIlitanayano babhUva / / 20 // anuvAdaH-nalane kezoMko bA~dhanekI icchA karanevAlI kisI strIkA bAhumUla dekhakara, taba donoM kucoMmeM anulepa karatI huI kiso strIke kucoMko dekhakara, taba zithila vastravAlI kisI strIkI nAbhi dekhakara anantara dizAoMmeM kramase netroMko khIMcakara A~khoMko mUda liyA / / 20 // TippaNI-rurutsoH = roddham icchuH tasyAH, / rudh + san + u:+ Gas / dormUlaM = doSo mUlaM, tat, (10 ta0 ) / Alokya = AG + loka + ktvA ( lyap ) / anulepayantyAH anulepayatIti, tasyAH / anu + lip + Nic + laTa ( zatR )+ DIpa + Gas / zlathavAsasa:-zlathaM vAso yasyAH , tasyAH (bahu0) / kramakRSTacakSuH = kRSTe cakSuSI yena saH ( bahu0 ), krameNa kRSTacakSuH (tR0 ta0) / mimIla = mIla+liT + tip / vahA~ usa taraha icchAke anusAra ceSTA karanevAlI striyoMmeM pApabhIru nalane A~khoMko mUda liyA, yaha bhAva hai // 20 // molanna zeke'bhimukhAgatAbhyAM dhatunipIDaya stanasA'ntarAbhyAm / svA'GgAnyapeto vijagI sa pazcAtpumaGgasaGgotpulake punaste // 21 / / anvayaH-mIlan saH abhimukhA'gatAbhyAM stanasA'ntarAbhyAM nipIDya dhartu na zeke / sa pazcAt apetaH svA'GgAni vijagau / te punaH pumaGgasaGgotpulake / / 21 // Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ vyAkhyA-mIlan = nimIlitanayanaH, saH = nala:, abhimukhA''gatAbhyAm= anyonyasaMmukhaprAptAbhyAM, stanasA'ntarAbhyAM = payodharavyavahitAbhyAM, kAbhyAM citstrIbhyAM, nipIDya = madhye nirudhya, dhatu-grahItuM, na zeke = na. zakyo babhUva / saH = nalaH, pazcAt = pazcimabhAge, apetaH = apasRtaH, svA'GgAni = nijA'vayavAn, vijagau = nininda, parastrIsparzadoSAditi zeSaH / te = striyau, pUnaH, pumaGgasaGgotpulake = pumaGgasaGgena ( puruSA'GgasamparkeNa ) utpulake (romAJcite) babhUvaturiti zeSaH // 21 // _____ anuvAdaH-A~khoMko mU de hue nalako paraspara saMmukha AyI huI stanoMse vyavahita do striyA~ nahIM pakar3a skii| pIche haTe hue nalane strI-saMsargake kAraNa apane aGgoMkI nindA kii| parantu ve donoM striyA~ puruSake aGgasamparkase romAJcita ho gayIM // 21 // TippaNI-mIlan = mIla+ laT ( zatR ) + suH / abhimukhAgatAbhyAm = abhimukham Agate, tAbhyAm ( supsupA0 ) / stanasA'ntarAbhyAm = antareNa sahite sAntare ( tulyayogabahu0 ) / stanAbhyAM sAntare, tAbhyAm ( tR0 ta0 ) / nipIDya = ni+pIDa+ ktvA ( lyap ) / dhatu = dhRja +tumun, zeke zaka + liTa ( karmameM )+t| svA'GgAni = svasya aGgAni, tAni (Sa0 ta0 ) / vijagau=vi+ga+ liT + tie (Nala ) / pumaGgasaGgotpulake = udgatAH palakAH ( romAJcAH ) yayoste utpulake ( bahu0 ) / aGgasya saGgaH ( 10 ta0 ) puMsaH aGgasaGgaH ( 10 ta0 ), tena utpulake ( tR0 ta0 ) / isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai // 21 // nimIlanaspaSTavilokanAbhyAM kathitastAH kalayan kttaakssH| sa rAgavIva bhRzaM lalamje, svataH satAM hrI parato'pi gurvI // 22 // bhanvayaH-nimIlanaspaSTavilokanAbhyAM kathitaH sa tAH kaTAkSaH kalayan rAgadazI iva bhRzaM lalajje / satAM parataH api svata eva hrIH gurvI // 22 // vyAkhyA nimIlanaspaSTavilokanAbhyAM = nayanamudraNavyaktadarzanAbhyAM, kadathitaH = pIDitaH, saH = nalaH, tAH = strIH, kaTAkSaH = nayanaprAntabhAgaH, kalayan = avalokayan, rAgadI iva = anurAgadarzaka iva, bhRzam atyathaM, lalajje = lajjitaH / satAM = satpuruSANAM, parataH api = anyasmAt api, svata eva = Atmata eva, hrIH = lajjA, guvI =mahatI, bhavatIti zeSaH // 22 // Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paDaH sargaH 17 anuvAdaH-oNkhoMko mUMdanese aura spaSTa rUpase dekhanese pIDita hokara nala una striyoMko kaTAkSoMse dekhate hue apaneko anurAgase dekhanevAlA samajhakara atyanta lajjita hue kyoMki sajjanoMko dUsarese bhI adhika svataH ( apanese ) hI lajjA hotI hai / // 22 // TippaNI--nimIlanaspaSTavilokanAbhyAM = spaSTaM vilokanam ( supsupA0 ) nimIlanaM ca spaSTavilokanaM ca, tAbhyAm ( dvndvH)| kalayan = kala+Nic + laT ( zatR )+ suH / rAgadarzI = rAgeNa pazyatIti, rAga+dRz+NiniH ( upapada0)+suH / parataH para+ tasiH / gurvI guru+ GI+suH / isa padyameM sajjana anicchAse bhI asiddha kAryako karanepara dUsarekI apekSA apanese hI lajjita hotA hai yaha abhiprAya hai / arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 22 // romAJcitAGgomanu tatkaTAkSerdhAntena kAntena ratenisRSTaH / moghaH zarodhaH kusumAni nA'bhUttadeyaMpUjAM prati paryavasyan // 23 // anvayA-romAJcitAGgIm anu tatkaTAkSaH bhrAntena rateH kAnte nisRSTaH kusumAni zaraughaH taddhairyapUjAM prati paryavasyan moghaH na abhUt // 23 // vyAkhyA-romAJcitA'GgIm = pulakitA'vayavAM, nalazarIrasamparkAditi zepaH / anu = uddizya, tatkaTAkSaH = nalasya kaTAkSavIkSaNaH, bhrAntena = bhrAntiyuktena, "ayam asyAm anurakta iti manvAneneti bhAvaH / ". rate: kAntena %3D kAmadevena, . nisRSTaH - prayuktaH, kusumAni = puSpANi ( eva ), zarodhaH = vANasamUhaH, taddharyapUjAM prati = naladhIratvArcanAM prati, paryavasyan = pariNaman, pUjAtveneti zeSaH / moghaH = vyarthaH, na abhUt = na avidyata / / 23 / / anuvAdaH-nalake aGgoMke samparkase romAJcita zarIravAlI strIko uddezya karake kiye gaye nalake kaTAkSoMse "ye isa (strI) meM anurakta hue haiM" aisA samajhakara bhrAntivAle kAmadevase chor3e gaye phalasvarUpa bANoMkA samUha nalake dharyakI pUjAke prati pariNata hotA huA vyartha nahIM huA / / 23 // TippaNI-romAJcitA'GgI = romAJcitAni aGgAni yasyAH sA, tAm ( bahu0 ) / tatkaTAkSaH = tasya kaTAkSAH, taiH ( pa0 ta0 ) / bhrAntena = bhram + ktH+ttaa| nisRSTaH = ni+sRj+ktaH+suH / zaroghaH = zarANAm oghaH ( pa0 ta0 ) / taddharyapUjAM tasya dhayaM ( Sa0 ta0 ), tasya pUjA, tAm (Sa0 t0)| paryavasyan = pari + ava + so+laT ( zatR )+suH| isa padyameM "kusumAni zaroghaH" yahA~para vyasta rUpaka hai aura nalake dhairyabhaGgake lie prerita phUla nalake 2 nai0 Sa0 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam dhairyako bhaGgana karanevAle mAtra nahIM hue pratyuta unake dharya ke pUjaka ho gaye kahanese anarthakI utpatti honese viSama alaGkAra hai, donoM alaGkAroMke aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 23 // hitveva vatmakamiha bhramantyAH sparzaH striyAH sutyaja ityavetya / anvayaH-satAM sa dIpaH iha bhramantyAH striyAH sparzaH eka vartma hitvA eva sutyaja iti avetya lokA'valokAya catuSpathasya AbharaNaM babhUva // 24 // vyAkhyA-satAM = sajjanAnAM; dIpaH = zreSThaH, athavA. satAM = bhAvAnAM, dIpaH = prakAzakaH, saH = nala:, iha = antaHpure, bhramantyAH = saJcarantyAH , striyAH = nAryAH, sparzaH = Amarzanam, ekam = abhinnaM, varma-mArga, hitvA eva = tyaktvA eva, sutyajaH = sukhena tyaktuM zakyaH, iti = evam, avetya-jJAtvA, nizcityeti bhAvaH / lokA'valokAya = janadarzanAya, catuSpathasya = caturmArgasya, AbharaNaM = bhUSaNaM, babhUva = abhUt, tatra sthita iti bhAvaH // 24 // anuvAba:-sajjanoMmeM zreSTha vA vidyamAna padArthoke prakAzaka nala yahA~para ghUmatI huI strIkA sparza, mArgako chor3akara hI sukhase chor3A jAnevAlA hai aisA nizcaya kara logoMko dekhaneke lie caurAheke bhUSaNasvarUpa hue arthAt vahA~para khar3e hue // 24 // TippaNI-bhramantyAH = bhrama+laT ( zatR )+ GIp + Das / hitvA hA+ ktvA / sutyajaH = su+tyaj+khal + suH ( uppd0)| avetya=ava + iN+ ktvA ( lyap ) / lokA'valokAya = lokAnAm avalokaH, tasmai (Sa0 ta0 ) / catuSpathasya = caturNA pathAM samAhAra: catuSpathaM, tasya ( dviguH ), "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isase samAsA'nta apratyaya / "pathaH saMkhyA'vyayAdeH" isase napuMsakaliGgatA / eka rAstemeM striyoMkI bhIr3a honese caurAhemeM khar3e hokara nalane cAroM ora dekhA yaha tAtparya hai| caurAhemeM rakhA gayA dIpa logoMko dekhaneke lie sAdhana hotA hai aisI dhvani hotI hai // 24 // udvartayantyA hRdaye nipatya nRpasya dRSTiyavRtad drutaiva / viyogivarAt kucayornakhA'GkarardhendulIlagalahastitava / 25 // anvayaH-nRpasya dRSTiH udvartayantyA hRdaye nipatya adhendulIlaH kucayoH nakhA'GkaH viyogivarAt galahastitA eva drutA eva nyavRtat // 25 // vyAkhyA-nRpasya = rAjJo nalasya, dRSTiH = netram, udvartayantyAHudvartanaM Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sarga: ( samAlambhanam ) kurvatyAH, hRdaye = vakSasi, nipatya = patitvA, ardhendulIla: = ardhacandrAkAraiH, kucayoH = stanayoH, nakhA'GkaH = nakharakSataH, viyogivairAta - virahivirodhAt hetoH, galahastitA eva = hastena gale gRhItvA nunnA eva, drutA= tvaritA eva, nyavRtat = nyavartiSTa, pApabhayAditi bhAvaH // 25 // anuvAda:-rAjA nalakI dRSTi ubaTana karatI huI kisI strIke hRdaya (chAtI) meM par3akara ardhacandrake samAna AkAravAle kucoMmeM sthita nakhakSatoMse virahiyoMmeM candra ke virodhake kAraNa hAthase gale meM pakar3akara haTAI gaIke samAna zIghratA karatI huI hI lauTa gayI // 25 // TippaNI-udvartayantyAH = ud+vRt + Nic + laT ( zatR ) + DIp + Das / nipatya = ni+pat+ktvA ( lyap ) / ardhendulIlaH = adhaM cA'sau induH (ka0 dhA0) / tasya iva lIlA yeSAM te ardhendulIlAH taiH (vyadhi0 baha0) / "ardhenduzcandrazakale galahastanakhA'GkayoH" iti vizvaH, nakhA'GkaH = nakhAnAm aGkAH, taiH (10 t0)| viyogivarAt = viyogiSu vairaM, tasmAt ( sa0 ta0 ) / galahastitA = gale hastaH ( sa0 ta0 ), saH saJjAtaH yasyAH sA, galahasta+ ita+TAp / nakhAGka ( nakhakSata ) darzana aura candradarzana bhI virahiyoMko asahya honese unameM vaira (zatrutA) hotA hai yaha tAtparya hai / galemeM hAthase pakar3A jAtA huA haTatA hai yaha bhAva hai / nyavRtat-ni+vRta+lu+tipa / "dya dabhyo laDi" isase parasmaipada hokara 'puSAdidya tApluditaH parasmaipadeSu" isa sUtrase 'cli' ke sthAnameM aG / nalakI dRSTi udvartana karatI huI strIke hRdayameM par3akara.... pApake bhayase zIghratApUrvaka lauTa gaI, yaha bhAva hai // 25 // tanvImukhaM drAgadhigatya candraM viyoginastasya nimIlitAbhyAm / dvayaM draDhIyaH kRtamokSaNAbhyAM tadindutA ca svasarojatA ca // 26 // anvayaH tanvImukhaM candraM drAk adhigatya viyoginaH tasya nimIlitAbhyAm ikSaNAbhyAM tadindutA svasarojatA ca dvayaM draDhIyaH kRtam // 26 // ___ vyAkhyA-tanvImukhaM = sundarIvadanam eva, candram = indu, drAkzIghram, adhigatya prApya, haThAt dRSTveti bhAvaH / viyoginaH virahiNaH / tasya nalasya, IkSaNAbhyAM = netrAbhyAM tadindutA = tasya (tanvImukhasya ) indutA ( candratA ), svasarojatA ca=svayoH ( AtmanaH) sarojatA ca ( kamalatA ca), dvayaM = dvitayaM, draDhIyaH-dRDhataraM, kRtaM = vihitam, anyathA kathaM tatsamIpe nimIlanamiti bhAvaH // 26 // Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 naivaSIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda:-sundarIke mukharUpa candra ko haThAt dekhakara viyogI nalake mUde gaye donoM netroMne sundarIke mukhakA candratva aura. apanA kamalatva donoMko dRr3hatara banA liyA // 26 // TippaNI-tanvImukhaM = tanvyA mukhaM, tat (Sa0 ta0), tadeva candram, yaha vyastarUpaka hai / adhigatya adhi+ gam+ktvA (lyap) / viyoginaH-viyoga+ iniH+ hus / tadindutA = tasya indutA (Sa0 t0)| svasarojatA = svayoH sarojatA (10 t0)| dvayaM = dvi+tayap ( ayac ) + suH / draDhIyaH = atizayena dRDham, dRDha+ Iyasun, "ra RtohalAdelaMghoH" isa sUtra se "R" ke sthAnameM 'ra' bhAva / nalake netroMne damayantIke mukhako dekhakara usakA candrabhAva aura apanA kamalabhAva na kiyA hotA to usako dekhanese netroMkA mUdA jAnA kaise hotA? sundarIkA mukha candra ke samAna manohara aura nalake netra kamalake samAna sundara haiM yaha bhAva pratIta hotA hai| parastrIkA mukha dekhanA anucita samajhakara nalane netroMko mUda liyA kahanese unakI dhIrodAttatA pratIta hotI hai| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 26 / / catuSpaye taM vinimIlitAkSaM caturditAH sukhamagrahISyan / saMghaTapa tasmin bhRzabhInivRttAstA eva tadvatma na cedadAsyan / / 27 // anvayaH-catuppathe vinimIlitAkSaM taM caturdigetA: tAH tasmin saMdhaTaya bhRzabhInivRttAH tA eva tadvartma na adAsyan cet sukham agrahISyan // 27 // dhyAkhyA-catuSpathe = caturmArge, vinimIlitAkSaM = mudritanayanaM, parastrIdarzanabhiyeti zeSaH / taM = nalaM, caturviMgetAH = catasRbhyo digbhyaH ( kASThAtaH ) etAH ( AgatAH ), tA: = nAryaH, tasmin = nale, saMghaTaya = abhihatya, bhRzabhInivRttA: = gADhabhayaparAvRttAH, tA eva = tA nArya eva, tadvartma = nalamArga, na adAsyan cet = no dadhuzcet, sukham = anAyAsena, agrahIpyan = gRhNIyuH // 27 // anuvAda:-caurAhemeM A~khoMko mUdanevAle nalameM cAroM dizAoMse AyI huI striyAM Thokara khAkara atyanta bhayase haTatI huI unako mArga na detIM to anAyAsa hI nalako pakar3a letIM // 27 // TippaNI-catuSpathe = caturNA pathAM mamAhAra: catuSpathaM, tasmin ( dvigu0 ) / vinimIlitAkSaM = vinimIlite akSiNI yena, tam ( bahu0 ) / caturviMgetA: = catasRbhyo digbhya etAH, "taddhitArthottarapadamamAhAre ca" ima mUtrame uttarapada Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH samAsa / saMghaTaya = saM+ ghaTa + ktvA ( lyap ) / bhRzabhInivRttAH = bhRzaM bhIH ( supsupA0 ) / bhRzabhiyA nivRttAH (tR0 ta0 ) / tadvartma - nalasya vartma, tat ( pa0 ta0 ) / adAmyan = dA+lA ( kriyA'tipattimeM ) + jhiH / agrahIpyan = graha +lA ( kriyA'tipatti meM )+ jhiH / nalameM Thokara khAkara nalameM bhUtakI zaGkA kara unheM mArga dekara bhayase bhAganevAlI be striyAM kaise nalako pakar3a pAtIM, yaha abhiprAya hai // 27 // saMghaTTayantyAstarasA''tmabhUSAhIrAGakuraprotadukUlahArI / dizA nitambaM paridhApya tanvyAstatpApasantApamavApa bhUpaH // 28 // anvayaH-tarasA saMghaTTayantyAH tanvyAH AtmabhUSAhIrAkuraprotadukUlahArI bhUpaH nitamba dizA paridhApya tatpApasantApam avApa // 28 // vyAkhyA-tarasA - vegena, saMghaTTayantyAH = abhighnantyAH, tanvyAH = kasyAzcinnAryAH, AtmabhUpAhIrA'GkuraprotadukUlahArI = svabhUSaNavajrakoTisaktakSaumahArI, bhUpaH = rAjA nalaH, nitambaM = tasyAH kaTipazcAdbhAga, dizA- kApThayA, paridhApya = AcchAdya, digambaraM kRtvA iti bhAvaH / tatpApasantApa3 vastrA'paharaNakalmapaduHkham, avApa = prAptavAn // 28 // anuvAdaH-vegake kAraNa Thokara khAnevAlI kisI strIke apane bhUSaNa hIroMkI nokameM phaMse hue vastrako haraNa karanevAle rAjA nalane usake nitambako, digambara ( vastrarahita ) kara usa pApase santApako prApta kiyA // 28 // TippaNI-saMghaTTayantyAH = saM+ ghaTTa +Nic + T ( zatR )+DIp+ Gas / AtmabhUSAhIrA'GkuraprotadukUlahArI = Atmana: bhUSAH (10 ta0 ), tAsu hIrAH (sa0 ta0) tepAm aGkurAH (10 ta0), protaM ca tad dukUlam (ka0 dhA0 ), AtmabhUpAhIrA'kureSu protadukUlam ( sa0 ta0 ), tat haratIti, AtmabhUSAhIrA'Gkuraprotadukla +ha+NiniH ( upapada0 )+suH / paridhApya% pari+dhA + Nic + ktvA ( lyap ) / tatpApasantApaM tena pApam ( tR0 ta0 ), tena santApaH, tam ( tR0 ta0 ) / avApa = ava + Ap + liT + tip (Nal ) / / 28 // hataH kayAcit pathi kandukena saMghaTaya bhinna: karajaH kyaapi| kayAcatAta: kucakuGkumena saMbhuktakalpaH sa babhUva tAbhiH // 26 // Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam .. anvayaH-sa pathi kayAcit kandukena hataH / kayA'pi saMghaTaya karajaH bhinnaH / kayAcana kucakuGkamena aktaH, ( evam ) sa tAbhiH saMyuktakalpaH babhUva // 29 / / vyAkhyA--saH = nalaH, pathi-mArge, kayAcit = nAryA, kandukena = gendukena, hataH = tADitaH / kayA'pi = nAryA, saMghaTaya =abhihatya, karajaH = nakhaH, bhinna = vidAritaH, kayAcana = nAryA, kucakuMGa kumena = stanakAzmIreNa, aktaH = liptaH / evaM saH = nalaH, tAbhiH = pUrvoktAbhirnArIbhiH, saMbhuktakalpaH = upabhuktasadRzaH, babhUva = saMjAtaH // 29 // ___ anuvAdaH-nala mArgameM kisA strIse geMdase tADita hue, kisI strIse Thokara khAkara nAkhUnoMse vidArita hue aura kisI strIke stanoMke kesarase lipta ho gaye, isa prakAra ve una striyoMse upabhuktake sadRza hue // 29 // . TippaNI-hataH = han + ktaH ( karmameM )+ suH / saMghaTaya = saM+ghaTa+ ktvA ( lyap ) / karajaH = kara+jan+DaH, ( upapada0 )+bhis / bhinnaH = bhid + ktaH + suH / kucaMkuGkumena = kucayoH kuGkumaH, tena ( Sa0 ta0 ) aktaH = ajU+ ktaH ( karmameM )+ suH // 29 // chAyAmayaH kSi kayA'pi hAre nije sa gacchannatha nekSyamANaH / taccittayA'ntaniracAyi cAra svasyaiva tanvyA hRdayaM praviSTaH // 30 // anvayaH-kayA'pi nije hAre chAyAmayaH sa praikSi, atha gacchan (ata eva) na IkSyamANaH ( san ) taccittayA tanvyA svasya eva hRdayaM praviSTa iti antaH cAru niracAyi // 30 // vyAkhyA-kayA'pi = nAryA, nije = svakIye, hAre = mauktikamAlAyAM, chAyAmayaH - pratibimbarUpaH, saH = nalaH, prekSi = prekSitaH, atha = anantaraM, gacchan = apasaran, ata eva na IkSyamANaH = anirIkSyamANaH san, taccittayA cittasthitanalayA, "taccintayA" iti pAThe nalacintayA ityarthaH / tanvyA = nAryA, svasya eva = Atmana eva, hRdayaM praviSTaH = hRdaye kRtapravezaH, iti = evam, antaH = antaHkaraNe, cAru = sAdhu, niracAyi = nizcitaH // 30 // ___ anuvAdaH-kisI strIne apane hArameM pratibimbarUpa nalako dekhA / taba jAte hue unako na dekhakara apane cittame nalake rahanese usa strIne nalane mere hI hRdayameM praveza kiyA hai, isa prakArase apane anta:karaNameM acchI taraha nizcaya kiyA // 30 // Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH srg| TippaNI-chAyAmayaH = chAyA+ mayaT +suH / praikSi IkSa + luG (karmameM) +ta / gacchan = gam + laT ( zatR )+suH / IkSyamANaH = IkS + laT (karmameM) ( zAnac )+suH / taccittathA = sa citte yasyAH sA, tayA ( vyadhi0 bhu0)| praviSTa: = pra+viz + ktaH + suH / niracAyi = nir+ci+luG ( karmameM )+ ta // 30 // tacchAyasaundaryanipItadharyAH pratyekamAliGgadama ratIzaH / ratipratidvandvatamAsu nUnaM nA'bhUSu nirNItaratiH kathaJcit // 31 // anvayaH-ratIzaH tacchAyasaundaryanipItadhairyAH amU: pratyekam AliGgat, ratipratidvandvatamAsu amUSu sa kathaJcit nirNItaratiH na abhUt nUnam // 31 // vyAkhyA-ratIzaH = kAmaH, tacchAyasaundaryanipItadheryAH = nalapratibimbamaJjutvA'pahRtadhIrabhAvAH, amUH - nArIH, pratyekam-ekakAm eva, AliGgat = AliGgitavAn, paraM ratipratidvandvatamAsu = ratisadRzISu, amUSu = nArISu madhye, saH = kAmaH, kathaJcit = kenA'pi prakAreNa, nirNItaratiH = nizcitanijapatnIkaH, na abhUta-na saMvattaH, nUnam, anyathA kathaM pratyekamAliGgedityarthaH / sarvAsvapi madanavikAraH prAdurbhUta iti tAtparyam // 31 // anuvAdaH-kAmadevane nalake pratibimbake saundaryase dharyarahita una striyoMmeM pratyekakA AliGgana kiyA parantu ratike sadRza una striyoMke bIcameM kisI bhI prakArase kAmadeva ratikA nizcaya nahIM kara sakA // 31 // TippaNI-ratIzaH = rateH IzaH (10 ta0 ) / tacchAyasaundaryanipItadhairyA:= tasya chAyA tacchAyam ( Sa0 ta0 ) "vibhASA senAsurAcchAyAzAlAnizAnAm" isase npuNsklinggtaa| tacchAyasya saundaryam ( 10 ta0 ), nipItaM dhairya yAsAM tA: ( bahu0 ) / tacchAyasaundaryeNa nipItadharyAH, tAH ( tR0 t0)| ratipratidvandvatamAsu = atizayena pratidvandvA: pratidvandvatamAH (pratidvandva + tamap + TAp ) / rateH pratidvandvatamAH tAsu ( 10 ta0) / nirNItaratiH = nirNItA ratiH yena saH ( bahu 0 / ) abhUt = bhU+ luGa tip / kAmadeva una striyoMmeM ratikA nizcaya karatA to kyoM pratyekako AliGgana karatA ? nalake pratibimba ko dekhane se saba striyoMmeM kAma vikAra utpanna huA, yaha bhAva hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 31 // tasmAdadRzyAdapi nA'tibibhyustacchAyarUpA''hitamohalolAH / manyanta evA'mRtamanmathAjJAH prANAnapi svAn sudRzastRNAni // 32 // Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam __ manvayaH-sudRzaH tacchAyarUpA'hitamohalolA: adRzyAt api tasmAt na atibibhyuH / ( tathAhi ) AdRtamanmathA''jJAH ( satyaH ) svAn prANAn api tRNAni manyanta eva // 32 // vyAkhyA-sudazaH = nAryaH, tacchAyarUpAhitamohalolA: = nalaprativimvasaundaryajanitacittabhramA''saktAH ( satyaH ), adRzyAt api = adarzanIyAt api, tasmAt = nalAt bhayahetoH, na ativibhyuH = na atibhayaM prApuH / zRGgArarasena bhayAnakarasastirakRta iti bhAvaH / tathA hi AdRtamanmathAjJAH = sammAnitamadanAdezAH, manmathA'dhInA iti bhAvaH, tAdRzyaH = satyaH, svAn = svakIyAn, prANAn api = asUn api, tRNAni = tRNatulyAn, manyanta eva = vimRzanti eva // 32 // anuvAda:-striyA~ nalake prativimbake sondaryase utpanna cittabhramase Asakta hotI huI adarzanIya nalase bahuta nahIM ddriiN| ve kAmadevake adhIna hotI huI apane prANoMko bhI tRNake samAna samajhane lagIM // 32 // . TippaNI-sudazaH = zobhane dRzau yAsAM tAH ( bahu 0 ) / tacchAyarUpA''hitamohalolA: = tasya chAyA tacchAyam ( pa0 ta0 ), tasya rUpam ( pa0 ta0 ), tena AhitaH (tR0 ta0 ), sa cA'sau mohaH (ka0 dhA0 ), tena lolA: (tR0 ta0), "lolazcalasatRpNayoH" ityamaraH / ativibhyuH = ati+bhI+ liT + jhi: ( us ) / AdatamanmathA''jJAH = manmathasya AjJA (10 t0)| AdatA manmathA'jJA yAbhiH tAH ( vaha0 ), prANAn = "manyakarmaNyanAdare vibhApA'prANipu" isa sUtrase caturthIke vaikalpika honese dvitIyA / manyante = mana+laT + jhaH / prANoMko tRNavat samajhakara nalake samAgamameM satRSNa una striyoMko unase Dara kyoM hotA, yaha tAtparya hai // 32 // jAgatti tacchAyadRzAM purA yaH spRSTe ca tasmin visasarpa kampaH / drutaM gate tatpazabdabhItyA svahastitazcAruvRzAM paraM sH|| 33 // anvayaH-purA tacchAyadRzAM cArudRzAM yaH kampaH jAgati, tasmin spRpTe sati visasarpa / sa drutaM gate tatpadazabdabhItyA paraM svahastitaH // 33 // vyAkhyA-purA-pUrva, tacchAyadRzAM = nalaprativimbadarzinInAM, cArudRzAM = sundarINAM, yaH, kampaH = vepathuH jAti = sphurati, tasminnale, spRSTe sati AmRSTe sati, visamartha = prasasAra, kampa iti zepaH / saH = kampaH, drutaM = zIghra, gate = apasRte, nala iti shepH| tatpadazabdabhItyA = nalacaraNadhvAnabhayena, Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH param = sA'tizayaM, svahastitaH = svahastavAn kRtaH, prabalIkRta iti bhAvaH // 33 // anuvAdaH-pahale nalake pratibimbako dekhanevAlI sundariyoMko jo kampa utpanna huA vaha nalakA sparza karanepara bar3ha gyaa| vaha kampa nalake zItra haTa jAnepara unake pairoMke zabdake bhayase hAthase sahArA deneke samAna bahuta hI bar3ha gayA // 33 // TippaNo-tacchAyadRzAM = tasya chAyA tacchAyaM (pa0 ta0 ), tat pazyantIti tacchAyadRzaH, tAsAm ( tacchAya+dRz+-kvip + Am ) / cArudazAM = cAru dRzau yAsAM tAzcArudRzaH, tAsAm (bahu0 ) / jAgarti = jAgR+ laT + tip / purA" ke yogameM "puriluGa cAmme" isase dUta artha meM laT / visasarpa = vi+ sRpa + liT + tip ( Nala ) / tatpadazabdabhItyA = tasya pade ( 10 ta0 ), tayoH zabdaH (Sa0 ta0), tasmAt bhItiH tayA (pa0 t0)| svahastitaH = svasya hastaH (10 ta0 ), saH asyA'stIti svahastaH "arzaAdimyo'c" isase aca pratyaya / svahastaH kRtaH, svahasta zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic + ktaH ( karma meM )+suH / isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai / / 33 // ullAsyatA spRSTanalA'GgamaGgaM tAsAM nalacchAyapibA'pi dRSTiH / . azmaiva ratyAstavanati patyA cheve'pyabodhaM yadaharSi loma / / 34 / / anvaya:-ratyAH patyA spRSTalA'Gga tAsAm aGgam ullAsyatAm / nalahecchAyapiva. tAsAM dRSTi: api ullAsyatAm / ( param ) chede api abodha loma yat aharSi tat azmA eva anati / / 3 / / vyAkhyA-ratyAH = ratidevyAH, patyA = bho, kAmeneti bhAvaH / spRSTanalAGgam - AmRSTanalazarIraM, tAsAM = nArINAm, aGga = dehA'vayavaH, ullAsyatAm = ullAsaM prApyatAM, nalacchAyapivA = nalapratibimbardAzanI, tAsAM - nArINAM, tuSTi: api = nayanam api, ullAsyatAm = ullAsaM prApyatAm, tayordvayorapi cetanatvAditi bhAvaH / ( param ) chede'pi = kartane'pi, avodhaM = vodharahitam, acetanamiti bhAvaH / loma-roma, yat aharSi % harSitaM, tat azmA eva = prastara eva, anati nartitaH // 34 // anuvAvaH-nalake aGgako sparza karanevAle nArIke aGgako kAmadeva ullAsayukta kare, isI taraha nalake prativimbako dekhanevAlI unakI dRSTiko ullAsayukta Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kare, parantu kATanepara bhI saMjJAse rahita romako bhI jisane harSita kiyA kAmadevane usa pattharako hI nacAyA // 34 // ___ TippaNI-spRSTanalA'Gga = nalasya aGgam (pa0 ta0 ), spRSTaM nalA'GgaM yena tat ( bahu0 ) / ullAsyatAm = ud + lasa+Nic + loT (karmameM )+ t| nalacchAyapibA = nalasya chAyA nalacchAyaM (Sa0 ta0 ), tat pibatIti, nalacchAya-pA+zaH+TA (upapada0 ) suH / "pAghrAdhmAdheDdazaH zaH" isa sUtrase za pratyaya huA hai / abodham avidyamAno bodho yasya tat ( naJ bahu0 ) / aharSi = hRS + Nic + luG ( karmameM ) +ta / anati = nRt + Nic + luG ( karmameM )+t| pattharako nacAneke sadRza roma-harSaNa ( romAJca ) ko utpanna karanevAle kAmadevase asAdhya kyA hai ? yaha bhAva hai| isa padyameM romaharSaNa aura azmanartana vAkyA'rthoMke sAdRzyakA AkSepa karanese vAkyA'rthavRtti nidarzanA alaGkAra hai // 34 // yasminnalaspRSTakametya hRSTA bhUyo'pi taM dezamagAnmagAkSI / nipatya tatrA'sya dharArajaHsthe pAde prasIdeti zanairavAdIt // 35 // anvayaH- mRgAkSI yasmin nalaspRSTakam etya hRSTA taM dezaM bhUyo'pi agAt / tatra dharArajaHsthe asya pAde nipatya prasIda iti zanaiH avAdIt / / 35 // vyAkhyA-mRgAkSI = hariNalocanA, yasmin = deze, nalaspRSTaka = nalAliGganavizeSam, etya = prApya, hRSTA = romAJcitA, taM = pUvoktaM, dezaM sthAna, bhUyo'pi = punarapi, agAt = agamat / tatra = tasmindeze, dharArajaHsthe = bhUmidhulisthite, asya = nalasya, pAde = pAdapratikRtI, nipatya = patitvA, prasIda = anugahANa, punaH sparzaneti zeSaH / iti = itthaM, zanaiH = mandasvaram, avAdIt = uktavatI, sparza tu na lebhe, tasyA'pagamAditi bhAvaH // 35 // ___ anuvAdaH-mRganayanA jisa * sthAnameM nalake AliGganavizeSako pAkara romAJcayukta huI thI usa sthAnako phira prApta huii| vahA~para usane dharatIkI dhulimeM par3e hue nalake caraNacihnameM girakara "Apa anugraha kareM" aisA dhIrese kahA // 35 // TippaNI-mRgAkSI = mRgasya iva akSiNI yasyAH sA ( vyadhika0 bahu0 ) / nalaspRSTakaM = nalasya spRSTakaM, tat (Sa0 ta0 ) / AliGganavizeSako spRSTa ka kahate haiM, usakA lakSaNa ratirahasyameM aisA diyA hai Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH "yadyopitaH saMmukhamAgatAyA anyA'padezAd vrajato narasya / . ___ gAtreNa gAtraM ghaTate tadetadAliGganaM spRSTakamAhurAryAH / ___ arthAt saMmukha AI huI strIke zarIrase dUsare bahAnese calate hue puruSakA zarIra jo saMghaTita hotA hai use "spRSTaka" nAmakA AliGgana kahate haiM / agAt = iN + luGa + tipa / dharArajaHsthe = dharAyA rajaH ( Sa0 ta0), tasmin tiSThatIti tasmin, dharArajaH+ sthA+ka: ( upapada0 ) + ddi| nipatya = ni+pat + ktvA ( lyap ) / prasIda = pra+ sad + loT + sip / avAdIt = vad + luG+tip // 35 // bhramannamuSyAmupakArikAyAmAyAsya bhaimovirahAt RzIyAn / aso mahaH sodhaparamparANAM vyadhatta vizrAntimapatyakAsu / / 36 // anvayaH-bhaimIvirahAt krazIyAn asau amuSyAm upakArikAyAM bhraman AyAsya muhuH saudhaparamparANAm upatyakAsu vizrAnti vyadhatta / / 36 // vyAkhyA-bhaimIvirahAt = damayantIviyogAt, krazIyAn = kRzatara:, asau = nalaH, amuSyAma, upakArikAyAM = rAjasadmani, bhraman = saJcaran, AyAsya = parizramya, muhuH vAraM-vAram, saudhaparamparANAM = rAjasadanAvalInAm upatyakAsu = AsannabhUmiSu, vizrAnti = vizrAma, vyadhatta = vihitavAn, vizrAnto'bhUdityarthaH // 36 // anuvAdaH-damayantIke viyogase atyanta kRza nala, rAjAke mahala meM ghUmate hue thakakara vAraMvAra rAjabhavanIMke nikaTa bhUmiyoMmeM vizrAnta ho gaye // 36 // TippaNI-bhaimIvirahAt = bhaimyA virahaH tasmAt (pa0 ta0 ) / krazIyAn = atizayena kRzaH, kRza + Iyasun + suH, "ra zRtohalAderlaghoH" isa sUtrase 'R' ke sthAnameM "ra" Adeza / saudhaparamparANAM = sIdhAnAM paramparAH, tAsAm (Sa0 ta0 ) / upatyakAsu = "upAdhibhyAM tyakannAsannA''rUDhayo:' isa sUtrase tyakan / upa+tyakan + TAp + sup / yahA~para saudhoMkI U~cAIse parvatameM sadRzatA honese yaha lAkSaNika prayoga kiyA gayA hai| vizrAnti = vi+zram + ktin + am / vyadhatta = vi+dhaany+ldd+t.| nArAyaNa paNDitane "upa yakAma" isake sthAnameM "adhityakAsu" aisA pATha mAnA hai, usakA "urvabhUmipu" yaha paryAya hai aura U~cI bhUmiyoMmeM yaha artha karanA cAhie / / 36 / / ullikhya haMsena dale nalinyAstasmai yathA'dazi tathaiva bhaimI / tenA'bhilikhyopahRtasvahArA kasyA na dRSTA'jani vismayAya ? // 37 // Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ anvayaH-haMsena nalinyA dale bhaimI yathA ullikhya tasmai azi, tathaiva tena abhilikhya upahRtasvahArA dRSTA ( satI ) kasyA vismayAya na ajani ? // 37 / / vyAkhyA-haMsena = cakrA'Ggena, nalinyA: = kamalinyAH, dale = patra, bhaimI = damayantI, yathA = yena prakAreNa, ullikhya = abhilikhya, pUrvamiti zeSaH / tasmai nalAya, adazi = dazitA, tathaiva = tena prakAreNava, tenanalena, abhilikhya = ullikhya, svamanovinodArthamiti zeSaH / upahRtasvahArA = kaNThA'pitanijamuktAhArA, damayantIti zeSaH, dRSTA = avalokitA, kasyAHnAryAH, vismayAya = AzcaryAya, na ajani = na jAtA, sarvasyA api nAryA vismayAya jAteti bhAvaH // 37 // ___ anuvAda:-haMsane kamalake pattepara damayantIko likhakara jaise nalako dikhalAyA thA, usI taraha unhoMne damayantIko likhakara unake galemeM apane hArako samarpita kiyA thA, use dekhakara kisa strIko Azcarya nahIM huA ? // 37 // TippaNI-ullikhya = ud + likha + ktvA ( lyap ) / tasmai "azi" darzana kriyAke grahaNase sampradAnasaMjJA hokara caturthI / upahRtasvahArA = upahRtaH sva: ( svakIyaH ) hAraH yasyAH sA ( bahu0 ) // 37 // kaumAragandhIni nivArayantI vRttAni romaa''vlivetrcihaa| sA''likhya tenaizyata yauvanIyadvAHsthAmavasthA paricetukAmA // 38 // anvayaH-tena yauvanIyadvAHsthAm avasthA paricetukAmA ( ata eva ) romA''valivecihnA kaumAragandhIni vRtAni nivArayantI sA Alikhya aikSyata / / 38 // vyAkhyA-tena = nalena, yauvanIyadvAHsthAM = tAruNyasambandhidvArA'vasthitAm, avasthAM= dazAM, dauvArikadazAM yauvanapravezadazAM ceti bhAvaH / paricetu. kAmA= abhyasitukAmA, ata eva romA''valivetracihnA = lomazreNIrUpadaNDacihnayuktA, kaumAragandhIni = zaizavasaMsparzIni, vRttAni = caritrANi, cApalAnIti bhAvaH / nivArayantI = niSedhayantI, sA= damayantI, Alikhya = abhilikhya, aikSyata = IkSitA, kaumArayauvanavayaHsandhau vidyamAnAM damayantImabhilikhya nalo'pazyaditi bhAvaH // 38 // ___anuvAdaH- nalane yauvanake dvAra meM sthita avasthAkA paricaya karanekI icchA karanevAlI ata eva romazreNIrUpa vetake daNDake cihnavAlI aura bacapanase honevAlI caJcalatAkA nivAraNa karanevAlI damayantIko likhakara dekhA // 38 // Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH TippaNI-yovanIyadvAHsthAm = yauvanasya iyaM yauvanIyA, yauvana zabdase "vRddhAcchaH" isa sUtrase cha ( Iya ) pratyaya hokara strItvavivakSAmeM TAp pratyaya / yauvanIyA cA'so dvA: (ka0 dhA0 ), tasyAM tiSThatIti yauvanIyadvAHsthA, tAma, yauvanIyadvAra+sthA+ka+( upapada0)+ am / paricetukAmA = paricetuM kAmaH yasyAH sA ( bahu0 ), tuM kAmamatasorapi" isase 'tum' ke makArakA lop| romA''valivetracihnA = romNAm AvaliH (10 ta0), sA eva vetraM cihnaM yasyAH sA ( bahu0 ) / kaumAragandhIni = kumAryA bhAvaH kaumAraM, kumArI+ aN / tasya gandhaH = lezaH (10 t0)| so'sti yeSAM, tAni, kaumAragandha + iniH + zas / nivArayantI = nivArayatIti, ni+vRJ + Nic + laT ( zatR ) + DIp + suH'| aikSyata = IkSa+ laG (karmameM ) + ta / damayantIkA bacapana samApta ho rahA hai aura vaha yuvA'vasthAke dvAra meM avasthita hai jaise dvArapAlikA betakI char3I lekara dvArameM rahakara cApalyakA nivAraNa karatI hai vaise hI vaha bhI yauvanameM utpanna romAvalIrUpa vetrayaSTiko lekara kumArIbhAvameM honevAle cApalyakA nivAraNa kara rahI hai aisI damayantIko rAjAne ciMtrita kiyA, yaha tAtparya hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 38 / / pazyAH purandhrIH prati sAndracandrarajaHkRtakroDakumAracakre / citrANi cakre'dhvani cakravaticihna taghripratimAsu cakram // 39 // anvayaH-sAndracandrarajaHkRtakrIDakumAracakre adhvani cakravarticihnaM tadadhripratimAsu cakraM pazyAH purandhrIH prati citrANi cakre // 39 // vyAkhyA-sAndracandrarajaHkRtakrIDakumAracakre = ghanakarpUrapAMsukrIDitavAlasaGgha, adhvani = mArge, cakravarticihna = sArvabhaumalakSaNaM, tadadhripratimAsu = nalacaraNapratibimbeSu, cakraM = cakrarekhAH, pazyA: = pazyantIH, purandhrIH prati = striya uddizya, citrANi = AzcaryANi, cakre = cakAra, nala iti zeSaH // 39 // anuvAdaH-jahA~para gADha kapUrakI dhUlimeM kumAra loga krIDA kara rahe haiM aise mArgameM cakravartIke cihnavAle nalake caraNoMke prativimvoMmeM sthita cakrarekhAoMne dekhanevAlI striyoMmeM Azcarya utpanna kiyA // 39 // TippaNI-sAndracandrarajaHkRtakrIDakumAracakre = candrasya rajAMsi (Sa0 ta0), "atha karpUramastriyAm / ghanasArazcandrasaMjJaH" ityamaraH / sAndrANi ca tAni candrarajAMmi (ka0 dhaa0)| kumArANAM cakram (Sa0 t0)|kRtaa krIDA yena tat (bhu0)| Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam * takrIDaM kumAracakraM yasmin saH ( bahu 0 ) / sAndracandrarajobhiH kRtakrIDakumAracakra: tasmin ( tR0 ta0 ) / cakravarticihna= cakre ( rAjamaNDale ) vartate (pradhAnatvena) tacchIla: cakravartI, cakra+vRt + Nini: ( upapada0 ), cakravartI sArvabhaumaH" ityamaraH / cakravartinaH cihna, tat (10 ta0 ) / tadadhripratimAsu = tasya ajrI ( 10 ta0), tayoH pratimAH, tAsu ( Sa0 ta0 ) / pazyAH = pazyantIti, tAH, dRzadhAtuse "pAghrAdhmAdheDdRzaH zaH" isa sUtrase zapratyaya / cakre=kR + liT+ta // 39 // tAruNyapuNyAmavalokayantyoranyonyameNekSaNayoMrabhikhyAm / madhye mahataM sa babhUva gacchAnAkasmikAcchAdanavismayAya // 40 // anvayaH-tAruNyapuNyAm anyonyam abhikhyAm avalokayantyoH eNekSaNayoH madhye gacchan sa mUhUrtam AkasmikA''cchAdanavismayAya babhUva // 40 // vyAkhyA-tAruNyapuNyAM = yauvanasundarIm, anyonyaM = mithaH, abhikhyAM = zobhAm, avalokayantyoH = pazyantyoH, eNekSaNayoH = mRgAkSyoH, madhye = antare, gacchan = vajan, = saH = nalaH, muhUrta = kSaNamAtram, AkasmikAcchAdanavismayAya AkasmikAcchAdanena ( nirhetukavyavadhAnena ) vismayAya (AzcaryAya), babhUva = abhavat // 40 // ___anuvAdaH--yauvanase sundara aura paraspara zobhAko dekhanevAlI mRganayanA do striyoMke bIcameM jAte hue nalane kucha kSaNataka akasmAt vyavadhAna honese Azcaryako utpanna kiyA // 40 // TippaNI-tAruNyapuNyAM = tAruNyena puNyA, tAm (tR0 ta0 ), "puNyaM tu cArvapi" ityamaraH / eNekSaNayoH = eNasya ( mRgasya ) iva IkSaNe yayoste eNekSaNe, tayoH ( vyadhikaraNabahu0 ) / AkasmikA''cchAdanavismayAya = AkasmikaM ca tat AcchAdanam ( ka0 dhA0 ), tena vismayaH, tasmai ( tR0 ta0 ) / babhUva = bhU+ liT + tip ( Nal ) / isa padyameM vyavadhAnake kAraNake binA vyavadhAnakI ukti honese vibhAvanA alaGkAra hai / / 40 // puraHsthitasya kvacidasya bhUSAratneSu nAryaH pratibimbitAni / vyomanyadRzyeSu nijAnyapazyan vismitya vismitya sahasrakRtvaH // 41 // anvayaH-kvacit nAryaH puraHsthitasya asya azyeSu bhUpAratneSu nijAni pratibimbitAni vyomani vismitya vismitya sahasrakRtvaH apazyan / / 41 / / Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH vyAkhyA-kvacit = kutracit deze, nAryaH = striyaH, puraH sthitasya = puratovidyamAnasya, asya =nalasya, adRzyeSu = adarzanIyeSu, bhUSAratneSu - bhUSaNamaNiSu, nijAni = svakIyAni, pratibimbitAni = pratibimbAni, vyomani = AkAze, vismitya vismitya = bhUyo bhUyo vismitA bhUtvA, sahasrakRtvaH = sahasravAram, apazyan = vyalokayan // 41 // anuvAda:-kisI sthAnameM striyoMne sAmane rahe hue nalake adRzya bhUSaNoMke ratnoMmeM apane pratibimboM ko AkAzameM bArambAra Azcarya mAnakara hajAroM vAra dekhA // 41 // TippaNI-adRzyeSu-na dRzyAni, teSu ( natra 0 ) / bhUSAratneSu = bhUSANAM, ratnAni teSu (Sa0 ta0) / vismitya-vi+smiG + ktvA (lyp0)| sahasrakRtvaH= sahasra zabdase "saMkhyAyAH kriyA'bhyAvRttigaNane kRtvasuc" isa sUtrase kRtvasuc pratyaya ( avyaya0 ) / apazyan = dRz + laG + jhiH / isa padyameM AdhArake binA pratibimbako dekhanekI uktise akAraNameM kAryakI utpatti honese vibhAvanA alaGkAra hai // 41 // tasmin viSajyA'rdhapathAnnivRttaM tadaGgarAgacchuritaM nirIkSya / vismaratAmApuranusmarantyaH kSiptaM mithaH kandukamindumukhyaH // 42 // anvayaH-indumukhyaH mithaH kSiptaM tasmin viSajya ardhapathAt nivRttaM tadaMGgarAgaccharitaM kandukaM nirIkSya anusmarantyaH vismeratAm ApuH // 42 // __vyAkhyA-indumukhyaH = candravadanAH striyaH, mithaH parasparaM, kSiptaM = preritaM, kintu tasmin=nale, viSajya saMghaTya, ardhapathAt =ardhamArgAt, nivRttaM pratyAgacchanta, tadaGgarAgacchuritaM = nalA'GgarAgaruSitaM, kandukaM = genduka, nirIkSya = dRSTvA, anusmarantyaH = anusandadhAnAH, kuta etat iti zeSaH / vismeratAm = ativismayazIlatAm, ApuH = prApuH // 42 // ____ anuvAdaH-sundariyA~ parasparameM pheMke gaye parantu nalameM Thokara khAkara Adhe mArgase lauTe hue nalake aGgake candana Adi lepana dravyase sambaddha geMdako dekhakara (kisakA aGgarAga isameM lagA tathA Adhe mArgase kaise lauTA ? ) aisA anusandhAna karatI huI atyanta Azcaryayukta ho gayIM // 42 // TippaNI - indumukhyaH = induriva mukhaM yAsAM tAH (bahu0) / vipajya=vi+ saJja+ktvA ( lyap ) / ardhapathAt = ardhazcA'sau panthAH, ardhapathaH, tasmAt (karma0), "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isase samAsA'nta apratyaya / tadaGga Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam rAgacchuritaM = aGge rAgaH ( sa0 ta0 ), tasya aGgarAgaH (pa0 ta0), tena churitaH, tam ( tR0 ta0 ) / vismaratAM = vismayazIlAH, vismerAH, vi+smi+ra:+ TAp / "namikampismyajasakamahiMsadIpo ra:' isase rapratyaya / vismerANAM bhAvaH, tattA, tAm vismera+tal +TAp + am // 42 // puMsi svabha'vyatiriktabhUte bhUtvA'pyavIkSAniyamanatinyaH / chAyAsu rUpaM bhuvi tasya vokya phalaM vRzorAnazire mahiSyaH // 43 // anvayaH-mahiSyaH svabhartRvyatiriktabhUte puMsi avikSAniyamavatinyo bhUtvA api bhuvi tasya chAyAsu rUpaM vIkSya dRzoH phalam Anazire // 43 // vyAkhyA-mahiSyaH = rAjapalyaH, svabhartRvyatiriktabhUte = nijapatyatiriktabhUte, puMsi = puruSe, parapuruSe viSaya iti bhAvaH / avIkSAniyamavatinyo bhUtvA api adarzanA'vazyaMbhAvavratavatyo bhUtvA api, bhuvi = kuTTimabhUmau, tasya = nalasya, chAyAsu = pratibimbeSu, rUpam = AkAraM saundayaM vA, vIkSya dRSTvA, dRzoH = netrayoH, phalaM-sAphalyam, AnazireprAptavatyaH / / 43 / / anuvAdaH-rAjapatniyoMne apane patise atirikta puruSa-(parapuruSa ) meM na dekhaneke saMkalpase vratavAlI hokara bhI kuTTima bhUmimeM nalake pratibimboMmeM Akara vA saundarya dekhakara netrakI saphalatA pA lI / / 43 / / TippaNI - svabhartRvyatiriktabhUte = svasyA bhartA ( pa0 ta0 ) / vyatirikto bhUtaH (supsupAH) / svabha: vyatiriktabhUtaH, tasmin (pa0 t0)| avIkSAniyamaatinyaH = na vIkSA ( natra 0 ) / tasyA niyamaH ( pa0 ta0 ) tena vatinyaH ( tR0 t0)| Anazire = az + liT + jhaH ( ireca ), "aznotezca" isa mUtrase nuT Agama // 43 // vilokya tacchAyamaki tAbhiH "pati prati svaM vasudhA'pi dhtte| yathA vayaM kiM madanaM tathainaM trinetranetrA'nalakIlanIlam" || 44 // anvayaH-tAbhiH tacchAyaM vilokya "yathA vaya sva pati prati madanaM dadhmahe tathA vasudhA api svaM pati prati trinetranetrA'nalakIlanIlam evaM dhatte kim ( iti )" aki / / 44 // vyAkhyA-tAbhiH = rAjapatnIbhiH, tacchAyaM = nalacchAyAM, nIlAmiti zeSaH / vilokya = dRSTvA, yathA = yena prakAreNa, vayaM = rAjamahiSyaH, svaMsvakIyaM, pati prati =bhartAraM bhImaM prati, madanaM = kAmaM ( dadhmahe = dhArayAmaH ) Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSTaH sargaH - 3 tathA tenaiva prakAreNa, vasudhA api-bhUmiH api, svaM-svakIyaM, pati prati-svAminaM bhImaM pratyeva, trinetranetrA'nalakIlanIlaM = mahezvaranetrAgnijvAlakRSNavarNam, enaM = madanaM, dhatte ki dhArayati kim ? ( iti = evam ) aki = utprekSitam // 44 // ___ anuvAdaH-bhImakI rAniyoMne nalakI chAyA dekhakara "jaise hama loga apane pati ( bhIma ) ke prati kAmadevako dhAraNa karatI haiM, vaise hI pRthivI bhI apane pati ( nala) ke prati mahAdevake netrake agnikI jvAlAse nIlavarNavAle kAmadevako dhAraNa karatI hai, aisI tarkanA kI // 44 // TippaNI-tacchAyaM-tasya chAyA tacchAyaM, tat (10 t0)| trinetranetrA'nalakIlanIlaMtrINi netrANi yasya saH ( bahu0 ), tasya netram ( Sa0 ta0) trinetranetram eva analaH ( rUpaka0 ) / tasya kI lAH ( Sa0 ta0 ), varuIyorkhAlakIlau' ityamaraH / trinetranetrA'nalakIlaH nIlaH tam ( tR0 ta0) / dhatte dhAn + laT + ta / atarki-tarka+Nic + luG+ta / isa padyameM jamInapara par3I huI nalakI chAyAmeM kAmadevakI saMbhAvanA karanese utprekSA alaGkAra hai / nalakI chAyAmeM bhI striyoMko kAmadevakI bhrAnti huI to sAkSAt nalameM kyA kahanA hai ? // 44 // rUpaM praticchAyikayopanItamAloki tAbhiryavi nAma kAmam / tathApi nA''loki tadasya rUpaM hAridrabhaGgAya vitIrNabhaGgam // 5 // anvayaH-praticchAyikayA upanItaM rUpaM tAbhiH Aloki yadi, kAmaM nAma / tathA'pi hAridrabhaGgAya vitIrNabhaGgam asya tad rUpaM na Aloki // 45 // - vyAlyA-nalaM pazyantInAM rAjamahiSINAM parapuruSadarzanena kathaM na vratabhaGgaH ? ityatrAha -rUpamiti / praticchAyikayA = pratibimbena, upanItaM = prApitaM, rUpaM = chAyAtmakaM nalasvarUpaM, tAbhiH = rAjamahiSIbhiH, Aloki yadi = AlokitaM cet, kAma = yatheSTam, AlokyatAmiti zeSaH / nAma / tathA'pi= pratibimbopAttanalarUpadarzane'pi, hAridrabhaGgAya = haridrAkhaNDAya, vitIrNabhaGga dattaparAjayam, asya = nalasya, tad = prasiddhaM, rUpaM-svarUpaM, na Aloki = na AlokitaM, sAkSAdrUpadarza ne doSaH, praticchAyAdarzane na doSa iti bhAvaH // 45 // ___anuvAdaH-pratibimbase lAye gaye nalake rUpako rAniyoMne dekhA to, yatheSTa dekha leM ( kyA harja hai ? ) / tathA'pi haldI vA suvarNake Tukar3eko parAjita karanevAle nalakA prasiddha svarUpa unhoMne nahIM dekhA // 45 // .. 3 ne . Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam _ TippaNI-praticchAyikayA = praticchAyA eva praticchAyikA, tayA praticchAyA + kaH ( svArtha meM )+TAp + ttaa| "pratyayasthAt kAtpUrvasyAta idApyasupaH" isa sUtrase AkArake sthAnameM ikAra / Aloki = AG+loka+ Nic + luG ( karmameM )+ta / hAridrabhaGgAya-haridrAyA ayaM hAridraH, haridrA+ aN / hAridrasya bhaGgaH, tasmai ( Sa0 ta0 ) / vitIrNabhaGga = vitIrNo bhaGgo yena tat (bahu0 ) / isa padyase nalake lokottara saundaryakI sUcanA milatI hai // 45 // bhavanavRzyaH pratibimbadehavyUhaM vitanvan maNikuTTimeSu / puraM parasya pravizan viyogI yogIva citraM sa rarAja rAjA // 46 // anvayaH-viyogI sa rAjA adRzyo bhavan maNikuTTimeSu pratibimbadehavyUha vitanvan, (tathA ) parasya puraM pravizan yogI iva rarAja citram // 46 // vyAkhyA-viyogI = virahI ayogI ca, saH=pUrvoktaH, rAjA nala:, adRzyo bhavan =adarzanIyo bhavana, maNikuTTimeSu = ratlanibaddhabhUmiSu, pratibimbadehavyUhaM = praticchAyAzarIrasamUha, vitanvan = sampAdayan, ( yogipakSe pratibimbadehavyUha = bahuyogazarIrasamUha, vitanvan = yugapat kalpayan ) tathA parasya = anyasya rAjJaH, puraM = nagaraM, ( yogipakSe )-parasya anyasya jIvasya, puraM = zarIraM, parakAyamiti bhAvaH / pravizan = pravezaM kurvan, yogI iva aNimAdisiddhimAn iva, rarAja- zuzubhe / citram = Azcaryam // 46 // anuvAdaH-viyogI ve rAjA ( nala ) adRzya hote hue, jaise aNimA Adi siddhivAlA yogI adRzya hokara eka hI bAra aneka zarIroMkA vistAra karatA huA dUsare jIvake zarIrameM praveza karatA hai vaise hI ratnanibaddha bhUmimeM pratibimba zarIroMko phailAte hue dUsare ( bhIma ) ke nagarameM praveza kara yogIke samAna zobhita hue-Azcarya hai / / 46 // TippaNI-viyogI = viyoga + iniH + su| adRzyaH = na dRzyaH ( natra0 ) / maNikuTTimeSa = maNinibaddhAH kuTTimAH, teSu (madhyamapadalopI s0)| pratibimbadehavyUha = pratibimbazca te dehAH (ka0 dhA0 ), teSAM vyUhaH, tam ( 10 ta0 ) / vitanvan = vi+tanu+laT ( zatR )+ su / puraM = "puraM puri zarIre ca" iti vizvaH / rarAja = rAja+liT +tip ( nnl)| isa padyameM upamA alaGkAra hai / / 46 // pumAnivA'spazi mayA dhamansyA, chAyA mayA puMsa iva vyaloki / avanivA'taki mayA'pi kizciditi sma sa straMNagiraH zRNoti // 47 // Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH anvayaH-"bhramantyA mayA pumAn iva aspazi / mayA puMsaH chAyA. iva, vyaloki / mayA api kazcit bruvan iva aki" iti straNagiraH sa zRNoti sma // 47 // vyAlyA-bhramantyA = saMcarantyA, mayA, pumAn iva = kazcit puruSa iva aspazi = spRSTaH / mayA, puMsaH = kasyacitpuruSasya, chAyA iva = pratibimbam iva, vyaloki = vilokitA / mayA api, kazcit ko'pi puruSaH, bruvan ivalapan iva, atakitarkitaH / iti = evaMrUpAH, straNagiraH = strIsamUhavacanAni, athavA strIbhavAni vacanAni, saH = nala:, zRNoti sma = zrutavAn // 47 // anuvAdaH-dhUmatI huI maiMne puruSake samAna kisIko chU liyaa| maiMne puruSake samAna kisIkI chAyA dekhI / maiMne bhI bolate hue kisIkI tarkanA kI // 47 // TippaNI-bhramantyA = bhrama+ laT ( zatR ) + DIp +ttaa| aspazispRza+ luG ( karmameM ) +t| vyaloki = vi+loka+luG ( karmameM )+ ta / bruvan - brU+laT ( zatR )+su / atarki=tarka+Nic+luG (karmameM)+ t| straNagiraH = strINAM samUhaH straNam, strI zabdase "strIpuMsAbhyAM nasnabau bhavanAt" isase nana pratyaya / straNasya giraH, tAH (10 t0)| atha vA-strISu bhavAH straNAH (strI+nana +jas) / tAzca tA giraH, tAH (ka0 dhA0 ) zRNoti sma = zru+laT + tip, "sma" ke yogameM "laT sme" isase bhUtakAlameM laT // 47 // ambAM praNamyopanatA natAlI nalena bhaimI pathi yogamApa / sa bhrAntabhaimISu na tAM viveda, sA taM ca nA'dRzyatayA dadarza // 48 // anvayaH-natAGgI bhaimI ambAM .praNamya upanatA ( satI ) pathi nalena yogam Apa / ( kintu ) sa bhrAntabhaimISu tAM na viveda / sA ca tam adRzyatayA na dadarza // 48 // - vyAkhyA-natAGgI = AnatadehA'vayavA, bhaimI = damayantI, ambA-mAtaraM, praNamya = praNatya, upanatA = AgatA satI, pathi = mArge, nalena = naiSadhena saha, yoga = sambandham, Apa = prAptavatI / kintu, saH = nala:, bhrAntabhaimISu = bhrAntidRSTadamayantISu, alIkabhaimISu, tAM satyarUpAM bhaimI, na viveda = vivicya na jJAtavAn / sA ca = damayantI ca, taM = nalam, adRzyatayA = adarzanIyatvena, na dadarza-no dRSTavatI // 48 // Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anuvAdaH-avanata aGgoMvAlI damayantIne mAtAko praNAma kara AtI huI mArgameM nalake sAtha sambandha pA liyaa| kintu nalane bhrAntise dekhI gaI damayantiyoMke bIcameM satyarUpa damayantIko nahIM pahacAnA / damayantIne bhI . adRzya honese nala ko nahIM dekhA / / 48 // ____ TippaNI-natA'GgI=natAni aGgAni yasyAH sA ( bahu 0 ) / ambAm= "ambA savitrI jananI mAtA ce"ti halAyudhaH / praNamya = pra+nam+ktvA ( lyap ) / upanatA = upa+nam + ktaH + TApa / pu| Ap + liT + tip ( Nal ) / bhrAntabhaimISu = bhrAntAzca tAH bhamyaH, tAsu ( ka0 dhA0 ) / viveda = vid + liT + tip ( Nal ) / dadarza = dRz + liT + tip (Nal ) // 48 // prasUprasAdAdhigatA prasUnamAlA nalasyaM bhramavIkSitasya / liptA'pi kaNThAya tayopakaNThe sthitaM tamAlambata satyameva // 46 // anvayaH-prasUprasAdA'dhigatA prasUnamAlA tayA bhramavIkSitasya nalasya kaNThAya kSiptA api upakaNThe sthitaM satyam eva tam Alambata // 49 // vyAkhyA-prasUprasAdA'dhigatA mAtrAnurAgaprAptA, prasUnamAlA-puSpamAlikA, tayA = damayantyA, bhramavIkSitasya = bhrAntidRSTasya, nalasya naiSadhasya, kaNThAya%3D galAya, kSiptA api = preritA api, upakaNThe = samIpe, sthitaM = vidyamAnaM, satyam eva = tathyameva, tam = nalam, Alambata = prAptavatI // 49 // anuvAdaH-mAtAse anurAgapUrvaka dI gayI phUloMkI mAlA damayantIse bhrAntise dekhe gaye nalake galeke lie samarpita kI jAnepara bhI nikaTameM rahe hue sacamuca hI nalako prApta huI // 49 // TippaNI-prasUprasAdA'dhigatA = prasUte iti prasUH (pra+sU+kvip + suH ), "janayitrI prasUrmAtA jananI" ityamaraH / tasyA: prasAda: (10 ta0 ), "syAtprasAdo'nurAge'pi" ityamaraH / tena adhigatA ( tR0 ta0 ) / prasUnamAlA = . prasUnAnAM mAlA (10 ta0 ) / bhramavIkSitasya = bhrameNa vIkSitaH, tasya ( tR0 ta0 ) / Alambata AGa+lavi+ laGa+ta // 49 // khagvAsanAdRSTajanaprasAdaH satyeyamityadbhutamApa bhUpaH / kSiptAmadRzyatvamitAM ca mAlAmAlokya tAM vismayate sma bAlA // 50 // Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSTaH sargaH anvayaH-bhUpaH vAsanAdRSTajanaprasAdaH iyaM sak satyA iti adbhutam aap| bAlA ca kSiptAm adRzyatvam itAM tAM mAlAm Alokya vismayate sma // 50 // vyAkhyA-bhUpaH = rAjA, nlH| vAsanAdRSTajanaprasAdaH = nirantarabhAvanAvilokitabhaimIrUpajanA'nugrahabhUtA, iyaM = svakaNThasthitA, sak = puSpamAlA, satyA = satyabhUtA, iti = hetoH, adbhutam = Azcaryam, Apa = prApa / bAlA ca = damayantI ca, kSiptAm = (prAk ) AtmanA nyastAM, (pazcAt ) adRzyatvam = adarzayanItvam, itAM = prAptAM, tAM = pUrvasthitAM, mAlAM = srajam, Alokya dRSTvA, vicAryeti bhAvaH / vismayate sma = vismitA abhUt // 50 / ____ anuvAda:-rAjA nalane nirantara bhAvanAse dekhI gayI damayantIkI anugrahabhUta yaha mAlA satyarUpa huI isa kAraNase AzcaryakA anubhava kiyA / damayantI bhI bhrAntidRSTa nalako pahale saupI gaI pIche adRzyabhUta usa mAlAko vicArakara Azcaryayukta ho gayI // 50 // TippaNI-vAsanAdRSTajanaprasAdaH = vAsanayA dRSTaH ( ta0 ta0 ), sa cA'sau janaH ( ka0 dhA), tasya prasAdaH (10 t0)| adRzyatvaM = na dRzyatvaM, tat ( naJ0 ) / Alokya = AG + loka+ktvA ( lyap ) / vismayate sma-vi+ smiG+laT + ta // 50 // anyonyamanyatravadIkSamANo. paraspareNA'dhyuSite'pi deshe| AliGgitA'lokaparasparA'ntastavyaM mithasto pariSasvajAte // 51 // anvayaH-tau paraspareNa adhyuSite deze api anyonyam anyatravat IkSamANau AliGgitA'lIkaparasparA'ntaH mithaH tathyam ( eva ) pariSasvajAte // 51 // vyAkhyA-tau = bhaimInalau, paraspareNa = anyonyena, adhyuSite = adhiSThite, deze api = sthAne api, anyonyaM = parasparaM, nalo bhaimI, sA ca nalamiti bhAvaH / anyatravat = dezAntara iva, IkSamANau = pazyantI, anyatra sthAyinAviva pazyantAviti bhaavH| AliGgitA'lIkaparasparA'ntaH = AliGganamithyAtvajJAnaM yathA tathA, mithaH = anyonyaM, tathyaM yathArtham eva, pariSasvajAte-AliGganaM caRtuH // 51 // anuvAdaH-damayantI aura nalane paraspara eka hI sthAnameM sthita hokara bhI eka-dUsareko bhinna sthAnameM rahe hue ke samAna dekhate hue parasparake AliGganako antaHkaraNameM mithyA samajhakara bhI parasparameM sacamuca hI AliGgana kiyA // 51 // Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-adhyuSite = adhi+ vas + ktaH ( karmameM )+ngi| anyatravat = anyatra iva, "tatra tasyeva" isa sUtrase vati pratyaya / IkSamANau = IkSete iti, IkSa+laT ( shaanc)+au| AliGgitA'lIkaparasparAntaH = AliGgitam ( AliGganam ) alIkaM ( mithyA) yasya tat (.bahu0 ) / parasparasya antaH ( antaHkaraNam ), Sa0 t0| AliGgitA'lIkaM parasparAntaH yasmin ( karmaNi tadyathA tathA ), bahu0 / kri0 vi0 / pariSasvajAte = pari-upasargapUrvaka "svaJja pariSvaGge" dhAtuse liT + AtAm / "zranthigranthimbhisvaJjIyAM liTaH kittvaM vA" isase kittvake pakSameM "aniditAM hala upadhAyAH Giti" isase 'na' kA lopa / "upasargAta sunoti0" ityAdi sUtrase Satva / damayantI aura nalane pahalekI vAsanAse parasparakI ceSTAko mithyA mAnate hue bhI satya hI parasparameM AliGganako prApta kiyA yaha abhiprAya hai // 51 // sparza tamasyAdhigatA'pi bhaimI mene punantimadarzanena / nRpastu pazyannapi tAmadItastambho na SatuM sahasA zazAka // 52 / / anvayaH-bhaimI taM sparzam adhigatA api punaH asya adarzanena bhrAnti mene / nRpastu pazyan api udItastambhaH ( san ) tAM sahasA dhatuM na zazAka // 52 // vyAkhyA-bhaimI = damayantI, taM = pUrvoktaM, tathyamiti zeSaH / sparzam = Amarzanam, adhigatA api = prAptA api, punaH = bhUyaH, asya = nalasya, adarzanena = adRzyatvena, bhrAnti = bhrama, mene = jJAtavatI ato nalaM grahItuM na zazAketi bhAvaH / nRpastu = nalastu, pazyan api = damayantIM vilokayan api, udItastambhaH = utpannastabdhabhAvaH, utpannastambhAkhyasAttvikabhAvaH sanniti bhAvaH / tAM = damayantI, sahasA = jhaTiti, dhatuM - grahItuM, na zazAka = zakto na babhUva // 52 // anuvAdaH-damayantIne nalake satya sparzako pAkara bhI phira nalake adRzya honese use bhrama smjhaa| rAjA nala to damayantIko dekhakara bhI stambhanAmaka sAttvika bhAvakI utpatti honese unheM sahasA pakar3aneke lie samartha nahIM hue // 52 // TippaNI-adarzanena = na darzanaM, tena ( nan0 ) / udItastambhaH = udItaH stambho yasya saH (bhu0)| dhatuM = dhR+tumun / zazAka = zak + liT + Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH tip ( Nal ) / isa padyameM stambha padArthakI vizeSaNagatise dhAraNameM azaktikI kAraNatAse padArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai // 52 / / sparzAtiharSAvRtasatyamatyA pravRtya mithyApratilagSaboSo / punarmithastathyamapi spRzanto na bhaddadhAte pathi to vimugdho // 5 // anvayaH-vimugdhau tau sparzA'tiharSAdRtasatyamatyA pravRtya mithyApratilabdhabodhau punaH mithaH tathyaM spRzantau api na zraddadhAte // 53 // __ vyAkhyA-vimugdhau=bhrAntiyuktau, tau-damayantInalau, sparzA'tiharSAdRtasatyamatyA = AmarzanAtyAnandadRDhIkRtatathyabuddhayA, pravRtya = punarvyApRtya, mithyApratilabdhabodhau = pravRtte'pi sparzA'lAbhAt mRSeti jJAtavantau iti bhAvaH / punaH = bhUyaH, itthamubhayadarzAnA'nantaramiti bhAvaH / mithaHparasparaM, tathyaM = yathArtham spRzantau api = sparza kurvantau api, na zraddadhAte = vizvAsaM na cakratuH / / 53 // ____anuvAdaH-bhrAntiyukta damayantI aura nalane prathama sparzase utpanna atizaya harSase use satya hai aisA samajhakara phira AliMganameM pravRtta honepara sparza na pAnese "yaha jhUThA thA" aisA jJAna pAkara phira parasparameM sacamuca sparza karate hue bhI usakA vizvAsa nahIM kiyA // 53 // TippaNI-sparzA'tiharSA''dRtasatyamatyA = atyantaM harSa : atiharSaH (gti0)| sparzena atiharSaH ( tR0 ta0 ) / satyA cA'sau matiH (ka0 dhA0 ) / AdRtA cA'sau satyamatiH ( ka0 dhA0 ) / sparzAtiharSeNa AdatasatyamatiH, tayA (tR0 t0)| pravRtya = pra + vRt + ktvA ( lyap ) / mithyApratilabdhaMbodhau - pratilabdho bodhau yAbhyAM tau ( bahu0 ) / mithyA ( mithyAtvena ) pratilabdhabodhau ( supsupA0 ) / spRzantau = spRza + laT ( zatR0 ) + au / zraddadhAte = zrat + dhA + liT + AtAm / "zradantarorupasargavadvRttiH" isa niyamase zrat zabdakI Atidezika upasargatAse 'dhA' dhAtuse pUrva prayoga huA hai / / 53 // sarvatra saMvAdyamabAdhamAno rUpazriyA'tithyakaraM paraM to| na zekatuH kelirasAdvirantumalokamAlokya parasparaM tu / / 54 // ___ anvayaH-tau rUpazriyA sarvatra saMvAdyaM param Atithyakaram alIkaM parasparaM Alokya abAdhamAnI kelirasAt virantuM na zekatuH // 54 / Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam dhyAkhyA-tau = bhaimI nalau, rUpazriyA = saundaryasampatyA, sarvatra sarvA'vayaveSu, saMvAdyaM=mithaH saMvAdA'haM, parasparA'nurUpamiti bhAvaH / ata eva param = atyantam, AtithyakaraM = mithaH satkArakAri, alIkam = asatyaM, parasparam = anyonyaM karma Alokya = dRSTvA, abAdhamAnau - mithyA iti amanyamAnoM santau, kelirasAt = krIDArAgAt, virantunivartituM, na zekatuH = samathau nA'bhavatAm / / 54 // ___ anuvAda:-damayantI aura nala saundaryasampattise saMpUrNa avayavoMmeM parasparameM yogya, atizaya parasparameM satkAra karanevAle mithyAbhUta parasparake karmoMko dekhakara "yaha mithyA hai" aisA nahIM mAnate hue krIDAke anurAgase nivRtta na ho sake // 54 // TippaNI-rUpazriyA = rUpasya zrI:, tayA (Sa0 ta0 ) / saMvAdyaM = saM + vad + Nyat + am / Atithyakaram = AtithyaM karotI ti, tat, Atithya + kR+Ta+( upapada0 ) am / kelirasAt - kele rasaH, tasmAt (Sa0 ta0 ) / virantuM = vi+ram + tumun / zekatuH = zak + liT + atus // 54 // parasparasparzarasomisekAttayoH kSaNaM cetasi vipralambhaH / snehA'tidAnAdiva dIpikAcinimiSya kiJcid dviguNaM didIpe // 15 // anvayaH-tayoH cetasi vipralambhaH parasparasparzarasomisekAt kSaNaM snehA'tidAnAt dIpikAciH iva kiJcit nimiSya dviguNaM didIpe // .55 // vyAkhyA--tayo:-damayantInalayoH, cetasi = citte, vipralambhaH = virahaH, parasparasparzarasomisekAt = anyonyAmarzanasukhataraGgasecanAt, kSaNaM = kaJcitkAlaM, snehA'tidAnAt = tailAdibahuprakSepAt, dIpikA'ciH iva = dIpajvAlA iva, kiJcit = ISat, nimiSya = nivArya, dviguNaM = dvayAvRtti, adhikamityarthaH, didIpe = prajajvAla // 55 // - anuvAdaH-damayantI aura nalake cittameM viraha parasparameM sparzasukhakI taraGgoMke secanase kucha samayataka taila Adi DAlanese dIpakI jvAlAke samAna kucha manda hokara dviguNa prajvalita huA // 55 // ___TippaNI-parasparasparzarasomisekAt = parasparayoH sparzaH (10 ta0), tasya rasaH (10 ta0 ) tasya UrmayaH (10 ta0 ) taiH sekaH, tasmAt ( tR0 ta0 ) / snehA'tidAnAt = snehasya atidAnaM, tasmAt (10 ta0 ) / dIpikAciH = dIpikAyA arciH (Sa0 ta0 ) / nimiSya = ni + miS + ktvA ( lyap ) / Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH dviguNaM = dvau guNau ( AvRttI ) yasmin karmaNi tadyathA tathA ( bahu0 ) / didIpe= dIpa+ liT +ta ( ez ) / isa padya meM upamA alaGkAra hai // 55 // vezmA'pa sA dheryaviyogayogAd boghaH ca mohaM ca muhurddhaanaa| punaHpunastatra puraH sa pazyan banAma tAM subhravamujrameNa // 56 / / andhayaH-sA dhairyaviyogayogAt muhuH bodhaM mohaM ca dadhAnA vezma Apa / sa tatra tAM subhra vam udbhrameNa punaH punaH puraH pazyan babhrAma // 56 // ___ vyAkhyA-sA damayantI, dhairyaviyogayogAt = dhRtivirahasambandhAt, muhuH - vAraM vAraM, boghaM = samyagjJAnaM, mohaM ca%3 mithyAjJAnaM ca, dadhAnA = dhArayantI, vezma = nijabhavanam, Apa = prAptA, saH = nalaH, tatra = tasmin sthAne, tAM%3D pUrvoktAM, subhra vaM = sundarI damayantIm, udbhrameNa = bhrAntyA, punaH punaH = bhUyo bhUyaH, puraH=agre, pazyan = vilokayan, babhrAma = bhramaNaM cakAra, punadamayantIprAtyAzayeti bhAvaH // 56 // ___ anuvAdaH--damayantI dhairya aura viyogake sambandhase bAraMbAra jJAna aura mohako dhAraNa karatI huI apane prAsAdameM prApta huii| nala vahA~para damayantIko bhrAntise bAraMbAra sAmane dekhate hue bhramaNa karane lage // 56 // TippaNI-dhairyaviyogayogAt = dhairya ca viyogazca ( dvandvaH ), tayoH yogaH, tasmAt ( Sa0 ta0 ) / subhra vaM = zobhane dhruvau yasyAH sA subhraH, tAm ( bahu0) / babhrAma = bhrama+liT +tip ( Nala ) / 'babhrAma' kahanese cApala-nAmaka saJcArI bhAvakI pratIti hotI hai, usakA lakSaNa hai "mAtsaryadveSarAgAdezcApalyaM tvanavasthitiH / " 3-178 / isa padyameM yathAsaMkhya alaGkAra hai // 56 // . paddhayAM nRpaH saMcaramANa eSa ciraM paribhramya kathaMkathaMcit / vidarbha rAjaprabhavAnivAsaM . prAsAdamabhraGkaSamAsasAda / / 57 // anvayaH--eSa nRpaH padbhayAM saMcaramANaH ciraM paribhramya kathaMkathaMcit vidarbharAjaprabhavAnivAsam abhraGkarSa prAsAdam AsasAda // 57 // _ vyAkhyA-eSaH = ayaM, nRpaH = rAjA, nala:, / padbhayAM = pAdAbhyAM, saMcara,mANaH = gacchan, ciraM = bahukAlaM, paribhramya = parito bhrAntvA, kathaMkathaMcit = atikaSTena, padAtitveneti zeSaH / vidarbharAjaprabhavAnivAsaM = damayantyadhiSThitam, abhraGkaSaM = gaganaspazi, prAsAdaM = saudham, AsasAda = prAptavAn // 57 // Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda:-rAjA nala bahuta samayataka paidala paribhramaNa karate hue atikaSTa se AkAzako chUnevAle ( unnata ) damayantIke bhavana ko prApta hue // 57 // TippaNI-padbhayAM = pAda zabdase "paddannomAs" ityAdi sUtrase pdbhaav| saMcaramANaH = saMcarata iti, saM+cara+laT ( zAnac ) + su / "samastRtIyAyuktAt" isa sUtrase Atmanepada / paribhramya = pari+bhram + ktvA ( lyap ) / vidarbharAjaprabhavAnivAsaM = vidarbhANAM rAjA vidarbharAjaH (10 t0)| prabhavati vidarbharAjaH prabhavaH ( kAraNam ) yasyAH sA vidarbharAjaprabhavA ( bahu0 ) / tasyA nivAsaH, tam (Sa0 ta0 ) / abhraGkaSam = abhraM kaSanIti, tam abhra+kaS + khac ( upapada0)+am / "sarvakUlA'bhrakarISeSu kaSaH" isase khaca pratyaya aura mum Agama / AsasAda = AGa +sada + liT + tip ( Nala ) // 57 // sakhIzatAnAM sarasevilAsaH smarA'varodhabhramamAvahantIm / vilokayAmAsa sabhA sa bhaimyAstasya pratolImaNivedikAyAm / / 58 // . anvayaH--sa tasya pratolImaNivedikAyAM sakhIzatAnAM sarasaiH vilAsaH smarA'varodhabhramam AvahantIM bhaimyAH sabhAM vilokayAmAsa // 58 // vyAkhyA-saH nalaH, tasya pUrvoktasya prAsAdasya, pratolImaNivedikAyAM= prAGgaNaratnapariSkRtabhUmau, sakhIzatAnAM = bahusaMkhyAnAM vayasyAnAM, sarasaiH= anurAgayuktaH, vilAsaH = lIlAbhiH, smarA'varodhabhramaM = kAmAntaH purabhrAntim, AvahantI = kurvatI, bhaimyAH = damayantyAH, sabhApariSadaM, vilokayAmAsa = dadarza // 58 // anuvAva:-nalane pUrvokta damayantIke prAsAdake prAGgaNameM maNiyoMkI vedikAmeM saikar3oM sakhiyoMkI lIlAoMse kAmadevake antaHpurakI bhrAntiko utpanna karanevAlI damayantIkI sabhAko dekhA // 58 // TippaNI-pratolimaNivedikAyAM = maNInAM vedikA ( Sa0 ta0 ) / pratolyAM maNivedikA, tasyAm ( sa0 t0)| sakhIzatAnAM = sakhInAM zatAni, teSAm (Sa0 t0)| sarasa: rasena sahitAH, taiH ( tulyayogabahu0 ) / smarA'varodhabhramaM% smarasya avarodhaH (Sa0 ta0), tasya bhramaH, tam ( 10 ta0 ) / AvahantIm = AG + vaha + laT ( zatR )+DIp + am / vilokayAmAsa = vi + loka + Nica + liT + tip ( Nal ) // 58 // Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH kaNThaH kimasyAH pikaveNuvoNAstitro jitAH sUcayati trirekhaH / ityantarastUyata kApi yatra nalena bAlA kalamAlapantI // 59 // anvayaH - yatra kalam AlapantI kA'pi bAlA nalena trirekhaH asyAH kaNThaH pikaveNuvINAH tisro jitAH iti sUcayati ? iti antaH astUyata kim // 59 // vyAkhyA -atha kaNTha ityAdibhizcaturdazabhiH padyairdamayantIsabhAM varNayatikaNTha iti / yatra = damayantIsabhAyAM, kalaM = madhuram, AlapantI = rAgAlApa kurvatI, kA'pi = kAcit, bAlA = yuvatiH, nalena = naiSadhena, trirekhaH= rekhAtrayayuktaH, asyAH = bAlAyAH, kaNThaH = galaH, pikaveNuvINAH = kokilavaMzavallakyaH, tisraH = api, jitAH = parAbhUtAH, iti, sUcayati kiM-sUcanAM karoti kim, iti = evam, antaH = antaHkaraNe, astUyataHstutA // 59 // anuvAda:-jisa damayantIkI sabhAmeM manohara rAgakA AlApa karatI huI kisI yuvatIko nalane tIna rekhAoMse yukta isake kaNThane koyala, vaMzI aura bIna ina tInoMko jIta liyA hai aisI sUcanA karatA hai kyA ? isa prakAra antaHkaraNameM prazaMsA kii|| 59 // TippaNI-AlapantI = AlapatIti, AG + lapa+laT ( zatR )+ DIpa+suH / trirekhaH = tisro rekhA yasya saH ( bahu0 ) / pikaveNuvINAH = pikazca veNuzca vINA ca ( dvandvaH ) / sUcayati = sUca+Nic + laT + tim / astUyata=STuja+laGa ( karmameM )+ta / isa padya meM kAvyaliGga aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 59 // etaM nalaM taM damayanti ! pazya tyajAtimityAlikUlaprabodhAna / zrutvA sa nArIkaravartizAromukhAt svamAzaGkata yatra dRSTam / / 60 // anvayaH-sa yatra nArIkaravartizArImukhAt 'he damayanti ! tam etaM nalaM pazya, AtiM tyaja" iti AlikulaprabodhAn zrutvA svaM dRSTam AzaGkata // 60 // vyAkhyA-saH = nalaH, yatra = damayantIsabhAyAM, nArIkaravartizArImukhAt = kAntAhastagatazArikAvadanAt he damayanti he bhaimi !, taM = manaHsthitam, etam samIpataravartinam, nalaM = naiSadhaM, pazya = vilokaya, AtiM = pIDAM, viyogajanitAmiti zeSaH / tyaja = muJca, iti = evaMrUpAn, AlikulaprabodhAn = sakhIsamUhAzvAsanoktIH, zrutvA = AkarNya, svam = AtmAnaM, dRSTaM = vilokitaM, tAbhiriti zeSaH / AzaGkita AzaGkitavAn // 60 // Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "44 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda:- nalane jisa damayantIkI sabhAmeM kisI strIke hAthapara baiThI huI mainAke mukhase "he damayanti ! apane manameM sthita ina nalako dekhie, viyogake duHkhako chor3ie", sakhiyoMke aise AzvAsanavAkyoMko sunakara ina logoMne mujhe dekha liyA hai kyA ? aisI AzaGkA kI // 60 // - TippaNI-nArIkaravartizArImukhAt = nAryAH karaH (10 ta0), nArIkare vartate tacchIlA iti nArIkaravartinI ( nArIkara + vRt + NiniH + DIpa ( upapada0) su / sA cA'sau zArI .( ka0 dhA0), "kRdikArAdaktinaH" isase DIpa hokara strIliGga meM "zArI" aisA rUpa hotA hai| "zArirnAkSopakaraNe, striyA~ shkunikaantre|" iti medinii| nArIkaravartizAryA mukhaM, tasmAt (10 ta0 ) / tyaja-tyaja+loT + sip / AlikulaprabodhAn prabodhyate ebhiriti prabodhAH, pra+ budh +ghaJ ( karaNa artha meM ) / alIna kulam (10 ta0 ), tasya prabodhAH, tAn (10 ta0 ) / mainAke vAkyameM nArIkoM vAkyakA bhrama honese ina striyoMne mujhe dekha liyA nalane aisI AzaGkA kI yaha bhAva hai / ata eva isa padyameM bhrAntimAn alaGkAra vyaGgaya hai, isa prakAra vastuse alaGkArakI dhvani hai // 6 // yatrakayA'lIkanalokRtAlIkaNThe mRssaabhiimbhviibhvntyaa| tadRkpathe dohadikopanItA zAlInamASAyi madhUkamAlA / / 61 // anvayaH--yatra tadRkpathe mRSAbhImabhavIbhavantyA ekayA alIkanalIkRtA''lIkaNThe dauhadikopanItA madhUkamAlA zAlInam AdhAyi // 61 // vyAkhyA--yatra = damayantIsabhAyAM, tadRkpathe = naladRSTimArge, mRSAbhImabhavIbhavantyA = AropitabhaimIbhavantyA, ekayA = sakhyA, alIkanalIkRtA''lIkaNThe = mRSAnaiSadhIkRtasakhIgale, dauhadikopanItA = dhAtrIsamarpitA, madhUkamAlA = madhudrumapuSpasrak, zAlInam = adhRSTaM, lajjAmanthara yathAtatheti bhAvaH / adhAyi-AhitA // 61 // anuvAdaH-jisa damayantIkI sabhAmeM nalake dRSTimArgameM damayantIkA nakala karanevAlI eka strIne nalakA nakala karanevAlI sakhIke galemeM dhAtrI ( dhAya ) se dI gayI mahuekI mAlAko namratAke sAtha DAla diyA // 61 // TippaNI-tadRkpathe = dRzoH panthA dRkpathaH (10 ta0 ) / tasya dRkpathaH, tasmin (Sa0 ta0 ) / mRSAbhImabhavIbhavantyA = bhImAt bhavatIti bhImabhavA (bhIma+bhU+ac + TAp ) / mRSA bhImabhavA ( supsupA0 ) / amRSA bhIma Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH bhavA mRSAbhImabhavA yathA saMpadyate tathA bhavatIti mRSAbhImabhavIbhavantI, tayA mRSAbhImabhavA+cci + bhU+laT ( zatR )+ DIp +TA / alIkanalIkRtA''lIkaNThe = alIkazcA'sau nala: (ka0 dhA0 ) / analIkanala: alIkanala: yathA saMpadyate tathA kRtA alIkanalIkRtA ( alIkanala + cviH + kR + ktaH+ TAp / sA cA'sau AlI (ka0 dhA0 ), tasyAH kaNThaH, tasmin (Sa0 ta0), dauhadikopanItA = dohadam ( garbhiNImanorathaH ) eva dohadam, dohada + aN ( svArtha meM ) + su / dohadam (pUraNIyatvena ) asti yasyAH sA dauhAdikA ( dhAtrI ) dauhada zabdase "ata iniThanau" isase Than ( ika ) aura strItvavivakSA meM TAp / dhAya garbhiNIke manorathako pUrNa karanemeM niyukta hotI hai ataH use "dohadikA" kahate haiM / tayA upanItA ( tR0 ta0) / yaha mallinAthasammata artha hai| nArAyaNa paNDitake matake anusAra "tarugulmalatAdInAmakAle kuzalaH kRtam / puSpAdyutpAdaka dravyaM dohadaM syAttu tatkriyA / " isa zabdArNavakozake anusAra vRkSAdike asamayameM puSpa Adike utpAdaka padArthako dohada' kahate haiM, dohade niyuktaH dauhadikaH ( mAlAkAra: ), "tatra niyuktaH" isa sUtrase dohada zabdase Thak ( ika ) aura AdivRddhi / dauhadikena upanItA ( tR0 ta0 ) / madhUkamAlA-madhukAnAM mAlA (10 ta0 ), "madhUke tu DapuSpamadhu mau0" ityamaraH / zAlInaM ="zAlInakaupIne adhRSTA'kAryayoH' isase nipAtana / AdhAyi = AG + dhA + luja ( karma meM ) + ta / "Ato yuk cirAkRtoH" isase yuk Agama // 61 // candrA''bhamAnaM tilakaM dadhAnA tadvinnijA''syendukRtA'nubimbam / sakhImukhe candrasakhe. sasarja candrA'navasthAmiva kA'pi yatra // 62 // anvaya:-yatra kA'pi candrA''bham Abhra tilakaM candrasakhe sakhImukhe tadvanijA''syendukRtA'nubimbaM dadhAnA candrA'navasthAM sasarja iva // 62 // vyAkhyA-yatra = damayantIsabhAyAM, kApi = sundarI, candrA''bhaM = candrasadRzam, Abhram = abhravikAraM, tilakaM = lalATA''bharaNaM, candrasakhe = candrasadRze, sakhImukhe = vayasyAvadane, tadvannijA'syendukRtA'nubimbam = abhratilakayuktasvamukhacandra vihitapratibimbaM yathA tathA, dadhAnA = racayantI, candrA'navasthAM = candrA'navasthiti, candrA'saGkhayatAmiti bhAvaH, sasarja iva = janayAmAsa iva // 62 // Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ anuvAdaH-damayantIkI sabhAmeM kisI sundarIne candrake sadaza abhrakake tilakako candramAke sadRza sakhIke mukhameM abhrakake tilakase yukta apane mukhacandrase pratibimbita kara lagAtI huI mAno candramAkI anavasthA ( aneka saMkhyA ) ko utpanna kiyA // 62 // TippaNI-candrA'bhaM = candrasya iva AbhA yasya saH, tam ( vyadhikaraNa bahu0 ) Abhrama : abhrasya vikAraH, tam ( abhra + aN + am)| candrasakhe candrasya sakhA ( sadRzaH ) candrasakhastasmin / (Sa0 t0)| sakhImukhe = sakhyA mukhaM, tasmin (10 ta0 ) / tadvannijA''syendukRtA'nubimbaM = tat (Abhratilakam ) asti yasmin sa tadvAn ( tad + matup + suH)| nijaM ca tat Asyam ( ka0 dhA0 ) / nijAsyam eva induH ( rUpaka0 ) / kRtam abhrabimbaM yasmistat ( bahu0 ) / nijAsyendunA kRtA'nubimba ( tR0 ta0) / tadyathA tathA, ( kri0 vi0 ) / dadhAnA = dhatta iti dhA + laT ( zAnac ) + TAp / . candrA'navasthAM - na avasthA ( nana 0 ) / candrasya anavasthA, tAm (10 ta0 ), sasarja = sRj + liT + tip ( Nala ) / isa padyameM upamA, rUpaka aura utprekSA inakA aGgA'GgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 62 // dalodare kAJcanakatakasya kSaNAnmaSIbhAvuka varNarekham / tasyaiva yatra svamananalekhaM lilekha bhaimI nkhlekhniibhiH|| 63 // anvayaH- yatra bhaimI kAJcanakaitakasya dalodare kSaNAt maSIbhAvukavarNarekhaM tasya eva ( kRte ) svam anaGgalekhaM nakhalekhanIbhiH lilekha / / 63 / / vyAkhyA- yatra = damayantIsabhAyAM, bhaimI = damayantI, kAJcanakaitakasya = svarNaketakIpuSpasya, dalodare = patramadhye, kSaNAta = jhaTiti, maSIbhAvukavarNarekhaM = zyAmIbhavadakSaravinyAsaM, tasya eva = nalasya eva, kRte iti zeSaH / svaM= svakIyam, anaGgalekha = kAmasandezaM, nakhalekhanIbhiH = nakharUpalekhanasAdhana:, lilekha = likhitavatI // 63 // anuvAdaH-sabhAmeM damayantIne suvarNaketakI puSpake patteke bhItara kucha hI kSaNameM syAhI honevAle akSaravinyAsase yukta apane kAmasandezako nalake hI lie nakharUpa kalamoMse likhA // 63 // TippaNI-kAJcanakaitakasya = ketakyA vikAra: katakam, ketakI zabdase "tasya vikAraH" isa sUtrase aN aura Adi vRddhi / kAJcanaM ca tat kataka, tasya ( ka0 dhA0 ) / dalodare = dalasya udaraM, tasmin ( 10 ta0 ) / maSIbhAvukavarNa Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH 47 rekhaM bhavanazIlA bhAvukAH, bhU dhAtuse "laSapatapadasthAbhUvRSahanakamagamabhzRyabhya ukab" isa sUtrase ukaJ pratyaya / masyA bhAvukAH ( Sa0 t0)| varNAnAM rekhAH (10 ta0 ) maSIbhAvukA varNarekhA yasmin, tam ( bhu)| anaGgalekham = anaGgasya lekhaH, tam ( Sa0 ta0 ) / nakhalekhanIbhiH = nakhA eva lekhanyaH, tAbhiH ( rUpaka0 ) / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 63 / / vilekhituM bhImabhuvo lipISa sakhyAtivikhyAtibhRtA'pi yatra / azAki lIlAkamalaM na pANimapAri karNotpalamakSi naiva // 64 // anvayaH--yatra lipISu ativikhyAtibhRtA api sakhyA bhImabhuvaH lIlAkamalaM vilekhitum azAki, pANi tu na azAki / karNotpalaM vilekhitum apAri, akSi tu na apAri eva / / 64 // ___ vyAkhyA--yatra = sabhAyAM, lipISu = citrakarmasu, ativijyAtibhRtA apiati prasiddhimatyA api; sakhyA = vayasyayA, bhImabhuvaH = damayantyAH , lIlAkamalaM vilAsapadma, vilekhituM-citraviSayIkartum, azAki-zaktam, pANi tu= damayantyAH karaM tu, vilekhitumiti zeSaH / na azAki = na zaktam tadapekSayA utkRSTatvAditi bhaavH| karNotpalaM = zrotra kuvalayaM, damayantyA iti zeSaH / vilekhituM = citraviSayIkartum, apAri-pAritaM, akSi tu = damayantyA netraM tu, na apAri eva = na pAritam eva, vilekhitumiti zeSaH, yatrasaundaryasya sarvopamAnA'tItatvAditi bhAvaH // 64 // . anuvAda:-jisa sabhAmeM citrakarmomeM atyanta prasiddha honepara bhI damayantIkI sakhI damayantIke lIlAkamalako likha sakI, parantu damayantIke hAthako nahIM likha sakI, usI taraha vaha damayantIke karNabhUSaNa kamalako likha sakI, parantu damayantIke netrako nahIM likha sakI // 64 // TippaNI-lipISu = kRdikArAyaktinaH" isase DIp / ativikhyAtibhRtA = atyantaM vikhyAtiH ( gati0 ) / tAM bibhartIti ativikhyAtibhRt, tayA / ativikhyAti + bhR+kvip ( uppd0)+ttaa| bhomabhuvaH = bhImAt bhavatIti bhIma bhUH, tasyAH, bhIma+bhU + kvip (gati0 )+ Gas / lIlAkamalaM = lIlAyAH kamalaM, tat (Sa0 t0)| vilekhituM = vi+likha+tumun "zakadhRSajJAglAghaTarabhalabhaRsahA'rhA'styartheSu tumun" isa sUtrase zaka dhAtu upapada honese tumun / azAki = zaka+luG ( bhAvameM )+t| karNotpalaM = karNasya utpalaM, tt| (10 t0)| vilekhituM vi+likha+tumun / paryApti' Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam arthameM "paryAptivacaneSvalamartheSu" isa sUtra se tumun / apAri = "pAra ( tIra ) karmasamAptau" dhAtuse Nic luGa ( karmameM)+ta // 64 // bhemImupAvINayadetya yatra kalipriyasya priyaziSyavaryaH / gandharvavadhvaH svaramadhvarINatatkaNThanAlekadhurINavINaH // 65 // anvayaH-yatra gandharvavadhvaH kalipriyasya priyaziSyavargaH svaramadhvarINatatkaNThanAlakadhurINavINaH ( san ) etya bhaimIm upAvINayata // 65 // vyAkhyA-yatra - damayantIsabhAyAM, gandharvavadhvaH = gandharvA'GganA: eva, kalipriyasya = kalahapriyasya, nAradasyeti bhAvaH / priyaziSyavargaH = vallabhacchAtrasamUhaH, svaramadhvarINatatkaNThanAlakadhurINavINaH = svarakSaudrapUrNadamayantIgalanAlasamavallakIkaH san, etya = Agatya, bhaimI = damayantIm, upAvINayat = upAgAyat // 65 // anuvAbaH- jisa sabhAmeM nAradakI priya ziSyAeM gandharvo kI striyA~ madhu( zahada ) ke samAna svarase pUrNa damayantIke kaNThanAlake sadRza vINAko letI huI Akara damayantIko bInase gAtI thIM // 65 // TippaNI-gandharbhavadhvaH gandharvANAM vadhvaH (10 ta0 ) / kalipriyasya=priyaH kali: ( kalahaH ) yasya saH, tasya ( bahu 0 ) / "vA priyasya" isa vArtikase priya zabdakA paranipAta / priyaziSyavargaH = priyAzca te ziSyAH (ka0 dhA0), teSAM vargaH (Sa0 ta0 ) / svaramadhvarINatatkaNThanAlakadhurINavINaH-svara eva madhu (ruupk0)| na rINam arINam ( naJ ) / rIG+kta-rINam / "syannaM rINaM snutaM sra tam" ityamaraH / svaramadhunA arINam ( tR0 t0)| kaNTha eva nAlam ( rUpaka0 ) / tasyAH kaNThanAlaM ( Sa0 ta0), svaramadhvarINaM ca tatkaNThanAlam (ka0 dhA0 ) / ekA cA'sau dhUH ekadhuga (ka0 dhA0 ), "RkapUrabdhaHpathAmAna bhe" isase samAsA'nta apratyaya aura TAp / ekadhurAM vahantIti ekadhurINAH, ekadhurAzabdase "ekadhurAlluk ca" isa sUtrase khac aura mum Agama / ekadhurINa vINA yasya saH ( bahu 0 ) / tatkaNThanAlena ekadhurINavINaH (tR0 t0)| damayantIkA kaNThasvara bInake svarake samAna thA, isalie damayantIke kaNTharUpa bInake nAlake sAtha eka hI bhArako dhAraNa karanevAlI vINAko lenevAlI gandharvastriyAM yaha bhAva hai / etya = AG + iN + ktvA ( lyap ) / upAvINayat = vINayA upAgAyat, upa+ AG + vINA+ Nic + laG + tip / "satyApapAzarUpavINAtUlazlokasenAlomatvacavarmavarNacUrNacurAdibhyo Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH Nic" isase Nic huA hai| isa padyameM rUpaka aura upamAkA saMsRSTi alaGkAra hai / / 65 // nAvA smaraH kiM harabhItiguptaH payodhare khelati kumbha eva / ityardhacandrA''bhanakhA'GkacumbikucA sakho yatra sakhIbhiruce // 66 // anvayaH--yatra ardhacandrA'bhanakhA'GkacumbikucA sakhI "smaraH harabhItigupteH payodhare eva kumbhe nAvA khelati kim ?" iti sakhIbhiH Uce / / 66 // vyAkhyA--yatra = bhaimIsabhAyAm, ardhacandrA''bhanakhA'GkacumbikucA = ardhacandrAkAranakhakSatayukta payodharA, sakhI = vayasyA, smaraH = kAmaH, harabhIti gupteH = zambhubhayarakSA'thaM, payodhare = kSIradhare, nIradhare, vA eva, kumbhe = kalaze, nAvA = naukayA, nakhAlenaiveti zeSaH / khelati ki = viharati kim, dAhaparihArAyeti zeSaH / iti - evaM, sakhIbhiH = vayasyAbhiH, Uce = uktA // 66 // ___ anuvAdaH-damayantIkI jisa sabhAmeM ardhacandrake sadRza nakhakSatase yukta stanoMvAlI sakhIko sakhiyoMne-"he sakhi ! kAmadeva mahAdevake bhayase rakSAke lie tumhAre stanarUpa kumbhameM nakhakSatarUpa naukAse vihAra karatA hai kyA ?" aisA vAkya kahA // 66 // TippaNI-arddhacandrA'bhanakhA'GkacumbikucA = addhaM cA'sau candraH ( ka0 dhA0 ) / nakhasya aGkaH (10 ta0 ) / arddhacandrasyeva AbhA yasya saH ( vyadhikaraNabahu0 ) / arddhacandrAbhazcA'sau nakhA'GkaH ( ka0 dhA0 ) / taM cumbata iti arddhacandrA''bhanakhA'GkacumbinI, ( arddhacandrA'bhanakhA'Gka + cumbi+ NiniH ( upapada0)+ au / to kucau yasyAH sA.( bahu0 ) / harabhItigupteH = harAt bhItiH ( pa0 ta0), tasyA guptiH, tasyAH (10 t0)| sambandhasAmAnyameM SaSThI / payodhare = dharatIti dharaH, dhRJ + aca / payasA (kSIrANAM nIrANAM ca ) dharaH, tasmin ( 10 t0)| "payaH syAt kSIranIrayoH" iti vizvaH / Uce = brU + liT ( karma meM )--ta ( ez ) / isa padmameM upamA, rUpaka aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 66 // ___ smarA''zugIbhUya vidarbhasubhrUvakSo yadakSobhi khalu prasUnaiH / najaM sRkannyA tadazodhi teSu yatraikayA sUcizikhAM nikhAya // 67 // anvayaH-prasUnaH smarA''zugIbhUya vidarbhasubhrUvakSaH yat akSobhi, khalu tat yatra teSu sUcizikhAM nikhAya srajaM sRjantyA ekayA azodhi / / 67 // 4 nai00 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-prasUnaH = puSpaH, smarA'zugIbhUya = kAmabANA bhUtvA, vidarbhasubhrUvakSaH = damayantIhRdayaM, yat akSobhi = kSobhitaM, khalu = nizcayena, tat - kSobhaNavairaM, yatra = damayantIsabhAyAM, teSu = prasUneSu, sUcizikhAM = sUcyanaM, nikhAya = Arogya, sraja = puSpamAlAM, sRjantyA = racayantyA, ekayA = sakhyA, azodhi = niryAtitam, hRdayacchedinAM hRdayaccheda eva pratIkAra iti bhAvaH // 67 // __ anuvAdaH-phUloMne kAmake bANa hokara damayantIke hRdayako jo pIDita kiyA thA jisa sabhAmeM unhIM phUloMmeM sUIkI noMkako cubhAkara mAlA banAnevAlI eka sakhIne usakA badalA liyA // 67 // TippaNI-smarA''zugIbhUya = smarasya AzugAH (Sa0 t0)| asmarA''zugAH smarA''zugA yathA saMpadyante tathA bhUtvA smarA''zuga+vi+bhU+ktvA (lyap) / vidarbhasubhrUvakSaH = zobhane dhruvau yasyAH sA subhraH ( bahu0 ) / vidarbhANAM subhrUH (pa0 ta0), tasyA vakSaH (Sa0 t0)| akSobhi = kSubh +Ni+luGa (krmmeN)t| sUcizikhAM-sUceH zikhA, tAm (Sa0 ta0 ) / nikhAya=ni+khan+ktvA ( lyap ) / sRjantyA = sRja+ laT ( zatR ) + GIp + ttaa| azodhi = zudh + suG ( bhAvameM )-ta // 67 // yatrA'vadattAmatibhIya bhaimI "tyaja tyajedaM sakhi ! sAhasikyam / tvameva kRtvA madanAya vatse bANAnprasUnAni guNena sajjAn // "68 // anvayaH-yatra tAM bhaimI atibhIya-"he sakhi ! idaM sAhasikyaM tyaja tyaja / tvam eva prasUnAni ( eva ) bANAn guNena sajjAn kRtvA madanAya datse'' iti avadat / / 68 // vyAkhyA-yatra = sabhAyAM, tAM = mAlAsraSTrI sakhI, bhaimI = damayantI, atibhIya = atyantaM bhItvA, "he sakhi = he vayasye !, idaM = mAlAgrathanarUpaM, sAhasikyam = avimRzyakAritvaM, tyaja tyaja% muJca muJca, tvam eva, prasUnAni%3D puSpANi evaM, bANAn-zarAn, guNena tantunA jyayA ca, sajjAn = saktAn, kRtvA = vidhAya, madanAya = kAmadevAya, datse = dadAsi, iti = etAdRzaM vAkyam, avadat = uktavatI // 68 // . - anuvAdaH -jisa sabhAmeM mAlA banAnevAlI sakhIko damayantIne bahuta Darakara-"he sakhi ! isa avivekapUrNa kAryako chor3o chodd'o| tuma hI phalarUpa Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH bANoMko tantu aura pratyaJcAse sannaddha karake kAmadevako detI ho" aisA kahA // 68 // TippaNI-atibhIya = ati+bhI+ ktvA ( lyap ) / sahasA vartate iti sAhasikI, "sahasA" zabdase "ojaH saho'mbhastamasastRtIyAyAH" isa sUtrase Thak pratyaya, aura strItvavivakSAmeM DIp / sAhasikyAH karma sAhasikyaM tat sAhasikI+Sya + am / gunnen="gunnstvaavRttishbdaadijyendriyaa'mukhytntussu|" iti vaijayantI / datse = ( Du) dAna+laT-thAs // 68 // Alikhya sakhyAH kucapattrabhaGgImadhye sumadhyA makarI kareNa / yatrA'vavattAmiyamAli ! yAnaM manye tvavekA'valinAkanayAH // 66 // anvayaH-yatra sumadhyA sakhyAH kucapattrabhaGgImadhye makarI kareNa Alikhya tAm "he Ali ! iyaM tvadekA''valinAkanadyAH yAnam manye" iti avadat // 69 // vyAkhyA-yatra = sabhAyAM, sumadhyA= sundarA'valagnA kA'pi sakhI, sakhyAHvayasyAyAH, kucapattrabhaGgImadhye = stanapattraracanA'ntare, makarI = jalajantuvizeSabhAyA~, kareNa = hastena, Alikhya = likhitvA, tAM = sakhIM, he Ali = he vayasye !, iyaM = sannikRSTasthA, tvadekAvalinAkanadyAH = tvaddhAravizeSamandA. kinyAH, yAnaM vAhanam, manye utprekSe / iti = evam, avadat-uktavatI / / 69 / / -- anuvAdaH-jisa sabhAmeM kisI sakhIne apanI sakhIke kucoMkI pattraracanAke bIcameM makarIko hAthase likhakara use "he sakhi ! yaha tumhArI ekAvalI nAmaka eka lar3IkI motIkI mAlArUpa mandAkinIkI mAno vAhana hai" aisA kahA // 69 // TippaNI-sumadhyA = zobhanaM madhyaM yasyAH sA ( bahu0.) / sundara kamaravAlI yaha tAtparya hai| "madhyamaM vA'valagnaM ca madhyo'strI" ityamaraH / kucapattrabhaGgImadhye-pattrANAM bhaGgayaH ( Sa0 t0)| kucayoH pattrabhaGgayaH ( 10 ta0 ) tAsAM madhyaM, tasmin (pa0 ta0 ) / Alikhya = AG+likha+ktvA (lyap ) / tvadekAvalinAkanadyAH=ekA cA'sau AvaliH (ka0. pA0), "ekAvalyakaSTikA". ityamaraH / nAkasya nadI (Sa0 ta0 ) / tava ekA''valiH ( 10 t0)| sA eva nAkanadI ( rUpaka0 ), tasyAH / "sitamakaraniSaNNA" aise vacanase sapheda makara ( jalajantuvizeSa ) gaGgAkA vAhana hai aisI pratIti hotI hai| yAnaM= yAti anena iti, yA+ lyuT (krnnmeN)| isa padyameM rUpaka aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 69 / / Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tAmeva sA yatra jagAda bhUyaH payoSiyAvaH kucakumbhayoste / seyaM sthitA tAvakahRcchayAGkapriyA'stu vistArayazaHprazastiH / 70 // anvayaH-yatra sA tAm eva "payodhiyAdaH tAvakahRcchayA'GkapriyA te kucakumbhayoH sthitA sA iyaM vistArayazaHprazastiH astu" (iti) bhUyo jagAda // 70 // - vyAkhyA-yatra = damayantIsabhAyAM, sA = pUrvoktA prasAdhikA, tAm eva = pUrvoktAm eva sakhIM, payodhiyAdaH= samudrajalajantuH, tAvakahRcchayA'GkapriyA = tvanmanasijamakaravallabhA, te tava, kucakumbhayoH = stanakalazayoH, sthitA 3 vidyamAnA, sA = tAdRzI, iyaM = makarI, vistArayazaHprazastiH = pariNAhakIrtistutivarNAvaliH, astu = bhavatu / ( iti = evam ) bhUyaH = punarapi, jagAda uktavatI / / 70 // anuvAdaH-jisa sabhAmeM prasAdhana karanevAlI sakhIne usI sakhIko "tumhAre hRdaya meM rahanevAle kAmadevake cihna samudrake jalajantu makarakI priyA tumhAre stanakalazoMmeM vidyamAna yaha makarI stanoMke vistAra aura kIrtikI stutivarNAvali ho" aisA vAkya phira bhI kahA / / 70 // TippaNI-payodhiyAdaH = payodheryAdaH (Sa0 ta0 ) "yAdAMsi jalajantavaH" ityamaraH / tAvakahRcchayA'GkapriyA = tAvakazcA'sau hRcchayaH ( makaradhvajaH ), ( ka 0 dhA0 ) / tasya aGkaH ( cihnabhUtaH makara: ) (10 ta0 ), tasya priyA (10 ta0 ) / kucakumbhayoH = kucau eva kumbhau, tayoH ( rUpaka0 ) / vistArayazaHprazastiH = vistArazca yazazca vistArayazasI ( dvandvaH), tayoH prazastiH (10 ta0 ) / astu = as + loTa-tip / jagAda = gada + liT-tip ( Nal ) / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 70 // zArI carantI sakhi ! mArayanAmityakSadAye kathite kayApi / yatra svaghAtabhramabhIruzArI kAkUtthasAkUtahasaH sa jajJa // 71 // anvayaH-yatra sa kayA api "he sakhi ! enAM carantIM zArI mAraya" iti akSadAye kathite svaghAtabhramabhIru zArIkAkutthasA''ktahasaH jajJe // 71 // ___ vyAkhyA-yatra = yasyAM sabhAyAM, saH = nala:, 'kayA api = pAzakakrIDanazIlayA nAryA, he sakhi = he vayasye !, enAm = imAM, carantI = bhramantI, zArIm = akSopakaraNaM dAruvikAraM, mAraya = prahara, iti = evam, akSada'ye 3 pAzakadAne, kathite = abhihite sati, svaghAtabhramabhIruzArIkAkUtthasAkUtahasaH = Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH nijavyApAdanabhrAntibhItazArikAvikRtasvarotthitabhAvagarbhahAsyayuktaH, jajJe= saMvRttaH // 71 // ___ anuvAdaH-jisa sabhAmeM causara khelanevAlI kisI strIke "he sakhi ! isa calatI haI goTIko mAro" aisA causarake khelameM kahanepara apane mAre jAnekI .bhrAnti se Darapoka mainAke vikRta svarase nalako bhAvapUrNa hAsya utpanna huaa| 71 // TippaNo-carantIMcara + laT ( zatR) + DIp +am / zArI="zArI tvakSopakaraNe tathA zakunikAntare / " iti vishvH| zArIkA artha pAzA khelanekI goTI aura mainA ( pakSivizeSa ) hai / isa pada kA yahA~para goTIke arthameM prayoga hai parantu mainA apane hI arthameM isakA prayoga samajhakara apane mAre jAnekA bhaya karatI hai yaha tAtparya hai / mAraya-mRG + Nic+loTa-sip / akSadAye= akSANAM dAyaH, tasmin (10 ta0) / "akSAstu devanAH pAzakAzca te" ityamaraH / "dAyo dAne yautakAdidhane vitte ca paitRke / " iti vaijyntii| svaghAtabhramabhIruzArIkAkUtyasA''kUtahasaH = svasya ghAtaH (10 ta0), tasmin bhramaH ( sa0 ta0 ), tena bhIruH ( tR0 ta0), sA cA'sau zArI (ka0 dhA0 ), tasyAH kAkuH (10 ta0 ), tayA utthaH (tR0 t0)| AkUtena sahitaH sAkUtaH ( tulyayog2abahu0 ) / svaghAtabhramabhIruzArIkAkUtthaH sA''kUtaH hasaH ( hAsaH ) yasya saH ( bahu 0 ) / hasa dhAtuse "svanahasorvA" isa sUtrase vikalpase ap pratyaya hokara "hasaH" aisA pada niSpanna hotA hai| eka pakSameM ghara hokara "hAsaH" aisA pada bhI banatA hai / jajJe = jan+liT-ta / isa padameM bhAvodaya alaGkAra hai // 71 // bhemosamIpe sa nirIkSya yatra tAmbUlajAmbUnavahasalakSmIm / kRtapriyAdUtyamahopakAramarAlamohabaDhimAnamUhe // 72 // anvayaH-yatra sa bhaimIsamIpe tAmbUlajAmbUnadahaMsalakSmI nirIkSya kRtapriyAdUtyamahopakAramarAlamohadraDhimAnam Uhe // 72 // vyAkhyA-yatra sabhAyAM, saH = nala:, bhaimIsamIpe = damayantInikaTe, tAmbUlajAmbUnadahaMsalakSmI = nAgavallIdalasuvarNamarAlamUrtizobhAM, nirIkSya = dRSTvA, kRtapriyAdUtyamahopakAramarAlamohadraDhimAnaM = vihitabhaimIdautyamahopakRtihaMsabhramadADharyam, Uhe = UDhavAn // 72 // Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / ____ anuvAdaH-jisa sabhAmeM nalane damayantIke nikaTa rakkhI gaI sonekI haMsamUrtivAlI pAnadAnakI zobhA ko dekhakara priyA ( damayantI ) ke dautyarUpa mahAn upakAra karanevAle rAjahaMsakI bhrAntikI dRr3hatAko dhAraNa kiyA // 72 // TippaNI-bhaimIsamIpe = bhamyAH samIpaH, tasmin (Sa0 ta0 ) / sAmbUlajAmbUnadahaMsalakSmI-jAmbUnadasya haMsaH (10 t0)| "rukmaM kArtasvaraM jAmbUnadamaSTApado'striyAm / " ityamaraH / tAmbUlasya jAmbUnadahaMsaH (10 ta0 ), tasya lakSmI: tAm (10 ta0 ) / nirIkSya = nir + Iza + ktvA ( lyap ) / kRtapriyAdUtyamahopakAramarAlamohadraDhimAnaM = priyAyA dUtyam (Sa0 ta0 ) / mahAMzcA'sau upakAraH ( ka0 dhA0 ) / kRtaH priyAdUtyam eva mahopakAro yena saH (bahu0 ) / sa cA'sau marAla: (ka0 dhA0 ), tasmin mohaH ( sa0 ta0 ) / dRDhasya bhAvo draDhimA, dRDha zabdase imanic pratyaya aura "ra Rto halAderlaghoH" isa sUtrase 'R' kA 'ra' bhAva / kRtapriyAdUtyamahopakAramarAlamohasya draDhimA, tam (10 t0)| Uhe = vahaH + liT ( kartAmeM )-ta / vacisvapiyajAdInAM kiti" isa sUtrase samprasAraNa // 72 // tasminniyaM seti sakhIsamAje nalasya sanvehamatha vyavasyan / apRSTa eva sphuTamAcacakSe sa ko'pi rUpA'tizayaH svayaM tAm // 73 // anvayaH-atha tasmin sakhIsamAje nalasya sandehaM vyudasyan sa ko'pi rUpA'tizayaH svayam apRSTa eva tAM sphuTam AcacakSe // 73 // vyAkhyA-atha = sabhA'valokanA'nantaraM, tasmin = pUrvokte, sakhIsamAje = damayantIvayasyApariSadi, nalasya% naiSadhasya, sandehaM - saMzayam, katamAtra bhaimItyAkArakamiti zeSaH / vyudasyan = nirAkurvan, saH = prasiddhaH, ko'pi = anirvAcyaH, rUpA'tizayaH = saundaryavizeSaH, svayam = Atmanaiva, apRSTa eva = anayukta eva, tAM = bhaimI, sphuTaM = prakaTama, AcacakSe = AkhyAtavAn // 73 // anuvAvaH-sabhA dekhane ke anantara damayantIke usa sakhIsamAjameM nalake sandehako haTAtA huA prasiddha anirvAcya saundaryavizeSane apane Apa pUche binA hI damayantIko spaSTa rUpase kaha diyA // 73 // TippaNI-sakhIsamAje-sakhInAM samAjaH, tasmin ( Sa0 ta0') / vyudasyan vi+ ud + as + laT ( zatR )+ su / rUpA'tizayaH = rUpasya atizayaH (Sa0 t0)| apRSTaH = na pRSTaH ( nny0)| AcacakSe = AG + cakSa+ liT-ta ( ez ) // 73 // Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH bhaimIvinodAya mudA sakhobhistadAkRtInAM bhuvi kalpitAnAm / nAki madhye sphuTamapyudotaM tasyA'nubimbaM maNivedikAyAm // 7 // anvayaH-bhaimIvinodAya mudA sakhibhiH bhuvi kalpitAnAM tadAkRtInAM madhye maNivedikAyAM sphaTam udItam api tasya anubimba na aki / / 74 // vyAkhyA-bhaimIvinodAya = damayantyutkaNThA'panayAya, mudA = harSeNa, sakhIbhiH vayasyAbhiH, bhuvi = bhUtale, kalpitAnAM = racitAnAM, tadAkRtInAM= nalA''kArANAM, madhye = antare, maNivedikAyAM = ratnakhacitapariSkRtabhUmI, sphuTaM = vyaktam, udItam api jAtama api, tasya =nalasya, anubimbapratibimbaM, na arki = na tarkitam // 74 // ___ anuvAdaH-damayantIkA dila bahalAne ke lie harSapUrvaka sakhiyoM ne bhUtala meM racita nalake citroMke bIca ratnoMkI vedimeM prakaTa honepara bhI nalake pratibimbakI tarkanA nahIM kI / / 74 // ___ TippaNI-bhaimIvinodAya = bhaimyA vinodaH, tasmai (Sa0 t0)| tadAkRtInA = tasya AkRtayaH, tAsAm (Sa0 ta0 ) / maNivedikAyAM = maNInAM vedikA, tasyAm (Sa0ta. ) 1. isa padyameM sAmAnya alaGgArase bhrAntimAna alaGgAra vyaGgaya hotA hai, isa prakAra alaGgArase alaGgAradhvani hai / / 74 / / hutA'zakonAzajalezadUtInirAkariSNoH kRtakAkuyAyAH / bhaimyA vacobhiH sa nijAM tadAzAM nyavartayad dUramapi prayAtAm / 75 // anvaya.-kRtakAkuyAcyAH hutA'zakInAzajalezadUtIH nirAkariSNoH bhaimyA vacobhiH sa dUraM prayAtAm api nijAM tadAzAM nyavartayat / / 75 // .. vyAkhyA-kRtakAkuyAnAH = vihitadInasvarayAcanAH, hutA'zakInAzajalezadUtI: = agniyamavaruNasandezaharAH, nirAkariSNoH = nirAkaraNazIlAyA.. bhaimyAH = damayantyAH , vacobhiH = vacanaiH, saH = nala:, dUraM - viprakRSTadezaM, prayAtAm api pragatAm api, agnyadikapaTena luptaprAyAm api iti bhAvaH / nijAM = svakIyAm, AzAM = damayantI - tRSNAM, nyavartayat = nivartitavAn / nala: punardamantIprAptyAzAmakaroditi bhAvaH // 75 / / ___ anuvAda:-dIna svarase yAcanA karanevAlI agni, yama aura varuNakI dUtiyoM ko niSedha karanevAlI damayantIke vacanoMse nalane dUra gaI huI apanI damayantIkI AzAko phira lauTA liyA / / 75 / / Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-kRtakAkuyAcyAH = kAkvA yAcyAH ( tR0 ta0 ), kRtA kAkuyAcyA yAbhiH, tAH ( bahu0 ) / hutA'zakInAzajalezadUtIH = jalasya IzaH (Sa0 ta0 ) / hutAzazca kInAzazca jalezazca ( dvandvaH ). hutAzakInAzajalezAnAM dUtyaH / tAH (10 ta0 ) / "kInAzaH karSakakSudropAMzughAtiSu vAcyavata / yame nA" "iti medinii| nirAkariSNoH = nira+Ai+ kRJ, dhAtuse "alakRna" ityAdi sUtrase iSNuc pratyaya / tadAzAM = tasyAm AzA tAm ( sa0 ta0 ) / nyavartayat = ni+ vRt + Nic + laG - tip / / 75 / / vijJaptimantaH sabhayaH sa bhaimyAM madhyesabhaM vAsavazambhalIyAm / sambhAvayAmAsa bhRzaM kRzA''zastadAlivRndarabhinandyamAnAm / / 76 // anvayaH-sa madhyesamaM tadAlivandaH abhinandhamAnAM vAsavazambhalIyAM bhaimyAM vijJaptim antaH sabhayaH kRzA''zaH ( san ) bhRzaM saMbhAvayAmAsa // 76 // vyAkhyA--saH = nala:, madhyesabhaM = sabhAyA madhye, tadAlivandaH = bhaimIsakhIsaGka:, abhinandyamAnAm = abhinanditAM, vAsavazambhalIyAM = mahendradUtIsambandhinI, bhaimyAM = damayantyAM viSaye, vijJapti-vakSyamANaM vijJApanam, antaH = antaHkaraNe, sabhayaH bhItiyuktaH, indragauravAdiyaM svIkariSyatIti matveti zeSaH / ata eva kRzA''zaH = durbalA'bhilASaH san, bhaimIprAptAviti zeSaH / bhRzam = atyartha, sambhAvayAmAsa-sambhAvitavAn / atyavadhAnena zuzrAveti bhAvaH / / 76 / / anuvAdaH-nalane sabhAke bIca damayantIkI sakhiyoM se abhinandita, indrakI dUtIkI damayantIke prati prArthanAko antaHkaraNameM bhayase yukta hokara aura damayantIko pAnemeM nirAza hote hue atisAvadhAnatApUrvaka sunA // 76 // TippaNI-madhyesabhaM = sabhAyA madhye, "pAre madhye SaSThyA vA" isa sUtrase avyayIbhAva / tadAlivRndaiH = AlInAM vRndAni (10 ta0 ), tasyA AlibRndAni, taiH (10 ta0 ) / vAsavazambhalIyAM = vAsavasya zambhalI (Sa0 ta0 ), "vAsavo vRtrahA vRSA" iti "zambhalI kuTTanI same / " ityubhayatrApi amaraH / "sambhalI" zabda dantyAdi bhI hotA hai / vAsavazambhalyA iyaM vAsavazambhalIyA, tAm / vAsavazambhalI+ cha ( iya )+ TAp + am| vijJapti = vi+jJA+ Ni+nin + am / vAstavameM "NyAsazrantho yuca" isa sUtrase ktinkA apabAda yuckA vidhAna hokara "vijJApanA" aisA pada banatA hai, "vijJapti" nahIM / sabhayaH = bhayena sahitaH ( tulyayoga bahu0 ) / kRzA''zaH kRzA AzA yasya saH Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH (bahu0 ) / sambhAvayAmAsa = sam + bhU + Nic + as + liTa-tip (Nala) // 76 // lipina devI supaThA bhuvIti tubhyaM mayi preSitavAcikasya / indrasya dUtyAM racaya prasAdaM vijJApayantyAmavadhAnadAnam // 77 // anvayaH-(he bhaimi ! ) daivI lipiH bhuvi supaThA na, iti tubhyaM preSitavAcikasya indrasya dUtyAM mayi vijJApayantyAm avadhAnadAna prasAdaM racaya / / 77 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) devI = devasambandhinI, lipi = liviH, bhuvi = bhUloke, supaThA = sukhena paThituM zakyA, na = nA'sti, iti = asmAddheto:, tubhyaM = tvadartha, preSitavAcikasya = prahitasandezavAkyasya, indrasya = devendrasya, dUtyAM = zambhalyAM, mayi vijJApayantyAM = nivedayantyAma, avadhAnadAnam, ekAgracittatvavitaraNam eva, prasAdam = anugrahaM, racaya = kuru / / 77 / / ___ anuvAdaH-( he damayanti ! ) devalipi pRthvIpara nahIM par3hI jA sakatI hai isa kAraNase Apake lie sandezavAkyako bhejanevAle indrakI dUtI, nivedana karanevAlI mere Upara ekAgratArUpa anugraha kIjie // 77 // . TippaNI-devI - deva + aN + DIpa+su / supaThA = sukhena paThituM zakyA "ISaduHsuSu kRcchA'kRcchA'rtheSu khal" isase khala, su+paTha+ khala+TAp + su / preSitavAcikasya = vyAhRtA'rthA vAk vAcikaM, 'vAca' zabdase "vAco vyAhatA'rthAyAm" isa sUtrase svA'rtha meM Thaka ( ika) pratyaya / "sandezavAgvAcikaM syAt" ityamaraH / preSitaM vAcikaM zena, tasya ( bh0)| vijJApayantyAM = vi+ zA+Nic + laTa ( zatR ) + DIp+Gi / avadhAnadAnam = avadhAnasya dAnaM, tat ('Sa0 ta0 ) "avadhAnaM samAdhAnaM praNidhAnaM tathaiva ca / " ityamarakSepakaH / racaya = raca+ Nic + loTa-sip // 77 // saMlIlamAliGganayopapIDamanAmayaM pRcchati vAsavastvAm / zeSastvadAzleSakathAvinistadromabhiH sandivize bhavatyai // . 78 // anvayaH-(he bhaimi ) vAsava: tvAM salIlam AliGganayA upapIDam anAmayaM pRcchati / zeSaH tvadAzleSakathAvinidraH tadromabhiH bhavatyai sandidize // 78 // - vyAkhyA - ( he bhaimi ! ) vAsavaH = indraH, tvA = bhavatI, salIlaM = savilAsam, AliGganayA-AliGganena, upapIDam = upapIDya, gADhamAliGgyeti Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / bhAvaH / anAmayam = ArogyaM, pRcchati = anuyunakti / zeSaH = kAryazeSastu, tvadAzleSakathAvinidraH = tvadAliGganakathanavikasitaiH, tadromabhiH = indralomabhiH, bhavatyai = tubhyaM, sandidize = sandiSTaH // 78 // __ anuvAda:- (he damayanti ! ) indra Apako vilAsapUrvaka AliGganase pIDita kara Arogya pUchate haiN| kAryazeSa Apake AliGganake kathanase vikasita unake romoMne hI Apako sandeza diyA hai // 78 // TippaNI- salIlaM = lIlayA sahitaM, (tulyayogabahu0 ) kri0 vi0 / AliGganayAM = AG + ligi + Nic + yuc ( ana )+ TAp + ttaa| upapIDam = upa-upasargapUrvaka pIDadhAtuse tRtIyAnta upapadameM "saptamyAM copapIDarudhakarSaH" isa sUtrase Namul pratyaya / anAmayaM na AmayaH anAmayaH, tam ( nny0)| damayantI kSatriyakanyA thI ataH "kSatrabandhumanAmayam" bhagavAn manukI isa uktike anusAra yaha ukti hai / tvadAzleSakathAvinidraiH = tava AzleSaH (Sa0 ta0 ), tasya kathA ( 10 ta0 ) / vigatA nidrA yeSAM tAni vinidrANi ( bahu0 ) / tvadAzleSakathayA vinidrANi, taiH ( tR0 ta0 ) / tadromabhiH = tasya romANi, taiH (10 ta0 ) / sandidize = sam + diza+liT (karmameM ) - ta // 78 // yaH preryamANo'pi havA maghonastvadarthanAyAM hiyamApadAgaH / svayaMvarasthAnajuSastamasya badhAna kaNThaM varaNatrajava // 79 // anvayaH-(he bhaimi ! ) maghonaH yaH tvadarthanAyAM hRdA preryamANaH api hriyama (eva) AgaH Apat / svayaMvarasthAnajuSaH asya taM kaNThaM varaNasrajA eva badhAna // 79 // ____vyAkhyA-(he bhaimi ! ) maghonaH = indrasya, yaH = kaNThaH, tvadarthanAyAM = tvatprArthanAyAM viSaye, hRdA = manasA, preryamANaH api = prerito'pi, hriyaM = lajjAm eva, AgaH = aparAdham, Apat = prAptavAn, hInasthA'dhikaM prati yAcanAsaGkoco'pi aparAdha eveti bhAvaH / ataH svayaMvarasthAnajuSaH = svayaMvarasthalasthitasya, asya = maghonaH, taM = tAdRzaM, kaNThaM = galaM, varaNasrajA eva = varasvIkaraNamAlyena eva, badhAna = baddhaM kuru, etAdRzA'parAdhina etAdRza eva daNDa iti bhAvaH // 79 // anuvAda:-(he bhaimi ! ) indrake jisa kaNThane ApakI prArthanAke viSayameM hRdayase prerita hote hue bhI lajjArUpa aparAdhako prApta kiyA thaa| svayaMvarake Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH sthAnameM prApta una ( indra ) ke usa kaNThako Apa varaNake phUloMkI mAlAse bA~dha dIjie // 79 // ... TippaNI-tvadarthanAyAM = tava arthanA, tasyAm (Sa0 ta0 ) / AgaH = "Ago'parAdho mantuzca" ityamaraH / Apat Apa+luG-cli ( aG)+ tip / svayavarasthAnajuSaH = svayaMvarasya sthAnam (10 ta0) tajjuSata iti svayaMvarasthAnajuTa, tasya, svayaMvarasthAna+juS+kvip (upapada0)+ Gas / varaNasajAvaraNasya srak, tayA (Sa0 ta0 ) / badhAna = bandha+ loTa-sip / aise aparAdhI indrako aisA hI daNDa denA cAhie yaha bhAva hai| Apa lajjA chor3akara prArthanA karanevAle indra ke abhilASako pUrNa kareM, yaha tAtparya hai // 79 / / nanaM tyaja, kSIradhimanthanAdharasyA'nujAyodgamitA'mareH zrIH / asmai vimadhyekSurasodamanyAM dhAmyantu notthApayituM zriyaM te // 80 // anvayaH- ( he bhaimi ! ) enaM na tyaja / yaH amaraiH asya anujAya kSIradhimanthanAt zrIH udgamitA; te asmai ikSurasodaM vimathya anyAM zriyam utthApayituM na zrAmyantu / / 80 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) enam - indraM, na tyaja = no muJca / tathAhi yaH, amara:=devaH, asya = indrasya, anujAya = avarajAya, upendrAyeti bhAvaH / kSIradhimanthanAt = kSIrasamudramathanAt upAyAt, zrIH = lakSmIH, udgamitA - utthApitA, te = amarAH, asma = indrAya, ikSurasodam-ikSurasasamudra, vimathya = mathitvA, anyAm = aparA, zriyaM = lakSmIma, utthApayituM = nirgamayituM, na zrAmyantu = na prayasyantu // 80 // anuvAdaH-(he bhaimi ! ) ina indrako mata chor3ie / jina devatAoM ne ina( indra ) ke anuja ( choTe bhAI ) upendra ( viSNu ) ke lie kSIrasamudrako mathana karanese lakSmIko nikAlA, ve devatA una ( indra ) ke lie ikSurasa nAmake samudrako mathana karake dUsarI lakSmIko nikAlaneke lie prayAsa ( parizrama ) na kreN||50|| TippaNI-tyaja = tyaja+loTa-sipa / anujAya = "tAdarthaM caturthI vAcyA" isa vArtikase tAdarthya meM cturthii| kSIradhimanthanAt = kSIradheH manthanaM, tasmAt (10 t0)| udgamitA = ud + gam+Nic + kta + TAp + su / asmai = tAdarthya meM caturthI / ikSurasodam = ikSo rasaH (10 ta0 ) / ikSurasa udakaM yasya sa ikSurasodaH ( bahu0 ), tam / "udakasyodaH saMjJAyAm" isa sUtrase Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam 'udaka' ke sthAnameM uda Adeza / vimathya = vi + mantha + ktvA ( lyap ) / utthApayitum = ud+sthA+Nic +tumun / zrAmyantu:zrama+loTa-jhi / isa padya devatAoMke dUsarI lakSmIke utpAdanake asambandhameM sambandhakI ukti honese atizayokti alaGkAra hai / / 80 // lokanaji ghodivi cA'diteyA apyAditeyeSu mhaanmhendrH|| kiM kartumarthI yadi so'pi rAgAjjAgati kakSyA kimataH parA'pi? // 81 // anvayaH- (he bhaimi ! ) lokasraji dyauH ( mahatI ), divi ca AditeyAH ( mahAntaH ), AditeyeSu api mahendro mahAn / so'pi rAgAt kiMkartum arthI yadi, ataH parA kakSyA api jAgati kim ? // 81 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) lokasraji = bhuvanaparamparAyAM, dyauH = svargaH, mahatIti zeSaH / divi ca = svarge ca, AditeyAH = devAH, mahAnta iti zeSaH / AditeyeSu api = deveSu api, mahendraH = devendraH, mahAn-mahattamaH, saH = mahendraH, api, rAgAt = anurAgAt, kiMkartum = kiMkarIbhavituM, sevitumiti bhAvaH, arthI yadi=yAcakazcet, ata: = asmAt indrasevyatvapadAditi bhAvaH / parA = utkRSTA, kakSyA api = avasthA api, jAgarti kiM = sphurati kiM ? na jAgartIti bhAvaH // 81 // ___ anuvAda:-( he damayanti ! ) bhuvanoMkI paramparAmeM svarga mahAn hai| svarga meM bhI devatAloga zreSTha haiM, devatAoM meM bhI mahendra mahattama (parama zreSTha ) haiM / aise mahendra bhI anurAgase ApakI sevA karaneke lie yAcaka haiM to isase bhI utkRSTa avasthA kucha hai kyA ? ( kucha bhI nahIM ) // 81 // - TippaNI- lokasraji = lokAnAM sak, tasyAm (10 ta0 ) / AditeyAH = "kRdikArAdaktinaH" isase GIS pratyayAnta aditi zabdase "strIbhyo Dhaka" isa sUtrase Dhaka ( eya) pratyaya aura jas / "AditeyA diviSadaH" ityamaraH / mahendraH = mahAMzcA'sau indraH (ka0 dhaa0)| rAgAt = hetumeM paJcamI / kiMkartuM = kiM+kR+tumun, arthI = artha + ini + su / jAgarti jAgR + laT-tip / isa padyameM sAra alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai"uttarottaramutkarSo vastunaH sAra ucyate / " (sA0 da0 10-78 ) // 81 // padaM zatenA''pa makhairyavindrastasmai sa te yaacncaattukaarH| kuru prasAdaM tadalaGakuruSva svIkArakRghnaTanakrameNa // 2 // Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH anvaya:-( he bhaimi ! ) indraH zatena makhaH yat padam aap| sa tasmai te yAcanacATukAraH / prasAdaM kuru / tat svIkArakRddhnaTanakrameNa alaGkuruSva // 2 // ___ vyAkhyA-(he bhaimi ! ) indraH = devendraH, zatena makhaiH = zatasaMkhyaka: yajJaH, yat = indratvalakSaNaM, padaM = sthAnam, Apa = prAptavAn / saH = indraH, tasmai = padAya, tatpadasvIkArAyeti bhAvaH / te = tava, yAcanacATukAraH = prArthanApriyaMvadaH, astIti zeSaH / prasAdam = anugraha, kuru = vidhehi / tat = aindraM padaM, svIkArakRddhUnaTanazrameNa = aGgIkArasUcakabhrUvikSepavyApAraNa, alakuruSva = alaGkRtaM kuru // 2 // ___ anuvAdaH-( he damayanti ! ) indrane sau yajJoMse jisa padako pAyA, ve ( indra ) usa padake lie Apase prArthanA karake khuzAmada kara rahe haiM / Apa anugraha kIjie, usa padako svIkAravyaJjaka bhrUcAlanarUpa vyApArase alaGkRta kIjie // 82 // TippaNI-yAcanacATukAraH = cATuM karotIti cATukAraH, cATu-upapadapUrvaka 'kR' dhAtuse "na zabdazlokakalahagAthAvaracATusUtramantrapadeSu" isa sUtrase Ta pratyayakA niSedha honese "karmaNyaN" isa sUtrase. aN pratyaya, cATu + kR + aN ( upa0 )+ su / yAcanena cATukAraH ( tR0 ta0 ) / kuru = kR + loTa-sip / svIkArakRddhRnaTanakrameNa svIkAraM karotIti svIkArakRt svIkAra+ + kvip (upapada0 )+su / bhravornaTanaM ( 10 ta0), tasya kramaH ( 10 ta0 ) / svIkArakRccA'sau bhrUnaTanakramaH, tena (ka0 dhA0 ) / alaGkuruSva = alaM+ kRJ + loT + thAs // 82 // mandAkinInandanayovihAre deve bhaved devari mAdhave ca / zreyaH zriyAM yAtari yacca sakhyAM taccetasA bhAvini ! bhAvaya tvam // 83 / / anvayaH-he bhAvini ! mandAkinInandanayoH vihAre mAdhave deve devari ( sati ) zriyAM yAtari sakhyAM yat zreyaH bhavet tat tvaM cetasA bhAvaya / / 83 // vyAkhyA - he bhAvini = he vicAracature bhaimi !, mandAkinInandanayoH = svarNadIndropavanayoH, vihAre = krIDAyAM, mAdhave = upendre, deve = surA'dhIze, devari = devare sati, evaM ca zriyAM = lakSmyAM , yAtari = devarabhAryAyAM, sakhyAM% sahacaryAM satyAM, yat zreyaH kalyANaM, bhavet sambhavet, tat = zreyaH, tvaM cetasA = manasA, bhAvaya = vicAraya // 83 // Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - anuvAdaH he vicArameM catura damayanti ! mandAkinI aura nandanakA krIDAmeM, viSNu bhagavAnke devara aura lakSmIkI devarAnI aura sakhI honepara jo kalyANa hogA, use Apa apane manase vicAra kIjie / / 83 / / TippaNI - bhAvini = bhAvayatIti bhAvinI, tatsambuddhau, bhU+ Nic+ Nini+ GIp + su / mandAkinInandanayoH = mandAkinI ca nandanaM ca, tayoH ( dvandvaH ) / devari = "zyAlAH syurdhAtaraH palyAH svAmino devadevarau" ityamaraH / yAtari = yatata iti yAtA, tasyAm, yata dhAtuse "yatervRddhizca" isa uNAdi sUtrase tRn pratyaya aura vRddhi / "bhAryAstu bhrAtRvargasya yAtaraH syuH parasparam / " ityamaraH / bhAvaya = bhU + Nic + loTa-sip / isa padyameM mandAkinI aura nandanameM vihAra kriyAkA aura mAdhavake devaratva aura lakSmIke yAtRtva rUpa guNoMke yogapadyase samuccaya alaGkAra hai // 83 // rajyasva rAjye jagatAmitIndrAda yAcyApratiSThA labhase svameva / ' laghUkRtasvaM baliyAcanena tatprAptaye vAmanamAmananti / / 84 / / anvayaH-(he bhaimi ! ) "jagatAM rAjye rajyasva" iti indrAt yAcyApratiSThAM tvam eva labhase / tathAhi-tatprAptaye baliyAcanena laghUkRtasvaM vAmanam Amananti // 84 // vyAkhyA-(he bhaimi ! ) jagatAM = lokAnAM, rAjye = Adhipatye, rajyasvaanuraktA bhava, iti = evaMrUpAm, indrAt = maghonaH, yAcJApratiSThA prArthanAgauravaM, tvam eva, labhase = prApnoSi / tathAhi-tatprAptaye = jagadrAjyalAbhAya, baliyAcanena = vairocanaprArthanena, laghUkRtasvam = alpIkRtAtmAnaM, viSNumapIti zeSaH / vAmanaM = hrasvaM laghu ca, Amananti = kathayanti // 84 // ___ anuvAdaH-he bhaimi ! "lokoMke AdhipatyameM anurakta ho" aise indrase prArthanAke gauravako tuma hI prApta karatI ho / jagatke rAjyako pAneke lie balise prArthanA karanese apaneko choTA karanevAle viSNuko bhI vAmana ( baunA vA laghu ) kahate haiM / / 84 // - TippaNo-rajyasva = raJja+loT (prArthanAmeM )-thAs / tatprAptaye = tasya prAptiH, tasya (Sa0 ta0 ) / baliyAcanena = baleryAcanaM, tena ( Sa0 ta0 ) / laghUkRtasvaM = laghUkRtaH svaH (AtmA) yena, tam ( bahu0 ) / Amananti = AG+mnA+ laT-jhi / jisa lokarAjyake lie viSNune bhI yAcanAkI Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH laghutA pAI, vinA yAcanAke usI padako indra de rahe haiM / tumhArA kaisA spRhaNIya bhAgya hai yaha abhiprAya hai / isa padyameM vyatirekase dRSTAnta alaGkAra hai / / 84 // yAneva devAnnamasi trikAlaM, na tatkRtaghnIkRtirocitI te / prasIva tAnapyanRNAn vidhAtuM patiSyatastvatpadayostrisandhyam // 5 // anvayaH- (he bhaimi ! ) yAn eva devAn trikAlaM namasi, tatkRtaghnIkRtiH te aucitI na / trisandhyaM tvatpadayo: patiSyataH tAn api anRNAn vidhAtuM prasIda // 85 // ___vyAkhyA-(he bhaimi ! ) yAn eva, devAn = surAn indrAdIn, trikAlaM = trisandhyaM, namasi = namaskaroSi, tatkRtaghnIkRtiH = tatkRtajJatA'karaNaM, tadIyapratyupakAraparihAreNeti zeSaH / te = tava, aucitI na = aucityaM na / tvayA devA akRtajJA na kriyantAmiti bhAvaH / trisandhyaM = trikAlaM, tvatpadayoH = tvaccaraNayoH, patiSyataH = namaskariSyataH, tAn api = indrAdIndevAn api, anRNAn = RNarahitAn, vidhAtuM = katuM, pratipraNAmasvIkAreNeti zeSaH, prasIda - anugRhANa, devAnvRNISveti bhAvaH // 85 // ___ anuvAna:-(he damayanti ! ) jina indra Adi devatAoMko Apa trikAla ( prAtaH, madhyAhna aura sAyaGkAla) namaskAra karatI haiM, unako kRtaghna banAnA Apako ucita nahIM hai| tInoM sandhyAoMmeM Apake pairoMpara giranevAle una devatAoMko bhI anaNa banAneke lie, Apa anugraha kareM (una devatAoMko varaNa kIjie) // 85 // TippaNI-trikAlaM = trayaH kAlA yasmin ( karmaNi ) (bahu0 ), tadyathA tathA, kri0 vi0 / namasi = nam + laT-sip / tatkRtaghnIkRtiH = kRtaMghnantIti kRtaghnAH, kRta+ han +k+js| akRtaghnAH yathA saMpadyante tathA kRtiH, kRtaghna+vi + kR + ktin + su / teSAM kRtaghnI kRtiH (10 ta0 ) / aucitI = ucita+dhyaS + GIS / trisandhyaM tisRNAM sandhyAnAM samAhAraH ( dvigu: ), "TAbanto vA" isase napuMsakaliGgatA, "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isase dvitIyA / tvatpadayoH tava pade, tayoH ( Sa0 t0)| patiSyataH= pat + lRT ( zatR )+zas / anRNAn = avidyamAnam RNaM yeSAM, tAn ( nanbahu0 ) / vidhAtuM = vi+dhA+tumun / prasIda = pra + sad + loTasip // 85 // Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ityuktavatyA nihitA''dareNa bhaimIgRhItA maghavatprasAdaH / traka pArijAtasya Rte nalA''zAM vAsarazeSAmapupUradAzAm // 86 // anvayaH- iti uktavatyA AdareNa nihitA bhaimIgRhItA maghavatprasAdaH pArijAtasya sraka nalA''zAm Rte azeSAm AzAm vAsa: apupUrat // 86 / / vyAkhyA-iti=ittham, uktavatyA = kathitavatyA, zakradUtyA iti bhAvaH / AdareNa = sammAnena, nihitA = samarpitA, bhaimIgRhItA = damayantIsvIkRtA, maghavatprasAdaH = indrA'nugrahabhUtA, pArijAtasya = pAjiAtapuSpasya, srak = mAlA, nalA''zAm Rte naiSadhA'bhilASaM vinA, azeSAM = samastAm, AzAM = dizam, vAsaH = svasaurabhaiH, apupUrat-pUritavatI // 86 // ___ anuvAdaH-aisA kahanevAlI indrakI dUtIse AdarapUrvaka samarpita aura damayantIse grahaNa kI gaI indra kI anugrahabhUta pArijAtake phUloMkI mAlAne nalakI AzAko chor3akara saMpUrNa dizAoMko apane saurabhase pUrNa kara diyA / / 86 // TippaNI-uktavatyA = brU ( vac )+ ktavatu + DIp + ttaa| bhaimIgRhItAbhaimyA gRhItA ( tR0 ta0 ) / maghavatprasAdaH = maghavata: prasAdaH (10 ta0 ), nalAzAM = nalasya AzA, tAm (10 ta0 ), "AzA tRSNAdizoH striyAm" iti medinI / "Rte" isa padake yogameM "tato'nyacA'pi dRzyate" isa vArtikake anusAra dvitiiyaa| mahimnaH stotrameM isI taraha "phalati puruSA''rAdhanamRte" aisA hI prayoga kiyA gayA hai / apupUrata="pUrI pUraNe" isa caurAdika dhAtuse Nic + luG-tip / "nA'glopizAsvRditAm" isase upadhAhrasvakA niSedha hokara abhyAsakA hrasva / / 86 // 'AyeM ! vicAryA'lamiheti kA'pi" "yogya sakhi! syAditi kaacnaapi|" "oGkAra evottaramastu vastu" "maGgalyamatreti ca kApyavocat" // 8 // anvayaH- "AyeM ! iha vicArya alam" iti kA'pi avocat / "sakhi ! yogyaM syAt" iti kAcana api avocat / "atra oGkAra eva maGgalyama uttaraM vastu" iti kA'pi avocat / / 87 // vyAkhyA-Arye = he zreSThe ! bhaimi !, iha = asmina, indravaraNe viSaye / vicArya - vimRzya, alaM = paryAptam, indravaraNe vicAro na kartavya iti bhAvaH / iti = evaM vAkyaM, kA'pi = sakhI, avocat uktvtii| sakhi = he vayasye bhaimi !, idaM yogyam = ucitaM, syAt = bhavet, iti = etAdRzaM vAkyaM, kAcana api = kA'pi sakhI, avocat = uktavatI / atra = asmin, indrasandeze iti Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sarga: bhAvaH / oGkAra eva = aGgIkAra eva, maGgalyaM = maGgalarUpam, uttaram = uttararUpaM, vastu = padArthaH, iti = etadvAkyaM, kA'pi = sakhI, avocat = uktavatI / / 87 // anavAda:- "he Arya bhaimi ! indrake varaNake viSayameM vicAra karanA Avazyaka nahIM hai" aisA kisI sakhIne kahA / "sakhi ! yaha (prastAva ) yogya hai aisA kisIne aura "indrake sandezameM aGgIkAra hI maGgalarUpa uttara vastu hai" aisA kisI sakhIne kahA // 87 // TippaNI-vicArya - vi+cara+ Nic+ktvA ( lyap ) / avocat = vaca+lu+cli ( a ) + tip / oGkAraH = "omevaM paramaM mate" ityamaraH / aGgIkArArthaka om zabdase "varNAtkAraH" isase kAra pratyaya // 87 // "anAthavA vaH kimahaM kadA'pi vaktuM vizeSaH paramasti shessH|" itIrite bhImajayA na dUtImAliGgadAlozca mudAmiyattA / / 88 // anvayaH-"( he sakhyaH ! ) ahaM kadA'pi va: anAzravA kiM ? paraM vaktuM vizeSaH asti|" iti bhImajayA Irite dUtIm AlIzca mudAm iyattA na AliGgat // 88 // ____ vyAkhyA-(he sakhyaH ! ) ahaM, kadApi = jAtu cidapi, vaH = yuSmAkam, anAzravA kim = avacanakAriNI kim ?, paraM = kintu, vaktum = kathayituM, vizeSaH = avaziSTaH, asti = vidyte| vaktavyazeSaH kazcidastIti bhAvaH / iti = evaM, bhImajayA = bhaimyA, Irite = ukte sati, dUtIm = indrazambhalIma, AlIzca = sakhIzca, mudAM = harSANam, iyattA = mitiH, na AliGgat = na prApat // 88 // anuvAdaH-"(he sakhiyo ! ) maiMne kabhI bhI tuma logoM kA vacana nahIM mAnA hai kyA ? kintu kahaneke lie kucha avaziSTa hai|" aisA damayantIke kahanepara datI aura damayantIkI sakhiyoMko harSakI parimitatAne nahIM prApta kiyA ( una logoMko aparimita harSa huA ) // 88 // TippaNI-anAzravA = na AzravA ( naJ0 ), "vidheyo vinayagrAhI vacanesthita AzravaH" / ityamaraH / vaktuM = vac+tumun // 88 // . "bhaimI ca dUtyaM ca na kiJcidApamiti" svayaM bhAvayato nalasya / alokamAtrAdhavi tanmukhendorabhUna bhinnaM halyA'ravindam // 86 // 5 ne0 Sa0 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH - "bhaimI dUtyaM ca kiJcit na Apam" iti svayaM bhAvayato nalasya hRdayA'ravindaM tanmukhendoH AlokamAtrAt bhinnaM na abhUt yadi // 89 // vyAkhyA- bhaimI = damayantI, dUtyaM ca = dautyaM ca, kiJcit = kimapi, dvayorekataramapIti bhAvaH / na ApaMna prAptavAn, kanyAratnalAbho dUtakAryanirvahaNaM cakataramapi na siddhamiti bhAvaH / iti = evam, svayam AtmanA, bhAvayataH = cintayataH, nalasya = naiSadhasya, hRdayA'ravinda = hRtkamalaM, tanmukhendoH = damayantIvadanacandrasya, AlokamAtrAt = darzanamAtrAt, prakAzamAtrAcca / bhinnaM = vidIrNa vikasitaM ca, na abhUt yadi = na abhavat kim ? damayantImukhadarzanAdanayA vizvAsya hato'smIti mattvA nalo. vidIrNahRdayo'bhUdevetyarthaH / induprakAzAtkathamaravindavikAsa iti virodhazca vyajyate // 89 // . ___ anuvAda:-maiMne damayantI aura dUtakarma kucha bhI nahIM pAyA, aisA svayama vicAra karanevAle nalakA hRdayakamala damayantIke mukhacandrake darzanamAtrase vidIrNa nahIM huA kyA? ( vidIrNa huA) // 89 / / TippaNI-Apam = apla + lu+cli ( aG) + mipa ( kartA ) / hRdayA'ravindaM = hRdayam eva aravindam ( rUpaka0 ) / tanmukhendoH = tasyA mUkhaM (Sa0 ta0 ) tadeva induH, tasya ( rUpaka0 ) / AlokamAtrAt = Aloka eva AlokamAtra, tasmAt ( rUpaka0 ) / bhinnaM = bhid+ta+su / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 89 // ISasmitakSAlitasRkvibhAgA dRksaMjJayA. vAritatattadAliH / bajA namaskRtya tayaiva zakraM tAM bhImabhUruttarayAJcakAra // 10 // ___ anvayaH-bhImabhUH ISatsmitakSAlitasRkvibhAgA dRksaMjJayA vAritatattadAli: tayA sajA eva zakraM namaskRtya tAm uttarayAzcakAra // 9 // vyAkhyA-bhImabhUH = damayantI, ISatsmitakSAlitasRkvibhAgA = mandahAsa dhautoSThaprAntAM'zA satI, daksaMjJayA = nayanasaGketena eva, vAritatattadAli: = niSiddhatattadvayasyA ca satI, tayA = indradtIsamarpitayA, srajA eva = puSpamAlayA sahaiva, zakraM = devendraM, namaskRtyA = praNamya, tAm = indradUtIm, uttarayAJcakAra = uttaramAcaSTA // 90 // ___anuvAdaH-damayantIne kucha mandahAsyase oSThaprAntoMko prakSAlita kara netroMke izArese una-una sakhiyoMko niSedha karatI huI indradUtIse samarpita usI mAlAke sAtha indra ko bhI namaskAra kara indradUtIko uttara diyA / 90 // Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH 67 TippaNI-bhImabhUH bhImAt bhavatIti, bhIma+bhU + kvip ( upapada0)+ su / ISasmitakSAlitasRkvibhAgA = kSAlitau sRkviNI eva bhAgau yayA sA (bahu0 ), "prAntAvoSThasya sRkviNI" ityamaraH / ISatsmitena kSAlitasRkvibhAgA (tR0 t0)| dRksaMjJayA = dRzaH saMjJA, tayA (10 ta0 ) / vAritatattadAli: = vAritAH tAH tAH (pratikUlabhASiNyaH) AlayaH yayA sA ( bahu0 ) / namaskRtya = namas+kR + ktvA (lyap ) / uttarayAJcakAra = uttaraM cacakSa iti "uttara" zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isa sUtrase Nic +liT-tip (Nal ) // 90 // stutI maghonastyaja sAhasikyaM, vaktuM kiyattaM yadi veda vedH| vRthottaraM sAkSiNi hRtsu nRNAmajJAtRvijJApi mamA'pi tasmin // 91 // anvayaH- ( he dUti ! ) maghonaH stutau sAhasikyaM tyaja, taM kiyat vaktuM vedo veda / nRNAM hRtsu sAkSiNi tasmin ajJAtRvijJApi mama uttaraM vRthA // 91 / / vyAkhyA-( he dUti ! ) maghonaH = indrasya, stutau = stave viSaye, sAhasikyam - avicAryakAritvaM, tyaja = muJca, na stuhi iti bhAvaH / taM = maghavAnaM, kiyat = alpaM, vaktuM = varNayituM, vedaH = zrutiH, veda = vetti, na anya iti bhAvaH / tahi kimasyottaraM ? tatrA''ha-nRNAM janAnAM, hRtsu-hRdayeSu viSaye, sAkSiNi = sAkSibhUte, tasmin = madhoni, ajJAtRvijJApi = aboddhRvijJApakaM, mama=me, uttaraM = prativAkyaM, vRthA = vyarthaprAyam, ajJasyavottarAkAGkSA na sarvajJasyeti bhAvaH // 91 // anuvAdaH-(he duti ! ) indra kI stutike viSayameM sAhasa chor3o / veda hI unakA varNana karaneke lie thor3A-sA jAnatA hai, manuSyoMke hRdayameM sAkSI hokara rahanevAle una (indra ) meM na jAnanevAloMko jatAnevAlA merA uttara vyartha hai // 91 // TippaNI- tyaja = tyaja + loTa-sip / vedaH - pidanti anena iti, vid +ghaJ+su / veda = vid +laT-tip ( Nala ), "vido laTo vA" isase tipke sthAnameM gala / eka pakSameM "vetti" aisA rUpa bhii| naNAM = 'na' zabdase Am vibhaktimeM "na ca" isa sUtrase vikalpase dIrgha, eka pakSameM "nRnnaam"| sAkSiNi "sAkSAt" zabdase "sAkSAdRdraSTari saMjJAyAm" isa sUtrase ini pratyaya / ajJAtRvijJApi = jAnantIti jJAtAraH, jJA+ tRc+jas / na jJAtAraH (naJ0) / Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ajJAtRna vijJApayatIti, ajJAtR + vi+jJA+Nic +Nini ( upapada0) + su // 91 // AjJAM tadIyAmanu kasya nAma nakArapAsaSyamupetu jihvA / prahvA tu tAM mUni nidhAya mAlAM bAlA'parAdhyAmi vizeSagagbhiH // 92 // anvayaH-tadIyAm AjJAm anu kasya nAma jihvA nakArapAruSyan upatu ? bAlA ( aham ) prahvA ( satI ) tAm (eva) mAlAM mUni nidhAya vizeSavAgbhiH aparAdhyAmi // 92 // ___ vyAkhyA-(he dUti ! ) tadIyAm = indrasambandhinIm, AjJAm anu = Adezam uddizya, kasya = janasya, nAmeti prasiddhau, jihvA = rasanA, nakArapAruSyaM = niSedharUpAM kaThoratAm, upatu = prApnotu, tu = kintu, bAlA = zizuH ahaM, prahvA = namrA satI, tAm-AjJAm eva, mAlAM = srajaM, mUni = zirasi, nidhAya = sthApayitvA, vizeSavAgbhiH = adhikavacanaH, aparAdhyAmi = aparAdha karomi / / 92 // ____anuvAdaH-( he dUti ! ) indrakI AjJAke prati kisakI jihvA niSedharUpa kaThoratAko prApta karegI? kintu bAlikA maiM namra hotI huI usaH AjJArUpa mAlAko zirapara rakhakara vizeSa vacanoMse aparAdha kara rahI hU~ // 92 // TippaNI-tadIyAM = tasya iyaM, tAm, tad+cha ( Iya)+TAp + am / nakArapAruSyaM = nakAra eva pAruSyaM, tat ( rUpaka0 ) / upatu = upa+ iN + loTa-tip / nidhAya = ni+dhA+katvA ( lyap ) / vizeSavAgbhiH 3 vizeSAzca tA vAcaH, tAbhiH (ka0 dhA0 ) / aparAdhyAmi. = apa + rAdha+ laT-mip // 92 // tapaHphalatvena hareH kRpeyammiM tapasyeva janaM niyukte / bhavatyupAyaM prati hi pravRttAvupeyamAdhuryamadharyasajji // 6 // anvayaH-tapa:phalatvena hareH iyaM kRpA imaM janaM tapasi eva niyuGkte / hi upAyaM prati pravRttI upeyamAdhuryam adhairyasajji bhavati // 93 // vyAkhyA-tapaHphalatvena = indropAsanarUpa tapaH pariNAmatvena, hareH = indrasya, iyam = eSA, matparigrahecchArUpA, kRpA = dayA, imam = eta, janaM = mAM, tapasi eva = punarapi indropAsanAyAm eva, niyukte = prerayati / phale labdhe punaH kimayaM tapazcaraNamityatrA''ha-bhavatIti / hi=yasmAt kAraNAt, upAyaM prati = abhISTasAdhanaM prati, pravRtau = pravartane viSaye, upeyamAdhuyaM = Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . pAThaH sargaH sAdhyasvAdutvam eva, adhairyasajji = adhIratvakArakaM, bhavati = vidyate / punaH sAdhanapravRtticAJcalyaM kArayatIti bhAvaH / / 93 // anuvAdaH-indrakI upAsanArUpa tapasyAkA phala honese indrako mere sAtha vivAha karanekI icchArUpa yaha dayA isa janako ( mujhe ) tapasyA karaneke lie hI preraNA karatI hai, kyoMki sAdhanake prati pravRtti meM sAdhyakI madhuratA adharya karanevAlI hotI hai // 93 // TippaNI-tapa:phalatvena = tapasaH phalatvaM, tena (Sa0 t0)| niyuGkte = ni+yuj + laT-ta / "svarAdyantopasargAditi vaktavyam" isa vArtikase Atmanepada / upeyamAdhuryam = upeyasya mAdhuryam (10 t0)| adhairyasajji = na dhairyam ( nny0)| adhayaM sajjayati, adhairya + sajja + Nic + Nini ( upapada0 ) + su| jisa tapasyArUpa upAyase atyanta durlabha indrakI kRpA prApta huI usI tapasyAse abhISTa nalakI bhI prApti hogI aise nizcayase vaha ( indrakRpA ) mujhe phira tapasyAmeM hI pravRtta kara rahI hai yaha abhiprAya hai| isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 93 // zubhUSitAhe tadahaM tameva pati mude'pi vratasampade'pi / vizeSalezo'yamadevadehamaMzA''gataM tu kSitibhRtayeha / / 64 // anvayaH-tat ahaM mude'pi vratasampade'pikSitibhRttayA iha aMzA''gatam adevadehaM tam eva pati zuzrUSitAhe, ayaM vizeSalezaH // 94 // vyAkhyA-tat = tasmAtkAraNAt, ahaM mude'pi = santoSAya, vratasampade'pi = satItvasampatyathaM ca, kSitibhRttayA = nRpatvena, iha = asmin, kasmizcinnare, aMzA''gataM = mAtrA'vatIrNama, adevadeha = devadeharahitaM, mAnUSazarIraM santamiti bhAvaH / tam eva = "aSTAbhizca surendrANAM mAtrAbhinimito nRpaH / " iti smaraNAt indrAM'zam eva nalaM, pati = svAminaM, zuzrUSitAhe = seviSye, ayam = eSaH, vizeSalezaH = bhedalavaH // 94 // __ anuvAda:-isa kAraNase maiM apane santoSake lie aura pAtivratya sampattike lie bhI rAjA honeke lie yahA~ (bhUmaNDala) para indra Adi lokapAloMke aMzoMse Aye hue devatAke dehase rahita indrAMzabhUta una nalarUpa patikI hI zuzrUSA karUMgI yaha thor3AsA bheda hai / / 94 // TippaNI-vratasampade = vratasya sampat, tasya ( Sa0 ta0 ) / kSitibhRttayA = kSitiM bibhartIti kSitibhRt, kSiti+bhR + kvip ( uppd0)+su| kSitibhRto Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevadhIyaritaM mahAkAvyam bhAvaH kSitibhRttA, tayA, kSitibhRt+tal + ttaap+ttaa| aMzA''gatam = aMzena ( mAtrayA ) AgataH, tam ( tR0 ta0 ) / adevadehaM = devasya dehaH ( 10 ta0 ) / avidyamAno devadeho yasya saH, tam ( naJ bahu0 ) / zuzrUSitAhe = zru+ san+ luTa-iT / "jJAzrusmRdazAM sanaH" isase Atmanepada aura tAsike sakArake sthAnameM hakAra Adeza "zuzrUSA zrotumicchAyAM paricaryA'vadhAnayoH / ' iti vizvaH / 'vizeSalezaH = vizeSasya lezaH ( 10 t0)|| 94 // azrauSamindrAdariNI giraste satIvratA'tipratiloma tiivraaH| svaM prAgahaM prAdiSi nA'marAya kiM nAma tasmai manasA narAya // 95 // anvayaH-(he indradUti ! ) satIvratA'tipratilomatIvAH te giraH indrAdariNI ( satI ) azrauSam / prAk ahaM svam amarAya tasmai na prAdiSi, (kintu) narAya tasmai manasA prAdiSi / / 95 / / vyAkhyA-( he indradUti ! ) satIvratA'tipratilomatIvAH = pativratAdharmA'tipratikUladuHsahAH, te=tava, giraH = vAcaH, indrA''dariNI = indre AdaravatI satI, azrauSam = ahaM zrutavatI / anDhatvAt kathaM parapuruSaguNazravaNe satIvratalopa ityAzaGkaya Aha-svamiti / prAk = pUrvam, ahaM, svam = AtmAnam, amarAya = devasvarUpAya, tasmai = indrAya, na prAdiSi = na prAdAM, nAmeti prasiddhau / kintu-narAya = nararUpiNe, tantreNa repharahitAya naNya, atha vA ralayorabhedAt narAya, ubhayatrApi nalAya iti tAtparyam, tasmai = indrAM'zAya, niSadhezvarAyeti bhAvaH / manasA = cittena, prAdiSi = prAdAm // 95 // anuvAdaH-(he indraddhati ! ) pativratAdharma ke atyanta pratikUla honese duHsaha tumhAre vacanako maiMne kevala indrameM Adara karake sunaa| pahale maiMne apaneko devasvarUpa indrako nahIM diyA hai, kintu nara ( 'ra' se rahita nara = nala ) atha vA ( ra aura la ke abhedase nalarUpa ) indrake aMzarUpa niSadhezvarako manase diyA hai / / 95 // TippaNI-satIvratA'tipratilomatIvrAH = atyantaM pratilomA: ( gati0 ) / satyAM vratam (10 t0)| satIvratasya atipratilomAH (10 ta0 ) / satIvratA'tipratilomAzca te tIvAH ( ka0 dhA0 ) / indrAdariNI = Adaro'sti yasyAH mA AdariNI, Adara+ini+DIp + su / indre AdariNI ( sa0 ta0 ) nArAyaNa paNDitane "indrAdariNIH" aisA pATha diyA hai, usa pakSameM isa padako "giraH" isakA vizeSaNa samajhanA cAhie / azrauSaM = zru + luG + mip / Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH prAdiSi = pra+dA + luG + iT / "sthAdhvoricca" isase ikAra / narAya = na vidyate ra: yasmin ( nabbahu0 ), ra se rahita nara arthAt nl| athavA 'ra' aura 'la' ke abhedase nala / isa padyameM zleSa alaGkAra vyaGgaya hai // 95 // tasmin vimRzyeva vRta hRdeSA nendrI dayA mAmanutApikA'bhUt / nirvAtukAmaM bhavasaMbhavAnAM ghoraM sukhAnAmavadhoraNeva / / 96 // anvayaH-tasmin hRdA vimRzya eva vRte eSA aindrI dayA nirvAtukAmaM dhIraM bhavasaMbhavAnAM sukhAnAm avadhIraNA iva mAma anutApikA na abhUt // 96 // vyAkhyA-tasmin = nare nale, hRdA = hRdayena, vimRzya eva = idaM samIcInamiti vicArya eva, vRte = svIkRte sati, eSA = upanatA, aindrI = indrasambandhI, dayA = kRpA, parigrahecchAlakSaNeti bhAvaH / nirvAtukAmaM = moktukAmaM, dhIraM = vidvAMsaM, bhavasaMbhavAnA= saMsArotpannAnAM, viSayasambaddhAnAmiti bhAvaH / sukhAnAm = AnandAnAm, avadhIraNA iva = 5,vajJA iva, mAma, anutApikA = hanta ! mayA'nucitaM kRtamiti pazcAttApakAriNI, na abhUt = no jAtA / / 96 // ___ anuvAda:- hRdayase vicArapUrvaka nalako varaNa karanepara yaha indrakI dayA, mokSakI icchA karanevAle vidvAnako saMsArase utpanna viSayajanya sukhoMkI avajJAke samAna pazcAttApa karanevAlI nahIM huI // 96 // TippaNI-aindrI = indrasya iyam ( indra + aN + DIp ) / nirvAtukAma = nirvAtuM kAmo yasya, tam ( bahu0 ), "tuM kAmamanasorapi" isase makArakA lopa / bhavasambhavAnAM bhave saMbhavo yeSAM tAni, teSAm ( vyadhikaraNabahu0 ) mAm = "anutApikA" isa padake yogameM. "akenorbhaviSyadAdhamarNyayoHisase SaSThIkA niSedha honese karmameM dvitIyA // 96 // ____ varSeSu yaddhAratamAryadhuryAH stuvanti gArhasthyamivA''zrameSu / ___) tatrA'smi patyurvarivasyayA'haM zarmomikirmIritadharmalipsuH / / 97 // anvayaH-AryadhuryAH AzrameSu gArhasthyam iba varSeSu bhArataM stuvanti / tatra ahaM patyuH varivasyayA zarmomikirmIritadharmalipsuH asmi / / 97 / / ____ vyAkhyA-vimRzya kRtamityuktaM, tatra vimarzaprakAraM padyacatuSTayena pratipAdayati varSeSviti / AryadhuryAH = sAdhuzreSThA janAH, AzrameSu brahmacaryAdiSu, gArhasthyaM = gRhasthAzramam, iva, varSeSu = IlAvRtAdiSu navasu, bhArataM = bhAratavarSa, stuvanti - prazaMsanti / tatra tasmin bhAratavarSe, aha, patyuH = bhartuH nalasya, varivasyayA = Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zuzrUSayA, zarmomikirmIritadharmalipsuH = sukhaparamparAcitritapuNyalAbhecchu:, asmi bhavAmi / / 97 // * anuvAdaH-sajjanoMmeM zreSTha, AzramoMmeM jaise gahasthAzrama hai. vaise hI ilAvata Adi nau varSoM meM bhAratavarSakI prazaMsA karate haiN| vahA~para maiM patikI zuzrUSAse sukhaparamparAoMse citrita dharmake lAbhakI icchuka hU~ // 97 // TippaNI- AryadhuryAH = AryeSu dhuryAH ( sa0 t0)| gArhasthyam = gRhe tiSThatIti gRhasthaH, gRha + sthA + ka ( upapada0 ) + su / gRhasthasya bhAvaH, gRhastha+Sya+su / Azrama cAra haiM-brahmacarya, gArhasthya, vAnaprastha aura saMnyAsa / varSeSu = jambUdvIpameM nau bhUbhAga haiM, jinako 'varSa' kahate haiM; jaise1 kuruvarSa, 2 hiraNmayavarSa, 3 ramyakavarSa, 4 ilAvatavarSa, 5 harivarSa, 6 ketumAlavarSa, 7 bhadrAzvavarSa, 8 kinnaravarSa bhIra 9 bhAratavarSa / bhArataM = bharatasya idam bharata + aN+su / stuvanti = stu + laT-jhi / varivasyayA = "varivasyA tu zuzrUSA" ityamaraH / zarmomikirmIritadharmalipsuH = zarmaNa UrmayaH (Sa0 ta0) / "zarmazAtasukhAni ca" ityamaraH / kirmIritazcA'sau dharmaH ( ka0 dhA0 ) "citraM kirmIrakalmASazabalatAzca karbure / " itymrH| zarmomibhiH kirmIritadharmaH (tR0 ta0 ) / taM lipsuH ( dvi0 ta0 ) // 97 // svarge satAM zarma paraM, na dharmA bhavanti, bhUmAviha tacca te ca / iSTacA'pi tuSTiH sukarA surANAM, kathaM vihAya trayamekamohe ? // 98 // anvayaH-svarge satAM zarma paraM, dharmA na bhavanti / iha bhUmau tacca te ca bhavanti / iSTayA surANAM tuSTirapi sukarA / ( evaM sati ) kathaM trayaM vihAya ekam Ihe ? // 98 // ____ vyAkhyA-svarge = devaloke, satAM = vidyamAnAnAM devAdInAmiti bhAvaH / zarma = sukhaM, param = eva, svargastha bhogasthAnatvAditi bhAvaH / dharmAH sukRtAni, na bhavanti = no jAyante / iha - asyAM, bhUmau manuSyaloke, tacca = zarma ca, te ca = dharmAzca, bhavanti = saMbhavanti, manuSyalokasya karmabhUmitvAditi bhAvaH / indra vRte tatsukhotpAdanAddharmo'pi bhavatItyAzaGkayA''ha-iSTayApIti / iSTayA yAgena, bhUloka iti zeSaH, surANAM = devAnAM, na kevalamindrasya, tuSTi: api = prItirapi, sukarA = susampAdyA, evaM sati, kathaM-kimartham, trayaM tritayaM, zarmadharmasuratuSTirUpamiti bhAvaH, vihAya = tyaktvA, ekaM = zarmamAtram, Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSTaH samaH 73 Ihe = icchAmi, padArthatrayaprAptisAdhanarUpatvAd bhUloko devalokAcchreyAniti bhAvaH // 98 // ___ anuvAdaH-svargameM rahanevAloMko sukha hI milatA hai, dharma nahIM, isa manuSyalokameM sukha aura dharma donoM hI hote haiM / (manuSyalokameM) yajJa karanese devatAoMkI prIti bhI sukara hai| isa sthitimeM sukha, dharma aura devatAoMkI prIti ina tInoMko chor3akara sukhamAtrako maiM kyoM cAhU~ ? // 98 // TippaNI-satAm = as + laT ( zatR)+Am / "znasorallopaH" isase akArakA lopa / iSTayA yaj + ktin +TA / sukarA=su+ka+khala + TApa+ su| trayaM = tri+tayap ( ayac ) + am / vihAya = vi + hA+ktvA (lyap ) / Ihe - Iha + laT + iT / isa padyameM samuccaya alaGkAra hai // 98 // sAporapi svaH khalu gAmitA'dho gAmI sa tu svArgamitaH pryaanne|| ityAti cintayato hRdi / dvayorudarkaH kimu zarkare na ? // 6 // anvayaH-sAdhoH api svaH adho gAmitA khalu / sa itaH prayANe tuM svarga gAmI, iti AyatiM cintayataH hRdi dvayoH udarkaH dve zarkare na kimu ? . ( zarkare eva / / / 99 // ___ vyAkhyA-prakArAntareNa svargAd bhUlokasya zreyastvaM pratipAdayati-sAdhoriti / sAdhoH api = sukRtinaH api, svaH = svargAt, adhaH = adholoke, gAmitA = gamiSyattA, khalu = nizcayena / saH = sAdhuH, itaH = asmAt bhUlokAta, prayANe = gamane, maraNe satIti bhAvaH / svarga = suralokaM, gAmI = gamiSyati / iti = ittham, Ayatim = uttarakAlaM, cintayataH = vicArayato vivekinaH, hRdi hRdaye, dvayo = ubhayoH, svargabhUlokayoH, udarkaH = uttaraphalaM, dve = ubhe, zarkare na kimu = zarkarAprAye na kim ? zarkare eveti bhAvaH / svargaphalarUpA ekA zarkarA mRtprAyA ikSusaMbhavA, martyalokaphalarUpA aparA zarkarA zilAzakalaprAyA ikSusaMbhavA / ubhe api zarkarAkalpa iti bhAvaH // 99 // anuvAdaH-dhArmikako bhI svargalokase manuSyalokameM AnA nizcaya hai, vaha isa ( manuSya ) lokase maranepara svargalokameM jAyagA isa taraha uttarakAlakA vicAra karanevAleke hRdayameM svarga aura manuSyaloka donoMkA uttaraphala donoM hI zarkarAeM nahIM haiM kyA ? ( svargaphala kaMkar3aprAya zarkarA aura manuSyalokaphala ikSuvikAra zarkarA hai yaha tAtparya hai / ) / / 99 // Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-gAmitA = gamiSyatIti gAmI, "bhaviSyati gamyAdayaH" isa sUtra se 'Ninipratya tagAmina' zabdakI bhvissytkaaltaa| gAmino bhAvaH, gAmin+tal +TAp / svarga gAmI = "te taM bhuktvA svargalokaM vizAlaM kSINe puNye martyalokaM vizanti / " gItAke isa vacanake anusAra yaha ukti hai| Ayatim = "uttara kAla AyatiH" ityamaraH / udarkaH = "udarkaH phalamuttaram" ityamaraH / zarkare = "zarkarA khaNDavikRtAvapalAzarkarAM'zayoH / " iti vizvaH / isa padyameM nidarzanA alaGkAra hai / / 99 // prakSINa evA''yuSi karmakRSTa narAnna tiSThatyupatiSThate yaH / bubhukSate nAkamapathyakalpaM dhIrastamApAtasukhonmukha kaH // 10 // anvayaH-(kiM ca ) yaH karmakRSTe AyuSi prakSINa eva manuSyAn upatiSThate, AyuSi tiSThati ( sati ) na upatiSThate / ApAtasukhonmukham apathyakalpaM taM nAkaM ko dhIra: bubhukSate ? / / 100 // vyAkhyA-( kiM ca ) yaH-nAkaH, karmakRSTe = prArabdhakarmA'jite, AyuSi= jIvitakAle, prakSINa eva = kSayaprApta eva, upatiSThate = saGgacchate, AyuSi = jIvitakAle, tiSThati = vidyamAne sati, na upatiSThate = na saGgacchate / ataH ApAtasukhonmukham = avicAritaramaNIyasukhakAriNam, ata eva apathyakalpam= apathyAnnasadRzaM, taM = tAdRzaM, nAkaM - svarga. kaH = vivekazIlaH, vidvAn = paNDitaH, bubhukSate = bhoktumicchati // 10 // anuvAdaH-jo svarga prArabdha karmase upArjita Ayuke kSINa honepara hI manuSyoMko prApta hotA hai, Ayuke rahanepara prApta nahIM hotA hai / vicAra na karanepara hI ramaNIya sukhavAle apathya annake sadRza vaise svargako kauna-sA vidvAn bhoganekI icchA karatA hai ? // 100 // TippaNI-karmakRSTe = karmaNA kRSTa, tasmin ( tR0 t0)| upatiSThate = upa-upasargapUrvaka sthA dhAtuse "upAhevapUjAsaGgatikaraNamitrakaraNapathiSviti vAvyam" isa vArtikase saMgatikaraNa arthameM Atmanepada laT +ta / ApAtasukhonmukham sukhe unmukhaH ( sa0 ta0 ), ApAte sukhonmukhaH, tam (sa0 t0)| "te taM bhuktvA0' ityAdi vacanase anityatAkI pratIti honese yaha tAtparya hai / apathyakalpaM = pathaH anapetaM pathyaM, pathin zabdase "dharmapathyarthanyAyAdanapete" isase yat / ISat asamAptam apathyam apathyakalpam, "ISadasamAptau kalpabdezyade Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH 75 zIyaraH" isa sUtrase kalpap pratyaya / bubhukSate = bhoktum icchati, bhuj + san + laT-ta / isa padyameM upamA alaGkAra hai / / 100 // itIndradUtyAM prativAcamadhaM pratyuhya saMSA'bhidadhe vayasyAH / kiJcidvivakSollasadoSThalakSmIjitA'panidrahalapaGkajA''syAH // 101 // -- anvayaH--sA eSA iti indradUtyAM prativAcam ardhe pratyuhya kiJcidvivakSollasadoSThalakSmIjitA'pani draddalapaGkajAsyA: vayasyAH abhidadhe // 101 // . ____vyAkhyA-sA=prasiddhA, eSA = iyaM, damayantI, iti = ittham, indra - dUtyAM = mahendrazambhalyAM viSaye, prativAcaM = pratyuttaram, ardhe = madhyabhAga eva, pratyuhya = nirughna, asamApyavetyarthaH / kiJcidvivakSollasadoSThalakSmIjitA'panidraddalapaGkajA''syA: = kiJcidvacanecchAsphuradadharazobhAvijitavikasatpattrakamalamukhI:, vayasyAH = sakhI:, abhidadhe - uvAca // 101 // ____ anuvAdaH-prasiddha damayantIne isa prakAra indrakI dUtIke viSayameM uttarako bIcameM hI roka kara kucha bolanekI icchAse zobhita oSThakI zobhAse jIte gaye vikasita pattroMvAle kamalake samAna mukhavAlI sakhiyoMko kahA // 101 // TippaNI-indradUtyAm = indrasya dUtI, tasyAm (10 ta0 ) / pratyuhya = prati+Uha + ktvA ( lyap ), "upasargAhrasva UhateH" isa sUtrase hrasva / kizcidvivakSollasadoSTha0 = ullasaMzcA'sau oSThaH ( ka0 dhA0 ), kiJcit yathA tathA vivakSA ( supsupA0 ), tayA ullasadoSThaH ( tR0 ta0 ), tasya lakSmIH ( 10 ta0 ) / apanidrAntIti apanidranti apa + ni + dA + laT ( zatR )+ jas tAni dalAni yasya tat apanidradalam ( bahu0 ) / tacca tat paGkajam ( ka0 dhA0 ) / kiJcidvivakSollasadoSThalakSmyA jitam ( tR0 ta0 ), tat apanidraddalapaGkajaM yena tat ( bahu0 ), tAdRzam AsyaM yAsAM, tA: ( bahu0 ) / vayasyA:= vayasA tulyAH , tA: ( vayasa+yat + zas ), abhidadhe == abhi+dhA+liTata ( kartAmeM ) / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 101 / / anAdidhAvisvaparamparAyA hetulajaH srotAsa vezvare vaa|| AyattadhoreSa janastadAryAH ! kimodazaH paryanuyujya kAryaH ? // 102 // ___ anvayaH-he AryAH ! eSa janaH anAdidhAvisvaparamparAyAH hetusrajaH srotasi Izvare vA AyattadhI: tat IdRzaH ( eSa janaH ) paryanuyujya ki kAryaH ? // 102 // Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ vyAkhyA he AryAH = zreSThAH sakhyaH, eSaH = ayaM, janaH = lokaH, mAdRzaH / anAdidhAvisvaparamparAyAH = AdirahitabhramajjIvapaGktaH, hetumrajaH = kAraNabhUtakarma paramparAyAH, srotasi = pravAhe, vA=athavA, . Izvare=paramAtmani, AyattadhI: = adhInabRddhi :, tu svA'dhInabuddhiriti bhAvaH / tat = tasmAtkAraNAt, IdRzaH := etAdRzaH, paratantra iti bhAvaH / eSaH = janaH, paryanuyujya = upAlabhya, ki, kAryaH = kArayituM zakyaH // 102 // ___anuvAdaH he zreSTha sakhiyo ! yaha jana, AdihIna hokara bhramaNa karanevAle jIvoMkI paramparAkI kAraNabhUta karmaparamparAke pravAhameM vA IzvarameM adhIna buddhi vAlA hai / isa kAraNase parA'dhIna yaha jana upAlambha karake kyA karAyA jA sakatA hai ? // 102 // TippaNI-anAdidhAvisvaparamparAyAH = avidyamAna AdiH yasyAH ( bahu0 ) dhAvatIti dhAvino / dhAva + zini + GIp / svasya paramparA ( Sa0 ta0 ) / anAdizcA'sau dhAvinI ( ka0 dhA0 ), anAdidhAvinI cA'sau svaparamparA, tasyAH ( ka0 dhA0 ) / hetusrajaH hetUnAM mrak, tasyAH (10 ta0 ) / "buddhi : karmA'nusAriNI" vA "eSa eva kArayitA" ityAdi vacanake anusAra jIva buddhi yA karmake adhIna hai vA Izvarake, svatantra nahIM hai yaha tAtparya hai| AyattadhI:= AyattA dhIryasya saH ( bahu0), "adhIne nighna AyattaH" ityamaraH / nirIzvaravAdIke matameM jIva buddhi karmA'dhIna hai, IzvaravAdIke matameM IzvarA'dhIna hai isa prakAra do pakSoMkA pradarzana kiyA gayA hai| paryanuyujya = pari + anu+yuj+ ktvA ( lyap ) / kAryaH : kR+ Nic + yat / jIvabuddhi kI svatantratA na honese yaha kyoM kiyA? aisA upAlambha denA niSphala hai yaha tAtparya hai / / 102 / / nityaM niyatyA paravatyazeSe ka: saMvidAno'pyanuyogayogyaH ? / / acetanA sA ca na vAcamaheMdvaktA tu vaktrazramakarmabhuGkte // 10 // anvayaH-azeSe nityaM niyatyA paravati ( sati ) saMvidAnaH api kaH anuyogayogyaH ? acetanA sA ca vAcam na arhet, vaktA tu vaktrazramakarma bhuGkte // 103 // __ vyAkhyA-daivapAratantrye mUDhasya paryanuyojyatvA'bhAve'pi vidvAMstu paryanuyojya eva ityAzaGkaya samadhatte-nityamiti / azeSe = sakale, jane, nityaM = sarvadA, niyatyA = devena, paravati = adhIne sati, saMvidAnaH api = vidvAn api, ka: = janaH, anuyogayogya: upAlambhA'rhaH, viduSA'pi niyateralaGghayatvAditi bhAvaH / Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSTA sarga: ___77 tarhi niyatireva upAlabhyA ityata Aha--acetaneti / acetanA=caitanyarahitA, sA ca = niyatizca, vAcam = upAlambhavAkyaM, * na arhet = na yogyA bhavet, acetanopAlambhasyA'raNyaruditopamatvAditi bhAvaH / tathA'pyupAlambhe doSamAha--vaktA tu = acetanopAlabdhA tu, vaktrazramakarma = mukhaparizramakarmaphalaM, bhuGkte = anubhavati, vAkparizramAdanyatphalaM na kimapIti bhAvaH // 103 // anuvAdaH-sabhI janoMke sadaiva bhAgyake adhIna honepara kauna-sA vidvAna bhI upalambhake yogya hai ? caitanyarahita bhAgya bhI upAlambhakA pAtra nahIM hai, usakA upAlambha karanevAlA puruSa hI mukhake parizramakA phala bhogatA hai // 103 / / . TippaNI-saMvidAnaH = saMvitte iti, sam-upasargapUrvaka vid dhAtukA "vidipracchisvaratInAmupasaMkhyAnam" isa vArtikase Atmanepada hokara laTake sthAnameM zAnac + su / anuyogayogyaH = anuyogasya yogyaH (10 ta0 ) / acetanA=avidyamAnA' cetanA yasyA sA ( nabbahu0 ) / vaktA vaktIti. ghac + tRc + su / vaktrazramakarma = vaktrasya zramaH (Sa0 ta0 ), tasya karma, tat (Sa0 ta0 ) // 103 // kramelakaM nindati komalecchuH, kramelakaH kaNTakalampaTastam / / proto tayoriSTabhujoH samAyAM madhyasthatA nekataropahAsaH // 104 // anvayaH-komalecchuH kramelakaM nindati / kaNTakalampaTaH kramelakaH taM nindati / iSTabhujoH tayoH prItau samAyAm (. tatra ) eMkataropahAso madhyasthatA na // 104 // vyAkhyA-nanu mahendraM vihAya nalasvIkAre lokopahAsyatA syAttatrAhakramelakamiti / komalecchuH = mRdupadArthA'bhilASI, gajAzvAdiriti bhAvaH / kramelakam =uSTra, nindati = garhate, kaNTakalampaTaH = kaNTakalolupaH, kramelakaH = uSTraH, ta = komalecchu, nindati=garhate / iSTabhujo:=abhISTabhakSakayoH, tayoH= komalakaNTakabhakSakayoH dvayoH, prIto = tuSTau, samAyAM = tulyAyAm ( tatra = tayordva yormadhye ) ekataropahAsaH = ekatarasya ( komalecchoH kaNTakalampaTasya vA ) upahAsaH ( upahasanam ), madhyasthatA na = mAdhyasthyaM na, pakSadvaye'pi mAdhyasthyamavalambanIyaM, na tvekatarasyopahAsaH kartavya iti bhAvaH // 104 // ___ anuvAda:-komala padArthakI icchA karanevAlA jantu U~TakI nindA karatA hai / kaNTakameM lolupa U~Ta usa komala padArthako cAhanevAlekI nindA karatA hai| apane abhISTa padArthako khAnevAle una donoMkI santuSTi tulya honepara donoMmeM ekakA upahAsa. karanA madhyasthatA nahIM hai ( balki pakSapAta hai ) // 104 // Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ TippaNI-komalecchuH = komalasya icchuH (10 ta0) / kramelakam = "uSTre kramelaka-maya-mahAGgaH" ityamaraH / kaNTakalampaTa: = kaNTakeSu lampaTa: ( sa0 ta0), "lolupaM lolubhaM lolaM lampaTaM lAlasaM viduH / " iti halAyudhaH / nindati = Nidi + laTa-tip / ISTabhujo = iSTaM bhuGktaH iti iSTabhujau, tayoH, iSTa+bhuj + kvip + ( upapada0 )+ os / ekataropahAsaH = ekatarasya upahAsaH (10 t0)| madhyasthatA % madhye tiSThatIti madhyasthaH, madhya+ sthA+ka+ su / tasya bhAvaH, madhyastha+tal +TAp + su // 104 // guNA haranto'pi harenaraM me na rocamAnaM parihArayanti / na lokamAlokayathA'pavargAtrivargamaJcamamuJcamAnam / / 105 // anvayaH--haranto'pi hareH guNA me rocamAnaM naraM na parihArayanti / apavargAt arvAJcaM trivargam amuJcamAnaM lokaM na Alokayatha ? // 105 / / / ___ vyAkhyA-haranto'pi = cittam AkarSanto'pi, hareH = indrasya, guNAH = aizvaryazauryAdayo dharmAH, me = mahyaM, rocamAnaM - prItiviSayabhUtaM, naraM = mAnavaM nalaM, na parihArayanti = na tyAjayanti / kutaH-apavargAtmokSAt, arvAJcaM3 nikRSTa, trivarga = dharmA'rthakAmasamUham, amuJcamAnam = atyajantaM, lokaM 3 janasamUha, na Alokayatha = na pazyatheti kAkuH // 105 // anuvAdaH - cittako AkRSTa karate hue bhI indrake guNa merI prItike viSayabhUta manuSya nalako nahIM haTAte haiN| mokSase nikRSTa dharma, artha aura kAmako nahIM chor3anevAle janasamUhako tumaloga nahIM dekha rahI ho? // 105 // TippaNI- harantaH = hRJ + laT (zatR) + jas / me, ruca dhAtuke yogameM "rucyarthanAM prIyamANaH" isa sUtrase sampradAnasaMjJA hokara caturthI / rocamAnaM: ruca + laT ( zAnac )+ am / parihArayanti = pari+hRJ + Nic + laT + jhi / trivarga = triyANAM vargaH, tam (Sa0 ta0 ) / "trivargo dharmakAmA'rthaH" ityamaraH / amuJcamAnaM = na muJcamAnaH, tam ( naJ ) / Alokayatha = AG+ loka + Nic +laT +th| mahAkavi kAlidAsane kumArasaMbhavameM bhagavatI pArvatIke mukhase aisA hI vAkya kahalAyA hai--"na kaamvRttirvcniiymiiksste| 5-82 / " arthAt apanI icchAse calanevAlA jana loka kyA kahatA hai isa prakAra vacanIyatAkA vicAra nahIM karatA hai| isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai / / 105 // Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH 79 AkoTamAkaiTabhari tulyaH svA'bhISTalAbhAt kRtakRtyabhAvaH / bhinnaspRhANAM prati cArthamartha dviSTatvabhiSTatvamapavyavastham // 106 // anvayaH-AkITam AkaiTabhari svA'bhISTalAbhAt kRtakRtyabhAvaH tulyaH / bhinnaspRhANAma artham artha prati dviSTatvam iSTatvaM ca apavyavastham // 106 / / vyAkhyA-nanu mahendraprAptyaiva kRtArthatA nalaprArthanayA ki duHkhAyase ityatrA''ha -- AkITamiti / AkITaM = hIneSa kITAt Arabhya, AkaiTabhari = uttameSa-kaiTabhavairiNaM viSNama abhivyApya / svA'bhISTalAbhAta = nijA'bhIpsitaprApteH, kRtakRtyabhAvaH = kRtArthatvaM, tulyaH = samAnaH / evaM ca mamA'pi abhISTanalalAbhAtkRtakRtyatA nendralAbhAditi bhAvaH / atra hetumAha-bhinnaspRhANAmapIti / bhinnaspRhANAM = bhinnarucInAM janAnAm, artham artham prati = pratyartha, dviSTatvaM = dveSaviSayatvam, iSTatvaM ca = icchAviSayatvaM ca, apavyavasthaMniyatavyavasthArahitam, tasmAdindro'pi mayA neSyata iti bhAva / / 106 // anuvAdaH- kIr3ese lekara bhagavAn viSNutaka apane abhISTa padArthakI prAptise kRtA'rthatA samAna hai / bhinna-bhinna abhilASavAloMkA padArthoMmeM dveSa aura icchAkI niyata ( khAsa ) vyavasthA nahIM hai // 106 // TippaNI-AkITaM = kITAt Arabhya, "AGa maryAdAbhividhyoH" isa sUtrase abhividhimeM avyayIbhAva samAsa / AkaiTabhavairi = kaiTabhasya vairI ( 10 ta0 ) / kaiTabhavairiNam abhivyApya, pUrvasUtrase avyayIbhAva / svA'bhISTalAbhAt = svasya abhISTaM ( 10 ta0 ), tasya lAbhaH, tasmAt (Sa0 t0)| kRtakRtyabhAvaH = kRtaM kRtyaM yena saH ( bahu0 ), tasya bhAvaH ( Sa0 ta0 ) / mujhe abhISTa nalake lAbhase kRtakRtyatA hai indrake lAbhase nahIM, yaha tAtparya hai| bhinnaspRhANAM = bhinnA spRhA yeSAM te bhinnaspRhAH, teSAm ( bahu0 ) / apavyavastham = apagatA vyavasthA yasmAt tat ( bahu0 ) / sabake lie sabhI padArthoMmeM dveSa aura icchAkI koI niyata vyavasthA nahIM hai isa kAraNa maiM indrameM icchA nahIM karatI hU~, yaha tAtparya haiM / / 106 // agnA'dhvajApannibhRtA''pabandhu bandhuryadi syAt pratibandhumarhaH / joSaM janaH kAryavidastu vastu pracchayA nijecchA padavoM mudastu // 10 // ___ anvayaH-agrA'dhvajAgrannibhRtA''padandhuM pratibandhum arhaH bandhuH syAt yadi, sa janaH kAryavit joSam astu / mudaH padavIM tu nijecchA eva pracchayA, vastu / / 107 // Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / vyAkhyA-agrA'dhvajAgrannibhRtA''padandhuM = puromArgAsannaguptavipatkUpaM, pratibandhuM = niSeddham, arhaH = yogyaH, zakta iti bhAvaH, bandhuH - suhRta. syAt yadi = bhavet cet, saH = tAdRzaH, janaH = bandhujanaH, kAryavit = kAryajJaH api praznaparyantaM, joSam astu = tUSNIm AstAm, na tu mAM nivArayediti bhAvaH / kutastahi kAryavijJAnaM ? tadAha-vastviti / mudaH = harSasya, zreyasa iti bhAva / padavIM tu = mAgaM tu, nijecchA eva = svakAGkSA eva, pracchayA-praSTavyA, saiva me pravartikA nA'nyaH kazcidastItyarthaH / vastu %3D satyam, ayameva paramA'rtha iti bhAvaH // 107 // anuvAdaH - sAmane rAhameM nikaTa vipattirUpa kue~ko rokanemeM samartha bandhu ho to kArya jAnanevAlA vaha prazna karanetaka cupa rahe / kalyANake mArgako to apanI icchAse pUchanA cAhie / yahI ThIka hai // 107 // ____ TippaNI-agrA'dhvajAgrannibhRtA''padandhum = agrazcA'sau adhvA ( ka. dhA0 ), nibhRtA cA'sau Apat ( ke0 dhA0 ), sA eva andhuH ( rUpaka0 ), "paMsyevA'ndhuH prahiH kUpaH" ityamaraH / jAgraccA'sau nibhRtA''padandhuH (ka0 dhA0 ) / agrA'dhvani jAgrannibhRtA''padandhuH, tam ( sa0 t0)| pratibandhuM % prati+bandha + tumun / kAryavit = kArya vettIti, kArya + vid+kvip ( upapada0 )+su| nijecchA = nijasya icchA (Sa0 t0)| pracchayA - praSTam arhA, dvikarmaka "praccha jIpsAyAm" dhAtuse apradhAna karmameM "RlorNyat" isa sUtra se Nyat + TAp / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 107 // itthaM pratIpoktimati sakhInAM vilupya pANDityabalena baalaa| api zrutasvarpatimantrisUkti dUtI babhASe'dabhutalolamaulim // 10 // anvayaH-bAlA itthaM sakhInAM pratIpoktimati pANDityabalena vilupya zrutasvarpatimantrisUktim api adbhutalolamauliM dUtIM babhASa // 108 // vyAkhyA-bAlAbhaimI, ittham = anena prakAreNa, sakhInAM = vayasyAnAM, pratIpoktimati = pratikUlavacanabuddhi, pANDityabalena = vaiduSyazaktyA, vilupya= parihRtya, zrutasvarpatimantrisUktim api = AkarNitendra sacivabRhaspitizobhanabhASaNAm api, adbhutalolamauli = vismayakampamAnazirasaM, dUtIm = indrazambhalIM babhASe = bhASitavatI // 108 // anuvAdaH-damayantIne isa prakArase sakhiyoMkI pratikUla bhASaNa karanekI buddhiko apane pANDityakI zaktise nivAraNa karake indra ke mantrI bRhaspatike uttama Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pahaH sargaH bhASaNako bhI sunI huI Azcaryase zirako hilAnevAlI indradUtIko phira kahA // 108 // TippaNI-pratIpoktimati = pratIpA cA'sau uktiH ( ka0 dhA0 ) / tasyAM matiH, tAm ( sa0 ta0) / pANDityabalena = pANDityasya balaM, tena (Sa0 t0)| vilupya = vi+lup + ktvA ( lyap ) / zrutasvarpatimantrisUkti = svaH patiH (10 ta0) "aharAdInAM patyAdiSu vA rephaH" isa vArtikase vaikalpika repha, zobhanA uktiH sUktiH ( gti0)| svarpatimantriNaH sUktiH (10 t0)| zrutA svarpatimantrisUktiH yayA, (bahu.), tAm / adbhutalolamaulim = lolo mauli: yasyAH sA ( bahu0 ) / adbhutena lolamauliH, tAm (tR0 ta0 ) / babhASe = bhASa + liT +ta / bRhaspatise bhI damayantI pragalbhA hai, aise Azcaryase mastakako hilAnevAlI sakhIko damayantIne kahA, yaha tAtparya hai // 108 // . paretabharturmanasaiva dUtI nabhasvataMvAnilasatyabhAvaH / / trinotasevA'myupatestavAzu sthirAjasthamAyAtabatI nirAstham // 109 // nabhasvatA eva sthirA''stham Azu AyAtavatIm anilasakhyabhAjaH * dUtI, trisrotasA eva sthirA''stham Azu AyAtavatIm ambupateH dUtIM tadA eva 'nirAstham // 109 // ___ vyAkhyA-manasA eva :- cittena eva, AkarSakeNeti zeSaH / AgamanasAdhaneneti bhAvaH / sthirA''sthaM = dRDhA'bhinivezaM yathA tathA, Azu = zIghram, AyAtavatIm = AgatAM, paretabhartuH = yamarAjasya, dUtI = zambhalIM, nabhasvatA eva = vAyunA eva, sthirAjasthama, Azu, AyAtavatIm, anilasakhyabhAjaH = agneH, dUtI, trisrotasA eva = gaGgayA eva, sthirA'stham, Azu, AyAtavatIm, ambupateH = varuNasya, dUtIM, tadA eva = AgamanakSaNa eva, nirAsthaM = paryahArSam // 109 // . anuvAdaH-( he indradUti ! ) Agamanake sAdhana manase hI dRDha abhinivezapUrvaka zIghra AI huI yamarAjakI dUtIko, Agamanake sAdhana vAyuse hI dRDha abhinivezapUrvaka zIghra AI huI agnikI dUtIko aura AgamanakI sAdhana gaGgAse hI dRDha abhinivezapUrvaka zIghra AI huI varuNakI dUtIko maiMne Agamanake kSaNameM hI ThukarA diyA // 109 // . 6 ne0 0 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-sthirA'sthaM = sthirA AsthA yasmin karmaNi, ( bahu0 ), tadyathA tathA ( kri0 vi0)| AyAtavatIm = AG+yA + ktavatu +DIpa+ am / paretabhartuH = parasmin (loke ) itAH ( sa0 ta0), paretAnAM bhartA, tasya (10 ta0 ) / anilasakhyabhAjaH = anilena sakhyaM (tR0 ta0), tad bhajatIti anilasakhyabhAk, tasya, "bhajo NviH" isase Nvipratyaya / anilasakhya+bhaj+ NviH ( upapada0 ) + Gas / trisrotasA = trINi srotAMsi ( pravAhAH ) yasyAH sA, (bahu0 ) tayA / ambupateH = ambunaH patiH, tasya (Sa. ta0 ) / nirAsthaM = nir-upasargapUrvaka "asu kSepaNe" isa dhAtuse luGa+ mip, like sthAnameM "asyativaktikhyAtibhyo'G" isa sUtrase aG Adeza / "asyatesthuka" isase thuk Agama / yamarAja, agni aura varuNakI dUtiyoMko dUrase hI maiMne haTA diyA / indrake gauravase itane samayataka tuma ( indra kI dUtI ) se bhASaNa kiyA yaha bhAvArtha hai| isa padyameM mana, vAyu aura gaGgAkA kramase yamarAja, agni aura varuNake AjJAkArI honese unakI prItike lie atyanta vegayukta mana Adise AI huI yama AdikI dUtiyA~ thIM, yaha utprekSAkA artha hai / / 109 // bhUyo'rthamenaM yadi mAM tvamAtya tavA padAvAlabhase maghonaH / satIvratestovamimaM tu mantumantaH paraM vaJiNi mAjitAsmi // 110 // anvayaH-(he indradRti ! ) tvaM bhUyaH enam artha mAm Attha yadi, tadA maghonaH padau Alabhase / vaciNi antaH param imaM tIvaM mantuM satIvrataH mAjitAsmi // 110 // vyAkhyA-(he indradUti ! ) tvaM, bhUyaH = punaH, enam = amuma, artha - prayojanam, indravaraNarUpamiti bhAvaH / mAm, Attha yadi-brUSe cet, tadA tarhi, maghonaH = indrasya, padau - caraNau, Alabhase = hinassi spRzasi vaa| indrakopamAzaGkayA''ha-satIvratairiti / vajiNi = indre viSaye, antaH- antaHkaraNe, sthitamiti zepaH, paraM-duHsaham, imaM, tIvra = tIkSNa, mantum = aparAdha, satIvrataiH = pativratAdhamaH, mArjitAsmi = mArjiSyAmi / satIvratajJaH sarvajJo bhagavAn maghavAn mAmasmAdaparAdhAdakSiSyatIti bhAvaH / / 110 // anuvAda:-(he indradUti ! ) tuma phira isa bAtako mujhe kahogI to tumheM indrake caraNoM kA zapatha ( kasama ) hai / indra ke viSayameM anta:karaNameM sthita duHsaha isa tIvra aparAdhako pativratA dharmose mArjana karUMgI // 110 // Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paLaH sargaH TippaNI-Alabhase = AG+labha+laT +thAs / mantum = aparAdham, "Ago'parAdho mantuzca" ityamaraH / satIvrataH-satyA vratAni, taiH (sst0)| mANitAsmi="mRjU zuddhau" dhAtuse luT + mip / "mRjevRddhiH" isa sUtrase vaddhi // 110 // itthaM punarvAgavakAzanAzAnmahendravRtyAmavayAtavatyAm / viveza lolaM hatyaM nalasya jIvaH punaH bhovamiva praboSaH // 111 // anvayaH-itthaM punaH vAgavakAzanAzAt indradUtyAm avayAtavatyAM nalasya jIvaH lolaM hRdayaM kSIbaM prabodha iva punaH viveza / / 111 // vyAkhyA-ittham = anena prakAreNa, punaH= bhUyaH, vAgavakAzanAzAt-vacanasthAnanivRttaH, indradUtyAM%3D devendrazambhalyAm, avayAtavatyAMgatAyAM, nalasyanaiSadhasya, jIvaHprANaH, lolaM = caJcalaM, hRdayam = antaHkaraNaM kSIba = mattaM, prabodha iva = viveka iva, punaH = bhUyaH, viveza = praviSTaH // 111 // anuvAda-isa prakAra phira bolaneke avakAzake na rahanese indradUtIke calI jAnepara, jaise matta puruSako avasara para prabodha prApta karatA hai, vaise hI nalase prANane bhI caJcala hRdayameM phira praveza kiyA // 111 // TippaNI-vAgavakAzanAzAt = vAcaH avakAzaH (10 ta0), tasya nAzaH (Sa0 ta0 ), tasmAt / indradUtyAm = indrasya dUtI (10 ta0), tasyAm / avayAtavatyAm = ava+yA + ktavatu + Gop + Gi / kSIba = "kSIvR made" dhAtuse kartAmeM kta pratyaya, "anupasargAtphullakSIbakRzollAghAH" isa sUtrase nipaatn| "matte zauNDotkaTakSIbAH" ityamaraH / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 111 // zravaNapuTayugena svena sAdhUpanItaM vigavipakRpayAtAdIdRzaH sannidhAnAt / alabhata madhu bAlArAgavAgutthamitthaM niSaSajanapadendraH pAtumAnandasAndraH // 119 // anvayaH-niSadhajanapadendraH digadhipakRpayA AttAt idRzaH sannidhAnAt svena zravaNapuTayugena sAdhu upanItam itthaM bAlArAgavAgutthaM madhu AnandasAndraH pAtum alabhata // 112 // jyAlyA-niSadhajanapadendraH = nalaH, digadhipakRpayA = dikpAladayayA, AttAt = prAptAt, IdRzaH = etAdRzAt, sannidhAnAt = aprakAzasAnnidhyAt / svena = svakIyena, zravaNapuTayugena = karNapAtrayugmena, sAdhu = samyakprakAreNa, Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevadhIyacaritaM mahAkAvyam upanItam = bAnItam, ittham = uktarItyA, bAlArAgavAgutthaM = bhaimyanurAgavacanotpannaM, madhu = kSaudram, AnandasAndraH = gADhAnandanimagnaH san, pAtu - pAnaM kartum, alabhata - labdhavAn // 112 // __anuvAdaH-niSadhezvara nalane lokapAloMkI kRpAse prApta aise adRzya sAmIpyase apane do zrotraindrirUpa pAtroMse acchI taraha lAye gaye isa prakArase damayantIke anurAgavacanase utpanna madhu ( zahada ) ko gADha AnandameM nimagna hokara pAna karane ke lie prApta kiyA // 112 // TippaNI-niSadhajanapadendraH - niSadhAzca te janapadAH ( ka. dhA0 ), teSAm indraH (10 t0)| digadhipakRpayA dizAm adhipAH, (10 ta0 ), teSAM kRpA, (Sa0 ta0) tayA / AttAt = AGa+dA+ktaH+ Gasi / IdRzaH = idam + dRz + kvin + GasiH / zravaNapuTayugena = zravaNe eva puTe ( rUpaka0 ), tayoryugaM, (Sa0 ta0), tena / bAlArAgavAgutthaM = rAgasya vAcaH (10 ta0), bAlAyA rAgavAcaH (10 ta0) tAbhya * uttiSThatIti, bAlArAgavAc+u+sthA+ ktaH ( upapada0),+suH / AnandasAndraH = Anandena sAndraH (tR0 ta0 ) / pAtu = pA+tumun, labha dhAtuke yogameM "zakadhRSajJAglAghaTarabhalabhakramasahAho'styartheSu tumun" isa sUtrase tumun / alabhata = labha % laG+ta // 112 // boharSa kavirAjarAjimukuTAglakArahIraH sutaM zrIhIraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / SaSThaH khaNDanakhaNDato'pi sahajAt kSodakSame tanmahA kAvye cAruNi naiSadhIyacarite srgo'gmnaasvrH|| 113 // iti naiSadhIyacarite mahAkAvye SaSThaH srgH| anvayaH-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jitendripacayaM yaM zrIharSa sutaM suSuve / sahajAt khaNDanakhaNDataH api kSodakSame tanmahAkAvye cAruNi naiSadhIyacarite bhAsvaraH SaSThaH sargaH agamat // 113 // vyAkhyA-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH = paNDitazreSThazreNIkirITabhUSaNavajamaNiH, zrIhIraH = zrIhIranAmakaH, mAmalladevI ca = mAmalladevInAmnI c| jitendriyacayaM = vazIkRtahRSIkasamUha, zrIharSa = zrIharSanAmakaH, sutaMputraM, suSuve = jnyaamaas| sahajAt = sodarAt, samAnakartR kAditi bhAvaH / khaNDanakhaNDataH api - khaNDanakhaNDakhAdyAt granthAt api, kSodakSame = saMgharSaNasahe, Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThaH sargaH tanmahAkAvye = zrIharSamahAkAvye, cAruNi = manohare, naiSadhIyacarite, bhAsvaraH = prakAzazIlaH SaSThaH = SaNNAM pUraNaH, sargaH = adhyAyaH, agamat = gataH, samApta ityarthaH // 113 // anuvAdaH-zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake alaGkAra hIreke samAna zrIhIra aura mAmalladevIne indriyasamUhako jItanevAle jisa zrIharSa nAmake putrako utpanna kiyA / sahodara (ekakartRka) khaNDanakhaNDakhAdyase bhI saMgharSaNa sahanevAle unake mahAkAvya manohara naiSadhIyacaritameM prakAzazIla chaThavAM sarga gayA ( samApta huA ) // 113 // TippaNI-( saMkSepase karate haiM ) / sahajAt = saha jAyate iti sahajaH, tasmin, saha+jan++ Gasi / khaNDanakhaNDataH = "nAmaikadeze nAmagrahaNam" isa uktike anusAra yahA~ para khaNDanakhaNDakhAdyake lie "khaNDanakhaNDa" padakA prayoga hai / khaNDanakhaNDAt iti khaNDanakhaNDataH, khaNDanakhaNDa + tasiH / kSodakSame = kSodekSama, tasmin ( sa0 ta0) bhAsvaraH = bhAs + varaca+suH / SaSThaH = SaNNAM pUraNaH, SaS + DaT + thuk + suH / agamat = gam + lu+ tip // 113 // , iti zrIzeSarAjazarmapraNItacandrakalAbhikhyavyAkhyopete naiSadhIyacarite SaSThaH srgH| OM tatsat / Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH gajavadanaM sukhasadanaM, pratyUhavyUhamasyantam / girijAgirIzatanayaM guNagaNalasitaM gaNA'dhipaM vande // 1 // atha priyA'sAvanazIlanA'vI manorathaH pallavitazciraM yaH / vilokanenaiva sa rAjaputryAH patyA bhuvaH pUrNavadabhyamAni // 1 // anvayaH--atha bhuvaH patyA priyA'sAdanazIlanAdau yo manorathaH ciraM pallavitaH, sa rAjaputryA vilokanena eva pUrNavat abhyamAni / vyAlyA-atha indradUtIgamanA'nantaraM, bhuvaH = pRthivyAH, patyA-svAminA, naleneti bhAvaH / priyA''sAdanazIlanAdau = damayantIprAptiparicayaprabhRtau viSaye yaH, manorathaH = abhilASaH, ciraM-bahukAlAdArabhya, pallavitaH = saJjAtapallavaH AsIt, saH = manorathaH, rAjaputryAH = damayantyAH , vilokanena eva = darzanena eva, pUrNavat = phalitavat, abhyamAni = abhimataH // 1 // ___anuvAda:-indrakI dUtIke jAneke anantara rAjA nalakA damayantIkI prApti aura paricaya Adike viSayameM jo abhilASa bahuta samayase pallavita huA thA, usako unhoMne damayantIke darzanase hI phalitake samAna jAnA // 1 // TippaNI-patyA = "patiH samAsa eva" isa sUtrake anusAra pati zabdakA samAsameM hI ghIsaMjJaka honese yahAMpara samAsa na honese 'TA' ke sthAnameM 'nA'kA abhaav| priyA''sAdanazIlanAdau = AsAdanaM ca zIlanaM ca ( dvandvaH ), AsAdanazIlane (10 ta0 ), te AdI yasya saH (bahu0), tasmin / yahA~para "Adi" zabdase AliGgana AdikA saMgraha hotA hai| pallavitaH = pallavAni saMjAtAni asya saH ( pallava+ iitc+suH)| rAjaputryAH = rAjJaH putrI, tasyAH (10 t0)| pUrNavat = pUrNena tulyaM, pUrNa+vatiH / abhyamAni% abhi+ man + luG + ( karmameM )+ ta / upajAti chanda hai // 1 // . Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 49 saptamaH sargaH pratipratIkaM prathamaM priyaayaamthaa'ntraanndsussaasmudr| tataH pramodA''paramparAyA mamajjatustasya dazau nRpasya // 2 // anvayaH-tasya nRpasya dRzau prathamaM priyAyAM, pratipratIkaM mamajjatuH / atha antaH AnandasudhAsamudre mamajatuH / tataH pramodA'zruparamparAyAM mamajjatuH // 2 // vyAkhyA - tasya pUrvoktasya, nRpasya = rAjJo nalasya, dRzau = netre, prathama prAk, priyAyAM = damayantyAM, tatrA'pi pratipratIkaM = pratyavayavaM, mamajjatuH = avagADhavatyau, damayantIM nalo'vayavazo dadarzati bhAvaH / atha tadanantaram, antaHantarAtmani, AnandasudhAsamudre = harSA'mRtasAgare, mamajjatuH = avagADhavatyo, karaNabhUtayordU zoH kartRtvopacAraH / tataH = anantaraM, pramodA'zruparAmparAyAma = AnandavASpapravAhe, mamajjatuH = avagADhavatyau // 2 // anuvAdaH -- rAjA nalake netra pahale damayantImeM, usake pratyeka avayavoMmeM. anantara antaHkaraNameM utpanna AnandarUpa amRtake samudrameM, taba harSA'zruko paramparAmeM nimagna ho gye| TippaNI-pratipratIkaM = pratIkaM pratIkaM, vIpsAmeM avyayIbhAva / "aGga. pratIko'vayavo'padyanaH" itymrH| mamajjatuH = masja+liT + atus / nalane damayantIke eka-eka avayavako dekhA yaha tAtparya hai| AnandasudhAsamudre = Ananda eva sudhA (rUpaka0 ) tasyAH samudraH, tasmin (Sa0 t0)| nalake netroMne darzana-phala AnandakA anubhava kiyA yaha bhAva hai| yahA~ para netrarUpa karaNameM kartRtvakA upacAra (lakSaNA) hai| pramodA'zruparamparAyAMpramodena azrUNi (tR0 ta0), teSAM paramparA, tasyAm (10 t0)| yahA~para dRga-rUpa eka AdheyakA priyAke avayava Adi aneka AdhAroMmeM rahanekA varNana karanese paryAya alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "kvacidekamanekasminnanekaM caikagaM kramAt / bhavati kriyate vA cettadA paryAya issyte|" 10-79 // 2 // upendravajrA chanda hai| brahmAddhayasyA'nvabhavatpramodaM romA'na evaa'grnirokssite'syaaH| yathocitItthaM tavazeSavRSTAvatha smarA'dvaitamudaM tathA'sau // 3 // anvayaH -asau asyA romA'gre eva agranirIkSite. brahmA'dvayasya pramodam anvabhavat / atha tadazeSadRSTau tathA smarA'dvaitamudam anvabhavat / ittham aucitI // 3 // Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-asI = nalaH, asyAH = damayantyAH , romA'ne eva = lomA'gramAtre, agranirIkSite = prathama dRSTe sati, brahmA'dvayasya = brahmA'dvitIyavastunaH, pramodam = Anandam, anvabhavat = anubhUtavAn / atha = romA'pradarzanA'nantaraM, tadazeSadRSTau = romasamastabhAgadarzane sati, tathA tenaiva prakAreNa, smarA'dva tamudaM= kAmA'dvitIyavastvAnandam, anvabhavat == anubhUtavAn / ittham = anena prakAreNa, aucitI = aucityaM, kAraNA'nurUpaM kAryajanma ucitamevetyarthaH // 3 // anuvAdaH-nalane damayantIke romake agrabhAgako hI pahale dekhanepara brahmarUpa advitIya vastuke AnandakA anubhava kiyaa| tadanantara damayantIke romake samasta bhAgakA darzana karanepara usI taraha kAmadevarUpa advitIya vastuke AnandakA anubhava kiyaa| isa prakArase aucitya hai / ( kAraNa ke anurUpa kAryakI utpatti ucita hI hai) // 3 // ___ TippaNI-romA'gre romNaH ana, tasmin (10 ta0 ), agranirIkSite = agre nirIkSitaM, tasmin (sa0 ta0), brahmA'dvayasya avidyamAnam dvayaM (dvitIyam) yasya tat advayam ( advaitam ), nabbahu0 / brahma eva advayaM, tasya ( rUpaka0 ) / anvabhavat = anu+bhU+la+tip / bhU dhAtuke akarmaka honepara bhI "anu" upasargake yogase arthAntara honese sakarmakatA / AnandakA bahmase bheda na honepara bhI upacArase bhedakA vyavahAra hai| tadazeSadRSTau = tasya ( romNaH ) azeSAH ( samastabhAgA: ), Sa0 t0| teSAM dRSTiH, tasyAm ( Sa0 t0)| smarA'ddhatamudaM = dvayorbhAvo dvitA, (dvi+tal + TAp + suH ) . dvitA eva dvaitam, "prajJAdibhyazca" isa sUtrase svArtha meM aNa, dvitA+aN + suH / dvatasya abhAvaH advatam, arthAbhAvameM avyayIbhAva / smara eva advatam ( rUpaka0 ) / tasya mut, tAm (10 ta0 ) / yahA~para brahmAnandase smarAnanda adhika hai, yaha vivakSita hai| roma bhI usake agra bhAgase adhika hai,vahA~ jaise alpadarzanase alpa Ananda aura adhika darzanase adhika Ananda hotA hai, yaha tathA zabdakA artha hai / isa padya meM brahmAnanda aura smarAnandakA nalarUpa eka AdhArameM kramase sthiti honese paryAya alaGkAra hai / upajAti chanda hai // 3 // . belAmatikramma ciraM makhendorAlokapIyaSarasena tasyAH / nalasyaM rAgA'mbuniSo vivRddha tuGgo kucAvAtrayati sma dRSTiH // 4 // anvayaH- nalasya dRSTiH tasyA mukhendoH AlokapIyUSaraseva rAgA'mbunidhI ciraM belAm atikramya vivRddhe tuGgI kucau Azrayatisma // 4 // Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH vyAkhyA-nalasya = naiSadhasya, dRSTiH = netraM, tasyAH = damayantyAH, mukhendoH = vadanacandrasya, AlokapIyUSarasena = darzanA'mRtasvAdena, rAgA'mbunidhau = anurAgasamudre, ciraM = bahukAlaM, belAM = maryAdAma, atikrabhya - ullaGghaya, vivRtte = pravRddha sati, tuGgo = unnatI, kucau = stanau, Azrayati sma = AzritavatI, mukhalagnA dRSTI rAgavazAtkucayoH papAta iti bhAvaH / / 4 // - anuvAda:-nalake netrane damayantIke mukharUpa candrake darzanarUpa amRtake rasase anurAgarUpa samudrake bahuta samaya taka maryAdAko laGghana kara bar3hanepara usake U~ce kucoMkA Azraya liyA // 4 // ___ TippaNI-mukhendoH = mukham eva induH, tasya ( rUpaka0 ) AlokapIyUSarasena = AlokaH ( darzanaM prakAzazca ) eva pIyUSam ( rUpaka0 ) / "Aloko darzanadyoto" ityamaraH / AlokapIyUSasya rasaH, tena (Sa0 ta0 ) / rAgA'mbunidhau ambUnAM nidhiH ( Sa0 ta0 ) / rAga eva ambunidhiH, tasmin ( rUpaka0 ) / belAM = "belA kAlamaryAdayorapi" iti vizvaH / damayantIke mukhapara lagI nalakI dRSTi anurAgavaza kucoMpara par3a gayI, yaha bhAva hai / isa padyameM daSTike vizeSaNakI samAnatAse candrodayameM samudrake jalakI vRddhi hone para U~ce AzrayasthAnakI pratIti honese samAsokti alaGkakAra hai, usase mAnoM samudrameM DUbaneke bhayase isa prakAra utprekSA vyaGgaya hotI hai| ataH alaGkArase alaMkArakI dhvani hai // 4 // magnA suSAyAM kim tanmukhendolaMgnA sthitA tatkucayoH kimantaH / cireka tanmadhyamamuJcatA'sya dRSTiH krazIyaH skhalanAd bhiyA nu // 5 // anvayaH-asya dRSTiH tanmukhendoH sudhAyAM magnA kimu ? tatkucayoH antaHlagnA kim ? krazIyaH tanmadhyaM skhalanAt bhiyA nu cireNa amuJcata // 5 // vyAkhyA -asya = nalasya, dRSTiH = nayanaM, tanmukhendoH = damayantIvadanacandrasya, sudhAyAm = amRte, magnA kimu = nimagnA kim ? tatkucayoH - damayantIstanayoH, antaH = adhyantare, lagnA ki = sthitA kimu ? anyathA kathaM tAvAnvilamba iti bhaavH| krazIyaH = kRzataraM, tanmadhyaM = danavanavajAna ( karma ), skhalanAt = patanAt, bhiyA nu = bhItyA kiM, cireNa = bahukAlAnantaram, amuJcata = tyaktavatI // 5 // Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAdaH-nalake netra damayantIke mukharUpa candrake amRtameM DUba gaye haiM kyA ? usake donoM stanoMke bhItara laga gaye haiM kyA ? atyanta kRza damayantIke madhyabhAga ( kamara ) ko mAnoM giraneke bhayase bahuta kAlameM chor3e hue haiM kyA ? // 5 // TippaNI-tanmukhendoH mukham eva induH, tasya ( rUpaka0 ) / magnA-masja+ ktaH+TAp + suH / tatkucayoH = tasyAH kuco, tayoH (10 ta0 ), RzIyaH = atizayena kRzaM krazIyaH, tat kRza+ iyasuna + am, "ra Rto halAdelaMgho:" isa sUtrase Rke sthAnameM 'ra' bhaav| tanmadhyaM = tasyA madhyaM, tat (10 ta0), amuJcata = muc + laGa+ta / isa padyameM sajAtIya tIna utprekSAoMkI nirapekSa rUpase sthiti honese saMsRSTi hai // 5 // priyA'GgapAnthA kucayonivRtya nivRtya lolA naladagbhramantI / babhotamAM tanmaganAbhilepatamaHsamAsAvitadigbhrameva // 6 // anvayaH-priyA'GgapAnthA lolA naladRka kucayoH nivRtya bhramantI tanmRganAbhilepatamaHsamAsAditadigbhramA iva babhautamAm / / 6 // vyAkhyA-priyA'GgapAnthA = damayantyavayavanityapathikI, ata eva lolAsatRSNA, naladRknaladRSTi:, kucayoH = stanayoH, nivRtya = parAvRtya, bhramantI saJcarantI, tanmRganAbhilepatamaHsamAsAditadigbhramA iva = kucakastUrikAlepanA:ndhakAraprAptadiGmohA iva, babhautamAm =atizayena zuzubhe // 6 // ___ anuvAda:-damayantIke aGgoMke pathika tRSNAyukta nalake netra, damayantIke stanoMpara bArambAra lauTakara bhramaNa karate hue stanoMmeM kastUrIke leparUpa andhakArase dig" ko pAye hueke samAna atyanta zobhita hue // 6 // _ TippaNI----priyA'GgapAnthA = panthAnaM nityaM gacchatIti pAnthA, 'pathin zabdase "pantho Na nityam" isa sUtrase Na pratyaya aura "pantha" Adeza aura strItvavivakSAmeM TAp pratyaya / "adhvanIno'dhvago'dhvanyaH pAnthaH pathika ityapi / " ityamaraH / priyAyA aGgA'ni (10 ta0 ), teSu pAnthA ( sa0 ta0 ) / lolA= "lolazcalasatRSNayoH" ityamaraH / naladRk = nalasya dRk (10 ta0 ) / nivRtya = ni+ vRt + ktvA ( lyap ) / bhramantI = bhrama+ laT (zatR)+ DIp + suH / tanmRganAbhilepatamaHsamAsAditadigbhramA = mRganAbheH lepaH ( Sa0 ta0) tayoH ( kucayoH ) mRganAbhilepaH ( sa0 ta0), sa eva tamaH ( rUpaka0 ) / dikSu bhramaH ( sa0 ta0 ) / samAsAdito digbhramo yayA sA ( bhu0)| Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satamaH sargaH tanmRganAbhilepatamasA samAsAditadigbhramA (tR0 ta0) / babhautamAM="bhA dIpto" dhAtuse liTmeM "tiGazca" isa sUtrase tamap pratyaya hokara "kimettiGavyayaghAdAmbadravyaprakarSe" isa sUtrase Amu pratyaya / isa padyameM rUpaka aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / upendravajrA chanda hai // 6 // vibhramya taccAranitambacake dUtasya dRk tasya khalu skhlntii| sthirA cirAdAsta tadUrurambhAstambhAvupAzliSya kareNa gADham // 7 // anvayaH-dUtasya tasya dRk taccArunitambacakre vibhramya skhalantI tadUrurambhAstambhau kareNa gADham upAzliSya sthirA ( satI ) cirAt Asta khalu // 7 // vyAkhyA-dUtasya = sandezaharasya, indrAdilokapAlAnAmiti zeSaH / tasya = nalasya, dRk = dRSTiH, taccArunitambacakre = damayantIsundarakaTipazcAdbhAgamaNDale, vibhramya = bhrAntvA, skhalantI = saJcalantI, tadUrurambhAstambhau = damayantIsakthikadalIstambhau, kareNa = kiraNena hastena ca, gADhaM = dRDham upAzliSya = AliGgaya, sthirA = nizcalA ( satI), cirAt = cirakAlam, Asta = upaviSTA, khalu = nizcayena // 7 // anuvAda:-indra Adi dikpAloMke dUta nalake netra damayantIke sundara nitambamaNDalameM bhramaNa kara phisalate hue damayantIke UrurUpa kadalIstambhoMko kara ( kiraNa vA hAtha ) se dRDhatApUrvaka AliGgana karake sthira hokara bahuta samayataka rahe // 7 // TippaNI-taccArunitamba cakre nitamba eva cakram (rUpaka0), cAru ca tat nitambacakra ( ka0 dhA0 ) / tasyAH cArunitambacakraM, tasmin (10 t0)| vibhramya = vi = bhrama+ktvA ( lyap ) / skhalantI-skhala+ laT ( zatR )+ DIp + suH / tadUrurambhAstambhau = tasyA UrU ( 10 t0)| rambhAyAH stambhau (Sa0 ta0 ) / tadUrU eva rambhAstambhau, to (ka0 dhA0) / kareNa = "balihastAMta zavaH karAH" ityamaraH / upAzliSya = upa+ AG+zliSa+ktvA ( lyap ) / Asta = Asa,+ laG+ta / isa padyameM dRSTike vizeSaNakI samatAse bhramaNakrIDA karanevAlI bAlikAkI pratIti honese samAsokti hai, usakA "Urustambhau" yahA~ para rUpaka aGga hai, isa prakAra aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / jaise bAlikA krIDAse bahuta samayataka cakrapara ghUmatI huI phisalakara nikaTa sthita stambha Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam . AdikA avalambana kara vicaraNa karatI hai, vaise hI nalakI dRSTi bhI damayantIke nitambako bahuta samayataka dekhakara unake UruoMko dekhane lagI, yaha tAtparya hai| upajAti chanda hai // 7 // vAsaH paraM netramahaM na netraM kimu tvamAliGgaya tnmyaapi| uronitambora kuru prasAdamitIva sA tatpadayo papAta // 8 // anvayaH-( he damayanti ! ) vAsaH paraM netram, ahaM netraM na kimu ? ( asmi eva), tat mayA api uronitamboru AliGgaya / prasAdaM kuru iti iva sA tatpadayoH papAta / / 8 // ___ vyAkhyA-(he damayanti ! ) vAsaH paraM = vastram eva, netram = AcchAdanam, ahaM = netraM, netraM na kimu = netraM na asmi kim, asmyeveti bhAvaH / tattasmAt kAraNAt, netratvA'vizeSAditi bhAvaH / mayA api = netravAcakena nayanena api, uronitamboru - vakSaHsthalaM, kaTipazcAdbhAgam sakthinI ca, AliGgaya - AzleSaya, prasAdam = anugraham, AliGganarUpamiti bhAvaH / kuru - vidhehi, iti iva = iti buddha yA iva, sA = naladRSTiH, tatpadayoH = damayantIcaraNayoH, papAta = patitA, damayantyAH pade api dadarzati bhAvaH / / 8 / / ___ anuvAdaH-( he damayanti ) vastra hI netra hai, maiM ( dRSTi ) netra nahIM hU~ kyA ? ( hai hI ) / isa kAraNase mujha ( netradRSTi ) se bhI apane vakSaHsthala, nitamba aura UruoMko AliGgana karAo, anugraha karo, mAnoM aisI buddhi karake netra damayantIke caraNoMmeM gira par3e // 8 // TippaNInetraM = "netraM pathi guNe vastre tarumUle vilocane / " iti vizvaH / yahA~para 'netra' padakA vastra aura nayana do artha haiM / uronitamboru = urazca nitambazca UrU ca, tat, prANIke aGga honese "dvandvazca prANitUryasenA'GgAnAm" isase samAhArameM dvandva / tatpadayoH tasyAH pade, tayoH ( Sa0 ta0 ) / nalake netroMne damayantIke vakSaHsthala, nitamba aura UruoMko dekhakara caraNoMko bhI dekhA, yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 8 // dRzoryathAkAmamathopahRtya sa preyasImAlikulaM ca tsyaaH| iti .pramodAdbhutasaMbhRtena mahImahendro manasA jagAda // 9 // anvayaH-atha mahImahendro dRzoH preyasI tasyA AlikulaM ca yathAkAmam upahRtya pramodA'dbhutasaMbhRtena manasA idaM jagAda // 9 // vyAkhyA--atha = anantaraM, mahImahendraH = bhUmIndro nala:, dRzoH = Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satamaH sargaH svanetrayoH, preyasI = damayantI, tasyAH = preyasyAH, AlikulaM ca = sakhIvarga ca, yathAkAmam = icchA'nusAram, upahRtya = upahArIkRtya, yathecchaM dRSTveti bhAvaH / pramodA'dbhutasaMbhRtena = harSA'zcaryaparipUrNena, manasA = cittena, ida = vakSyamANaM, jagAda = uvAca, svagatamiti zeSaH // 9 // anuvAdaH-taba mahArAja nalane apane netroMke lie priyatamA damayantI aura unakI sakhiyoMko bhI icchAke anusAra upahAra banAkara harSa aura Azcaryase paripUrNa manase aisA kahA // 9 // ___ TippaNI-mahImahendra: mahAMzcA'sau indraH (ka0 dhA0 ), mahyAH mahendraH (Sa0 ta0 ) / preyasI = priya +Iyasun+ DIp+am / Alikulam = AlInAM kulaM, tat (10 t0)| yathAkAmaM = kAmamanatikramya, ( avyayIbhAva ) / upahRtya = upa + hRn + ktvA ( lyap ) / pramodAdbhutasaMbhRtena = pramodazca adbhutaM ca pramodA'dbhute ( dvandva ) tAbhyAM saMbhRtaM, tena ( tR0 ta0 ) / jagAda = gad+liT +tip // 9 // pade viSAturyavi manmayo vA mamAbhiSicyeta manorayo vaa| . tadA ghaTetA'pi na vA tadetatpratipratIkAbhatarUpazilpam // 10 // anvayaH-vidhAtuH pade manmatho vA mama manorathaH abhiSicyeta yadi ? tadA'pi - tat etat pratipratIkA'dbhutarUpazilpaM paTeta api na vA ( ghaTeta ) // 10 // vyAkhyA-vidhAtuH - brahmadevasya pade = sthAne, manmathaH = kAmadevaH, vA = atha vA, mama manorathaH = abhilASaH, abhiSicyeta yadi = abhiSiktaH kriyeta cet, tadA'pi = tayapi, tat = prasiddham, etat = atisamIpati, pratipratIkA'dbhutarUpazilpaM - pratyavayavA'pUrvA''kAranirmANaM, ghaTeta api = sampadyeta api, na vA ghaTeta = no vA saMmpota // 10 // anuvAdaH brahmAjIke sthAnameM kAmadeva vA merA manoratha abhiSikta ho jAya to bhI prasiddha isa pratyeka avayavake apUrva AkAroM kI racanA hogI vA nahIM hogI, isameM sandeha hai // 10 // TippaNI-abhiSicyeta = abhi vica+liG ( karmameM )+ta / pratipratI ca tat rUpazilpam ( ka0 dhA0 ) / pratipratIkam adbhutarUpazilpam (supsupA0 ) / ghaTeta-ghaTa+vidhiliG ( saMbhAvanAmeM )+ta / isa padyameM bhaimI ke AkAra Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nirmANakA prasiddha brahmAke sAtha sambandha honepara bhI asambandhakI uktise eka aura manmatha AdikA sambandha na honepara bhI saMbhAvanAse unake sambandhakI uktise dUsarA atizayokti alaGkAra hai| upendravajrA chanda hai // 10 // . . taraGgiNI bhUmibhRtaH prabhUtA jAnAmi zRGgArarasasya seym|| lAvaNyapuro'jani yauvanena yasyAM tathoccastanatA dhanena // 11 // anvayaH-sA iyaM bhUmibhRtaH prabhUtA zRGgArarasasya taraGgiNI (iti) jAnAmi / ( tathA hi ) yasyAM tathA uccaiHstanatA ghanena yauvanena iva uccaiHstanatA ghanena lAvaNyapUraH ajani // 11 // vyAlyA-sA = prasiddhA, iyaM = sannikRSTasthA, damayantIti bhAvaH / bhUmibhRtaH = bhUmibhRtaH (bhImabhUbhartuH ) eva bhUmibhRtaH ( bhUdharAt = parvatAditi bhAvaH ), prabhUtA = saMbhUtA, zRGgArasasya = Adirasasya, taraGgiNI nadI, ( iti ) jAnAmi = jAne / tathA ghanena = sAndreNa, yauvanena = tAruNyena, uccaHstanatA = unnatakucatA, tathA ghanena = sAndreNa, yauvanena = taruNyena, iva, uccaiH = tAraM, stanatA = garjatA, dhanena = meghena, lAvaNyapUraH = saundaryapravAhaH, ajani - jAtaH // 11 // ___ anuvAdaH-prasiddha ye damayantI rAjA bhImarUpa parvatase utpanna zRGgAraratakI nadI haiM, maiM aisA jAnatA huuN| jina damayantImeM utpanna kucakA bhAva gAr3ha yauvanake samAna U~cA garjana karanevAle meghase saundaryakA pravAha utpanna huA // 11 // TippaNI-bhUmibhUtaH=bhUmiM bibhartIti bhUmibhRt, tasmAt, bhUmi+bhR+ kvip ( upapada0), GasiH / bhUmibhRtaH (bhImabhUpAlAt ) eva bhUmibhRtaH ( parvatAt ) isa prakAra yahA~ zliSTa (zleSayukta) rUpaka hai| "bhUmibhRtaH" yahA~para "bhuvaH prabhavaH" isa sUtrase apAdAna saMjJA honese paJcamI huI hai / zRGgArarasasya%3D zRGgArazcAsau rasaH, tasya (ka0 dhA0 ) / jAnAmi - jJA + laT + mip, utprakSA alaGkAra hai| uccaHstanatA uccaH ( unnatI ) stanau yasyAH sA uccaiHstanA, tasyA bhAvaH, uccaiHstanA + tal + TAp + suH / stanatA = stanatIti stanan, tena, "stana ( gado ) devazabde" isa dhAtuse laT (zatR)+ TA / ghanena="ghano meghe mUrtiguNe triSu mUrte nirntre|" ityamaraH / lAvaNyapUraHlAvaNyasya pUraH (10 ta0 ) / ani = jana+luGa ( karmameM ) + ta / yauvana ( javAnI ) se lAvaNya bar3hatA hai, yaha prasiddha hai| nadIkA pravAha meghase vRSTike kAraNa bar3hatA hai, yaha bhI prakhyAta hai / yauvanane ghanena yahA~para vyasta rUpaka hai / Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAmaH sargaH . "uccaiH stanatA ghanena" yahA~para zabdazleSa hai| usase utthApita bhaimImeM zRMgArataraGgiNI ( nadI ) tvakI utprekSA hai, isa prakAra saGkara alaGkAra hai // 11 // asyAM vapuSyUhavidhAnavidyA kiM chotayAmAsa navAmavAptAm / pratyaGgasaGgasphuTalagpabhUmA lAvaNyasImA yadimAmupAste // 12 // anvayaH- ( brahmA ) avAptAM navAM vapurvRhavidhAnavidyAm asyAM dyotayAmAsa kim ? yat pratyaGgasaGgasphuTalabdhabhUmA lAvaNyasImA imAm upAste // 12 // ___ vyAkhyA - ( brahmA = vidhAtA) sAmarthyAdadhyAhRto'rthaH / avAptAM = prAptAM, samyagabhyastAmiti bhAvaH / navAM = nUtanAm, asAmAnyAmiti bhAvaH / vapurvRhavidhAnavidyAM = dehasamUhanirmANazAstram, asyAM = damayantyAM, dyotayAmAsa kiM = prakAzayAmAsa kim ? yat = yasmAt kAraNAt, pratyaGgasaGgasphuTalabdhabhUmA = pratyavayavasambandhavyaktaprAptavistArA, lAvaNyasImA = saundaryakASThA, imAM = damayantIm, upAste = sevate, asyAmeva vartata iti bhAvaH // 12 // ___anuvAdaH-( brahmAjIne ) acchI tarahase abhyasta naI ( asAdhAraNa ) dehasamUhakI racanA karanevAlI vidyAko damayantImeM hI prakAzita kiyA hai kyA ? jo ki pratyeka aGgameM sambandhase sphuTa rUpase vistArako prApta karanevAlI lAvaNyakI sImA isa ( damayantI) kI sevA kara rahI hai // 12 // - TippaNI-vapurvRhavidhAnavidyAM = vapuSAM vyUhaH (10 ta0 ), tasya vidhAnaM (Sa0 ta0 ), tasya vidyA, tAm (10 t0)| dyotayAmAsa = dyuta+Nic + liT + tip (Nal ) / pratyaGgasaGgasphuTalabdhabhUmA = aGgam aGgam prati pratyaGgam (avyayI0) / tasmin saGgaH (sa0 ta0) / sphuTaM labdhaH ( supsupA0 ) / baho vo bhUmA bahu + imanic, "bahorlopo bhU ca baho" isa sUtrase imanicakA lopa aura 'bahu' ke sthAnameM "bhU" Adeza / sphuTalabdho bhUmA yayA sA (bahu0 ) / pratyaGgasaGgena sphuTalabdhabhUmA ( tR0 ta0 ) / lAvaNyasImA = lAvaNyasya sImA (pa0 t0)| upAste = upa+As + laT ( ta ) / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai / indravajrA chanda hai // 12 // jambAlajAlAkimarSi jambUnadyA na hArinibhaprabheyam / / adhyaGgayugmasya na saGgacihnamunnIyate vanturatA yadatra // 13 // anvayaH-hAridranibhaprabhA iyaM jambUna dyA jambAlajAlAt na akarSi kiM ? yat atra aGgayugmasya saGgacihna danturatA api na unnIyate // 13 // Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ vyAkhyA-hAridranibhaprabhA =haridrAraktavastrakAntiH, pItavarNeti bhAvaH / iyaM - damayantI, jambUnadyAH = merupArzvavAhinyA nadyAH, jambAlajAlAt = paGkarAzeH, jambUnadatvAditi bhAvaH / na AkaSi kiMna kRSTA kim ?, ( akarSi eva ), yat = yasmAt, atra= asyAM, damayantyAm, aGgayugmasya = avayavadvayasya, saGgacihna = sandhAnalAJchanaM, danturatA api = nimnonnatatA api, na unnIyate = na taya'te // 13 // ___ anuvAdaH- haldIse raMge gaye vastra ke samAna kAntivAlI ( pItavarNavAlI ) yaha damayantI jambUnadI ( sumeru parvatase bahanevAlI nadI ) ke paGkasamUhase nahIM nikAlI gayI hai kyA ? (nikAlI gayI hai), kyoMki isameM do aGgoMke sandhAnakA cihana aura U~cAI-nIcAI bhI nahIM jAnI jAtI hai // 13 // TippaNI-hAridranibhaprabhA = haridrayA raktaM vastraM hAridram, haridrA zabdase "haridrAmahArajanAbhyAmaJ" isa vArtikase an pratyaya / hAridreNa sadRzI hAridranibhA (tR0 ta0), sA prabhA yasyAH sA ( bhu0)| jambUnadyAH = jambUzcA'sau nadI (ka0 dhA0 ), tasyAH / sumeruparvatase bahanevAlI jambU nadImeM bar3e-bar3e jambUphaloMke rasase jAmbUnada nAmaka utkRSTa suvarNa utpanna hotA hai, aisA zrImadbhAgavatameM varNana pAyA jAtA hai| jambAlajAlAt = jambAlAnAM jAlaM, tasmAt (Sa0 ta0), "niSadvarastu jambAla: paGko'strI shaadkrdmau|" ityamaraH / akarSi = kRSa+ luG ( krmmeN)+t| jambU nadIke paGkasamUhake jAmbUnada ( suvarNa ) honese usI paGkasamUhase yaha damayantI nikAlI gaI hai kyA ? aisI utprekSA karate haiM / aGgayugmasya = aGgayoyugmaM, taraya (Sa0 ta0) / saGga. cihanaM = saGgasya cihanam (10 ta0), danturatA = danturasya bhAvaH, dantura+ tal + TAp / "danturastunnatarade tathorannatA'nate triSu / " iti medinii| unnIyate = ud+nI+laT (karmameM )+t| jambU nadIke suvarNapaGkase nikalaneke kAraNa suvarNamaya honese damayantIke do aGgoMkI sandhi aura UMcAI-nIcAI parilakSita nahIM hotI hai, yaha tAtparya hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 13 // satyeva sAmye savRzAvazeSAd guNA'ntareNoccakRSe ydnggH| asyAstataH syAttulanA'pi nAma vstutvmiissaamupmaa'vmaanH||14:| anvayaH--yat asyA aGgaH sAmye sati eva azeSAt sadRzAt guNA'ntareNa ucckRsse| tataH tulanA api syAt nAma ? vastu tu amISAm upamAvamAnaH // 14 // Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH vyAlyA - yat = yasmAtkAraNAt, asyAH = bhamyAH, aGgaH-zarIrA'vayavaH, sAmye sati eva -- tulyatve vidyamAna eva, azeSAt = samastAt, sadRzAt = tulyAt, candrAderiti bhAvaH / guNAntareNa = kenA'pi guNavizeSeNa, uccakRSeutkRSTairabhAvIti bhAvaH / tataH = utkRSTatvAddhetoH, tulanA api = samIkaraNam api, syAt nAma = bhavet nAma ? ( na syAdeveti bhAvaH ) / vastutastu - paramA'rthatastu, amISAM = damayantyA aGgAnAm, upamA = tulanA, avamAnaH = apamAnaH, utkRSTAnAM nikRSTaH saha samatA''pAdanamapamAna eveti bhAvaH / / 14 // anuvAda:-jisa kAraNase damayantIke aGga samatA honepara hI samasta tulya (candra Adi) padArthase vizeSa guNase utkRSTa ho gaye / unake utkRSTa honese tulanA bhI hogI kyA ? ( nahIM ) vAstavameM to ina ( damayantIke aGgoM) kI tulanA karanA apamAna hai // 14 // ___ TippaNI sAmya = samasya bhAvaH sAmyaM, tasmin, sama+vyaJ + Di / sadRzAt = "paJcamI vibhakteH" isase paJcamI / guNA'ntareNa = guNasya antaraM, tena (10 ta0 ) / uccakRSe = ud + kRSa+liT ( bhAvameM )+ta / syAt = as+vidhiliG+tip / damayantIke utkRSTa mukha Adi aGgoMkA nikRSTa candra Adise tulanA karanA vAstavameM apamAna hai, yaha tAtparya hai // 14 // purAkRtistraiNamimAM vidhAtumabhUdvidhAtuH khalu hastalekhaH / yeyaM bhavadbhAvipurandhrisRSTiH sA'sya yazastajjyajaM pradAtuma // 15 // anvayaH-vidhAtuH purAkRtistraNam imAM vidhAtuM hastalekhaH abhUt khalu / yA iyaM bhavadbhAvipurandhrisRSTi: sA asya tajjayajaM yazaH pradAtum, ( asti ) // 15 // ___ vyAkhyA-vidhAtuH = brahmadevasya, purAkRtistraNaM = pUrvasRSTI strIsamUhaH, imAM = damayantI, vidhAtuM = sraSTuM, hastalekhaH = prathamA'bhyAsaH, abhUta-saJjAtaH, khalu = nizcayena / yA, iyam = eSA, bhavadbhAvipurandhrisRSTiH vidyamAnabhaviSyatstrInirmitiH, sA= nirmitiH, asya = damayantyai, tajjayajaM = purandhrIvijayajanyaM, yazaH kIrtiH, pradAtuM = vitarItum, astIti zeSaH // 15 // ___ anuvAdaH-brahmAjIkI pUrvasRSTimeM strIsamUha damayantIkI racanA karaneke lie prathama abhyAsake rUpa meM ho gayA thA, jo yaha vartamAna aura pIche honevAlI striyoMkI racanA hai, vaha ina ( damayantI) ko una striyoMke vijayase utpanna yazako deneke lie hai // 15 // 7 nai0 sa0 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-purAkRtistraNaM-strINAM samUhaH straNam, strI zabdase "strIpuMsAbhyAM nasnabI bhavanAt" isa sUtrase samUha artha meM nan pratyaya / purAkRtI straNam ( sa0 ta0 ) / vidhAtuM - vi+dhA+tumun / hastalekhaH = hastakauzalAthaM lekha: hastalekhaH ( mdhympd0)| bhavadbhAvipurandhrisRSTi: - bhavantyazca bhAvinyazca bhavadbhAvinyaH ( dvandva0 ) / puraM (geham ) dhArayantIti purandhyaH , pura-upapadapUrvaka "dhUna dhAraNe" isa Nic pratyayA'nta dhAtuse "saMjJAyAM bhRtRvRjidhArisahitapidamaH" isa sUtrase khac' "khaci hrasvaH" isase hrasva "SidgaurAdibhyazca" isase DoS aura "pRSodarAdIni yathopadiSTam" isase hrasva / purandhrizabda yahA~para lakSaNAse sAmAnya strIvAcaka hai| bhavadbhAvinyazca tAH purandhrayaH (ka0 dhA0 ), tAsAM sRSTiH (10 t0)| tajjayajaM = tAsAM jayaH (Sa0 ta0), tasmAjjAtaM, sajjaya+jan+3 ( upapada0) suH / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 15 // bhanyAni hAnIraguretavaGgAkhathA yathA'nati, tathA tathA tH| asyAdhikasyopamAyA'pamAtA dAtA pratiSThA khalu tebhya evaM // 16 // anvayaH-bhavyAni etadaGgAt yathA yathA hAnI: aguH, tathA tathA taiH anati / upamAtA adhikasya asya upamayA tebhya eva pratiSThA daataa||| 16 // vyAkhyA-bhavyAni = ramyANi, candrAdInyupamAnavastUnIti bhAvaH / etadaGgAt = damayantIzarIrA'vayavAt, mukhAderiti bhAvaH / yathA yathA - yena yena prakAreNa, hAnI: - apakarSAna, aguH = agamana, tathA tathA = tena tena prakAreNa, taiH = candrAdyupamAnaiH, anati - nRtyaM kRtaM, harSAditi zeSaH / nanvapakarSe kathaM harSaH ? ttraah-asyeti| upamAtA-upamAkartA, kaviriti bhAvaH / adhikasya utkRSTasya, asya = damayantyaGgasya, mukhAderiti bhAvaH / upamayA upamAnIkaraNena, tebhya eva= candrAdibhya eva, pratiSThA = mahattvaM, dAtA - dAsyati, iti mattvA'nauti pUrvatra sambandha iti bhAvaH // 16 // anuvAdaH-sundara candra Adi upamAna padArthone damayantIke mukha Adi aGgase jaise-jaise apakarSAko prApta kiyA, vaise vaise ve nAcane lge| kyoMki upamA denevAlA kavi utkRSTa damayantIke mukha Adi aGgakI upamAse unhIM candra Adi padArthoM ko mahattva deMge // 16 // TippaNI-etadaGgAt = etasyA aMgaM, tasmAt (Sa0 t0)| hAnIH = "ohAka tyAge" dhAtuse "glAmlAjahAtibhyo nirvaktavyaH" isase ktinkA apavAda ni pratyaya / aguH = iN dhAtuse luGmeM "iNo gA luGi" isase "gA" Adeza Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sasamaH sargaH hokara "gatisthAghupAbhUmyaH sicaH parasmaipadeSu" isase sickA luk aura "AtaH" isa sUtrase 'jhi' ke sthAnameM jus Adeza / anati = nRta+luGa ( bhaavmeN)+t| upamAtA= upamAtIti, upa+mA+tRca+suH / dAtA = dA+luT +tip / hama nikRSToMkI damayantIke utkRSTa aGgoMse upamA kI gayI, aisA socakara candra Adi upamAna padArtha nRtya karane lage, yaha tAtparya hai / isa padyameM candra Adi upamAna vastuoMke nRtyameM sambandha na honepara bhI sambandhakA varNana honese atizayokti alaGkAra hai // 16 // nAspazi vRSTApi vimohikeyaM doSarazeSaH svabhiyeti manye / anyeSu tairAkulitastavasyAM vasatyasApalyasulo guNodhaH // 17 // anvayaH-dRSTA api vimohikA iyam azeSaH doSaiH svabhiyA na aspazi iti manye / tat anyeSu taH AkulitaH guNoghaH asyAm asApalyasukhI ( san ) vasati // 17 // ___ vyAlyA-dRSTA api = kevalam avalokitA api, vimohikA = vimohakAriNI, iyaM = damayantI, azeSaH = samastarapi, doSa:-dUSaNaH, svabhiyA=Atmabhayena "iyam asmAn api mohayiSyatIti matveti zeSaH / na aspazina spRSTA, iti = evaM, manye = jAnAmi / bhIravo hi bhayahetUnspraSTumapi bibhyatIti bhAvaH / tat = tasmAt, doSasparzA'bhAvAditi bhaavH| anyeSu = apareSu, damayantItarastrIjaneSviti bhAvaH / taiH = doSaH, AkulitaH = pIDitaH, guNodhaH = guNasamUhaH saundayaudAryAdirUpa iti bhAvaH / asyAM = damayantyAm, asApalyasukhI asApalyena ( akaNTakatvena ) sukhI ( harSayuktaH ) san, vasati = vAsaM karoti // 17 // ___ anuvAdaH kevala dekhI jAnepara bhI moha karanevAlI isa damayantIko samasta doSoMne apanemeM bhI moha honekA bhaya kara sparza nahIM kiyA hai, maiM aisA vicAra karatA huuN| isa kAraNase damayantIse bhinna striyoMmeM una doSoMse pIr3ita guNasamUha damayantImeM niSkaNTaka hokara sukhapUrvaka nivAsa karate haiM // 17 // TippaNI-vimohikA = vimohayatIti, vi+muha+Nvula+TAp+suH / svabhiyA = svasya bhIH, tayA (10 ta0) / aspazi = spRza+ luG ( karmameM ) +ta / manye = yaha utprekSAvAcaka zabda hai / man+laT + ta / guNodhaH = guNAnAm ogha: (10 t0)| asApalyasukhI-sapatnasya bhAvaH sApalyaM, sapana+Sya+suH, "ripo vairisapatnA'ridviSaveSaNaduIdaH / " ityamaraH / na Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sApalyama ( naJ0 ) / asApalyena sukhI (tR0 ta0) / vasati = vasa+ laT + tip // 17 // aumi priyA'GgaghRNayava sUkSA na vAridurgAttu varATakasya / na kaNTakarAvaraNAcca kAntidhUlIbhRtA kAJcanaketakasya // 18 // anvayaH-priyA'GgaH varATakasya rUkSA kAnti: ghRNayA eva aujjhi, vAridurgAttu na ( aujjhi ) / kAJcanaketakasya dhUlIbhRtA kAntiH aujjhi, kaNTakaiH AvaraNAcca na (aujjhi) // 18 // ____ vyAkhyA-priyAGgaH = damayantIzarIrA'vayavaiH, varATakasya = bIjakozasya, kamalakaNikAyA iti bhAvaH / rUkSA = paruSA, kAntiH = zobhA, ghRNayA eva = jugupsayA eva hetunA, aujjhi = ujjhitA, tyakteti bhAvaH, vAridurgAttu na = jaladurgasthatvAttu na, aujjhIti sambandhaH / evaM ca kAJcanaketakasya = suvarNaketakIpuSpasya, dhUlIbhRtA = rajaHpUritA, kAntiH = zobhA, aujjhi =tyaktA, kaNTakaiH = sUcyagrasadRzA'vayavaiH hetubhiH, AvaraNAcca = pariveSTanAcca hetoH, na aujjhi - na ujjhitaa| damayantIzarIrakAntiH varATakasya kAJcanaketakasya ca kAnteH zreyasIti bhAvaH // 18 // anuvAdaH-damayantIke aGgoMne kamalagaTTe kI rUkhI kAntiko ghRNAse hI parityAga kiyA, kamalagaTTe ke jalarUpa durga ( kile ) meM rahaneke kAraNase nahIM parityAga kiyA, isI taraha damayantIke aGgoMne suvarNaketakI-puSpakI dhUli(parAga ) vAlI kAntiko parityAga kiyA, kA~ToMse aura AvaraNase parityAga nahIM kiyA hai // 18 // TippaNo- priyA'GgaH priyAyA aGgAni, tai: (10 ta0 ) / varATakasya = "bIjakozo varATakaH" ityamaraH / aujjhi = ujjha+ luG ( karmameM ) + t| vAridurgAt = vAri eva durgaH, tasmAt (ruupk0)| hetumeM paJcamI / kAJcanaketa kasya == kAJcanaM ca tat ketakaM, tasya (ka0 dhA0) / dhUlIbhRtA = dhUlIbhiH bhRtA (ta0 t0)| rUkSatva aura kaNTakatva Adi. doSoMke kAraNa kamalagaTTe kI aura dhUliyukta honese suvarNaketakI-puSpakI kAnti damayantIke zarIrakI kAntiko nahIM pA sakatI, yaha bhAva hai| isa padyameM upamAnabhUta varATaka aura suvarNaketakase upameyabhUta damayantIke aGgoMkA Adhikya honesa vyatireka alaGkAra hai // 18 // pratyaGgamasyAmabhikena rakSA kartu maghoneva nijaa'strmsti| vajaM ca bhUSAmaNimUtidhAri niyojitaM tadyuti kA ka ca // 11 // Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 1.1 anvayaH-asyAm abhikena maghonA pratyaGgaM rakSAM kartuM niyojitaM bhUSAmaNimUrtidhAri nijA'straM vajaM tadyutikArmukaM ca asti iva // 19 // __vyAkhyA-asyAM = damayantyAm, abhikena = kAmukena, maghonA = indreNa, pratyaGga = damayantyAH pratidehA'vayavaM, rakSAM = rakSaNaM, katuM = vidhAtuM, niyojitaM niyamitaM, bhUSAmaNimUrtidhAri-bhUSaNavAdiratnAkAradhArakaM, nijA'straM = svAyudha, vajra, tadyutikArmukaM ca = tanmaNikAntidhanuzca indrAyudhaM ceti bhAvaH / asti iva = vidyata iva // 19 // anuvAda:-damayantImeM kAmuka indrane unake pratyeka aGgakI rakSA karaneke lie niyojita bhUSaNake vajra (hIrA ) Adi ratnoMke AkArako dhAraNa karanevAlA apanA astra vajra aura usa maNikA kAntirUpa dhanu bhI vidyamAna hai kyA ? aisA mAlUma par3atA hai // 19 // TippaNI-abhikena = abhikAmayata ityabhikaH, tena "anukA'bhikA'bhIkaH kAmayitA" isase nipAtana / "kamraH kAmayitA'bhIkaH kamanaH kAmano'bhikaH / " ityamaraH / bhUSAmaNimUrtidhAri = bhUSANAM maNayaH ( 10 ta0 ) / mUrti dhArayatIti mUrtidhAri ( mUrti+dhR + Nic + NiniH + suH)| bhUSAmaNInAM mUrtidhAri (Sa0 ta0 ) / nijAstraM = nijaM ca tat astram ( ka0 dhaa0)| taddayutikArmukaMteSAM ( maNInAm ) yutayaH (10 ta0 ), tA eva kArmukam ( rUpaka0 ) / isa padya meM indrake niyogase bhUSaNake maNi ( vajra = hIrA ) aura usakI kAntike chalase antaHpurakI rakSAke lie vajra astra aura indradhanu bhI damayantIke pratyeka aGgako pariveSTana kara mAnoM rahate haiM, aisA kahanese utprekSA alaGkAra hai // 19 // . asyAH sapakSekavidhoH kacaughaH sthAne mukhasyopari vAsamApa / pakSasthatAvabahucandrako'pi kalApinAM yena jita. kalApaH // 20 // anvayaH-asyAH kacaughaH sAkSakavidhoH mukhasya upari vAsam Apa sthAne / yena pakSasthatAvadabahucandrakaH api kalApinAM kalApaH // 20 // vyAkhyA-atha sargasamAptiparyantaM damayantyAzcikurAdipAdanakhA'ntavarNanamArabhate --asyA iti / tatra zlokatrayeNa kezAn varNayati / asyAH = damayantyAH , kacaudhaH = kezapAzaH / sapakSakavidhoH = sadarzakacandrasya, mukhasya = vadanasya, upari - UrzvabhAge, zirasIti bhAvaH / vAsaM = sthitim, Apa = prAptavAn, sthAne = yuktam / kutaH ? yena = kacaughena, pakSasthatAvadbahucandrakaH = garunniSThatatparimANA'dhika mecakaH, pakSe-svavargasthatatparimANA'dhikacandraH, Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam api, kalApinA- mayUrANAM, kalApaH = picchabhAraH, jitaH = parAjitaH / anekacandrasahAyavijeturdamayantIkezakalApasya ekacandravijayastaduparyavasthAnaM ca kiM citramiti bhAvaH // 20 // anuvAda:-damayantIke kezakalApane sadRza vA mitrabhUta ekacandravAle mukhake Upara jo sthiti pAyI, vaha ucita hai| jisa kezakalApane paMkhoMmeM sthita utane bahutase candaka ( mecaka') vAlA vA svavargasthita utane adhika candravAle mayUroMke kalApako jIta liyA // 20 // TippaNI kacaudhaH = kacAnAm oghaH (10 t0)| sapakSakavidhoH pakSaNa sahitaH sapakSaH ( tulyayogabahu0 ) / sapakSa eko vidhuH yasya saH ( bahu0), tasya / "tRtIyAdiSu bhASitapuMskaM puMvadgAlavasya" isa sUtrase vikalpase puMvadbhAva / pakSasthatAvadbahucandrakaH = pakSeSu tiSThantIti. pakSasthAH pakSa + sthA + kaH ( uppd0)+js| pakSasthAH tAvantaH bahavaH candrakA yasya saH (bahu0 ), "samI candrakamecako" ityamaraH / candrapakSameM-pakSasthA bahavaH candrA yasya saH (bahu0 ) "zeSAdvibhASA" isa sUtrase samAsAnta kap pratyaya / aneka candrasahAyavAloMko jItanevAle damayantIke kezakalApakA eka candrako jItanemeM aura usake Upara rahanemeM kyA Azcarya hai ? yaha abhiprAya hai / / 20 // asyA padAsyena purastirazca tiraskRtaM zItaraghAndhakAram / sphuTasphuragaGgakacacchalena taveva pazcAvidamasti baddham // 21 // anvayaH-asyA Asyena zItarucA yat andhakAraM puraH tirazca tiraskRtam / tat eva idaM sphuTasphuradbhaGgakacacchalena pazcAt baddham // 21 // . vyAlyA asyAH = damayantyAH, Asyena zItarucA = mukhena eva candreNa, yat, andhakAra = tamaH, puraH = ane, tirazca = pArzvayozca, tiraskRtam = apasAritaM parAjitaM ca / tat andhakAram eva, idaM sannikRSTasthaM, sphuTasphuradbhaGgakacacchalena = prakaTavilasatparAjayacikuravyAjena, pazcAt = pRSThabhAge, baddhaM - naddham / tiraskRto hi bhagnotsAhaH kvacitpRSThabhAge baddhastiSThatIti bhAvaH // 21 // anuvAdaH-damayantI ke mukharUpa candrane jisa andhakArako sAmaneke aura tirache sthAnoMmeM haTAyA vA parAsta kiyaa| vahI andhakAra nikaTa prakaTa rUpase prakAzita kuTilatA vA parAjayavAle kezoMke bahAnese pIche bAMdhA gayA // 21 // Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satamaH sargaH TippaNI-zItarucA = zItA ruk yasya sa zItaruk (bahu0 ), tena / sphuTasphuradbhaGgakacacchalena = sphuran bhaGgaH (parAjayaH kauTilyaM vA) yeSAM te ( baha0 ) / sphuTaM sphuradbhaGgAH ( suppA0 ) / sphuTasphuradbhaGgAzca te kacAH ( ka0 dhA0 ), teSAM chalaM, tena (Sa0 t0)| tiraskRta, utsAha bhagna honese pRSThabhAgameM bAMdhA jAkara rahatA hai| yaha abhiprAya hai / isa padyameM rUpaka, kaitavA'pahna ti aura pratIyamAnotprekSA inake aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 21 // asyAH kacAnAM zikhinazca kinuvidhi kalApo vimateragAtAm / tenAdhyamebhiH kimapUji puSparamatsi batvA sa kimacanam // 22 // anvayaH-asyAH kacAnAM zikhinaH kalApI vimateH vidhim agAtAM kinu / tena ayam ebhiH puSpaH apUji kim ? saH ardhacandraM dattvA abhatsi kim? // 22 // vyAkhyA--asyAH = damayantyAH, kacAnAM kezAnAM, zikhinaH = mayUrasya, kalApau = kezapAza-bahabhArI, vimateH = mitho vivAdADhetoH, vidhi - brahmANam, agAtAM kinnu - agamatAM kinnu, svatAratamyanirNayA'rthamiti zeSaH / tena = vidhinA, ayaM = damayantIkezapAzaH, ebhiH = atisamIpavartibhiH, puSpaH = kusumaH, apUji kiM = pUjitaH kiM, mahataH pUjyatvAditi bhAvaH / saH = zikhikalApaH, arddhacandraM = candrakaM galahastaM ca, datvA = vitIrya, abhatsi kim ? - bhatsitaH ki?, mahAjanadveSiNo nIcasya daNDanIyatvAditi bhAvaH / zikhikalApasya candrakavattvaM kezapAzasya puSpavattvaM brahmadattaM zAzvatamiti bhAvaH // 22 // anuvAdaH -damayantIkA kezakalApa aura mayUrakA picchabhAra vivAda honese brahmAjIke pAsa gaye kyA ? brahmAjIne damayantIke kezapAza kI ina phUloMse pUjA kI hai kyA ? mayUrake picchabhArako arddhacandra ( candraka aura galahasta ) dekara bhartsanA kI hai kyA ? // 22 // TippaNI-kalApo = "kalApau bhUSaNe barhe tUNIre saMhato kce|" ityamaraH / vimateH = viruddhA cA'sau matiH tasyAH (ka0 dhaa0)| agAtAm = iN + luG + tas / "iNo gA luGi" isa sUtrase iNke sthAnameM "gA" Adeza / apUji-pUja+ luG ( karmameM )+ta / ardhacandram = addha cA'sauH candraH, tam (ka0 dhA0 ) / "arddhacandro nakhakSate / galahasto bANabhede kRSNatrivRti tu striyAm / " iti medinI / mayUrake paMkhameM candraka honA aura kezapAzameM phUloMkA honA, yaha brahmAjI se kiyA gayA sanAtana niyama hai, yaha bhAva hai / isa padyameM uttarArddhakI do Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam utprekSAoMkA pUrvArddhasthita utprekSAmeM sApekSa honese sajAtIya saGkara alaGkAra hai // 22 // kezAjSakArAdatha dRzyaphAlasthalA candrA sphuTamaSTamIyam / etAM yadAsAkha jagajjayAya manobhuvA siddhirasAdhi sAdhu // 23 // anvayaH-kezA'ndhakArAt atha dRzyaphAlasthalArddhacandrA iyam aSTamI sphuTam / yat manobhuvA jagajjayAya etAm AsAdya sAdhu siddhiH asAdhi // 23 // vyAkhyA-damayantyAH phAlaM ( bhAlam ) varNayati-kezA'ndhakArAditi / kezA'ndhakArAt = kezapAzarUpatimirAt, atha = anantaraM, dRzyaphAlasthalA'rddhacandrA = darzanIyalalATabhAgA'rddhacandrA, iyaM = damayantI, aSTamI kRSNA'STamI tithiH, sphuTam = utprekSAyAm / yat = yasmAt, manobhuvA = kAmadevena, jagajjayAya = lokavijayAya, etAM = kRSNA'STamIrUpAM damayantIm, AsAdyaprApya, sAdhu = samIcInaM yathA tathA, siddhi : = jagajjayasiddhi :, asAdhi = sAdhitA // 23 // ___ anuvAdaH-kezapAzarUpa andhakArake anantara darzanIya bhAlasthalarUpa arddhacandravAlI yaha damayantI kRSNapakSakI aSTamI hai kyA ? jisa kAraNase ki kAmadevane lokako jItaneke lie kRSNASTamIrUpa damayantIko pAkara acchI tarahase siddhi pA lI // 23 // TippaNI-kezA'ndhakArAt = keza eva andhakAraH, tasmAt ( rUpaka0 ) / dRzyaphAlasthalA'rdhacandrA-dRzyaH phAlasthalam eva arddhacandro yasyAH sA: (bhu0)| manobhuvA = manasi bhavatIti manobhUH, tena, manas + bhU+kvip (upapada0)+ ttaa| jagajjayAya == jagatAM jayaH, tasmai (Sa0 ta0 ) / asAdhi = sAdha+ luGa+ ( karmameM )+ta / kRSNA'STamI meM jayake lie yAtrA karanese jayasiddhi hotI hai, aisA jyotiSIloga kahate haiM / jaisA ki pitAmahane kahA hai "jayadA vijigISUNAM yAtrAyAmasitA'STamI / zravaNenA'tha rohiNyA jayayogo yutA yadi / / " isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 23 // puSpaM dhanuH kiM madanasya bAhe. zyAmIbhavatkesarazeSamAsIta / vyavAda dvidhezastadapi RSA kiM bhaimIbhra vo yena vidhivyaMdhatta // 24 // anvayaH - madanasya dAhe puSpaM dhanuH zyAmIbhavatkesarazeSam AsIt kim ? . IzaH tat api krudhA dvidhA vyadhAt kiM ? yena vidhiH bhamyA dhruvau vyadhatta // 24 // Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 105 vyAkhyA-zlokatrayeNa damayantyA dhruvau varNayati puSpamiti / madanasyakAmasya, dAhe = bhasmIkaraNe, puSpaM = kusumam eva, dhanuH = kArmukaM, zyAmIbhavatkisarazeSa = kRSNIbhavatkiJjalkazeSam, AsIt kim abhavat kim ? IzaH= haraH, tat api, krudhA = krodhena, dvidhA% dvAbhyAM prakArAbhyAM, vyadhAt kiM-vihitavAn ki, yena = dvidhA vibhaktena puSpeNa, vidhiH = brahmA, bhaimyAH = damayantyAH, dhruvau = akSilomanI, vyadhatta = vihitavAn // 24 // - anuvAda:-kAmadevake dAhameM usakA puSparUpa dhanu, dAhase zyAma-kesaramAtrase avaziSTa huA thA kyA ? mahAdevane use bhI krodhase do Tukar3oMmeM vibhakta kara diyA kyA, ? jisase brahmAjIne damayantIke donoM bhAhoMkI racanA kara dI // 24 // TippaNI-zyAmIbhavatkesarazeSam = azyAmAH zyAmA yathA sampadyante tathA bhavantaH zyAmIbhavantaH, zyAma+cchi+bhU+ laT (zatR) + jas / zyAmIbhavantaH kesarA eva zeSo yasya tat ( bahu0 ) / AsIt asa +laG + tip| vyadhAt= vi+dhA+luG-tip / vyadhatta = vi+dhA+ laGa+ta / padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 24 // bhra bhyAM priyAyA bhavatA manobhUcApena cApe ghanasArabhAvaH / nijAM yadaploSadazAmapekSya sampratyanenA'dhikavIryatA''ji // 25 // anvayaH-priyAyA bhrUbhyAM bhavatA manobhUcApena ghanasArabhAvazca Ape / yatnijAm aploSadazAm apekSya samprati anena adhikIyaMtA Aji / / 25 / / / vyAkhyA --- priyAyAH = damayantyAH, bhrUbhyAm = akSilomabhyAM, bhavatA = . saMpadyamAnena, manobhUcApena = kAmadhanuSA, ghanasArabhAvazca = dRDhasthirAM'zatvaM karpUrabhAvazca, Ape = praaptH| yat = yasmAta, nijA = svIyAm, aploSadazAm = adAhA'vasthAma, apekSya = apekSAM kRtvA, samprati = adhunA, anena = manobhUcApena, adhikavIryatA = atizayitaparAkramaH, Aji = ajitA // 25 // ___ anuvAda:-damayantIke bhauhoMse banate hue kAmadevake dhanune dRDhasthirabhAva aura karpUratvako prApta kiyA / kyoMki apanI dAhase pUrvA'vasthAse bhI abhI isane dRDhabhAva aura karpUratvakA upArjana kiyA // 25 // TippaNI-bhavatA bhavatIti bhavat, tena, bhU + laT ( zartR ) + ttaa| manobhUcApena - manasi bhavatIti manobhUH, manas + bh + kvi ( upapada0) +suH / tasya vApaH, tena (Sa0 ta0 ) / dhanasArabhAvaH = ghanazcA'sau sAraH ( ka0 dhA0 ), "sAro bale sthirAM'ze ca" ityamaraH / dha na Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 SaSIyacaritaM mahAkAvyam sArasya bhAvaH (10 t0)| "atha karpUramastriyAm / ghanasArazcandrasaMjJaH sitA'bhro himabAlukA / " ityamaraH / Ape - Apa+liT ( karmameM)+ta ( ez) / aploSadazAm = ploSasya dazA (pa0 ta0.), na ploSadazA (na ), tAm / apekSya = apa+ IkSa+ktvA (lyap ) / adhikavIryatA - adhIkaM vIrya yasya saH ( bahu0 ), tasya bhAvaH tattA adhikavIrya+tala+TAp + ta / kAmadevake dhanuke dagdha honepara bhI damayantIke bhrayugameM pariNata hokara adhika parAkrama dekhanese isane ghanasAra bhAvako prApta kiyA hai kyA ? aisI utprekSA honese utprekSA alaGkAra hai // 25 // smAraM dhanuryaviSunomitA'syA yAsyena bhUtena ca lkssmrekhaa| etadbhavo janma tadApa yugmaM lolAcalatvocitabAlabhAvam // 26 / / anvayaH-yat smAraM dhanuH asyA Asyena bhUtena vidhunA ujjhitA yA lakSmarekhA ca tad yugmaM lIlAcalatvocitabAlabhAvam etadbhavau janma Apa // 26 // myAkhyA--yat, smAraM = smarasambandhi, dhanuH = kArmukam, asyA: damayantyAH , Asyena bhUtena = AsyabhAvaM gatena, vidhunA = candreNa, ujjhitA = tyaktA, yA, lakSmarekhA = kalaGkarekhA ca, tat = pUrvoktaM, yugmaM = yugalaM ( kartR), lIlAcalatvocitabAlabhAvaM = vilAsacaJcalabhAvayogyakezatvaM, vilAsacaJcalabhAvayogyazizutvaM ca, etaddhRvau = damayantyakSilomanI, janma = utpattim, Apa = prAptavat // 26 // anuvAdaH kAmadevake dhanu aura damayantIke mukharUpa candrase chor3I gaI jo kalaGkarekhA hai, una donoMne vilAsa aura caJcala bhAvake ucita kezatvavAle athavA vilAsa aura caJcala bhAvake ucita zizutvavAle damayantIke bhrUrUpase utpattiko prApta kiyA // 26 // TippaNI smaarN-smr+ann+suH| ujjhitA = ujjha + ktaH ( karmameM )+TAp / lakSmarekhA = lakSmaNo rekhA (pa0 ta0 ) / lIlAcalatvocitavAlabhAvaM = lIlA ca calatvaM ca (dvandva0 ) / tayoH ucitaH ( sa0 t0)| vAlasya, 'va' aura 'ba' meM bheda na honese eka pakSameM vAlasya bhAvaH (10 t0)| lIlAcalatvocito vA ( bA) labhAvo yasmistat ( bahu 0 ) / etadrUvIetasyA dhruvau (Sa0 ta0 ), damayantIkA mukha niSkalaGka candra hai aura bhauheM Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH kAmadevake dhanu aura candrakalaGkake dUsare avatAra haiM, isa prakAra yahA~ utprekSA alaGkAra hai // 26 // iputrayeNava jagattrayasya vinirjayAtpuSpamayA zugena / zeSA hivANI saphalIkRteyaM priyAdRgambhojapave'bhiSicya // 27 // anvayaH-puSpamayA'zugena iSutrayeNa eva jagattrayasya vinirjayAt zeSA iyaM dvivANI priyAdRgambhojapade abhiSicya saphalIkRtA / / 27 // vyAkhyA-puSpamayA'zugena = kusumamayabANena, kAmadeveneti bhAvaH / iSutrayeNa eva = puSparUpabANatritayamAtreNa, jagattrayasya = lokatritayasya, vinirjayAt = parAjayAt, zeSA = avaziSTA, iyaM = purasthitA, dvibANI = bANadvayaM, priyAdRgambhojapade = damayantInayanakamalasthAne, abhiSicya = ukSitvAM, Aropyeti bhAvaH / saphalIkRtA = sArthakIkRtA // 27 // __anuvAdaH-puSparUpa bANoMvAle kAmadevane puSparUpa tIna bANoMse hI tInoM lokoMko jItanese avaziSTa ina do bANoMko damayantIke netrakamaloMke sthAnameM rakhakara saphala kara diyA hai / / 27 // TippaNI-puSpamayA'zugena = puSpANi eva puSpamayAH, puSpa + mayaT + jas / puSpamayAH AzugAH yasya, tena ( bahu 0 ) / jagattrayasya = jagatAM trayaM, tasya ( 10 ta0 ) / vinirjayAt = hetumeM paJcamI / dvibANI = dvayoH bANayoH samAhAraH ( dviguH ) / priyAdRgambhojapade = dRzau eva ambhoje ( rUpaka0 ) / priyAyAH dRgambhoje (Sa0 ta0 ), tayoH padaM, tasmin ( 10 ta0) / abhiSicyaabhi+ Sic+ktvA ( lyap ) / saphalIkRtA = phalena sahitA saphalA ( tulyayogabahu0 ) / asaphalA saphalA yathA saMpadyate tathA kRtA, saphala+cci++ ktaH+ TA+suH / damayantIke netra kAmadevake puSparUpa bANoMmeM pariNata hue haiM, nahI to ye kaise saMpUrNa yuvakoMko kSubdha karate, yaha abhiprAya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 27 // seyaM maduH kosumacApayaSTiH smarasya mussttimhnnaa'hNmdhyaa| tanoti naH zrImavapAGgamuktA mohAya yA dRSTizarodhavRSTim // 28 // anvayaH-mRduH muSTigrahaNArhamadhyA sA iyaM smarasya kausumacApayaSTiH / yA naH mohAya zrImadapAGgamuktAM dRSTizaroghavRSTi tanoti // 28 // __vyAkhyA-mRduH = komalA, muSTigrahaNA'rhamadhyA - hastagrAhyA'valagnA, dhanuryaSTipakSe-hastagrAhyalastakA, sA = prasiddhA, iyam = eSA damayantI, Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam smarasya = kAmadevasya, kausumacApayaSTi: = kusumamayadhanurdaNDaH, yA = damayantI, naH = asmAkaM, mohAya = mUrcchanAya, zrImadapAGgamuktAM = zobhananayanaprAntatyaktAM, dRSTizaraughavRSTi = netrabANasamUhavarSa, tanoti = karoti, tAdRzI damayantI kathaM na kAmacApayaSTiriti bhAvaH / / 28 / / ___ anuvAdaH-komala aura muTThIse grahaNa karaneke yogya kamaravAlI, dhanuryaSTi pakSameM muTThIse grahaNa karaneke yogya madhyabhAgavAlI, prasiddha damayantI kAmadevakI puSpamaya dhanuryaSTi hai, jo hama logoMke mohake lie sundara netraprAntase chor3I gayI dRSTirUpa bANasamUhakI vRSTi karatI hai / / 28 / , TippaNI-muSTigrahaNA'rhamadhyA = muSTinA grahaNam (tR0 ta0 ) / tat arhatIti muSTigrahaNA'ham, "arhaH" isa sUtrase ac pratyaya, muSTigrahaNa+ arha + ac ( upapada0)+ suH / tat madhyam ( avalagnam ) yasyAH sA ( bhu0)| kausumacApayaSTi: = cApam eva yaSTi: ( rUpaka0 ) / kusumAnAm iyaM kausumI, kusuma + aN +DIpa + suH / kausumI cA'sau. cApayaSTi: (ka0 dhA0 ) / " zrImadapAGgamuktAM = prazastA zrIrasti yasya sa zrImAn, zrI+matum + suH / zrImAMzcA'sau apAGgaH ( ka0 dhA0 ), tasmAt muktA, tAm (Sa0 ta0 ) / dRSTizaraudhavRSTi = dRSTaya eva zarAH ( rUpa0), teSAm oghaH (10 ta0 ), tasya vRSTiH, tAm (Sa0 t0)| isa padyameM rUpaka aura utprekSAkI saMsRSTi hai // 28 // AdhuNitaM pakSmalamakSipadma prAntadyutizvatyajitA'mRtAMzu / asyA ivAsyAzcadindranolagolA'malazyAmalatAratAram // 29 // anvayaH-AghUNitaM pakSmalaM prAntadyutizvatyajitA'mRtAM'zu caladindranIlagolA'malazyAmalatAratAram asyA akSipadmam asyA akSipadmam iva / / 29 // vyAkhyA ---ApUrNitaM = pracalitaM, pakSmalaM = pakSmavat, prAntadyutizvatyajitA'mRtAM'zu-kanInikAprAntakAntidhAvalyaparAjitacandraM, caladindranIlagolA'malazyAlatAratAraM = sphuranmarakatamaNimaNDalanirmalam nIlasthUlakanInikam asyAH = damayantyAH, akSipadma - nayanakamalam, asyAH = damayantyAH, akSipadmam iva - nayanakamalam iva, asadazamiti bhAvaH // 29 // ___anuvAdaH-ghUmatA huA, uttama barauniyoMse yukta kinArekI kAntikI zuklatAse candramAko parajita karanevAlA caJcala indranIlamaNike maNDalake Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 109 samAna nirmala zyAmavarNavAlI bar3I putalIvAlA damayantIkA netrakamala damayantIke netra kamalake samAna hai // 29 // TippaNI-pakSmalaM = pakSmANi santi yasmistata, pakSmana zabdase "sidhmAdibhyazca" isa sUtrase lac pratyaya / "pakSmA'kSilomni kijalke tantvAdyaMze'pyaNIyasi / " itymrH| prAntadyutizvatyAjatA'mRtAM'zu = prAntasya dyutiH (Sa0 ta0 ), tasyAH zvaityam (10 t0)| amRtam aMzuH yasya saH ( bahu0 ) / jita: abhRtAM'zuH yena tat (bahu0 ) / prAntadyutizvatyena jitA'mRtAMzu (tR0 ta0 ) / caladindranIlagolA'malazyAmalatAratAram = indranIlasya golam (Sa0 ta0) / calacca tat indranIlagolam (ka0 dhA0), tat iva amalA zyAmalA tArA (sthUlA ) tArA (kanInikA) yasya tat (bhu0)| akSipadmam akSi padmam iva ( upamita ka0 dhA0 ) / isa padyameM damayantIke akSipadma unhIke akSipadmake samAna hai, kahanese eka hI padArtha upamAna aura upameya huA hai, ataH ananvaya alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "upamAnopameyatvamekasyaiva tvananvayaH / " sA0 da0 10-26 // 29 // karNotpalenA'pi mukhaM sanAthaM labheta netrAtinijitena / yadyetadoyena tataH kRtArthA svacakSuSI kiM kurute kuraGgI ? // 30 // anvayaH-netradyutijitena etadIyena karNotpalena api sanAthaM sukhaM labheta yadi, tataH kRtArthA kUraGgI svacakSuSI kiM kurute / / 30 // vyAkhyA-netradyutinijitena = nayanakAntiparAjitena, etadIyena = etatsambandhinA, damayantIsambandhineti bhAvaH / karNotpalena api = zrotrakuvalayena api, sanAthaM = sahakRtaM, mukhaM = vadanaM, labheta yadi = prApnuyAt cet, tataH = tahi, kRtArthA = kRtakRtyA satI, kuraGgI = mRgI, svacakSuSI = nijanayane, kiM kurute % kiM vidadhAti, kada karotIti bhAvaH // 30 // anuvAdaH-netroMkI kAntise parAjita damayantIke karNake AbhUSaNakamalase bhI yukta mukhako pAyegI to kRtakRtya hokara mRgI apane netroMko kyA karegI? // 30 // TippaNI netradyutinijitena = netrayoryutiH (10 ta0 ), tayA nirjitaM, tena ( ta0 ta0 ) / etadIyena = etasyA idam etadIyaM, tena, etad + chaH ( IyaH )+ttaa| kotpalena = karNasya utpala, tena (10 ta0 ) / "syAdutpalaM kuvalayam" ityamaraH / labheta = lbh+vidhiling+t| kRtArthA = kRtaH arthaH Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yayA sA ( bahu0 ) / svacakSuSI = svasyAH cakSuSI, te (Sa0 ta0 ) / kurute = kR+laT +ta // 30 // tvacaH samutsAyaM balAni rotyA mocAtvacaH paJcaSapATanAnAm / sAraMgahItaviSirutpalodhAvasthAmabhUvIkSaNapazilpI // 3 // anvayaH-vidhiH mocAtvacaH paJcaSapATanAnAM rItyA tvacaH dalAni samutsArya gRhItaH utpalaughAcca sAraiH asyAm IkSaNarUpazilpI abhUt // 31 // vyAkhyA-vidhiH = vidhAtA, mocAtvacaH = kadalIvalkalAntargarbhAta, paJcaSapATanAnAM = paJcaSavidalanAnAM, rItyA -- prakAreNa, tvaca eva = valkalAni eva, dalAni = pattrANi, samutsArya = apanIya, tato gRhItaH= AttaH, utpalaughAcca = kuvalayasamUhAcca, gRhItaH = AttaH, sAraiH = zreSThabhAgaH, sitA'sitavarNAvaNyadravyariti bhAvaH / asyAM damayantyAm, IkSaNarUpazilpI= netrasaundaryakAraH, abhUt = samajAyata // 31 // ___ anuvAdaH--brahmAjI kelekI bhItarI chAlase pAMca-cha: pattroMko vidalita kara liye gaye zreSTha bhAgoM se aura nIlakamalasamUhase bhI liye gaye zreSTha bhAgoMse damayantImeM netroMke saundaryake kArIgara ho gaye // 31 // TippaNI-mocAtvacaH = mocAyAH tvak, tasyAH (10 ta0), "kadalI vAraNabusA rambhA mocaaN'shumtphlaa|" iti, "tvak strI balkavalkalamastriyAm" ityapyamaraH / paJcaSapATanAnAM = paJca SaD vA paJcaSANi, "saMkhyayA'vyayA''sannA'dUrA'dhikasaMkhyAH saMkhyeye" isase bahuvrIhisamAsa aura "bahuvrIhI saMkhyeye ujabahugaNAt" isase samAsAnta Dac pratyaya / paJcaSANAM pATanAni, teSAm (Sa0 ta0) / samutsArya-sam + ud+sR+Ni+ktvA (lyp)| utpalaughAt utpalAnAm oghaH, tasmAt (10 t0)| IkSaNarUpazilpI IkSaNayoH rUpam (10 ta0 ), tasya zilpI (Sa0 ta0 ) / keleke pattoMke sArase nirmita honese sapheda aura nIlakamalake patteke sArase nirmita honese kAlI putalIvAle damayantIke netra atyanta sundara haiM, yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 31 // cakoranetraNadagutpalAnAM nimeSayantreNa kimeSa kRH| . sAraH suSodgAramayaH prayatnaividhAtumetannayane viSAtuH // 32 // anvayaH-vidhAtuH etannayane vidhAtuM prayatnaiH cakoranetraNadgutpalAnAM sudhodgAramayaH eNaH sAraH nimeSayantreNa kRSTa: kim ? // 32 // Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satamaH sargaH 111 vyAkhyA-vidhAtuH = brahmaNaH, etannayane = damayantInetre, vidhAtuM = nirmAtuM, prayatnaH = samudyogaH, cakoranetradRgutpalAnAM = cakoranayanamRganetra-nIlakamalAnAM, sudhodgAramayaH = amRtaniSyandamayaH, eSaH = samIpataravartI, sAraH - zreSThabhAgaH, nimeSayantraNa = nimIlanayantreNa, kRSTaH kim - AkRSTaH kimu ? // 32 // anuvAdaH-damayantIke netroMko banAneke lie brahmAjIke prayatnoMse cakorake netra, mRgake netra aura nIlakamala ina sabake amRtakA niSyandarUpa yaha zreSTha bhAga nimeSarUpa yantra se khIMcA gayA hai kyA ? // 32 // TippaNI-etannayane = etasyA nayane, te (10 t0)| cakoranetraNadRgupalAnAM - cakorasya netre (pa0 ta0 ), eNasya dazau (10 t0)| cakoranetre ca eNadRzau ca utpalAni ca ( dvandva ), teSAm / sudhodgAramayaH = sudhAyA udgAraH ( Sa0 ta0), sa svarUpaM yasya saH, sudhodgAra+mayaT ( svArtha meM )+ suH / nimeSayantreNa = nimeSa eva yantraM, tena (rUpaka0 ) / kRSTa: - kRS + ktaH+suH / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 32 // RNIkRtA ki hariNIbhirAsIvasyAH sakAzAnnayanadvayaSIH / bhUyoguNeyaM sakalA balAttAbhyo'nayA'labhyata bibhyatIbhyaH // 30 // anvayaH-hariNIbhiH asyAH sakAzAt nayanadvayazrIH RNIkRtA AsIt kim ? yat anayA vibhyatIbhyaH tAbhyaH bhUyoguNA iyaM sakalA balAt balabhyata // 33 // vyAkhyA-hariNIbhiH = mRgIbhiH, asyAH-damayantyAH uttamarNasvarUpAyA iti bhAvaH / sakAzAt = samIpAt, nayanadvayazrIH = netradvitayazobhA, RNIkRtA = RNatvena gahItA, AsIt kim = abhavat kim ? yat = yasmAt kAraNAt, anayA-damayantyA, bibhyatIbhyaH, trasyantIbhyaH, tAbhyaH = hariNIbhyaH, bhUyoguNA = adhikaguNA, iyaM = nayanazrIH, sakalA=niHzeSA, balAt = balAtkArAt, alabhyata = labdhA // 33 // ___ anuvAda:-mRgiyoMne damayantIke samIpase donoMne netroMkI zobhA RNake rUpameM lI thI kyA ? kyoMki inhIM ( damayantI ) ne DaratI huI una . ( mRgiyoM ) se adhika guNavAlI netrakAnti zeSa na rakhakara jabardastIse le lI // 33 // TippaNI-nayanadvayazrI: = nayanayoH dvayaM (10 ta0 ), tasya zrIH (pa0 ta0), RNIkRtA = anRNam RNaM yathA sampadyate tathA kRtA, RNa+vi++ Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kta+TAp+suH / bibhyatIbhyaH = bibhyatIti / bibhyatyaH, tAbhyaH bhI+ laT ( zatR )+ DIp +bhyas / bhayakI avasthAmeM jyAdA zobhA hotI hai / bhUyoguNAbhUyAMso guNA yasyAH sA ( bahu0 ) / balAt = balam Azritya, lyapke lopameM paJcamI / alabhyata = labh + laG ( karmameM )+ ta / bahuta DaranevAle karjagAra ( RNI ) saba RNa cukA dete haiM, yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 33 / / dRzo kimasyAzcapalasvabhAve na dUramAkramya mitho miletAm / na cetkRtaH syAtnayoH prayANe vighnaH zravaHkUpanipAtabhItyA // 14 // anvayaH- anayoH prayANe zravaHkUpanipAtabhItyA vighnaH kRto na syAt cet, capalasvabhAve asyA dRzau dUram Akramya mitho na miletAM kim ? / / 34 // vyAkhyA-anayoH = damayantIdRzoH, prayANe+dUragamane, zravaHkUpanipAtabhItyA = karNakUpanipatanabhayena, vighnaH = antarAyaH, kRtaH = vihitaH, na syAt cet = no bhavet yadi, capalasvabhAve 3 caJcalazIle, asyAH = damayantyAH , dRzau = nayane, dUraM = viprakRSTam Akramya = gatvA, mithaH = anyonyaM, na miletAM kiM = na saMgaccheyAtAm kim ? damayantyA netre AkarNapUNe caJcalatare ceti bhAvaH // 34 // ____ anuvAdaH--damayantIke netroMke dUra gamanameM karNarUpa kue~ meM giraneke bhayane vighna nahIM kiyA hotA to caJcala svabhAvavAle unake netra dUra jAkara parasparameM nahIM milate kyA ? // 34 // TippaNI--zravaHkUpanipAtabhItyA = zravasI eva kuMpo ( rUpaka0 ), "karNa - zabdagrahI zrotraM zrutiH strI zravaNaM zravaH / " ityamaraH / zravaHkUpayoH nipAtaH ( sa0 ta0 ), tasmAt bhItiH, tayA (pa0 t0)| capalasvabhAve = capalaH svabhAvo yayoste ( bahu0 ) / Akramya = AG + kram + ktvA ( lyap ) / miletAm = mila + vidhiliG + tas (tAm ) / damayantIke netra kAnataka vistIrNa aura atyanta caJcala haiM, yaha abhiprAya hai| isa padya meM rUpaka aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase alaGkAra hai // 34 // kedArabhAjaH zizirapravezAt puNyAya manye mRtmutplinyaa| jAtA yatastatkusumekSaNeyaM yatazca tatkorakadRka cakoraH // 35 // anvaya:- kedArabhAjA utpalinyA zizirapravezAt puNyAya mRtaM manye / yata iyaM tatkusubhekSaNA jaataa| yatazcacakorazca tatkorakadRk (jAtaH) // 35 / / Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH vyAkhyA-kedArabhAjA = kSetravizeSase vinyA, kedAraparvatasevinyA ca, utpalinyA = kamalinyA, zizirapravezAta = zizirartupravezAddhetoH, puNyAya = dharmAya, mRtaM = mamra, iti / manye = zarke / yataH = yasmAt, kedAramaraNAt, iyaM = damayantI, tatkusumekSaNA = utpalinIpuSpanayanA, jAtA = ajAyata, yatazca = yasmAcca, cakorazca = cakorapakSI ca, tatkorakadRk = utpalinIkalikAnayanaH, jAtaH / kedAramaraNAduttamajanmaprAptiriti zAstram // 35 // anuvAdaH - kedAra (kheta vA kedAraparvata) ko Azraya karanevAlI kamalinIne zizira RtukA praveza honese puNyake lie prANatyAga kiyA hai kyA? jisase ki yaha damayantI usa kamalinIke pUSparUpa netroMse sampanna haI aura jisase cakora pakSI bhI usI kamalinI puSparUpa netroMse sampanna huA hai // 35 // TippaNI-kedAbhAjA = kedAraM bhajatIti kedArabhAk, tayA kedAra + bhaj + NviH ( upapada0 )+ttaa| "kedAraH parvate zambhau kSetrabhedA''lavAlayoH / " iti vizvaH / utpalinyA = utpala + iniH + DIp + ttaa| zizirapravezAt = zizirasya pravezaH, tasmAt (10 ta0 ) / mRtaM-mR + ktaH ( bhAvameM ) / manye yaha utprekSAvAcaka zabda hai / yataH = yad +tasila / tatkusumekSaNA = tasyAH ( utpalinyAH ) kusume (10 ta0), te eva IkSaNe yasyAH sA ( bahu0 ) / jAtA = jan + ktaH+TAp / tatkorakadRka - tasyAH ( utsalinyAH ) korako ( Sa0 ta0 ) tau eva dRzau yasya saH ( bhu.)| kamalinIne kedAra (kSetra vA zivajIkA parvata ) kA Azraya liyA, zizira Rtu kA praveza honese apI pAlA par3anese vaha ( kamalinI) mara gayI / puNyakSetra meM prANatyAga karanese usa kamalinIke phala damayantIke netra aura usakI kaliyA~ cakorake netra ho gaye haiM kyA? aisI saMbhAvanA karanese yahA~para utprekSA alaGkAra hai / kalIse phUla adhika sundara hotA hai, ataH damayantI ke netra cakorake netroMse sundara haiM, yaha bhI pratIta hotA hai // 35 // nAsA'dasIyA tilaghuSyatUNaM jAstrayanyastazaratrayasya / zvAsA'nilA''modabharA'nupeyAM dadhadvivANI kusumA''yudhasya // 36 // anvayaH-adasIyA nAsA jagattrayanyastazaratrayasya kusumA''yudhasyazvAsAsnilA''modabharA'nu meyAM dvibANIM dadhat tilapuSpatUNam ( asti ) // 36 // - vyAkhyA-damayantyA nAsikA varNayati-nAseti / adasIyA = damayantIsambandhinI, nAsA = nAsikA, jagattrAyastarAratrayastha lokatritayaprayuktabANatri 8 nai0 sa0 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam tayasya, kusumAyudhasya = kAmadevasya, zvAsA'nilA'modabharA'numeyAMniHzvAsapavanasaurabhA'tizayA'numAnayogyAM, dvibANI = ziSTaM bANadvayaM, dadhat = dhArayat, tilapuSpatUNaM = tilakusumatUNIram, astIti zeSaH // 36 // anuvAda:-isa ( damayantI ) kI nAsikA, tIna lokoMmeM tIna bANoMkA prayoga karanevAle kAmadevake niHzvAsavAyuke adhika saurabhase anumAna kiye jAnevAle do bANoMko dhAraNa karanevAlA tilapuSparUpa tarakasa hai kyA ? // 36 // TippaNI-adasIyA = amuSyA iyam, adas, + cha ( IyaH )+TAp + suH| jagattrayanyastazaratrayasya = jagatAM trayam (Sa0 ta0 ), tasmin nyastam ( sa0 t0)| zarANAM trayam (Sa0 ta0), jagattrayanyAstaM zaratrayaM yena, tasya ( bahu0 ) / kusumA''yudhasya-kusumAni AyudhAni yasya tasya (bahu0 ) zvAsA'nilAsmodabharA'numeyAM = zvAsasya anila: (10 t0)| Amodasya bharaH (10 ta0 ) / zvAsA'nilasya AmodabharaH (10 ta0), tena anumeyA, tAm ( tR0 t0)| dvibANI = dvayoNiyoH samAhAro dvivANI, tAm ( dvigu0 ) / dadhatdhA+ laT ( zatR0 )+suH / tilapuSpatUNaM = tilasya puSpaM ( 10 ta0 ), tadeva tUNam ( rUpaka0 ) / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 36 // bandhUkabandhUbhavadetadasyA mukhendunA'nena sahojjihAnam / rAgadhiyA zivayovanIyAM svamAha sandhyAmadharoSThalekhA // 17 // anvayaH- asyA adharoSThalekhA anena mukhendunA saha ujjihAnaM bandhUkabandhUbhavat etat svaM rAgazriyA zaizavayauvanIyAM sandhyAm Aha // 37 // vyAkhyA-- atha padmasaptakena adharoSThaM varNayati- bandhUketi / asyAH - damayantyAH, adharoSThalekhA = adharoSTharekhA, anena = sannikRSTasthena, mukhendunA saha = vadanacandreNa samam, ujjihAnam = udyat, . bandhUkabandhUbhavat = bandhujIvakusumasamIbhavat, etat = nikaTataravarti, svam = AtmAnaM, rAgazriyA = AruNyazobhayA, zaizavayauvanIyAM-bAlyatAruNyasambandhinI, sandhyAm = sandhibhAvAM velAm, Aha = drUta / / 37 // anuvAdaH-isa ( damayantI ) kI nIcekI oSTharejA isa mukhacandrake sAtha udayako prApta hotI huI bandhUka puSpa (dupahariyA phUla) ke samAna hokara apaneko aruNimAkI zobhAse bAlya aura yauvanakI sandhyA batalAtI hai // 37 // TippaNI-adharoSThalekhA = adharacA'sau oSThaH adharoSThaH ( ka0 dhA0 ), "otvoSThayoH samAse vA" isa vArtikase vaikalpika pararUpatA, eka pakSameM vRddhise Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satamaH sargaH 115 adharoSThaH / adharoSThasya lekhA (pa0 t0)| mukhendunA = mukham induH iva; tena ( upamita0 ) / ujjihAnam-ujjihIta iti ujjihAnam, ud+ohAG+ laT ( zAnac ) + am / bandhUkabandhUbhavat = bandhUkasya bandhuH (10 ta0), "bandhUkaM bandhujIvakam" ityamaraH / abandhUkabandhuH bandhUkabandhuH yathA saMpadyate tathA bhavat, bandhUkavandhu + cci+bhU + laT ( zatR) + suH / rAgazriyA = rAgasya zrIH, tayA (pa0 t0)| zaizavayovanIyAM = zizorbhAva: zaizavam ( zizu+ ann+suH)| yUno bhAvo yauvanaM (yuvan + ann+suH)| zaizavaM ca yauvanaM ca zaizavayauvane ( dvandva0 ) zaizavayauvanayorbhavA zaizavayauvanIyA, tAma ( zaizavayauvana+cha ( IyaH )+ TAp + am / isa padyameM dina aura rAtakI sandhike samAna vAlya aura yauvanakI sandhimeM honevAlI sandhyA apane rAga ( lAlimA ) kI samRddhise smayam mAnoM apaneko batalAtI hai, isa prakAra utprezApajaka zabda 'iva' Adike na rahanese yaha pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 37 / / asyA mukhendoragharaH sudhAbhUbimbasya yuktaH pratibimba essH| tasyA'tha vA zrIrdumabhAji deze saMbhAvyamAnA'sya tu vidrume sA // 38 // anvayaH-asyA eSaH adharaH mukhendoH sudhAbhUH bimbasya pratibimbaH yuktaH / tasya zrIH drumabhAji deze saMbhAvyamAnA, asya tu sA vidrume saMbhAvyamAnA // 38 // ---- vyAkhyA-asyAH=damayantyAH, eSaH = atisamIpavartI, adharaH = adharauSThaH, mukhendoH = vadanacandrasya, sudhAbhUH = amRtA''virbhAvI, bimbasya = bimbaphalasya, pratibimbaH = sadRzaH, yuktaH = ucitaH, na tu bimbaphalAtkazcidvizeSo'stItyarthaH / tasya = bimbaphalasya, zrIH = zobhA, drumabhAji = drumavati, deze = pradeze, saMbhAvyamAnA = saMbhAvanAviSayIbhUtA, asya = adharasya, tu, sA = zrIH, vidrume = pravAle, drumarahitapradeze ca, saMbhAvyamAnA = saMbhAvanAviSayIbhUtA // 38 // anavAda:-Isa ( damayantI ) kA yaha adharoSTha, mukharUpa candramAke amRtameM utpanna bimbaka ke sadRza hai / vimbaphalakI zobhAkI tuma ( vRkSa vAle degameM saMbhAvanA kI jAtI hai, isa adharoSTha kI zobhAkI to vidruma ( mUgA ) meM vA druma ( vRkSa ) rahita dezameM saMbhAvanA kI jAtI hai // 38 // __ TippaNI-mukhendoH = mukham eva induH, tasya ( rUpaka0 ) / sudhAbhUH = sudhAyAM bhavatIti, sudhA + bhU + kvip ( upapada0) + suH / drumamAji = Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam damaM bhajatIti dramabhAka, tasmin / druma + bha+NviH (upapada0)+Gi / saMbhAvya. mAnA = saM+bhU+Ni+laT ( zAnac ) ( karmameM)+TAp + suH / vidrume= "vidrumaH puMsi, pravAlaM punapuMsakam / " ityamaraH / vigatA drumA yasmAta, tasmin ( bahu0 ), damayantIkI adharazobhA vidruma ( mUgA) kI sadRza hai, yaha bhAva hai| isa padyameM rUpaka, upamA aura zleSakI saMsRSTi hai / indravajrA chanda hai // 38 // jAne'tirAgAdidameva bimba, bimbasya ca vyaktamito'dharatvam / dvayovizeSA'vagamA'kSamANAM nAmnibhramo'bhUdanayojanAnAm // 39 // anvayaH-atirAgAt idam eva bimba, bimbasya ca ita: adharatvaM vyaktam / ( evaM sthite ) dvayoH anayoH vizeSA'vagamA'kSamANAM nAmni bhramaH abhUt, jAne / / 39 // ____ vyAkhyA-atirAgAt = lauhityA'tizayAddhetoH, idaM = sannikRSTasthaM, damayantyadharoSTharUpam, eka, bimba = bimbanAmA'haM phalaM, bimbasya ca = tathA prasiddhasya bimbaphalasya ca, itaH damayantyadharoSThAt, adharatvam = apakRSTatvam, vyaktaM = sphuTam / evaM sthite dvayoH = ubhayoH, anayoH = adhara-bimbayo mnoH viSaye, vizeSA'vagamA'kSamANAM = vizeSajJAnA'samarthAnAM janAnAM, nAmni = saMjJAviSaye, bhramaH = bhrAntiH, abhUt = saMjAta iti, jAne = jAnAmi // 39 // ___anuvAdaH--atyanta lAla honese yahI damayantIkA adharoSTha bimbaphala hai aura bimbaphalakI isase hInatA sphuTa hai| isa sthiti meM damayantIke adharoSTha aura bimbaphalake bheda samajhanemeM asamartha janoMko nAmake nirdhAraNameM bhrama huA hai maiM aisA samajhatA hU~ // 39 // TippaNI-atirAgAt = atizayito rAgaH, tasmAt (gati0) / adharatvamadharasya bhAvaH, adhara + tv| vizeSA'vagamA'kSamANAM = vizeSasya avagamaH (10 t0)| na kSamA akSamAH ( naJ ) / vizeSA'vagame akSamAH, teSAm ( sa0 ta0 ) / damayantIke adharase bimbaphala adhara ( nikRSTa ) hai, adhara aura bimba inakA bheda samajhanemeM asamartha logoMko bhrAnti honese ve bimbaphalako damayantIke adharakA upamAna samajhane lage yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / upajAti chanda hai / / 39 / / madhyopakaNThAvadharoSThabhAgo bhAtaH kimapyucchavasito yadasyAH / tatsvapnasaMbhogavitoNadantadaMzena kiM vA na mayA'parAddham ? : 40 // Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 117 anvayaH yat asyAH madhyopakaNTho adharoSThabhAgau kimapi ucchvasito bhAtaH / tat svapnasaMbhogavitIrNa dantadaMzena mayA na aparAddhaM kiM vA ? // 40 // ___ vyAkhyA--yat = yasmAt, asyAH = damayantyAH, madhyopakaNThau = madhyadezasannihitau, adharoSThabhAgau = adharoSThapradezo, tadubhayapAveM iti bhAvaH / kimapi = kiJcit, ucchvasitau = ucchUnau santo, bhAtaH = sphurataH / tat = tasmAt, svapnasaMbhogavitIrNadantadaMzena = svApasamAgamakRtadazanakSatena, mayA, na aparAddhaM kiM vA = na aparAdhaH kRtaH kiM vA? // 40 // anuvAdaH-jo damayantIke adharoSThake madhyasamIpake donoM bhAga kucha sUje hue pratIta hote haiM, so svapnake samAgamameM dazanakSata karanevAle maiMne aparAdha nahIM kiyA kyA ? // 40 // TippaNI-madhyopakaNThau = madhyasya upakaNThau (10 t0)| adharoSThabhAgau = adharazcA'sau auSThaH (ka0 dhA0 ), tasya bhAgau ( 10 ta0 ) / ucchvasitau = ud+ zvasa+ktaH+ o / bhAtaH = bhA+laT + tas / svapnasaMbhogavitIrNadantadaMzena = svapne saMbhogaH ( sa0 ta0 ) / tasmin vitIrNaH ( sa0 ta0 ) / dantasya daMzaH (10 t0)| svapnasaMbhogavitIrNaH dantadaMzaH yena; tena ( bahu0) / aparAddham = apa+rAdha+ ktaH + suH / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 40 // ... vidyA vidarbhendrasutA'dharoSThe natyanti katyantarabhedabhAjaH / ___ itIva rekhAbhirapazramastAH saMkhyAtavAna kautukavAn vidhAtA // 41 // anvayaH--kautukavAn vidhAtA vidarbhendrasutA'dharoSThe kati vidyA antarabhedabhAjaH ( satyaH ) nRtyanti apazramaH ( san ) tA rekhAbhiH saMkhyAtavAn iva kim ? // 41 // vyAkhyA-kautukavAn = kutUhalasampannaH, vinodIti bhaavH| vidhAtA = brahmadevaH, vidarbhendrasutA'dharoSThe = bhaimyadharoSThe, kati = kiyatyaH, vidyAH = vedAdividyAH, antarabhedabhAjaH = avAntarabhedayuktAH satyaH, nRtyanti = nRtyaM kurvanti, viharantIti bhAvaH, iti bubhutsayeti zeSaH / apazramaH = zramarahitaH san, tAH = vidyA:. rekhAbhiH = lekhAbhiH, saMkhyAtavAn iva kiM = gaNitavAn iba kim ? anyathA vRthA rekhAsRSTi: syAditi bhAvaH // 41 / / ___ anuvAdaH-vinodI brahmAjIne damayantIke adharoSThameM kitanI vidyAeM Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam avAntara bhedoMke sAtha vihAra karatI haiM, aisA jAnanekI icchAse parizramarahita hokara una vidyAoMko rekhAoMse gina liyA hai kyA ? // 41 // TippaNI kautukavAn = kautukam asti yasya saH, kautuka+matupa+suH / vidarbhendrasutA'dharoSThe = vidarbhANAm indraH (10 ta0 ), tasya sutA (Sa0 ta0) aparazcA'sau oSThaH (ka0 dhA0 ) / vidarbhendrasutAyA adharoSThaH, tasmin (Sa0 t0)| kati = kim +Dati+jas / antarabhedabhAjaH = antare bhedAH ( sa0 ta0 ), tAn bhajantIti antarabheda+bhaj+NviH ( upapada0 )+jas / nRtyanti = nRta+laT + jhiH / apazramaH = apagataH zramo yasmAt sa0 (bh0)| saMkhyAtavAn =saM+khyA+ ktavatuH + suH / brahmAjI damayantI ke adharoSThameM rekhAoMse vidyAko na ginate to rekhAoMkI sRSTi vyartha ho jAtI, yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 41 // saMbhujyamAnAdya yathA nizA'nte svapne'nubhUtA madhurA'pareyam / asImalAvaNyaravacchaveyaM kayaM mayeva pratipadyate vA ? // 42 // anvayaH-iyam adya mayA nizA'nte svapne madhurA'dharA ( satI ) anubhuutaa| mayA eva ( ittham ) asImalAvaNyaradacchadA kathaM vA pratipadyate ? // 42 // ___ vyAkhyA--iyaMdamayantI, adya=asmin samaye, mayA, nizAnte = nizA'vasAne, apararAtra iti bhAvaH / svapne = svapnA'vasthAyAM, madhurA'dharA = sundarA'dharA satI, anubhUtA = dRSTA / mayA eva = svapne bhaimImadhurA'dharadarzanakAriNA eva, ittham, asImalAvaNyaraMdacchadA = niravadhisaundaryopetA'dharoSThI satI, kathaM vA = kena prakAreNa vA, pratipadyate = dRzyate, citramityarthaH svapnadRSTasyA'rthasya jAgare saMvAdAdAzcaryamiti bhAvaH // 42 // ____ anuvAdaH-Aja maiMne rAtrike antameM svapnameM sundara adharavAlI damayantIko dekhA / maiM hI abhI isa prakAra asIma saundaryase yukta adharavAlI damayantIko kaise dekha rahA hUM ( Azcarya hai ) // 42 // TippaNI-nizA'nte = nizAyA antaH, tasmin (10 ta0 ) / svapne = svp+nn+ngi| madhurA'dharA = madhuraH adharaH yasyAH sA (bahu0 ) / asImalAvaNyaradacchadA = avidyamAnA sImA yasya tat asIma ( nan bahu0 ) / asIma lAvaNyaM yasya saH ( bhu0)| radAnAM chadaH (10 ta0 ) / asImalAvaNyaH radacchado yasyAH sA ( bahu0 ) / rAtrike antameM dekhA gayA svapna satya Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH hotA hai, ataH maiMne rAtako svapnameM sundara adharavAlI jisa damayantIko dekhA thA abhI (dinameM) bhI vaisI hI damayantIko maiM dekha rahA hU~ yaha bhAva hai // 42 // yadi prasAdIkurute sudhAMzoreSA sahasrAMzamapi smitasya / tatkaumudInAM kurute tameva nimitya deva: saphalaM sa janma // 4 // anvayaH-eSA smitasya sahasrAM'zam api sudhAM'zoH prasAdIkurute yadi, tat sa devaH kaumudInAM janma tam eva nimitya saphalaM kurute // 43 // ___ vyAkhyA-damayantyAH smitaM varNayati-yadIti / eSA-damayantI, smitasya = nijamandahAsasya, sahasrAM'zam api = sahasratamabhAgam api, sudhAM'zoH = candramasaH, prasAdIkurute yadi = anugrahIkaroti cet, dadyAccediti bhAvaH / tat = tarhi, saH = prasiddhaH, devaH = suraH, candramA ityrthH| kosudInAM = svacandrikANAM, janma = utpatti, tam eva = smitalezam eva, nimitya = prakSipya, svakaumudISu iti zeSaH, saphalaM = sA'rthakaM, kurute = vidadhAti / yathA bindumAtragaGgAjalamizraNena jalAntaraM saphalaM bhavati tadvaditi bhAvaH // 43 // ___ anuvAba:-yaha (damayantI) apane mandahAsyakA hajAravA~ bhAga bhI candramA. ko de de, to ve ( candramA ) usIko cA~danI meM DAlakara usakI utpattiko saphala banA dete // 43 // TippaNI-sahasrAMzaM = sahasracA'sau aMzaH, tam ( ka. dhA0 ), samAsavRttimeM saMkhyAvAcaka zabda lakSaNase pUraNA'rthaka hotA hai, jaise tribhAgaH, tRtIyo bhAgaH, yahA~ bhI usI taraha saMkhyAvAcaka sahasra zabda "sahasratamaH" isa arthameM lakSita hotA hai / sudhAM'zoH = sudhA aMzuH yasya, tasya ( bahu ) / prasAdIkurute - aprasAdaH prasAdo yathA sampadyate tathA kurute, prasAda + ci++laT + ta / nimitya -ni-upasargapUrvaka "Dumin prakSepaNe" dhAtuse ktvA ( lyap ) / saphalaM = phalenaM sahitaM, tat (tulyayogabahu0 ) / jaise eka bUMda gaGgAjalake mizraNase anya jala saphala hotA hai, vaise hI damayantIke mandahAsyake hajAraveM bhAgake mizraNase candrikA bhI saphala hotI hai, yaha bhAva hai| isa padyameM kaumudiyoM kA damayantIke smitAM'zase sambandha na honepara bhI usakI uktise atizayokti alaGkAra hai // 43 // candrA'dhikatanmukhacandrikANAM darAjyataM tatkiraNAdanAnAm / puraHparitrastapRSadvitIyaM ravA'balidvandvati binduvRndam // 44 // Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-tatkiraNAt ghanAnAM candrA'dhikatanmukhacandrikANAM darAyataM puraHparisrastapRSadvitIyaM binduvRndaM radA''validvandvati // 44 // . __ vyAkhyA--padyatritayena dantapaGktidvayaM varNayati-candreti / tatkiraNAt == candrarazmaH, ghanAnAM = sAndrANAM, candrA'dhikatanmukhacandrikANAM = sudhAM'zUtkRSTadamayantIvadanacandrakaumudInAM, dA''yatam = ISaddIrgha, puraHpAresrastapRSadvitIyaM = prathama niHsRtavindudvitIyaM, binduvRndaM = bindusamUhaH, radA''validvandvati = dantapaGktidvayam iva aacrti| prathamaniHsRtA bindupaGktiH adharadantapaGktiH uttarA anantarajAtA iAtyutprekSA // 44 // anuvAdaH-candrakiraNase ghanI, candrase adhika damayantIke mukhacandrakI cA~daniyoMkA kucha dIrgha pahale girI huI bUdeM aura dUsarI bUMdeM dA~toMkI do paGktiyA~ pratIta hotI haiM // 44 // TippaNI-tatkiraNAt = tasya ( candrasya ) kiraNaH, tasmAt ( Sa0 ta0 ) / candrA'dhikatanmukhacandrikANAM = candrAt adhikam (Sa0 ta0 ) / etasyA mukhaM (10 ta0 ), candrA'dhikaM ca tat etanmukham (ka0 dhA0 ), tasya candrikAH, tAsAm (Sa0 t0)| darAyataM = daraM ca tat Ayatam (ka0 dhA0 ) / puraHparisrastapRSadvitIyaM = puraHparisrastAni pRSanti eva dvitIyAni yasya tat ( bahu0 ) / binduvRndaM = bindUnAM vRndam (Sa0 t0)| radA''validvandvati = radAnAm AvalI ( Sa0 ta0 ), tayordvandvam (10 ta0 ) / radA''validvandvam iva Acarati, radA'validvandva zabdase "sarvaprAtipadikebhyaH kviba vA vaktavyaH" isase kvip + laT + tip / pahale nikalI huI bindupiikta choTI honese nIcekI dantapaG iaura pIche nikalI huI bindupaGkti bar3I honese UparakI dantapaGikta huI yaha tAtparya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 44 // seyaM mamaitadvirahAtimUrchAtamIvibhAtasya vibhAti sndhyaa|| mahendrakASThAgatarAgakI dvijairamIbhiH samupAsyamAnA // 45 // anvayaH-mahendra kASThAgatarAgakI amIbhiH dvijaiH samupAsyamAnA sA iyaM mama etadvirahA'timUtimIvibhAtasya sandhyA vibhAti // 45 // vyAkhyA-mahendrakASThAgatarAgakI = indrotkarSaprAptA'nurAgajanayitrI, anyatra-indradizA ( prAcI ) gata lauhityajanayitrI, amIbhiH = etaiH, dvijaH = dantaH, indradizApakSa-vipraH, samupAsyamAnA = sevyamAnA, sA=prasiddhA, iyaM = Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 121 damayantI, mama, etadvirahAtimUrchAtamIvibhAtasya = damayantIviyogapIDAmUrijanIprabhAtasya, sandhyA prAta:sandhyA, vibhAti=zobhate // 45 // ___ anvayaH- indrakI pUrva dizAmeM lauhityako utpanna karanevAlI, brAhmaNoMse upAsanA kI jAnevAlI, prAtaHsandhyAke samAna utkarSako prApta indrake anurAga, ko utpanna karanevAlI, ina dA~toMse sevA kI jAnevAlI prasiddha yaha damayantI mere inake virahakI pIDAse mUrchArUpa rAtri ke prAtaHkAlake sandhyAsvarUpa hokara zobhita ho rahI hai // 45 // ___TippaNI-mahendrAkASThAgatarAgakI=mahAMzcA'sau indraH ( ka0 dhA0 ), tasya kASThA (Sa0 ta0), "kASThotkarSe sthito dizi ityamaraH / mahendrakASThAM gataH ( dvi0 t0)| sa cA'sau rAgaH ( ka0 dhA0 ), "rAgo'nurAge lauhitye" iti vizvaH / tasya kI (Sa0 ta0) / indrake utkarSako prApta anurAga karanevAlI damayantI, athavA indrakI pUrva dizAmeM lAlI paidA karanevAlI prAtaH sandhyA / dvijaiH="dantaviprA'NDajA dvijAH" ityamaraH / brahmaNoMse sandhyA sevA kI jAtI hai| atha vA sundara dA~toMse damayantI sevA kI jAtI hai| etadvirahArtimUttimIvibhAtasya % etasyA virahaH (Sa0 ta0 ), tayA atiH (tR0 ta0), "atiH pIDAdhanuSkoTayoH" ityamaraH / tayA mUrchA ( tR0 ta0 ), sA eva tamI (rUpaka0 ), "rajanI yAminI tamI" ityamaraH / etadvirahA'timUrchAtamyA vibhAtaM, tasya (Sa0 ta0 ) / isa padyameM rUpaka, zleSa aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 45 // . rAjo dvijAnAmiha rAjadantAH saMbibhrati zrotriyavibhramaM yata / udva garAgAvimajA'vadAtAzcatvAra ete tadami muktAH // 46 // anvayaH-yat iha dvijAnAM rAjau udva garAgA''dimajA'vadAtAH ete catvAro rAjadantAH zrotriyavibhramaM saMbibhrati tat muktA avami // 46 // vyAkhyA-yat = yasmAt, iha = asyAM damayantyAM, dvijAnAM = dantAnAM, viprANAM ca, rAjau =paGktI, udvega-rAgA''dimajA'vadAtA:-pUgaphalaraktatAdimArjanazuddhAH, viprapakSe- vyagratA-viSayA'bhilASAdimArjanazuddhAH, etesamIpataravartinaH, catvAraH = catuHsaMkhyakAH, rAjadantAH = dantazreSThAH, zrotriyavibhramaM = chAndasazobhAM, saMbibhrati= dhArayanti, tat tasmAtkAraNAt, muktAH = mauktikAni, zrotriyapakSe-prAptA'pavargAH, avaimi= jAnAmi, vAkyA'rthaH karma / / 46 / / Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAdaH--jo ki damayantImeM dAMtoMkI paGktimeM supArI kI lAlimA Adike mArjanase ujjvala ye cAra rAja danta ( zreSTha dA~ta ) vaidika brAhmaNoMkI zobhAko dhAraNa kara rahe haiM, maiM inako motIke samAna jAnatA huuN| vaidika brAhmaNa bhI udvega ( vyagratA ), viSayakA abhilASa, dveSa Adike mArjanase zuddha hokara mukta ho jAte haiM // 46 // TippaNI-udvega-rAgAdimajA'vadAtAH = udvegasya rAgaH (Sa0 ta0), "ghoNTA tu pUgaH kramuko guvAkaH khapuro'sya tu / phalamudvegaH" ityamaraH / udvegarAgaH AdiryeSAM te ( bahu0 ), Adipadase anya khAdya padArthake lepakA saMgraha hotA hai / mArjanaM majA, "mRSzuddhau" dhAtuse "SidbhidAdibhyo'G:" isa sUtrase a+ TAp + suH / udva garAgAdInAM mRjA ( 10 ta0 ), tayA avadAtAH ( tR0 t0)| rAjadantAH = dantAnAM rAjAnaH ( pa0 ta0), "rAjadantA''diSu param" isa sUtrase "rAjan" padakA pUrva prayoga / zrotriyavibhramaM = chandaH adhIyata iti zrotriyAH, "zrotriyaMzchando'dhIte" isase nipaat| "zrotriyaMcchAndasau samo" ityamaraH / zrotriyANAM vibhramaH, tam (10 t0)| saMbibhrati = saM+ bhR+laT + jhiH / muktAH = muktA tu mauktike, muktAH prAptamuktA tu mocita" iti vizva: / avami = ava+ iN + laT +mip / yahA~ para "avaimi" isakA vAkyArtha karma hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 46 // zirISakozAdapi komalAyA vedhA vidhaayaa'nggmshessmsyaaH| prAptaprakarSaH sukumArasarge samApayAci mRdutvamudrAm // 47 / / . anvayaH--vedhA: zirISakozAt api komalAyA asyA azeSam aGgaM vidhAya sukumArasarge prApta prakarSaH ( san ) mRdutvamudrAM vAci samApayat // 47 // vyAkhyA--atha padyacatuSTayena bhaimyA vANIM varNayati zirISakozAditi / vedhAH-vidhAtA, zirISakozAt api = zirISakuDmalAt api, komalAyAHmadulatarAyAH, asyAH = bhaimyAH , azeSa = saMpUrNam, aGga = dehA'vayavaM, vidhAya = kRtvA, sukumArasarge = komalavastusRSTau, prAptaprakarSaH = labdhotkarSaH san, mRdutvamudrAM = mArdavabhaGgI, vAci = bhaimIvANyAM, samApayat = samApitavAn, asyA vAGmAdhurya sakalapadArthA'tizAyIti bhAvaH / / 47 // anuvAdaH-prahmAjIne zirISake kuDmalase bhI atyanta komala damayantIke samasta aGgoMkI racanA kara komala padArthokI racanAmeM utkarSa prApta kara komalatAkI maryAdAko damayantIkI vANImeM samApta kara diyA // 47 // Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 129 TippaNI-zirISakozAt = zirISasya kozaH, tasmAt (10 t0)| sukumArasarge = sukumArANAM sargaH, tasmin ( 10 ta0), prAptaprakarSaH = prAptaH prakarSoM yena saH ( bahu0 ) / mRdutvamudrAM - mRdorbhAvo mRdutvaM, mRdu+tva / mRdutvasya mudrA, tAm (Sa0 ta0 ) / samApayat = sam + Ap + Nic + laG + tip / damayantIkI vANIkI miThAsa sabako mAta karanevAlI hai, yaha bhAva hai // 47 // prasUnabANA'dvayavAdinI sA kApi dvijenopaniSata pikena / asyAH kimAsya dvijarAjato vA nA'dhIyate bhakSabhujA tarubhyaH ? // 48 // anvayaH-prasUnabANA'dvayavAdinI kA'pi upaniSat sA tarubhyaH bhaikSabhujA pikena dvijena asyA AsyadvijarAjataH na adhIyate vA kim ? // 48 // vyAkhyA-prasUnabANA'dvayavAdinI = kAmA'dvaitavAdinI, kA api-anirvacanIyA, upaniSat = vedarahasyarUpA, sA = damayantIvANI, tarubhyaH = AmrAdivRkSebhyaH apAdAnarUpebhyaH, bhaikSabhujA = bhikSAsamUhabhojinA, pikena = kokilena, dvijena = pakSiNA vipreNa ca, asyAH = damayantyAH , AsyadvijarAjataH = mukhacandrAt, mukharUpazreSThabrAhmaNAt, na adhIyate vA kim = na paThyate vA kim ? adhIyata eva iti bhAvaH / / 48 / / anuvAda:-brahmake advaitakA pratipAdana karanevAlI upaniSad ( veda rahasya ) ko jaise bhikSAnnakA bhojana karanevAlA brAhmaNa zreSTha brAhmaNa AcAryase adhyayana karatA hai, vaise hI kAmake advaitakA pratipAdana karanevAlI anirvAcya upaniSatrUpa usa damayantIkI vANIkA Amra Adi vRkSoMse puSpaphalarUpa bhikSAsamUhako khAnevAle koyala pakSI damayantIke mukhacandrase kyoM adhyayana nahIM karatA hai ? ( karatA hI hai ) // 48 // . __TippaNI-prasUnabANA'dvayavAdinI = prasUnAni eva bANA yasya saH prasUnabANaH ( bahu0 ) / avidyamAnaM dvayaM yasya tat advayam ( nabbahu0 ) = advitIyaM vastu / prasUnabANa eva advayam ( rUpaka0 ) / prasUnavANA'dvayaM vadatIti tacchIlA, prasUnabANA'dvaya+vad + NiniH ( upapada0 ) DIp + su / bhaikSabhujA = bhikSANAM samUhaH, bhikSA zabdase "bhikSAdibhyo'N" isa sUtrase aN pratyaya / "bhakSaM bhikSAkadambakam' ityamaraH / bhaikSaM bhunaktIti bhaikSabhuk, tena, bhaikSa + bhuj + kvip ( upapada0 )+ ttaa.| AsyadvijarAjata: = dvijAnAM rAjA dvijarAjaH ( 10 ta0 ), Asyam eva dvijarAjaH ( rUpaka0 ) / AsyadvijarAjAt iti AsyadvijarAjataH, Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam AsyadvijarAja+tasiH, "AkhyAtopayoge" isase ApAdAnasaMjJA hokara paJcamI / adhIyate-adhi+ i + laT ( karmameM )+ta / koyalake svarase bhI damayantIkA svara atyanta madhura hai, yaha bhAva hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 48 / / padmA'GkasamAnamavekSya lakSmImekasya viSNoH zrayaNAt sapatnIm / AsyendumasyA bhajate jitAjaM sarasvatI tadvijigISayA kim ? // 49 // anvayaH-sarasvatI ekasya viSNoH zrayaNAt sapatnI lakSmI padmA'GkasamAnam avekSya tadvijigISayA jitA'bjam asyA Asyendu.bhajate kim ? // 49 // vyAkhyA-sarasvatI = vAgdevatA, ekasya, viSNoH = nArAyaNasya patyuritizeSaH, zrayaNAt = AzrayaNAt hetoH, sapatnIm = ekabhartRkA, lakSmI = kamalAM, padmA'GkasamAnaM = kamalotsaGganiketanAm, avekSya = dRSTvA, tadvijigISayA = lakSmIvijayecchayA, jitA'bjaM = kamalavijayinam, asyAH = damayantyAH / AsyenduM = vadanacandraM, bhajate kim = Azrayate kim ? durbalo'pi vairaniryAtanA'rtho prabalataramAzrayata iti bhAvaH // 49 // anuvAdaH-sarasvatI eka viSNukA Azraya lenese sapatnI ( sauta ) lakSmI ko kamalarUpa utsaGgameM rahanevAlI dekhakara unako jItanekI icchAse kamalako jItanevAle damayantIke mukhacandrakA Azraya letI hai kyA? // 49 // TippaNI-sapatnIM = samAnaH ( ekaH) patiH yasyAH sA sapatnI, tAm ( bhu0)| "nityaM sapatnyAdiSu" isa sUtrase samAnakA sabhAva DIp aura prAtipadikakA 'na' bhAva bhI nipAtita huA hai| padmA'GkasamAnaM = padmasya aGkaH (Sa0 ta0 ) sa eva sadma yasyAH sA, tAm ( bahu0 ) / avekSya = ava+IkSa+ ktvA (lyap ) / tadvijigISayA = tasyA vijigISA, tayA (Sa0 ta0 ) / jitA'bja = jitam abjaM yena, tam ( bahu0 ), Asyendum = Asyam induriva, tam ( upamita0 ) / kamajora bhI zatrutAkA badalA leneke lie jabardasta vyaktikA Azraya letA hai, yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 49 / / kaNThe vasantI caturA yavasyAH sarasvatI vAdayate vipaJcIm / / tadeva vAgbhUya mukhe mRgAkSyAH zrotuH zruto yAti sudhArasatvam // 50 // anvayaH-mRgAkSyA asyAH kaNThe vasantI caturA sarasvatI vipaJcIM yat vAdayate, tad eva mRgAkSyAH mukhe vAgbhUya zrotuH zrutau sudhArasatvaM yAti // 50 // Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 125 vyAkhyA- mRgAkSyAH = hariNanayanAyAH, asyAH - damayantyAH, kaNThe = gale, vasantI = nityaM sannihitA, caturA = nipuNA, sarasvatI = vAgdevatA, vipaJcI = vINAM, yat, vAdayate = vAdayati, tad eva = vAdanam eva, vINAdhvanireveti bhAvaH / magAkSyAH = damayantyAH, mukhe = vadane, vAgbhUya = vAg bhUtvA, zrotuH = AkarNayituH, zrutau = zrotre, sudhArasatvam = amRtarasatvaM, yAtiprApnoti / damayantIsvaraH vINAsvaratulya iti bhAvaH // 50 // ___ anuvAda:-mRgake samAna netroMvAlI isa ( damayantI ) ke kaNThameM sadA vAsa karanevAlI pravINa sarasvatI jo bIna bajAtI haiM, vahI vINAkA svara damayantIke mukhameM vANIke rUpameM pariNata hokara sunanevAleke kAnameM amRtarasake bhAvako prApta hotA hai // 50 // TippaNI-mRgAkSyAH = mRgasyeba akSiNI yasyAH, tasyAH ( vyadhi0 baha0 ) / vAdayate = vada + Nica+ laT +t| vAgbhUya = avAg vAg yathA saMpadyate tathA bhUttvA, vAca+vi+bhU+ktvA ( lyap ) / "UryAdiviDAcazca" isa sUtrase gatisaMjJA honese samAsa hokara 'ktvA' ke sthAnameM lyap / zrotuH = zRNotIti zrotA, tasya, zrU+tRc + Gas / sudhArasatvaM = sudhAyA rasaH (10 taM0 ), tasya bhAvaH sudhArasatvaM, tat, sudhArasa+tva+am / yAti-yA+laTa+ tim / damayantIkA svara vINAsvarake tulya hai, yaha bhAva hai| isa padyameM iva Adi vyaJjaka zabdakA prayoga na honese pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai // 50 // vilokitA'syA mukhamunnamayya kiM vedhaseyaM sussmaasmaapto| dhRtyudbhavA yaccibuke cakAsti nimne manAgaGaguliyantraNeva // 11 // anvayaH- iyaM suSamAsamAptau vedhasA asyA mukham unnamayya vilokitA kim ? yat manAk nimne cibuke dhRtyudbhavA aMguliyantraNA iva cakAsti // 51 // vyAkhyA--damayantyAzcibukaM varNayati / vilokiteti / iyaM = damayantI, suSamAsamAptau = paramazobhAnirmANA'vasAne sati, vedhasA=brahmadevena, asyAH= damayantyAH, mukhaM = vadanam, unnamayya = kiyat UrvIkRtya, vilokitA kiM = dRSTA kim, sauSThavaparIkSA'rthamiti shessH| yat = yasmAt, manAk = ISat, nimne = nate, cibuke = adharA'dhobhAge, dhRtyudbhavA = nipIDyagrahaNasaMbhavA, aGgaliyantraNA iva-karazAkhAmudraNA iva, aDaguSThapadamiveti bhAvaH / cakAsti = zobhate // 51 // ... Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAdaH-paramazobhAkI racanAkI samAptimeM brahmAjIne damayantIke mukhako kucha UMcA kara dekhA thA kyA ? jo ki kucha avanata' ThuDDImeM grahaNa karanese huI u~galIke samAna zobhita ho rahA hai // 51 // TippaNI-suSamAsamAptau = suSamAyAH samAptiH, tasyAm (10 ta0 ) "suSamA paramA zobhA" ityamaraH / unnamayya = ud + nam + Nic + ktvA ( lyap ) / cibuke = "oSThasyA'dhazcibukam" iti halAyudhaH / dhRtyudbhavA = dhRtyA udbhavo yasyAH sA (vyadhi0 bahu0) / aGguliyantraNA = aGgule: yantraNA (Sa0 ta0 ) / brahmAjIne agUTheke agrabhAgako damayantIkI ThuDDIke agrabhAgameM rakhakara nIce rakkhI gayI anya u~galiyoMse U~cA karake damayantIke mukhako dekhA gayA-sA pratIta hotA hai, yaha bhAva hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 51 // priyAmukhIbhUya sukho sudhAMzuvasatyaso rAhubhayavyayena / imAM vadhArAvarabimbalIlA tasyaiva bAlaM. karacakravAlam / / .52 // anvayaH-asau sudhAMzuH priyAmukhIbhUya rAhubhayavyayena sukhI vasati / tasya eva bAlaM karacakravAlam imAm adharavimvalIlAM dadhAra // 52 // vyAkhyA-punaH padyanavakena sAvayavaM bhaimImukhaM varNapati-asau = AkAzamaNDalasthaH, sudhAM'zuH = candraH, priyAmukhIbhUya = damayantImukhaM bhUtvA, rAhabhayavyayena = svarbhAnurbhItinivRtyA, sukhI = sukhayuktaH, nizcintaH sanniti bhAvaH / vasati = nivAsaM karoti / tasya eva = sudhAM'zoH eva, bAlaM nUtanam, udayakAlabhayamiti bhAvaH, karacakravAlaM = kiraNamaNDalam, imAM = dRzyamAnAm, adharabimbalIlAm = adharoSThabimvavilAsaM, dadhAra = dhRtavat // 52 // anuvadA-vaha candra priyA ( damayantI ) kA mukha hokara rAhase honevAle bhayakI nivRttise sukhI hokara nivAsa kara rahA hai / candra ke hI naye kiraNamaNDalane isa adharavimbakI lIlAko dhAraNa kara liyA // 52 // piNI --sudhA: = sudhA aMzuryasya saH ( bahu ) / priyAmukhIbhUya = priyAyA mukham ( 10 ta0 ) / apriyAmukhaM priyAmukhaM yathA rAMpadyate tathA bhUtvA priyAmukha+cci + bhU+ktvA ( lyap ) / rAhubhayavyayena = rAhobhayaM (pa0 ta0 ), tasya vyayaH, tena (pa0 t0)| karaca bhavAlaM = karANAM cakravAlam (Sa0 ta0 ) / adharabimbalIlAm = adharo vimbam iva ( upamita0 ), tasya lIlA, tAm (pa0 t0)| dadhAra=dhRJ +liT +tip ( Nal ) / isa padyameM Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 127 saptamaH sargaH pUrvArddha aura uttarArddhameM do utprekSAoMkI paraspara anapekSAse sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai / / 52 // asyA mukhasyA'stu na pUrNimA''syaM pUrNasya jitvA mahimA himAMzam / bhralakSmakhaNDaM vaSavardhamindurbhAlastRtIyaH khalu yasya bhAgaH / / 53 // anvayaH-pUrNimA''syaM himAM'zuM jitvA pUrNasya asyA mukhasya mahimA na astu ? yasya tRtIyo bhAgaH bhAlaH 5lakSmakhaNDaM dadhat ardham induH khalu // 53 // vyAkhyA-pUrNimA''syaM = paurNamAsImukhIbhUtaM, himAM'zuM = candra, jitvA = parAjitya, sthitasyeti zeSaH / pUrNasya = samagrasya, asyAH = damayantyAH , mukhasya = vadanasya, mahimA = mahattvaM, na astu = na syAt ? kAkuH syAdeva jetumahimeti bhAvaH / (kiM ca) yasya = mukhasya, tRtIyo bhAgaH = tRtIyAM'zabhUtaH, bhAla: = lalATaM, bhUlakSmakhaNDaM = netralomalAJchanaikadezaM, dadhat = dadhAnaH, arddham induH = arddhacandraH, khalu = nizcayena / arddhacandrAtpUrNacandrasya mahatvaM yuktamiti bhAvaH / / 53 // anuvAdaH-pUrNimAke mukhabhUta candrako jItakara paripUrNa damayantIke mukhakA mahattva na ho ? ( hai hI ) / jisa ( mukha) kA tIsarA bhAga lalATa bhrUrUpa kalaGkakhaNDako dhAraNa karatA huA ardhacandra hotA hai // 53 // TippaNI-pUrNimA''syaM pUrNimAyA Asyam (Sa0 t0)| himAM'zuM = -himaH aMzuH yasya, tam ( bahu0 ) / mahimA = mahat + imanic + suH / tRtIyaH = trayANAM pUraNaH, tri + tiiy+suH| 5lakSmakhaNDaM = lakSmaNaH khaNDaH (Sa0 ta0 ), dhUreva lakSmakhaNDaH tam (rUpaka0) / dadhat = dhA+ laT (zatR)+ suH / damayantIkA mukha candrase bhI sundara hai aura inakA bhAla ( lilAra ) ardhacandrake sadRza hai, yaha tAtparya hai| isa padyameM rUpaka aura utprekSAkA aGgAGgibhAvase saGkara hai // 53 / / vyavatta dhAtA mukhapadmamasyAH samrAjamAbhojakUle'khile'pi / - sarojarAjo sRjare'sIyAM netrA'bhidheyAvata eva sevAm // 54 // anvayaH-dhAra: asyA mukhapanam akhile'pi ambhojakule samrAjaM vyadhatta / ataeva netrA'bhidheyau sarojarAjo adasIyAM sevAM sRjataH // 54 / / vyAkhyA-dhAMtA = brahmA, asyAH = damayantyAH, mukhapadma = vadanakamalaM, akhile'pi = samaste'pi, ambhojakule = kamalavarge, samrAja = rAjarAjaM, vyadhatta = vihitavAn / ata eva = asmAt kAraNAt eva, rAjarAjatvAt eveti Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhaavH| netrA'bhidheyau = nayanazabdavAcyau, sarojarAjau = kamalarAjI, adasIyAM = damayantImukhapadmasambandhinI, sevAM = paricaryA, sRjataH = kurutaH // 54 // 6. anuvAdaH-brahmAjIne damayantIke mukhakamalako sampUrNa kamaloMke kulameM samrAT banA diyaa| isa kAraNase hI netra zabdase kahe jAnevAle do kamaloMke rAjA isa ( damayantI ) ke mukha kamalakI sevA karate haiM // 54 // TippaNI-mukhA'bjaM = mukham eva abja, tat ( rUpaka0 ) / ambhojakule = ambhojAnAM kulaM, tasmin (10 ta0 ), samrAjaM = saMrAjata iti samrAT, tam, sam +rAj+kvip ( upapada0 )+am / "yenaSTaM rAjasUyena maNDalasyezvarazca yaH / zAsti yazcA''jJayA rAjJaH sa samrAT" ityamaraH / jisane rAjasUya yajJa kiyA hai, jo rAjamaNDalameM Izvara (prabhu ) hai, jo AjJAse zAsana karatA hai, use "samrATa" kahate haiM / netrA'bhidheyaunetram abhidheyaM yayostau ( bahu0 ) / sarojarAjau = sarojAnAM rAjAnau ( Sa0 ta0 ) / adasIyAm = amuSya ( mukha padmasya ) iyam adasIyA, tAm, adas+cha ( Iya)+TAp +am / sRjata:sRja+laT + tas / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 54 // divArajanyo ravisomabhIte candrA'mbuje nikSipataH svalakSmIm / asyA yadA''sye na tadA tayoH zrIrekazriyedaM tu kadA na kAntam // 5 // anvayaH--candrA'mbuje divArajanyoH ravisomabhIte ( satI) svalakSmI yadA asyA Asye nikSipataH, tadA tayoH zrI: na, idam asyA AsyaM tu kadA ekazriyA na kAntam ? // 55 // vyAlyA-candrA'mbuje = indukamale, divArajanyoH = divasanizayoH, ravisomabhIte = sUryacandrapraste,. apahArazaGkinI satI iti bhAvaH / svalakSmI = nijazobhAM, yadA == yasminsamaye, asyAH = damayantyAH, Asye = mukhe, nikSipataH = sthApayataH, tadA = tasminsamaye, tayoH = candrA'mbujayoH, divA candrasya, rajanyAm ambujasya ceti bhAvaH, zrI: = zobhA, na = no bhavati / param idaM = sannikRSTastham, asyAH = damayantyAH , AsyaM tu = mukhaM tu, kadA% kasmin samaye, divA rajanyAM veti bhAvaH / ekazriyA = candrA'mbujayoranyatara, zriyA, na kAntaM = na sundaram, api tu sadaiva sundaramiti bhAvaH // 56 // anuvAdaH-candra aura kamala dina aura rAta meM sUrya aura candrase Darakara apanI zobhAko jaba damayantIke mukhameM rakhate haiM, taba dinameM candrakI aura rAtameM Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sarga: 129 kamalakI zobhA nahIM hotI hai parantu damayantIkA yaha mukha to kava ( dinameM vA rAtameM ) candra vA kamalameM ekakI zobhAse sundara nahIM hotA hai ? // 55 // TippaNI-candrA'mbuje = candrazca ambujaM ca ( dvandva0 ). divArajanyoH = divA ca rajanI ca divArajanyau, tayoH ( dvandva0 ) / ravisomabhIte = ravizca somazca ( dvandva ), tAbhyAM bhIte ( pa0 ta0 ) / svalakSmI = svasya lakSmIH, tAm (Sa0 t0)| nikSipataH = ni + kSip + laT + tas / ekazriyA = ekasya ( ekatarasya ) zrIH, tayA ( Sa0 ta0 ) / isa padyameM yathAsaMkhya aura damayantIke mukha meM candra aura kamalakI lakSmI rahanekI utprekSAse damayantIke mukhakI lakSmIke utkarSakI pratIti honese vyatireka alaGkAra vyaGgaya hai| isa prakAra alaGkAroMse alaGkArakI dhvani hai // 55 // ___ asyA mukhazrIpratibimbameva jalAcca tAtAnmakurAcca mitrAt / abhyarthya pattaH khalu padmacandro vibhUSaNaM yAcitakaM kadAcita // 56 / / anvayaH--padmacandrau tAtAt jalAt mitrAt mukurAcca asyA mukhazrIprativimbam eva yAcitakaM vibhUSaNaM kadAcit abhyarthya dhattaH khalu // 56 / / / / ____vyAkhyA-padmacandrau = kamalasomo, tAtAt = janakAt, mitrAt = suhRdaH, AkArasAmyAditi zeSaH / asyAH = damayantyAH , mukhazrIpratibimbam eva = vadanazobhApraticchAyAm eva, yAcitakaM = yAcyAprAptaM, vibhUSaNam - alakAraM, kadAcit = jAtucit, abhyarthya = yAcitvA, dhattaH = dadhAte, khalu = nizcayena // 56 // anuvAda:-kamala apane janaka jalase aura candra sAdRzyase apane mitra darpaNase damayantIke mukhakI zobhAke pratibimba ( parachA~hI ) hI mAMganese pAye gaye alaGkArako kisI samaya prArthanA karake mAno dhAraNa karate haiM // 56 // Tippago-padmacandrau = padma ca candrazca ( dvandva0 / mukhazrIpratibimba = mukhasya zrIH (10 ta0 ), tasyA: pratibimbam, tat, (10 ta0 ) / yAcitakaM = yAcitena nirvRttaM, tat, "apamityayAcitAbhyAM kakkanau" isa sUtrase kan pratyaya / abhyarthya =abhi + artha + ktvA ( lyap ) / dhattaH-dhA + laT + tas / isa padyameM kamala, jalameM par3e hue damayantIke pratibimbako apane janaka jalase aura candra, AkArakI samatA se apane mitra darpaNase damayantIke pratibimbako mA~gakara bhUSaNake rUpameM dhAraNa karate haiM kahanese kamalameM aura candrameM jo zobhA hai vaha svAbhAvika nahIM hai aisA kahanese utprekSA alaGkAra hai / / 56 / / - 9 ne0 sa0 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam arkAya patye khalu tiSTamAnA bhRnggmitaamkssibhirmbukelo| bhemoM mukhasya zriyamambujinyo yAcanti vistAritapagrahastAH // 57 // 'anvayaH-patye arkAya tiSThamAnAH ambujinyaH ambukelau bhRGgaH akSibhiH mitAM mukhasya zriyaM vistAritapadmahastAH ( satyaH ) bhaimI yAcanti khalu // 57 / / vyAkhyA-patye-bhatraM, arkAya-sUryAya, tiSThamAnA:-svA'bhilASa prakAzayantyaH kAmukyaH satya ityarthaH / ambujinyaH = padminyaH, ambukelau = jalakrIDAsamaye, bhRGgaH = bhramaraiH eva, akSibhiH = netraH, mitAm = upalabdhAM, mukhasya-vadanasya, zriyaM-zobhAM, vistAritapadmahastA: = prasAritakamalakarAH satyaH, bhaimIMdamayantI, yAcanti = prArthanti, khalu = nizcayena // 57 // ___ anuvAdaH . pati sUryako apane abhilASako prakAzita karatI huI kAmukI kamaliniyA~, jalakrIDAke samayameM bhramararUpa * netroMse upalabdha mukhakI zobhAko kamalarUpa hAthoMko phailAkara damayantIse mA~gatI haiM / / 57 // TippaNI-arkAya = 'sthA' dhAtuke yogameM "zlAghabuhanuGsthAzapAM jIpsyamAnaH" isase sapradAnasaMjJA hokara caturthI / tiSThamAnA: = tiSThanta iti sthA dhAtuse "prakAzanastheyA''khyayozca" isa sUtrase prakAzana arthameM Atmanepada, sthA+ laT (zAnac) + TApa+jas, ambukelau = ambuni keli:, tasmin (sa0 ta0) / vistAritapagrahastA: = vistAritA: padmA eva hastA yAbhistAH ( bahu0 ) / bhaimIm = gauNakarma / yAcanti-svaritakI itsaMjJA honese yAc dhAtu ubhayapadA hai, duhAdigaNameM par3he jAnese dvikarmaka bhI hai / isa padyameM rUpaka aura kamaliniyoMse damayantI ke mukhazobhAkI yAcanAkI utprekSA aura kamalase damayantIke mukhakI adhikatAse vyatireka, isa prakAra ina alaGkAroMkA aGgAGgibhAva se saGkara alaGkAra hai| ndravajrA chanda hai / / 57 / / / asyA mukhenaiva vijitya nityaspardhI milatkuGkumaroSabhAsA / prasahya candraH khalu nahyamAnaH syAdeva tiTana pariveSapAzaH / / 58 // anvayaH --- nityaspardhI candraH milatkuGkumaroSabhAsA asyA mukhena eva vijitya prasahya nahyamAna: tiSThan parivepapAzaH syAt eva khalu / / 58 / / vyAkhyA--nityaspardhI = satataspaddhAzIla:, candraH = induH, milatkuGkumaropabhApA = vyApnuvatkAzmIrakrodhakAntinA, asyAH = damayantyAH, mukhnena evamvadanena eva, vijitya parAjitya, prasahya = balAtkAreNa, nahyamAnaH =vaddha ya Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 151 mAnaH, tiSThan = vidyamAnaH, pariveSapAza:=paridhibandhanapragrahaH, syAt eva bhavet eva, khalu = kim ? // 58 // ___ anuvAdaH-nitya spardhA karanevAlA candra, vyApta honevAle kesararUpa krodhakI kAntivAle damayantIke mukhase hI jItakara balapUrvaka bA~dhA jAkara rahatA haA pariveSarUpa pAzavAlA hai kyA ? // 58 // TippaNI-nityasparzI = nityaM sparddhate tacchIla, nitya+sparddha+Nini ( upapada0 )+su| milatkuGkumaroSabhAsA = roSasya bhAH ( Sa0 t0)| milantI kuGkumam eva roSabhAH yasya tat, tena (bhu0)| vijitya=vi+ji+ ktvA ( lyap ) / prasahya-pra+saha+ktvA ( lyap ) / nahyamAnaH = nahmata iti naha+ laT ( karmameM )+ zAnac +su| pariveSapAzaH = pariveSa eva pAzo yasya saH ( bahu0 ) / damayantIke mukhase spardhA karanese aparAdhI candrako damayantIke mukhane jItakara pariveSake bahAnese bA~dhA hai kyA? yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 58 // vidhovidhibimbazatAni lopaM lopaM kuharAtriSu mAsi mAsi / abhaGaguradhIkamamuM kimasyA mukhendumasthApayavekazeSam // .59 // anvayaH-vidhiH vidhoH bimbazatAni mAsi mAsi kuhUrAtriSu lopaM lopam abhaGgurazrIkam amum asyA mukhendum ekazeSam asthApayat kim ? // 59 // ___ vyAkhyA-vidhiH = brahmA, vidhoH = candrasya, bimbazatAni-maNDalazatAni, mAsi mAsi = mAse mAse, kuhUrAtriSu = naSTacandrarAtriSu, lopaM lopaM = luptvA luptvA, abhaGgurazrIkam = anazvarazobham, amum = etam, asyA: damayantyAH , mukhendaM = vadanacandram, ekazeSam = ekameva ziSyamANam, asthApayat = sthApitavAn, kim, vyAkaraNe sarUpANAmekazeSavaditi bhAvaH // 59 // anuvAda:-brahmAjIne candrake saikar3oM maNDaloMko pratyeka mAsameM amAvAsyAkI rAtriyoMmeM vAra vAra lupta kara anazvara zobhAvAlI isa damayantIke mukhacandrako ekamAtra zeSa rakhakara sthApita kiyA hai kyA ? || 59 // TippaNI-bimbazatAni = bimbAnAM zatAni, tAni (10 ta0 ) / mAsi: mAsa zabdakI Gi vibhaktimeM "paddannomAs0" ityAdi sUtrase 'mAs' Adeza / kuhUrAtriSu = kuhvA rAtrayaH, tAsu (10 ta0 ) / lopaM lopaM = lup dhAtuse "AbhIkSNye Namula ca" isaseM Namul pratyaya / "nityavIpsayoH" isase dvivacana / Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam "abhIkSNyaM paunaHpunyam" iti kAzikA / abhaGgurazrIkaM =na bhagurA ( naJ0 ) / abhaGgurA zrIryasya saH, tam ( bhu0)| "zeSAdvibhASA" isase samAsA'nta kap / nanda-mukham induriva, tam ( upamita0 ) / asthApayat-sthA+ Nic + laG + tim / vyAkaraNameM jaise "sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau" isa sUtrase tulyarUpavAle zabdoMmeM eka zeSa rahatA hai, aura lupta ho jAte haiM usI taraha brahmAjIne kuhakI rAtoMmeM bhaGgurazrIvAle candrabimboMko lopa kara unake sthAnameM abhaGgurazrIvAle damayantIke mukhako sthApita kiyA hai kyA? isa taraha utprekSA alaGkAra hai, candrabimba kSayazIla hai damayantImukha akSayazIla hai aisA kahanese vyatireka alaGkAra vyaGgaya hai // 59 // kapolapattrAtmakarAta saketubhyAM jigISudhanuSA jaganti / ihA'valambyA'sti rati manobhU rajyadvayasyo madhunA'dhareNa / / 60 // anvayaH -- manobhUH kapolapattrAt makarot saketuH, bhrUbhyAM dhanuSA jaganti jigISuH, adhareNa madhunA rajyadvayasyaH iha ratim avalambya asti // 60 // vyAkhyA- manobhUH = kAmaH, kapolapattrAt = bhaimIgaNDasthalapattrabhaGgAt eva, makarAt = tannAmakAtsvacihnAt, saketuH ketumAn, makaradhvaja iti bhAvaH / bhrUbhyAM = bhaimIbhrUbhyAm eva, dhanuSA-kArmukeNa, jaganti = lokAn, jigIpuH = jetum icchu:, adhareNa = bhaimyadhareNa eva, madhunA = kSaudreNa, vasantena ca. rajyadvayasyaH - anuraktasakha: san, iha = asyAM bhaimyAM, rati = prIti svadevIM ca, avalambya = avalambanaM kRtvA, asti = vidyte| jagajjigISoH kAmasya sakalA'pi sAdhanasampattibhamyAmevA'stIti bhAvaH / / 60 // anuvAdaH-- kAmadeva damayantIke kapolake pattrAvalIrUpa makarase ketuvAlA arthAt makaradhvaja, damayantIke bhrUrUpa dhanuse jagatko jItanekI icchA karanevAlA, damayantIke adharampa madhu ( zahada vA vasanta Rtu ) se anurakta mitravAlA hokara damayantImeM rati ( prIti vA apanI patnI ) kA avalambana kara rahA hai / 60 // TippaNI-kapolapatvAt = kapole pattraM, tasmAt ( sa0 ta0 ) / saketuH = kenunA mahita: ( tulyayogabahu0 ) / rajyadvayasyaH = rajyan vayamyo yasya saH ( bahu0 ) / jagatako jItanekI icchA karanevAle kAmadevakI vijayakI saMpUrNa sAdhana-sampatti damayantImeM hI hai yaha tAtparya hai| isa padyameM pantrabhaGga AdimeM AropyamANa ketu Adike tAdAtmyase prastuta jagatkI jayameM upayogitA honese pariNAma alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 . saptamaH sargaH "viSayA''tmatayA'ropye prakRtArthopayogini / pariNAmo bhavettulyAtulyA'dhikaraNo dvidhA // " (10-34 ) / / 60 // viyogabASpAcitanetrapapracchamAnvitotsargapayaHprasUnau / kau~ kimasyA ratitatpatibhyAM nivedyapUpo vidhizilpamIdRk // 61 / / anvayaH-- Idak vidhizilpam asyAH kaNauM viyogabASpA'JcitanetrapadyacchadmA'nvitotsargapayaHprasUnau ratitatpatibhyAM nivedyapUpo kim ? // 61 // vyAkhyA-IdRk = IdRzaM, vidhizilpaM = brahmanirmANam, asyAH-damayantyAH, kaNauM = zratI, viyogabASpA'JcitanetrapadmAcchamA'nvitotsargapayaHprasUnau-virahAszruyuktanayanakamalavyAjamilitadAnodakamizrakusumo, ratitatpatibhyAM = ratikAmAbhyAM, nivedyapUpau kim = arpaNIyA'pUpau kim ? // 61 / / / anuvAdaH-brahmAjIke aise zilparUpa damayantIke donoM kAma virahake kAraNa A~sUse yukta netrakamaloMke chalase milita dAnake jalase mizrita donoM phUloMse yukta rati aura unake pati kAmadevako samarpaNake yogya mAlapue haiM kyA ? / / 61 / / TippaNI-IdRk = idam + dRz + kvin + su / vidhizilpaM = vidheH zilpam (pa0 ta0 ) / viyogabASpAJcitetyAdiH = viyogena bASpAH (azrUNi), (tR0 ta0) taiH aJcite (tR0 t0)| netre padme iva netrapadme (upamita0) / viyogavASpA'zcite ca te netrapadme (ka0 dhA0) / tayoH chadma ( pa0 ta0.), tena milite ( tRta0 ) / payazca prasUnaM ca payaHprasUne ( dvandva ) / utsargAya payaHpramUne ( bahu. ) / ratitatpatibhyAM = tasyAH patiH (Sa0 ta0) / ratizca tatpatizca ratitatpatI, tAbhyAM ( dvandvaH ), saMpradAnameM caturthI / nivedyadhUpau-nivedyau ca tau pUpau ( ka dhA0 ), "pUpo'pUpa: piSTaka: syAt" ityamaraH / viyogake kAraNa A~suse yukta damayantIke netra mAno rati aura kAmadevakI pUjAke lie jala aura kamalake phUla haiM aura brahmAjIke zilpabhUta unake donoM kAna rati aura kAmadeva. ko samarpaNa karaneke lie ( naivedya) mAlapue haiM isa prakAra isa padya meM Ahnati aura utprekSA alaGkAroMse damayantIke netra karNaparyanta vistRta haiM aisI vastudhvani hai // 6 // ihA'vizadyena payA'tivakra: zAstraughaniSyandasudhApravAhaH / mo'syAH zravaHpattrayuge praNAlI rekheva dhAvatyabhikarNakUpam / / 62 // Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-ativakraH zAstrIghaniSyandasudhApravAhaH yena pathA iha avizat / asyAH zravaHpattrayuge rekhA praNAlI iva abhikarNakUpaM dhAvati // 62 // ... vyAkhyA- ativakraH = adhikakuTila:, zAstraughaniSyandasudhApravAhaH = zAstrasamUhasArA'mRtapravAhaH, yena, pathA = mArgeNa, iha = asyAM, damayantyAm, avizat = praviSTaH / asyAH = damayantyAH , zravaHpattrayuge = karNadalayugme, rekhAlekhA, praNAlI iva-sudhApravAhapadavI iva, abhikarNaka paM= zrotrarandhram, dhAvati= abhigacchati // 62 // anuvAda:- atyantakuTila zAstrasamUhake . sArarUpa amRtake pravAhane jisa mArgase isa ( damayantI ) meM praveza kiyaa| damayantIke do karNapattroMmeM rekhA praNAlI ( nAlI ) ke sadRza karNake kUpa ( chidra ) meM jAtI hai / / 62 // TippaNI- ativakraH = atyantaM vakraH ( supsupA0 ) / zAstraughaniSyandasudhApravAhaH = zAstrANam oghaH (10 ta0 ), tasya niSyandaH (sAra:) (pa0 ta0), sudhAyAH pravAhaH (10 ta0), zAstraughaniSyanda eva sudhApravAhaH ( rUpaka0 ) / avizata = viza+ la+tip / zravaHpattrayuge zravasI pattre iva ( upamita0 ), tayoryugaM, tasmin (Sa0 ta0 ) / praNAlI = "dvayoH praNAlI payasaH padavyAm" ityamaraH / abhikarNakRpaM karNa eva kapaH ( rUpaka0 ) / karNakUpam abhi "lakSaNenA'bhipratI AbhimUkhye" isase avyayIbhAva / jaise kahIMse nikalA huA jala vakragatise kisI praNAlI ( nAlI ) se nimnadezameM jAtA hai usI taraha zAstroMkA sArarUpa amRta-pravAha bhI damayantIke donoM koM meM jo rekhArUpa praNAlI hai usase unake karNacchidrarUpa nimnadezameM prApta hotA hai yaha abhiprAya hai / isa padyameM karNakI rekhAmeM amRta-praNAlIkI utprekSA hai / 62 / / asyA yavaSTAdaza saMvibhajya vidyAH zrutI , vadhra turarddhamarddham / karNA'ntaratkIrNagabhIralekhaH kiM tasya saMkhyeva na vA navA'GkaH ? // 6 // anvayaH- asyAH zrutI aSTAdaza vidyAH saMvibhajya yat arddham arddha dadhratu.. karNA'ntarutkIrNagabhIralekha: tasya navA'GkaH eva saMkhyA na kim ? / / 63 / vyAkhyA-asyAH damayantyAH, zratI = kauM, bhaSTAdaza aSTAdazasaMkhyakAH, vidyA: vedavedA'GgAdikAH, saMvibhajya = saMvibhAgaM kRtvA, dvidhAkRtyeti bhAvaH / yat, arddham arddham = nemaM, nemaM, dadhratuH = bibhratuH, karNAntarutkIrNagabhIralekhaH = dhotrA'ntarbhAgotpAditagambhIrA'vayavavinyAsaH, tasya = ardhasya, navAGkaH - Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 135 navasaMkhyAyuktaH, navasaMkhyAcihna vA, na ki = no bhavati kiM, bhavatyeveti bhAva: / / 63 // ____ anuvAda:- isa ( damayantI ) ke donoM kAna veda Adi aThAraha vidyAoMko do bhAgoMmeM vibhAga kara jo AdhA-AdhA dhAraNa karate haiN| kAnake bhItara gambhIra avayava sthitike honese usa Adhe bhAgakA nau saMkhyAoMkA cihna hI saMkhyA nahIM hai kyA ? ( hai hI ) // 63 // TippaNI-aSTAdaza aSTAdhikA daza ( madhyamapada0 ), athavA aSTau ca daza ca ( dvandva0 ), "dvayaSTanaH saMkhyAyAmabahavIhya zItyoH" isase Atva / aThAraha vidyAe~, jaise "aGgAni vedAzcatvAro mImAMsA nyAyavistaraH / dharmazAstraM purANaM ca vidyA hyetAzcaturdaza / / Ayurvedo dhanurvedo gAndharvazceti te trayaH / arthazAstraM caturthaM tu vidyA hyaSTAdazaiva tu // (viSNupurANam) vedake chaH aGga-zikSA, kalpa, vyAkaraNa, nirukta, chanda aura jyotiSa / cAra veda-Rgveda, yajurveda, sAmaveda aura atharvaveda / mImAMsA, nyAya, dharmazAstra aura purANa ye caudaha vidyAe~ huii| inameM 4 upavedoMko saMyukta karanese aThAraha vidyAe~ hotI haiM, jaise Ayurveda, dhanurveda, gAndharvaveda . aura arthazAstra / saMvibhajya=sama + vi + bhaja + ktvA ( lyap ) / dadhratuH = dhR+liT + atus / karNA'ntarutkIrNagabhIralekha: = karNasya antaH (10 ta0 ) / gabhIrazcA'sau lekha: ( ka0 dhaa.)| utkIrNazcA'sau gabhIralekhaH ( ka dhA0 ) / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai / / 63 // manye'manA karNalatAmayena pAzadvayena cchidretareNa / ekAkipAzaM varuNaM vijigye'naGgIkRtA'yAsatatI ratIzaH // 64 // anvayaH -- ratIzaH amunA karNalatAmayena chiduretareNa pAzadvayena ekAkipAza varuNam anaGgIkRtA''yAsatatiH ( san ) vijigye ( iti ) manye / / 68 / / vyAkhyA-ratIzaH = ratipatiH kAmaH, amunA = etena, karNalatAmayena = karNapAzarUpeNa, chiduretareNa = acchidureNa, abhaGgureNeti bhAvaH, pAzadvayena = pAzA''yudhayugmena, ekAkipAzaM = kevalakapAzayuktaM, varuNaM = pazcimadikpAlam, a naGgIkRtA''yAsatatiH = parihataprayAsaparamparaH, anAyAsaH sanniti bhAvaH / Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhicaritaM mahAkAvyam vijigye = jigAya, iti, manye = jAne, adhikasAdhanenA'lpasAdhanaH sujaya iti bhAvaH // 64 // anuvAdaH- kAmadevane damayantIke ina karNapAzarUpa dRDha do pAzoMse ekamAtra pAzaAyudhavAle varuNako anAyAsa hI jIta liyA hai maiM aisA mAnatA huuN||64|| TippaNI- ratIzaH = rateH IzaH ( Sa0 t0)| karNalatAmayena = kau~ late iva, ( upamita0 ), te svarUpa yasya, taMna karNalatA+ mayaT +TA / chiguretareNa= chedanazIlaM chiduraM, chida dhAtuse "vidibhidicchideH kurac" isa sUtrase kuraca pratyaya / chidurAt itarat, tena (pa0 t0)| pAzadvayena = pAzayordvayaM, tena (Sa0 ta0 ) / ekAkipAzam = eka eva ekAkI, eka+Akinin ! ekAkI pAzo yasya, tam ( bahu0 ) / anaGgIkRtA''yAsatatiH = na aGgIkRtA (naJ0 ) / AyAsAnAM tatiH (10 ta0), anaGgIkRtA AyAsatati: yena saH ( bahu0 ) / vijigye = vipUrvaka "ji jaye" dhAtuse "viparAbhyAM jeH" isase. Atmanepada, liT + ta / damayantIke do karNapAzarUpa AyudhavAle kAmadevane eka pAzavAle varuNako jItA / utprekSA alaGkAra hai // 64 / / Atmaiva tAtasya caturbhujasya jAtazcaturdoruciraH smaro'pi / taccApayoH karNalate bhra vorthe vaMza vagaMzI cipiTe kimasyAH ? // 65 / / anvayaH-caturbhujasya tAtasya AtmA eva jAta: smaraH api caturdoruciraH taccApayo: asyA bhruvo: asyAH karNalate vaMzatvagaMzau cipiTe jye kim ? / / 65 / / ___ vyAkhyA -- caturbhujasya = caturvAhoH, tAtasya = svajanakasya, viSNoriti bhAvaH / AtmA = svarUpam eva, jAtaH = utpannaH, "AtmA vai pUtranAmA'si" iti zruteriti bhAvaH / smaraH api = kAmadeva: api, caturdoruciraH = caturbAhusundaraH, taccApayoH ='smaradhanuSoH, asyAH = damayantyAH, dhruvoH - akSilomnoH, asyA: = damayantyA eva, karNalate = latAsadRzau kaNauM, vaMzatvagazau = veNutvagbhAgamayau, cipiTe = anate RjU ityarthaH, jye kiM-mauvyauM kim ? / / 65 // __ anuvAdaH-cAra bAhuoMse yukta janaka viSNuke AtmarUpa utpanna putra kAmadeva bhI cAra bAhaoMse sundara haiM, una cAra bAhuoMse yukta kAmadevake dhanu:svarUpa isa ( damayantI) ke daunoM bhauMhoMke damayantIke latAsadRza karNa bA~sake tvagbhAgarUpa sarala pratyaJcAe~ haiM kyA ? ! / 65 / / / TippaNI-caturbhujasya = catvAro bhujA yasya, tasya (ba: 0 ) / caturdo. ruciraH = catubhiH dobhiH rucira: ( uttarapadasamAsa ) / "bhujabAhU pravepTo do:" Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH itymrH| "caturdorucitaH" aisA pATha nArAyaNapaNDitasammata hai| catvAro doSo yasya saH caturdoH ( bahu0 ), cAra bAhuoMse yukta / ucitaH = yuktaH, aisA artha karanA cAhie / taccApayoH = tasya cApau, tayoH ( 10 ta0 ) / karNalate kaNoM late iva ( upamita0 ) / vaMzatvagaMzau = tvacaH aMzo ( pa0 ta0 ), vaMzasya tvagaMzI ( 10 ta0 ) / damayantIkI bhauheM kAmadevake dhanu, aura kAna pratyaJcArUpa haiM / do dhanuoMkI pratyaJcAe~ ucita hI haiM yaha tAtparya hai / isa padyameM smarakA caturbhujatva damayantIkI bhauMhoMke kAmadevake cApayugatva aura unake kAnoMke jyAtvakI utprekSA hai // 65 // provAdbhutaivA'vaTuzobhitA'pi prasAdhitA mANavakena seyam / AliGgayatAmapyavalambamAnA sarUpatAbhAgakhilordhvakA yA // 66 / / anvayaH- yA grIvA avaTuzobhitA api mANavakena prasAdhitA AliGgayatAm avalambamAnA api sarUpatAbhAgakhilordhvakA sA iyam adbhutA eva / 66 // vyAkhyA--yA, grIvA = kandharA, damayantyA iti zeSaH, avaTuzobhitA = amANavakA'laGkRtA api, mANavakena = vaTunA, prasAdhitA = alaGkRtA, iti virodhaH / tatparihArastu-yA = grIvA, avaTuzobhitA = kRkATikA'laGkRtA, mANavakena - vizatisareNa muktAhAreNa, prasAdhitA = alaGkRtA, tathA AliGgayatAm = AlaGganIyatvam, avalambamAnA api = AzrayantI api, sarUpatAbhAgakhilordhvakA = sArUpyayogisamastordhva dezA, AliGgayaH = ya AliGganapUrvaka, vAdyAmapanamRdaGgaH sa katham UrdhvakaH = uccaH sthApayitvA vAdyamAnamRdaGga iti virodhaH parihArastu-AliGgayatAm = AliGganIyatvam, UrdhvakaH = UrzvabhAga ityavirodhaH / etAdRzI sA, iyaM = grIvA, adbhutA eva = AzcaryabhUtA eva / / 66 / / ___ anuvAda'-jo damayantI kI grIvA ( gardana ) vaTu ( mANavaka ) se alaGkRta na honepara bhI mANavaka ( vaTu ) se alaGkRta hai, yahA~para virodha hai usakA rihAra-damayantIkI grIga avaTu ( gardanake pUrva bhAga ) se zobhita hai aura mANavaka ( vIsa lar3iyoMse yukta motIkI mAlA ) se alaGkRta hai| AliGgaya ( AliGganapUrvaka bajAye jAnevAle mRdaGgavizeSa ) ko avalamvana karatI huI bhI tulyarUpavAle anyUna Urdhvaka ( Upara rakhakara vajAye jAnevAle mRdaGgavizeSa )vAlI hai yahAMpara bhI virodha hai| usakA parihAra-AliGganakI yogyatAkA Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam avalambana karanevAlI aura saba bhAgoMmeM tulyarUpavAle UrdhvabhAgase yukt| aisI damamantIkI grIvA ( gardana ) AzcaryarUpa hai // 66 // TippaNI-grIvA = "atha grIvAyAM zirodhiH kandharetyapi / " ityamaraH / avaTuzobhitA = virodha meM vaTunA zobhitA ( tR0 ta0), na vaTuzobhitA ( nny0)| parihArameM-avaTunA ( kRkATikayA ) zobhitA ( tR0 ta0 ) / "avaTurghATA kRkATikA" ityamaraH / mANavakena = vaTunA ( virodhameM ) / mANavakena = hArabhedena, "mANavako hArabhede bAle kupuruSe'pi c|" iti medinI / "viMzatisaro mANavako'lpatvAt" iti kSIrasvAmI / AliGgayatAm = AliGgacasya ( mRdaGgavizeSasya ) bhAvaH, tAm AliGgaya+tala+TAp + am (virodhameM) / "mRdaGgA murajA bhedaastvyaa''linggyordhvkaastryH|" ityamaraH : parihArameM-AliGgayasya ( AliGganIyasya ) bhAvaH, tattA, tAm / sarUpatAbhAgakhilordhvakA samAnaM rUpaM yasya saH sarUpaH ( bahu0), "jyotirjanapadarAtri. nAbhinAmagotrarUpasthAnavarNavayovacanabandhuSu" isase samAnake sthAnameM 'sa' bhAva / sampasya bhAvaH, ( sarUpa + tala + TAp ) / sarUpatAM bhajatIti sarUpatAbhAra ( marUpatA+bhaj+Nvi+su), tAdRzaH akhila: ( anyUnaH ) UrdhvakaH ( virodha meM-UrdhvakamRdaGgaH, parihArameM UrdhvabhAgaH ) yasyAH sA ( vahu0 ) / isa padya meM pUrvArddha aura uttarArddha meM do virodhAbhAsa alaGkAroMkI saMsRSTi hai // 66 / / kavitvagAnapriyavAdasatyAnyasyA vidhAtA nyadhitA'bhikaNThe / rekhAtrayanyAsamiSAdamISAM vAsAya so'yaM vibabhAja siimaaH| 6 / / anvayaH --- vidhAtA asyA abhikaNThe kavitvagAnapriyavAdasatyAni tyadhita saH ayam amISAM vAsAya rekhAtrayanyAsamiSAt sImAH vibabhAja // 6.1 | vyAkhyA-vidhAtA = brahmA, asyAH = damayantyAH, abhikaNTe = kaNTe RvitvagAnapriyavAdasatyAni = kAvyakartRtvagItapriyavacanatathyAni, nyadhita = nihitavAn / saH = tAdRzaH, ayaM -- vidhAtA, amISAM = kavitvAdInAM catoM vAsAya = nivAsAya, kaNThe asaMkIrNasthitaya iti zeSaH / rekhAtrayanyAsamipAta = lekhAtritayasthApatacchalAt, sImA:-maryAdAH, vibabhAja = vibhaktavAna, madhyakhAtrayavinyAsena caturdhA vibhaktavAn, avivAdArthamiti bhAvaH / / 67 / / anuvAdaH -- brahmAjIne damayantIke galemeM kavitva, gAna, priyavacana aura satya inako rakha diyA, vaise brahmAjIne pUrvokta kavitva Adi cAroMke vAsane lie tIna rekhAoMko rakhaneke bahAnese sImAoMkA vibhAga kiyA / / 67 / / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH TippaNI-abhikaNThe = kaNThe iti, vibhaktike arthameM avyayIbhAva / kavitvamAnapriyavAdasatyAni = priyasya vAdaH (10 ta0), kavitvaM ca gAnaM ca priyavAdazca satyaM ca ( dvandva0 ), tAni / nyadhita = ni+dhA+ lung+t| rekhAtrayanyAsamiSAt = rekhANAM trayaM (Sa0 ta0), tasya nyAsaH (10 ta0 ), tasya miSaM, tasmAt (pa0 ta0 ) / "rekhAtrayA'GkitA grIvA kambugrIveti kathyate' isa uktike anusAra tIna rekhAoMse yukta grIvAko "kambugrIvA" kahate haiM / damayantI kavitva Adi guNoMse yukta kambukaNThI hai yaha tAtparya hai / isa padyameM grIvAmeM sthita bhAgyakI tIna rekhAoMmeM sImAvibhAgake cihnakI utprekSA hai // 67 // bAhU priyAyA jayatAM mRNAlaM dvandve jayo nAma na vismayo'smin / uccastu taccitramamaSya bhagnasyAlokyate nirvyathanaM yadantaH // 68 // anvayaH priyAyA bAhU mRNAlaM jayatAM nAma, asmin dvandve jayo nAma vismayo na, tu bhagnasya amuSya antaH nirvyathanaM ca yat vilokyate tat uccaiH citram / / 68 // vyAkhyA -- padyadvitayena damayantyA bAha varNayati-vAha iti / priyAyAH = vallabhAyA damayantyAH , vAhU = bhujau, mRNAlaM = visaM, jayatAM nAma = jayetAM nAma, asmin = etasmin, dvandve = yugme kalahe ca, jayo nAma -- vijayo nAma, vismayo na = adbhuto na, tu = kintu, bhagnasya = parAjitasya, amuSya = mRNAlasya, antaH = antaHkaraNe garbhe vA, nirvyathanaM = vyathArAhitya chidraM ca, yat, vilokyate = dRzyate, tat = darzanam, uccaiH = mahat, citram = Azcaryam, bhagnamapi avyatham iti virodhaH, chidraM vilokyate iti tatparihAra:, mRNAlasya garbhe chidratvAditi bhAvaH / / 68 / / .. ___ anuvAda:-priyA damayantIke donoM bAhu kamalanAlako jIteM, aisA dvandva ( donoM bAhaoM) meM athavA isa yuddha meM honA Azcarya nahIM hai, kintu hArate hae bhI isa ( mRNAla ) ke antaHkaraNameM niya'thana = vyathA bhAva ( vyathAkA abhAva ) vA anta: = bhItara nirvyathana ( chidra ) jo dekhA jAtA hai, bar3e AzcaryakI bAta hai // 68 / / --- TippaNI-jayatAM = ji + loT + tas / dvandve = "dvandvaM kalayugmayoH" ityamaraH / bhagnasya = bhajo+ktaH + is / nirvyathanaM = vyathanasya abhAva:, ( arthAbhAvameM avyayIbhAva ), dusare pakSameM nirvyathanaM = chidram, "chidraM nirvyathanaM rokam" ityamaraH / damayantIke donoM vAhuoMne jo mRNAlako jIta diyA. Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam donoM bAhuoMne eka kamalanAlako jIta liyA, isameM kyA Azcarya hai ? parantu hAranepara bhI mRNAlake bhItara jo nirvyathana ( vyathAkA abhAva ) dekhA jAtA hai vaha Azcarya hai, isameM virodha huA, isakA parihAra-isake bhItara nirvyathana (chidra) dekhA jAtA hai| isa prakAra isa padya meM virodhAbhAsa alaGkAra hai // 6 // ajIyatA''vartazubhaMyunAbhyAH dobhyA mRNAlaM kimu komalAbhyAm / / niHsUtramAste ghanapaGkamatsu mUrtAsu nA'kotiSu tannimagnam / / 69 // anvayaH--AvartazubhaMyunAbhyAH komalAbhyAM dobhyAM mRNAlam ajIyata kim ? ghanapaGkamRtsu mUrtAsu akIrtiSu tat nimagnaM niHsUtraM na Aste kim ? // 69 / / vyAkhyA-AvartazubhaMyunAbhyAH = dakSiNA''vartazubhA'nvitanAbheH, damayantyAH, komalAbhyAM = mRdulAbhyAM, dobhyA = bAhubhyAM, mRNAlaM-visam, ajIyata kima jitaM kiM, mArdavaguNeneti zeSaH / kutaH ? ghanapaGkamRtsu = sAndrakardamarUpamRttikAsu eva, mUrtAsu % mUrtimatISu, akIrtiSu = asamajJAsu, tat = mRNAlaM, nimagnaM - aDitaM, niHsUtraM-nirvyavastha, na Aste kim ? = no vidyate kimu ? iti kAkuH / Aste eva, aparAjitatve kathamakIrtipaGkapAta iti bhAvaH // 69 / / ___ anuvAda - dakSiNAvartase zubhaphalavAlI nAbhise yukta damayantIne komala do bAhuoMse mRNAlako jIta liyA hai kyA? gADha paGkarUpa mRttikArUpa mUrtiko dhAraNa karanevAlI akIrtiyoMmeM raha ( mRNAla ) nimagna hokara vyavasthAse rahita nahIM huA hai kyA ? // 69 / / / TippaNI-AvartazubhaMyunAbhyAM = zubham asti yasyAH sA gubhaMyuH, zubham isa mA'nta avyayase "ahaMzubhabhoryus' isame yum pratyaya / "zubhaMyustu zubhA'nvitaH" ityamaraH / Avarta iva zubhaMyuH nAbhi: yasyAH, tasyAH ( bahu0 ) / ajIyata = ji+laG ( karmameM )+ ta / dhanapaGkamRtyu - paGkAH eva mRda: ( rUpaka0), ghanAzca tAH paGkamRdaH, tAsu (ka0 dhA0 ) / akIrtipu :- na kIrtayaH, tAmu ( na0 ) / nimagnaM = ni + mamjo + kta + su| ni:sUtraM = nirgata sUtra yasmAt tat ( bahu0 ) / "sUtraM tu sUcanAgranthe, sUtraM tantuvyavasthayoH / " iti vizvaH / damayantIke do bAhuoMse mRNAla parAjita nahIM hotA to usakA akIrtipaGkameM kaise nimajjana hotA, yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 69 // rajyannakhasyA'gulipaJcakasya miSAdasau haigulapAtUNe / hemaikapuGkhA'sti vizuddhaparvA priyAkare paJcazarI smarasya // 70 // Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptama sargaH anvayaH-rajyannakhasya aGagulipaJcakasya miSAt asau haimaikapuGkhA vizuddhaparvA smarasya paJcazarI priyAkare ( eva ) haigulapadmatUNe asti // 70 // vyAkhyA - rajyannakhasya = svabhAvaraktanakharasya, aGgulipaJcakasya karaNAkhApaJcakasya, miSAt = vyAjAta, asau = purovartinI, haimaikapuGkhA = sauvarNakakartaryAkhyamUlapradezA, vizuddhaparvA = nivraNagranthiH, saralagranthiriti bhAvaH / smarasya = kAmadevasya, paJcazarI = vANapaJcakaM, priyAkare = damayantIpANI, eva, haigulapadmatUNe = hiGgalaraktakamalatUNIre, asti = vidyate // 70 // anuvAdaH-svabhAvase hI lAla nAkhUnoMse yukta pA~ca uMgaliyoMke bahAnese yaha ( purovartI ) ekamAtra kartarI nAmaka mUlapradezavAle sarala granthise yukta kAmadevake pA~ca bANa, damayantIke hastarUpa hiGgUlase raMge gaye kamalarUpa tarakasameM haiM / / 70 // . ___ TippaNI--rajyannakhasya = rajyantIti rajyantaH, "raja rAge" dhAtuse "kuSirajoH prAcAM zyanparasmaipadaM ca" isa sUtrase karmakartAmeM yak aura Atmanepada ke badale zyan aura parasmaipada / raja+zyan +laT ( zatR ) + jas / rajyanto nakhA yasya, tasya ( bahu0 ) / aGgalipaJcakasya = aGgalInAM paJcakaM, tasya (pa0 ta0 ) / haimaikapuGkhA = hemno vikArA haimA:, heman + aN + jam / haimA eke puGkhA yasyAH sA ( bahu0 ) / 'kartarI puGkha" iti yAdavaH / vizuddhaparvA = vizaddhAni parvANi yasyAH sA ( baha0 ) 'parva' kA artha zarake pakSa meM granthi ( gA~Tha ) aura aGgalike pakSameM 'pora' hai| paJcazarI = paJcAnAM zarANAM samAhAra: ( dviguH ) / priyAkare = priyAyAH karaH, tasmin (pa0 ta0 ) / haigulapadmatUNe = padmam eva tUNam ( rUpaka0 ), hiGgulena rakta haiGgulam, "tena rakta rAgAt" isa mUtrase aN pratyaya / haiGgulam eva padmatUNaM, tasmin ( rUpaka0 ) / isa padyameM damayantIke hAthako kAmadevake tarakasake rUpameM aura damayantIkI pA~ca aguliyoMko kAmadevake bANoMke rUpa meM varNana kiyA hai / isa padyameM kaitavA'pa. ti, rUpaka aura utprekSA inakA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 70 // asyAH karamparzanadhi RddhirbAlatvamApata khalu pallavo yH| bhUyo'pi nAmA'dharasAmyagarva kurvan kathaM vA'stu sa na pravAla: ? / / 71 // anvayaH-yaH pallava: asyA: karasparzanadhiRddhiH bAlatvam Apat khalu ! bhUyo'pi nAma adharasAmyagarvaM kurvan sa pravAla: kathaM vA na astu ? / Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 naiSadhIyacaritaM mahAkAm ___ vyAkhyA yaH, pallavaH = kisalayaH, asyAH = damayantyAH, karasparzanadhiRddhiH = hastaspardhA'bhilASA'dhikyaH san, bAlatvaM zizutvaM navInatvaM, mUrkhatvaM ca, Apat = prAptavAn, khalu = nizcayena / nyUnaguNo'dhikaguNe sparddhamAno mUryo bhavatIti bhAvaH / bhUyo'pi = punarapi, nAma = kila, adharasAmyagarvam = oSThasAdRzyA'bhimAnaM, kurvan = vidadhat, saH pallava:, pravAla: = pravAlazabdavAcyaH, bavayorabhedAt prakarSaNa ( Adhikyena ) bAla: ( mUrkhaH ), kathaM vA = kena prakAreNa vA, na astu = no bhavatu ? syAdeveti bhAvaH / karasAdRzyamaprAptavataH pallavasya adharasAdRzyaM dUrA'pAstamiti bhAvaH / / 75 // anuvAdaH--jisa pallavane isa ( damayantI ) ke hAthase spardhAke abhilASake Adhikyase bAlatva (zizutva, navInatva aura mUrkhatva ) ko prApta kara liyA / phira bhI damayantIke adharakI samatAkA garva karatA huA vaha pravAla ( pallava vA, 'ba' aura 'va' ke abhedase atyanta mUrkha ) kaise na hogA? ( hogA hI ) // 71 / / TippaNI - karasparzanadhiRddhiH = kareNa sparzanaM ( tR0 ta0 ), tat gRdhnAtIti karasparzanaddhi nI, karasparzana-upapadapUrvaka "gRdhu abhikAGkSAyAm" dhAtuse Nini+DIp+su / tAdRzI RddhiH ( kAntiH ) yasya sa (bahu0 ) / "gadhi+ RddhiH" yahA~para "RtyakaH' isa sUtrase prakRtibhAva / bAlatvaM = "mUrkhe'rbhake'pi bAla: syAt" ityamaraH / "ajJo bhavati vai bAlaH" iti manuH ( 2-153 ) / adharasAmyagarvam = adharasya sAmyaM (Sa0 ta0), tasmin garvaH, tam (sa0 ta0 ) / pravAla: = pravAlazabdavAcya, atha vA 'ba' aura 'va' ke abhedase prakarSeNa bAla: ( supsupA0 ) / ratisarvasvameM-"adhikatarazca karAdadharaH" isa prakAra karakI apekSA adharakA Adhikya pradarzita kiyA hai / damayantIke adharake sAtha pallavakI samatAkI kyA bAta hai ? karase bhI sAmya nahIM ho sakatA hai| ata: pravAla zabdake pallava zabdameM pravRttikA nimitta bhI yahI hai, yaha bhAva hai| isa padyameM zlepa alaGkAra hai / / 71 // asyeva sargAya bhavatkarasya sarojasRSTirmama hastalekhaH / ityAha dhAtA hariNekSaNAyAM kiM hastalekhIkRtayA tayA'syAm / 72 // anvayaH-asya bhavatkarasya sargAya eva sarojasRSTi: mama hastalekha:, iti dhAtA hariNekSaNAyAM hastalekhIkRtathA tayA Aha kim ? / / 72 / / vyAkhyA--asya = puraHsthitasya, bhavatkarasya = bhavatyAH ( bhaimyAH ) karasya ( pANeH ), sargAya eva=nirmANAya eva, sarojasRSTi: kamalanirmANaM, mama, Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH hastalekha: = rekhA'bhyAsaH, iti = itthaM, dhAtA = brahmA, hariNekSaNAyAM = mRganayanAyAM, damayantyAM, hastalekhIkRtayA = rekhA'bhyAsIkRtayA, tayA = saroja. mRSTyA karaNena, Aha kiM = brate kima ? // 72 // ___ anuvAdaH- Apa ( damayantI ) ke isa hAthake nirmANake lie hI kamalakI racanA merA rekhA'bhyAsa hai, isa prakAra brahmAjI mRganayanI damayantImeM rekhA'bhyAsake rUpameM prastuta kI gaI sarojasRSTi hI karaNase damayantIko kahate haiM kyA ? // TippaNI -- bhavatkarasya = bhavatyAH karaH, tasya (10 ta0), "sarvanAmnA vRttimAtre puMvadbhAvaH" isase puMvadbhAva / sarojasRSTi: sarojasya sRSTi: (Sa0 t0)| hastalekha: = haste lekhaH ( sa0 ta0 ) / hariNekSaNAyAM = hariNasya iva IkSaNe yasyAH, nasyAma ( vyazvi0 bh0)| hastalekhIkRtayA ahastalekho hastalekho yathA sampadyate tathA kRtA, tayA, hastalekha+cci+ kR+kta + TApa + TA / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai // 72 // ki narmadAyA mama seyamasyA dRzyA'bhito baahultaamRnnaalii| - kucau kimuttasthaturantarIpe smaroSmazuSyattarabAlyavAraH // 73 / / anvayaH ---- smaroSmaNuSyattaravAlyavAra: mama narmadAyAH asyAH abhito dRzyA sA iyaM vAhulatAmRNAlI ki ? kucau antarIpe uttasthatu: kim ? / / 73 / / / -- pAkhyA -- smaropmaNuSyattarabAlyavAraH = kAmasantApA'tizuSyacchazavajalAyAH, mama, narmadAyAH = krIDApradAyA revAyAzca, asyAH = damayantyAH, abhitaH = ubhayata:, dRzyA = darzanIyA, sA = prasiddhA, iyaM = sannikRSTasthA bAhulatAmRNAlI ki = bhujavallIbisalatA kiM ?, kucau = stanau eva, antarIpe = apAm antastaTe, uttasthatuH kim = utthitau kim ? / / 73 / / __ anuvAdaH-kAmamantApase jisakA vacapanarUpa jala atyanta sUkha gayA hai, mujhe kroDA denevAlI vA narmadAnadIrUpa isa ( damayantI ) ke donoM ora darzanIya yaha vAhulatArUpa mRNAlalatA hai kyA ? aura dAnoM payodhara jalake bhItara Upara uThe hae do dvIpa haiM kyA ? / / 73 / / . . TippaNI- smaropmaguSyattarabAlyavAraH = smarasya USmA (Sa0 ta0 ) / atigayena zupyat zuSyattaram, zuSyat +taram / guH / smaromaNA zRpyattaram ( tR0 ta0 ), smaropmayazuSyattaraM vAlyama eva vAH yasyAH, tasyAH ( bahu0 ) / 'ApaH strI bhUmni vAri" ityamaraH / narmadAyA: = narma dadAtIti narmadA, tasyAH , narma+dA+ka ( upapada0 )+ Gs / dUsare pakSameM- "revA tu narmadA" Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ityamaraH / bAhulatAmRNAlI = bAhuH latA iva (upamita0 ), sA eva mRNAlI ( rUpaka0 ) antarIpe = antargatA ApaH yayoste ( bahu0 ) "dvayantarupasargebhyo'pa It" isase Itva, "RkpUrabdhaHpathAmAnakSe" isase samAsAnta apratyaya / "dvIpo'striyAmantarIpaM yadantarvAriNastaTam / " ityamaraH / uttarasthatuH = ud + sthA+liT +tas ( atus ) / isa padyameM rUpaka aura utprekSAkA aGgAGgibhAva se saGkara alaGkAra hai // 73 / / | tAlaM. prabhu syAdanakartumetAvutthAnasusthI patitaM na tAvat / paraM ca nA'zritya taruM mahAntaM kuco kRzA'GgaghAH svata eva tuGgo // 74 // anvayaH- tAvat patitaM tAlam utthAnasusthau etau anukartuM prabhu na syAt, paraM mahAntaM tarum Azritya svata eva tuGgo kRzAGgayA: kucau anukartuM na prabhu // 74 // ___vyAkhyA - tAvat, patitaM = cyutaM, tAlavRkSAditi zeSaH, tAlaM = tAlaphalam ( kartR ), utthAnasusthau = UrdhvA'vasthAnasupratiSThI, etau = samIpataravartinI, damayantIkucAviti bhAvaH / anukartum = anuhartu, prabhuH = samarthaH, na syAt = no bhavet, patitA'patitayoH kutaH sAmyamiti bhAvaH / param = anyat, apatitaM tAlaphalamiti bhAvaH / mahAntam = bRhantaM, taru = vRkSaM, tAlavRkSamiti bhAvaH, Azritya = avalambya, nuGgaM sadapIti zeSaH, svata. eva = AtmanA eva, anyA'nAzrayaNeneti bhAvaH / tuGgo = unnatau, kRzAGgayA: = damayantyAH, kucau= payodharI, anukartum = = anuhAM, na prabhu = na samartham // 74 / / ___anuvAda:-girA huA tAlaphala unnata aura pratiSThita damayantIke stanoMkI barAvarI karanemeM samartha nahIM hogaa| dUsarA-apatita ( binA giga huA ) tAlaphala bhI U~ce tAlavRkSako Azraya karake rahatA huA bhI svataH U~ce damayantIke stanoMkI barAbarI karaneke lie samartha nahIM hogA // 74 / / TippaNI-utthAnamusthau = utthAnena susthau ( apatitau ) tau ( tR0 ta0 ) / anukartum = anu + kR + tumun / kRzA'GgayA:=kR zAni aGgAni yasyAH sA kRzAGgI, tasyAH ( bahu 0 ) / girA huA tAlaphala na giranevAle damayantIke stanoMkI samatA nahIM kara sakatA hai, bar3e per3akA Azraya lekara rahA huA nahIM girA huA tAlaphala bhI binA kisI ke Azrayake svata: unnata damayantIke stanoMkI samatA nahIM kara sakatA hai, yaha bhAva hai // 74 // Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH etatkucaspaddhitayA ghaTasya khyAtasya zAstreSu nidarzanatvam / tasmAcca zilpAnmaNikAdikArI prasiddha nAmAJjani kumbhakAraH // 75 // anvayaH-etatkucaspaddhitayA khyAtasya ghaTasya zAstreSu nidarzanatvam ajani / ( kiM ca ) maNikAdikArI tasmAt zilalAt kumbhakAra iti prasiddhanAmA ajani // 75 // ____ vyAkhyA-etatkucaspaddhitayA = damayantIstanapardAzIlatvena, khyAtasya - prasiddhasya, loka iti zeSaH ghaTasya = kumbhasya, zAstreSu = nyAyAdizAstreSu, nidarzanatvaM = dRSTAntatvam, ajani jAtam / (kiJca) mANikAdikArI aliJca rAdimahAbhANDanirmAtA kulAla:, tasmAt = pUrvoktAt, zisAt = ghaTanirmANAta, kumbhakAra: = "kumbhakAra'' ityevaM, prasiddhanAmA = prakhyAtAbhidhAnaH, ajani = jAtaH // 75 / / anuvAdaH-damayantIke stanase spardhA karanese prasiddha ghaTa zabda nyAya Adi zAstroMmeM dRSTAntarUpa huaa| maNika ( kuNDA ) Adi mahAbhANDoMkA nirmANa karanevAlA kulAla bhI usI ghaTanirmANarUpa zilpase "kumbhakAra" aisA prakhyAtanAmavAlA ho gayA // 75 / / TippaNI-etatkucaspaddhitayA = etasyAH kuco (Sa0 ta0), tAbhyAM --sparddhate tacchIla: etatkucaspardhI, etatkuca+sparddha +Nini ( upapada0 ) + su / tasya bhAvastattA, tayA, etatkucaspadhin+tala +TAp +TA / maNikAdikArI maNika AdiryeSAM te maNikAdayaH (bh0)| "aliJjaraH syAnmaNika" ityamaraH / maNikAdIn karotIti tacchIlaH, maNikAdi+kR + Nini ( upapada0 )+su / kumbhakAraH = kumbhaM karotIti, kumbha++aN ( upapada0)+ su / prasiddhanAmA:prasiddhaM nAma yasya saH ( bahu0 ) / mahApuruSoMke saMsargake samAna unake sAtha saGgharSa karanese bhI prasiddhi hotI hai yaha bhAva hai // 75 / / gucchAlayasvacchatamodabinduvRndA''bhamuktAphalaphenilAGke / mANikyahArasya vidarbhasubhra payodhare rohati rohitazrI: / / 76 // anvaya-mANikyahArasya rohitazrIH gucchA''layasvacchatamodabinduvRndAbhamuktAphalaphenilA'Gke vidarbhasubhrUpayodhare rohati // 76 // vyAkhyA-maNikyahArasya = mANikyamayamuktAmAlAyAH, rohitazrI: - lohitakAntiH, gucchA''layasvacchatamodabinduvRndA''bhamuktAphalaphenilA'Dhe = 10 nai0 sa. Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam hAravizeSAzraya-nirmalatamajalabindusamUhasamakAntimAktikaphenayuktamadhye, vidarbhasubhrUpayodhare = damayantIkuce, rohati-prAdurbhavati / muktAhAramANikyahArAbhyAM bhaimIkucau zobhete iti bhAvaH // 76 // ___ anuvAba:-mANikyamAlAkI lAla kAnti, guccha ( hAravizeSa ) meM rahanevAle atyanta nirmala jalabinduoMke sama na kAntivAle motiyoMse madhyameM phenayukta ke samAna damayantIke stana meM prakaTa ho rahI hai / / 76 // ___ TippaNI mANikyahArasya = mANikyAnAM hAraH, tasya (10 ta0 ) / hArakA artha yahA~para muktAmAlA na hokara lakSaNAse mAlArUpa artha hai / rohitazrIH = rohitA cA'sau zrIH (ka0 dhA0), "lohito rohito raktaH" ityamaraH / gucchA''layetyAdiH = guccha Alayo yeSAM tAni ( bahu0 ); atizayena svacchAni svacchatamAni / svaccha + tamap+jas ) / udakAnAM bindavaH ( Sa0 ta0 ), teSAM vandam (Sa0 t0)| udabinduvandam iva AbhA yeSAM tAni (bahu0 ) / muktAH phalAni iva ( upamita0 ) / gucchAlayAni ca tAni svacchatamAni (ka0 dhaa0)| udabinduvRndAbhAni ca tAni muktAphalAni ( ka. dhA0 ), phenAH santi yasmin saH, "phenAdilacca" isase ilac / phenila: aGkaH ( madhya: / yasya saH ( bahu0 / / gucchA''layasvacchatamAni ca tAni udabindavandA''bhamuktAphalAni ( ka0 dhA0 / ta: phenilA'GkaH, tasmin ( tR0 ta0 ) / vidarbhasubhrUpayodhare zobhane bhruvau yasyAH sA subhrUH ( bhu0)| vidarbheSu subhrUH ( sa ta0 ) / dharatIti dharaH, dhRJ + ac / payasAM dharaH (Sa0 ta0 ) / vidarbhasubhravAH, payodharaH, tasmin (SaH ta0 ) / rohati = ruha + laT + tip / payodharakA megharUpa arthameM, payodhare = meghameM, rohitazrI: = sarala indradhanukI zobhA, rohati = prAdurbhUta hotI hai, yaha artha hai| isa padyameM zleSa aura upamAkI saMsRSTi hai / / 76 // niHzaGkamakocitapaGkaja''yamasyAmudIto mukhamindubimbaH / / citraM tathA'pi stanakokayugmaM na stokamapya:ti viprayogam / / 77 // anvayaH - niHzaGkasaGkocitapaGkajaH mukham (eva) indubimbaH asyAm udItaH, tathA'pi stanakokayugmaM stokam api viprayogaM na aJcati citram ! // 77 // ___ vyAkhyA - niHzaGkasaGkocitapaGkajaH = niHsaMzayamukulitakamalaH, mukhaM = vadanam eva, indubimbaH = candramaNDalam, asyAM = damayantyAm, udItaH = uditaH, tathA'pi = indRdaye'pi, stanakokayugmaM = kucacakravAkayugalaM, stokam Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 140 api = alpam api, viprayoga = mitho virahaM, na aJcati = no gacchati, citram = Azcaryam // 77 // anuvAdaH-niHzaGka rUpase kamalako mukulita karanevAlA mukharUpa candramaNDala damayantImeM udita huA hai, to bhI stanarUpa do cakravAka ( cakavA aura cakavI ) alpa bhI viyogako prApta nahIM karate haiM, Azcarya hai ! // 77 // ___ TippaNI - niHzaGkasaGkocitapaGkajaH-nirgatA zaGkA yasmistat ( bahu0 ) / niHzaGkaM ( yathA tathA ) saGkocitAni ( supsupA0 ), niHzaGkasaGkocitAni paGkajAni yena saH (bhu.)| indu bimbaH = indoH bimbaH ( 10 ta0 ) / stanakokayugmaM = kokI ca kokazca koko, 'pumAn striyA" isase ekazeSa / "kokazcakrazcakravAkaH" ityamaraH / stanau eva koko ( rUpaka0 ), tayoryugmama ( 10 ta0 ) / aJcati = aJca + laT + tip / damayantIke mukhacandrake udayase kamala nimIlita huA hai ThIka hai, parantu candrodaya honepara bhI stanarUpa cakravAkamithuna meM jo viraha nahIM hai vaha Azcarya hai, yaha bhAva hai| isa padyameM mukharUpa candra ke udaya meM bhI kucarUpa kokapakSiyoMkA viyoga nahIM hai, isa prakAra rUpaka aura virodhAbhAsakA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 77 / AbhyAM kucAbhyAmibhakumbhayoH zrIrAdIyate'sAvanayoH kva tAbhyAm / bhayena gopAyitamauktiko to pravyaktamuktAbharaNAvibhau yat // 78 // anvayaH-AbhyAM kucAbhyAm ibhakumbhayo: zrI: AdIyate, tAbhyAm anayoH asau zrIH kva AdIyate ? yat to bhayena gopAyitamauktiko, imau pravyaktamuktA''bharaNau // 78 // ___ vyAkhyA-AbhyAM = nikaTavartibhyAM, kucAbhyAM = damayantyAH stanAbhyAm, ibhakumbhayoH = hastimastakapiNDayoH, zrIH = zobhA sampatizca, AdIyate - gRhyate, paraM tAbhyAm = ibhakumbhAbhyAm, anayoH = bhaimIkucayoH, asau = prasiddhA, zrIH = zobhA sampattizca, kva = kutra, aadiiyte| yat = yasmAtkAraNAta, tau = ibhakumbhau, bhayena = bhItyA; gopAyitamauktiko = antarguptamuktAphalau, imo = nikaTavartinI damayantIkucau tu, pravyaktamuktA''bharaNo - prkaashitmauktikaa'lngkaarau| damayantIpayodharau hastikumbhAbhyAmapyadhikamanoharAviti bhAvaH / / 78 / / / ____ anuvAdaH-damayantIke stana hAthIke mastakapiNDoMkI zobhA aura sampattiko le lete haiM, hAthI ke kumbha ( mastakapiNDa ) damayantIke stanoMkI zobhA aura Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam saMpattiko kahAM lete haiM ? kyoMki hAthIke mastakapiNDa apaharaNake bhayase apane motiyoMko chipAte haiM aura damayantIke stana apane motiyoM ke alaGkAroMko prakAzita karate haiM // 78 // TippaNI-ibhakumbhayoH = ibhasya kumbhau, tayoH (10 ta0 ) / "kumbhau tu piNDau zirasaH" ityamaraH / AdIyate = AG+dA+laT ( karmameM )+ta / bhayena = hetumeM tRtiiyaa| gopAyitamauktiko = mopAyitaM mauktikaM yAbhyAM to ( bahu. ) / pravyaktamuktA'bharaNau = muktAyA AbharaNam (10 ta0 ) / pravyaktaM muktA'bharaNaM yAbhyAM to ( bhu0)| jaise rAjAse hRtadhana puruSa avaziSTa dhanako chipAtA hai, rAjA to prakAzita karatA hai yaha bhAva hai| isa padyameM vyatireka alaGkAra hai / / 78 // karA'prajAgracchatakoTirarthI yayorimo to tulayetkucI cet / sarva tavA zrIphalamunmadiSNu jAtaM vaTomapyadhunA na labdhum // 79 // anvayA-karA'grajAgracchatakoTiH yayoH arthI, to imo kucau vaTIm api labdhuM na jAtaM sarvaM zrIphalaM tulayet cet, tadA unmadiSNu ( syAt ) // 79 // vyAkhyA-karA'grajAgracchatakoTiH = hastA'graprakAzamAnavajraH, mahendra iti bhAvaH, pakSAntare hastA'vidyamAnazatakoTi dravyaH, yayoH = damayantIkucayoH arthI = yAcakaH, tau = tAdRzI, imo = vidyamAnau, kucau = stanau (karmabhUtau), vaTIm api - kSadrakapadikAm api, labdhaM = prAptuM, na jAtaM = na utpannaM, ni:svamiti bhAvaH / sarvaM = sakalaM, zrIphalaM = bilvaphalaM ( kartR ), tulayet cet= samIkuryAt cet, sAmyA'bhilASi bhaveccediti bhAvaH / tadA = tarhi, unmadiSNu = unmAdayuktaM, syAditi zeSaH / upamA'tIte vastuni upamAtvA'bhimAnastathA dhanikamAtralabhye vastuni niHsvasya lipsA conmAda eveti bhAvaH // 79 // ___ anuvAdaH-hAthameM vajra lenevAle athavA hAthameM sau karor3a dravyavAle indra damayantIke jina stanoMke yAcaka haiM vaise ina kucoMko kSudra kaur3Iko bhI pAneke lie asamartha garIba samasta belakA phala barAbarI karegA to unmatta ( pAgala ) hogA // 79 // TippaNI-karA'grajAgracchatakoTi: = karasya agra (10 ta0 ), tasmin jAgrat ( sa0 ta0 ) / zataM koTayaH ( dhArAH ) yasya saH ( bahu0 ) / "zatakoTi: svaruH zambo dambholirazanidvayoH / " ityamaraH / karA'grajAgrat zatakoTiH yasya saH Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 149 ( bahu0 ) / atha vA-zataM cA'so koTi: ( ka0 dhA0 ) / karAne jAgratI ( sa0 ta0 ) / karA'grajAgratI zatakoTi: yasya saH ( bahu0 ) / arthI artha+ini+ su| vaTIm=alpaH vaTaH, vaTI tAm, avayavA'pacayavivakSAmeM "SidgaurAdibhyazca" isase DIe / "vaTaH kaparde nyagrodhaH" iti vizvaH / "strI syAtkAcinmRNAlyAdivivakSA'pacaye ydi|" ityamaraH / sarvam = damayantIke do kucoMkI samatA samasta bela phala bhI nahIM kara sakate, ekakI kyA bAta ? athavA sarvama - pakanese paripUrNa bhI bilvaphala samatA nahIM kara sakatA yaha bhAva hai| unmadiSNuH = unmadanazIlam, ud-upasargapUrvaka "madI harSe" dhAtuse "alakRJ" ityAdi sUtrase iSNuc / "unmadastUnmadiSNuH syAt" ityamaraH / apanese tulanA na ho sakanevAlI utkRSTa vastuse tulanAkA abhimAna karanA aura kevala dhanIse prApya vastuke pAnekI lAlasA bhI unmAda hI hai yaha abhiprAya hai| isa padyameM zleSa alaGkAra hai // 79 // stanA'taTe candanapaGkile'syA jAtasya yAvadyuvamAnasAnAm / hArA'valIratnamayUkhadhArAkArAH sphuranti skhalanasya rekhAH // 8 // anvaya:-candanapaGkile asyAH stanA'taTe jAtasya yAvadyuvamAnasAnAM skhalanasya rekhA: hArA''valIratnamayUkhadhArAkArAH ( satyaH ) sphuranti // 20 // vyAkhyA- candanapaGkile == zrIkhaNDadravapaGkayukte, asyAH = damayantyAH , stanA'taTe = kucaprapAte, "stanA'vaTe" iti nArAyaNapaNDitasammataH pAThastasya kucagarte ityarthaH / jAtasya = niSpannasya, yAvayuvamAnasAnAM = sarvataruNA'ntaHkaraNAnAM, skhalanasya = patanasya, rekhAH = patanamArgAH, hArA''valIratnamayUkhadhArA''kArAH = muktAvalimaNikiraNapaGktisvarUpAH satyaH, sphuranti = pratibhAsante / nemA ratnamayUkhadhArAH kintu patanarekhA iti pratIyanta iti bhAvaH / / 80 // ___ anuvAdaH --- candanake dravase paGkayukta damayantIke kucake DhAlameM samasta taruNa puruSoMke antaHkaraNake patanakI rekhAe~ motiyoMkI mAlAkI ratnakiraNoMke paGktisvarUpa hotI huI zobhita ho rahI haiM / 80 // TippaNI-candanapaGkile = candanena paGkilaH, tasmin (tR0 ta0), stanA'taTe = stanasya ataTaH, tasmin (10 ta0), "prapAtastvataTo bhRguH" ityamaraH / yAvadyubamAnasAnAM = yUnAM mAnasAni yuvamAnasAni (10 ta0 ) / yAvanti ca tAni yuvamAnasAni, teSAm (ka0 dhA* ) / hArA''valIratnamayUkhadhArA''kArAH = hArANAm AvalI (Sa0 ta0 ) tasyAM ratnAni ( sa0 ta0), Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam teSAM mayUkhAH (10 ta0 ) / teSAM dhArA: ( Sa0 ta0 ), tA eva AkArA yAsAM tAH (baha0 ) / damayantIke kucoMmeM hArAvalIke ratnoMkI kiraNapaGktiyA~ damayantI ke kucoMke prapAta ( DhAla ) meM taruNa puruSoMke antaHkaraNoMke patanakI rekhAoMke sadRza zobhita ho rahI haiM yaha bhAva hai| isa padyameM ratnakiraNoMkI dhArAoMmeM taruNa janoMke cittake patanakI rekhAkI utprekSA kI gaI hai / / 80 // kSINena madhye'pi satodareNa yatprApyate nAkramaNaM balibhyaH / sarvA'Ggazuddhau tadanaGgarAjye vijambhitaM bhImabhuvIha citram // 81 // anvayaH - iha bhImabhuvi kSINena madhye satA api udareNa balibhya AkramaNaM na prApyate iti yat, tat citram / sarvA'Ggazuddhau anaGgarAjye vijRmbhitaM tat (citram ) // 1 // ___vyAlyA - iha = asyAM, bhImabhuvi = damayantyAM, bhayaGkarasthAne ca, kSINena% kRzena durbalena ca, madhye = avalagne, prabalazatrumadhye ca, satA api = vasatA api, udareNa = jaThareNa trivalyadhobhAgena, balibhyaH, = trivalibhyaH vabayorabhedAta balavadbhayazca, AkramaNam = abhivyAptiH abhibhavazca, na prApyate = na AsAdyate, iti yat, tat = anAkramaNaM, citram = Azcarya, balisamIpe durbalasyA'nAkramaNaM citramityarthaH / kiJca sarvA'Ggazuddhau = karacaraNA'disakalA'Ggazuddhau, svAmyamAtyAdisarvarAjyAGgazuddhau ca satyAma, anaGgarAjye = aGgahInarAjye, kAmarAjye ca, vijRmbhitaM = vilasitaM, tat = anyat, citram = Azcaryam // 81 // anuvAda:-isa bhImabhU ( damayantI ) meM atha vA bhayAnaka bhUmimeM, kSINa ( kRza athavA durbala ) hokara madhya ( kamara vA prabala zatruke bIca ) meM rahate hue bhI udara (trivaliyoMke adhobhAgastha ) ne jo tIna vali ( udararekhAoM ) se athavA va aura bake abhedameM balasampannoMse AkramaNa ( abhivyApti ) vA pIDAko jo prApta nahIM kiyA, vaha Azcarya hai| sarvAGgoMkI ( kara, caraNa Adi saMpUrNa aGgoMkI ) vA ( svAmI, amAtya Adi saba rAjyAGgoMkI ) zuddhi honepara anaGga (kAmadeva vA aGgahIna) ke rAjyameM jo vilAsa hai vaha dUsarA Azcarya hai / 81 // TippaNI-bhImabhuvi = bhImAt bhavatIti bhImabhUH, tasyAM bhIma+bhU+ kvip ( upapada0 )+ Gi / damayantImeM atha vA bhImA cA'sau bhUH, tasyAm (ka0 dhA0 ), bhayAnaka bhUmimeM / valibhyaH = tIna valiyoM ( udararekhAoM ) se, 'va' aura 'ba' kA bheda na honese, balasampanna janoMse / "karopahArayoH puMsi baliH, prANyaGgaje striyAm / " ityamaraH / sarvA'Ggazuddhau = sarvANi ca tAni aGgAni Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 151 (karacaraNAdIni, svAmyamAtyAdIni ca ) sarvAGgAni (ka0 dhA0 ) teSAM zuddhiH, tasyAm (10 ta0 ) / anaGgarAjye = anaGgasya rAjyaM, tammin (pa0 ta0) kamarase kSINa damayantIke udarameM tIna valiyoMne jo AkramaNa arthAt abhivyApti nahIM kI, vaha kara caraNa Adi saba aGgoMmeM zuddhi ( nirdoSatA ) meM kAmadeva ke rAjyako vilAsa hai| dUsarA artha-bhayAnaka bhUmimeM aura prabala zatruoMke bIca meM rahA huA dubala puruSa bhI balavAn zatruoMse jo abhibhava nahIM pAtA hai vaha svAmI, amAtya Adi saMpUrNa aGgoM kI zuddhi honepara aGgahInakA jo vilAsa hai vaha dUsarA Azcarya hai / isa padya meM vAcya aura pratIyamAnameM abhedakA adhyavasAya honese virodhAbhAsa alaGkAra hai|' 81 // madhyaM tanakRtya yadIdamoyaM veSA na udhyAta kamanIyamaMzam / kena stano samprati yovane'syAH sRjedananyapratimA'GgadopteH // 82 // anvayaH vedhA idamIyaM madhyaM tanUkRtya kamanIyam aMza na dadhyAt yadi samprati yauvane ananyapratimA'GgadIpteH asyAH stanau kena sRjet / / 82 // ____ vyAkhyA vedhA: brahmA, idamIyam - etadIyaM, damayantIsambandhIti bhAvaH, madhyam = avalagnaM, tanUkRtya = atikRzaM kRtvA kamanIyaM = ramaNIyam, aMza: bhAgaM, na dadhyAt yadi = kvacinna sthApayet cet, samprati = adhunA, yauvane tAruNye, ananyapratimA'GgadIpteH = asAdhAraNadehakAnte:, asyAH = damayantyAH , stanau = kucau kena = aMzena prakAreNa vA, sRjet - utpAdayet / damayantyA madhyabhAgasAreNa vidhAtA tasyAH kucau nirmitavAniti bhAvaH / / 82 // anuvAda-brahmAjI isa ( damayantI) kI kamarako patalI karake usake ramaNIya bhAgako kahIMpara nahIM rakhate to isa samaya javAnImeM asAdhAraNa zarIrakAntivAlI damayantIke stanoMko kisa bhAgase vA kaise banAte ? / / 82 / / TippaNI-idamIyam = asyA idaM, tad, idam + cha ( Iya ) + am / tanUkRtya = atanutanu yathA saMpadyate tathA kRtvA, tanu + vi + kR+ktvA ( lyap ) / dadhyAt = dhA + vidhiliG + tip / ananyapratimAGgadIpteHanyasya pratimA (pa0 ta0 ) / aGgAnAM dIptiH (10 ta0 ) / avidyamAnA anya pratimA yasyAH sA ( nabahu0 ) / ananyapratimA aGgadIptiryasyAH sA, tasyAH ( bahu0 ) / sRjet = sRja + vidhiliG + tip / udarase nikAle gaye zreSTha bhAgase brahmAjIne damayantIke stanoMkA nirmANa kiyA hai kyA ? isameM utprekSA alaGkAra hai // 82 // Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam gaurIva patyA subhagA kadAcit karjIyamapyatanUsamasyAm / itIva madhye nivadhe vidhAtA romA'valImecakasUtramasyAH // 83 // anvayaH-subhagA iyaM kadAcit gaurI iva patyA ardhatanUsamasyAM kIM iti vidhAtA asyA madhye romA''valImecakasUtraM nidadhe iva / / 83 // vyAkhyA- subhagA = saubhAgyavatI, iyaM = damayantI, kadAcit = jAtucit maurI iva = pArvatI iva, patyA = bha; saha, ardhatanasamasyAm = ardhA'GgasaMghaTanAM, kI = vidhAtrI, iti = evaM, matveti zeSaH / vidhAtA = brahmA, asyAH = damayantyAH madhye = aGgimadhye, romA''valImecakasUtraM = lomA''balIrUpasImAnirNayanIlasUtraM, nidadhe iva = nihitavAn kim ? // 83 // __ anuvAda:- "saubhAgyavatI yaha ( damayantI ) kabhI pArvatIke sadRza patike sAtha Adhe zarIra ko saMghaTita karegI" aisA vicAra kara brahmAjIne isake Adhe aGgake bIca meM sImAnirNayake lie romAvalIrUpa nIlasUtrako mAnoM rakha diyA hai // 3 // TippaNI-subhagA = zobhanaM bhagaM ( bhAgyam ) yasyAH sA (bhu0)| patyA "saha" kA artha gamyamAna honese bhI tRtiiy| arddhatanUsamasyAm = ardhaM cA'so tanUH ( ka0 dhA0 ), tasyAH samasyA, tAm (Sa0 t0)| romAvalImecakasUtraM - romNAm AvalI ( 10 ta0 ) / mecakaM ca tat sUtram ( ka0 dhA0 ) / romAvalI eva mecakasUtraM, tat ( rUpaka0 ) / nidadhe = ni+dhAn+liT + ta / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 83 // romA''valIrajjumarojakumbhau gambhIramAsAdya ca nAbhikUpam / madadRSTitRSNA viramadyadi syAnnaiSAM bataiSA sicayena guptiH // 84 // anvayaH-madRSTitRSNA romAvalIrajjum urojakumbhau gambhIraM nAbhikUpam bAsAdya (tadA) viramet eSAm eSA sicayena guptiH na syAt yadi bata ! // 84 // __dhyAtyA--maSTitRSNA = maddarzanapipAsA, romA'valIrajju = lomAvalIrazmim, urojakumbhoH payodharakalazau, gambhIraM gabhIraM, nAbhikUpaM nAbhyudapAnam, AsAdya = labdhvA, ( tadA ) viramet = zAmyet, amIbhirupAyAvajyA'mRtamuddhRtya suSTha pItveti bhAvaH / eSAM = sAdhanAnAM romAvalyAdInAmiti bhAvaH / eSA = iyaM, sicayena = vastreNa, guptiH = chAdanaM, na syAt yadi = no bhavet cet / bata iti khede // 84 // Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 153 anuvAdaH- merI darzanapipAsA damayantIkI romapaGktirUpa rajjuko, stanarUpa kalazoMko aura gambhIra nAbhirUpa kueMko prApta kara taba zAnta hogI jaba ina romAvalI Adi sAdhanoMkA yaha vastrase AcchAdana na ho to, hAya ! // 84 / / TippaNI-madRSTitRSNA = mama dRSTiH (10 ta0 ), tasyAH tRSNA (Sa0 ta0 ) / romA''valIrajju = romNAm AvalI (Sa0 ta0 ), sA eva rajjuH, ( rUpaka0 ), tAm / urojakumbhau = urojo eva kumbhI ( rUpaka0 ) to nAbhikRpaM = nAbhireva kUpaH ( rUpaka0 ), tam / virameta = vi+ram +liG+ tipa' "vyAGparibhyo ramaH" isase parasmaipada / sicayena = "vastraM tu sicayaH paTaH" iti halAyudhaH / guptiH = gup +ktin+su / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 84 // unmUlitA''lAnabilA''bhanAbhizchinnaskhalacchRGkhalaromadAmA / / mattasya seyaM madanadvipasya prasvApavaproccakuvA'stu vAstu // 5 // anvayaH -- unmUlitA''lAnabilA''bhanAbhiH chinnaskhalacchRGkhalaromadAmA prasvApavaproccakucA sA iyaM mattasya madanadvipasya vAstu astu / 85 / / vyAkhyA-unmUlitA''lAnabilAbhanAbhiH = utpATitastambhagartasadRzanAbhiH, chinnaskhalacchRGkhalaromadAmA-truTitapatacchaGkhalalomA''valiH, prasvApavaprocca kucA% nidrA'rhamRtkUTonnatastanA, sA = prasiddhA, iyaM = damayantI, mattasya = madayuktasya, madanadvipasya = kAmarUpagajasya / vAstu = vasatigRhama, astu = bhavatu // 85 // anuvAdaH - ukhAr3e gaye bandhanastambha ( khaTe ) ke chedake samAna gaharI nAbhivAlI, chinna aura girI huI zRGkhalA ( jajIra ) ke samAna romapaGktivAlI, hAthI ke soneke lie banAyI gayI U~cI miTTIke DheroMke sadRza U~ce stanoMse yukta yaha ( damayantI) matavAle kAmarUpI hAthIkA vAsasthAna ho jAya / / 85 / / / TippaNI-unmUlitA''lAnabilA''bhanAbhiH = unmUlitaM ca tat AlAnaM ( ka0 dhA0 ), tasya bilam (10 ta0 ) / unmUlitA''lAnabilasya iva AbhA yasyAH sA ( vyadhi0 bahu0 ), tAdRzI nAbhiryasyAH sA ( bahu0 ) / chinnaskhalacchraGkhalaromadAmA = romNAM dAma ( Sa0 ta0 ), chinnaM skhalatzRGkhalam iva romadAma yasyAH sA ( bahu0 ) / prasvApavaproccakucA = prasvApasya vau (Sa0 ta0), to iva uccau kucau yasyAH sA ( bahu0 ) / mattasya = mad + kta + Gas / madanadvipasya = madana eva dvipaH, tasya ( rUpaka0 ) / damayantIkI nAbhi atizaya Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam gambhIra, romAvalI lambI aura kuca bahuta hI unnata haiM yaha bhAva hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 85 // romA''valibhrakusumaiH svamorvIcApeSabhimadhyalalATamUni / vyastairapi sthAsnubhiretadIyaMjaitraH sa citrama ratijAnivIraH // 86 // anvayaH-sa ratijAnivIra: madhyalalATamUni vyastaH sthAsnubhiH etadIyaH romA''valibhrUkusumaiH ( eva ) svamaurvIcApeSubhiH jaitraH, citram // 86 / / vyAkhyA-saH = prasiddhaH, ratijAnivIraH = kAmavIraH, madhyalalATamUni = madhyabhAge bhAle zirasi ca, vyastaiH = asambaddhaH, sthAsnubhiH = sthAyibhiH, etadIyaH = damayantIsambandhibhiH, romA''valibhRkusumaiH = lomapaGktinetralomapRSpaiH, eva svamaurvIcApeSubhiH = nijajyAkArmukabANaH, jaitraH = jayazIla:, citram = Azcaryam / bhinnadezasthairapi cApAdibhiH sAdhanaiH kAmo vijayata ityAzcaryamiti bhAvaH // 86 // anuvAdaH- prasiddha kAmavIra madhyabhAga ( kamara ) meM, lalATameM aura zirameM alaga-alaga rahe hue damayantIkI romapaGakti, bhauMhoM aura puSparUpa apane pratyaJcA, dhanu aura bANoMse jayazIla ho rahA hai / Azcarya hai ! // 86 // TippaNI ratijAnivIraH = ratirjAyA yasya saH ratijAniH ( bahu0 ), "jAyAyA niG" isa sUtrase niG Adeza / ratijAnizcA'sau vIraH ( ka0 dhA0 ) madhyalalATamUni = madhyaM ca lalATaM ca mUrdhA ca madhyalalATamUrdha, tasmin, ( prANyaGgatvAt samAhAradvandvaH ) / sthAsnubhiH = tiSThantIti sthAsnUni taiH 'sthA' dhAtuse "glAjisthazca gasnuH" isase snu pratyaya / etadIyaH = etasyA imAni etadIyAni, taiH, etad + cha ( Iya)+bhis / romA''valibhRkusumaiH = romNAm Avali: (10 taH ) / romA''valizca bhra vo ca kusumAni ca, taiH ( dvandva0 ) / svamaurvIcApeSubhiH = maurvI ca cApaM ca iSavazca maurvIcApeSava: ( dvandva0 ) sve ca te maurvIcApeSavaH, taiH ( karma0 ) / jaMtra: = jayazIlo jetA, ji+tana + su / jetA eva jaitraH, 'jetR' zabdase "prajJAdibhyazca" isa sUtra se svArthameM aN / anya dhanurdhArI eka hI sthAnameM rahe hue pratyaJcA, dhanu aura bANoMse jayalAbha karatA hai parantu kAmavIra damayantI kI kamarameM sthita romAvalIrUpa pratyaJcAse damayantIke bhAla sthita bhauheMrUpa dhanuse aura damayantIke zirameM rahe hue phUlarUpa bANoMse vijayI ho rahA hai yaha Azcarya hai| ata eva virUpoMkI saMghaTanA honese viSama alaGkAra hai / / 86 // Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 155 saptamaH sarga: asyAH khalugranthinibaddha kezamallokadambapratibimbavezAt / smaraprazastI rajatAkSareyaM pRSThastha gohATakapaTTikAyAm // 87 // anvayaH-- asyAH pRSThasthalIhATakapaTTikAyAM granthinibaddha kezamallIkadamba pratibimbavezAt iyaM rajatA'kSarA smaraprazastiH khalu // 87 // vyAkhyA-damayantyAH pRSThasthalI varNayati - asyA iti / asyAH = damayantyAH / pRSThasthalIhATakapaTTikAyAM = kAyapazcAdbhAgasuvarNaphalake, granthinibaddha kezamallIkadambapratibimbavezAt = bandhasayatakacamallIpuSpasamUhapraticchAyApravezAt, iyam = eSA, rajatA'kSarA = rUpyamayavarNA, smaraprazastiH = kAmavarNanA, khalu = nizcaye / anuvAda'-damayantI kI pITharUpa suvarNapaTTikAmeM gA~Thase baMdhe hue kezoMmeM mallikApuSpoMke pratibimboM ke pravezase yaha rajatAkSarase likhI gaI kAmadevakI prazasti hai kyA ? // 87 // ___ TippaNI-pRSThasthalIhATakapaTTikAyAM = pRSThasya sthalI (10 ta0) "pRSThaM tu caramaM tanoH" ityamaraH / hATakasya paTTikA (Sa0 ta0 ) / pRSThasthalI eva hATakapaTTikA ( rUpaka0 ), tasyAm / granthinibaddha kezamallIkadambapratibimbavezAt = granthinA nibaddhAH, (tR ta* ), te ca te kezA: ( karmadhA0 ) / mallInAM kadambaM (Sa0 ta0 ) / granthinibaddha kezeSu mallIkadambaM ( sa0 ta0 ) tasya pratibimbaH ( Sa0 ta0 ), tasya veza: ( pravezaH ), tasmAt (Sa0 ta0 ) / rajatA'kSarA = rajatasya akSarA yasyAM sA ( vyadhikaraNabaha0 ) / smaraprazastiH = smarasya prazastiH ( Sa0 ta0 ) / damayantIkA pRSThabhAga suvarNapaTTikA. svarUpa hai, usameM pratibimbita kezapAzasthita mallikApuSpa mAnoM cA~doke akSaroMse likhita kAmadevakI prazastivarNAvalIke sadRza zobhita ho rahe haiM, isa prakAra yahA~para utprekSA alaGkAra hai // 87 // cakreNa vizvaM yadi matsyaketuH pitujitaM vIkSya sudarzanena / jagajjigoSatyamunA nitambadva yena kiM durlabhadarzanena / / 88 // anvayaH-matsyaketuH sudarzanena pituH cakreNa vizvaM jitaM vIkSya yadi amunA durlabhadarzanena nitambadvayena jagat jigISati kim ? / / 88 // __ vyAkhyA -- padyadvayana damayantyA nitambaM varNayati-cakreNeti / matsyaketuH= kAmaH, sudarzanena = sudarzanAkhyena sulabhadarzanena ca, pitaH = janakasya viSNoriti bhAvaH, cakreNa = cakrAkAreNa AyudhavizeSeNa, vizva = jagat , jitaM = parAjitaM Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vIkSya = dRSTvA, yadi = kila, amunA = etena, nitambadvayena = damayantyAH kaTipazcAdbhAgadvitayena cakreNa, jagat = vizvaM, jigISati kiM = jetumicchati kim ? / / 88 // __anuvAda:-kAmadeva pitA viSNake sudarzana ( sudarzana nAmavAlaM vA sulabha darzanavAle ) cakrase saMsArako jItA huA dekhakara isa durlabha darzanavAle damayantIke nitambadvayayukta cakrase jagatko jItanekI icchA karatA hai kyA ? // 8 // ___ TippaNI-matsyaketuH = matsyaH ketuH ( dhvacihnam ) yasya saH ( bahu0 ) / sudarzanena = "cakraM sudarzanam" ityamaraH / atha vA sulabhaM darzanaM yasya tat, tena ( bahu0 ) / durlabhadarzanena-durlabhaM darzanaM yasya tat, tena ( bahu 0 ) / nitambadvayena nitambayordvayaM, tena ( Sa0 ta0 ) / jigISati = jetum icchati, ji+san + laT + tip / "saliTorjeH" isa sUtrase kutva / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 8 // romA'valodaNDanitambacakre guNaM ca lAvaNyajalaM ca baalaa| tAruNyamUrteH kucakumbhakatuMbibharti zaGke sahakAricakram // 89 // anvayaH-bAlA tAruNyamUrteH kucakumbhakartuH romAvalIdaNDanitambacake guNaM lAvaNyajalaM sahakAricakraM ca bibharti ( iti ) zaGke / / 89 // vyAkhyA-bAlA = taruNI damayantI, tAruNya mUrteH = yauvanasvarUpasya, kucakumbhakartuH = stanakalazanirmAtuH, kumbha kArasya / romA''valIdaNDanitambacakre = lomapaGktiHrUpa daNDa, kaTipazcAdbhAgarUpa cakre ! guNam = saundaryAdima eva guNam ( sUtram ), lAvaNyajalaM-lAvaNyaM = saundaryam eva jalam = ambu, etat sahakAricakraM ca = sahakArikAraNasamUhaM ca, bibharti = dhArayati, ( iti=evam ) zaH = manye / / 89 // ___ anuvAda:-taruNI damayantI tAruNyasvarUpa kucarUpa kumbhoMko banAnevAle kumbhakAra ( kumhAra ) ke lie romapaGkti rUpa daNDa, nitambarUpacakra ( cAka ), saundaryAdi guNarUpa guNa ( sUtra ) aura lAvaNyarUpa jala ina sahakArikAraNoMke samUhako mAnoM dhAraNa karatI hai // 89 // TippaNI-tAruNyamUrteH = tAruNyam eva mUrtiH ( svarUpam ) yasya saH, tasya ( bahu 0 ) / kucakumbhakartuH = kuco evaM kumbhau ( rUpaka0 ), tayoH kartA, tasya (10 ta0 ) / romA''valIdaNDanitambacake = romNAm AvalI ( 10 ta0), romAvalI eva daNDa: ( rUpaka0 ) / nitamba eva cakram ( rUpaka0 ) / romAvalI Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 157 daNDazca nitambacakraM ca, te ( dvandva0 ) / guNaM = guNaH ( saundaryAdiH) eva guNaH ( sUtram ), tam, yahA~para zliSTa rUpaka hai / lAvaNyajalaM-lAvaNyam eva jalaM, tat ( rUpaka0 ) / sahakAricakraM = saha kurvantIti sahakAriNaH, saha + + Nini+ ( upa0 ), jas / sahakAriNAM cakraM, tat (Sa0 ta0 ) / isa padyameM rUpaka, zleSa aura utprekSA inakA saGkara alaGkAra hai // 89 // aGgena kenA'pi vijetumasyA gaveSyate kiM calapatnapattram / no cedvizeSAditaracchadebhyastasyA'stu kampastu kuto bhayena ? // 90 / / anvayaH-asyAH kenA'pi aGgena calapatrapattraM vijetuM gaveSyate kim ? no cet tasya kuto bhayena itaracchadebhyaH vizeSAt kampastu astu ? // 90 // ___ vyAkhyA- damayantyA varA'GgaM varNayati-aGgeneti / asyAH = damayantyAH, kena api = vaktum azakyena, saundaryA'tizayAt grAmyatvAdvA iti bhAvaH / aGgena - dehA'vayavena, madanamandireNeti bhAvaH / calapatnapattram = azvatthadalaM. vijetuM = parAjetuM, gaveSyate kim = anviSyate kim !, no cet = na anviSyate yadi, tasya = azvatthapattrasya, kutaH = kasmAt, bhayena = bhItyA, itaracchadebhyaH = vRkSAntarapattrebhyaH, vizeSAt = atizayAt, kampastu = veSathustu, astu = syAt / mA'nyatkampakAraNaM vidma iti bhAvaH / balinA'nviSyamANo durbala: kampata iti prasiddham // 90 // ___ anuvAda:-- isa ( damayantI ) kA koI aGga ( yonirUpa ) pIpalake patteko jItaneke lie DhUr3ha rahA hai kyA ? aisA na hotA to usa ( pIpalake patte ) kA kisake bhayase anya vRkSoMke pattoMkI apekSA jyAdA kampa hotA // 90 // TippaNI-calapatrapattraM = calAni pattrANi yasya sa calapattraH, "bodhidrumazcaladala:" ityamaraH / calapattrasya pattram (Sa0 ta0 ) gaveSyate = gaveSa + laT ( karmameM ) + ta / itaracchadebhya = itareSAM chadAH, tebhyaH ( pa0 ta0 ) / balavAnse DhUr3hA gayA kamajora vyakti kA~patA hai yaha prasiddha hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai / 90 // bhrazcitrarekhA ca tilottamA''syA nAsA ca rambhA ca yadurusaSTiH / dRSTA tata: pUrayatIyamekA'nekA'psaraHprekSaNakautukAni // 91 / / - anvayaH- yat asyA bhrUH citrarekhA, nAsA tilottamA, UrusRSTi: rambhA. tataH iyam ekA dRSTA ( satI ) anekA'psaraHprekSaNakautukAni pUrayati / / 91 // Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam jyAlyA-yat = yasmAtkAraNAt, asyAH = damayantyAH, dhraH = netralomaH, citralekhA = adbhutavinyAsA, tadAkhyA apsarAzca, nAsA = nAsikA, tilottamA tilapuSpAdutkRSTA, . tadAkhyA apsarAzca, UrusRSTiH = sakthinimitiH, rambhA : kadalI, tadAkhyA apsarAzca, tataH = tasmAt kAraNAt, iyaM = damayantI, ekA eva = ekikA eva, dRSTA = avalokitA satI, anekA'psaraHprekSaNakautukAni % bahvapsarovilokanakutUhalAni, pUrayati = pUrNAni janayati / / 91 // ____ anuvAdaH-- jisa kAraNale ki isa ( damayantI ) kI 5 citrarekhA ( adbhuta rekhAvAlI, vA citrarekhA nAmakI apsarA ), isakI nAsikA tilottamA ( tilapuSpase bhI uttama vA tilottamA nAmakI apsarA ), isakI UrukI sRSTi, rambhA ( keleke stambhake samAna vA rambhA nAmakI apsarA ), hai usa kAraNase yaha eka damayantI hI dekhI jAtI huI aneka apsarAoMko dekhaneke kutUhalako pUrNa kara detI hai // 91 // TippaNI-citrarekhA = citrA rekhA yasyAH sA ( bahu0 ) / tilottamA = tilAt ( tilapuSpAt ) uttamA (pa0 ta0 ) UrusRSTiH = UroH sRSTi: (10 t0)| rambhA = "rambhA kadalyapsarasoH" iti vizvaH / anekA'psaraH prekSaNakautukAni = anekAzca tA apsarasaH ( ka0 dhA0 ) tAsAM prekSaNam (Sa0 ta0 ) tasmAt kautukAni, tAni (pa0 ta0 ) / pUrayati = 4+ Nica+ laTa+tip / isa padyameM zleSa aura eka damayantIkI anekasvarUpatAmeM virodhakA AbhAsa honese virodhAbhAsa hai, isa prakAra do alaGkAroMkA aGgA'GgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 91 // rambhA'pi ki cihnayati prakANDaM na cA''tmanaH svena na ghetadUrU / svasyaiva yenopari sA dadhAnA pattrANi jAgaya'nayobhraMmeNa // 9 // anvayaH- rambhA api AtmanaH prakANDaM svena na cihnayati kim ? etadUrU ca na cihnayati kiM ? yena sA anayoH bhrameNa svasya eva upari pattrANi dadhAnA jAgati // 92 // vyAkhyA- rambhA api = kadalI api, AtmanaH = svasya, prakANDaM = skandhaM, svena = AtmanA, svymityrthH| na cihnayati kiM ? =cihnayuktaM na karoti kiM, etadUrU ca = damayantIsakthinI ca, na cihnayati kiM = cihnayuktau na karoti kiM. mitho vyatyAsanivAraNAya dvayoranyatarasyA'pi cihna na cakAra kimiti utprekSA / yena = kAraNena, sA = rambhA, anayoH = bhaimyUrvoH, bhrameNa = Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 159 bhrAntyA, urubhrAntyeti bhAvaH / svasya eva = nijaskandhasya eva, upari = UrdhvabhAge, pattrANi = dalAni pratipakSoparideyAni sA'kSarapattrANi ca, dadhAnA = dhArayantI satI, jAgati = avatiSThate // 92 // anuvAdaH-kadalI bhI apane skandhako aura damayantIke donoM UruoMko kyoM cihnita nahIM karatI hai| jisase vaha ( kadalI ) damayantIke donoM UruoMke bhramase apane hI Upara pattroMko rakhatI hai // 92 // TappaNI svena = "prakRtyAdibhya upasaMkhyAnam" isase tRtiiyaa| cihnayati cihnavantaM karoti iti, cihnayat zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara matupakA lopa laT + tip / isa padyameM saundarya meM saMgharSa karanevAlI rambhA ( kadalI) apane virodhI damayantIke UrukI bhrAntise apane hI Upara pattroM(pattoM ) ko vA prativAdapattroMko rakhatI hai aisA kahane se bhrAntimAna alaGkAra aura utprekSA ina donoM kA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 92 // viSAya munimazcaraM cenmuJcettapobhiH svamasArabhAvam / jADayaM ca nAcet kadalo balIyastadA yadi syAvidamUrucAraH // 93 / / anvaya: - kadalI tapobhiH mUrdhAnam adhazcaraM vidhAya svam asArabhAvaM muJceta cet, balIyo jADyaM ca na aJcet yadi tadA idamUrucAruH syAt / / 93 // ___vyAkhyA-kadalI = rambhA, tapobhiH = tapazcaryAbhiH cAndrAyaNAdibhiriti bhAvaH / mUrdhAnaM - svaziraH, adhazcaram = adhovartinaM, vidhAya = kRtvA, svaM 3 svakIyam, asArabhAvaM = niHsAratvaM ca, muJcet = tyajet, cet = yadi eva, balIyaH = balavattara, sArvakAlikamiti bhAvaH / jADyaM ca = zaityaM ca, na aJceta yadi = no gacchet cet, tadA = tarhi, idamUrucAruH = damayantIsakthisundaraH, syAt = bhavet // 93 // anuvAdaH - kadalI ( kelA ) tapasyAoMse apane zirako nIcekI ora rakhakara apane apAra bhAvako chor3a de aura hamezA atyanta zItalatAko bhI prApta na karegI to damayantIke Uruke samAna manohara hogI // 93 // TippaNI-adhazcaram - adhazcaratIti tat, adharas + cara+ac + am / vidhAya = vi+dhA+ ktvA ( lyap ) / zirako nIce aura pairako Upara rakhakara yaha abhiprAya hai| asArabhAvam = avidyamAnaH sAraH yasyAH sA asArA ( naJ bahu0), tasyA bhAvaH tam (10 ta0 ) / muccet = muc + vidhiliG + tip / balIyaH = bala + Iyasun + am / aJcet = aJca + vidhiliG+tip / Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam idamUrucAruH = asyA Ura (10 ta0 ), tau iva cAru: ( upmit0)| isa padyameM kadalIke adhaHzirastva Adi dharmake asambandhameM bhI sambandhakI sambhAvanAse sambandhakI ukti honese atizayokti alaGkAra hai // 13 // UruprakANDadvitayena tasyAH karaH parAjIyata vaarnniiyH| yuktaM hiyA kuNDalanacchalena gopAyati svaM mukhapuSkaraM saH // 94 / / anvayaH-tasyAH UruprakANDadvitayena vAraNIyaH kara: parAjIyata / sa hiyA svaM mukhapuSkaraM kuNDalanacchalena gopAyati yuktam // 94 // vyAkhyA-tasyAH - damayantyAH, UruprakANDadvitayena = sakthistambhadvayena, vAraNIyaH = vAraNasambandhI, karaH = hastaH (zuNDAdaNDa: ), parAjIyata = parAjitaH, saH = vAraNakaraH, hriyA = lajjayA hetunA, svaM = svakIyaM, mukhapuSkaraM = vadanabhUtaM puSkaraM ( agrabhAgaM, kamalaM ca ) kuNDalanacchalena = maNDalIkaraNavyAjena, gopAyati = apidhatte, na darzayatIti bhAvaH, yuktaM = ucitameva / parAjitaH svamukhaM darzayituM na zaknotIti bhAvaH / / 93 // anuvAdaH-damayantIke zreSTha do UrurUpa stambhoMne hAthokI sUr3ako parAjita kara diyA / vaha sUDa lajjAse apane mukharUpa sUDake agrabhAgako maNDalAkAra karaneke bahAnese DhaMka letI hai, yaha ucita hI hai // 94 // TippaNI-UruprakANDadvitayena = prakANDe cA'sau Uru UruprakANDe, "prazaMsAvacanaizca" isa sUtrase samAsa, UruprakANDayodvitayaM, tena (Sa0 ta0) / vAraNIya:vAraNasya ayaM, vAraNa + cha ( Iya )+ su / parAjIyata = parA + ji+laG ( karmameM )+ta / mukhapuSkaraM = mukhaM ca tat puSkaraM, tat ( ka0 dhA0 ) / dUsare pakSameM - mukhaM puSkaraM iva, tat ( upamita0 ) / "puSkaraM khe'mbupdmyoH| turyavaktre hastihastA'grakANDayoH / " iti medinI kuNDalanacchalena = kuNDalanasya chalaM, tena (Sa0 ta0 ) / gopAyati = gup + laT + tip / isa padyameM hAthIkI sUDa damayantIke Urase parAsta hokara maNDalIkaraNake chalase mAnoM apane mukha ( agrabhAga) ko chipA letI hai aisA kahanese apaha nuti aura utprekSAkI saMsRSTi hai // 94 // asyAM munInAmapi mohamUhe bhRgurmahAn ytkucshailshiilii| nAnAradAnAdi mukhaM zritorAso mahAbhAratasagayogyaH // 15 // anvayaH asyAM munInAM api moham Uhe, yat mahAn bhRguH yatkucazailazIlI, mukham anAradAnAdi na ( pakSe ) nAdAradAhlAdi, mahAbhAratasargayogyaH, vyAsaH zritoruH, pakSe mahAbhAratasargayogyaH vyAsaH zritoruH // 95 // Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH vyAkhyA -asyAM = damayantyAM, munInAm api = RSINAm api, mohaM = bhrAntim Asaktim, Uhe = tarkayAmi / kutaH ? yat = yasmAt, mahAn : adhikaH, bhRguH = tannAmako muniH, yatkucarzalazIlI = damayantIstanaparvataparicayazIlaH, munInAM tapazcaraNArthaM parvatAzrayatvAtparvatabuddhayA bhRguH damayantIkucAvAzrayatIti bhAvaH / pakSAntare-mahAn adhika; bhRguH = ataTaH, yatkucazailazIlI = damayantIstanaparvataparicayazIlaH, damayantI kucayo: pArzvabhAgaH prazatatulya iti bhAvaH / mukhaM = damayantIvadanam, anAradAlAdi na = nAradasya anAhlAdakaM na, api tu ahlAdakam eva / pakSAntare-mukhaM = damayantIvadanaM, nAnAradAlAdi = nAnAradaH ( anekadantaH) AhlAdi (AhlAdakArakam ) / mahAbhAratasargayogyaH = mahAbhAratanirmANasamarthaH, vyAsaH = kRSNadvaipAyanaH, zritoruH = damayantIsakthyAzritaH, kadalIstambhacchAyAbuddhayA damayantyA UrU Azritya vyAsastiSThatIti bhAvaH / pakSAntare-mahA'bhAH = mahAprabhaH, ratasargayogyaH = suratanirmANayogyaH, vyAsaH - vistAraH, zritoruH = damayantIsakthyAzritaH astIti zeSaH // 95 // . ___ anuvAdaH-maiM damayantImeM muniyoMko bhI bhrAnti honekI tarkanA karatA hU~, kyoMki mahAn bhRgu munine inake kucarUpa parvatoMkI sevA kI, dUsare pakSameMdamayantIke kucoM kA pArzvabhAga prapAta ( DhAla ) ke samAna hai| damayantIkA mukha nAradamuniko AhlAda na karanevAlA nahIM hai. ( AlAda karanevAlA hai ) / dUsare pakSameM--damayantIkA mukha aneka dantoMse AhlAda utpanna karanevAlA hai / mahAbhArata ke nirmANameM samartha vyAsa damayantIke UruoMkA Azraya lete haiN| dUsare pakSameMsundara kAntivAle ratikrIDAke yogya vistArane damayantIke UruoMkA Azraya liyA hai / / 95 // - TippaNI-Uhe = Uha+laTa + ta / bhRguH = "bhRguH pumAn / muno hare'taTe zukre" iti medinI / yatkucazailazIlI-yasyAH kucau (pa0 ta0), to eva zailau (rUpaka0 ), to zIlayatIti tacchIla: yatkucazaila-upapadapUrvaka "zIla upadhAraNe" dhAtuse tAcchIlyameM Nini (upapada.) + su / unnata honese damayantIke kucoMko parvata samajhakara bhRgu munine tapasyA karaneke lie unakA Azraya liyA yaha bhAva hai| pakSAntarameM --damayantIke kucoMkA pArzva bhAga bhRgu (ataTa-DhAla) ke samAna hai / anAradAnAdi = nAradam AhlAdayatIti nAradAhlAdi, nArada + AG + lAda + Nic + Nini ( upapada. )+ su / na nAradAhna di 11 ne0 sa0 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSaSoyacaritaM mahAkAvyam (nan0 ), mukhaM, na / damayantIkA mukha nAradako AhlAda ( harSa ) karanevAlA nahIM hai yaha bAta nahIM hai arthAt gAnakalAke abhyAsake lie nArada muni bhI damayantIke mugyakI sevA karate haiM yaha bhAva hai| dUsare pakSameM-nAnAradAhlAdi = nAnA ca te radAH ( ka0 dhA0 ), taH AhlAdayatIti, nAnArada+ AGa+ hlAda+ Nini ( upapada0)+su / damayantIkA mukha aneka. dantoMse AhlAda karanevAlA paramasundara hai yaha bhAva hai| mahAbhAratasargayogyaH = bharatAn ( bharatavaMzotpannAn rAjJaH ) adhikRtya kRto grantho bhAratama, bharata zabdase "adhikRtya kRte granthe" isa sUtrase aN pratyaya / mahacca tat bhAratam ( ka 0 dhA0 ) / tasya sargaH (10 ta0), tasmin yogyaH ( sa0 ta0 ) / zritoruH = zrito UrU yena saH ( bahu0 ) / mahAbhAratakI racanA karanevAle vyAsa-muni bhI damayantIke UruoMko kadalIke stambha samajhakara Azraya karate haiN| dUsare pakSa meM--mahAbhAH- mahatI bhA: yasya saH ( bahu 0 ) / ratasargayogyaH = ratasya (suratasya ) sargaH / sampAdanam ), (10 ta0), tasmin yogyaH ( sa0 ta0 ) / vyAsaH = "vyAso nA vistRto manau" iti medinii| bar3I kAntivAle, ratikrIDAke yogya vistArane damayantIke UruoMkA Azraya liyA hai yaha bhAva hai| damayantIke kuca atyanta unnata haiM, mukha aneka dantoMse sundara hai aura Uru atyanta vistAravAlA hai yaha padya kA samagra bhAvArtha hai| isa padyameM zleSamUlaka muniyoMke mohakI utprekSAse muniloga bhI damayantImeM mugdha hote haiM, auroM kA kyA kahanA hai, isa prakAra alaGkAroMse vastudhvani hai // 95 // kramodagatA pIvaratA'dhijaGgha vRkSA'dhirUDhiM viduSI kimasyAH / api bhramIGgibhirAvRtA'GgaM vAso latAveStikAvoNam // 96 // anvayaH - asyA adhijaGgha kra. digatA pIvaratA vRkSA'dhirUr3hi viduSI kiM ? bhramIbhaGgibhiH AvRtA'Gga vAsaH api latAveSTitakapravINaM kim ? // 96 // vyAkhyA-asyAH = damayantyAH, adhijaGgha= jaGghAyAM, sthiteti zeSaH / kramodgatA = kramoditA, pIvaratA = pInatA, * vRkSA'dhiDhim = AliGganavizeSa, viduSI kiM = jJAtrI kim ? ( kiJca ) bhramIbhaGgibhiH = deSTanavizeSaH, AvRtA'Ggama = AcchAditagAtraM, vAsaH api = vastrama api, latAveSTitakapravINaM kiM = latAveSTitAkhyAliGganavizeSanipuNaM kima // 96 // anuvAda:-isa ( damayantI ) kI jaGghAoMmeM kramase Upara uThI huI sthUlatA vRkSAdhirUDhinAmaka AliGganako vA vRkSake vRddhikramako jAnatI hai kyA? veSTana Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satamaH sargaH vizeSoMse zarIrako AcchAdana karanevAlA vastra bhI latAveSTita nAmake AliGganameM athavA jaise latA vRkSako lapeTatI hai usI taraha lapeTanemeM nipuNa hai kyA ? // 96 // - TippaNI-adhijaGka = jaGghayoH iti, vibhaktike arthameM avyayIbhAva / kramodgatA = krameNa udgatA (tR0 t0)| pIvaratA-pIvara+tal+TAp + su / vRkSA'dhirUDhiM vRkSe adhirUDhiH, tAm ( sa0 ta0) "vRkSA'dhirUDhi" yaha pada AliGganavizeSakA vAcaka hai, usakA lakSaNa hai--"bAhubhyAM kaNThamAliGgaya kAminI kAnta utthite / aGkAmArohate tasya vRkSArUDhaH sa ucyate / " vRkSa jaise mUla bhAgameM sUkSma aura agra bhAgameM sthUla hotA hai vaisI hI damayantIkI jaGghA hai yaha bhAva hai / bhramIbhaGgibhiH = bhramyA bhaGgayaH, tAbhiH (10 ta0 ) / AvRtA'Ggam = AvRtam aGgaM yena tat (bahu0 ) / latAveSTitakapravINam-3 "latAveSTita" pada bhI AliGganavizeSakA vAcaka hai, usakA lakSaNa hai upaviSTaM priyaM kAntA suptA veSTayate yadi / tallatAveSTitaM jJeyaM kAmA'nubhavavedibhiH // " latAveSTitake pravINam ( sa0 ta0 ) / jaise latA vRkSako veSTita karatI hai vaise hI damayantIkA vastra bhI usake aGgako veSTita karatA hai yaha abhiprAya hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 96 / / . arundhatIkAmapurandhrilakSmojambhadviSahAranavA'mbikAnAm / caturdazIyaM tadihociteva gulphadvayA''sA yadadRzyasiddhiH // 17 // anvayaH-iyam arundhatI-kAmapurandhri-lakSmI jambhadviSaddAra-navA'mbikAnAM caturdazI, tat iha gulphadvayA''ptA yat adRzyasiddhiH tat ucitA eva // 97 // vyAkhyA-iyam = sannikRSTasthA, dmyntii| kAmapurandhri-lakSmI-jambhadviSaddAra-navA'mbikAnAM = rati-ramA-gacI-brAhmayAdinavamAtRkANAM trayodazasaMkhyakAnAM, caturdazI = caturdazAnAM pUraNI, tat = tasmAt kAraNAt arundhatyAdyantaHpAtitvAditi bhAvaH / iha damayantyAM, gulphadvayA''ptA = pAdagranthidvitayaprAptA, yat adRzyasiddhiH = adarzanIyatvasiddhiH, tat ucitA eva = yogyA eva, arundhatyAdInAmivaM gUDhagulphatvaM yatstrIlakSaNaM tadasyAM damayantyAmapyastIti bhAvaH // 97 // anuvAdaH-yaha ( damayantI ) arundhatI, rati, lakSmI, indrANI aura brAhmI Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam Adi nau mAtRkAeM haiM, inameM caudahavIM hai, isameM gulphoM ( TakhanoM ) ne jo adRzyasiddhi prApta kI hai vaha ucita hI hai // 97 // . TippaNI-- arundhatI-kAmapurandhrItyAdiH = kAmasya purandhriH (10 ta0 ) / jambhasya dviSan ( Sa0 ta0 ), zatR pratyayAnta dviSa dhAtuke yogameM "na lokA'vyaryaH" ityAdi sUtrase prApta SaSThIniSedhakA "dviSaH zaturvA' isa vArtikase SaSThIniSedha vaikalpika honese SaSThI / jambhanAmaka daityake zatru honese indrako "jambhadviSan" kahA gayA hai / jambhadviSato dArAH (10 t0)| navasaMkhyakA ambikA navA'mbikAH ( madhyamapadalopI samAsa ) / brAhmI Adi mAtRkAe~ ambikAeM no haiM, jaise "brAhmI mAhezvarI cava kaumArI vaiSNavI tthaa| vArAhI ca tathendrANI cAmuNDA lokamAtaraH // " brAhmI, mAhezvarI, kaumArI, vaiSNavI, vArAhI, indrANI aura cAmuNDA ye sAta lokamAtAe~ aura gaurI, srsvtii| arundhatI ca kAmapurandhrizca lakSmIzca jambhadviSaddArAzca navo'mbikAzca, tAsAm ( dvandvaH ) / caturdazI = tasrazca daza ca caturdaza (dvandvaH ) tAsAM pUraNo, caturdazan + DaT + GIp / gulphadvAyA''ptA = gulphayordvayam (10 ta0), "tadgranthI ghuTike gulphau" ityamaraH / gulphadvayena AptA (tR0 ta0) / adRzyasiddhiH = na dRzyam ( naJ0), tasya siddhiH ( Sa0 ta0) / damayantIke do gulpha ( Takhane ) gUDha the, sAmudrikazAstrake anusAra yaha zubha lakSaNa mAnA gayA hai / / 97 // asyAH pado cArutayA mahAntAvapekSya saumyaallvbhaavbhaajH| jAtA pravAlasya maholhANAM jAnImahe pallavazabdalabdhiH / / 58 // anvayaH-cArutayA mahAntau asyAH padau apekSya saukSmyAt lavabhAvabhAjaH mahIruhANAM pravAlasya pallavazabdalabdhiH jAtI ( iti ) jAnImahe // 98 // ___ vyAkhyA-cArutayA = saundaryaguNena, mahAntau = uttamau, asyAH = damayantyAH, padau = pAdau, apekSya = apekSAM kRtvA, saukSmyAt = sUkSmatvAt, damayantIpAdA'pekSayA alpatvAditi bhAvaH / lavabhAvabhAjaH = alpatvayuktasya, mahIruhANAM = vRkSANAM, pravAlasya = kisalayasya, pallavazabdalabdhiH-pallavapadaprAptiH, damayantIpadbhyAM lava: ( alpaH ) iti vyutpatyA pallavasaMjJAprAptiriti bhAvaH / jAtA = sampannA iti, jAnImahe = utprekSAmahe / / 98 / / Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 165 anuvAdaH-saundaryaguNase uttama damayantI ke padoM ( caraNoM) ko dekhakara alpa hone se alpatva ko Azraya karanevAle vRkSoMke kisalayako ( damayantIke padoMse lava = alpa) honese "pallava" saMjJAkI prApti huI hai hama aisA samajhate haiM // 98 // TippaNI-cArutayA cAro vazcArutA, tayA, cAru + tala+TAp + ttaa| "pAda: padaGghizcaraNo'striyAm" ityamaraH / saukSmyAt-sUkSma + vyaJ + Gasi / lavabhAvabhAjaH= lavasya bhAvaH (10 ta0 ), taM bhajatIti, tasya, lavabhAva+ bhaj+Nvi ( upapada0) + Gas / pallavazabdalabdhiH padbhayAM lavaH ( pa0 t0)| sa cA'sau zabdaH ( ka0 dhA0 ), tasya labdhiH (10 ta0 ) / jAnImahe = jJA+laT + mahiG / "vayam" isa kartRpadakA adhyAhAra karanA caahie| "asmadordvayozca" isase bahuvacana / damayantIke caraNa pallavase bhI sundara haiM yaha bhAva hai| isa padya meM utprekSA alaGkAra hai // 98 // jagadvadhUmUrdhasu rUpadarpAdyadetayAdhAyi padAravindam / tatsAndrapindUraparAgarAgardhavaM pravAlaprabalA'ruNaM tat // 16 // anvayaH-yat etayA rUpadarpAt padA'ravindaM jagadvadhUmUrddhasu adhAyi, tat tatsAndrasindUraparAgarAgaH pravAlaprabalA'ruNaM dhruvam // 99 // vyAkhyA-yat = yasmAtkAraNAt, etayA = damayantyA, rUpadaryAt - saundaryagarvAt, padA'ravindaM = caraNakamalaM, jagadhUmUrddhasu = lokasundarImastakeSu, adhAyi = nihitaM, tat = damayantyAH padA'ravinda, tatsAndra-sindUraparAgarAgaHjagadvadhUmUrddhaghanasindUracUrNalauhityaH, pravAlaprabalA'ruNaM = vidrumA'dhikaraktavarNa, dhruvam // 99 // anuvAva:-jo ki damayantIne saundaryake garvase lokakI sundarI striyoMke mastakoMpara apanA caraNakamala rakha diyA isa kAraNase una mastakoMmeM sthita gADha sindurake cUrNAMke lauhityase unakA caraNakamala magAse bhI adhika lAla varNa vAlA ho gayA maiM aisA mAnatA hU~ // 99 // ___ TippaNI- rUpadarpAt = rUpasya darpaH, tasmAt (10 t0)| pada ravinda padam aravindam iva (upmit0)| jagadvadhUmUrddhasu-jagati vadhvaH ( saH t0)| tAsAM mUrdhAnaH, teSu (10 t0)| adhAyi =dhAJ+luG ( karmame )+ta / tatsAndrasindUraparAgarAgaH sindUrasya parAgA: ( Sa0 ta0) / sA zci te sindUraparAgAH (ka0 dhA0), teSAM rAgAH (pa0 ta ) / teSu sAndrasindUrapa rAgarAgAH, Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam taiH ( sa0 ta0 ) / pravAlaprabalA'ruNaM prabalaM ca tat aruNam (ka0 dhaa0)| pravAlAt prabalA'ruNam (pa0 t0)| dhruvam yaha utprekSAvyaJjaka zabda hai / isa padya meM upamA, atizayokti aura utprekSA inameM aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 99 // ruvAraNA sarvagaNayantyA bhamyAH padaM zrIH sma viServaNIte / dhruvaM sa tAmacchalayadyataH sA bhUzA'ruNaitatpadabhAga vibhAti // 10 // anvayaH-- zrI ruSA aruNA ( satI ) sarvaguNaH jayantyA bhaimyAH padaM vidheH vRNIte sma / sa tAm acchalayat dhruvam / yataH sA etatpadabhAk ( satI ) bhRzA'. ruNA vibhAti // 10 // vyAkhyA-zrIH = lakSmIH, ruSA = parAjayakrodhena, aruNA = raktavarNA ( satI ), sarvaguNaiH = sakalaguNaH, jayantyAH -vijayaM kurvanyAH, AtmAnam atikrAmantyA iti bhAvaH, bhaimyAH = damayantyAH, padaM sthAnaM, vidheH = brahmadevAt / vRNIte sma = vane / saH vidhiH, tAMzriyam, acchalayat = pratA. ritavAn, dhruvam utprekSAyAm / sthAnarUpapadaprArthanAyAM caraNarUpapadadAnAmiti bhAvaH / yataH yasmAtkAraNAta, sA = zrI:, etatpadabhAk = damayantIcaraNAzritA satI, bhRzA'ruNA = atyartharaktavarNA, vibhAti = zobhate / AruNyapratyabhijJAnAddamayantIcaraNa eva zrIsthAnamiti jAnIma iti bhAvaH // 10 // anuvAdaH-lakSmIne damayantIse parAjita honese krodhase lAla hokara saba strIguNoMse jItanevAlI damayantIke pada ( sthAna ) prApta karane lie brahmAse vara mAMgA / brahmAjIne unako pratArita kiyA aisA mAlUma hotA hai| kyoMki lakSmI damayantIke caraNako Azraya karake atyanta lAla hokara zobhita ho rahI haiM // 100 // TippaNI-sarvaguNaH = sarve ca te guNAH, taiH (ka0 dhA0 ) / jayantyA= ji+ laT ( zatR )+GIp + ttaa| padaM = "padaM vyavasitatrANasthAnalakSmA'Gghri vastuSu / " ityamaraH / vRNIte sma = vRn + laT +ta / "sma" ke yogameM bhUtA'rthameM laT / etatpadabhAk = padaM bhajatIti padabhAk, pada+bhaj +Nvi (upapada0)+ su / etasyAH padabhAk ( Sa0 t0)| bhazA'ruNA= bhRzam aruNA (supsupaa0)| damayantIke caraNoMmeM jyAdA lAlimAko dekhanese damayantIkA caraNa hI lakSmIkA sthAna hai aisA hama mAnate haiM yaha bhAva hai / damayantIke caraNa atizaya rakta varNavAle haiM yaha tAtparya hai / isa' padyameM utprekSA alaGkAra hai / / 100 // Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH yAnena tanvyA jitadantinAtho padA'jarAjo prishuddhpaannii| jAne na zubhUSayituM svamicchU natena mUrnA katarasya rAjJaH // 101 // anvayaH yAnena jitadantinAthau parizuddhapASrNI tanvyAH padA'bjarAjo katarasya rAjJaH natena mUrnA svaM zuzrUSayitum icchu na jAne // 101 // ___ vyAkhyA -- yAnena = gatyA daNDayAtrayA ca, jitadantinAtho = parAjitagajendrau, parAjitagajapatI ca, parizuddhapANI = nirdoSagulphapazcAdbhAgo, vazIkRtapANigrAhI, tanvyAH = sundaryA damayantyAH, padA'bjarAjo caraNakamalarAjI, katarasya = kasya, rAjJaH = patyuH zatrozca, natena = namraNa, mUrnA = zirasA, patipakSe-mAnazAntaye, zatrupakSe-krodhazAntaya iti bhAvaH / svam = AtmAnaM sevyaM, zuzrUSayituM = sevayitum, icchU = abhilASuko, na jAne = na avagacchAmi / / 101 // anuvAdaH jaise vijaya yAtrAse hAthiyoMke svAmI rAjAko jItanevAle, pANigrAha ( pIchese hamalA karanevAle zatru ) ko vazameM karanevAle rAjA apane adhIna rAjAke namra zirase apanI zuzruSA karAneke lie abhilASa karate haiM vaise hI apanI gatise hAthIko jItanevAle aura jinake TakhanoMke pRSThabhAga nirdoSa haiM damayantIke aise caraNa-kamalarUpa rAjA kisa patike namra zirase apanI zuzrUSA karAneke lie abhilASa karate haiM yaha maiM nahIM jAnatA huuN|| 10 // TippaNI jitadantinAthoH = dantinAM nAthaH dantinAthaH (10 ta0), zreSTha hAthI athavA hAthiyoMke svAmI / jito dantinAtho yAbhyAM tau ( bahu0 ) / parizuddhapANI = parizuddhaH pANiH yayosto ( vahu0 ) / padA'bjarAjau = pade abje iva ( upamita0 ) / padAbje eva rAjAnI ( rUpaka0 ) / zuzrUSayituM = zra.+san + Nic+tumun / damayantI hAthIke samAna gamana karanevAlI hai yaha bhAva hai / isa padyameM "padA'bjarAjau" yahA~para rUpakukA zleSake sAtha aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 10 // karNA'kSidantacchadabAhupANipadAdina: sthA'khilatulyajetuH / udvegabhAgadvayatA'bhimAnAdiheva vedhA vyadhita dvitIyama // 102 // anvayaH- svA'khilatulyajetuH karNA'kSidantacchadabAhupANipadAdinaH advayatA:bhimAnAt udvegabhAk vedhA iha eva dvitIyaM vyadhita // 102 // vyAkhyA - svA'khilatulyajetuH = nijasamastasamAnavastuvijayinaH, kargA'bhidantacchadabAhupANipadAdinaH = zrotranetrauSThabhujacaraNAdinaH, avayava jAtasyeti Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam shessH| advayatA'bhi mArAt = advitIyatvagarvAt, . udvegabhAk = roSayuktaH, vedhAH = brahmA, iha eva = asyAM damayantyAm eva, dvitIyaM = dvayoH pUraNaM karNAdikaM, vyadhita = vihitavAn / damayantyavayavAnAmanupamatvena parasparameva aupamyamAsIt, yathAkarNasyetarakarNena karasyetarakareNeti bhAvaH // 10 // ___ anuvAdaH- apane samasta samAna vastuoMko jItanevAle kAna, A~kha, joSTha, bA~ha, hAtha aura paira Adi ke mere aisA koI nahIM hai aisA samajhakara advitIya honeke garvase udvigna hokara brahmAjIne isa ( damayantI ) meM kAna Adi dvitIya avayavoMkI racanA kara dii|| 102 // TippaNo-svA'khilatulyajetuH=akhilAni ca tulyAni ( ka0 dhA0 ), svasya akhilatulyAni ( Sa0 ta0 ), teSAM jetR, tasya (Sa0 ta0), bhASitapuMska honese "tRtIyAdiSu bhASitapuMskaM puvadgAlavasya" isa sUtrase puvadbhAva / karNAkSidantacchadabAhupANipadA''dinaH = karNazca akSi ca dantacchadazca bAhuzca pANizca padaM ca karNA'kSidantacchadabAhupANipadam, prANyaGga honese "dvandvazca prANitUryasenAGgAnAm" isase samAhArameM dvandva / karNA'kSidantacchadabAhupANipadam Adiryasya tat, tasya ( bahu0 ) / Adi zabdase kuca AdikA saMgraha hotA hai / advayatA'bhimAnAt = avidyamAnaM dvayaM yasya tat ( bahu0 ) tasya bhAvaH tattA advaya + tala +TAp + su / advayatAyA abhimAnaH, tasmAt (Sa0 ta0 ) / udvegabhAk = udvegaM bhajatIti, udvega + bhaj + Nvi ( upapada0)+ su / dvitIyaM = dvayoH pUraNaM, "destIyaH" isa sUtrase pUraNa arthameM tIya prtyy| vyadhita = vi +dhA+ lu+ta / damayantIke karNa Adi indriyoMke upamAnarahita honese paraspara hI unakI upamA thI, jaise kAnake dUsare kAnase ityAdi / isa padyameM ananvaya alaGkArase damayantIke zrota Adi indriya lokottara the aisI vastudhvani hai // 102 // tuSAraniHzeSitamagjasarga vidhAtukAmasya punrvidhaatuH| paJcasvihA'syAdhikareSvabhilyAbhikSA'dhunA mAdhukarIsadRkSA // 10 // anvayaH-tuSArani:zeSitam abjasarga punaH vidhAtukAmasya vidhAtuH adhunA iha paJcasu AsyAM'ghikareSu abhikhyAbhikSA mAdhukarIsadRkSA / / 103 / / vyAkhyA-tuSAraniHzeSitaM = himasamApitam, abjasagaM = padmasRSTi, puna:= bhUyaH, vidhAtukAmasya = sraSTukAmasya, vidhAtuH = brahmadevasya, adhunA = idAnIm, iha = damayantyAm adhikaraNe, paJcasu = paJcasaMkhyakeSu, AsyA'dmikareSu = mukhacaraNahasteSu, abhikhyAbhikSA = zobhAyAcanA, mAdhukarIsadRkSA = madhukara Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sarga: bhikSAsadRzI, astIti zeSaH / damayantyA mukhAdyavayavapaJcake yAvatI zobhA sA pacheSu nAstIti bhAvaH // 103 / / __ anuvAdaH-pAlAse naSTa kI gaI kamalasRSTikI phira racanA karane kI icchA karanevAle brahmAjIkI abhI damayantImeM mukha, do caraNoM aura do hAthoMmeM isa taraha pA~ca avayavoMmeM zobhAkI bhikSA madhukarI bhikSAke sadRza hai / / 103 / / / TippaNI -tuSAraniHzeSitaM - tuSAreNa niHzeSitaH, tam ( tR0 ta0) / abjasargam = abjAnAM sargaH, tam (Sa0 ta0) / vidhAtukAmasya = vidhAtuM kAmo yasya, tasya ( bahu0), "tuM kAmamanasorapi" isase makArakA lopa / AsyA'jrikareSu = AsyaM ca anrI ca karau ca AsyA'ghrikarAH, teSu ( dvandva0 ) / "adhikaraNatAvattve ca" isase dravyako saMkhyAke jJAnameM samAhAradvandvakA niSedha / abhikhyAbhikSA=abhikhyAyA bhikSA (Sa0 ta0), "abhikhyA nAmazobhayoH" ityamaraH / mAdhukarIsadakSA = madhukarANAm iyaM madhukarI, ( madhukara+aNa+DIp ) / madhukara (bhramara ) jaise aneka puSpoMse rasa ikaTThA karatA hai, vaise hI pA~ca gRhoMse mAMgakara lAI huI bhikSAko "mAdhukarI" kahate haiM / mAdhukaryA sadRzI mAdhukarIsadakSA (tR0 ta0 ), "dazeH vasazca vaktavyaH" isase vasa pratyaya / damayantIke mukha, caraNa aura hAtha kamalake samAna haiM yaha bhAva hai // 103 // eSyanti yAvadgaNanAddigantAnnapAH smarAtAH zaraNa praveSTum / ime padA'bje vidhinA'pi sRSTAstAvatya evA'gulayo'tra rekhAH // 104 / / anvayaH-smarA''rtA nRpA ime padA'bje zaraNe praveSTuM yAvadgaNanAt digantAt eSyanti, atra tAvatya eva agulayo rekhAH sRSTAH // 104 // vyAkhyA - smarArtAH = kAmapIDitAH, napA:- rAjAnaH, ime = sannikRSTasthe, padAbje = caraNakamale, damayantyA iti zeSaH / zaraNe = rakSakarUpe, praveSTuM = pravezaM kartu, yAvadgaNanAt = yAvatsaMkhyAkAt, digantAt = Aza'ntAt, eSyanti = AgamiSyanti, atra = anayoH padA'bjayoH, tAvatya eva = tatsaGkhyA eva, aGgulayaH = caraNA'gulirUpAH, rekhA = lekhAH, sRssttaa:nirmitaaH|| 104 // anuvAdaH -- kAmase pIDita rAjAloga damayantIke ina caraNakamaloMmeM zaraNa pAneke lie jina-jina dizAoMse AyeMge damayantIke caraNa kamaloMmeM utanI hI uMgaliyA~ brahmAjIne rekhArUpameM banAI // 104 / / Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-smarA''rtAH = smareNa ArtAH ( tR0 ta0 ) / padAbje = pade abje iva, te ( upmit0)| praveSTu pra+viz+tumun / yAvadgaNanAt = yAvatI gaNanA yasya, tasmAt ( bahu0 ) / digantAt = dizAm antaH, tasmAt (Sa0 ta0 ) / jAtimeM ekavacana hai| sRSTAH = sRja+kta+ jas / svayaMvarake lie AnevAle rAjAoMke AgamanasthAnabhUta dizAoMkI saMkhyAsUcaka damayantIke caraNakamaloMkI daza u~galiyAM brahmAjIne banAIM, yaha bhAva hai| isa padya meM utprekSA alaGkAra hai // 104 // priyAsakhIbhUtavato mudedaM vyadhAdvidhiH sAdhudazatvamindoH / etatpadacchadmaparAgapAsobhAgyabhAgyaM kathamanyathA syAt // 15 // anvayaH-vidhiH priyAsakhIbhUtavataH indoH idaM sAdhudazatvaM mudA vyadhAt / anyathA ( asya ) etatpadacchadmasarAgapadmasaubhAgyabhAgyaM kathaM syAt ? // 105 // vyAlyA-vidhiH - vidhAtA, priyAsakhIbhUtavataH = priyAyA: ( damayantyAH ) sakhIbhatavataH ( sahRdbhutaspa ), indoH = candrasya, idam = etat, sAdhudazatvaM = samIcInA'vasthatvaM, mudA = harSeNa, vyadhAt - vihitavAn / anyathA = sAdhudazatvavidhAnA'bhAve / ( asya = candrasya / etatpadacchamasarAgapadmasaubhAgyabhAgyaM = damayantIcaraNavyAja-raktakamala-saundaryabhAgadheyaM, kathaM = kena prakAreNa, syAt = bhavet / anyathA etaccaraNazoNasarojasAdRzyaM candrasya kathaM syAditi bhAvaH // 105 // ___ anugadaH - brahmAjIne damayantIke mitrabhUta candrakI isa uttama avasthAko harSase bnaayaa| nahIM to damayantIke caraNake bahAnese raktakamalake samAna saundaryako pAnekA bhAgya candramAkA kaise hotA ? // 105 // TippaNI-priyAsakhIbhUtavataH = asakhA sakhA yathA sampadyate tathA bhUtavAn iti sakhIbhUtavAn, sakhi+cci + bh + ktavatu+ su / priyAyAH sakhIbhUtavAn, tasya (pa0 ta0 ) "priyAnasakhIbhUtavata:" aisA pATha nArAyaNapaNDitase sammata hai, usakA artha priyAke nakha bane hue, indoH = candrakA yaha artha hai / sAdhudazatvaM : sAdhvI dazA yasya saH (bahu0 ), tasya bhAvaH, tad, sAdhudaza+tva+ am / vyadhAt = vi+ dhAJ + luGa+ tip / etatpadacchadmasarAgapadmasaubhAgyabhAgyam etasyAH padam ( 10 ta0 ), tat chadma ( chalam ) yasya tat ( bahu0 ) / rAgeNa ( lauhityena ) sahitaM sarAgaM ( tulyayogabahu0 ), tacca tatpadma sarAgapadmam ( ka0 dhA0 ) / etatpadacchadma ca tat sarAgapadma ( raktakamalam ), ka0 dhA0 / Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH 171 tasya saubhAgyam (50 ta0 ), tasmin bhAgyam ( sa0 ta0 ) / isa padyameM apaha nuti alaGkAra hai // 105 // yazaH padAguSThanakho mukhaM ca biti pUrNenucatuSTayaM yaa| kalAcatuHSaSTirupetu vAsa tasyAM kathaM subhravi nAma nA'syAm // 106 // anvayaH-yA yazaH padAGguSThanakhau mukhaM ca pUrNenducatuSTayaM bibharti, tasyAm asyAM subhruvi kalAcatuHSaSTiH vAsaM kathaM na upatu nAma ? ( upatu eveti bhAvaH ) / vyAkhyA-yA = subhraH, damayantI, yazaH = kIrtiH, padAGguSThanakhau = caraNA'GguSThanakharI, mukhaM ca = vadanaM ca, itthaM pUrNenducatuSTayaM = SoDazakalacandracatuSkaM, bibharti = dhArayati, tasyAM = tAdRzyAm, asyAM = sannikRSTasthAyAM, subhruvi = damayantyAM, kalAcatuSTayaM = SoDazabhAgacatuSka, vidyAcatuSkaM ca vAsaM = nivAsaM, kayaM = kena prakAreNa, na upatu = na prApnotu, nAmeti prasiddhau / upatu eveti bhAvaH / candracatuSTaye praticandraM SoDazakalatvAccatuSTayakalAsampattiriti bhAvaH // 106 // ____ anuvAdaH-jo ( damayantI ) kIrti, donoM caraNoMke do aMgUThoMke do nakha aura mukha isa prakAra cAra pUrNa candroMko dhAraNa karatI hai vaisI isa sundarImeM causaTha kalAeM kaise vAsa nahIM kareM ? ( kareMgI hI ) / / 106 // TippaNI padA'GguSThanakhau = padayoH aGguSThI (Sa0 ta0 ), tayornakho (Sa0 ta0 ) / pUrNenducatuSTayaM = pUrNAzca te indavaH ( ka0 dhA0 ) / teSAMcatuSTaya, tat ( Sa0 ta0 ) subhruvi = zobhane dhruvauH yasyAH sA subhrUH, tasyAm ( bahu0 ) kalAcatuHSaSTiH = caturadhikA SaSTiH (mdhympd0)| kalAnAM catuHSaSTiH (Sa0 ta0 ) / "kalA tu SoDazo bhAgaH" ityamaraH / damayantIkI kIrti, pairoMke do aguSThoMke do nakha aura mukha ina cAra candroMmeM pratyekameM solaha kalAoMke honese unameM causaTha kalAeM haiM yaha bhAva hai| isa padyameM nRtya gIta Adi kalAeM aura candra kI kalAeM ina donoMkA abheda adhyavasAya honese atizayokti alaGkAra hai // 106 // sRSTAtivizvA vidhinaiva tAvattasyA'pi nItopari yovanena / vaidagdhyamadhyApya manobhuveyamavApitA vAkpathapArameva // 107 // anvayaH- iyaM tAvat vidhinA eva ativizvA sRSTA, ( atha ) yauvanena tasva api upari nItA, atha ) manobhruvA vaidagdhyam adhyApya vAkpathapAram eva avApitA // 107 // Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAsyA-iyaM = damayantI, tAvat = Adau, vidhinA eva = brahmaNA eva, ativizvA = vizvA'tizAyinI, sRSTA = racitA, atha, yauvanena = tAruNyena, tasya api = vizvA'tizAyitvasya api, upari = UrdhvasthAne, nItA = prApitA, tato'pyutkarSa prApiteti bhAvaH / atha manobhuvA - kAmadevena, vaidagdhyaM = pragalbhatAm, adhyApya = zikSayitvA, vAkpathapAram eva = vacanamArgaparatIram eva, vAgagocaratAmeveti bhaavH| avApitA % prApitA, ataH sAkalyena kathaM varNayituM zakyeti tAtparyam / / 107 // anuvAda:-isa damayantIko brahmAjIne pahale hI lokakA atikramaNa karanevAlI banAyA, tAruNyane usase bhI Upara uThAyA, anantara kAmadevene pragalbhatAko sikhAkara vacana mArgake bhI dUra sthAnameM pahuMcA diyA // 107 / / TippaNI- ativizvA = vizvam atikrAMtA, "atya.dayaH krAMtAdyarthe dvitIyayA" isase samAsa / vaidagdhyaM = vidagdhasya bhAvaH karma vA, tat vidagdha SyaJ + am| adhyApya = adhi+ AG + i + Nic + ktvA ( lyap ) / vAkpathapAraM = vAcaH panthAH vAkpathaH ( SaSThIta0, samAsAnta apratyaya ) / tasya pAraM, tat (10 ta0 ), avApitA = ava+Apa+ Nic + kta+TAp + su / isa padyameM damayantIrUpa eka vastukA aneka dharmoM meM sambandhakA kathana honese paryAya alaGkAra hai / / 107 // iti sa cikurAdArabhyatA nakhA'vadhi varNayan / hariNaramaNInetrAM citrA'mbudho trvntrH| hRdayabharaNodvelA''nandaH sakhovRtabhImajA nayanaviSayIbhAve bhAvaM dadhAra dharA'dhipaH // 108 // anvayaH-iti sa dharA'dhipaH hariNaramaNInetrAM cikurAt Arabhya nakhA'vadhi varNayan citrA'mbudhau taradantaraH hRdayabharaNodvelA''nandaH sakhIvRtabhImajAnayanaviSayIbhAve bhAvaM dadhAra // 108 // ___ vyAkhyA- iti = itthaM, saH = prasiddhaH, dharA'dhipaH = rAjA nala:, hariNaramaNInetrAM = mRgInayanAM damayantI, cikurAt = kezakalApAt, Arabhya = upakramya, nakhA'vadhi = padA'GguSThanakhA'ntaM, varNayan = prazaMsan, citrA'mbuvau = AzcaryasAgare, taradantaraH = plavamAnA'ntaHkaraNaH, tathA hRdayabharaNodvelA''nandaH = hRtpUraNaniHsImaharSaH san, sakhIvRtabhImajAnayanaviSayIbhAve = vayasyAparivRta Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamaH sargaH bhaimInayanagocaratve, bhAvam = abhiprAyaM, dadhAra = dhRtavAn, sakhIvRtadamayantIda. rzanapathaM prAptuM cakama iti bhAvaH // 10 // ___ anuvAdaH- isa prakAra rAjA nalane mRgIke samAna netroMse yukta damayantIko kezakalApase zurUkara caraNoMke nakhoMtaka varNana karate hue Azcaryasamudra meM DUbanevAle antaHkaraNase yukta aura hRdayameM bhara jAnese behada harSavAle hokara sakhiyoMse ghirI huI damayantIke netroM meM pratyakSa honeke lie irAdA kiyA // 108 // ___ TippaNI -- dharA'dhipaH = dharAyA adhipaH ( Sa0 ta0 ) / hariNaramaNInetrAM = hariNasya ramaNI ( 10 ta0 ), tasyA iva netre yasyAH, tAm ( vyadhika0 bhu0)| nakhA'vadhi = nakhA avadhaya: yasmin ( karmaNi ) bahu0, tadyathA tathA ( kri0. vi0 ) / varNayan = varNa+Nic + laT ( zatR )+su / citrA'mbudhau = citram eva amdudhiH, tasmin ( rUpaka0 ) / taradantaraH = tarat antaram ( anta:karaNam ) yasya saH ( bahu0 ) / hRdayabharaNodvelA''nandaH = hRdaye bharaNam ( sa0 ta0) / velAm utkrAMta:udvela:, "atyAdayaH kAMtAdyartha dvitIyayA" isase samAsa / hRdayabharaNAt udvela: ( pa0 ta0 ), tAdRza Anando yasya saH ( bahu0 ) sakhIvRta bhImajAnayanaviSayIbhAve = sakhIbhiH vRtA ( tR0 ta0), sA cA'sau bhImajA (ka0 dhA0 ) / aviSayo viSayo yathA saMpadyate bhAvaH viSayIbhAvaH, viSaya + vi+bhAva + su / bhImajAyA nayane ( 10 t0)| bhImajAnayanayoviSayI bhAva: tasmin (10 t0)| dadhAra = dhRJ +liT + tip ( nnl)| isa padyameM rUpaka aura upamAkI saMsRSTi hai| hariNI chanda hai, usakA lakSaNa hai-"rasayugahayansau mrau slau go yadA hariNI tadA / " // 108 // zrIharSa kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH sutaM zrIhoraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / goDorvIzakulaprazastibhaNitibhrAtaryayaM tanmahA ___ kAvye cAruNi naiSadhIyacarite sargo'gamatsaptamaH // 10 // anvayaH-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIra: zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacayaM yaM zrIharSa sutaM supuve / goDorvIzakulaprazastibhaNitibhrAtari cAruNi naiSadhIyacarite tanmahAkAvye saptamaH sargaH agamat / / 109 // . . vyAkhyA ... kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH = paNDitazreSThazreNIkirITabhUSaNamaNiH, zrIhora: = zrIhIranAmakaH, mAmalladevI ca = mAmalladevInAmnI ca, jitendriyacayaM = vazIkRtahaSIkasamUha, yaM, zrIharSa = zrIharSanAmakaM, sutaM - Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam putraM, suSuve = janayAmAsa / gauDorvIzakulaprazastibhaNitibhrAtari = gauDorvIzakulaprazastibhaNitinAmakaracanAsahaje, cAruNi = manohare, naiSadhIyacarite = naiSadhIyacaritanAmake, tanmahAkAvye = zrIharSabRhatkAvye, saptamaH = saptAnAM pUraNaH sargaH = adhyAyaH, agamat = gataH, samApta ityarthaH // 109 // ___ anuvAdaH-zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake bhUSaNa hIreke samAna zrIhIra nAmaka paNDita aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jisa zrIharSa nAmake putrako utpanna kiyaa| "gauDo:zakulaprazastibhaNiti" nAmaka racanAke bhAI manohara naiSadhIyacarita nAmaka unake mahAkAvyameM saptama sarga pUrNa huA // 109 // TippaNI-adhikAMzasya-vyAkhyAtatvAsaMkSepeNa vyAkhyA kriyate / gauDorvIzakulaprazastibhaNitibhrAtari = gauDorvIzakulaprazastibhaNiterdhAtA, tasmin ( 10 ta0 ) tanmahAkAvye = tasya mahAkAvyaM, tasmin (Sa0 ta0 ) / saptamaH = saptAnAM pUraNaH saptan + DaT ( maT ) + su / agamat = gam + luG+cli ( aG)+ tim // 109 // iti zrIzeSarAjazarmapraNItAyAM candrakalAsbhikhyAyAM naiSadhIyacaritavyAkhyAyAM saptamaH sargaH smaaptH| OM tatsat / Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH yaH prerayatyanizameva sataH svadharma vRSTayAdinA'vati samaSTijaneSTijAtam / AmnAyabhAjamakaronmuniyAjJavalkyaM taM bhAsvaraM sanati bhAskaradevamIDe / athA'dbhutenA'stanimeSamudramunnidraromANamamuM yuvAnam / dRzA papustAH sudRzaH samastAH sutA ca bhomasya mahImaghonaH // 1 // anvaya:-atha adabhutena astanimeSamudram unnidraromANaM yuvAnam amuM tAH samastAH sudRzaH mahImaghono bhImasya sunA ca dRzA papuH // 1 // vyAkhyA-atha = nalaprAdurbhAvA'nantaram, adabhutena = vismayena, damayantIsAkSAtkArajanyeneti zeSaH / astanimeSamudraM = ninimeSam, unnidraromANaM = hRSTalomAnaM, yuvAnAM = taruNaM, amuM = nalam pUrvoktavizeSaNatrayasya rUpAntarapariNAmaH kAryaH, tatazca -astanimeSamudrAH = ninimeSAH, unnidraromANaH = hRSTalomAnaH, yuvatayaH = taruNyaH / tA: = pUrvoktAH, samastAH = sakalAH, sudRzaH = sundaranayanAH, sabhAsadaH / mahImaghonaH = bhUmahendrasya, bhImasya, sutA ca = putrI ca, damayantI ceti zeSaH / dazA = dRSTayA, papuH = pItavatyaH // 1 // ___ anuvAdaH-nalakA prAdurbhAva honeke bAda damayantIke sAkSAtkArase utpanna Azcaryase nimeSarahita, romAJcayukta javAna nalako una saba sabhAstha sundariyoMne aura pRthvIke indra' bhImakI putrI ( damayantI ) ne bhI netrase pAna kiyA ( dekhaliyA) // 1 // ___ TippaNI - astanimeSamudram = nimeSANAM mudrA (50 ta0), astA nimeSamudrA yasya, tam ( vahu0 ) / unnidraromANam = unnidrANi romANi yasya, tam ( vahu0 ) / dUsare pakSameM--vibhakti aura vacanakA pariNAma kara astanimeSa. mudrAH = nala ke sAkSAtkArase Azcaryase nimeSarahita, unnidraromANaH = romAJcayukta isa taraha "sudRzaH" ke vizeSaNa, sudRzaH = zobhane dRzau yAsAM tAH ( bahu0 ) papuH = pA+ liT +jhi ( us ) / isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai / isa sargameM chanda prAyaH upajAti hai // 1 // Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kiyaccira devatabhASitAni nihotumenaM prabhavantu nAma / palAlajAlaiH pihitaH svayaM hi prakAzamAsAdayatokSuDimbhA // 2 // anvayaH-devatabhASitAni kiyacciram enaM nihrotuM prabhavantu nAma / ( tathA hi ) palAlajAlaH pihitaH ikSuDimbhaH svayaM prakAzam AsAdayati hi // 2 // vyAkhyA-daivAbhASitAni = indrAdidevavAkyAni, kiyacciraM = kiyantaM bahukAlam, enaM = nalaM, nihotuma = AcchAdayituM, prabhavantu = zaknuvantu, nAma = khalu, bahu kAlaM yAvat nihnotuM na prabhavanti iti bhAvaH / tathA hi-palAlajAla: = niSphalabIhikANDasamUhai:, pihitaH = AcchAditaH rakSaNArthamiti zeSaH / ikSuDimbhaH= rasAlaprarohaH, svayaM = svata eva, prakAzaM = prAdurbhAvam, AsAdayati prApnoti, hi = nizcayena / ikSvaGakurasyeva atiprauDharAgasya kAmino'pi vikAro durvAra iti bhAvaH // 2 // anuvAdaH-indra Adi devatAoMke vAkya ( antardhAna siddhirUpa ) kitanI derataka ina ( nala ) ko chipA sakeMge / puAlase DhakA huA gannekA aGkura apane Apa prakAzako prApta karatA hai // 2 // TippaNI-devatabhASitAni = devatAnAM bhASitAni ( Sa0 ta0 ) / kiyaciram = atyantasaMyogameM dvitItA / nihnotuM = ni upasargapUrvaka "hraG apanayane" isa dhAtuse tumun / prabhavantu = pra+bhU+loT + jhi, saMbhAvanAmeM loT / palAlajAla: = palAlAnAM jAlAni, taH (10 ta0 ) / pihitaH = api +dhA+ktaH, bhAgurike matase 'api' ke akArakA lopa / ikSuDimbhaH = ikSo:DimbhaH (10 ta0) isa padya meM nala aura ikSuDimbhakA bimba-pratibimbabhAvase samAna dharmake nirdezase dRSTAnta alaGkAra hai // 2 // apAGgamapyApa dRzorna razminalasya bhaimImabhilaSya yAvat / smarA''zugaH subhra vi tAvadasyAM pratyaGgamApuGkhazikha mamajja // 3 // anvayaH-asya dRzo: razmiH bhaimIm abhilaSya yAvat apAGgam api na Apa, tAvat eva smarA''zugaH asyAM subhravi pratyaGgam ApuGkhazikhaM mamajja // 3 // . vyAkhyA -asya = nalasya, dRzoH = netrayoH, razmiH = dIptiH, bhaimI = damayantIm, abhilaSya = kAmayitvA, yAvat = yatkAlam, apAGgam api = netrA'ntadezam api, na Apa = na prApa, bhaimI tu nApeti kimu vaktavyamiti bhAvaH / tAvat eva = tatkAlam eva, smarA'zugaH - kAmabANaH, asyAM = Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH . sannikRSTasthAyAM, sudhruvi = sundayA~ damayantyAM, pratyaGga = pratyavayavam, ApuGgazikhaM - samUlA'na, mamajja = magnaH / / 3 // anuvAda:-nalake netroMkI kiraNa damayantIko abhilASa kara jabataka netraprAntataka bhI nahIM pahuMcI tabataka kAmadevakA bANa damayantIke pratyeka aGgameM mUlake agrabhAgataka ghasa gayA / / 3 // TippaNI-abhilaSya = abhi + laS + ktvA (lyap ) / smarA''zugaH = smarasya AzugaH ( Sa0 ta0 ) / surghavi = zobhane dhruvau yasyAH sA, tasyAma ( bahu0 ) / pratya lam aGgam aGgam ( vIpsAmeM avyayIbhAva ) / ApuGkhazikhaMpuGkhasya zikhA (Sa0 ta0 ) / puGkhazikhAma A, ( abhividhimeM avyayIbhAva ) mamajja-masja + liT + tip ( Nala ) / isa padyameM dRSTipAta aura smarapAtarUpa kAraNoMke paurvAparyakA bhaGga honeye atizayokti alaGkAraM hai // 3 // yadakrama vikramazaktisAmyAdupAcara dvAvapi pazcabANaH / cakre na vaimatyamamuSya kasmAd bANeranaddhivibhAgabhAgbhiH // 4 // anvayaH-paJcabANaH dvau api akramaM vikramazaktisAmyAt yat upAcarata, tat amuSya ana vibhAgabhAgbhiH bANaH vaimatyaM kasmAt na cakre ? // 4 // vyAkhyA .. paJcavANaH = viSamazaraH, kAmaH / dvau api = bhaimInalau api, akramaM = kramarahitaM, yugapaditi bhAvaH / vikramazaktinAmyAt = parAkramasAmarthyasAmyam avalambya, yat, upAcarat-upacaritavAn, viSamagiryugapat ubhAvapyavaiSamyeNa prahRtavAniti bhAvaH / amuSya = kAmadevasya, anAddhavibhAgabhAgbhiH = azakyasamavibhAgairiti bhAvaH / bANaH = zaraiH, vaimatyaM = vimatiH asammatiriti bhAvaH, kasmAt kAraNAt, na cakre = na kRtam, mahaccitramiti bhAvaH // 4 // - anubhadaH-pA~ca bANoMvAle kAmadevane damayantI aura nala donoMko hI binA kramake arthAt eka hI bAra parAkramase sAmarthyakA avalambana kara jo prahAra kiyA / usa kAraNase kAmadevake samavibhAga na ho sakanevAle bANoMne asammati kyoM nahIM prakAzita kI ? Azcarya hai / / 4 / / TippaNI-paJcabANaH = paJca bANA yasya saH ( bahu0 ) / akramam avidyamAnaH kramaH yasmin ( karmaNi, bahu0 ) tadyathA tathA ( kri0 vi0 ) / vikramazaktisAmyAt-vikrameNa zaktiH (tR0 ta0 ) / tasyAH sAmyaM, tasmAt pa0 ta0, vikramazaktisAmyam avalabya, "lyabalope karmaNyadhikaraNe ca" isase lyapke lopameM . 12 nai0 a0 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pnycmii| upAcarat = upa+ AG +ca+laG + tip / anarhArddhavibhAgabhAgbhiH = addhaM ca tat arddham arddhArddham ( ka0 dhA0 ) / aAddhaM cA'sau vibhAgaH addhivibhAgaH (ka0 dhaa0)| arddhArddhavibhAgaM bhajanti iti addhivibhAgabhAjaHardhA vibhAga + bhaj + Nvi+jasa / na ardhArddhavibhAgabhAjaH, taiH ( nj0)| kAmadevake bANa aravinda Adi pA~ca haiM jo ki viSama haiM ata eva unakA samavibhAga nahIM kiyA jA sakatA hai yaha bhAva hai| vaimatyaM = viruddhA matiryasya sa vimatiH ( baha0 ) / vimaterbhAvaH, vimati+Sya + su / cakre = kR+liTa ( karmameM ) + ta (ez) / isa padyameM kAmadevake viSama bANoMse nala aura damayantI donoMmeM sama-prahArake virodhakA kAmadevakI mahimAse samAdhAna honese virodhAbhAsa alaGkAra hai // 4 // tasminna lo'sAviti sA'nvarajyat kSaNaM kSaNaM kveha sa ityudAsta / puraH sma tasyAM valata'sya citta dUtyAdanenA'tha punarvyavati // 5 // anvayaH sA tasmin aso nala iti kSaNam anvarajyat, punaH sa iha kva iti kSaNam udAsta / atha asya citta, puraH tasyAM valate sma, punaH dRtyAta anena nyati // 5 // dhyAlyA-sA = damayantI, tasmin = puMsi, aso = ayaM, nala iti = naiSadha iti, kSaNaM = kaMcitkAlam, anvarajyat = anurakA abhavat etena harSaH sUcitaH / punaH = bhUyaH, sa. - nala:, iha = asmin sthAne, rAjakumAryantaHpura iti bhAvaH, kva = kutra, iti = asambhAvanayA, kSaNaM = kazcitkAlam, udAsta = udAsInA sthitA / etena viSAdaH sUcitaH / atha nalasya damayantyAM bhAvazAntimAha-- atha = anantaram, asya = nalasya, cittaM = manaH, puraH = prathama, tasyAM = damayantyAM, valate sma = cacAla, caJcalaM babhUveti bhAvaH / eSA harSoktiH / puna: = bhUyaH, dUtyAt = devadautyAddhetoH, anena = nalacittena, nyavati = parAvRttam / dautyAdrAjaputryAH praNaye yogyatA'bhAvaM vicArya nivRttamiti bhAvaH / eSA viSAdoktiH / anayoranurAgastu sAkalyena samutpanna iti bhAvaH // 5 // anuvAdaH-- damayantI usa puruSameM "ye nala haiM" aisA vicAra kara kucha samaya taka anurakta huIM, phira ve vahAM kaise AyeMge aisA vicAra kara kucha samayataka udAsIna ho giiN| taba nalakA citta pahale damayantIme caJcala huA, phira duta. bhAvake kAraNa ruka gayA / / 5 // Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 179 TippaNI--kSaNam =atyanta sayogameM dvitIyA / anvarajyat anu+rajja+ laG+ tip / damayantI haMsa Adike mukhase sune gaye nalake rUpakA sAdRzya dekhakara ye puruSa nala haiM aisA samajhakara anurakta huI yaha tAtparya hai / udAsta ud+Asa + laG+ta / rAjasainikoMse surakSita kanyAke antaHpurameM nalakA AnA kaise saMbhava hogA yaha samajhakara ve udAsIna huiiN| isI taraha nala bhI damayantIko dekhakara pahale harSase bahuta caJcala hue, pIche apane dautyake kAraNa bhaimIkI prAptikI asaMbhAvanAsa khinna hue yaha bhAva hai // 5 // kayA cidAlokya nalaM lalajje, kayA'pi taddhAsi havA mmjj| taM kA'pi mene smarameva kanyA, bheje manobhUvazabhUyamanyA // 6 // anvayaH kayAcit nalam Alokya lljje| kayA'pi tadbhAsi hRdA mamajje / kA'pi kanyA taM smaram eva mene / anyA manobhUvazabhUyaM bheje // 6 // : vyAkhyA - atha bhaimIsakhInAmapi zRGgArabhAvAnAha-kayAciditi / kayAcit = kanyayA, nala = naiSadham, Alokya = dRSTvA, lalajje = ljjitm| kayA'pi = kanyayA, tadbhAsi = nalasaundarya, hRdA = antaHkaraNena, mamajje - nimagnam / tanmayatvaM bhAvitamiti bhAvaH / kA'pi = kAcit, kanyA = kumArI, taM = nalaM, smaram eva = kAmadevam eva, mene = jJAtavatI, iti vismayoktiH / anyA = aparA kanyA, manobhUvazabhUyaM = kAmavazatvaM,bheje = zritavatI, etena autsukyaM gamyate // 6 // anuvAda:-koI kanyA nalako dekhakara lajjita huii| koI kanyA nalake saundarya meM antaHkaraNase Dva gaI / kisI kanyAne unheM kAmadeva hI jAnA aura koI kumArI kAmadevake vazIbhUta ho gaI // 6 // TippaNI-lalajje = lasja+liT ( bhAvameM )+ta ( ez ) / tadbhAsi %D tasya bhAH, tasyAm (10 ta0 ) / hRdA = karagarne tRtIyA / mamagje - masja+ liT / bhAvameM + ta ( ez ) / mene = mana+liT +ta ( ez ) / manobhUvazabhUyaM = vazasya bhAvo vazabhUyaM, vaza+bhU + kyap + su / "bhuvo bhAve" isase kyap / manobhuvo vazabhUyaM, tat ( 10 t0)| bheje = bhaja+liT +ta ( ez ) // 6 // kastvaM kuto veti na jAnu zekustaM praSTumadhyapratibhA'sibhArAt / . uttasthurabhyusthitivAJchayeva nijA'bhanAnnakarasAH kRzAGgavaH // 7 // Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 _ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anvayaH .. kRzAGgayaH ekarasAH ( satyaH) apratibhA'tibhArAt taM ka: tvaM ? kuto vA iti praSTum api jAtu na zekuH / ( kiJca ) abhyutthitivAJchayA iva nijA''sanAt na uttasthuH // 7 // vyAkhyA-kRzA'GgayaH = tanvaGgayaH, striyaH / ekarasAH - ekA'nurAgAH AnandarasaparavazAH satyaH, ata eva apratibhA'tibhArAt = aprAgalbhyAtibAhulyAt, taM = nalaM, kaH = kinAmA, tvaM, kuto vA = kasmAt sthAnAdvA, AgataH, iti = evaM, praSTum api = anuyoktum api, jAtu = kadA'pi, na zekuH = na prababhUvuH, kiJca abhyutthitivAJchayA iva = pratyutthAnecchayA iva, nijA''sanAtasvopavezanasthAnAt, na uttasthuH = na utthitAH, tasya tejovizeSAnmanasavottasthariti bhAvaH // 7 // ___ anuvAdaH - kRza zarIravAlI kumAriyAM Anandarasake paravaza hotI huI pratibhAke atyanta abhAvase nalako "tuma kauna ho ? athavA kahA~se Aye ho ?" isa taraha prazna bhI nahIM kara sakI, abhyutthAnakI icchAse apane Asanase nahIM uThoM ( unake vizeSa tejase manase hI utthiiN| ) // 7 // TippaNI-kRzAGgayaH = kR zAni aGgAni yAsAM tAH ( bahu0 ) / ekarasA: = eko raso yAsAM tAH ( bhu0)| apratibhA'tibhArAt = na pratibhA ( naJ0), tasyA atibhAraH, tasmAt ( 10 ta0 ) / praSTum = praccha+tumun / zekuH = zak + liT + jhi ( us ) / abhyutthitivAJchayA = abhyutthitervAJchA, tayA ( 10 t0)| nijA'sanAt = nijaM ca tat Asan, tasmAt (ka0 dhA0) uttasthuH - ud + sthA+liT + jhi ( us ) // 7 // svAcchandyamAnandaparamparANAM bhaibhI tamAlokya kimpyvaap| mahArayaM nijhariNIva vArAmAsAtha pArAdharakelikAlam // 8 // anvayaH- bhaimI tam Alokya kimapi AnandaparamparANAM svAcchandyaM nirjhariNI dhArAdharakelikAlam AsAdya vArAM mahArayam iva avApa // 8 // ___ vyAkhyA - bhaimI = damayantI, taM = nalam, Alokya = dRSTvA, kimapi = anirvAcyam, AnandaparamparANAM = harSasantatInAM, svAcchandyam = ucchaGkhalatvaM, nirjhariNI = girinadI, dhArAdharakelikAlaM = meghakrIDAsamaya, varSAkAlamiti bhaavH| AsAdya = prApya, vArAM = jalAnAM, mahArayam iva % vegA'tizayam iva, avApa % prApa // 8 // Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 181 anuvAdaH-jaise parvatakI nadI varSAkAlako pAkara jalake mahAvegako pAtI hai, vaise hI dapayantIne bhI nalako dekhakara harSa paramparAoMkI anirvAcya svacchandatAko pA liyA // 8 // TippaNI-AnandaparamparANAm = AnandAnAM paramparA, tAm (pa0 t0)| svAcchandyaM = svacchandasya bhAvaH svAcchandyaM, tat, svacchanda + Syan + am / "svacchando niravagrahaH" ityamaraH / dhArAdharakelikAlaM = keleH kAla: ( pa0 ta.) dhArAdharasya kelikAlaH, tam (Sa0 t0)| vArAm = "ApaH strI bhUmni, vAri salilaM kamalaM jalam / " ityamaraH / mahArayaM = mahAzcA'sau rayaH, tam (ka0 dhA0 ) // 8 // tatrava magnA yavapazyadane nA'syA'dRgasyAGgamayAsyadanyat / nAgdAsyavasya yadi buddhiSArAM vicchidya vicchidya cirAnnimezaH // 9 // anvayaH-asyA dRk asya yat aGgam agre apazyata, tat eva magnA (satI) anyat aGgaM na ayAsyat yadi, nimeSaH. cirAt ; vicchidya vicchidya buddhidhArAm asyai na adAsyat // 9 // vyAkhyA-asyAH = damayantyAH , dRk = dRSTi:, asya = nalasya, yat aGgam = avayavam, agre = prathamam, apazyat = dRSTavatI, tatra eva = tasmin aGga eva, magnA = nimagnA satI, anyat = aparam, aGga = nalasya avayavaM, na ayAsyat = na AgamiSyat, yadi = cet, nimeSaH = pakSamapAtaH, cirAt = cirakAlAt, vicchidya vicchidya = viramayya viramayya, buddhidhArAM = jJAna paramparAm, asya = dRze, na adAsyat = no vyatariSyat / nimeSakRtabuddhi vicchedAddamayantIdRSTenalasyA'GgAntaraprAptirna tu pUrvadRSTA'Ggasya vatRSNyeneti bhAvaH // 9 // anuvAdaH-damayantIkA nimeSa bahuta samayase ruka-rukakara unake netroMko jJAnadhArA na detA to unake netra nalake jisa aGgako dekhate the usImeM magnanimagna hokara dUsare aGgameM nahIM jAte the // 9 // TippaNI-ayAsyat = yA+ luG ( kiyA'tipattimeM )+ tip / vicchidya= vi+chid + ktvA ( lyap ) / buddhidhArAM = buddhardhArA, tAm (10 t0)| adAsyat = dA + luG ( kriyA'tipattimeM)+tip // 9 // dRzA'pi sA''liGgitamaGgamasya jagrAha naa'graa'vgtaa'ngghrsseH| aGgAntare'nantaramIkSite tu nivRtya saMsmAra na pUrvavRSTam // 10 // Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-sA dRzA AliGgitam asya aGgam agrA'vagatA'GgaharSeH na jagrAha,, anantaram aGgAntare IkSite tu nivRtya pUrvadRSTam aGgaM na sasmAra // 10 // vyAkhyA-sA = damayantI, dRzA = netraNa, aliGgitam = AzliSTa, prAptamiti bhAvaH, asya = nalasya, aGgam = avayavam, AgrA'vagatAGgaharSaH = pUrvagRhItA'vayavajanitA''nandaH, na jagrAha = no gRhItavatI, no jJAtavatIti bhAvaH / anantaraM = harSA'nubhavA'nantaram, aGgAntare - avayavAntare, IkSite tu - avalokite tu, nivRtya = parAvRtya, pUrvadRSTaM = prathamavilokitam, aGgam = avayava, na saMsmAra = na smRtavatI, nalasya tattadavayavaya lokottaratvAditi bhAvaH // 10 // anuvAdaH-damayantIne A~khoMse prApta nalake aGgako pahale dekhe gaye aGgase utpanna harSoM se nahIM dekhaa| anantara dUsare aGgake dekhe jAnepara lauTakara unhoMne pahale dekhe gaye aGgakA smaraNa nahIM kiyA // 10 // TippaNI-agrAvagatA'GgahaSaH = agre avagatAni ( sa0 ta0 ) tAni ca tAni aGgAni ( ka0 dhA0 ), teSAM harSAH, taiH (10 ta0 ) / jagrAha = graha + liT + tip ( Nal ) / aGgAntare = anyat aGgaM, tasmin ( rUpaka0 ) / pUrvadRSTaM = pUrva dRSTaM tat (supsupA0) / sasmAra = smR + liT +tip ( Nal ) / nalake pratyeka aGga lokottara the yaha bhAva hai // 10 // hitvakamasyA'paghanaM vizanto tadRSTirakSAntarabhuktisImAm / ciraM cakArobhayalAbhalobhAt svabhAvalolA gatamAgataM ca // 11 // anvayaH-svabhAvalolA tadRSTi: asya ekam apaghanaM hitvA aGgAntarabhukti sImAM vizantI ciram ubhayalAbhalobhAt gatam AgataM ca cakAra // 11 / / vyAkhyA svabhAvalolA = niHsargacaJcalA, tadRSTiH = damayantIdRk asya = nalasya, ekam, apaghanam = aGgaM, hitvA = tyaktvA, aGgAntarabhuktisImAm = avayavAntarabhogA'vadhim, avayavAntaradezamiti bhAvaH / vizantI = pravizantI, ciraM = bahukAlaparyantam, ubhayalAbhalobhAt = avayavadvayaprApti lolupatvAt, gataM = gamanam, Agamanam ca = Agati ca, cakAra = kRtavatI, ubhayorapyaGgayostathA ramaNIyatvAditi bhAvaH // 11 // anuvAdaH-svabhAvase caJcala vA satRSNa damayantIke netroMne nalake eka avayavako chor3akara dUsare aGgake sthAnameM praveza karate hue bahuta kAlataka donoM aGgoMke lAbhameM lobha honese gamana aura Agamana kiyA // 11 // Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTama: sargaH 183 TippaNI-svabhAvalolA = svabhAvena lolA ( tR0 ta0 ), svabhAvase caJcala vA satRSNa / "lolazcalasatRSNayoH" ityamaraH / tadRSTiH = tasyA dRSTiH (Sa0 ta0 ) / apaghanam = "apaghano'Ggam" isa sUtrase nipAtana, "aGgaM pratIko'vayavo'paghanaH" ityamaraH / hitvA-hA+ktvA / aGgA'ntarabhuktisImAm = anyat aGgama aGgAntaram ( rUpaka0), tasya bhuktiH (Sa0 ta0), tasyAH sImA tAm (Sa0 ta0 ) / vizantI = viza+ laT ( zatR )+GIp / ubhayalAbhalobhAt = ubhayorlAbhaH (10 ta0 ) ( samAsa ) vRttike viSayameM ubha zabdase ayac pratyaya / ubhayalAbhe lobhaH; tasmAt ( sa0 t0)||11|| nirokSitaM cA'GgamavIkSitaM ca dazA pibantI rabhasena tasya / samAnamAnandamiyaM vadhAnA viveda bhedaM na vidarbha subhraH // 12 // anvayaH - iyaM vidarbhasubhrUH tasya nirIkSitam anirIkSitaM ca aGgaM dRzA pibantI samAnam AnandaM dadhAnA bhedaM na viveda // 12 // vyAkhyA-iyam = eSA, vidarbhasubhrUH = vaidarbhI, damayantI, tasya = nalasya, nirIkSitaM = dRSTam, anirIkSataM ca = adRSTa ca, aGgam = avayavaM, dazA = netreNa, pibantI = dhayantI, tRSNayA pazyantIti bhAvaH / samAnaM = tulyam, Anandam = harSa, dadhAnA = dhArayantI, anubhavantIti bhAvaH / bhedaM = vizeSam idaM dRSTapUrvam, idam adRSTapUrvaM ceti vivekamiti bhAvaH, sarvasyA'pyanasyAnandajanakatvAditi tAtparyam, na viveda = no jJAtavatI // 12 // anugadaH-nalake dekhe gaye aura na dekhe gaye aGgako tRSNAte dekhatI huI samAna AnandakA anubhava karatI huI damayantIne yaha aGga dekhA gayA hai aura yaha aGga nahIM dekhA gayA hai aise bhedako nahIM samajhA // 12 // TippaNI vidarbhasubhraH= vidarbhANAM subhraH (10 ta0 ) / viveda = vida+ liTa +tipa (Nala ) / nalake samasta aGga tulya rUpase manohara honese Anandako utpanna karate the ataH damayantIko unake dekhe gaye aura na dekhe gaye aGgameM kucha bhI pharka mAluma nahIM huA yaha bhAva hai / upendravajrA chanda hai // 12 // sUkSme ghane neSaSakezapAze nipatya niSpandatarIbhavadbhyAm / tasyA'nubandhaM na vimocya gantumapAri tallocanakhaJjanAbhyAm // 13 // anvayaH-sUkSme ghane naiSadhakezapAze nipatya niSpandanarIbhavadbhayAM tallocanakhajanAbhyAM tasya anubandha vimocya gantuM na apAri // 13 // Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 . : neSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-sUkSme = tanIyasi, ghane = sAndre dRDhe ca, naiSadhakezapAze = nalakacakalApe, kezA'pabandhane ca, nipatya = nitarAM patitvA, niSpandatarIbhavadbhayAM = nizcalIbhavadbhayAM, damayantInetrapakSe vismayAt, khaJjanapakSe yantralagnAt hetoriti bhAvaH / tallocanakhajanAbhyAM = damayantInayanakhaJjarITAbhyAM, tasya = kezapAzasya, anubandhaM damayantInetrapakSe-Asakti, khaJjarITapakSe-bandhanam / vimocya% mocayitvA, gantuM = yAtuM, na apAri = na azAki // 13 // .. ___ anuvAdaH-jaise patale aura dRDha pAzake bandhanameM phaMsakara nizcala hotA huA khaJjana pakSI usa bandhanako choDakara nahIM jA sakatA hai usI taraha mahIna aura ghane nalake kezapAzameM par3akara nizcala hokara khaJjana pakSIke samAna damayantIke netra Asaktiko chor3akara nahIM jA sake ( lagAtAra usIko dekhate rahe) // 13 // TippaNI-naiSadhakezapAze = kezAnAM pAzaH ( Sa0 ta0 ), neSadhasya kezapAzaH, tasmin ( Sa0 ta0 ) / "pAzaH kacA'nte saGkA'rthaH, karNAnte zobhanA'rthakaH / kSatrAdyante ca nindA'rthaH, pAzaH pakSyAdibandhane // " iti vizvaH / nipatya = ni+pat + ktvA ( lyap ) / ni:pandatarIbhavadbhayAM = nirgataH spando yAbhyAM to nispandau ( bahu0 ) / atizayena nispandau nispandatarau, ( nispanda + tarap + au ) / anispandatarI nispandatarau yathA saMpadyete tathA bhavantau nispandatarIbha vantau, tAbhyAm ( nispandatara+cci+ bhU + laT ( zatR0 )+ bhyAm ) / tallocanakhaJjanAbhyAM = tasyA locane (Sa0 ta0 ) te eva khaJjanau, tAbhyAm ( rUpaka0 ) / vimocya = vi + muc+Nic + ktvA ( lyap ) / apAri = pAra+ luG ( bhAvameM)+ ta / isa padyameM zliSTa vizeSaNa rUpaka alaGkAra hai // 13 // bhUlokabharturmukhapANipAdapadamaiH parIrambhamavApya tasya / damasvasudRSTisarojarAjizciraM na tatyAja sabandhubandham // 14 // anvayaH-damasvasuH dRSTisarojarAji: bhUlokabhartuH tasya mukhapANipAdapadmaiH parIrambham avApya sabandhubandhaM ciraM na tatyAja // 14 / / vyAkhyA-damasvasuH = damayantyAH, dRSTisarojagajiH = netrakamalapaGktiH, bhUlokabhartuH = bhUmilokasvAminaH, tasya = nalasya, mukhapANipAdapadbhaH - vadanakaracaraNakamalaH saha, parIrambhaM = saMzleSam, avApya = prApya, sabandhubandhaM - samAnavAndhavA''sakti, ciraM = bahuMkAlaparyantaM, na tatyAja = no mumoca / Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __aSTamaH sargaH 185 snigdhA hi bAndhavazciramanAzliSya na muJcantIti bhAvaH / panatvajAtitvAt sabandhutvam / / 14 // ___ anuvAda:-damayantIke netrarUpa kamaloMne bhUlokake svAmI nalake mukha, hAtha aura caraNarUpa kamaloMke sAtha AliGgana ko pAkara samAna bandhukI Asaktiko bahuta samayataka nahIM chor3A // 14 // Tippago-damasvasuH = damasya svasA, tasyAH ( pa0 t0)| dRSTisarojarAjiH = dRSTaya eva sarojAni (rUpaka0), netra do hI haiM tathA'pi unakI darzanakriyAoMkA bahutva honese yahA~ bahuvacanakA prayoga kiyA gayA hai / dRSTisarojAnAM rAjiH (10 t0)| mukhapANipAdapadmaH = mukhaM ca pANI ca pAdau ca mukhapANipAdam (prANyaGga honese samAhAradvandva) / tat eva padmAni, taiH ( rUpaka0 ) / sabandhubandhaM = samAnAzca te bandhavaH sabandhavaH ( karma0 ), "jyotirjanapadarAtrinAbhinAmagotrarUpasthAnavarNavayovacanabandhuSu" isa sUtrase samAna zabdakA 'sa' bhAva / sabandhUnAM bandhaH, tam (10 ta0 ) / tatyAja = tyaja+liT +tip (Nal ), bichur3e hue bandhu samAgama honepara bahuta samayataka AliGgana nahIM chor3ate haiM / damayantIne bahuta samayataka nalake mukha, pANi, caraNoMko dekhA yaha abhiprAya hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 14 // tatkAlamAnandamayI bhavantI bhavattarA'nirvacanIyamohA / sA muktasaMsArivazArasAbhyAM dvisvAdamullAsamabhukta mRSTam // 15 // anvayaH-tatkAlam AnandamayI bhavantI bhavattarA'nirvacanIyamohA sA muktasaMsAridazArasAbhyAM dvisvAdaM mRSTam ullAsam abhuGkta // 15 // vyAkhyA-tatkAlaM = tasmin kAle, AnandamayI bhavantI = AnandAtmikA satI, nalo'yamiti buddhayA iti shessH| bhavatarA'nirvacanIyamohA - sAtizayajAyamAnA'nirvAcyabhramA, iha nalAgamanaM kuta iti mattveti zeSaH / sA = damayantI, muktasaMsAridazArasAbhyAM = prAptamokSabaddhA'vasthAsvAdAbhyAM, dvisvAda = svAdadvayayuktaM, mRSTaM = zuddham, "miSTam" iti pAThe atisvAdumityarthaH / ullAsaM = harSam, abhuGkta bhuktavatI / tatra AnandarUpatvaM muktadazA, moharUpatvaM ca saMsAridazA / dazAdvitayenA'pi nalasya grahaNAtsA harSotkarSa bheja iti bhAvaH // 15 // anuvAdaH-usa samaya "ye nala haiM" aisA jAnakara AnandasvarUpa hokara aura *yahA~ kaise nala A sakate haiM" aisA socakara atizaya anirvAcya mohavAlI Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam hokara damayantIne mukta aura saMsArIkI avasthAke rasoMse do svAdoMvAle zuddha harSakA anubhava kiyA // 15 // TippaNI -- tatkAlaM = taM ca taM kAlam, "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isase dvitIyA aura "atyantasaMyoge ca" isase dvitIyAtatpuruSa / AnandamayI = Ananda: svarUpaM yasyAH sA, Ananda+mayaTa ( svArthameM )+ DIp + su / bhavattarA'nirvacanIyamohA = atizayena bhavana, bhavat +tarap+su / na nirvacanIyaH ( nan0 ) / bhavattaraH anirvacanIya: mohaH yasyAH sA ( bahu0 ) / muktasaMsAridazArasAbhyAM - muktazca saMsArI ca ( dvandva0 ) / tayordaze (10 ta0 ), tayo raso tAbhyAm ( 10 ta0 ) / dvisvAdaM = dvau svAdI yasmin, tam ( bahu0 ) / mRSTaM = mRj +kta + am / abhuGkta = bhuja+ luG+ta / "bhujo'navaMne" isase Atmanepada / isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai // 15 // dUte nalazrIbhRti bhAvibhAvA kalaGkinIyaM janiteti nUnam / na sa vyadhAnnaSadhakAyamAyaM vidhiH svayaM dUtamimAM pratIndram // 16 // anvayaH-nalazrIbhRti dte bhAvibhAvA iyaM kalaGkinI janitA (iti) vidhiH imAM prati naiSadhakAyamAyaM svayam indraM dUtaM na saMvyadhAt nUnam // 16 // vyAkhyA -nilazrIbhRti = naiSadhazobhAdhAriNi, dUte = sandezahare, bhAvibhAvAbhaviSyadanarAgA, iyaM = damayantI, kalaGginI kalaGkayuktA, janitA bhaviSyati, ( iti = matvA ) vidhiH = brahmadevaH, imAM prati = damayantIM prati, naiSadhakAyamAya = nalazarIradhAriNaM, svayaM = sAkSAt, indraM = devendram eva, dUtaM 3 sandezaharaM, na saMvyadhAt = na kalpitavAn, nUnamiti utprekSAyAm / / 16 // __ anuvAda:-nalakI zobhA ( rUpa ) ko dhAraNa karanevAle dUtameM anurAga karanevAlI yaha ( damayantI ) kalaGkinI hogI aisA socakara mAnoM brahmAjIne unake prati nalake zarIrako dhAraNa karanevAle sAzat indrako dUta nahIM banAyA // 16 // TippaNI-nalazrIbhRti = nalasya zrIH (10 ta0 ), tAM bibhartIti, tasmin, nalazrI+bhR + kvip (upapada0) + Gi ! bhAvibhAvA = bhAvI bhAvaH (anurAgaH) yasyAH sA ( bahu0), kalaGkinI = kalaGka + ini + GIp + su / janitA = jana+ luT + tip / naiSadhakAyamAya naiSadhasya kAyaH (10 ta0 ), sa eva mAyA ( kapaTam ) yasya tam ( bahu0 ) / saMvyadhAt = saM+vi+dhA+lu+tip / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai // 16 // Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 187 aSTamaH sargaH puNye mamaH kasya munerapi syAtpramANamAste yavadhepi dhAvat / taccinti cittaM paramezvarastu bhannasya hRSyatkaruNo ruNaddhi // 17 // anvayaH- muneH api kasya manaH puNye syAt, yat aghe api dhAvat manaH ( eva ) pramANam Aste / ( kintu ) hRSyatkaruNaH paramezvarastu taccinti bhaktasya cittaM ruNaddhi // 17 // ___vyAkhyA-muneH api = RSeH api, kasya = janasya, manaH = cittaM, puNye= dharma eva viSaye, syAt =bhavet, anyasya kA vArteti zeSaH / yat-yasmAtkAraNAt, aghe api = pApe api, dhAvat = zIghra gacchat, ucchaGkhalatveneti bhAvaH / manaH = cittam eva, pramANaM = nizcAyakam, Aste = vidyate, kintu hRSyatkaruNaH = udyaddayaH, paramezvarastu = jagadIzvara eva, taccinti = aghacintakaM, bhaktasya = nijopAsakasya, cittaM = mAnasaM, ruNaddhi = nivArayati // 1 // ___ anuvAda:-kisa munikA bhI citta puNyameM hI rahegA? jo ki pApameM hI daur3anevAlA mana hI pramANa hotA hai| parantu karuNAparAyaNa paramezvara hI pApakI cintA karanevAle bhaktake cittako roka dete haiM / / 17 / / . TippaNI-dhAvat = dhAvatIti, dhAva+ laT + ( zatR )+su / Aste = As + laT + ta / hRSyatkaruNaH = hRSyantI karuNA yasya saH ( bhu0)| paramezvaraH = paramazcA'sau IzvaraH ( ka0 dhA0 ) / taccintiH = tat ( agham ) cintayatIti, tad + cinta+Nic +Nini ( upa0 )-su / ruNaddhi = rudh + laT +tip // 17 // . sAlokadRSTe madanonmadiSNuryathA'pa zAlInatayA na maunam / tathaiva tabye'pi nale na lebhe, mugdheSu kaH satyamRSAviveka ? // 18 // anvayaH-madanonmadiSNuH sA yathA alIkadRSTe nale zAlInatayA maunaM na Apa, tathaiva tathye api nale maunaM na lebhe / mugdheSu satyamRSAvivekaH kaH ? // 18 // vyAkhyA-samprati damayantyA dhASTaryadoSaM pariharati seti / madanonmadiSNuH = madanena ( kAmena ) unmadiSNuH ( unmAdazIlA satI ), sA = damayantI, yathA = yena prakAreNa, alIkadRSTe = mithyAdRSTe, nale = naiSadhe, zAlInatayA = adhRSTatayA, maunaM = tUSNIkatvaM, na Apa = na prApa, pUrva kimapi avAdIditi bhAvaH / tathaiva = tena prakAreNaiva, tathye api = satye api, nale = naiSadhe viSaye, maunaM = tuSNIkatvaM, na lebhe = na prApa, kimapi avocaditi bhAvaH / tatkathamityAzaGkAmarthAntaranyAsena pariharati-mugdheSviti / mugdheSu = Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam .. madanena mUDheSu, satyamRSAvivekaH = etatsatyam etanmithyA iti vivecanA, kaH, nA'stIti bhAvaH / ata eva na dhASyadoSopIti bhAvaH // 18 // anuvAdaH-- kAmadevase utkaTa madavAlI damayantIne jaise mithyA nalameM adhRSTa hokara mauna nahIM pAyA, ( arthAt kucha bolI ) usI taraha unhoMne satya nalameM bhI adhRSTa hokara mauna nahIM pAyA ( arthAt ve kucha bolI ) / kyoMki kAmadevake kAraNa mohavAle janoMmeM yaha satya hai aura yaha jhUTha hai aisI vivecanA nahIM hotI hai // 18 // - TippaNI- madanonmadiSNuH = unmadazIlA unmadiSNuH ud-upasargapUrvaka madadhAtuse "alaGkRJ" ityAdise iSNuc pratyaya / madanena unmadiSNuH ( tR0 ta0 ) / alIkadRSTe = alIkazcA'sau dRSTaH, tasmin ( ka0 dhA0 ) / zAlInatayA = zAlApravezam arhatIti zAlInA, "zAlInakaupIne adhRSTA'kAryayoH" isa sUtrase nipAtana, "syAdadhRSTe tu zAlInaH" ityamaraH / zAlInAyA bhAvaH zAlInatA, tayA ( zAlIna + tala + TAp +TA ) / maunaM = muno vo maunaM, tat, muni + aNa + am| lebhe = 'labha+liT +t| satyamRSAvivekaH = satyaM ca mRSA ca ( dvandvaH ), tayovivekaH (10 ta0 ) / kAmadevase mohaprApta janoMmeM satya aura jhUThakA viveka nahIM hotA hai ata eva damayantIkI dhRSTatA ( DhiThAI ) meM doSa nahIM hai yaha bhAva hai| isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 18 // vyarthIbhavaddhAvapidhAnayatnA svareNa sA'tha zlathagadagadena / sakhojane sAdhvasasannavAci svayaM tamUce namadAnanenduH // 16 // anvayaH-atha vyarthIbhavadbhAvapidhAnayatnA sA sakhIjane sAdhvasasannavAci ( sati ) namadAnanenduH ( satI ) zlathagadgadena svareNa taM svayam Uce // 19 // vyAkhyA--atha = dvisvAdaharSA'nubhavA'nantaraM, vyarthIbhavadbhAvapidhAnayatnA = niSphalIbhavadAkAragopanaprayAsA, sA = damayantI, sakhIjane = vayasyAgaNe, sAdhvasasannavAci = bhayakuNThitavacane sati, anyathA sakhImukhenaiva byAditi bhAvaH / namadAnanenduH=avanatamukhacandrA satI, lajjayeti zeSaH / zlathagadgadena - skhalitena, svareNa = zabdena, taM% nalaM, svayam = AtmanA eva, Uce = jagAda // 19 // anuvAdaH-anantara apane abhiprAyako chipAnemeM asamartha hokara damayantI Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. aSTamaH sargaH .... 181 bhayase sakhiyoMke zabdahIna ho jAnepara lajjAse mukhacandra ko jhukAkara skhalita svarase nalase svayam bolane lagIM // 19 // TippaNI-vyarthIbhavadbhAvapidhAnayatnA = avyarthoM vyartho yathA saMpadyate tathA bhavan, ( vyartha+cci + bhU+ laT (zatR) + su ) / bhAvasya pidhAnam (pa0 ta0), tasmin yatnaH ( sa0 ta0 ) / vyarthIbhavan bhAvapidhAnayatno yasyAH sA ( bahu0 ) sakhIjane = sakhI cA'sau janaH, tasmin ( ka0 dhA0 ) sAdhvasasannavAci = sannA vAk yasya saH ( bahu0 ) / sAdhvasena sannavAk, tasmin (tR0 t0)| namadAnanenduH = Ananam induriva ( upamita0 ) / naman AnanenduH yasyAH sA ( bahu0 ) / zlathagadgadena = zlathazcA'sau gadgadaH tena ( ka0 dhA0 ) / Uce = brU ( vac ) + liT +ta ( ez ) // 19 // natvA ziroratnarucA'pi pAdyaM sampAdyamAcAravidA'tithibhyaH / priyA'kSarA'lIrasadhArayA'pi vaidhI vidheyA madhupakaMtRptiH // 20 // ___ anvayaH-AcAravidA atithibhyaH natvA ziroratnarucA api pAdyaM sampAdyama, (kiJca ) priyA'kSarA'lIrasadhArayA api vaidhI madhuparkatRptiH vidheyA // 20 // vyAkhyA -- atha nalA''tithyaM cikIrSustribhi: paya'statkartavyatAmAha-natvetyAdi / AcAravidA = sadAcArajJAtrA, gRhastheneti zeSaH / atithibhyaH = AgantubhyaH, natvA = padayonipatya, ziroratnarucA api = mastakamaNikAntyA api, pAdyaM = pAdadhAvanAthaM jalaM, saMpAdyaM = sampAdanIyaM, deyamiti bhAvaH / kiJca priyA'kSarAlIrasadhArayA api = hRdyavAkyakadambakA'nandalaharyA api, vaidhI = vidhiprAptA, madhuparkatRptiH = dadhimadhughatajanitaM sauhityamiti bhAvaH / vidheyA = kartavyA / mukhyA'nukalpo'pyanuSTheya iti bhAvaH // 20 // ___anuvAdaH-AcAra jAnanevAle gRhasthakI atithiyoMko namaskAra kara zirake ratnakI nirmala kAntise bhI pAdya ( caraNoMko dhoneke lie jala ) denA cAhie, priya vAkyoMke rasakI dhArAse bhI vidhiprApta madhuparka ( dahI, zahada aura ghI )se tRpti karanI cAhie // 20 // TippaNI - AcAravidA = AcAraM vettIti, tena, AcAra + vid + kvip ( upapada0 )+TA / ziroratnarucA = zirasi ratnam ( sa0 ta0 ), tasya ruk, tayA ( Sa0 taM0 ) / pAdyaM = pAdA'rtham udakam, pAda zabdase "pAdA'rghAbhyAM ca" isa sUtrase yat pratyaya / sampAdyaM = saMpAdayitu yogyam, sam + pad+Nic + Nyata + su / priyA'kSarA''lIrasadhArayA = priyAzca te akSarA: ( ka0 dhA0 ), Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam teSAm AlI ( 10 ta0 ), rasAnAM dhArA (10 ta0 ) / priyA'kSarA''lyArasadhArA, tayA ( tR0 ta0 ) / vaidhI = vidheH iyam, vidhi + aN + GIp + su / madhuparkatRptiH = madhuparkeNa tRptiH (tR0 t0)| vidheyA - vidhAtuM yogyA vi+dhA + yat + TAp +su // 20 // svA''smA'pi zolena tRNaM vidheyaM, deyA bihAyA''sanabhUnijA'pi / AnandavAparapi kalpyamambhaH, pRcchA vidheyA madhubhirvacobhiH // 21 // anvayaH- ( AcAravidA ) zIlena svA''tmA api tRNaM vidheyam, nijA api AsanabhUH vihAya deyA, AnandavASpaH api ambhaH kalpyaM, madhubhiH vacobhiH pRcchA vidheyA / / 21 // ___ vyAkhyA-AcAraviMdA, zIlena - AcArapramANena, svA''tmA api = nijazarIram api, tRNaM vidheyaM = tRNavat arpaNIyam, nijA api = svakIyA api, AsanabhUH = upavezanasthAnaM, vihAya = tyaktvA, svayaM tata utthAyeti bhAvaH, deyA = dAtavyA, AnandavASpaH api = harSA'zrubhiH api, ambhaH jalaM, pAdyamiti bhAvaH / kalpyaM = kalpanIya, madhubhiH = madhuprAyaH, vacobhiH = vacanaiH, pRcchA - kuzalapraznaH, vidheyA = kartavyA // 21 // anuvAda:-AcAra jAnane vAle gRhasthako AcArapramANase atithisevAke lie apane zarIrako bhI tRNake samAna arpaNa karanA cAhie, apanI AsanabhUmi bhI chor3akara denI cAhie, harSAzruoMse bhI pAdya ( caraNa dhoneke jala ) kI kalpanA karanI cAhie aura madhuprAya vacanoMse atithise. kuzalaprazna karanA cAhie // 21 // TippaNI . svA''tmA = svasya AtmA (pa. t0)| "AtmA yatno dhasiddhiH svabhAvo brahma varma ca ." ityamaraH / AsanabhUH - Asanasya bhUH (Sa0 ta0 ) / AnandavAppaiH = Anandasya vAppANi, taiH (pa. ta0 ) / pRcchA"prazno'nuyogaH pRcchA ca" ityamaraH / pracchanaM pRcchA, praccha dhAtu se "SidbhidAdibhyo'G" isase a+TAp +su // 2 // padopahAre'napanamratA'pi saMbhAvyate'pA svarayA'parAdhaH / tatkartumarhA'lisaJjanena svasaMbhRtiprAjalatA'pi tAvat // 22 // anvayaH-padopahAre tvarayA apAm anupanamratA api aparAdhaH saMbhAvyate, tata aJjalisajanena svasaMbhRtiprAJjalatA api tAvat kartum arhA // 22 // Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH vyAkhyA-padopahAre = caraNopAyane, caraNakSAlanArtha jalA'nayana iti bhAvaH / tvarayA = vegena, apAm = udakAnAm, anupana mratA api = asannihi, tatvam api, aparAdhaH = apacAraH, saMbhAvyate = aparAdhatvena gRhyata iti bhAvaH / tat = tasmAtkAraNAt, aJjalisajanena = alibandhena, svasaMbhRtiprAJjalatA api % AtmasaMbhArA''rjavam api, tAvat = Adau, katuM - vidhAtum, arhA = yogyA, anyathA pratyavAyAditi bhAvaH // 22 // anuvAda:-caraNoMke prakSAlanake lie vegase jalako samIpa na pahuMcAnA bhI aparAdha samajhA jAtA hai, isa kAraNase hAthoMko jor3anese apane sannidhAnase sara. latA bhI pahale dikhAnI cAhie // 22 // TippaNI-padopahAre = padayoH upahAraH, tasmin ( Sa0 t0)| anupanamratA = na upanamratA ( naJ0 ) / aJjalisaJjanena = aJjale: saJjanam, tena (10 t0)| svasaMbhRtiprAJjalatA = svasya saMbhRti: (10 ta0 ) / prAJjalasya bhAvaH prAJjalatA, prAJjala+tala +TAp + su / svasaMbhRtyA prAJjalatA (tR0 t0)| Atithya karanemeM sAmarthya na ho to namratA dikhAnese bhI atithike cittako prasanna karanA cAhie, nahIM to pratyavAya hogA yaha abhiprAya hai // 22 // purA parityajya mayA'tyasaji svamAsanaM taskimiti kSaNaM na / anahamapyetadalaGakriyeta. prayAtumohA yadi cAnyato'pi // 23 // anvayaH-- mayA svam AsanaM purA (eva) parityajya atyasaji, etata anaham api anyataH prayAtum IhA vA yadi kimiti kSaNaM na alakriyeta / :23 // ___ vyAkhyA-mayA, svam = AtmIyam, Asanam = upavezanasthAnaM, purA = pUrva, tvaddazanakSaNa eveti bhAvaH, parityajya = tvaktvA tata utthAyeti bhAvaH / atyasaji = dattam, etat = Asanam, anaham api = ayogyam api, anyata:anyasmin sthAne / prayAtu = gantum, IhA vA = icchA vA, yadi = cet, tathA'pi kimiti = kimartha, kSaNam = alpakAlam api, na alakriyeta = na saMbhUdhyeta, bhaktajanA'nukampayA kSaNamAtramadhi atropaveSTavyamiti bhAvaH // 23 // anuvAdaH --- maine apane Asanako pahale hI chor3a diyA hai, isake ayogya honepara bhI aura anyatra jAne kI icchA ho to bhI Apa kyoM kucha samayataka bhI ise alaGkRta nahIM karate haiM ? / / 23 !! Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-parityajya = pari + tyaj + ktvA ( lyap ) / atyasaji=ati+ sRj + luGa ( karmameM )+ta / anarham = na aham ( n0)| prayAtuM = pra+ yA+tumun / kSaNam = atyantasaMyogameM dvitiiyaa| alaGkriyeta = alaM++ liG ( karmameM )+ta // 23 // nivekhatA hanta ! samApayantI zirISakoSamradimA'bhimAnam / pado kiyadUmimo prayAse nidhitsate tucchazyaM manaste / ' 24 // anvayaH-zirISakoSamradimA'bhimAnaM samApayantau Imau padau tucchadayaM te manaH kiyadraM prayAse nidhitsate ? nivedyatAm / hanta ! // 24 // ___ vyAkhyA-( he puruSazreSTha ! ) zirISakoSamradimA'bhimAna = zirISapuSpasamUhakomalatAgavaM, samApayantau = nivartayantau, imI = sannikRSTasthau, padoM : caraNau, tucchadayaM = niSkRpaM, te = tava, manaH = citaM, kiyadaraM - kiMparimANaviprakRSTaM, prayAse = AyAse, * nidhitsate = nidhAtumicchati, nivedyatAM = jJApyatAM, hanta = anukampAyAm // 24 // anuvAdaH ( he puruSazreSTha ! ) zirISa puSpake koSakI komalatAke garvako haTAnevAle Apake ina caraNoMko dayAse zUnya ApakA mana kitanI dUrataka prayAsameM rakhanA cAhatA hai, batalAie / hAya ! // 24 // ___TippaNI-zirISakoSamradimA'bhimAnaM = zirISasya koSa: (10 ta.) mRdorbhAvaH mradimA, mRdu + imanic + su| "ra RtohalAderlaghoH / " isase 'R' ke sthAnameM 'ra' bhAva / zirISakoSasya mradimA ( Sa0 ta0 ), tasya abhimAnaka, tam (Sa0 t0)| samApayantau = sam +Apa+ Nic + laT ( zatR )+au| padau = "padadhrizcaraNo'striyAm / " ityamaraH / tucchadayaM = tucchA dayA yasya tat ( bahu0 ), "zUnyam tu vazikaM tuccharikta ke" ityamaraH / nidhitsate = nidhAtum icchati, ni + dhA-- san + laT + ta, "sani mImAdhurabhalabhazakapatapadAmaca Is" isase acke sthAnameM Is Adeza aura "atra lopo'bhyAsasya" isa sUtrase abhyAsakA lopa / nivedyatAm = ni+-vid + Nic + loT ( karmameM )+ta / yahA~para vAkyA'rtha karma hai / upendravajrA chanda hai // 24 // anAyi dezaH katamastvayA'dya vasantamuktasya dazAM vanasya / . tvadAptasaGketatayA kRtArthA zravyA'pi nA'nena janena saMjJA // 2 // anvayaH-adya tvayA katamo dezo vasantamuktasya vanasya dazAm anAyi, / kiJca ) tvadAptasaGketatayA kRtArthA saMjJA anena janena zravyA api na ? // 25 // Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH vyAkhyA-adya = asmin dine, tvayA = bhavatA, katamaH = kiMsaMjJakaH, dezaH = janapadaH, vasantamuktasya = surabhityaktasya, vanasya = vipinasya, dazAm = avasthAm, anAyi-nItaH, riktIkRta iti bhAvaH / kiJca tvadAptasaGketatayA = bhavallabdhasambandhatvena, kRtArthA = saphalA, saMjJA = nAma, anena = sannikRSTasthena, janena = mallakSaNena, zravyA api na = zrotum arhA api na ? iti kAkuH / bhavAn kuta AyAtaH ? kiM nAmadheyo bhavAnityapi zrotumicchAmIti bhAvaH // 25 // ___ anuvAdaH-Aja Apane kisa dezako vasanta Rtuse chor3e gaye vanakI avasthAmeM pahu~cAyA ? ApameM saGketa prApta karane se saphala ApakA nAma mujhase sUnaneke lie yogya bhI nahIM hai kyA ? // 25 // TippaNI-katamaH = kim +Datamaca+su / vasantamuktasya = vasantena muktaH, tasya ( tR0 ta0 ) / anAyi = nI+luG (karmameM )+ta / tvadApta. saGketatayA = AptaH saGketo yayA sA ( bahu0 ) / tvayi AptasaGketA ( sa0 ta0 ), tasyA bhAvaH tattAH, tayA, tvadAptasaGketa+tal + TAp +TA / kRtArthA = kRtaH arthaH yasyAH sA ( bahu0 ) / zravyA = zrotum arhA, zru+yat +TAp + su| Apa kahA~se Aye haiM ? aura ApakA kyA nAma hai ? yaha maiM sunanA cAhatI hU~ yaha bhAva hai // 25 // tIrNaH kima!nidhireva neSa surakSite'bhUviha yatpravezaH / . .phalaM kimetasya tu sAhasasya ? na tAvadadyA'pi vinizcinomi // 26 // ___ anvayaH-surakSite iha yat praveza: abhUt, eSaH arNonidhiH eva tIrNo na kim ? tu etasya sAhasasya phalaM kim ? adya api tAvat na vinizcinomi // 26 // vyAkhyA-(he puruSazreSTha ! ) surakSite = samyaggupte, atyantaduSpraveza iti bhAvaH / iha = atra, antaHpure, yat, pravezaH = pravezanam, abhUt = jAtaH, eSaH= pravezaH, arNonidhiH eva = arNava eva, tIrNo na kiM = taraNakarmIkRto na kim ? bAhubhyAmarNavataraNatulyaM na kimiti bhAvaH / tu = kintu, etastha% asya, sAhasasya = balAtkArakRtakAryasya, antaHpurapravezarUpasyeti zeSaH / phalaM kiM = prayojanaM kim ? adya api = idAnIm api, tAvat na vinizcinomi = nizcenuM na zaknomIti bhAvaH // 26 // 13 nai0 a0 . Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAda:-( he puruSazreSTha ! ) surakSita isa antaHpurameM ApakA jo praveza huA, yaha dhyA Apane samudrako hI pAra nahIM kiyA ? kintu isa sAhasakA kyA phala hai ? usakA abhItaka bhI nizcaya nahIM kara sakI huuN|| 26 // TippaNI-arNonidhiH = arNasAM nidhiH (10 ta0 ) / tIrNaH = tu+kta (su)| surakSita antaHpurameM ApakA praveza samudrako pAra karaneke samAna hai, isa prakArase yahA~para sAdRzyakA ApekSa honese nidarzanA alaGkAra hai| vinizci nomi = vi+nis + ciJ + laT + mip // 26 // tava praveze skRtAni hetuM manye mavaSNorapi tAvadatra / na lakSito rakSibharyadAmyAM pIto'si tanvA jitapuSpadhanvA // 27 // andhayaH- (he puruSazreSTha ! ) ( atha vA ) atra tava praveze madakSNoH sukRtAni api tAvat hetuM manye, yat tanvA jitapuSpadhanvA ( tvam ) rakSibhaTaH na lakSitaH, AbhyAM pItaH asi // 27 // vyAkhyA-(he puruSazreSTha ! ) atha vA, atra = iha, . antaHpure, tava = bhavataH, praveze = pravezane, madakSNoH = mannayanayoH, sukRtAni api = puNyAni api, tAvat = tatkAlaparyantaM, hetuM = kAraNaM, manye = jAne, yat = yasmAtkAraNAt, tanvA = zarIreNa, jitapuSpadhanvA = parAjitakAmaH, tvamiti bhAvaH / rakSibhaTaH = rakSakayodhaH, na lakSitaH = no dRSTaH, tAdRzaH san, AbhyAM = mannayanAbhyAM, pIta:atitRSNayA dRSTaH, asi = vidyase / puNyA'tizayaM vinA kathamIdRgapUrvarUpasAkSAtkAraprAptiriti bhAvaH // 27 // anuvAda:-(he puruSazreSTha ! ) athavA isa antaHpurameM Apake pravezameM mere netroMke puNyoMko bhI tabataka kAraNa jAnatI hU~, jo ki zarIrase kAmadevako jItanevAle Apa rakSaka yoddhAoM se nahIM dekhe gaye aura mere netroMse atyanta tRSNAse sAkSAtkAra kiye gaye haiM // 27 // TippaNI-madakSNoH = mama akSiNI, tayoH (10 ta0 ), "tAvat" padase Apake darzanameM mere sukR toke sivAya aura bhI hetu sunaneke lie yogya hai yaha artha dyotita hai| tanvA = hetumeM tRtiiyaa| jitapuSpadhanvA = puSpANi dhanuryasya saH ( bahu0 ), jitaH puSpadhanvA yena saH ( bahu0) / rakSibhaTaH = rakSiNazca te bhaTAH, taH ( ka0 dhA0 ) / puNyavizeSake vinA kaise aise apUrva rUpake sAkSAtkArakA lAbha ho sakatA hai ? yaha bhAva hai / / 27 // Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH yathAkRtiH kAcana te yathA vA dovArikAdhakaraNI ca zaktiH / rucyo rucIbhijitakAbanIbhistathAsa poyUSabhujAM sanAbhiH // 28 // anvayaH-( he puruSazreSTha ! ) yathA te AkRtiH kAcana, yathA vA dauvArikA'ndhaGkaraNI zaktizca kAcana, (kiJca ) jitakAJcanIbhiH rucIbhiH rucyaH asi, tathA pIyUSabhujAM sanAbhiH asi // 28 // . vyAkhyA-yathA = yena prakAreNa, taM = tava, AkRtiH = mUrtiH, kAcana = anirvAcyA, amAnuSIti bhAvaH, yathA vA = yena prakAreNa vA, dovArikA'ndhaHkaraNI = dvArarakSakAndhatAkAriNI, zaktizca = sAmarthya ca, kAcana = asAdhAraNI, amAnuSIti bhAvaH / kiJca jitakAJcanIbhiH = parAjitaharidrAbhiH, rucIbhiH = kAntibhiH, rucyaH = dedIpyamAnaH, asi = vidyase, tathA = tena prakAreNa, pIyUSabhujAm = amRtabhakSakANAM, devAnAmiti bhAvaH, sanAbhiH = bandhuH, asi = vidyase, tvaM kazciddivyapuruSa iti manye, iti bhAvaH // 28 // ___ anuvAdaH-(he mahodaya ! ) jaisI ApakI AkRti asAdhAraNa hai aura jaisI dvArapAloMko andhe kara denekI zakti asAdhAraNa hai tathA haridrA ( haldI )ko jItanevAlI kAntiyoMse Apa dedIpyamAna haiM usa kAraNase Apa devatAoMke bandhu haiM // 28 // TippaNI-dauvArikA'ndhakaraNI = dvAre niyuktA dauvArikAH, dvAra zabdase "tatra niyuktaH" isa sUtrase Thak ( ika ) pratyaya Ara "dvArAdInAM ca" isase aica Agama / anandha andhaH yathA saMpadyate tathA kriyate anayA iti andhaGkaraNI, andha upapadapUrvaka kR dhAtuse "ADhayasubhagasyUlitanagnA'ndhapriyeSu cvrtheSvacvo kRtaH karaNe khyun" isa sUtrase khyun pratyaya, 'arudviSadajanteSu mum" isase mum Agama aura "nasnabIkamustaruNatalunAnAmupasaMkhyAnam" isa vArtikase GIp / dauvArikANAm andhata raNI (pa0 t0)| jitakAJcanIbhiH = jitA kAJcanI yAbhistA jitakAJcanyaH, tAbhiH ( bahu0), "nizA''khyA kAJcanI pItA haridrA vrvnninii|" itymrH| samAsA'ntavidhikI anityatAse "nadyatazca" isase samAsA'nta kap pratyaya nahIM huaa| rucIbhiH = ruci zabdase "kRdikArAdaktinaH" isase GIS / rucyaH = rocata iti ruc dhAtu se "rAjasUyasUryamRSodyarucyakupya. kRSTapacyA'vyathyAH" isa sUtrase kyap pratyayakA nipAta / pIyUSabhujAM = pIyUSaM bhuJjantIti pIyaSabhujaH, teSAm / pIyUSa + bhuj + kvip ( upapada0) + Am / sanAbhi-samAnA nAbhiH ( mUlam ) yasya saH ( bahu0 ), jyotirjanapadagarAtri Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSaSIyacaritaM mahAkAvyam nAbhi0" ityAdi sUtrase 'samAna' ke sthAnameM 'sa' bhAva / isa padyameM vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai // 28 // na manmayastvaM sa hi nA'stimatinaM vA''zvineyaH sa hi naa'dvitiiyH| cihnaH kimanyasya vA taveyaM zrIreva tAbhyAmadhiko vizeSaH // 29 // anvayaH-( hai mahodaya !) tvaM manmatho na, hi sa nA'stimUrtiH, vA tvam AzvineyaH na, hi saH advitIyo na, atha vA anyaH cihnaH kiM ? (kintu ) tava iyaM zrIH tAbhyAm adhiko vizeSaH // 29 // ___ vyAkhyA-( he mahodaya !) tvaM, manmathaH = kAmadevaH, na, hi = yasmAt, saH = manmathaH, nA'stimUrtiH = anaGgaH, vA = atha vA, tvam, AzvineyaH = azvinIkumAraH, na - na asi / hi = yataH, saH - azvinIkumAraH, advitIyaH = ekAkI, na = na asti, sadvitIya iti bhAvaH / atha vA = yadvA, anyaH - aparaH, cihraH = abhijJAnaH, kim ?, kintu tava = bhavataH, iyaM = sannikRSTasthA, zrI:zobhA eva, tAbhyAM = manmathA'zvineyAbhyAm, adhikaH = asAdhAraNaH, vizeSaH = vyAvartakadharmaH tasmAdanyaH ko'pi lokottarastvamiti tattvaM kintu nalazcedasi dhanyA bhavAmIti bhAvaH // 29 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) Apa kAmadeva nahIM haiM, kyoMki vaha anaGga hai, atha vA Apa azvinIkumAra bhI nahIM haiM, kyoMki ve akele ( ekamAtra ) nahIM haiN| atha vA aura cihnoMse kyA hotA hai ? kintu ApakI yaha zobhA una donoM kAmadeva aura azvinIkumArase adhika vyAvartaka ( asAdhAraNa ) dharma hai // 29 // TippaNI-asti mUrtiryasya saH ( bahu0 ), "asti" yaha tiGantapratirUpaka avyaya hai| na astimUrtiH ( supsupA0 ) / AzvineyaH = azvinyA apatyaM pumAn "strIbhyo Dhak" isa sUtrase Dhak ( eya ) pratyaya, "kiti ca" isase Adibaddhi / advitIya: = avidyamAno dvitIyo yasya saH ( bahu0 ) // 29 // AlokatRptIkRtaloka ! yastvAmasUta pIyUSamayUkhametam / kaH spAdituM dhAvati sAghu sArdhamudanvatA nanvayamanvavAyaH // 30 // anvayaH-he AlokatRptIkRtaloka ! yaH etaM tvAm ( eva ) pIyUSamayUkham asUta / (ata eva ) udanvatA sAdhu sAdhu spaddhi dhAvati, ayam anvavAyaH kaH ? nanu // 30 // . ___vyAkhyA he AlokatRptIkRtaloka = he darzanasantarpitajana !, yaH = anvavAyaH, etam = atisamIpavartinaM, tvAM = bhavantam eva, asUta = ajanayata, Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maSThamaH sargaH ata eva, udanvatA-udAdhinA, sAdhaM-saha, sAdhu-samyak, spaddhitu- spA kartuM dhAvati - zIghraM gacchati, ayam = eSaH, anvavAyaH = vaMzaH, kaH = katamaH, nanu = sambodhane / kasminvaMze svamutpannaH ? kathaya iti bhAvaH // 30 // ____ anuvAdaH-he darzanamAtrase lokako tRpta karanevAle ! jisa vaMzane candrasvarUpa aise Apako utpanna kiyA hai ata eva vaha ( vaMza ) acchI taraha se samudrase spardhA karaneke lie daur3a rahA hai, yaha vaMza kauna-sA hai ? // 30 // ___ TippaNI- AlokatRptIkRtaloka = atRptaH tRptaH yathA saMpadyate tathA kRtaH tRptIkRtaH, tRpta+cci++kta+su / tRptIkRto loko yena saH ( bahu0). Alokena tRptIkRtalokaH ( ta0 ta0), ttsmbuddhii| "Aloko darzanadyoto" ityamaraH / "Aloka" padakA artha darzana aura prakAza hai, ataH, he darzanase lokako tRpta karanevAle, atha vA he prakAzase lokako tRpta karanevAle isa prakAra donoM artha ho sakate haiM / pIyUSamayUkhaM = pIyUSaM mayUkho yasya, tam ( bahu0 ) / asUta sU+laG+ta / udanvatA = udakAni santi yasmin sa udanvAn, tena "udanvAnudadhau ca" isa sUtrase saMjJAmeM 'udaka' kA 'udana' huA hai| spaddhituM = spardha+ tumun / anvavAyaH = "vaMzo'nvavAyaH santAnaH" itymrH| isa padyameM zleSa, rUpaka aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 30 // bhayo'pi bAlA nalasundaraM taM masvA'maraM rakSijanA'kSibandhAt / mAtinyacATUnyapadizya. tatsyAM zriyaM priyasyA'stuta vastutaH sA // 31 // anvayA-bhUyo'pi sA bAlA taM rakSijanA'kSibandhAt nalasundaraM amaram mattvA AtithyacATUni apadizya tatsthAM priyasya zriyaM vastutaH astuta // 31 // vyAkhyA-itthaM damayantI nalameva mattvA'pi punarnalasadRzaM devaM matvA katha - yatItyAha-bhUyo'pi = punarapi, sA = pUrvoktA, bAlA = yuvatiH, bhaimI, taM - puruSa, rakSijanA'kSibandhAt - rakSakajanA'ndhIkaraNAt hetoH, nalasundaraM = nalasadRzaM manoramam amaraM = kaJciddevaM, mattvA = jJAtvA, AtithyacATUni = atithyarthapriyavAkyAni, apadizya = vyAjIkRtya, tatsthAM = tanniSThAM, priyasya - vallabhasya nalasya, zriyaM zobhAM, vastutaH= tattvataH, astuta =stutavatI // 31 // anuvAdaH-phira bhI damayantI usa puruSako rakSakoMko andhA vanA deneke kAraNa "ye nalake samAna sundara koI devatA haiM". aisA samajhakara Atithyake priya vacanoMke bahAnese usa puruSameM rahI huI priya nalakI zobhAkI hI vAstavameM stuti karane lagI // 31 // Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-rakSitajanA'kSibandhAt = rakSiNazca te janAH (ka0 dhA0 ) / akSNorbandhaH (10 ta0 ), rakSijanAnAm akSibandhaH, tasmAt (Sa0 ta0 ), hetumeM paJcamI / nalasundaraM = nala iva sundaraH, tam, "upamAnAni sAmAnyavacanaiH" isa sUtrase samAsa / AtithyacATUni = atithaye imAni aAtithyAni, atithi zabdase "atithe_H" isa sUtrase Jya pratyaya / AtithyAni ca tAni cATuni, tAni ( ka. dhA0 ) / apadizya = apa+diz+ktvA ( lyap ) / tatsthAM = tasmin tiSThatIti, tatsthA, tAm, tad + sthA+ka ( upapada0) + TAp + am / vastutaH = vastuna iti, vastu + tasi / astuta = stu + laG + ta / isa padyameM nidarzanA alaGkAra hai / / 31 // . vAgjanmavaiphalyamasahAzalyaM guNA'Sike vastuni maunitA cet / khalatvamalpIyasi jalpite'pi, tadastu vandibhramabhUmitava // 32 // anvayaH-guNA'dhike vastuni maunitA cet asahya zalyaM vAgjanmavaiphalyaM ( syAt ), alpIyasi jalpite api khalatvaM ( syAt ) tat vandibhramabhUmitA eva astu // 32 // vyAkhyA-atha sarvathA'pi guNAdhikasya stutikaraNe kAraNamAha-vAgjanmeti / guNA'dhike = dayAdAkSiNyAdiguNotkRSTe, stutyaheM iti zeSaH / tAdRze vastuni = padArthe viSaye, monitA = tUSNIMbhAvaH, cet = yadi, asahyazalyaM = duHsahazalyaprAyaM, vAgjanmavaiphalyaM = vacanAvirbhAvanaSphalyaM, syAditi zeSaH / tarhi stokaM . vaktavyamityAzaGkayAha-khalatvamiti / alpIyasi = alpatare, jalpite api % vacane api, khalatvaM = daurjanyaM, syAt, tat = tasmAtkAraNAt, vandibhramabhUmitA eva = "ayaM stutipAThakaH" iti bhramasya viSayatvam eva, astu = bhavatu // 32 // ___ anuvAdaH- guNoMse utkRSTa vastumeM varNana karanemeM mauna liyA jAya to asahya zalyake samAna vacanakI utpattikI viphalatA hotI hai aura bahuta kama varNana karane meM bhI durjanatA hogI isalie yaha "stutipAThaka hai" aise bhramakA viSaya honepara bhI jyAdA varNana karanA hI acchA hai // 32 // TippaNI-guNA'dhike = guNaH adhikaM, tasmin ( tR0 ta0 ) / monitA = maunam asyA'stIti maunI, mauna + ini+su| maunino bhAvaH, monin + tal+TAp + su| asahyazalyaM = na sahyam ( naJ0), asahya ca tat zalyam (ka0 dhA0 ) / vAgjanmavaiphalyaM = vAco janma (10 ta0 ) / vigataM phalaM' yasmAttat ( bhu0)| viphalasya bhAvaH, viphala + Syan + su / vAgjanmano Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 199. vaiphalyam, ( 10 ta0 ) / alpIyasi = atizayena alpam alpIyaH, tasmin, alpa + Iyasun +ngi| jalpite = jalpanaM jalpitaM, tasmin, jalpa + kta ( bhAvameM ) + ddi| vandibhramabhUmitA % vandino bhramaH (10 t0)| "vandinaH stutipAThakAH" ityamaraH / bhUmerbhAvaH, bhUmi+tala +TApa+su / vandibhramasya bhUmitA (10 ta0 ) / guNoMse utkuSTa vastukA adhika varNana karanese "yaha stutipAThaka hai" aisA bhrama ho to vaha sunanevAlekA doSa hai, para vacanakI utpattikI viphalatA to nahIM hogii| thor3A varNana karanepara durjanatA ho to vaha thor3A varNana karanevAlekA doSa hai isalie uttama guNavAloMkA adhika varNana karanA guNa hI hai yaha bhAva hai / / 32 // kandarpa evedamavindata tvAM puNyena manye punaranyajanna / caNDIzacaNDAkSihutA'zakuNDe juhAva yanmandiramindriyANAm // 33 // anvayaH-yat kandarpaH caNDIzacaNDAbhihutA'zakuNDe indriyANAM mandiraM juhAva sa eva puNyena idaM tvAm anyajanma punaH avindata ( iti ) manye // 33 // ___ vyAkhyA-( he mahodaya ! ) yat = yasmAtkAraNAt, kandarpaH = kAmadevaH, caNDIzavaNDAkSihutA'zakuNDe = harakrUranetrA'nalA''yatane, indriyANAM = karaNAnAM, mandiram = AdhArasthAnaM, zarIramityarthaH, juhAva = hunavAn / ataH, saH = kandarpa eva, puNyena - sukRtena, haranayanAnale zarIrasa goNeti zeSaH / idaM = sannikRSTasthitaM, tvAM = tvadrUpam, anya janma = janmAntaraM, punaH = bhUyaH, avindata = prAptavAn, iti manye = utprekSe / / 33 // __ anuvAdaH -jo ki kAmadevane mahAdevake krUra netrarUpa agnike kuNDameM apane zarIrakA havana kara diyA, usa puNyase usI kAmadevane Apako dUsare janmake rUpameM pA liyA hai maiM aisA mAnatI hU~ / / 33 / / TippaNo -caNDIzacaNDAjhihutA'zakuNDe = caNDayA IzaH (10 ta0 ) / caNDaM ca tat akSi (ka0 dhA0 ) / caNDIzasya caNDAkSi (10 ta0 ), tadeva hutAza: ( rUpaka0 ), tasya kuNDaM, tasmin (Sa0 ta0 ) / juhAva = hu + liT + tip ( Nala ) / anyajanma = anyacca tat janma, tat ( ka. dhA0 ) / avindata = vidla + laG+ta / isa padyameM uprekSA alaGkAra hai / / 33 / / zobhAyazobhinita zevazailaM karoSi lagjAgurumolimalam / dasro haThAcchoharaNAdudasro, kandarpamapusmitarUpapaM // 34 // Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20. naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-( kiJca ) haThAt zrIharaNAt zobhAyazobhiH jitazavazalam aila lajjAgurumoliM karoSi, dasro udasro karoSi, kandarpam api ujjhitarUpadarpa karoSi // 34 // ____ vyAkhyA-( he mahodaya ! ) haThAt-prasahya, zrIharaNAt = saundaryaharaNAt hetoH, zobhAyazobhiH = saundaryakIrtibhiH, jitazavazaila = vijitakalAsam; ailaM = purUravasaM, lajjAgurumauli = vrIDAdurbharazirasaM, karoSi = vidadhAsi, dasro = azvinIkumArI, udasro = udgatAdhU , karoSi, evaM ca kandarpam api = kAmadevam api, ujjhitarUpadapaM = tyaktasaundaryagarva, karoSi, saundaryakIrtibhistvaM kailAsaparvatavijetAraM purUravasamazvinIkumArau kAmadevaM ca nirjitavAniti bhAvaH // 34 // anuvAda:-( he mahodaya ! ) Apa haThapUrvaka saundaryakA haraNa karanese saundarya aura kItiyoMse kailAsa parvatako jItanevAle purUravAko bhI durvaha ziravAle banAte haiM, azvinIkumAroMko bhI azruyukta kara dete haiM aura kAmadevako bhI saundaryake garvase hIna banA dete haiM // 34 // TippaNI-zrIharaNAt = zriyo haraNaM, tasmAt ( 10 ta0), hetumeM paJcamI / zobhAyazobhiH = zobhA ca yazAMsi ca, taiH (dvandva), hetu meM tRtIyA / jitazavaliM= zivasya ayaM zaivaH, ziva+ aN + su / jitaH zavaH zailo yena saH, tam / ailam ilAyA ayam, aila:, tam, ilA+ aN +tam / candrase ilAmeM utpanna purUravA jo saundaryameM atyanta prasiddha haiM unako bhI Apane jIta liyA yaha bhAva hai| lajjAgurumauli = guru: mauli: yasya saH ( bahu0 ), lajjayA gurumauli:, tam ( tR0 ta0) / udasro = udgatam asraM yayosto, tau ( bahu0 ) / saundarya meM prasiddha azvinIkumAroMko bhI Apane parAsta kara rulAyA yaha bhAva hai| ujjhitarUpadarpam = rUpasya darpaH ( Sa0 ta0), ujjhito rUpado yena, tam ( bahu0 ) / zarIrake saundaryase Apane purUravA, azvinIkumAra aura kAmadeva ina sabako mAta kara diyA yaha bhAva hai| isa padya meM atizayokti alaGkAra hai / / 34 // avami haMsAbalayo valakSAstvatkAntikortezcapalAH pulAkAH / uDDIya yuktaM patitAH sravantIvezantapUraM paritaH plavante // 5 // anvayaH- (he mahodaya !) valakSA haMsA''valayaH tvatkAntikIrteH capalAH pulAkA: ( iti ) avaimi, ( ata eva ) uDDIya patitAH sravantIvezantapUraM paritaH plavante, yuktam // 35 // Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 201 vyAkhyA-( he mahodaya ! ) valakSAH = dhavalA:, haMsA''valayaH = cakrAGgapaGktayaH, tvatkAntikIrteH = bhavatsaundaryayazasaH, capalAH = calitAH, pulAkAH = tucchadhAnyAni, ( iti = evam ) avami = jAnAmi, ata eva uDDIya = utpatya, patitAH = nipatitAH, sravantIvezantapUraM = nadIpalvalapravAhaM, paritaH = samantataH, plavante = uttaranti, yukta = ucitam / pulakAnAM jalopari plavanamucitameveti bhAvaH // 35 // anuvAdaH- ( he mahodaya ! ) sapheda haMsoMkI paGktiyAM ApakI saundaryakIrtike cale hue tuccha dhAnya haiM maiM aisA jAnatI hU~ / ata eva ur3akara gire hue ve nadiyoM aura choTe tAlAboMke pravAhake cAroM ora taira rahI haiM, yaha ucita hai // 35 // TippaNI-valakSA: = "valakSo dhavalo'rjunaH" ityamaraH / haMsA''valayaH = haMsAnAm AvalayaH (10 ta0 ) / tvatkAntikIrteH = tava kAntiH ( Sa0 ta0 ), tasyAH kIrtiH, tasyAH (10 ta0), pulAkAH = "syAtpulAkastucchadhAnye" ityamaraH / avaimi = ava + iN + laT + mip / uDDIya = ud + DIG+ktvA ( lyp)| sravantIvezantapUraM = sravantyazca vezantAzca (dvandvaH ), teSAM pUraH, tam (Sa0 ta0), "parita:" ke yogameM "abhitaHparitaHsamayAnikaSAhApratiyoge'pi" isase dvitIyA / plavante = pluG + laT + jh| tuccha dhAnya jalake Upara jo tairate haiM vaha ucita hI hai. yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 35 // bhavatpadA'GguSThamapi zritA zrIdhruvaM na labdhA kusumA'yudhena / jetustametat khalu cihnamasminnarddhandurAste nakhaveSadhAri // 36 // anvayaH- kusumA''yudhena bhavatpadA'guSThaM zritA zrIrapi na labdhA dhruvam / ( tathA hi ) taM jetuH etat arddhanducihnam asmin nakhaveSadhAri Aste khalu // 26 // ___ vyAkhyA-(he mahodaya ! ) kusumAyudhena = kAmena, bhavatpadA'GguSThaM = tvaccaraNA'GguSThaM, zritA = AzritA, zrIrapi = zobhA'pi, na labdhA = na prAptA, dhruvam = utprekSAyAm, aGgAntarazritA zrIstu dUrA'pAsteti bhAvaH / tathA hi-taM = kusumAyudhaM, kAmaM, jetuH = vijetuH, mahAdevasyeti bhAvaH / etat idam, arddhanduH = arddhandurUpaM, cihna = lakSma, asmin-bhavatpadA'GguSThe, nakha Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam veSadhAri = nakharanepathyadhArakaM, "nakhakaitavene"ti pAThAntare nakharacchalenetyarthaH, tatra kaMtavA'paha nutiralaGkAraH / Aste = vidyate, khalu = nizcayena // 36 // nahIM pAI hai maiM aisA mAnatI hU~ / jaise ki kAmadevako jItanevAle mahAdevakA yaha arddhacandrarUpa cihna Apake pairake isa aMgUThemeM nAkhUnakA veSa lekara raha rahA hai // 36 // . TippaNI-kusumAyudhena = kusumAni AyudhaM yasya, tena ( bahu0 ) / bhavatpa. dA'GguSThaM = bhavataH padaM (10 ta0) asya aGguSThaH, tam (10 ta0). taM = "jetuH" isa tanpratyayAnta padakA yoga honese "na lokAvyaya0" ityAdi sUtrase SaSThIkA niSedha honese dvitIyA, jetuH = ji + tRn + Gas / ardhenduH = arddha cA'sau induH ( ka0 dhA0 ) / nakhaveSadhAri = nakhasya veSaH Sa0 ta0 ), taM dhArayatIti nakhaveSa+5+ Nic + nnini+su.| Aste = Asa + laT +ta / addhendu cihnako dhAraNa karanese Apake pairakA aMgUThA bhI kAmadevako jItanevAlA hai / isa padyameM pUrvArddha meM arthApatti aura utprekSAkI saMsRSTi hai / / 36 / / rAjA dvijAnAmanumAsabhinnaH pUrNA tanUkRtya tanuM tpobhiH| phuhaSu dRzyetaratA kimetya sAyujyamApnoti bhavanmukhasya // 37 / / anvayaH-( he mahodaya ! ) dvijAnAM rAjA anumAsabhinnaH pUrNAM tanuM tapobhiH tanakRtya kuhUSu dRzyetaratAm etya bhavanmukhasya sAyujyam Apnoti kim ? // 37 // ___ vyAkhyA--(he mahodaya ! ) dvijAnAM = brAhmaNAnAM, rAjA = zreSThaH, candraH atha vA brAhmaNottamazca, anumAsabhinnaH = pratimAsAmA'nyaH san, pUrNAM = pUritAM, pUrNimAyAmiti bhAvaH, tanuM = zarIraM, tapobhiH = cAndrAyaNAdirUpaH, pratyahaM devatAbhyaH kalAsamarpaNarUpairiti bhAvaH / tanUkRtya kRzIkRtya, kuhUSu = amAvAsyAsu dRzyetaratAm = adRzyatAm, etya = prApya, bhavanmukhasya = tvadvadanasya, sAyujyam = aikyam, Apnoti kiM = prApnoti kim ? yathA kazcid brAhmaNastIveNa tapasA brahmasAyujyaM prApnoti tathaiva candrastapazcaraNena bhavanmukhaikyaM prApnoti kim, anyathA kathaM kuhaSu na dRzyata iti bhAvaH / / 37 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) candra pratyeka mAsameM bhinna hokara pUrNimAmeM pUrNa zarIra ko tapasyAoMse kSINa banAkara amAvAsyAoMmeM adRzya hokara Apake mukhake sAyujya ( ekatA ) ko prApta karatA hai kyA ? // 37 // Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 203 TippaNI-anumAsabhinnaH = mAsaM mAsam anumAsam ( vIpsAmeM avyayIbhAva ) / anumAsaM bhinnaH ( supsupA0 ) / tanUkRtya = atanuH tanuH yathA saMpadyate tathA kRtvA tanu+cci++ktvA ( lyap ) / dRzyetaratAM = dRzyAt itaraH (pa0 ta0 ), tasya bhAvaH, tattA, tAm dRzyetara+tal+TAp + am / etya = AG + iN + ktvA ( lyap ) / bhavanmukhasya = bhavato mukhaM, tasya (Sa0 ta0 ) / sAyujyaM = saha yunaktIti sayuk, saha ( sa ) yuj + kvip ( upapada0)+ su / sayujo bhAvaH sayuj + Syaj+su / jaise koI brAhmaNa tIvra tapasyAse brahmasAyujyako prApta karatA hai vaise hI candra tapasyAse Apake mukhakI samAnatAko prApta karatA hai / ApakA mukha candramAse bhI uttama hai yaha bhAva hai| isa padya meM utprekSA alaGkAra hai / 37 // kRtvA dRzau te bahuvarNacitre ki kRSNasArasya tayormugasya / adUrajApradvidarapraNAlIccha lAvayacchadvidhirarddhacandram // 30 // anvayaH-( he mahodaya ! ) vidhiH bahuvarNacitre te dRzau kRtvA kRSNasArasya mRgasya tayoH adUrajAgradvidarapraNAlIcchalAt arddhacandram ayacchat // 38 // vyAkhyA-( he mahodaya ! ) vidhiH = brahmadevaH, bahuvarNacitre = anekarUpavicitre, zuklakRSNaraktarUpacitra iti bhAvaH / te = tava, dazo = netre, kRtvA = vidhAya, kRSNasArasya = kRSNasAranAmakamya, mRgasya = hariNasya, tayoH =dRzoH, adUrajAgradvidarapraNAlIcchalAt = samIpavidyamAnasphuTanamArgakaitavAta, arddhacandraM 3 galahastikAm, ayacchat = dattavAna, bhavannetrasamakakSA'narhatvAditi bhAvaH // 38 // anuvAda- (he mahodaya ! ) brahmAjIne aneka varNoM ( zukla, kRSNa aura rakta) se vicitra Apake netroMko banAkara kRSNasAra magake netroM meM nikaTa vidya. mAna gartarUpa rekhAke bahAnese ardhacandra ( gardanI ) dI hai // 38 // TippaNI-bahuvarNacitre = bahavazca te varNAH (ka0 dhA0 ), taiH citre, te (tR0 ta0 ) / adUrajAgradvidarapraNAlIcchalAt = na dUram ( naJ0), adUre jAgratI ( sa0 ta0 ) / vidarasya praNAlI (10 ta0), "vidaraH sphuTanaM bhidA" ityamaraH / adUrajAgratI cA'sau vidarapraNAlI ( ka0 dhA* ), tasyAH chalaM tasmAt (Sa0 ta0 ) / arddhacandram adhaM cA'sau candraH, tam (ka0 dhA. ) / "arddhacandrastu candrake / galahaste bANabhede'pi" iti vizva: / ayacchat = dANa+laG+tip / dAN dhAtuke sthAnameM "pAghrAdhmA0" ityAdi sUtrase yaccha Adeza / kRSNasAra mRgake Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 naivaSIyacaritaM mahAkAvyam, netroMne Apake netroMse barAbarI kI taba brahmAne unake netroMke nIce garta rUpa rekhA rUpa arddhacandra ( gardanI ) dekara unako dhikkArA yaha bhAva hai| isa padyameM apaha nuti aura pratIyamAnotprekSA kI saMsRSTi hai // 38 // . mugdhaH sa mohAt subhagAnna dehAddabaddhavaddhRracanAya cApam / bhrUbhaGgajeyastava yanmanobhUranena rUpeNa yadA tadA'bhUt // 39 // anvaya:-( he mahodaya ! ) bhavadbhUracanAya cApaM dadat sa manobhUH mohAt mugdhaH abhUta, subhagAt dehAt na, yat tava anena rUpeNa yadA tadA bhrUbhaGgajeyaH abhUt // 39 // vyAkhyA-(he mahodaya !) bhavadbhUracanAya = tvadakSilomanirmANAya, cApaM = svakIyaM kArmukaM, dadat = vitaran, brAhmaNa iti shessH| saH = prasiddhaH, manobhUH = kAmaH, mohAt = ajJAnAt hetoH, mugdhaH = mugdhazabdavAcyaH, abhUt = abhavat, subhagAt = sundarAt, dehAta tu = zarIrAt tu, na = mugdhaH na abhUta / kutaH ?-yat = yasmAt, tava = bhavataH, anena = sannikRSTasthena, rUpeNa = saundaryeNa karaNena, yadA tadA = sarvadA iti bhaavH| bhrUbhaGgajeyaH = bhrUkSepamAtreNa parAjayaviSayaH, abhUt = abhavat / kAmastvAM saundaryeNa jetumasamarthopi cApenA'pi zaknuyAt, tasyA'pi vitaraNAdubhayathA'pi bhraSTo'bhUditi bhAvaH // 39 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) ApakI bhauMhoMkI racanAke lie apane dhanuko detA huA prasiddha kAmadeva mohake kAraNa mugdha ( mugdhapadase kahe jAneko yogya ) huA na ki sundara zarIrake kAraNa, jisa kAraNase Apake isa saundaryase sarvadA hI bhrUkSepamAtrase parAjayake yogya ho gayA // 39 // TippaNI - bhavadbhUracanAya = bhavato bhravau ( Sa0 ta0 ), tayo racanaM, tasmai (10 ta0 ) / dadat = dadAtIti, dA+laT ( zatR )+su, "nA'bhyastAcchatuH" isa sUtrase numkA nissedh| mugdhaH = muha + kt+su| "mugdhaH sundaramUDhayoH" ityamaraH / pahale kAmadeva saundaryake kAraNa mugdha ( sundara ) kahA jAtA thA isa samaya to mugdhatva ( mohayuktatva ) ke kAraNa mugdha kahA jAtA hai, yaha bhAva hai| bhrUbhaGgajeyaH = dhruvorbhaGgaH / Sa0 ta0 ), tena jeyaH ( tR0 ta0) / kAmadeva Apako saundaryase jItaneko asamartha honepara bhI kadAcit dhanuse jIta sakatA, isa samaya use bhI brahmAjIko denese ubhayathA bhraSTa ho gayA, yaha tAtparya hai| isa padyameM atizayokti alaGkAra hai / / 39 // Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 205 mRgasya netradvitasyaM tvadAsye viSo vidhitvA'numitasya dRzyam / tasyaiva ca svatkacapAzaveSaH pucche spharaccAmaraguccha eSaH // 40 // anvayaH-(he mahodaya ! ) tvadAsye vidhau dRzyaM netradvitayaM vidhutvA'numitasya mRgasya eva / ( kiM ca ) eSa tvatkacapAzaveSaH tasya eva pucche sphuraccAmaragucchaH // 40 // . vyAkhyA--( he mahodaya ! ) tvadAsye = bhavanmukharUpe, vidhau = candre, dRzyaM = darzanaviSayIbhUtaM, netradvitayaM - nayanayugalaM, vidhutvA'numitasya = vidhutvena ( candratvena ) anumitasya ( anumitiviSayabhUtasya ), mRgasya eva = hariNasya eva, candrasya mRgA'vinAbhAvAditi bhAvaH / (kiJca ) eSaH = samIpataravartI, tvatkacapAzaveSaH = bhavatkezapAzasannivezaH, tasya eva = mRgasya eva, pucchelAgUle, sphuraccAmaragucchaH = zobhamAnacAmarastabakaH, astIti zeSaH / 40 / / ____ anuvAda:-Apake mukharUpa candrameM darzanIya do netra candrakI sthitise anumita mRgake hI haiM / yaha Apake kezakalApakA veSarUpa usI mRgake pucchameM zobhita camarakA gucchA hai // 40 // __ TippaNI-tvadAsye = tava AsyaM, tasmin (Sa0 ta0 ) / netradvitayaM = netrayodvitayam (pa. t0)| vidhutvA'numitasya = vidhorbhAvaH, vidhu+tva+su / vidhutvena anumitaH, tasya ( tR0 ta0), yatra yatra vidhuH, tatra tatra mRgavattvam aisI vyAptise anumitikA viSayIbhUta mRga yaha bhAva hai / tvatkacapAzaveSa: - kacAnAM pAzaH ( Sa0 ta0 ), tava kacapAzaH (10 ta0 ), tvatkacapAzaH veSaH yasya saH ( bhu0)| sphuraccAmaragucchaH = cAmarasya gucchaH (10 ta0), sphuraMzcA'sau cAmaraguccha: (ka0 dhA0 ) / Apake netra mRganetroMke samAna haiM aura ApakA kezapAza zobhita camaragucchake samAna sundara hai yaha bhAva hai| isa padyameM rUpaka aura utprekSAkI nirapekSatayA sthiti honese saMsRSTi alaGkAra hai|| 40 / / AstAmanakSIkaraNAddhavena dRzya: smaro neti puraannvaannii| tavaiva dehaM zritayA zriyeti navastu vastu pratibhAti vAvaH // 41 / / anvayaH-( he mahodaya ! ) smaro bhavena anaGgIkaraNAt dRzyo na iti purANavANI AstAm, tava eva dehaM zritayA zriyA na dRzyaH iti navo vAdastu vastu pratibhAti // 41 // Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-(he mahodaya ! ) smaraH = kAmaH, bhavena = IzvareNa, anaGgIkaraNAt = azarIrIkaraNAt hetoH, dRzyaH = nayanagocaraH, na = na asti, iti = etAdRzI, purANavANI = purAtanavAdaH atha vA purANavAdaH, tAvat AstAM = tiSThatu, tava eva = bhavata eva, dehaM = zarIraM, zritayA = AzritayA, zriyA = saundaryeNa hetunA, na dRzyaH = no darzanIyaH, nayanA'gocaraH, iti = ayaM, navaH = nUtanaH, vAdastu = vacanaM tu, vastu = paramA'rthaH, pratibhAti = pratizobhate / haranayanA'nalena dagdhatvAtsmaro'naGga iti aitihyamAtraM, tvaccharIrasaundaryeNa parAjitatvAllajjayA'dRzyatAM gata idaM tu pratyakSamiti bhAvaH / / 41 / / anuvAdaH-(he mahodaya ! ) kAmadeva mahAdevase bhasmIbhUta honese darzanayogya nahIM hai yaha purAnA vacana vA purANakI vANI rahe, Apake hI zarIrameM rahe hue saundarya ke kAraNa lajjAse adRzya ho gayA hai yaha navIna vacana to vAstavika pratIta hotA hai // 41 / / TippaNI--anaGgIkaraNAt = avidyamAnAni aGgAni yasya saH anaGgaH ( nabbahu0 ) / ananaGgaH anaGga yathA sampadyate tathA karaNaM, tasmAt, anaGga + vi+kR + lyuT + Gasi / purANavANI-purA bhavA purANI, purA zabdase "sAyaMciraMprAhveprage'vyayebhyaSTyuTyulau tuTa ca" isase Tyu vA Tyul pratyaya, "pUrvakAlaka0" ityAdi sUtra meM nipAtanase tuTakA abhaav| Tit honese "TiDDhANa" ityAdi sUtrase GIp / purANI cA'sau vANI ( ka0 dhA0 ) / atha vA purANasya vANI (Sa0 ta0), Apa kAmadevase bhI adhika sundara haiM yaha bhAva hai| isa padya meM kAmadeva ke adRzyatvameM parAjayase utpanna lajjAkI hetutA honese hetRtprekSA hai // 41 // tvayA jagatyuccitakAntisAre yadindunA'zIli shilonychvRttiH|| Aropi tanmANavakA'pi molo sa yajvarAjye'pi mahezvareNa // 42 // anvayaH-( he mahodaya ! ) tvayA jagati uccitakAntisAra ( sati ) yata indunA ziloJchavRttiH azIli, tat mANavakaH api sa mahezvareNa maulo yajva. rAjye api Aropi // 42 // vyAkhyA--(he mahodaya ! ) tvayA = bhavatA, jagati = loke, uccitakAntisAre gRhItasaundaryazreSThabhAge sati, yat = yasmAt, indunA = candramasA, ziloJchavRttiH dhAnyakaNAdAna-kaNikAM'zA'rjanarUpajIvikA, azIli-zIlitA, tat = tasmAtkAraNAt, mANavakaH api = bAla: api, kalArUpo'pIti bhAvaH / Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 207 saH = induH, mahaizvareNa = mahAdevena mahArAjena ca, maulo zirasi, tathA yajvarAjye api = dvijarAjatve api, Aropi = AropitaH / prakRSTadharmo'neka phalajanako bhavatIti bhAvaH / lokatrayAhlAdakazcandro'pi bhavatsaundaryaleza eveti tAtparyam / 42 // anuvAdaH-jagatke saundarya ke zreSTha bhAgakA Apase grahaNa kiye jAnepara jo candra ne zilavatti aura uJchavattikA parizIlana kiyA usa kAraNase bAlarUpa honepara bhI unako mahAdevane apane zirameM aura brAhmaNake rAjAke rUpameM sthApita kiyA // 42 // TippaNI-uccitakAntisAre = kAnte: sAraH (10 ta0 ), uccitaH kAntisAro yasmAt tat, tasmin (bhu0)| ziloJchavRttiH = zilaM ca uJchazca: ( dvandvaH / , tau eva vRttiH (rUpaka0) / vRtti ( jIvikA ) ke chaH bheda haiM, jaise ki bhagavAn manune kahA hai - ___ "RtA'mRtAbhyAM jIvettu mRtena pramRtena vaa| satyA'nRtAbhyAmapi vA na zvavRtyA kadAcana // " manusmRti 4 4 arthAt Rta . uJchavRtti zilavRtti ), amRta ( ayAcita ), mRta (yAcanA), pramRta kRSi ), satyA'nRta ( vANijya ) aura sevaa| inameM uJchavRtti aura zilavRtti ina donoMko "Rta" kahate haiM / "uccho dhAnyakaNA''dAnaM kaNikAMDazArjanaM zilam" iti yAdavaH / khetameM par3e hue dhAnyakaNoMke grahaNako 'uJchavRtti" aura dhAnyamaJjarIse dhAnyakaNoMke grahaNako "zilavRtti" kahate haiM / inameM brAhmaNake lie RtavRtti sarvottama mAnI gaI hai / azIli = zIla + luG (karmameM) + ta / mANavakaH = manorapatyaM pumAn mAnavaH, manu+ ann+su| "brAhmaNamANavavADa. vAdyat" isa sUtra meM nipAtanase .Natva hokara "mANavaH" alpa: mANavaH mANavaka: "alpe' isa sUtra se kanpratyaya / mahopAdhyAya mallinAthajI likhate haiM- "apatye kutsite mUDha manorautsargikaH smRtaH / nakArasya tu mUdhanyastana siddhayAta mANavaH // " yaha vacana kahA~kA hai patA nahIM / "hArabhede mANavako vAle kupuruSe'pi ca / " iti rabhasaH / mahezvareNa-mahAMzcA'sau IzvaraH, tena (ka0 dhA0) / yajvarAjye vidhinA iSTavanto yajvAnaH, yaj dhAtuse "suyajordhvanip" isa sUtrasa vanip / "yajvA tu vidhineSTavAn" ityamaraH / yajvanA rAjyaM, tasmin ( Sa0 ta0 ) / Aropi = AG + ruha + Nic + luG ( karma meM )+ta / bAla honepara bhI indu ( candra ) Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 - naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ko mahezvarane zirameM aura dvijarAjake rUpameM sthApita kiyA isa prakAra yahA~ utprekSA hai| uttama dharma uttama phaloMke lie hotA hai| tIna lokoMko AhlAdita karanevAle candra bhI Apake saundaryake lezarUpa hI haiM yaha tAtparya hai // 42 // ___ AdehavAhaM kusumAyuSasya vidhAya saundaryakathAdaridrama / tvavaGgazilpAt punarIzvareNa cireNa jAne jagadanvakampi / / 43 // anvayaH- ( he mahodaya ! ) IzvareNa kusumAyudhasya AdehadAhaM jagat saundaryakathAdaridra vidhAya cireNa tvadaGgazilpAt punaH anvakampi ( iti ) jAne // 43 // ____ vyAkhyA-IzvareNa = mahAdevena, kusumAyudhasya = kAmadevasya, AdehadAhaM = dehadAhAt Arabhya, jagat = lokaM, saundaryakathAdaridraM lAvaNyavArtAdInaM, vidhAya = kRtvA, cireNa = bahukAlAt, tvadaGgazilpAt = bhavaccharIranirmANAt, punaH = bhUyaH, anvakampi-anukampitaM, tvayA saundaryabharitaM kRtamiti zeSaH / iti, jAne = manye // 43 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) mahAdevane kAmadevake zarIradAhase lekara lokako saundarya kI vArtA meM daridra ( zUnya ) banAkara bahuta dinoMke anantara Apake zarIrakA nirmANa kara phira anukampita kiyA maiM aisA jAnatI huuN|| 43 / / / TippaNI-kusumAyudhasya - kusumAni AyudhAni yasya, tasya (bhu0)| AdehadAhaM = dehasya dAhaH (Sa0 ta0), dehadAhAt Arabhya ( maryAdAmeM avyayIbhAva ) / saundaryakathAdaridraM saundaryasya kathA (Sa0 ta0 ), tasyAM daridraH tat ( sa0 ta0 ) / tvadaGgazilpAt = tava aGgAni (Sa0 ta0 ), teSAM zilpaM, tasmAt (10 ta0 ), hetumeM paJcamI / anvakampi = anu+kapi+luGa (karmameM) +t| Apa kAmadevake samAna sundara haiM yaha bhAva hai| isa padyameM utprekSA alaGkAra hai // 43 // mahI kRtArthA yadi mAnavo'si, jitaM divA yadyamareSu ko'pi / kulaM tvayA'laGkRtamoragaM cennAdhopi kasyopari nAgalokaH // 44 // __ anvayaH-( he mahodaya ! ) mAnavo'si yadi, mahI kRtArthA, amareSu kopaM asi yadi, divA jitam / tvayA auragaM kulam alaGkRtaM cet, adho'pi nAgalokaH kasya upari na ? // 44 // ___ vyAkhyA-mAnavo'si = manuSyo'si, yadi = cet, tvamiti zeSaH / tarhi mahI = bhUlokaH, kRtArthA = kRtakRtyA, tvadIyAvAsatveneti bhaavH| amareSu 3 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 209 deveSu, ko'pi = kazcit, asi yadi = vidyase cet, tarhi divA = svargaNa, jitaM = sarvotkarSeNa sthitam / tvayA = bhavatA, auragaM = sarpa, kulaM = vaMzaH, alaGkRtaM = bhUSitaM, cet = yadi, svajanuSeti bhAvaH, tahi adho'pi = sarvA'dha:sthito'pi, nAgalokaH = pAtAlaM, kasya = lokasya, upari = UrvabhAge, na = no vartate, sarvasyA'pi lokasyopari vartata iti bhAvaH // 44 // __ anuvAdaH-( he mahodaya ! ) Apa manuSya haiM to pRthvI kRtArtha hai| Apa devatAoMmeM koI haiM to svargane jIta liyaa| Apane sarpavaMzako alaMkRta kiyA ho to nIce rahate hue bhI pAtAla kisa lokake Upara nahIM hai / / 44 // TippaNI-mAnavaH = manorapatyaM pumAn, manu + aN + su / kRtArthA = kRta: artho yasyAH sA (nahu0 ) / divA = "suraloko dyodivau dve" ityamaraH / jitaM = 'ji' dhAtuse "napuMsake bhAve ktaH" isa sUtrase bhAvameM kta pratyaya / auragam = uragasya idam, uraga+aNa+su / nAgalokaH = nAgAnAM loka: (Sa0 t0)| Apa manuSya, devatA aura sarpa inameMse kauna haiM ? yaha bhAva hai // 44 // seyaM na patte'nupapattimuccamaccittavRttistvayi cintyamAne / mamo sa bhadraM culuke samudrastvayA'ttagAmbhIryamahatvamudraH / 45 // anvayaH-(he mahodaya ! ) tvayi cintyamAne sA iyaM maccittavattiH uccaiH anupapatti na dhtte| sa samudraH tvayA AttagAmbhIryamahattvamudraH culuke mamau bhadram // 45 // ___ vyAkhyA-tvayi = bhavati, cintyamAne = vicAryamANe, svarUpato guNatazceti zeSaH / sA, iyan = eSA, maccittavRttiH = manmanovRttiH, uccaH = mahatIm, anupapattim = asaMbhAvyatAM, na dhatte = no dhArayati, agastyena culukena samudraH pIta iti vRttAntasyA'saMbhAvyatAM na karotIti bhAvaH / tatra hetumutprekSate-saH = prasiddhaH, samudraH arNavaH, tvayA = bhavatA, AttagAmbhIryamahattvamudraH = gRhItagabhIratAvRhattAcihnaH san, culuke = munimuSTigarbha, mamau = mAti sma / bhadraM = yuktam / no cetkathaM tathA mahato gabhIrasya samudrasya municulukaparimitatA iti bhAvaH // 45 // anuvAdaH-he mahodaya ! ApakA vicAra karane para merI manovRtti ( agastya ne cullUmeM samudra. pI liyA ) yaha bAta asaMbhava hai aisA nahIM mAnatI hai / Apase gambhIratA aura mahattArUpa cihnake grahaNa kiye jAnese vaha samudra agastyake cullU meM smaayaa| yaha ThIka hai / / 45 // 14 na0 a. Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-cintyamAne = cintyate iti tasmin, cinta + laT ( karmameM ) . (zAnac ) +Gi / maccittavRttiH = cittasya vRttiH (10 ta0 ), mama cittavRttiH (Sa0 t0)| AttagAmbhIryamahattvamudraH = gAmbhIryaM ca mahattvaM ca ( dvandva0 ) / AttA gAmbhIryamahattve eva mudrA ( cihnama ) yasya saH ( bhu0)| mamo= mA+liT + Nal ( au)| isa padyameM samAneke hetukA "Atta0" ityAdi vizeSaNa kI gatise nirdeza honese padArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai, utprekSA usakA aGga hai, usakA vyaJjaka "bhadram" yaha pada hai isa prakAra saGkara alaGkAra hai / Apase gAmbhIrya aura mahattvake grahaNa kiye jAnese hI samudra agastyake cullU meM samA gayA hai ataH Apa samudra se bhI gambhIra aura mahAna haiM yaha abhiprAya hai // 45 // saMsArasindhAvanubimbamatra jAgati jAne tava varaseniH / bimbA'nubimbo hi vihAya dhAturna jAtu dRSTA'tisarUpasRSTiH // 46 // anvayaH-( he mahodaya ! ) atra saMsArasindhau varaseniH tava anubimbaM jAgati ( iti ) jAne / hi bimbA'nubimbau vihAya dhAtuH atisarUpasRSTiH jAtu na dRSTA // 46 // vyAkhyA-atra = asmin, saMsArasindhau = vizvasamudre, vairaseniH = nalaH, tava = bhavataH, anubimba = pratibimbaM, jAgarti - sphurati, iti jAne = tarkayAmi / hi = yasmAtkAraNAt, bimbA'nubimbo = bimbapratibimbau, vihAya = varjayitvA, dhAtuH = brahmadevasya, atisarUpasRSTi: = atitulyarUpanirmANaM, jAtu = kadAcidapi, na dRSTA = no vilokitAH / anyathA kathametadatizayasAdRzyamityarthaH / bhavAna nala eveti me pratibhAtIti bhAvaH // 46 / / ___ anuvAda:-( he mahodaya ! ) isa saMsArasamudra meM vIrasena ke putra nala Apake pratibimba haiM maiM aisA jAnatI hU~, kyoMki bimba aura pratibimbako chor3akara brahmAjIkI atizaya tulyarUpavAlI sRSTi kabhI bhI dekhI nahIM gaI hai // 46 / / TippaNI-saMsArasindhau = saMsAra eva sindhuH tasmin ( rUpaka0 ) / varaseniH = vIrasenasyA'patyaM pumAn, 'vIrasena' zabdase "ata iJ" isa sUtrase iJ pratyaya aura AdivRddhi / jAne = jJA+ laT + iT / bimbAnubimbo-bimbazca anubimbazca, tau ( dvandva0 ) / atisarUpasRSTiH = samAna rUpaM yayostau sarUpI ( bahu0 ) "jyotirjanapada0" ityAdi sUtrase samAnake sthAnameM 'sa' bhAva / atyantaM sarUpo ( supsupA0 ) / atisarUpayoH sRSTi: (10 t..)| Apa nala Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . aSTamaH sargaH 211 hI hai mujhe aisA pratIta hotA hai yaha bhAva hai / isa padyameM pUrvArddha meM utprekSA aura uttarArddha meM arthAntaranyAsa alaGkAra hai, isa prakAra donoM meM aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai / / 46 / / iyat kRtaM kena mahIjagatyAmaho ! mahIya: sukRtaM janena / - pAdau yamuddizya tavA'pi padyArajaHsu palajamArabhate // 47 // anvayaH-(he mahodaya ! ) mahIjagatyAM kena janena iyat mahIyaH sukRtaM kRtam ? aho ! yam uddizya tavA'pi pAdau padyArajaHsu padmasrajam Arabhete // 4 // ___vyAkhyA-mahIjagatyAM = bhUloke, kena = kinAmnA, janena = mAnavena, iyat = etAvat, mahIyaH = mahattaraM, sukRtaM = puNya, kRtam, = Acaritam, aho = Azcaryam / yaM = janam, uddizya = anUdya, tavA'pi = bhavato'pi, pAdau = caraNau, padyArajaHsu - mArgadhUliSu, padmasra = kamalamAlAma, Arabhete = kurvAte / bhavAn yaM janamuddizya samAgataH sa dhanyo vaktavya iti bhAvaH // 47 // anuvAda:-( he mahodaya ! ) bhUlokameM kisa mAnavane itanA adhika puNya kiyA hai, jisako uddezya karake Apake bhI caraNa mArgakI dhUliyoMmeM kamaloMkI mAlAkI racanA karate haiM / / 47 // TippaNo-mahIjagatyAM = mahyA jagatI, tasyAm (Sa0 ta0 ) / mahIyaH = atizayena mahat, mahat + Iyasun + su / uddizya um + diz+ktvA (lyaa)| padyArajaHsupAdAya hitA padyA, pAda zabdase "zarIrA'vayavAdyat" isa sUtrase yat aura "padyatyatadarthe" isase pAdakA padbhAva aura TAp / "saraNiH paddhatiH padyA vartanyekapadIti ca / " ityamaraH / padyAyA rajAMsi, teSu (Sa0 t.)| padmasrajaM = pamAnAM saka, tAm (Sa0 ta0) / Arabhete = AG+rabha + laT + AtAm / jisa manuSyako uddezya karake Apa Aye haiM vaha dhanya hai yaha bhAva hai / / 47 // bravIti me ki kimiyaM na jAne sandehadolAmavalambya saMvit / kasyA'pi dhanyasya gahA'tithistvamalokasaMbhAvanayA'thavA'lam // 18 // anvayaH- ( he mahodaya ! ) iyaM me saMvit sandehadolAm avalambya kiM kiM bravIti, na jAne / , atha vA alIkasaMbhAvanayA alam / kasyA'pi dhanyasya gRhA'tithiH tvam / / 48 // . vyAkhyA-iyam = eSA, me = mama, saMvita = buddhiH, sandehadolAM = saMzayapretAm, asmaduddezena vA'nyoddezenAgatastvamityevaMrUpAmiti bhAvaH / Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam avalambya = Aruhya, kiM kiM bravIti = kiM kiM kathayati / kiM kiM tarkayatIti bhAvaH / ataH na jAne = no nizcinomi / atha vA = yadvA, alIkasaMbhAvanayA = mithyAvitarkeNa, alaM=paryAptaM, tena sAdhyaM nAstIti bhAva: / kintu kasyA'pi= ajJAtanAmadheyasya, dhanyasya-puNyavataH, gRhA'tithiH = gehA''gantukaH, tvam asIti zeSaH / saMzayA'panodanena mAmanukampasveti bhAvaH // 48 // ___ anuvAda:-( he mahodaya ! ) yaha merI buddhi zaGkArUpa jhUlAkA avalambana kara kyA-kyA kahatI hai ? isa kAraNa maiM nahIM jAnatI hU~ atha vA mithyA tarka aranese kyA? Apa kisI bhAgyazAlI puruSake gharameM atithi honeke lie. Aye haiM // 48 // - TippaNI-sandehadolAM = sandeha eva dolA, tAm ( rUpaka0 ) / Apa mere uddezya se Aye haiM vA dUsareke uddezyase aisI sandehadolAkA avalambana kara yaha abhiprAya hai| bravIti = brU + laT tip / alIkasaMbhAvanayA = alIkasya saMbhAvanA, tayA ( Sa0 ta0 ), dhanyasya = dhanaM labdhA, tasya, "anagaNaM labdhA" isa sUtra se yat pratyaya / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 48 // . prAptava tAvat tavarUpasRSTaM nipIya dRSTirjanuSaH phalaM me / api atI nA'mRtamAdriyetAM tayoH prasAdIkuruSe giraM cet ? // 49 // . anvayaH-( he mahodaya ! ) tAvat me dRSTiH tava rUpasRSTam amRtaM nipIya januSaH phalaM prAptA eva / tayoH giraH prasAdIkuruSe cet zrutI api amRtaM na AdriyetAm ? // 49 // vyAkhyA -- tAvat = prathama, me = mama, dRSTi: = netraM, tava = bhavataH, rUpasRSTaM = saundaryotpAditam, amRtaM = pIyUSa, nipIya = nitarAM pItvA, saharSa vilokyeti bhAvaH / januSaH = janmanaH, phalaM = prayojanaM, prApta eva = AsAditavatI eva / tayoH = mama zrutyoH, giraM = vacanaM, prasAdIkuruSe cet = anugrahIkaroSi yadi, zrutI api = mama kaNoM api, amRtaM = pIyUSaM, na AdriyetAM = na saMmanyetAm, bhavAn bhApaNena anugRhNAtviti bhAvaH // 49 // ____ anuvAda:-( he mahodaya ! ) mere netroMne Apake saundarya se utpAdita amRtakA pAna kara janmake phalako prApta kara liyA hai, vacana sunAnekA anugraha kareMge to mere kAna bhI amRtakA Adara nahIM kareMge ? // 49 // Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 213 aSTamaH sargaH - TippaNI-rUpasRSTaM = rUpeNa sRSTaM, tat (tR0 t0)| prasAdIkuruSe = aprasAdaH prasAdo yathA saMpadyate tathA kuruSe (prasAda+vi + + laT +thAs) / AdriyetAm = AG + dRG + loT + AtAm / Apa amRtatulya apane vacanase mujhe kRtArtha kareM yaha bhAva hai // 49 // itthaM madhUtthaM rasamugirantI tadoSThabandhUkadhanuvisRSTA / karNAt prasUnA''zugapaJcabANI vANImiSeNA'sya mano viveza // 50 / / anvayaH -itthaM madhUtyaM rasam udgirantI tadoSThabandhUkadhanuvisRSTA prasUnA''zugapaJcabANI vANImiSeNa asya karNAt (asya) mano viveza // 50 // ___ vyAkhyA -itthaM = anena prakAreNa, madhUtyaM = kSaudrotpannaM, rasaM = svAdam, udgirantI = sravantI, tadoSThabandhUkadhanurvisRSTA = damayantyadharabandhujIvakapuSpakArmukamuktA, prasUnAzugapaJcabANI = kAmapaJcazarI, vANImiSeNa = vAgvyAjena, asya = nalasya, karNAt = karNaM pravizya, asya = nalasya, manaH = cittaM, viveza = praviSTA, karNadvAreti bhAvaH // 50 // anuvAdaH- isa prakArase madhu ( zahada ) ke rasako nikAlate hue damayantIke oSTharUpa dupahariyAke phUlarUpa dhanuse chor3e gaye kAma devake pAMcoM bANoMne damayantIke vacanake bahAnese nalake kAnoMmeM ghusakara manameM praveza kiyA // 50 // ___ TippaNo-madhUtyaM = madhuna uttiSThatIti, tam / ( madhu + ud+syA + ka ( upapada0 )+ am ) / ugirantI = ud + gR + laT ( zatR )+ GIp + su / tadoSThabandhUkadhanurvisRSTA = tasyA oSThaH (10 ta0 ), sa eva bandhUkaM (rUpaka0) "bandhukaM bandhujIvakam" ityamaraH / tadoSThabandhUkam eva dhanuH (rUpaka0), tena visRSTA (tR0 t0)| prasUnA''zugapaJcabANI = prasUnAni azugA yasya saH ( bh0)| paJcAnAM bANAnAM samAhAraH paJcabANI ( dviguH ) / prasUnAszugasya paJcabANI ( 10 ta0 ) / vANIbhiSeNa = vANyA bhiSa, tena (Sa0 ta0) / karNAt lyapke lopameM pnycmii| viveza viza+liT + tip (Nal) // 50 // amajjadAmajjamaso sudhAsu priyaM priyAyA vadanAnnipoya / viSanmukhe'pi svadate stutiryA tanmiSTatA neSTamukhe tvameyA / / 51 // andhayaH-asau priyAyA vadanAt priyaM nipIya sudhAsu Amajjam amajjat / dviSanmukhe api yA stutiH svadate, iSTamukhe tu tanmiSTatA ameyA na ? / / 51 // vyAkhyA-aso = nalaH, priyAyAH = vallabhAyAH, damayantyAH / vadanAt - mukhAt, priyaM = priyavAkyaM, svaprazaMsArUpamiti bhAvaH / nipIya = nitarAM Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mabhivyApya, amajjat = magnaH, amRtAsvAdasukhamanvabhavaditi bhAvaH / tathA hidviSanmukhe api = zatruvadane api, vidyamAneti zeSaH / - yA, stutiH = stavaH, svadate%rocate, janAyeti zeSaH / iSTamukhe tu%D priyajanavadane tu, tanmiSTatA = stutimadhuratA, ameyA na aparicchedyA na kim ? iti kAkuH / api tu mAtumaza. kyA eveti bhAvaH // 51 // anuvAdaH-nala damayantIke mukhase priya vAkyakA pAna kara (premapUrvaka sunakara ) amRtameM DUba gaye / zatruke mukhase bhI jo stuti ( apanI prazaMsA ) bacchI lagatI hai priyajanake mukhase to usakI madhuratA (miThAsa ) aparimeya nahIM hai kyA ? (parimANakA viSaya nahIM hai ) // 51 // ___ TippaNI-Amajja = majjAnam (dhAtum ) bhivyApya ( abhividhimeM avyayIbhAva ) / "AkaNTham" aisA pAThAntara hai, usakA artha hai kaNThataka vyApta karake / amajjat masja+la+tip / dviSanmukhe-dveSTIti dviSan, dviSa+laTa t| iSTamukhe = iSTasya mukhaM, tasmin ( 10 t0)| tanmiSTatA = tasyAH ( stuteH ) miSTatA (10 ta0 ) / ameyA = na meyA ( nny0)| isa padyameM apanI prazaMsA zatrumukhase bhI sunanepara acchI lagatI hai to priyake mukhase sunanepara kyA kahanA ? isa prakAra arthApatti hai aura vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga hai / tathA donoM kA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 51 // paurastyazelaM janatopanItAM gRhNan yathAhapaMtirayaM pUjAm / tathA''titheyImaya sampratIcchannasyA vayasyA''sanamAsasAda // 52 // anvayaH-atha aharpatiH yathA janatopanItAm arghya pUjAM gRhNan paurastyazalam ( AsAdayati ) tathA ( nalaH ) AtitheyIM sampratIcchan asyA vayasyA'sanam AsasAda // 52 // vyAkhyA-atha = bhaimIvAkyasamAptyantarama. aharpatiH = sUryaH, yathA = yena prakAreNa, janotopanItAM = janasamahasamapitAma, arghyapUjAM pUjA'rthajalapUjAM, gRhNan =svIkurvan, paurastyazailaM =purobhavaparvatama, udayaparvatamiti bhAvaH / AsasAda prAptavAna, tathA = tena prakAreNa, nala:, AtitheyIM = pUjA, dama yantIkRtAmiti zeSaH / sampratIcchan = pratigRhNana, asyAH = damayantyAH, vaya. Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 215 syA''sanaM = sakhyAsanam, AsasAda = prAptavAn, na tu bhamyAH , dUtyAvasthAyAmanaucityAditi bhAvaH // 52 // anuvAdaH-anantara sUrya jaise janasamUhase samarpita arghyapUjAko grahaNa kara udayaparvatako prApta karate haiM vaise hI nala damayantIse samarpita atithiyogya pUjAko grahaNa kara damayantIkI sakhIke Asanako prApta hue // 52 // TippaNI-aharpatiH ahnaH patiH (10 ta0), "aharAdInAM patyAdiSu vA rephaH' isa vArtikase vaikalpika repha, pakSAntaroMmeM visarga aura upadhmAnIya bhI hotA hai, jaise ahaH patiH, aura ahaH patiH / janatopanItAM = janAnAM samUho janatA, jana zabdase "grAmajanabandhubhyastal" isa sUtrase tal / jana+tala + ttaap+su| janatayA upanItA, tAm ( tR0 ta, ) / arghya pUjAm = arghA'rtham udakam ayam, argha zabdase "pAdArghAbhyAM ca" isa sUtrase yat pratyaya / arghyam eva pUjA, tAm ( rUpaka0 ) / gRhNan = gRhNAtIti, graha + laT ( zatR)+su / paurastyazaila =purobhavaH paurastyaH, puras zabdase "dakSiNApazcAtpurasastyak" isa sUtrase tyak pratyaya aura "kiti ca" isase AdivRddhi / paurastyazcA'sau zala: tam ( ka0 dhA0 ) / "AsAdayati" isa kriyApadakA adhyAhAra karanA caahie| AtitheyIm = atithiSu sAdhuH AtitheyI, tAma, atithi zabdase "pathyatithivasatisvapateDhaj" isa sUtrase DhaJ ( eya ) pratyaya + GIp + am / sampratIcchan = sam + prati+DaSa+laT ( zatR )+ su / vayasyA''sanaM = vayasA tulyA vayasyA, vayas zabdase "nauvayodharma0" ityAdi sUtrase yat +TAp / vayasyAyA AsanaM, tat (10 ta0 ) / AsasAda = AG+ sada+Nic + liT + tim / "nala:" aise kartRpadakA bhI adhyAhAra karanA caahie| apane dautyake kAraNa anaucitya honese nala damayantIke Asanapara na baiThakara unakI sakhIke Asana para baiThe yaha bhAva hai / isa padyameM "ahapatiH" isa kartRpada ke lie "AsasAda" isa kriyApadakA adhyAhAra kareMge to bhagnakrama doSa hogA, ataH "AsAdayati" isakA adhyAhAra karanA ucita hai / yahA~ para upamA alaGkAra hai / / 52 // ayodhi taddharyamanobhavAbhyAM tAmeva bhUmImavalamya bhaimIm / / Aha sma yatra smaracApamantazchinnaM dhruvau tajjayabhaGgavArtAm / / 53 // anvayaH- taddharyamanobhavAbhyAM tAM bhaimIm eva bhUmIm avalambya ayodhi / yatra antaH chinnaM dhruvau smaracApaM tajjayabhaGgavArtAm Aha sma // 53 ! Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-taddharyamanobhavAbhyAM = naladhRtikAmAbhyAm, tAM - prasiddhAM, bhaimIm eva = damayantIm eva, bhUmI = raNabhUmim, avalambya = prApya, ayodhi = yuddham akAri / yatra = yuddhabhUmI, damayantIrUpAyAmiti bhAvaH / antaH = madhye, chinnaM dvidhAbhUtaM, dhruvau = damayantIdhruvau eva, smaracApaM = kAmakArmukaM ( kartR ), tajjayabhaGgavAtA = naladhairyavijaya-manobhavaparAjayavRttAntam, Aha sma = bravIti sma, smaracApabhaGgAtsmara eva bhagna iti bhAvaH / nalaH kathaMcitkAmaM nirudhya dhairya mevA'valambitavAniti bhAvaH // 53 // . ___ anuvAda:-nalake dhairya aura kAmadeva ne damayantIrUpa yuddhabhUmikA avalambana kara yuddha kiyaa| jisa yuddhabhUmimeM bIcameM chinna damayantIke bhrUrUpa kAmadevake dhanune nalake dharyakI jaya aura kAmadevakI parAjayake vRttAntako batalAyA / / 53 // TippaNI * taddharyamanobhavAbhyAM = tasya ( nalasya ) dhairyam (10 ta0), taddharya ca manobhavazca, tAbhyAm ( dvandva0 ) / bhUmI = "kRdikArAdaktinaH" isase DIp / ayodhi = yudh + luG (bhAvameM)+ta / smaracApaM = smarasya cApaM, (Sa0 t0)| tajjayabhaGgavArtA = jayazca bhaGgazca jayabhaGgo ( dvandva0 ) / tayoH (dharyamanobhavayoH) jayabhaGgo (Sa0 ta0 ), tayorvArtA, tAm (10 ta0 ) / Aha sma = brU ( Aha ) dhAtuse 'sma' ke yogameM bhUta arthameM laT / damayantIko dekhanepara bhI nalake dharyakI jaya aura damayantIke bhrUdvayarUpa dhanu ke madhyameM chinnatvarUpa apane bhaGgase kAmacApane kAmadeva ke bhaGga ( parAjaya ) kI vArtAkI sUcanA dI yaha bhAva hai / nalane kisI taraha kAmadevakA nirodha karake dhairyakA avalambana kiyA yaha tAtparya hai / isa padyameM pUrvArddha aura uttarArddha meM do vyasta rUpakoMkI saMsRSTi hai / / 53 // atha smarA''jJAmavadhIrya dharyAdUce sa tadvAgupavINito'pi / vivekadhArAzatadhautamantaH satAM na kAmaH kaluSIkaroti // 54 // anvayaH-atha sa tadvAgupavINito'pi dhairyAt smarA''jJAm avadhIrya Uce / tathA hi-vivekadhArAzatadhautaM satAm antaH ( karma ) kAmo na kaluSIkaroti / / 54 // vyAkhyA- atha = anantaraM, saH = nala:, tadvAgupavINito'pi = damayantI. vAgvINayA upagIto'pi, damayantIvAgavINayA AkRSTacitto'pIti bhAvaH / dhairyAt = dharyaM vidhAya, smarAjJAM = kAmAjJAm, avadhIrya = avajJAya, Uce = uvaac| tathA hi| vivekadhArAzatadhautaM = bhedajJAnapravAhazataprakSAlitaM, satAM = Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 217 ziSTAnAm, antaH = antaHkaraNaM ( karma ), kAmaH = madanaH, na kaluSIkaroti = na vikartuM zaknoti // 54 // ___ anuvAda:-anantara nala damayantIkI vANIrUpa vIpAse prazaMsita hokara bhI dharyase kAmadevakI AjJAkA tiraskAra kara kahane lge| kyoMki vivekake saikar3oM pravAhoMse prakSAlita ziSToMke antaHkaraNako kAmadeva vikRta nahIM kara sakatA hai // 54 // ___ TippaNI-tadvAgupavINita: = tasyA vAk (10 ta0), vINayA upagItaH upavINitaH, upa+vINA+Nic +kta (karmameM)+ su / "satyApapAzarUpavINA0" ityAdi sUtrase Nic, tadvAcA upavIpAtaH ( tR0 t0)| dhairyAt = lyapke lopameM paJcamI / smarA''jJAM = smarasya AjJA, tAm (pa0 t0)| avadhIrya = ava+ dhIra+Nic + ktvA ( lyap ) / Uce = an ( vac ) + liT + ta / vivekadhArAzatadhauta = vivekAnAM dhArAH (10 ta0 ), tAsAM zataM (pa0 ta0 ), tena dhautam (tR0 ta0) tat / kaluSIkaroti akaluSaM kaluSaM yathA saMpadyate tathA karoti, kaluSa+cci+ +laT + tip / isa padya meM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 54 // haritpatInAM sadasaH pratIhi tvadIyamevAtithimAgataM mAm / vahantamantaguruNA''dareNa prANAniva svaHprabhuvAcikAni // 55 // anvayaH-(he rAjakumAri ! ) mAM guruNA AdareNa svaHprabhuvAcikAni prANAn iva anta: vahantaM haritpatInAM sadasaH AgataM tvadIyam eva atithi pratIhi / / 55 // vyAkhyA-mAM, guruNA= mahatA, AdareNa = sammAnena, svaHprabhavAcikAni%3D indrAdisandezavAkyAni, prANAn iva = asUna iva, antaH = antaHkaraNe, vahantaM = dhArayantaM, haritpatInAm = indrAdidikpAlAnAM, sadasaH = sabhAsthAnAt, Agatam = AyAtaM, tvadIyam eva = tAvakam eva, atithim = AgantuM, pratIhi - jAnIhi / etena kuta AgataH ? kasyA'tithiriti praznayoruttare pratipAdite, "guruNA AdareNa" etena dUtadharmaH pradarzitaH // 55 // ____ anuvAdaH - ( he rAjakumAri ! ) Apa mujhe bar3e Adarase svargake adhipati indra Adike sandezoMko prANoMke samAna cittameM rakhanevAlA, indra Adi dikpAloMke sabhAsthAnase AyA huA apanA hI atithi samajheM / / 55 // TippaNo-svaHprabhuvAcika ni = svaH prabhavaH (10 ta0 ) / sandiSTA'ryA vAco vAcikAni, vAc zabdase "vAco vyAhatArthAyAm" isa sUtrase Thak (ika) Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 naiSadhIyacarita mahAkAvyam pratyaya / "sandezavAgvAcikaM syAt" itymrH| sva:prabhUNAM vAcikAni, tAni (Sa0 ta0 ) / vahantaM = vav + laT ( zatR ) + am / haritpatInAM = haritAM patayaH, teSAm (10 t0)| "dizastu kakubhaH kASThA AzAzca haritazca tAH / " ityamaraH / tvadIyaM = tava ayaM, tam. yuSmad + cha ( Iya)+ am / pratIhi = prati+ iN + loT sipa / isa kathanase "maiM Apake lie devatAoMse bhejA gayA dUta hU~ yaha sUcita hotA hai| isase "Apa kahA~se Aye haiM aura kisake atithi haiM ?" ina praznoMke bhI uttara hue / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 55 // viramyatAM bhUtavatI saparyA, nivizyatAmAsanamujjhitaM kim ? / yA dUtatA naH phalinA viSeyA sevA''titheyo pRthuruddhavitrI // 56 / / anvayaH- ( he rAjakumAri ! ) saparyA bhUtavatI, viramyatAm / nivizyatAm / kim Asanam ujjhitam ? phalinA vidheyA naH yA dUtatA sA eva pRthuH AtitheyI udbhavitrI // 56 / / vyAkhyA-saparyA = pUjA, atithisatkriyeti bhAvaH, bhUtavatI = bhUtA, saMpanneti bhAvaH / viramyatAM = virAmaH kriyatAm, prayatnAntaraM no vidheyamiti bhAvaH / nivizyatAm = upavizyatAm / kiM = kimartham, Asanam = upavezanasthAnam, ujjitaM = tyaktam / phalinA = saphalA, vidheyA = kartavyA, naH = asmAkaM, yA, dUtatA = dUtyaM, sA eva = dUtatA eva, pRthaH = mahatI, AtitheyI = atithipUjA, udbhavitrI = bhaavinii| madtyasaphalIkaraNenaiva mahatyatithipUjA bhaviSyatItyato'lamupacArAntareNeti bhAvaH / / 56 // ___ anuvAdaH-(he rAjakumAri ! ) atithisatkAra ho gyaa| satkAravizeSa chor3ie / baiThie / Apane kyoM Asana chor3a diyA ? saphala karane yogya hamArI jo dutatA hai vahI mahAn atithisatkAra hogA // 56 / / TippaNI-bhUtavatI-bhU+ ktavatu+ GIp + su| viramyatAm vi + ram + loT (bhAvameM ) + t| nivizyatAM = ni+viz + loT ( bhAvameM )+ta / phalinA = phalam asti yasyAH sA, phala zabdase 'phalabarhAbhyAminaca" isa vArtikase inac + TAp + su / AtitheyI = atithi + Dhak ( eya ) + GIp + su| udbhavitrI = ud+bhU+ tRc + DIpa+su / he rAjakumAri ! Apa mere dUtakAryako saphala kareM yahI var3A atithisatkAra hogA yaha bhAva hai // 56 // Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 219 kalyANi ! kalyAni tavAGgakAni kaccittamA ? cittamanAvilaM te?| alaM vilambena, giraM madIyAmAkarNayA'kaNaMtaTA'yatAkSi ! // 57 // anvayaH-he kalyANi ! tava aGgakAni kalyAni kaccittamAm ? te cittam anAvilaM kaccittamAm ? he AkarNataTA''yatAkSi ! vilambena alaM, madIyAM giram AkarNaya // 57 // vyAkhyA he kalyANi = he bhadre !, tava = bhavatyAH, aGgakAni = komalAni aGgAni, kalyAni = nIrogANi, kaccittamAm = kiM ? santIti zeSaH / te - tava, cittaM = manaH, anAvilam = akaluSaM, kaccittamA = kim, astIti zeSaH / he AkarNataTA'yatAkSi = he AzrotradIrghanayane, vilambena = kAlA'tipA. tena, alaM = paryAptaM, vilamvena sAdhyaM nA'stIti bhAvaH / madIyAM - mAmakInAM, giraM = vANIm, AkarNaya = zRNu // 57 // ___ anuvAdaH -he bhadre ! Apake komala aGga nIroga haiM kyA ? ApakA citta nirmala (prasanna) hai kyA? he kAnataka dIrgha netroMvAlI ! vilamba mata kIjie, merI vANIko suna lIjie / / 57 // TippaNI-kalyAni = "vArto nirAmayaH kalya UllAgho nirgato gadAt / " ityamaraH / kaccittamAma = "kaccit" yaha praznArthaka avyaya hai, "kaccitkA. mapravedane" itymrH| kaccit zabdase "atizAyane tamabiSThanau" isase tamap pratyaya hokara tadantase "kimettiGavyayapAdAmbadravyaprakarSe" isa sUtrase Amu pratyaya / anAvilaM = na Avilam (naJ0), "kaluSo'naccha AvilaH" ityamaraH / AkarNataTA''yatAkSi = karNayostaTe ( Sa0 ta0 ), karNataTAbhyAm A AkarNataTam ( maryAdAmeM avyayIbhAva ) / AkarNataTam Ayate ( supsupAsamAsa ) / AkarNataTA. yate akSiNI yasyAH sA AkarNataTAyatAkSI, tatsambaddhau (bahu0 ) / "bahuvrIhI sakthyakSNoH svAGgAt Sac" isase samAsA'nta Sac pratyaya aura strItvavivakSAmeM "SidgaurAdibhyazca" isase GIS / madIyA = mama iyaM madIyA tAm, asmad + cha ( Iya ) + TAp + am / AkarNaya = AG +karNa + Nic + loT sip // 57 // kaumAramArabhya gaNA guNAnAM haranti te dikSu dhRtA''dhipatyAn / surA'dhirAjaM salilA'dhipaM ca hutA'zanaM cA'ryamanandanaM ca // 58 / / anvayaH - ( he bhadre ! ) kaumAram Arabhya te guNAnAM gaNAH dikSu dhRtA''dhipatyAn surA'dhirAja, salilA'dhipaM, hutAzanam arthamanandanaM ca haranti / / 58 / / Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-komAraM = tava bAlyAvasthAma, Arabhya = upakramya, te = tava guNAnAM = saundaryazIlatvAdInAM, gaNAH = samUhAH, dikSu = AzAsu, dhRtAdhipatyAn = dhRtasvAmitvAn, tAn ekaikazo nirdizati-surA'dhirAja - devendra, salilA'dhipaM = varuNaM, hutAzanam = agnim, aryamanandanaM = sUryaputraM yamaM ca, haranti = AkarSanti / tvadguNA''karNanAccatvAro'pi dikpAlAstvayyanuraktA iti bhAvaH / / 58 // ___ anuvAdaH- ( he bhadre ! ) ApakI kumArI avasthAse Arambha kara Apake saundarya aura zIlatva Adi guNoMke samUha dizAoM meM svAmitva rakhanevAle indra, varuNa, agni aura sUryaputra yamarAjako AkRSTa kara rahe haiM / / 58 // TippaNI-kaumAraM = kumAryA bhAvaH, tad "prANabhRjjAtivayovacanodgAtrA''dibhyo'm" isa sUtrase aJ prtyy| Arabhya = AG+rabha+ ktvA (lyap) / dhRtA''dhipatyAn = dhRtam AdhipatyaM yaste, tAn ( bahu0 ) / surA'dhirAjaM = surANAm adhirAjaH, tam (Sa0 t0)| salilA'dhipaM = salilasya AdhapaH tam ( 10 ta0) / arthamanandanam = aryamNo nandanaH, tam ( 10 t0)| haranti = hRJ + laT + jhi| Apake guNoMko sunanese indra Adi cAroM dikpAla ApameM anurAga karate haiM yaha bhAva hai // 58 // caraciraM zaizavayauvanIyadvarAjyabhAji tvayi khedameti / teSAM rucazcauratareNa cittaM paJceSaNA luNThitadheryavittam / / 59 // anvayaH- ( he bhadre ! ) zaizavayauvanIyadvarAjyabhAji tvayi ciraM carat teSAM cittaM (karta) rucaH cauratareNa paJceSuNA luNThitadharyavittaM sat khedam eti / / 59 // vyAyayA-zaMzavayauvanIyadvarAjyabhAji - bAlyatAruNyasambandhirAjyadvayayuktAyAM, tvayi = bhavatyAM, ciraM = bahukAlaM, carat = vartamAnaM, teSAm = indrAdInAM dikpAlAnAM, cittaM = mAnasaM ( kartR ), rucaH = kAnteH, cauratareNa = taskaratareNa, virahitejohAriNeti bhAvaH / paJceSuNA = kAmena, luNThitadhairyavittam = apahRtadhRtidhanaM sat, khedaM = duHkham, eti = prApnoti / dvairAjye prajAnAM corabAdhA jAyata iti bhAvaH / / 59 // anuvAdaH- bacapana aura javAnIke do rAjyoMko Azraya karanevAlI ( vayaHsandhimeM vartamAna ) ApameM bahuta samayataka vartamAna indra Adi dikpAloMkA citta virahiyoMkI kAntiko atizaya curAnevAle kAmadevase dharyarUpa dhanake lUTe jAnese duHkhako prApta karatA hai / / 59 // Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sarga: 221 TippaNI-zaizavayauvanIyadvairAjyabhAji = zaizavaM ca yauvanaM ca ( dvandva0 ) / zaizavayauvanayoH idaM zaizavayauvanIyaM, "vRddhAcchaH" isa sUtrase cha ( Iya ) pratyaya / dvayoH rAjJoH karma dvarAjyam dvi + rAjan + vyaJ + su / zaizavayauvanIyaM ca tat dvairAjyaM ( ka0 dhA0 ), tad bhajatIti zaizavayauvanIyadvarAjyabhAk, tasyAm / zaizavayauvanIyadvarAjya+bhaj+Nvi ( upapada0 )+Gi / carat = cara+laTa ( zatR ) + su / cauratareNa = coraNaM curA, "cura steye" dhAtuse "a pratyayAt" isase apratyaya aura TApa, saMjJApUrvaka honese guNa nahIM huA / curA zIlam asya cauraH, "chatrAdibhyo NaH" isase Na pratyaya aura AdivRddhi / pacAdimeM paThita honese eka pakSameM ac hokara "cora" yaha rUpa bhI / atizayena cauraH caurataraH, tena, ( caura+tarapa + ttaa)| paJceSuNA = paJca iSavaH yasya, tena ( bahu0 ) / laNThitadhairyavittaM luNThitaM dhairyam eva vittaM yasya (bahu0) tat / eti-iN + laT + tip / isa padyameM zaizava aura yauvana inake dvarAjyameM kAmadevarUpa corane indra Adi dikpAloMke dharyarUpa dhanakA haraNa kiyA isa prakAra rUpaka hai, khedakA hetu vAkyA'rtha honese vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra bhI hai, ataH do alaGkAroMkA aGgAGgibhAva honese saGkara alaGkAra hai // 59 // . teSAmidAnI kila kevalaM sA hRdi tvadAzA vilasatyajatram / AzAstu nA''sAdya tanUrudArAH pUrvA'dayaH pUrvavadAtmadArAH // 60 / / anvayaH-(he bhadre ! ) idAnIM teSAM hRdi sA tvadAzA kevalam ajasra vilasati kil| AtmadArAH pUrvAdaya AzAstu udArA: tanUH AsAdya pUrvavat hRdi na ( vilasanti ) // 6 // vyAkhyA-idAnIm = adhunA, teSAm indrAdInAM dikpAlAnAM, hRdi hRdaye, sA=prasiddhA, tvadAzA = tvayi atitRSNA, kevalam = eva, ajasra = nityaM, vilasati = viz2ambhate, kila = khl| AtmadArAH = svabhAryAH, pUrvAdayaH= prAcyAdayaH, AzAstu = dizastu, udArA: = mahatoH, sundarIrityarthaH, tanaH = zarIrANi, AsAdya = prApya, pUrvavat = pUrvakAla iva, hRdi = citte, na = no vilasanti / indrAdidikpAlAnAmAzA tvayyeva, ataH teSAmAzAH ( dizaH) upekSitatvAtpUrvavanna zobhanta iti bhAvaH // 60 // anuvAdaH -- (he bhadre ! ) isa samaya indra Adi dikpAloMke hRdayameM prasiddha ApameM AzA ( atitRSNA ) hI nirantara bar3ha rahI hai, unakI apanI bhAryAe~ Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam prAcI Adi AzAe~ ( dizAe~ ) to sundara zarIrako dhAraNa kara pahaleke samAna hRdayameM zobhita nahIM ho rahI haiM / 60 // TippaNI-tvadAzA = tvayi AzA ( sa0 ta0 ) "AzA digatitRSNayoH" iti vaijayantI / AtmadArAH = Atmano dArA: (10 ta0), pUrvA''dayaH = parvA AdiryAsAM tAH ( bahu0 ) / apUrva nAyikAmeM anurAga karanevAleke cittameM pahalekI nAyikAeM saundaryayukta honepara bhI pasanda nahIM hotI haiM / ekamAtra ApameM atizaya tRSNAvAle indra Adi dikpAla apanI-apanI pUrva Adi dizAoMke pAlanake adhikArako bhUlakara rahate haiM yaha bhAva hai| isa padyameM parisaMkhyA alaGkAra hai / usakA zleSa rUpase prayukta do AzAoM (dizA, atitRSNA ) ke abheda adhyavasAyase atizayokti alaGkArake sAtha aGgAGgibhAvase saGkara hai // 6 // anena sAdhaM tava yauvanena koTi.parAmacchiduro'dhyarohat / premA'pi tanvi ! tvayi vAsavasya guNo'pi cApe sumanaHzarasya // 61 / / anvayaH-he tanvi ! vAsavasya tvayi premA api tava anena yauvanena sArdham acchiduraH ( san ) parAM koTim adhyarohat / ( tathA ) sumanaHzarasya cApe guNaH api parAM koTim adhyarohat // 61 // . vyAkhyA-he tanvi - he sundari !, vAsavasya = indrasya, tvayi - bhavatyAM, premA api = anurAgaH api, tava = bhavatyAH, anena = puro vidyamAnena, yauvanena = tAruNyena, sArdhaM = saha, acchiduraH = avicchinnaH san, parAM-paramAM, koTima = utkarSama, adhyarohat = adhirUDhaH / tayA sumanaHzarasya = puSpeSoH, kAmasya / cApe - dhanuSi, guNaH api = maurvI api, parAma-uttarAM, koTim= aTanim, adhyarohata adhirUDhaH // 61 // ___ anuvAdaH-he sundari ! ApameM indrakA anurAga bhI Apake isa yauvanake sAtha avicchinna hotA huA atyanta utkarSako ArUDha hai / vaise hI kAmadevakI pratyaJcA bhI dhanu meM dUsarI koTi ( aTani ) meM ArUDha hai / / 61 // TippaNI yauvanena = "sArdham" isa padake yogameM tRtIyA / acchiduraH = na chidura: ( nan0 ) / adhyarohat adhi + ruha + laG + tip / sumanaHzarasya = sumanasaH zarA yasya saH, tasya ( bahu0 ) / koTim = "atyutkarSA'zraya: koTayaH" ityamaraH / isa padyameM prema aura guNa donoMkA hI prastuta padArthoMkI adhirohaNarUpa kriyAke sAtha sambandha honese tulyayogitA hai, una donoM padArthoMkA "parAkoTima" aisI zleSabhittika abhedA'dhyavasAyase atizayoktimUla "yauvanena Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 223 sArdham" kahanese sahA'rthasambandhakI ukti honese sahokti hai| isa taraha donoMkA saGkara hai // 61 // prAcI yAte virahaM badhat te tApAcca rUpAcca zazAGkazaGkI / parA'parAnidadhAti bhAno ruSAraNaM locanavandamindraH // 62 // anvayaH-( he bhadre ! ) indraH te virahaM dadhat prAcI prayAte bhAnau tApAt rUpAcca zazA'GkazaGkI parA'parAdhaH ruSA aruNaM locanavRndaM nidadhAti // 62 // ___vyAkhyA indraH = maghavA, te = tava, virahaM = viyogaM, dadhat = dhArayan, prAcI = pUrva dizaM, prayAte = prApte, bhAnau = sUrye adhikaraNe, tApAt = santApAt, santApajanakatvAditi bhaavH| rUpAcca = raktavartulasvarUpAcca, zazA'GkazaGkI = candrazaGkI, ayaM candra iti bhrAntyeti bhAvaH / parA'parAdhaH = anyA'parAdhaH, candradoSavirahisantApanAdibhiH hetubhiriti bhAvaH / ruSA = krodhena, hetunA, aruNaM = raktavarNa, locanavRndaM = nayanasamUha, nidhAti sthApayati, kodhena netrasahasraNa pazyatIti bhAvaH // 62 // ___ anuvAdaH- ( he bhadre ! ) indra Apake virahako dhAraNa karate hue sUryake pUrva * dizAmeM jAnepara santApa karanese aura ( lAla aura gola ) rUpako dhAraNa karanese bhI 'ye candra haiM aisI zaGkA karate hue dUsare ( candra ) ke aparAdhoMse krodhase lAla netroMko dhAraNa karate haiM / / 62 // TippaNI-dadhat = dadhAtIti, dhA+laT ( zatR )+su / zazA'GkazaGkI = zazaH aGkaH yasya saH ( bahu0 ), zazA'GkaM zaGkate tacchIla:, zazAGka + zaki+ Nini ( upapada0)+ su| parA'parAdhaH - parasya aparAdhAH, taiH (10 t0)| locanavRndaM = locanAnAM vRndaM, tat (Sa t0)| nidadhAti = ni+dhA+ laT + tip / tApa aura lAla tathA gola rUpako dhAraNa karanese udayameM pUrva dizAko prApta sUryako 'ye virahIko satAnevAle candra haiM" aisI bhrAntise indra krodhake kAraNa hajAra netroMse dekhate haiN| yaha bhAva hai| isa padyameM bhrAntimAn alaGkAra hai / / 62 // trinetramAtreNa ruSA kRtaM yattadeva yo'dyA'pi na samvRNoti / na veda ruSTe'dya sahasranetre gantA sa kAmaH khalu kAmavasthAm ? // 6 // anvayaH-( he bhadre / ) trinetramAtreNa ruSA yat kRtaM, tat eva yaH adya api na samvRNoti / sa kAmaH adya sahasranetre ruSTe kAma avasthAM gantA khalu ? na veda // 63 // Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA- trinetramAtreNa = netratrayayuktamAtreNa, hareNa, rupA = krodhena hetunA, yat, kRtaM = vihitam, anaGgatvamiti bhAvaH / tat eva = anaGgatvam eva, adya api = adhunA api, na samvRNoti-na AcchAdayati, sAGgatvaM kartuM na zaknotIti bhAvaH / saH = tAdRzaH asamarthaH, kAmaH = madanaH, adya = adhunA, sahasranetre sahasranayanayukte, indra iti bhAvaH, ruSTe = kruddha sati, kAM = kIdRzIm, avasthAM = dazAM, gantA = gamiSyati, na veda = na jAne, khalu = nizcayena / vAkyAjya: karma / trinetreNa ( hareNa ) vinaSTA'Gga kAmaH sahasranetre ( indre ) kupite sati kIdRzo bhaviSyatIti bhAvaH / kAmadevena tvayyAsaktivardhanena devendraH sA'tizaya pIDita iti tAtparyA'rthaH / / 63 // ___anuvAdaH-kevala tIna netrovAle (zivajI ) ne krodhase jo ( anaGgatva) kiyA usIkA jo kAmadeva abhItaka pratIkAra nahIM kara sakA hai| vahI kAmadeva Aja hajAra netroMvAle ( indra ) ke kruddha hone para kisa avasthAko prApta hogA? maiM nahIM jAnatA hai // 63 // ___ TippaNI-trinetramAtreNa = trINi netrANi yasya saH ( bahu0 ) / trinetra eva trinetramAtra, tena ( rUpaka0 ) / samvRNoti-sam + vRJ + laT + tip / sahasranetre sahasranetrANi yasya, tasmin ( bahu0 ) / gantA = gam + luT + tip / veda + vid + laT + mip / "vido laTo vA" isase mip ke sthAnameM Nal Adeza, eka pakSa meM "vemi" aisA rUpa bhI // 63 // pikasya vAGmAtrakRtAd vyalokAnna sa prabhunandati nandane'pi / bAlasya cuDAzazino'parAdhAnnA''rAdhanaM zIlati lino'pi // 64 // anvayaH-- ( he bhadre ! ) sa prabhuH pikasya vAGmAtrakRtAt vyalIkAt nandame api na nandati, ( kiJca ) bAlasya cUDAzazinaH aparAdhAta zUlinaH api ArAdhanaM na zIlati / dhyAkhyA- saH = prasiddha, prabhuH = adhipaH, svargA'dhipa indra iti bhAvaH / pikasya = kokilasya, vAGmAtrakRtAt = vacanamAtravihitAt, na tu kAmavatkAyakRtAditi bhAvaH / vyalokAt = apriyAt, nandane api = svakIye udyAne'pi, Anandakare'pi, na nandati = AnandaM na prApnoti, kimuta anyatreti bhAvaH / ( kiJca ) bAlasya = kRzasya, cUDAzazinaH zirazcandrasya, aparAdhAta AgasaH, santAparUpAt, kimuta pUrNacandrasyeti bhAvaH / zUlinaH api = zaGkarasya api, ArAdhanam = upAsanAM, na zIlati = na Acarati / pikaravazravaNAta Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 225 devendraM nandanodyAnamapi nAnandayati, ardhacandradarzanAt tasmai candrazekharArAdhanamapi na rocate, devendraH sutarAM madanapIDita iti bhAvaH // 64 // anuvAdaH- prasiddha prabhu ( indra ). koyalake vacanamAtrase kiye gaye apriyase nandana vanako bhI pasanda nahIM karate haiM, aura ve zivajI ke zirameM sthita bAla candra ke aparAdhase zivajIkI ArAdhanA bho nahIM karate haiM / / 64 // TippaNI - vAGmAtrakRtAt = vAk eva vAGmAtram (rUpaka0), tena kRtaM, tasmAt ( tR0 ta0 ) / nandati = nadi+ laT + tip / koyalakA zabda kAmakA uddIpaka hotA hai ata eva usake zravaNake parihArake lie indra nandana vanameM bhI nahIM jAte haiM yaha bhAva hai| cUDAzazinaH cUDAyAM zazI, tasya (sa0 t0)| zUlinaH= zUlam (trizUlama) asyA'stIti zUlI, tasya, zUla+ iniH + Gas / "zivaH zUlI mahezvaraH" ityamaraH / zIlati = "zIla samAdhau" dhA se laT + tip / indra Apake virahase Avazyaka karma bhI nahIM karate haiM yaha bhAva hai / isa padyameM Ananda aura zivajIke ArAdhanake sambandhameM asambandhakI ukti honese atizayokti alaGkAra hai // 64 // tamomayIkRtya dizaH parAgaH smareSavaH zakradRzAM dizanti / kuhagiraM caJcapuTaM dvijasya rAkArajanyAmapi satyavAcam / / 65 // anvaya:-( he bhadre ! ) smareSavaH parAgaH dizaH zakradRzAM tamomayIkRtya kuhagiraM dvijasya caJcapuTaM rAkAra janyAm api satyavAcaM dizanti / / 65 / / vyAkhyA-smareSavaH = kAmabANAH, puSparUyA: iti bhAvaH / parAgaH = rajobhiH karaNaH, dizaH = kASThAH, zakradRzAm = indranetrANAM sambandhe, tamomapI kRtya = andhakArapracurAH kRtvA, kuhugiraM = "kuhU" zabdayuktaM, dvijasya = aNDajasya, kokilasyeti bhAvaH, anyatra. viprasya, caJcapuTa =mukhaM, rAkArajanyAm api = pUrNimAyAm aMpi, satyavAcaM = tathyavANIyukta, dizanti == Adizanti, kathayantItyarthaH / rAkAyAmapi kuhvAm iva tam andhIkurvantIti bhAvaH / / 65 / / / ____ anuvAda:- ( he bhadre ! ) kAmadevake bANa ( puSparUpa ) parAgoMse dizAoM ko indrake netroM meM andhakArase paripUrNa banAkara 'kuha" zabda kahanevAle kokilake caJcapuTako pUNimAko rAta meM bhI satya vacanavAle kahate haiM // 65 // ___ TippaNI-smareSavaH = samarasya iSavaH (10 t0)| parAgaH = karaNameM tRtIyA / zakradRzAM zakrasya dRzaH, tAsAM ( 10 ta0 ) / tamomayIkRtya = pracurANi 15 nai0 a0 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam tamAMsi yAsu tA: tamomayyaH / tamas zabdase "tatprakRtavacane mayaT" isa sUtrase pracura artha- mayaT pratyaya, Tit honese DIp +jas / atamomayyaH, tamomayyaH yathA saMpadyante tathA kRtvA tamomayI+cci + kR + ktvA (lyap) / yahA~para dik aura tamakA sambandha na honepara bhI usakI ukti honese atizayokti alaGkAra hai / kuhUgiraM = kuhUH ( kuhUH iti amAvAsyA-bA ) gIryasya sa kuhagI:, tam (bhu)| "kuhaH syAt kokilA''lApa-naSTendukalayorapi / " iti vizvaH / dvijasya "dantaviprA'NDajA dvijAH" ityamaraH / rAkArajanyAM = rAkAyA rajanI, tasyAm (Sa0 ta0 ) / satyavAcaM = satyA vAk yasya. tam (bahu0) / isa padyameM zleSase gRhIta kuhUdvaya aura dvijadvayakA abheda adhyavasAya kara kuhUtva satyavAdisva rUpa viruddhakA pUrvokta atizayoktise siddhi honese vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga hokara zleSAtizayoktikA virodha aGgoMse saGkara hai, usase indrakI rAkAmeM kuhUtvakI bhrAntise bhrAntimadalaGkAra vyaGgaya hotA hai / Apake virahase indra kAmadevase' andhe ho gaye haiM yaha bhAva hai / koI brAhmaNa kisI andhese pUrNimAko amAvAsyA kaha detA hai, vaha bhI usa vacanako kisI dUsarese yaha satya hai aisA kahatA hai yaha tAtparya hai.|| 65 // zaraiH prasUstudataH smarasya smartuM sa kiM nA'zaninA karoti / abhedyamasyA'haha ! varma na sNadanaGgatA ced girizaprasAda: // 6 // anvaya: - he bhadre ! ) araya girizaprasAdaH anaGgatA abhedyaM varma na syAt cet, sa prasUnaH zaraiH tudana: smarasya azaninA smartuM na karoti kim ? ahaha ! / / 66 // ___vyAkhyA-(he bhadre ! ) asya = kAmasya, giriza prasAdaH = harA'nugrahaH, anaGgatA = anaGgabhAva eva, abhedyaM = na bhedanIyaM, varma = kavacaM, na syAt cet = no bhavet yadi, tarhi saH = indraH, prasUnaH puSpareva, zaraiH bANaiH, tudata: 3 pIDayataH, AtmAnaM vidhyata iti bhAvaH, smarasya = kAmadevasya, kAmadevamiti bhAvaH / azaninA = vajraNa, smartu = smRtivipayaM kartu, na karoti ki = no vidadhAti kiM, vadhena smRtimAtraNepaM kuryAdeveti bhAvaH / ahaha-khede / / 66 / / ___anuvAdaH (he bhadre ! ) kAmadevake lie mahAdevake anugahabhUta anaGgatvarUpa bhedanakA avipaya kavatra na hotA to indradeva puSparUpa vANoMse vedhana karanevAle kAmadevako vajrase : mRtimAtrakA viSaya nahIM karate kyA ? ( karate hI ), kheda hai / / 66 // Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 227 TippaNI-girizaprasAdaH = girizasya prasAdaH (10 ta0 ), anaGgatA = avidyamAnAni aGgAni yasya saH anaGgaH ( nabbahu0 ), tasya bhAvaH, tattA, anaGga+tal + TApa+suH / abhedyaM = na bhedyam ( nny0)| syAt = as + vidhiliG + tip / tudataH = tudatIti tudan, tasya, tuda + laT ( zatR ) + Gas / smarasya = "adhIgarthadayezAM karmaNi" isa sUtrase karmameM SaSThI / "ahaha = ahahe. tyadbhute khede" ityamaraH / kAmadevake aGga hote to indra use avazya vajrase mAra DAlate yaha bhAva hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 66 // dhRtAtestasya bhavahiyogAnnAnAzayyAravanAya luunH| apyanyadAridrayaharAH pravAlarjAtA daribAstaravo'marANAm // 67 // anvayaH-( he bhadre ! ) anyadAridrayaharA api amarANAM taravaH bhavadviyogAt dhRtA'dhRteH tasya nAnA''rdrazayyAracanAya lUnaH pravAlaH daridrA jAtAH / / 67 / / vyAkhyA-anyadAridrayaharA api = aparadaridratAnAzakA api, amarANAM devAnAM, taravaH = vRkSAH, kalpavRkSA iti bhAvaH / bhavadviyogAt = tvadvirahAt hetoH, dhRtA'ghRteH = dhairyarahitasya, tasya = indrasya, kAmasantaptasyeti zeSaH / nAnA''rdra zayyAracanAya = bahuvidhazizirazayananirmANAya, lanaH = avacitaH, pravAla: = pallavaH, daridrAH = riktAH, jAtAH = saMvRttAH, tathA'pIndrasantApo nA'pagata iti bhAvaH / / 67 // anuvAdaH-(he bhadre ! ) dUsareke dAridrayako haTAnevAle devatAke vRkSa ( kalpavRkSa ) Apake viyogase dhairyarahita indrakI aneka zItala zayyAoMkI racanAke lie tor3e gaye pallavoMse daridra (rikta ) ho gaye haiM // 67 // TippaNI-anyadAridrayaharAH = anyeSAM dAridrayam (10 ta0 ) tat harantIti, "harateranudyamane'c" isa sUtrase ac / anyadAridraya+hRn + ac (upapada0 )+jas / bhavadviyogAt = bhavatyA viyogaH, tasmAt (Sa0 ta0), "sarvanAmno vRttimAtre vadbhAvaH" isase puMvadbhAva / dhRtA'dhRteH = na dhRtiH ( na.), dhRtA adhatiryena saH, tasya ( bahu0 ) / dhRtikA artha dhairya aura santoSa bhI hai / isa prakAra dhRtA'dhRtikA artha huA adhIra atha vA asaMtuSTa ( aprasanna ), yahA~ donoM artha ho sakate haiN| nAnA'rdrazayyAracanAya = ArdrAzca tAH zayyAH (ka0 dhA.), nAnA ca tA ArdrazayyAH (ka0 dhA0 ) / tAsAM racanaM, tasmai (Sa0 ta0 ) / auroMkI daridratA haTAnevAle kalpavRkSa bhI Apake virahase santapta indrakI ArdrazayyAoMko banAneke lie tor3e gaye pravAloMse daridra ho gaye yaha bhAva Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam hai / isa padyameM kalpavRkSoMke pravAloMke dAridrayameM sambandha na honepara bhI sambandhakI uktise atizayokti alaGkAra hai / / 67 // - ravaMguNA''sphAlabhavaH smarasya svarNAthakoM bdhiraavbhtaam| guroH zRNotu smaramohanidrAprabodhadakSaNi kimakSarANi ? // 68 // - anvayaH- ( he bhadre ! / svarNAthakau~ smarasya guNA''sphAlabhavaH ravaiH badhirau abhUtAma, guroH smaramohanidrAprabodhadakSANi akSarANi zRNotu kim ? // 68 // ___ vyAkhyA-- svarNAthakoM = indra zrotrendriye, smarasya = kAmadeva ya, guNAsssphAlabhavaiH = maurvIghaTTanotpannaH, ravaiH = TaGkAraH, badhirau = eDau, abhUtAm = abhavatAm / evaM bAdhirye sati, guroH = vRhaspateH, smaramohanidrApravodhadakSANi = kAmAvivekasvApajAgaraNasamarthAni, akSarANi = vAkyAni, zRNotu kim ? = AkarNayatu kim = na zRNotyeveti bhAvaH / bhavadvirahamohA'ndhamindraM vRhaspatirapi bodhayituM na samartha iti bhAvaH / / 68 // . anuvAdaH- ( he bhadre ! ) indrake kAna kAmadevake pratyaJcAko khIMcanese utpanna TaGkAroM se bahare ho gaye haiM, ataH ve apane guru vRhaspati ke kAmase utpanna mohanidrA. ko haTAne meM samartha vAkyoMko suneMge kyA ? / / 68 // TippaNI-svarNAthasya = svaH nAthaH, tasya (pa0 ta0 ) "pUrvapadAtsaMjJAyAmagaH" isase Natva / guNA''sphAlabhavaH = guNasya AsphAlanaM (pa. ta0 ), tasmAd bhavaH (pa0 t0)| smaramohanidrAprabodhadakSANi = smareNa mohaH ( tR0 ta0), sa evaM nidrA ( rUpaka0 ), tasyAH prabodha: ( Sa0 ta0 ), tasmin dakSANi ( sa0 ta0 ), tAni / Apake virahake mohase pIDita indrako vRhaspati bhI prabodha nahIM kara sakate haiM yaha bhAva hai|| 68 / / anaGgatApaprazamAya tasya kadava'mAnA muhurAmaNAlam / madho maMdhI nAkanadInAlanyo varaM vahantAM zizire'nurAgam / / 66 // anvayaH- ( he bhadre ! ) nAkanadInalinyo madhau madhau tasya anaGgatApaprazamAya muhuH AmRNAlaM ka rthyamAnAH zizire anurAgaM varaM vahantAm / / 69 / / .: vyAkhyA- nAkanadInalinyaH = svarganadIkamalinyaH. madhau madhau = vasante vasante, prativasantam / tasya = indrasya, anaGgatApaprazamAya = kAmasantApazAntya, muhuH = vAraM vAram, - AmRNAlaM = mRNAlaparyantaM. kadImAnA: = utpIDyamAnAH satyaH, 'zizire = hemantatauM, svapratikUle'pi, anurAgaM = prIti, vara = manApriye, vahantAM = dhAgyantAm // 69 // ": "ST . Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH .. anuvAdaH - ( he bhadre ! ) mandAkinIkI kamaliniyA~ pratyeka vasanta RtumeM indrake kAmasantApakI zAnti ke lie vAra vAra mRNAlataka ukhAr3I jAtI huI hemanta RtumeM kucha anurAga karatI haiM / / 69 / / ___ TippaNI - nAkanadInalinyaH = nAkasya nadI (Sa0 ta0 ), tasyA nalinyaH (50 ta0 ) / anaGgatApaprazamAya anaGgena tApaH (tR0 ta0), tasya prazamastasmai (10 ta0 ) / AmRNAlaM = mRNAlAt A ( abhividhimeM avyayIbhAva ) / kadaryamAnA: - kutsitA arthAH kadarthAH ( gati0 ), 'ko: kattatpuruSe'ci" isa sUtrase 'ku' ke sthAnameM kat aadesh| kadarthyante iti kadarthyamAnAH, kadartha zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nic hokara laT ( karmameM ), usake sthAnameM zAnac +TAp + jas / varaM='devADhate varaH, zreSThe triSu, klIba manAvipraye / " ityamaraH / vahantAm = vaha + loT +jha / svaritakI itsaMjJA honese Atmanepada // 69 // damasvasaH ! seyamupaiti tRSNA jiSNorjagatyagrimalekhyalakSmIm / - dRzAM yadandhistava nAma dRSTitribhAgalobhA'timasau biti // 70 // anvayaH-he damasvasaH ! jiSNoH sA iyaM tRSNA jagati agrimalekhyalakSmIm upati, yat dRzAm abdhiH asau tava dRSTitribhAgalobhAti viti nAma // 70 // vyAkhyA --he damasvasaH = he damayanti :, jipNo: = indrasya, sA, iyam = eSA, tRSNA = AzA, jagati = loke, agrimalekhyalakSmIm = AdimalekhanIyavastuzobhAm agragaNyatAmiti bhAvaH / upati = prApnoti, apUrvatvAditi bhAvaH / kuta: ? yat = yasmAt, dRzAM netrANAm, abdhiH = samudraH, sahasralocana iti bhAvaH, asau = indraH, tava = bhavatyAH, dRSTiAtrabhAgalobhA'ti = netratRtIyabhAga tRSNApIr3A. bibharti = dhatte, sahasranayano'gandrastava netratRtIyabhAgadarzanaM ( kaTAkSavIkSaNam ) kAmayata iti bhAvaH, nAma = khalu // 70 // __ anuvAdaH .... he damayanti + indrakI yaha tRSNA lokameM Adima lekhaviSayakI zobhA ( agragaNyatA ) ko prApta karatI hai, jo ki netrake samudra ( hajAra netroM. vAle ) indra Apake netrake tRtIya bhAga ( kaTAkSanirIkSaNa ) ke lobhakI pIr3Ako dhAraNa kara rahe haiM // 70 // TippaNI-damasvasaH = damasya svasA, tatsambuddhI (10 ta0 ) / jiSNo:"jiSNa varSabhaH zakraH" ityamaraH / agrimalekhyalakSmIm = agre bhavam agrimam, agra zabdase "agrAdipazcADDimac" isa vArtikase Dimac pratyaya / agrimaM ca Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tallekhyam ( ka0 dhA0 ), tasya lakSmIH , tAm (Sa0 t0)| isa padyameM viSama alaGkAra hai // 70 // agnyAhitA nityamupAsate yA dedIpyamAnAM tanumaSTamUrtaH / AzApatiste damayanti ! so'pi smareNa vAsIbhavituM nyadezi // 7 // anvayaH -- he damayanti ! agnyAhitA yAM dedIpyamAnAm aSTamUrteH tanuM nityam upAsate / AzApatiH so'pi smareNa te dAsIbhavituM nyadezi / / 71 // __vyAkhyA-athA'gnidevasyA'vasthAM varNayati - agnyAhitA iti / he damayanti ! = he bhaimi !, agnyAhitA: AhitA'gnayaH / agnihotriNa iti bhAvaH / yAM, dedIpyamAnAM = jAjvalyamAnAma, aSTamUrtaH = mUrtyaSTakadhAriNaH, mahAdevasyeti bhAvaH / tanuM = zarIrama, agnirUpAmiti zeSaH / nityaM = sarvadA, upAsate - sevante. AzApatiH = dikpatiH Agneyadikpatiriti bhAvaH / so'pi = agnirapi, smareNa = kAmadevena, te = tava, dAsIbhavituM = sevakIbhavituM, nyadezi= nirdiSTaH, damayantyA dAso bhava iti AdiSTa iti bhAvaH // 71 // ___ anuvAdaH he damayanti ! agnihotrIloga jisa jAjvalyamAna aSTamUrtivAle mahAdevake agnirUpa zarIrakI nitya upAsanA karate haiN| dikpAla una agnidevako bhI kAmadevane ApakA dAsa honeke lie AjJA dI / / 71 // ___ TippaNI - agnyAhitA:-AhitA agnayo yaste ( baha0) / "vAhitAgnyAdiSu" isa sUtra se vikalpase niSThAkA paranigarAta, eka pakSameM "AhitA'gnayaH" aisA rUpa bhI hotA hai / dedIpyamAnAm = atizayena dIpyamAnA, tAm dIp + yaG+ laT ( zAnac ) + TAp + am / aSTamUrta: aSTo mUrtayo yasya saH, tasya ( bhu0)| "bhUtA'rkacandrayajvAno mUrtayo'STau prakIrtitAH / " isa uktike anusAra paJcamahAbhUta-pRthivI, jala, teja, vAyu aura AkAza tathA sUrya, candra aura yajamAna ye ATha mahAdeva kI mUrtiyAM haiM, unameM agnideva anyatama mUrti haiN| upAsate = upa+ As + laT + jhaH / AzApatiH = AzAyAH patiH / Sa0 ta0 / / dAsIbhavitum = adAso dAso yathA saMpadyate tathA bhavitum, dAsa + vi+bhU+tumun / nyadezi - ni+diz + luG ( karmameM )+ta // 79 // svadgocarastaM khalu paJcavANaH karoti santApya tathA vinItam / svayaM yathA svAditataptabhyaH paraM na santApayitA sa bhayaH / / 72 // anvayaH-(he damayanti ! ) paJcabANaH tvadgocaraH taM santApya tathA vinItaM karoti khalu sa yathA svayaM svAditaptabhUyaH paraM na santApayiMtA / / 72 // Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 231 vyAkhyA (he damayanti ! ) paJcabANaH = kAmaH, tvadgocaraH = tvadviSayaH, tvAm eva lakSyIkRtya iti bhAvaH / tam = agniM, santApya = atitarAM tApayitvA, tathA = tena prakAreNa, vinItaM = zikSitaM, karoti = vidadhAti, khalu = nizcayena / yathA = yena prakAreNa, saH = agnideva:, svayam = AtmanA, svAditataptabhUyaH - anubhUtatApa:, bhUyaH = punaH, param = anyaM, na santApayitA: na santApayiSyati, svayamanubhUtaduHkhaH paramAtmadRSTAntena na duHkhAkarotIti bhAvaH / / 72 // anuvAdaH-(he damayanti / ) kAmadeva Apako lakSya karake agnidevako santapta karake isa taraha zikSita karatA hai jaise ve svayaM santApakA anubhava kara phira dUsareko santapta nahIM kareMge // 72 / / TippaNI-paJcabANaH = paJca vANA yasya saH ( bahu0 ) / tvadgocaraH = tvaM gocaro yasya saH (bhu0)| santApya = saM+tapa+ Nic+ktvA (lyap ) / svAditataptabhUyaH = taptasya bhAvaH taptabhUyam, "bhuvo bhAve" isase kyap (tapta+ bhU+kyap + suH)| svAditaM taptabhUyaM yena saH (bahu0 ) / santApayitA = saM+ tapa+ Nic + luTa+tip / svayam duHkhako anubhava karanevAlA puruSa apane dRSTAntase dusareko duHkhita nahIM karatA hai yaha bhAva hai| kAmadeva agniko atyanta pIDita kara rahA hai yaha tAtparya hai / / 72 // . adAhi yastena zAbANa: purA purA'renayanA''layena / sa nidahastaM bhavadakSivAsI na vairazuddharadhunA'dhamaNaH // 73 // anvayaH- he damayanti ! ) yo dazA'rddhavANaH purA purA'reH nayanA''layena adAhi, saH adhunA bhavadanivAsI ( san ) taM nirdahan vairazuddhaH adhamarNaH na / / 3 / / vyAkhyA -- yaH, dazArddhabANaH = paJcazaraH, kAmadeva ityarthaH / purA = pUrvakAle, purA'reH = tripurAre:, harasya, nayanA''layena = netrAzrayeNa agninetyarthaH / adAhi = dagdhaH / saH = dazArddhavANaH, kAmaH, adhunA = idAnIM, bhavadakSivAsI 3 tvannetraniSThaH san, tam = agniM, nirdahana = santApayan, vairazuddheH = virodhapratIkArAt hetoH, adhamarNaH = RNI, na = no vartate / haranetrA'gnidagdhaH kAmaH samprati bhavannetrAMzrayeNa agni santApya varaniryAtanAdRNI nA'stIti bhAvaH / / 73 ! - anuvAdaH-- ( he damayanti ! ) jo kAmadeva pahale mahAdevake netrameM rahanevAle agnise dagdha huA thA, vaha isa samaya Apake netrameM rahate hue agniko jalAkara zatrutAkA badalA lenese RNI nahIM hai // 73 // Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-dazA'rddhabANAH = dazAnAm arddhAni, (10 ta0 ) / dazArddhAni bANA yasya saH (bhu0)| purA'reH = purasya (tripurasya) ariH, tasya (Sa0 ta0 ) / nayanA''layena-nayanam Alayo yasya, tena ( bahu0 ) / adAhi = daha+ luG ( karmameM )+ t| bhavadakSivAsI = bhavatyA akSiNI (pa0 ta0 ), tayorvasatIti tacchIla:, bhavadakSi+vasa + NiniH ( upapada0 )+suH / nirdahana = nir + daha+ laT / zatR )+suH / vairazuddheH = varasya zuddhiH, tasyAH (Sa0 ta0 ) / adhamarNaH = adhamam RNa yasya saH ( bahu0 ) / jo jisakA jaise apakAra karatA hai, vaha apakRta puruSa bhI vaise hI usakA badalA letA hai yaha bhAva hai| isameM upendravajrA chanda hai / / 73 // somAya kupyanniva viprayuktaH sa somamAcAmati hayamAna / nAmA'pi jAgati hi yatra zatrostejasvinastaM katame sahante ? // 7 // andhayaH- (he damayanti ! ) viprayuktaH sa somAya kupyan iva hUyamAnam somama AcAmati / hi yatra zatroH nAma api jAgati taM tejasvinaH katame sahante ? ( na ke'pi ) ) // 74 // vyAkhyA - ( he damayanti ! ) viprayuktaH = tvadvirahayuktaH, saH = agniH, somAya = candrAya, kupyana iva = krudhyan iva, kAmoddIpakatvena jighAMsaniveti bhAva: / hUyamAnaM = yajJe dIyamAnaM, somaM = somalatArasam, AcAmati % pibati / hi = yasmAt kAraNAt, yatra = yasmin jane, zatroH = vairiNaH, nAmaapi = abhidhAnam api, jAgati = prakAzate, taM zatrunAmadhAriNaM, tejasvinaH = tejaHsampannAH, parA'vamAnA'sahiSNava iti bhAva:, katame = ke, sahante = mRSyanti, na ke'pIti bhAvaH / tejasvinAM zatrunAmA'pyasamiti bhAvaH / / 7 / / anuvAdaH -- ( he damayanti ! ) virahI agnideva somapara mAnoM krodha karate hue yajamAnase diye gaye somalatAke rasako pAna karate haiM, kyoMki jisameM zatrukA nAma bhI ho to kauna tejasvI use sahate haiM ? ( koI bhI nahIM ) // 74 / / ____TippaNI - somAya = "krudhadruheA'sUyArthAnAM yaM prati kopaH' isa sUtrase saMpradAnasaMjJA hokara caturthI / kupyan = kupyatIti, kupa + laT ( zatR ) + suH / hUyamAnaM = hu+ laT ( karmameM ) ( zAnaca )+ am| AcAmati = AG + cam + laT + tip, "SThivuklamucamAM giti" aura "AGi cama iti vaktavyam" isase dIrgha / tejasvinaH = tejas+vini+jas / isa padyameM sAmAnyase vizeSakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 74 / / Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sarga: zarairajalaM kusumA'yudhasya kadaya'mAnastava kAraNAya / - abhyarvaddhivinivedyamAnAdapyeSa manye kusumAda bibheti // 71 // anvayaH (he damayanti ! ) tava kAraNAya kusumAyudhasya zaraiH ajasra kadarthyamAnaH eSaH, abhyarcayadbhiH vinivedyamAnAt api kusumAt bibheti, manye // 75 // vyAkhyA-( he damayanti ! ) tava = bhavatyAH, kAraNAya = hetave, tvatkRta iti bhAvaH / kusumA''yudhasya = kAmadevasya, zaraiH = bANaiH, puSpaiH, ajasra = nityaM, kadarthyamAnaH = pIDyamAnaH, eSaH = agnidevaH, abhyadbhiH = pUjayadbhijanaiH, vinivedyamAnAt api = samarpyamANAt api, kusumAt = puSpAt, 'vibheti = trasyati, iti, manye - jAne / / 75 / / anuvAdaH - ( he damayanti ! ) Apake lie kAmadevake bANarUpa puSpoMse nirantara pIDita hote hue ye ( agnideva ) pUjA karanevAloMse samarpaNa kiye gaye phUlase bhI Darate haiM maiM aisA mAnatA hU~ / / 75 / / TippaNI --- kAraNAya = "tAdarthya caturthI vAcyA" isase tAdayaM meM caturthI / kusumAyudhasya = kusumAni AyudhAni yasya, tasya ( bahu0 / / kadarthyamAna: - kutsitaH arthaH kadarthaH ( gati0 ), kadarthyate iti / kadartha + kAG + laT ( zAnac ), suH ( karmameM ) / abhyacayadbhiH = abhi + arca + Nica + laTa ( zatR ) + bhis / vinivedyamAnAt =vi + ni + vid+Nic + laT (zAnac) + isiH ( karma meM ) / isa padya utprekSA alaGkAra hai / / 75 // smarendhane vakSasi tena dattA saMpatikA shvlvllicitraa| cakAsti cetobhavapAvakasya dhUnA''vilA kolaparampareva // 76 / / anvayaH- (he damayanti ! .) tena smarendhane vakSasi dattA zaivalavallicitrA saMvartikA cetomavapAvakasya dhamA''vilA kIlaparamparA iva cakAsti // 76 // vyAkhyA--tena = agnidevena, smarendhane - kAmA'gnidAhye, vakSasiurami, dattA = nyastA, tApazAntaya iti zeSaH / zaivalavallicitrA = zaivAlalatAka--rA. saMvartikA = kamalanavadalam, cetobhavapAdhakasya = kAmA'gneH, dhumA''vilA = dhUmakaluSA, kIlaparamparA iva = jvAlA''bali: iva, cakAsti = dIpyate / / 76 / / ____anuvAdaH- ( he damayanti ! ) agni devane kAmadeva ke IndhanarUpa apanI chAtIpara zaivalalatAse vicitra kamalakA nayA pattA rakha diyA jo kAmarUpa agnikI dhUmase malina jvAlAkI paGktike samAna zobhita ho rahA hai / / 76 / / Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-smarendhane = smarasya indhanaM, tasmin ( 10 ta0 ) / zaivalavallicitrA = zavalasya valliH (10 ta0 ) tayA citrA ( tR0 ta0 ), saMvartikA = "saMvartikA navadalam" ityamaraH / ceto. vapAvakasya = cetasi bhavaH ( sa0 ta0), cetobhava eva pAvakaH, tasya ( rUpaka0 ) / dhUmA''vilA = dhUmena AvilA (tR0 ta0 ), kIlaparamparA - kIlAnAM paramparA ( pa0 ta0 ) / "vahnayorkhAlakIlo" ityamaraH / cakAsti = cakAsR+ laT + tip| agnine kAmasantApakI zAntike lie apanI chAtIpara zaivala ( sevAra ) kI latAke sAtha kamalakA nayA pattA rakha diyA, unameM zaivalalatA agnikI dhUmapatitake samAna aura kamalakA nayA pattA agnijvAlAke samAna pratIta hotA hai yaha bhAva hai / isa padyameM utprekSA alaGkAra haiM / / 76 / / putrI suhaddhana saroruhANAM,yatpreyasI candanavAsitA dika / dheyaM vibhuH so'pi tavaiva hetA: smarapratApajvalane juhAva // 77 / / ___ anvayaH- he damayanti ! ) yena saroruhANAM suhRt putrI, candanavAsitA dika yatpreyasI, sa vibhuH api tava eva hetoH dhairya smarapratApajvalane juhAva / / 7 / / vyAkhyA- atha yamasya virahA'vasthAM vargayati-putrIti / yena = janena, yameneti bhAvaH / saromhANAM = kamalAnAM, suhRt = mitraM, vikAsakatvAditi bhAvaH, sUrya ityarthaH, putrI = putravAn, etenA'bhijana uktaH ! candanavAsitA = zrIkhaNDadrumasurabhitA, dik = dizA, dakSiNA digiti bhAvaH / yatpreyasI = yasya ( yamasya / preyasI / priyatamA), etena bhogatampattiruktA / saH = tAdRzaH, vibhuH api = prabhuH api, yama ityarthaH / tava eva = bhavatyA eva, hetoH = kAraNAta, dharyaM = svadhIgtAM, smarapratApajvalane = kAmasantApA'gno, juhAva == hutavAn / yamo'pi tvadvazo jAtaH dhairya cotsRSTavAniti bhAvaH // 77 // anuvAdaH - / he damayanti ! ) kamaloMke mitra ! vikAsaka ) sUrya jinase putravAn haiM, candanoMse sugandhita dizA ( dakSiNa dizA ) jisakI priyatamA hai aise prabhu yamarAjane bhI Apake hI kAraNase apane dhairyako kAmadevake pratAparUpa agnimeM havana kara diyA hai / / 77 // ___ TippaNo- sarovhANAM = sarasi rohantIti saroruhANi, teSAm, saras / mha + kaH / upapada0 ) Am / putrI = putraH asyA'stIti, putra+ iniH+suH / candanavAsitA = candanarvAsitA (tR t.)| yatpreyasI = yasya preyasI ( pa0 ta0 ) / tava hetoH = "SaSThI hetuprayoge" isase sssstthii| smarapratApajvalane = Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 235 aSTamaH sargaH pratApa eva jvalanaH ( rUpaka0 ) / smarasya pratApajvalanaH tasmin (10 t0)| juhAva =+liTa+tip ( Nala ) / yamarAja bhI Apake viyogameM adhIra ho rahe haiM yaha bhAva hai / isa padyameM oja guNa hai / / 77 // . taM dahyamAnerapi manmathacaM hastairupAste malayaH pravAla: / kRcche'pyasau nojjhati tasya sevAM sadA yahAzAmavalambate yH|| 78 // __ anvayaH-(he damayanti ! ) malayaH manmathaidhaM taM dahyamAnaH api pravAla: hastaiH upAste / ya: sadA yadAzAm avalambate; asau kRnche api tasya sevAM na ujhati // 78 // . vyAkhyA --malayaH = malayaparvataH, manmathaivaM = kAmA'gnikASThaM, taM = yama, dahyamAnaH api-jAjvalyamAnaH api, pravAla: mallavaH eva, hastaH karaiH, upAste sevate, tasya zItopacAramAvaratIti bhAvaH / yuktaM caitadityAha - ya iti / yaH = janaH, sadA = sarvadA, yadAzAM = yadizA, yadanurAgaM ca, avalambate = Azrayate, aso = janaH, kRcche api = kaSTe api, tasya = janastha, sevA = paricarcA, na ujjhati na tyajati, yo yamupajIvati tasya tatsevA vipadyapi kartumuciteti bhAvaH / / 78 / / anuvAdaH-(he damayanti ! ) malaya parvata kAmadevake indhanarUpa yamarAjako atyanta jalate hue pallaballa hAthoMse sevA karatA hai| jo sarvadA jisakI dizA vA anurAga kA avalambana karatA hai, vaha kaSTa par3ane para bhI usakI sevA nahIM chor3atA hai / / 78 // TippaNI-manmathaidhaM = manmayasya evaH, tam (pa. ta0) / "kASThaM dArvindhanaM tvedhaH" ityamaraH / upAste = a+ Am+laT + ta / yadAzAM = yasya AzA, tAm ( pa0 ta0), "AzA tRSNAdigoH striyAm" ityamaraH / kRcche = "syAtkaTaM kRcchamAbhIram" ityamaraH / jo jisakA usajIvI hai use vipatti meM bhI usakI sevA karanI cAhie yaha bhAva hai / arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 78 // smarasya kItyeva sitokRtAni taddoHpratApariva tApitAni / aGgAni dhatte sa bhavadviyogAt pANDuni caNDabarajajarANi // 79 // anvayaH- he damayanti ! ) sa bhavadviyogAt pANDani caNDajvarajarjarANi smarasya kI] sitIkRtAni iva taddo:pratApaH tApitAni iva aGgAni dhatte / / 79 / / vyAkhyA--saH - yamaH, bhavadviyogAt = vAdvarahAt, pANDuni = pAuDu. rANi, caNDajvarajarjarANi = tIvrajvaravizIrNAni, smarasya = kAmasya, kIrtyA Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 - naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yazasA, sitIkRtAni iva = zuklIkRtAni iva, taddo:pratApaH = kAmabAhu tejobhiH, tApitAni iva = santApitAni iva, aGgAnidehA'vayavAn, dhatte = dhArayati / kAmo yamamatyarthaM pIDayatIti bhAvaH / / 79 // ___ anuvAdaH-(he damayanti ) yamarAja Apake viyogase pANDavarNavAle tathA tIvra jvarase jarjara kAmadevakI kIrtise sapheda banAye gaye ke samAna aura kAmadevake bAhuoMke pratApase santApayukta aGgoMko dhAraNa kara rahe haiM aisA pratIta hotA hai / 79 / / TippaNI-bhavadviyogAt = bhavatyA viyogaH, tasmAt (pa0 ta0 ) / caNDajvarajarjarANi = caNDazcA'so jvaraH ( kaM0 dhA0 ), tena jarjarANi (tR0 ta0, tAni / sitIkRtAni = asitAni sitAni yathA saMpadyante tathA kRtAni, tAni, sita+cci+ + ktaH+ zas / taddoH pratApaiH tasya doSau (pa0 ta0 ), tayoH pratApAH, taiH ( pa0 ta0 ) / tApitAni = tapa+ Nic + kta+ zas / isa padya meM utprekSA alaGkAra hai / / 79 // yastanvi ! bhartA ghusnne| sAya dizaH samAlambhanakautukiyA / - tadA sa cetaH prajighAya tubhyaM yadA gato naiti nivRtya pAnthaH // 80 anvayaH-he tanvi ! yaH sAyaM ghunRNena samAlambhanakautukinyAH dizaH bhartA sa tadA tubhyaM cetaH prajighAya yadA gataH pAntho nivRtya na eti / / 80 // ____ vyAkhyA-atha varuNasya viraha varmayati ... ya ityAdi / he tanvi = he kRzAGgi !, ya:-devaH, sAyaM = sandhyAyAM, amRNena = kuGa kumena, samAlambhanakautukinyAH = anulepanakutUhalayuktAyAH, AtapA'ruNyAtkuGkumaliptavadbhAsamAnAyA: iti bhAvaH / diza: AzAyAH, pazcimadizAyA iti bhaavH| bhartA svAmI, saH = varuNaH, tadA = tasminkAle. tubhyaM = tvadarthaM, ceta:-cittaM, prajighAya = prahitavAn, yadA = yasmin kAle, "nivRtya na eti" iti vAkyasAma t,i citrAsvAtyanyataranakSatrasamaya iti bhaavH| gata: = yAtaH, pAntha: - pathikaH, nivRtya = parAvRtya, na eti = AyAti / varuNacittaM bhavatyAmeva sAnandaM viharati na nivartata iti bhAvaH / / 60 / / anuvAda:--he kRzAGgi ! jo sAyaMkAlameM kezarameM lepana karane meM kautuka karanevAlI dizA ! dhUpakI aruNatAse kezarase liptake samAna pratIta hone vAlI pazcima dizA ) ke svAmI haiM una varuNadevane usa samaya ( citrA aura svAtImeM ekake samayameM ) tumhAre lie cittako bhejA jaba ki gayA huA pathika lauTakara nahIM AtA hai / / 80 // Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 237 TippaNI--samalambhanakautukinyA: = samAlambhane kautukinI, tasyAH ( sa0 ta0 ) prajighAya = pra+ hi + liTa + tip / Nala ), "heracaDi" isa sUtrase kutva / varuNane tumhAre lie usa samaya apane cittako bhejA jaba ki gayA huA pathika lauTakara nahIM AtA hai aise vAkyase "nandanti na nivartante citrAsvAtyorgatA narAH / " aise jyotiSazAstrake vacanase vaha samaya citrA vA svAtI nakSatra pratIta hotA hai| pAnthaH = panthAnaM gacchatIti, pathin zabdase "pantho Na nityam' isa sUtrase panya Adeza aura Na pratyayakA niyAtana / varuNakA citta ApameM hI AnandapUrvaka vihAra karatA hai, loTakara nahIM AtA hai yaha tAtparya hai| isa padya meM bhI oja guNa hai / / 80 / / tathA na tApAya payonidhonAmazvAmukhotthaH kSudhitaH zikhAvAn / / nijaH patiH samprati vAripA'pi yathA hRdisthaH smaratApadu:sthaH // 8 // anvayaH -- ( he damayanti ! ) tathA kSudhitaH azvAmukhotthaH zikhAvAn payonidhInAM tApAya na bhavati yathA smaratApaduHsthaH nijaH patiH hRdisthaH varipo'pi tApAya ( bhavati // 1 // vyAkhyA -- tathA = tena prakAreNa, kSudhita:-trubhukSitaH, azvAmukhottha: baDavA. mukhotthaH, zikhAdAna = agniH, vaDavA'gniriti bhAvaH / payonidhInAM = samu. drANAM, tApAya - saMtApAya, na bhavati = no vidyate, yathA = yena prakAreNa, smaratApaduHstha: = kAmadAhA'svasyaH, nigaH = vakIyaH, patiH = svAmI, vanA iti bhAvaH hRdistha: = cittasthaH, smaryamANa eveti bhaavH| vAripo'pi = jalarakSako'pi, san, tApAya = santApAya, bhavati / tathA sAkSAtkukSistho'pi vaDavA'gnirna tApayati yathA kAmasantaptaH nijasvAmI varuNaH smRtaH san tApayatIti bhAvaH // 8 // . anuvAdaH - ( he damayanti ! ) usa prakAra bhUkhA vaDavAgni bhI samudroMko tApakAraka nahIM hotA hai jisa prakAra kAmadevake santApase asvastha apane svAmI jalarakSaka varuNa smaraNa karanese tApakAraka hote haiM / / 81 / / TippaNI-dhitaH = kSudh + ktaH, vasatikSudhoriT" isa sUtra se iTa Agama / azvAna vAtyaH = azvAyA: uvAyAH) mukham pa0 ta0), tasmAt uttiSThatIti. azvAmugnu + uda + sthA + : (uppd0)| zikhAvAn zikhA+ matupa + bhuH / ponidhInAM = payamA nidhayaH, tepAm ( pa0 ta0 : / smaratAya. duHsthaH = smarasya tApa: (10 ta0 , tena duHstha: : tR0 ta0 / / hRdisthaH = hRdi Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tiSThatIti, hRdi sthA+ka: + ( upapada0 ) (aluk0)| vAripaH = vArINi pAtIti, vAri+pA+ka: (upapada0) samudrako apane bhItara vidyamAna vaDavAgnise bhI vaisA tApa nahIM hotA hai jaisA kAmadevase pIDita apane svAmI varubhakA smaraNa karanese rApa hotA hai / isa padya meM aise tApa kA sambandha na honepara bhI sambandhakA varNana karanese atizayokti alaGkAra hai / / 81 / / yatpratyuta svantadubAhuvallIsmatinajaM gumphati duviniitaa| tato vidhatte'dhikameva tApaM tena zritA zaityaguNA mRNAlI // 82 // anvayaH ---. ( he damayanti ! ! tena zritA zaityaguNA ( tathA'pi ) duvinItA mRNAlI yat tvanmRdubAhuvallIsmRtisrajaM gumphati, tataH pratyuta adhikaM tApam eva vidhatte // 82 // __ vyAkhyA -tena = varuNena, zritA = sevitA, madanatApazAntaya iti zeSaH, zaityaguNA = zItalatvaguNA, tathA'pi duvinItA = vinayarahitA, pratikUlacAriNI iti bhAvaH / mRNAlI = bAlamRNAlam, yat, tvanmRdubAhuvallIsmRtisrajaM bhavakomalabhujalatAsmaraNamAlAM, gumphati = racayati, nirantaraM mArayatIti bhAvaH / tataH = tasmAt, tvabAhusmArakatvAddhetoriti bhAvaH / pratyuta = uktavaparItyena, adhikaM = sA'tizayaM, tApaM = santApam eva, vidhate = karoti / / 82 // anuvAdaH-(he damayanti ! ) varuNane kAmatApa kI zAntike lie liyA gayA zItaguNavAlA duvinIta ( pratikUlakArI ) choTAsA mRNAla jo ApakI bhujalatAkI smaraNamAlA racatA hai, usa kAraNase ulaTA vaha adhika santApako hI utpanna karatA hai // 82 // TippaNI zaityaguNA = zaityaM guNo yasyAH sA (bahu0 ) / mRNAlI = alpaM mRNAlama, avayavakI apacayavivakSAmeM "SidgaurAdibhyazca" isase GIS / "strI syAtkAcinmRNAlyAdivivakSA'pacaye yadi / " ityamaraH / tvanmRdubAhuvallIsmRtisraja = vAhuH vallI iva ( upamita0), mRduzcA'so bAhuvallI ( ka0 dhA0 ) / tava mRdubAhuvallI (Sa0 ta0 ) / tasyAH smRtayaH (10 ta0 ), tAsAM srak, tAm (Sa0 ta0 ) / kAmatApakI zAMntike lie varuNase lI gaI maNAlI ApakI bAhulatAkI smRtiko utpanna karake bahuta tApa karatI hai yaha bhAva hai| ataH smaraNa alaGkAra hai / tApazAntike lie lI gaI mRNAlI usake viruddha tAparUpa kAryako utpanna karatI hai aisA kahanese viSamA'laGkAra hai / isa prakAra do alaGkAroMkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 82 // Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH nyastaM tatastena maNAladaNDakhaNDaM babhAse hadi tApabhAji / taccittamagnarmadanasya bANaH kRtaM zatacchidramiva kSaNena // 83 // anvayaH - (he damayanti !) tataH tena tApabhAji hRdaye nyastaM mRNAladaNDakhaNDa taccittamagna: madanasya bANaH kSaNena zatacchidraM kRtam iva babhAse / / 8.3 / / vyAkhyA--tataH = tadanantaram api, tena = varuNena, tApabhAji = madanatApayukte, hRdaye = vakSaHsthale, nyastaM = sthApitaM, tApazAntyarthamiti bhAvaH / mRNAladaNDakhaNDaM = bisakANzakalaM, taccittamagnaH = varuNahRdayasthiteH, madanaspakAmasya, bANaiH = zaraiH, dhaNena = alpakAlena, zatacchidram = bahurandhra kRtam iva = vihitam iva, pratikUlA''caraNarISAcchatadhA praNItamiveti bhAvaH / babhAte = zuzubhe / kAmavANairuNahRdayaM jarjarIkRtamiti bhAvaH / / 82 / / anuvAdaH -- ( he damayanti ! ) taba varuNata kAmasantapta apane hRdaya meM rakkhA gayA mRNAladaNDakA khaNDa unake hRdayameM prahata kAmadevake bANoMse thor3e samaya meM saikar3oM chedoMse yuktake samAna zobhita ho rahA hai / / 83 // Tippago-tApabhAji = tApaM bhajatIti tApabhAk, tasmin, tApa + bhaj+ NviH (upapada0)+Di / nyastaM = ni+ as + ktaH + suH / mRNAla daNDakhaNDaM = mRNAlasya daNDa: ( pa0 ta0 tasya khaNDam (10 ta0 ) / taccittamagnaH = tasya cittaM (pa0 ta0, tasmin magnAH , taiH ( sa0 ta0 ) / kSaNena = "apavarga tRtIyA" isase tRtiiyaa| zatacchidraM = zataM chidrANi yasya tat / bahu0 ) / babhAse = bhAs + liT + ta ( ez ) / kAmadeva ke bANoMse varuNakA hRdaya jarjara ho gayA hai yaha bhAva hai, isameM utprekSA alaGkAra hai // 83 // iti trilokotilakeSu teSu manobhuvo vikramakAmacAraH / amoghamastraM bhavato vApya madA'dhatA'nagala cApalasya // 4 // anvayaH-(he damayanti ! ) bhavatIm amogham astram avApya madA'ndhatA'nargalacApalasya manobhuva: trilokItilakeSu teSu iti vikramakAmacAra: ( asti ) // 84 // ___ vyAkhyA-bhavatI = tvAm eva, amoghaM = saphalam, astram = Ayudham, avApya = prApya, sthitasyati zeSaH / madA'ndhatA'nargalacApalasya = garvAndhyocchRGkhalacAcavyasya nobhuH = kAmadevasya. trilokItilakeSu = tribhuvanabhUSaNeSu, teSu = indrA'gniyamavaruNeSu, iti = itthaM, vikramakAmacAra:-parAkramasvecchAcAraH, astIti zeSaH // 84 // Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAdaH - ( he damayanti ! ) saphala astrasvarUpa Apako pAkara tIna lokoMke alaGkArasvarUpa una indra, agni, yama aura varuNa devoMmeM mandA'ndhatAse ucchaGkhala cAJcalyavAle kAmadevake isa prakAra parAkramakA svecchAcAra raha rahA hai // 84 // TippaNI-jamoghaM = na moghaM tata ( naJ0 ) / avApya = ava+Apa+ ktvA ( lyap ) / madAndhatA'nargalacApalasya = madena andhatA ( tR0 ta0 ) / avidyamAnam argalaM yasya tat (nabaha.) / anargalaM cApalaM yasya saH (bahu0) / madAndhatayA anargalacApala:, tasya ( tR0 ta0 ) trilokItilakeSu = trayANAM lokAnAM samAhAraH trilokI ( dviguH ), tasyAH tilakAni, teSu ( Sa. ta0 ) / vikramakAmacAraH = vikramasya kAmacAraH (10 t0)| isa padya meM rUpaka alaGkAra hai // 4 // sAro'tha dhAreva sudhArasasya svayaMvaraH zvo bhavitA taveti / santarpayantI damayanti ! teSAM zrutiH zrutI nAjuSAmayAsIt // 85 / / anvayaH ---atha he damayanti ! tava svayaMvaraH etro bhavitA iti zrutiH sudhArasasya sAraH dhArA iva santarpayantI nAkajuSAM zrutI ayAsIt / / 85 // vyAkhyA - atha = anantaraM he damayanti = he bhaimi !, tava = bhavatyAH, svayaMvaraH = svayaMvarotsavaH, zvaH = bhAvini divase, bhavitA = bhaviSyati, iti = etAdRzI, zrutiH = vArtA, sudhArasasya = amRtarasasya, sAraH = zreSThAMzabhUtA, dhArA iva = pravAha iva, santarpayantI-prINayantI, nAkajupAM = svargasthitAnAm , indrAdidikpAlAnAmiti bhAvaH / zrutI kaNau~, ayAsIt = prApa / / 85 / / / __ anuvAdaH-he damayanti ! taba ApakA svayaMvara kala hogA aisA vRttAnta amRtarasake sArasvarUpa pravAhake samAna tRpta karatA huA svarga meM rahanevAle indra Adi dikpAloMka kAnoMmeM pahu~cA / / 85 // TippaNI-zrutiH = "zrutiH zrotre athA''mnAye vArtAyAM shrotrkrmnni|" iti vizvaH / sudhArasasya = sudhAyA rasaH, tasya ( 10 ta0 , "sArotthadhAreva" aisA pAThAntara hai, usameM sArotthA cA'sau dhArA ( ka0 dhA0 ), sudhArasasya sArotthadhArA iva arthAt amRtarasake sArase utpanna pravAhake samAna yaha artha hai / santapayantI = saM+ tRp+Nic + laT ( zatR ) + DIp + suH / nAkajuSAM= nAkaM juSanta iti nAkajuSaH, teSAm, nAka+juS + kvipa ( upa0 ) Am / ayAsIt = yA + luGna-tipa // 85 // . samaM sapatnIbhavaduHkhatoSNaH svdaarnaasHpthikaimrudbhH| anaGgazauryA'nalatApaduHsthairatha pratasthe haritAM marudbhiH // 8 // Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 241 anvayaH-( he damayanti ! ) atha anaGgazauryA'nalatApaduHsthaiH haritAM marudbhiH sapatnIbhavaduHkhatIkSNaH svadAranAsApathikaH marudbhiH samaM pratasthe // 86 // vyAkhyA-atha = anantaram, anaGgazauryA'nalatApaduHsthaH = kAmavikramA'. nalasantApA'svasthaH, haritAM = dizAM, pAlakairiti zeSaH, marudbhiH = devaiH, indrAdidikpAlairiti bhAvaH / sapatnIbhavaduHkhatIkSNaH = sapatnIjanyakaSTa tIvraH, svadAranAsApathika:=AtmapatnInAsikApAnthaH, marudbhiH = vAyubhiH, samaM = saha. pratasthe = prasthitam / zacyAdibhirindrAdipatnIbhiH sApatnyaduHkhAt dIrghamuSNaM ca niHzvasitamiti bhAvaH / / 86 // anavAdaH-(he damayanti ! ) taba kAmadevake parAkramarUpa agnike santApase asvastha dikpAla indra Adi devatAoMne sapatnI ( sauta ) se utpanna duHkhase tIvra apanI patnIkI nAsikAke pathika vAyu ( dIrgha aura uSNa niHzvAsoM ) ke sAtha prasthAna kiyA // 86 // TippaNI-anaGgazauryA'nalatApaduHsthaH =anaGgasya zauryam (Sa0 ta0 ), sa eva anala: ( rUpaka0 ), tasya tApaH (10 ta0 ) / tena duHsthAH , taH (tR0 t0)| maruddhiH = "maruto pavanA'marau" ityamaraH / sAnIbhavaduHkha tIkSNaH = samAnaH patiH yasyAH sA sapatnI ( bahu0 ), "nitya sapanyAdiSu" isa sUtrase DIpa, nakAra aura samAnake sthAnameM "sa" bhAva / sapalyA bhavam (ta. ta0 ), svasya dArA: (10 ta0), "bhAryA jAyA'tha bhUmni dArAH" ityamaraH / svadArANAM nAsA: (10 ta0 ) nAsu pathikA: taiH ( sa0 t0)| marudbhiH = "samam" isa padake yogameM tRtIyA / pratasthe = pra+sthA+liT ( bhAvameM ) +ta ( ez ) / zacI Adi indra AdikI pattiyoMne AgAmI sApalyaduHkhase dIrgha aura uSNa niHzvAsa chor3A yaha bhAva hai / isa 'padyameM sahoki alaGkAra hai / upendravajrA chanda hai / / 86 // apAstapAtheyasudhopayo svaccumbinaiva svamanorathena / kSudhaM ca nirvApayatA tRSaM ca svAdIyasAdhvA gamitaH sukhaM taiH // 87 // - anvayaH-(. he damayanti ! ) AstapAtheyasudhopayoga: taiH kSudhaM tRSaM ca nirvApayatA svAdIyasA tvaccumbinA svamanorathena eva adhyAsukhaM gamitaH / / 87 / / vyAkhyA-apAstapAtheyasudhopayogaH = parityaktasambalarUpA'matopayogaH, taH = indrAdibhirdikpAlaH, kSudhaM = bubhakSA, tRSaM = tRSgAM, pipAsAM ca, 16 nai* a. Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nirvApayatA = zamayatA, svAdIyasA = svAdutareNa, tvaccumbinA = bhavadgocareNa, svamanorathena = AtmA'bhilASeNa, eva, adhvA = mArgaH, sukham = AnandapUrvakam, anAyAsamiti bhAvaH / gamita: = nItaH / indrAdayo dikpAlA amRtamapyutsRjya tvatprAptimanorathena prAptA iti bhAvaH // 7 // anuvAdaH- ( he damayanti ! ) mArgake sambalarUpa amRtakA bhI parityAga karanevAle una indra Adi dikpAloMne bhUkha aura pyAsako haTAnevAle atyanta svAdu ApakI prAptike apane manorathase hI mArgako anAyAsa pAra kiyA hai / / 7 / / ____ TippaNI- apAstapAtheyasudhopayogaiH = pathi sAdhu pAtheyam, pathin, zabdase "pathyatithivasatisvapaterTab" isa sUtrase Dhana (eya) pratyaya / / "pAtheyaM saMvalaM (10 ta0) apAstaH pAtheyasudhopayogo yaste, taH, ( bahu0 ) / svAdIyasA = atizayena svAduH svAdIyAn, tena, svAdu+ Iyasun +ttaa| tvaccumbinA = tvAM cumbatIti tvaccumbI, tena, yusmada+ cubi+ NiniH (upapada0)+TA / manorathameM vaktrasaMyogakA bAdha honese cumbanakA saMyogarUpa artha lAkSaNika hai| svamanorathena = svasya manorathastena ( 10 ta0 ) / indra Adi dikpAla amRtakA bhI upayoga na karake bhUkha aura pyAsako haTAnevAle tathA amRtase bhI svAdutara ApakI prAptike abhilASase hI yahA~ prApta hue haiM yaha bhAva hai / / 87 // priyA manobhUzaravAvadAhe devIstvadarthana nimajjaddhiH / . sureSu sAraiH kriyate'dhunA taiH pAdA'paMNA'nugraha bhUriyaM bhUH // 18 // anvayaH-( he damayanti ! ) tvadarthena priyA devI: manobhUzaradAvadAhe nimajjayadbhiH surepu sAraiH taH adhunA iyaM bhUH pAdA'rpaNA'nugrahabhUH kriyate // 8 // ___ vyAkhyA- tvadarthena = bhavatprayojanena, priyAH = dayitAH, devIH = zacyAdidevIH, manobhUzaradAvadAhe = kAmabANadavA'gnidAhe, svapravAsena virahA'nala iti bhAvaH / nimajjayadbhiH = nimagnAH kurvadbhiH, svasvapatnIH kAmapIDitAH vidadhadbhiriti bhAvaH / sureSu = deveSu, sAraiH = zreSThaH, indrAdibhiriti bhAvaH / adhunA = idAnIm, iyam = eSA, bhUH = vidarbhabhUmiH, pAdA'rpaNA'nugrahabhUH = dathaM virahAnalapIDitAH kRtvA vidarbhAna prAptA iti bhAvaH // 88 / / ___ anuvAdaH-(he damayanti ! ) Apake lie apanI priyA indrANI Adi deviyoMko kAmabANarUpa davAgnike dAhameM DAlanevAle indra Adi zreSTha dikpAloMne Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 243 abhI isa vidarbhadezakI bhUmiko apane caraNoMke arpaNarUpa anugrahakA sthAna banAyA hai // 88 // - TippaNI-tvadarthena = tvama eva arthaH tvadarthastena ( rUpaka0 ), manobhUzaradAvadAhe = manobhuvaH zarAH ( pa0 ta0 ), ta eva dAvaH ( rUpaka0 ), tasya dAhaH, tasmina ( pa0 ta0 ) / nimajjayadbhiH = ni + masja+Nic + laT + zatR + bhis / pAdA'rpaNA'nugrahabhUH = pAdayoH arpaNam ( pa0 ta0 ), sa eva anugrahaH ( rUpaka0 ), tasya bhUH ( pa0 ta0 ) / kriyate = kR+laT ( karma meM ) +ta / indra Adi dikpAla Apake lie apanI priyAko virahiNI banAkara vidarbha meM A gaye haiM yaha bhAva hai / isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / / 88 / / ____ alaGakRtA''pannamhovibhAgairayaM janastaramarairbhavatyAma / __avApito jaGgamalekhyalakSanoM nikSiya sandezamayA'kSarANi // 81 / / - anvaya -- he damayanti ! ) alaGkana'''sannamahIvibhAga: taiH amaraH ayaM janaH bhavatyAM sandezamayA'kSarANi nikSipya jaGgamalekhyalakSmIma avApitaH / / 89 // vyAkhyA -alakRtA''sanama hIvibhAgaH = bhUSitanikaTa bhUpradezaH, taiH = pUrvoktaH, amaraH = indrAdibhiH, ayaM : sannikRSTasthaH, janaH ahamityarthaH / bhavatyAMtvayi viSaye. sandezamayA'kSarANi = sandezarUpavAkyAni, nikSipya = arpayitvA, jaGgamalekhyalakSmI-cariSNupatnazobhAma, avApita:-prApitaH / teSAmindrA''dInAM dikpAlAnAmahaM sandezaharatvena AyAto'smIti bhAvaH / / 89 / / . anuvAda:-he damayanti ! nikaTa bhUpradezako bhUSita karanevAle una indra Adi dikpAloMne mujhe Apake prati sandezarUpa vAkyoMko sauMpakara cala pattrakI zobhAko prApta karAyA hai / / 89 // TippaNI- alakRtA''sannamahIvibhAgaH = mahyA vibhAgaH (pa0 ta0 , alaGkRta Asanno mahIvibhAgo yaiste, taiH ( bahu. ) / sandezamayA'kSarANi = sandezA eva sandezamayAni, sandeza + mayaTa ( svArtha meM ) + as / sandezamayAni ca tAni akSarANi, tAni (ka0 dhA0 ) / nikSipya = ni + kSipa+ktvA ( lyap ) / jaGgamalekhyalakSmI = jaGgamaM ca tat legyam (ka0 dhA0 ), tasya lakSmIH tAm (Sa. ta* ) / avApita: ava + ap+Nic + kta: + suH / maiM una indra Adi dikpAloM kA sandeza lekara dutake rUpa meM Apake pAsa AyA hai yaha abhiprAya hai / / 89 // Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ekaikamete parirabhya pInastanopapoDaM tvayi sandinti / tvaM mUcrchatA naH smarabhillazalya de vizalyoSadhilliredhi / / 90 / / anvayaH-(he damayanti ! / ete ekakaM pInastanopaMpIDaM parirabhya tvayi sandizanti - "smarabhillazalyaH mUrcchatAM naH mude tvaM vizalyauSadhivalli: edhi" // 90 // vyAkhyA-ete = indrA''dayo devAH, ekakaM = pratyekameva, pInastanopapIDaM = sthUlakucapIDApUrvakamiti bhAvaH / parirabhya = AliGgaya, tvayi = bhavatyAM viSaye, sandizanti = vAcikaM kathayanti / kiM tadityAha -- tvmiti.| smarabhillazalyaH= kAmA'ntyajavizeSabANaiH, mUcrchatAM = muhyatA, naH = asmAkaM, mude = prItaye, tvaM = bhavatI, vizalyauSadhilli : = vizalyakaraNI latA, edhi = bhava // 90 / / anuvAdaH-(he damayanti ! ) ye indra Adi dikpAla pratyeka hI sthUla kUcoMko pIDita karake AliGgana kara Apako sandeza dete haiM--'kAmadevarUpa bhilla ( antyajavizeSa ) ke bANoMse mUcchita honevAle hama logoMkI prItike lie tuma vizalya ( bANako dUra karanevAlI ) auSadhalatA bano // 90 // TippaNI- ekakam = ekam ekam "eka bahabrIhivat" isa sUtrase bahuvrIhivadbhAvase su kA lora, ( kri0 vi0)| pInastanopapIDaM = pInau ca tau stanI (ka0 dhA0), "pInapIghnI tu sthUlapIvare" ityamaraH / pInastanayoH upapIDya pInastanopapIDam, pInastana -upapada aura 'upa' upasarga inase yukta pIDa dhAtuse "saptamyAM copapIDarudhakarSaH" isa sUtrase Namula pratyaya / parirabhya = pari+ ram + ktvA ( lyap ) / sandizanti = saM+ diza+laTa + jhiH / smarabhillazalya. = smara eva bhilla: (rUpaka0), tasya zalyAni, taiH (pa0 ta0 ), macchaMtAM = mUcrchantIti mUcrchantaH, teSAma, mUrcha+ laT (zata)+Am / vizalyaupadhivalli = vigataM zalyaM yayA sA ( bahu0 ), sA cA'rmA oSadhiH ( ka0 dhA0 ). tasyA valliH (pa0 t0)| edhi - as + loT + sip, "vasoreddhAvabhyAsalopazca" isase sakArake sthAnameM ekAra, "hujhalbhyo hedhiH" isase 'hi' ke sthAna meM 'dhi' / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / 90 // svakAntimasmAbhirayaM pipAsana manoratha''zvAsanayakayaiva / nijaH kaTAkSaH khalu vipralabhyaH kiyanti yAddhaNa vAsarANi // 99 // anvayaH -- ( he damayanti ! ) tvatkAnti pipAsan ayaM nija: kaTAkSaH Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 245 asmAbhiH kiyanti vAsarANi yAvat ekayA manorathA''zvAsanayA eva vipralabhyaH khalu ? bhaNa // 91 // ___ vyAkhyA-atha SoDazabhiH padyaH sandezamevAha - tvadityAdi, tvatkAnti = bhavatsaundaryA'mRtaM, pipAsan = pAtum icchan, ayam = eSaH, nijaH = svakIyaH, asmadIya iti bhAvaH / kaTAkSaH = apAGgadarzanam, asmAbhiH = devaiH, kiyanti=3 kati, vAsarANi = dinAni, yAvat, kiyaddinaparyantamiti bhAvaH / ekayA = mukhyayA, manorathA''zvAsanayA eva = abhilASaprAptisAntvanayA eva, vipralabhyaHpratAraNIyaH, khalu = nizcayena, bhaNa = kathaya / kAlayApanA no vidheyA, darzanAs. bhilASiNo vayamanukampanIyA iti bhAvaH / / 91 / / anuvAdaH-(he damayanti ! ) tumhAre saundaryarUpa amRtako pAna karane kI icchA rakhanevAle isa apane kaTAkSako hama loga kitane dinoMtaka mukhya abhilASaprAptikI sAntvanAse hI pratAraNa karate raheM ? kaho // 91 // TippaNI-tvakAnti = tava kAntiH, tAm (10 ta0 ) / pipAsan = pAtum icchan, pA+san + laTa ( zatR )+suH / vAsarANi yAvat = atyanta saMyogameM dvitiiyaa| kAlayApana mata karo, darzanAbhilASI hamalogoMpara anukampA karo yaha bhAvA'rtha hai / / 91 // nije sRjA'smAsu bhuje bhajantyAvAdityavarga pariveSaveSam / prasIda nirvApaya tApamaGgaranaGgalIlAlaharItuSAraH / / 92 // anvayaH--( he damayanti ! ) nije bhuje Adityavarga ca asmAsu pariveSaveSa bhajantyo sRja / prsiid| anaGgalIlAlaharItuSAraH aGgaH tApaM nirvApaya / / 92 // vyAkhyA--nije = svakIye, bhuje = bAhU / Adityavarge ca = surasamUhe, sUryasamUhe ca, asmAsu = indrAdipu, pariveSaveSaM = sUryaparidhyAkAraM, bhajantyo = Azrayantyo, sRja = kuru, AliGgeti bhaavH| Aditye ca pariveSaH ( paridhiH ) yukta eveti bhAvaH / prasIda = prasannA bhava / anaGgalIlAlaharItuSAraH madanavihAromizItalaH, aGgaH-dehA'vayavaiH, tApaM santApaM, nirvApaya zamaya / / 92 // anuvAdaH- ( he damayanti ! ) tuma apanI bhujAoM kA AdityasamUha atha vA devasamUha hamalogoM meM pariveSake AkAravAlI banAo ( AliGgana karo ) / prasanna hoo| kAmadevake vihArako taraGgoMse zItala apane aGgoMse hamAre santApako ThaNDA karo // 92 // Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNo-bhuje = "atho bhujA / dvayorbAhau kare / " iti medinI / medinIkozake isa vacanake anusAra bhujaH, bhujA isa prakAra strIliGgameM bhI bhujAkA pradarzana hai| Adityavarga = aditerapatyAni pumAMsaH AdityAH, aditi zabdase "dityadityAdityapatyuttarapadANNyaH" isa sabase Nyapratyaya / "AdityA Rbhapo'svapnAH" ityamaraH ! AdityAnAM vargaH, tasmin ( pa0 ta0 ) / parivepavepaM = pariveSasya vepaH, tam (pa0 ta0), "parivepo rave: pArzvamaNDale veSTane tathA / " ityajapAla: / anaGgalIlAlaharItupAraiH = anaGgasya lIlA (pa0 ta0 ), tasyA layaH ( pa0 ta0.), tAbhi: tupArANi, taiH ( tR0 ta0 ) / tuma AliGganase hamAre madanasantApako dUra karo yaha bhAva hai / / 92 // dayasva no ghAtaya naivamasmAnanaGgacANDAlazarairadRzyaH / bhinnA varaM tIkSNakaTAkSabANaiH premastava premarasAtpavitraH / / 63 // anvayaH-( he damayanti / ) naH dayasva, adRzyaH anaGgacANDAlazaraiH evam asmAn na ghAtaya, ( kintu ) premaramAt pavitraH tava tIkSNakaTAkSabANaH bhinnAH (santaH) premaH varam / / 93 / / vyAkhyA--naH = asmAkaM, dayasva = asmAn anukampasva iti bhAvaH / adRzyaH = alakSyaH, anaGgacANDAzaraiH = kAmacANDAlabANaiH, evam = ityam, asmAn = devAn, na ghAtaya = no mAraya, kintu premarasAt = anurAgajalAt, pavitraH = zRddhaH, tava = bhavatyAH, tIkSNakaTAkSatrANaH := nizitA'pAGgadarzanagara, bhinnAH - vidAritAH santaH, premaH = mriyAmahe, varaM-manAka priyam / jIvanA:saMbhave cANDAlahastamaraNAttIrthamaraNaM varamiti bhAvaH / / 93 / / anuvAdaH--(he damayanti ! ) tuma hamalogoMpara dayA karo, adRzya kAmarUpa cANDAlake vANoMme isa prakAra hamArI hatyA mata karAo kintu premarasase pavitra tumhAre tIkSNa kaTAkSampa bANoMse vidIrNa hote hue hama loga mara jAyeM yaha kucha acchA hai / / 13 / ' ___ TippaNI- naH = "dayamba" isa 'daya' dhAtu prayogameM "adhIgarthadayeza kaNi ima matrame paSThI / adhyaH = na daNyaH. taH / na0 ), anaGgacANDAla. zaH = anaGga va cANDAla: ( paka0 ) tasya bhagaH naH (pa0 ta0) / ghAtaya%3D han .. Nica - loT + sip / premaramAna = prema eva ramaH, tasmAt ( mapaka 0 ) / tIkSNakaTAkSavANa kaTAkSA eva bANAH rUpaka0), tIkSNAzca te kaTAkSavANaH, taH ( ka dhA0 ) / bhinnAH = bhid+ktaH + jam / premaH = pra+ iN + laTa + Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 247 mas / cANDAlake hAyoMse marane ke badale Apake kaTAkSabAgoM se maranA kucha acchA hai yaha bhAva hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 93 / / tvayinaH santu paraHsahasrAH, prANAssu nassvaccaraNaprasAvaH / 'vizaGkase kaitavanatitaM cedantazcaraH paJcazaraH pramANam // 94 // anvayaH --(he damayanti ! ) tvadarthinaH paraHsahasrA: santu, na: prANAstu tvaccaraNaprasAdaH ( aya ) / kaitavartitaM vizaGkase cet, antazvaraH paJcazaraH pramANam / / 94 // vyAkhyA-tvarthinaH = bhavatprArthakAH, bhavatkAmukA iti bhAvaH / para:sahasrAH = sahasrA'dhikasaMkhyakAH, santu = bhavantu, paraM naH = asmAkaM, prANAstu % asavastu, tvaccaraNaprasAdaH = bhavatpAdA'nugrahaH, vayaM tvadekA'dhInajIvanA iti bhAvaH / atha kaitavanatitaM = chalanartanaM, kapaTanATakamiti bhAvaH, vizaGkase cet = AzaGkase yadi, tahi antazcaraH = hRdayavartI, paJcazaraH = kAmadevaH, pramANaM sAkSI, asmadvacanasatyatAyAM kAma eva sAkSI, sa hi mahatI devateti bhAvaH / / 14 / / anuvAdaH --- ( he damayanti ! ) tumase prArthanA karanevAle bhale hI hajArase bhI adhika hoM, parantu hamAre prANa tumhAre caraNoM ke anugrahake abhilASI haiN| isameM hamAre kapaTake abhinayakI AzaGkA karatI ho to hRdayameM rahanevAle kAmadeva hI isameM pramANa ( sAkSI ) haiM / / 9 / / Tippago-tvarthinaH = tvAma artha mante tacche lAH, yuSmad + artha+NiniH ( upapada0)+jas / paraHsahasrAH sahasrAt pare, "paJcamI bhayena" isa sUtrameM "paJcamI" aisA yogavibhAga honese samAsa (pa0 ta0 ) / rAjadantAdimeM pATha honese upasarjana sahasra zabdakA paranisAta, pAraskarAdigaNa meM par3he jAnese "pAraskaraprabhRtIni ca saMjJAyAm" isa sUtrase suT Agara / zrIbhoja "paraH" isako nipAta mAnate haiM / "paraHgatA''dyAste yeSAM parA saMkhyA zatA'dikAt / " ityamaraH / tvaccaraga sAdaH = tatra carago (pa.ta ), tayoH prAdaH (pa0 t0)| katavanatitaM = kaitavasya nartitaM tat / 50 ta0 ) / antazvaraH = antazvaratIti, antasa + car + ac ( uppd0)| paJcazaraH = paJca zarA yasya saH ( bahu0 ) / / 94 // asmAkamadhyAsitametadantastAvaddhastyA hRdayaM cirAya / bahistvayA'laGakriyatAmidAnomuromuraM vidviSataH zriye / / 95 // Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-(he damayanti ! ) bhavatyA asmAkam etat antaH hRdayaM cirAya adhyAsitaM tAvat / ( kintu) idAnI bahiH ( api ) tvayA muraM vidviSata uraH zriyA iva alakriyatAm / / 95 // vyAkhyA- bhavatyA = tvayA, asma'kam=indrAdidevAnAm etat = atisamIpastham, antaH abhyantarasthaM, hRdayam = antaHkaraNaM, cirAya = bahusamayAyArabhya, adhyAsitama = adhiSThitaM, tAvat = eva, nirantara cintayeti bhAvaH / kintu idAnIm = adhunA, bahiH = vAhyam api, hRdayaM = vakSaHsthalaM, tvayA bhavatyA, muraM = muranAmakasya daityasya, vidviSataH = zatroH, bhagavato viSNorityarthaH / uraH = vakSaHsthalaM, zriyA iva = lakSmyA iva, alakriyatAM = bhUSyatAm // 95 // anuvAda.-( he damayanti ! : Apa hamAre bhItarI hRdaya ( antaHkaraNa ) meM bahuta kAlase sthita haiM hI, isa samaya bAharI hRdaya / chAtI ) ko bhI, jaise murAri ( viSNu ) ke hRdayako lakSmI alaGkRta karatI haiM vaise hI alaGkRta kIjie / / 15 // TippaNI-bhavatyA =bhAtIti bhavatI, tayA, bhA+ Davatu+ DIp + suH / muraM = "vidviSataH" isa padake yogameM "nalokA'vyaya0" ityAdi sUtrase niSiddha SaSThIkA "dviSaHzaturvA' isase vikalpase pratiprasava honese eka pakSa meM dvitIyA / vidviSataH vidveSTIti vidviSan, tasya / "dviSo'mitre" isase zatR, vi + dviS + laT ( zatR )+ Gas / alaGakriyatAm = alam + + loT ( karmameM )+ta / isa padyameM upamA alaGkAra hai / / 95 // ___dayodayAcetasi cettavA'bhadalaGakuru yAM, viphalo vilambaH / bhuvaH svarAdezamathA''carAmo bhUmau dhRti yAsi yadi svabhUmau / / 66 / / anvayaH- ( he damayanti ! ) tava cetasi dayodayaH abhUt cet dyAm alaGkuru, vilambo viphalaH / atha svabhUmI bhUmau dhRti yAsi yadi ( tarhi ) bhuvaH svarAdezam yAcarAmaH / / 96 // vyAkhyA-tava = bhava-yAH, cetasi = citte, dayodayaH = kRpA''virbhAvaH, abhUt = jAtaH, cet = yadi, dyAM = svargam, ala kuru = bhUpaya, vilambaH = kAlA'tipAtaH, viphalaH = nippalaH / "zubhasya zIghram" iti nyAyAditibhAvaH / atha atha vA, pakSAntare, svabhUmau = nijajanmasthAne, bhUmau = bhUloke, dhRti = santoSaM, yAsi yadi = prApnopi cet, tahiM bhuvaH= bhUmeH, svarAdeza - Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 249 svargAjJAM, svargasaMjJAmiti bhAvaH / AcarAmaH = kurmaH, vayaM cA'trava sthAsyAma iti bhAvaH / yatra vayaM tatraiva svarga iti tAtparyam / / 96 // anuvAdaH-( he damayanti ! ) tumhAre cittameM dayAkA udaya ho to svargako alaGkRta karo, vilamba karanA niSphala hai| atha vA tuma apane janma sthAna bhUlokameM hI santoSa karatI ho to bhUlokako hI svarga banA deMge // 96 // ____ TippaNI-dayodayaH = dayAyA udaya: ( 10 ta0 ), alaGkuru =alam + kR+loTa / sip / viphalaH = vigataM phalaM yasmAt saH ( vahu0 ) / svabhUmau = svasyA bhUmiH, tasyAm (10 ta0 ) / svarAdezaM = svaH AdezaH, tam (10 ta0 ) / AcarAmaH = AG+cara + laT + mas / / 96 // dhinoti nA'smAJjalajena pUjA tvayA'nvahaM tanvi ! vitanyamAnA / tava prasAdAya nate tu molo pUjA'stu nastvatpadapaGkajAbhyAm // 67 // anvayaH-he tanvi ! tvayA anvahaM vitanyamAnA jalajena pRjA asmAn na dhinoti / tu tava prasAdAya nate maulau tvatpadapaGkajAbhyAM naH pUjA astu // 97 / / vyAkhyA-he tanvi = he kRzAGgi !, tvayA = bhavatyA, anvaham = anudinaM, vitanyamAnA = kriyamANA, jalajena = jalajaiH, pUjA = arcA, asmAn = indrAdIn devAn, na dhina ti = na prINayati / tu =kintu, tava = bhavatyAH, prasAdAya = anugrahasampAdanAya, nate = nane, maulI = mastake, tvatpadapaGkajAbhyAM = bhavaccaraNapadmAbhyAM, naH = asmAkaM, pujA - saparyA, astu = bhavatu / praNayA'parAdhepu tvaccaraNatADanArthino vayamiti bhAvaH / / 97 // - anuvAdaH-he kR zAGgi ! tumase pratidina kI gaI kamaloMse pUjA hameM prasanna nahIM karatI hai, parantu tumheM prasanna karane ke lie jhuke hue mastakameM tumhAre caraNakamaloMse hama logoMkI pUjA ho // 97 // TippaNI-anvaham ahaH ahaH ( vIpsA avyayIbhAva ), "anazca" isase samAsA'nta Taca pratyaya / vitanyamAnA = vitanyata iti, vi+ tana+ laTa ( karma meM ) ( zAnac ) + TAp + suH / jalajena = jale jAtaM jalaja, tena, "saptamyAM janerDa:". isa mUtrase Dapratyaya, jala + jan + Da ( upapada0 ) + ttaa| "jAtyAkhyAyAme kasminbahavacanamanyatarasyAm" isa sUtrase jAti meM ekavacana bhii| dhinoti = dhivi + laTa + tipa / prasAdAya = tAdI meM caturthI / tvatpadapaGkajAbhyAM = pade paGkaje iva ( upamita0 ), tava padapaGkaje, tAbhyAm ( pa0 ta0 ) / Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 premake aparAdhoMmeM hamaloga Apake caraNakamaloMse tADana pAneke lie abhilASa karate haiM yaha bhAva hai / / 97 // svarNavitIrNaH karavAma vAmanetre ! bhavatyA kimapAsanAsu / aGga ! svadaGgAni nipItapItAdaNi pANiH khalu yAcate naH // 98 // anvayaH-he vAmanetre ! bhavatyA upAsanAsu vitIrNaiH svaNaH kiM karavAma ? ( kintu ) aGga ! nipItapItAdarpANi tvadaGgAni naH pANi: yAcate khalu // 98 // vyAkhyA-he vAmanetre = he sundaranetre kuTilanetre vA, bhavatyA = tvayA, upAsanAsu = pUjAsu, vitIrNaH = samarpitaH, svarNaH = suvarNadakSiNAbhiH atha vA suvarNakamala: kiM, karavAma = kuryAma, hemA'drivAsinAmasmAkaM suvarNena kiM prayojanamiti bhAvaH / kintu, aGga = he damayanti !, nipItapItAdarpANi = nivAritaharidrAgarvANi, "nipItapItadarpANi" iti pAThe nivAritasuvarNAdigarvANi ityarthaH / tAdRzAni tvadaGgAni = bhavaccharIrA'vayavAn, naH = asmAkaM, pANiH = hastaH, yAcate = prArthayate, khalu = nizcayena // 98 // ___ anuvAdaH-he sundara netroMvAlI atha vA he kuTila netroMvAlI ! pUjAoM meM tumase samarpita suvarNarUpa dakSiNAoMse vA suvarNakamaloMse hama loga kyA kareMge? kintu he damayanti ! haridrA ( haldI ) ke garvako pAna karanevAle tumhAre aGgoMko hamArA hAtha prArthanA karatA hai / / 98 // TippaNI-vAmanetre - vAme netre yasyAH sA, tatsambuddhI ( bahu0 ) / "vAmI valgupratIpau dvau" itymrH| vitIrNaH = vi + tu + ktaH + bhis| karavAma = kR + loT + mas / nipItapItAdarpANi = pItAyA darpaH (10 ta0), "nizA''. khyA kAJcanI pItA haridrA vrnninii|" ityamaraH / nipIta: pItAdarpaH yastAni. tAni ( bahu ) / "nipItapItAdaNi" isa pAThAntarameM nipIta: pItAnAM (suvarNA didravyANAm ) darpo, yastAni ( bahu 0 ), aisI vyutpatti karanI cAhie / tvadaGgAni = tava aGgAni, tAni ( pa0 ta ) suvarNaparvata ( sumeru ) para rahane. vAle hamaloga tumame samarpita suvarNose kyA kareMge ? haridrAke garvako miTAnevAle tumhAre aGgoMko hamAre hAtha prArthanA karate haiM yaha bhAva hai / / 98 / / vayaM kalAdA iva durvidagdhaM tvadgorimadvi dahema hema / prasUnanArAcazarA''nena sahaikavaMzaprabhava8 ! babhru // 99 // anvayaH -prasUnanArAcazarA''sanena saha ekavaMzaprabhava8 ! vayaM kalAdA iva tvadgaurimaspaddhi durvidagdhaM va hema dahema / / 99 // Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 251 vyAkhyA-prasUnanArAcazarA'sanena saha = kAmacApena samam, he ekavaMzaprabhava8 = he ekakAraNotpannabhrUyukte !, vayam = indrAdayo dikpAlAH, kalAdA iva = svarNakArA iva, tvadgorimasaddhi = tvadgauratvasaMgharSazIlaM, tvadgauravasAmyA'bhilApIti bhAvaH / ata eva durvidagdhaM = duvinItaM, babhru = piGgalaM, hema = suvarNa, dahema = agnau prakSipema, tvadaGgamardA'parAdhAcchuddhirAhityAccA'smAkaM dAhya suvarNasamarpaNAtsarvA'navadyA'GgasamarpaNameva santarpaNamiti bhAvaH / / 99 / / anuvAdaH-he kAmadevake dhanuke sAtha eka vaMza ( kula vA bA~sa ) se utpanna bhauMhoMvAlI ! hama loga sunAra ke samAna tumhAre gaura varNake sAtha spardhA ( saMgharSa ) karanevAle ata eva duvinIta bhUre soneko jalAte haiM / / 99 / / TippaNI---prasUnanArAcazarA'manena = pramUnAni nArAcA yasya saH ( bahu0 ), tasya zagasanaM, tena (pa0 ta0) / ekavaMzaprabhava8 = ekazcA'sau vaMzaH (ka0 dhA0), sa prabhavaH ( kAraNam ) yayoste ekavaMzaprabhave ( baha0 ), te 8vI yasyAH sA ekavaMzaprabhavabhraH (bahu0), tatsambuddhau / yahA~para 5 zabda uvaGsthAnIya hai ataH 'neyaGavasthAnavastrI'' isa sUtrase nadI saMjJAkA niSedha honese "ambArthanadyohrasvaH" isa mUtrakI prasakti na honese "ekavaMzaprabhavabhru" aisA hrasvA'nta pATha prAmAdika hai ata: "ekavaMzaprabhavabhraH" aisA pATha ucita hai yaha bahutase vidvAnoMkA abhimata hai parantu mahopAdhyAya mallinAthajI "aprANijAtezcA'rajjvAdInAmupasaMkhyAnam" yahA~para "alAvU, karkandhaH" bhASyakArake aise udAharaNoMse kArase bhI UkI pravRtti hotI hai yaha bAta jAnI jAtI hai, ataeva kAvyA'laGkArameM vAmana paNDitane bhI "UkArAdapyUpravRttaH "aisA likhA hai| ata eva nadI saMjJA honese hrasva upapanna hai| kalAdAH = kalAH (svarNakhaNDAn) dyantIti / kalA+do+ka:+ jas / "kalAdA skamakArakAH" ityamaraH / tvadagorimapaddhigaurasya bhAvo gaurimA, gaura + imanic + suH / tava gaurimA (pa0 ta0 ), naM sparddhate tacchIlaM tat tvadgauriman + sparddha + NiniH ( upapada0), + am / vabhrU = "babhra syAtpiGgale tripu" ityamaraH / dahema = daha + vidhiliGa+ mam / he damayanti ! tumhAre aGgoMke sAtha spardhA ( barAbarI ) karane ke aparAdhase aura guddhi na honese bhI vaise suvarNako samarpaNa karanekI apekSA pUrNa rUpase anavadya apane aGgoMkA samarpaNa tuma karogI to hameM tRpti hogI yaha bhAva hai / / 99 / / Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 naiSadhIyacarita mahAkAvyam sudhAsaraHsu tvadanaGgatApaH zAnto na na: ki punarapsaraHsu ? / . nirvAti tu tvanmamatA'kSareNa sUnA''zugeSormadhuzIkareNa // 100 / / anvayaH- ( he damayanti ! ) sudhAsaraHsu naH tvadanaGgatApaH na zAntaH, apsaraHsu kiM puna: ? tu sUnA''zugeSoH madhuzIkaraNa 'tvanmamatA'kSareNa nirvAti // 100 // ___ vyAkhyA --sudhAsaraHsu = amRtasarasISu, naH = asmAkaM, tvadanaGgatApaH = bhavadvihitamadanasantApaH, zAntaH = nivRttaH, nana vartate / apsara:su = urvazyAdisvarvezyAsu, kiM punaH = kimuta / tu = kintu, sUnA''zugeSoH = kAmabANasya, madhuzIkaraNa = makarandabindunA, tatsadRzeneti bhAvaH / tvanmamatA'kSareNa = bhavanmamatvavyaJjakavAkyena 'madIyA yUyam" ityevaMrUpeNeti bhAvaH / nirvAti = zAmyati / yadvirahAdayaM tApaH sa tatsaGgamenaiva nirvAti na upAyAntareNeti bhAvaH / / 100 / / __ anuvAdaH -(he damayanti ! ) amRtake tAlAboMmeM hama logoMkA tumase kiyA gayA kAmasantApa zAnta nahIM hotA hai| urvazI Adi apsarAoMmeM zAnta nahIM hotA hai yaha kyA kahanA hai ? kintu kAmabANa (puppa ) ke makarandabindusvarUpa tumhAre mamatAke vAkyase zAnta hotA hai / / 100 // . TippaNI-sudhAsaraHsu % sudhAyAH sarAMsi, teSu (Sa0 ta0 ) / tvadanaGgatApaH = anaGgamya tApa: (pa0 ta0 ), tvatkRtaH anaGgatApaH ( madhyama samAsaH ) zAnta: = zam+ktaH+ suH / sUnA''zugeSoH = sUnAni ( puSpANi) AzugAH ( bANAH ) yasya saH ( bahu0 ), sUnA''zugasya ( kAmasya ) iSuH, tasya (pa0 ta0) / madhuzIkaraNa = madhunaH zIkaraH, tena ( Sa0 ta0 ) / mamatAkSareNa = mamatAyA akSaraH, tena (10 ta0 ), nirvAti = nira + vA+laT +tip / he damayanti ! jisa tumhAre virahase yaha santApa hai vaha tumhAre saMgamase hI haTa sakatA hai, aura kucha upAya nahIM hai yaha bhAva hai| isa padyameM arthApatti alaGkAra khaNDa: kimu tvagira eva khaNDaH, kiM zarkarA tatpathazaka raiva / kRzAGgi ! tadbhaGgirasotthakacchataNaM nu dikSu prathitaM tadikSaH / / 101 // anvayaH - he kRzAGgi ! khaNDa: tvagira eva khaNDaH kimu ? ( tathA ) zarkarA tatpathazarkarA eva ki? dikSu prathitam ikSuH tat tadbhaGgirasotthakacchatRNaM nu ? // 101 / / ___vyAkhyA-he kRzAGgi-he tanvaGgi!, khaNDaH = khaNDazarkarA, tvagira eva = svadvANyA eva, khaNDaH = vakala:, kimu = kim ? tathA zarkarA = sitA''khyazarkarA, Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 253 tatpathazarkarA eva = vANImArgazilAzakalapracuramRt eva, ki = kimu / evaM ca dikSu = AzAsu, prathitaM = prakhyAtam, ikSuH = ikSunAmakaM, tat = tRNaM, tadbhaGgirasotthakacchatRNaM nu = vANItaraGgitarasaprAdurbhUtA'nUpatRNaM kim, "utsa" iti pAThe rasotsaH = rasapravAhaH / tasya kacchatRNaM nu ? / / 101 / / / ___ anuvAdaH -he kR zAGgi !, jo khaNDa (khA~Da ) hai vaha tumhArI vANIkA hI khaNDa hai kyA ? jo zarkarA (cInI) hai vaha vANIke mArga kI hI zarkarA (kaGkar3a) hai kyA ? dizAoM meM prakhyAta jo Ikha hai vaha ApakI vANI ke taraGgita rasase utpanna jalaprAya dezakA tRNa haiM kyA ? // 101 // TippaNI-kRzAGgi = kRzAni aGgAni yasyAH sA kRzAGgI ( bahu0 ), ttsmbuddhau| khaNDaH = "syAtkhaNDa: zakale cekSuvikAramaNidoSayoH / " iti vizvaH / zarkarA = "zarkarA khaNDavikRtAvupalA kuurpraaN'shyoH|" iti vizvaH / tatpathazarkarA = tasyAH ( giraH ) panthAH tatpathaH (10 ta0), tasmin zarkarA ( sa0 ta0 ) tadbhaGgirasotyakacchatRNaM = bhaGgaH ( taraGgaH ), asyA'stIti bhaGgI (bhaGga + iniH + suH ) / bhaGgI cA'sau rasaH (zRGgArAdigsaH udakaM ca ), (ka0 dhA0) / kacche tRNam ( sa0 ta0 ) / "jalaprAyamanUpaM syAtpuMsi kacchastathAvidhaH / " ityamaraH / bhaGgirasAt uttiSThanIti bhaGgirasotthaM, bhaGgirasa + ud + sthA+ kaH+suH / tasyAH ( giraH) bhaGgirasotthaM ( 10 ta0 ), tacca tat kacchatRNam (ka0 dhA0 ) / he dramayanti ! khaNDa Adi padArthoM meM tumhArI vANIse sambandha na rahatA to unameM kaise aisI madhuratA hotI? yaha bhAva hai / isa padyameM tIna utprekSAoMkI saMsRSTi hai / / 101 // __dadAma ki te ? sudhayA'dhareNa tvadAsya eva svayamAsyate hi / vidhu vijitya svayameva bhAvi tvadAnanaM tanmakha bhAgabhoji // 102 / / anvayaH--( he damayanti ! ) te kiM dadAma ? hi sudhayA adhareNa tvadAsye eva svayam asyata / tvadAnanaM vidhuM vijitya svayam eva tanmakhagabhoji bhAvi // 102 // vyAkhyA-- vayam ) te-tubhyaM,fi= vastu, dadAma-vitarAma, tumyaM dAtavyaM kimapi nA'stIti bhAvaH / sudhA dAtavyA iti cet ? tatrA''ha sudhayetyAdi / hi = yataH, sudhayA sudhArUpeNa, adhareNa = oSThena, tvadAsye eva = tvanakhe eva, svayam = AtmanA, asyate = sthIyate / tahi yajJabhAgo dIyatAmiti cettatrA''havidhumiti / tvadAnanaM = bhavanmukhaM, vidhaM = candramasaM, vijitya = parAjitya, Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam svayam eva = AtmanA eva, tanmakhabhAgabhoji = vidhuyajJAM'zabhokta, bhAvi = bhaviSyat / sudhAcandrAbhyAmapi tvadoSThamukhamAsvAdasaundaryotkarSeNA'dhikataramiti bhAvaH / / 102 // __ anuvAdaH--( he damayanti ! ) tumheM hama kyA deM? kyoMki amRtarUpa adhara tumhAre mukhameM svayam rahatA hai / tumhArA mukha candrako jItakara svayam hI candrake yajJake bhAgako bhojana karanevAlA hai| TippaNI--dadAma = dA+ loTa + mas / tvadAsye = tava AsyaM, tasmin ( pa0 t0)| Asyate = Asa+ laT (bhAMvameM )+t| tvadAnanaM = tava Ananam (10 ta0), vijitya = vi+ji+ktvA (lyapa ) / tanmakhabhAgabhoji = tasya makhaH (10 ta0), tasya bhAgaH (10 ta0), taM bhunaktIti tacchIlaM, tanmakhabhAga+ bhuj + NiniH / upapada0 )+ suH / he damayanti ! sudhA aura candrase bhI AsvAda aura saundarya meM Apake adhara aura mukha adhikatara haiM yaha bhAva hai / isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / upendravajrA chanda hai / / 102 // priye ! vRNISvA'marabhAvamasmaditi trapoJci vaco na ki naH ? / svatpAdapadme zaraNaM pravizya svayaM vayaM yena jijIviSAmaH // 10 / / anvayaH-he priye ! yena tvatpAdapadma zaraNaM pravizya vayaM svayaM jijIviSAmaH, ( ataH ) "asmat amarabhAvaM vRNISva" iti naH vacaH' podaJci na kim ? // 103 // vyAkhyA-he priye he dayite !, damayanti !, yena = kAraNena, tvatpAdapadme = bhavaccaraNakamale, zaraNaM = nivAsA''dhAraM, pravizya = pravezaM kRtvA, tvatpAdapadma rakSakatvena prApyeti bhAvaH / vayam = indrAdayo dikpAlAH, svayam = AtmanA eva, jijIviSAmaH = jIvitum icchAmaH, ata;, asmat = asmattaH, amarabhAvam = amartyatvaM, vRNIva = svIkuru, iti = evaMrUpaM, naH = asmAkaM, vacaH = vacanaM, podaJci na kim = lajjAvahaM na bhavati kimu ? svayaM kSudhitasya janasya dhanikaM prati annadAnapratijJAvat asmAkamamaratvapradAnavaco lajjA''spadamiti bhAvaH // 103 // anuvAdaH-he priye ! jisa kAraNase tumhAre caraNakamaloMmeM zaraNa pAkara hama loga svayam jIne kI icchA karate haiM, ata: "hama logoMse amaratva le lo" aisA hama logoMkA vacana lajjAjanaka nahIM hai kyA ? // 103 // Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 255 TippaNI-tvatpAdapadme = tava pAdau ( 10 ta0 ) 'tvatpAdau eva padma, te rUpaka0 ) / zaraNaM = "zaraNaM gaharakSitroH" ityamaraH / jijIviSAmaH = jIva + san + laT + mas / amarabhAvam = amarasya bhAvaH, tam ( 10 ta0 ) / vRNISva "vaG saMbhaktau" dhAtuse loT +thAs / trayodaJci = trayAm udaJcatIti, apA+ ud+aJca+ NiniH ( upapada0 )+suH / "trapAkRdvacanam" aisA pAThAntara hai, usameM pAM karotIti trapAkRt, trapA+kR + kvip ( upa0 )+su0 / aisI vyutpatti hai / svayam bhUkhe puruSakI kisI dhanIke prati annadAnakI pratijJAke samAna tumhAre Azrayase jInekI icchA karanevAle hamalogoMkA bhI tumheM amaratva denekA vacana lajjAkA janaka hai yaha bhAva hai|| 103 // ___ asmAkamasmAnmadanA'pamRtyostrANAya pIyUSaraso'pi nA'sau / prasIda tasmAdadhikaM nija tu prayaccha pAtu radanacchadaM naH // 104 / / anvayaH-(he damayanti ! ) asmAt madanA'mRtyoH asmAkaM trANAya aso pIyuSaraso'pi na, tu tasmAt adhikaM nijaM radanacchadaM pAtuM naH prayaccha, prasIda // 104 // vyAkhyA - amRtasevinA vaH kuto maraNasaMbhAvanA ityatrA''ha-asmAkamiti / ( he damayanti ! ) asmAt = nikaTasthAt, madanA'pamRtyoH = kAmA' pamaraNAt, asmAkam = indrAdInAM dikpAlAnAM, trANAya = rakSaNAya, asau == ayaM, pIyUSaraso'pi = amRtaraso'pi, na = na samartha iti bhAvaH / tu = kintu, tasmAt = pIyUSarasAt, adhikam = utkarSabhAja, nijaM svakIyam, radanacchadaM= adharaM, pAtuM = pAnaM kartuM, naH = asmabhyaM, prayaccha = dehi, prasIda = prasannAbhava / / 104 // ___ anuvAdaH- ( he damayanti ! ). isa kAmadevarUpa apamRtyuse hama logoMkI rakSAke lie yaha amRtarasa bhI samartha nahIM hai, kintu usase bhI adhika apane adharako pAna karane ke lie hameM do, prasanna hoo // 104 // TippaNI- apamRtyoH = "trANAya" isake yogameM "bhItrA'rthAMnAM bhayahetuH" isase apAdAna saMjJA hokara paJcamI / pIyuSarasaH = pIyaSasya rasaH ( 10 ta0 ) / "pIyUSarasA'yanAni" aisA pAThAntara hai, usameM rasasya ayanAni ( pa0 ta0 ), pIyUSarUpANi rasAyanAni ( madhyamapada0 samAsa ) yaha vyutpatti hai / radanacchadaM = radanAnAM ( dantAnAm ) chadaH ( apavArakaH ), tam (10 ta0 ) / pAtuM = pA+tumuna / pragaccha = pra+dANa ( yaccha )+loT + sip / prasIda = Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pra+sada ( sIda )+ loT + sip / amRtarasase bhI tumhArA adhararasa svAdutara hai yaha bhAva hai // 104 // pluSTazcApena roperapi saha makareNA''tmabhUH ketunA'bhU -. ddhattA nastvatprasAdAdatha manasijatAM mAnaso nandanaH san / bhrUbhyAM te tandi ! dhanvI bhavatu tava sitajaitrabhalla: smitaistA. dastu tvannetracaJcattarazapharayugA'dhInamInadhvajA'GkaH / / 105 // anvayaH-he tanvi ! AtmabhUH cApena ropaH makareNa ketunA ca saha pluSTaH abhUt / atha ( saH ) tvatprasAdAt naH mAnasaH nandanaH san manasijatAM dha ma / (kiJca ) te bhrUbhyAM dhanvI bhavat, tava sitaiH smitaH jaitrabhallaH stAta, tvannetracaJcattarazapharayugA'dhInamInadhvajA'GkaH astu / / 105 // vyAkhyA he tanvi = he kRzAGgi!, AtmabhUH = kAmadevaH, cApena = dhanuSA, ropaiH = bANaH, makareNa = makararUpeNa, ketunA = dhvajena ca, saha = samaM, pluSTaH - dagdhaH, abhUt = abhavat, atha = idAnI, saH, tvatprasAdAt = bhavadanugrahAt, naH = asmAkaM, mAnasaH = manaHsambandhI, nandanaH = putra , AnandayitA ca, san = bhavana, manasijatAM = manobhavatAM, pattAM = dhArayatu, tava saMgamavazAdAnandakaH kAmo'smanmanasi punarutpadyatAM, manasijatvamapi dhArayatu iti bhAvaH / kiJca te = tava, bhrUbhyAm = akSilomabhyAM, dhanvI = cApavAn, bhavatu = astu, tava = bhavatyAH, sitaiH -nirmalaH, smita: mandahAsyaH, jaitrabhalla:= jayazIlabANazalyaH, stAt = bhavatAt / tvannetracaJcatta razapharayugA'dhInamInadhvajA'GkaH-bhavannayanAticaJcalamatsyayugalA''yattamatsyarUpadhvajalAJchanaH, bhavatu - astu / tvannetrAbhyAM mInadhvajavAn astu iti bhAvaH // 105 // anuvAdaH ---he kR zAGgi! kAmadeva apane dhanu-bANoM tathA makararUpa dhvajake sAtha hI dagdha ho gayA, anantara vaha tumhAre anugrahase hama logoMke manako Anandita karatA huA manasija ( manobhava) ke bhAvako dhAraNa kare / vaha tumhArI do bhauMhoMse dhanurdhArI ho, tumhAre zuklavarNavAle manda hAsyoMse jayazIla bhAloMse yukta ho aura tumhAre netra dvayarUpa atyanta caJcala do matsthoMse matsvarUpa dhvajacihnavAlA ho / 105 // TippaNI-AtmabhUH = AtmanA ( svayameva ) bhavatIti, Atmana + bhU + kvip ( upapada0 )+ suH / ropaH = "pattrI ropa iSurdvayoH" ityamaraH / pluSTaH = pluSa + ktaH + suH / tvatprasAdAttava prasAdaH, tasmAt (10 t0)| mAnasaH = Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 257 manasaH ayam, manas + aN + su / nandanaH = nandayatIti (Tu) nadi+Nic + lyuH (ana), "nandano harSake sute" iti vizvaH / manasijatAM = manasi jAyate manasijaH, manas + Di+jan +Da: ( upapada0 ) "saptamyAM janerDaH" isase Dapratyaya aura "hala dantAt saptamyAH saMjJAyAm" isase aluka / dhattAM dhAnna loT + ta / AtmabhU ( kAmadeva ) zivajIke netrase dagdha hokara manasijatA arthAt AtmabhUtAko dhAraNa kre| manakA paryAya AtmA bhI hai / "AtmA dehamanobrahmasvabhAvadhRtibuddhiSu / " iti vizvaH / dhanvI =dhanva asyA'stIti, dhanvan + iniH "zrIhyAdibhyazca' isa sUtrase ini pratyaya / jaitrabhalla: = jaitrA bhallA yasya saH (baha 0 ) / stAt = asa+loT +nis (tAtaG) tvannetracavataraga phara yugA'dhInamInadhvajA'GkaH = tava netre tvannetre (pa0 t0)| atizayena caJcantI caJcattarau, caJcat +tarap + au / caJcattarau ca sau zapharI ( ka0 dhA0 ) / tvannetre eva caJcattarazapharau ( rUpaka0 ) / tayoryugam (10 ta0 ), tasmin adhInaH '( sa0 ta0 ) / mInarUpodhvajaH mInadhvajaH (madhyamapada0 samAsa) / tvatracaJcattarazapharayugAdhIna: mInadhvaja eva aGkaH yasya saH ( bahu0 ) / kAmadeva tumhAre netroMse mInadhvajavAlA ho yaha bhAva hai| isa patra meM thAsaMdha aura rUpakakA saGkara alaGkAra hai / sragdharA chanda hai // 105 // - svapnena prApitAyAH pratirajani tava zrISu magnaH kaTAkSaH, - zrotra gotA'mRtA'jyo. tvapi nanu tanUmaJjarosIkumAyeM / nAsA zvasA'dhivAse'paramadhuni rasajJA, caritreSu cittaM, tanastanvaGgi ! ke zcana karagahariNa gurA lambhiA'si // ? 0 6!! annA:-he tanvaGgi ! pratirajani svapnena prApitAyAH tatra zrIpu kaTAkSo magnaH, tara gItA'mRtA'ndhI zrotre ( magne ), tava tanmajarIsaukumAyeM tvak api ( magnA) / nanu tava zvAsA'dhivAse nAso ( magnA / , tava adharamani rAjJA ( magnA ), tava caritreSu cittaM ( magnam ), tan naH kazcit karagahariNaH (tvam) vAgurA na lambhitA asi // 106 / / vyAkhyA-he.tanvaGgi he kRzAGgi!, pratirajani = rajanyAM rajanyA svapnena = svApena kartA, prApitAyA: = nItAyAH, svapnadRSTAyA iti bhAvaH / tava = bhavatyAH, zrIpu = saundaryalaharIpu. kaTAkSaH = apAGgadarzanaM, magnaH = 17 na0 a0 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nimagnaH / tava, gItA'mRtA'bdhau = gAnasudhAsamudre, zrotre = asmAkaM karNendriye, magne, tava, tanUmaJjarI saukumAyeM = mUrtipuSpagucchamArdave, tvak api = asmAkaM sparzanendriyam api, magnA, nanu = he sundari !, tava, zvAsA'dhivAse = niHzvAsamArutasaurabhe, nAsA = asmAkaM ghrANendriyaM, magnA, tava, adharamadhuni = adharA'mRte, rasajJA = asmAkaM rasanendriyaM, magnA, tava, caritrepu = ceSTAsu, cittam = asmAkaM manorUpam antaHkaraNaM, magnam, tat = tasmAtkAraNAt, naH = asmAka kaizcit, karaNahariNaH = indriyarUpama'gaH, tvam, vAgurA = mRgavandhanI rajjuH, na lambhitA asi = na prApitA asi, sarvairapi indriyaH prApitA'sIti bhAvaH / asmAkaM sarvendriyamohajanakaM tvadrUpamiti tAtparyam / / 106 / / ___anuvAdaH he kRzAGgi ! pratyeka rAtameM svapnase prApta karAI gaI ( svapna meM dekhI gaI ) tumhArI saundaryalahariyoMmeM hama logoMkA kaTAkSa ( netra indriya ) magna ho gayA; tumhAre gItarUpa amRtasamudrameM zrotra ( karNa indriya ), tumhAre mUrtirUpa puSpagucchakI sukumAratAmeM tvak ( candriya ), tumhAre niHzvAsavAyuke saurabha ( sugandha ) meM nAsikA ( ghrANa indriya ), tumhAre adharA'mRtameM jihvA ( rasanA indriya ) aura tumhArI ceSTAoMmeM hama logoMkA citta antaHkaraNa ) magna ho gayA hai, isa kAraNase hamAre kina indriyarUpa mRgoMko tumane mRgabandhanI ( mRgapAza ) hokara nahIM phasAyA hai ? // 106 // TippaNI-tanvaGgi = tanUni aGgAni yasyAH sA tanvaGgI, tatsambuddhau ( bahu0), "aGgagAtrakaNThebhyo vaktavyam" isase DIp / pratirajani = rajanyAM rajanyAm ( vIpsAmeM avyayIbhAva ) / svapnena = svap + nanU+TA / devatAloga sote nahIM haiM ataeva unheM "asvapna" bhI kahate haiM ataH unakI orase "svapnena prApitAyAH" yaha kathana anucita pratIta hotA hai, parantu nalane apane anubhavakA varNana kiyA hai ata: anaucitya nahIM / gItA'mRtA'ndhau = amRtasya andhiH ( pa0 ta0 ), gItam eva amRtA'bdhiH, tasmin ( rUpaka0 ) / tanUmaJjarIsaukumArye = tanUreva maJjarI ( rUpaka0 ), tasyAH, saukumArya, tasmin (pa0 ta0 ) / zvAsA'dhivAse = zvAsasya adhivAsaH, tasmin (Sa0 ta0 / / adharamadhuni - adharasya madhu, tasmin (Sa0 ta0 ) / rasajJA = rasaM jAnAtIti, rasa+jJA+ka+ TApa+su, "rasajJA rasanA jihvA" itymrH| karaNahariNaH = karaNAni eva hariNAH, taiH ( rUpaka0 ) / hamArI saMpUrNa indriyoMmeM moha utpanna karanevAlA tumhArA saundarya hai yaha bhAva hai| isa padyameM caturtha Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sargaH 259 caraNake arthakA pahale ke chaH vAkyArtha hetu haiM isa kAraNa vAkyArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai, usakA "karaNahariNaH" ityAdi rUpakase saGkara hai| sragdharA chanda hai // 106 // iti dhRtsursaarthvaaciknnijrsnaatlptrhaarksy| . saphalaya mama dUtatA, vRNISva svayamavaSArya vigozamekameSu // 107 / / anvayaH- ( he damayanti ! ) iti dhRtasurasArthavAcikasranijarasanAtalapattrahArakasya mama dUtatAM saphalaya / eSu eka digIzaM svayam avadhArya vRNISva // 107 / / vyAkhyA iti = ityaM, dhRtasurasArthavAcikasaDnijarasanAtalapattrahArakasya: gRhItadevasamUhasandezavAkyAvalisvajihvAtalalekhA''nAyakasya, mama, dUtatAM= dautyaM, saphalaya = saphalAM kuru, dotyasAphalyarUpa nirdizati--vRNISveti / eSu = indrAdiSu dikpAleSu, ekam = ekatama, digIzaM = dikpAlaM, svayam = AtmanA eva, avadhArya = nizcitya, vRNISva = vRNIthAH / / 107 // anuvAdaH -- (he damayanti ! ) isa prakAra devasamUhake sandezarUpa vAkyaparamparAko dhAraNa karanevAle apane jihvArUpa pattrako lAnevAle mere dUtabhAvako Apa saphala kreN| ina indra Adi dikpAloMmeM eka dikpAlako svayam nizcaya karake varaNa kareM // 107 / / - TippaNI-dhRtasurasArthetyAdiH = surANAM sArthaH (10 t0)| vAcikI cA'sau sraka ( ka0 dhA0 ) / surasArthasya vAcikasraka (10 ta0 ) / dhRtA surasArthavAcikasrak yena tat ( bhu0)| rasanAyA: talam (Sa0 ta0 ) nijaM ca tat rasanAtalam ( ka0 dhA0 ) / dhRtasurasArthavAcikasraka ca tat nijarasanAtalaM ( ka0 dhA0 ), tadeva pattraM ( lekhaH ), (ka0 dhA0) / tasya hArakaH, tasya (10 ta0 ) / saphalaya = saphalAM kuru, saphalA zabdase "tatkaroti tadAcaSTe" isase Nica hokara loTa + sip / digIzaMdiza Izastam (Sa0 ta0 ) / vRNISva = vaDa+ loTa + thAs / isa padyameM nalake dautyake sAphalyakA varaNarUpa vAkyArya hetu hai ataH vAkyA'rthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai, usa aGgIkA rasanAtalameM pattrakA rUpaNa honese rUpakakI aGgatAse saGkara alaGkAra hai| puSpitAgrA chanda hai / / 10 / / "Anandayendramatha manmathamagnamagni kelobhiruddhara tanUdari ! nUtanAbhiH // AsAdayAditadaya zamane manovA, no vA yadItyamatha tadvaruNaM vRNIyAH // 10 // anvayaH-he tanUdari ! nUtanAbhiH kelIbhiH manmathamagnam indram Anandaya, Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21. maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam atha manmathamagnam agni nUtanAbhiH kelIbhiH uddhara, vA zamane uditadayaM mana AsAdaya; ityaM no vA yadi, atha tat manmathamagnaM varuNaM vRNIthAH // 108 // vyAkhyA he tanUdari = he kRzodari !, nUtanAbhiH = navInAbhiH, kelIbhiHkrIDAbhiH, manmathamagnaM = kAmanimagnam, indraM maghavAnam, Anandaya = AnanditaM kuru, atha = atha vA, manmathamagnaM kAmanimagnam, agnim = analaM, natanAbhiH kelIbhiH, uddhara - uddhAraM kuru, vA = atha vA, zamane = yame, uditadayaM = jAtakRpaM, manaH = cittama, AsAdaya = nivezaya, ittham = evaM, no vA yadi = na kriyate cet, atha = anantaraM, tat - tarhi, manmathamagnaM = kAmanimagnaM, varuNaM pracetasaM, vRNIthAH = vRNISva eSvekatamavaraNena mahotyaM saphalIkuviti bhAvaH // 108 // ___ anuvAda:--he kRzodari! Apa navIna krIDAoMse kAmanimagna indrako Anandita kareM, atha vA kAmanimagna agniko navIna krIr3AoMse uddhAra kareM, atha vA yamarAjameM dayApUrNa cittakA sthApana kareM, yadi aisA nahIM to kAmanimagna varuNako Apa varaNa kareM / / 108 // TippaNI--tandari = tanu udaraM yasyAH sA tanUdarI, tatsambuddhI ( bahu0 ) / manmathamagnaM manmathe magnaH, tam ( sa0 ta0 ), Anandaya+A+nadi + Nic +loT + sipa / uddhara = ud+dha + loT + sip / uditadayam = uditA dayA yasmin, tat ( vahu ) / AsAdaya = Ai+sad +Nic+loT + sip / vRNIthAH = vaDa+liG+thAs / he damayanti / indra Adi dikpAlomeM ekakA varaNa kara mere dautyako saphala kIjie, yaha bhAva hai| vasantatilakA chanda hai| 108 // . zrIharSa kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH / sutaM zrIhoraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / tasyA'gAdayamaSTamaH kavikulA'dRSTAdhvapAnthe mahA kAvye cAruNi varasenicarite sargo nisargojjvalaH / / 109 // iti zrInaiSadhIyacarite mahAkAvye'STamaH srgH| anvayaH-kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacayaM yaM zrIharSa sutaM supUbe / kavikulA'dRSTA'dhvapAnthe cAruNi vairanicarite tasya mahAkAvye nisargAjjvala: ayam aSTamaH sargaH agAt // 109 / / Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamaH sarga: myAkhyA kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH = paNDitazreSThazreNIkirITabhUSaNavajramaNiH, zrIhIraH = zrIhIranAmakaH, mAmalladevI ca= mAmalladevInAmnI ca, jitendriyacayaM = vazIkRtahRSIksamUha, yaM, zrIharSa = zrIharSanAmakaM, sutaM = putraM, suSuve = janayAmAsa / kavikulA'dRSTA'dhvapAnthe = kavayitRsamUhA'navalokitamArganityapathike, cAruNi = manohare, barasenicarite = nalacaritra, tasya = zrIharSasya, mahAkAvye = bRhatkAvye, nisargojjvalaH = svabhAvasundaraH, ayam - eSaH, aSTamaH = aSTAnAM pUraNaH, sargaH = adhyAyaH, agAt = gataH / / 109 // anuvAdaH--zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake alaGkAra hIreke samAna zrIhIra aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jisa zrIharSa nAmake putrako utpanna kiyA, kavikulase adRSTa mArgake nitya pathika manohara nalacaritanAmaka zrIharSake mahAkAvyameM svabhAvase sundara yaha AThavAM sarga gayA ( samApta huaa)||109|| ___ TippaNI- kavikulA'dRSTA'dhvapAnthe = kavInAM kulaM (pa0 ta0) / na dRSTaH ( na0), adRSTazcA'sau adhvA (ka0 dhA0 ), kavikulasya adRSTAdhyA (10 ta0 ), tasya pAnthaM, tasmin (10 ta0 ) / varasenicarite = vIrasenasyA:patyaM pumAn vairaseniH "ata in" isase in / varasenicaritaM tasmin (pa0 ta0), aSTamaH = aSTAnAM pUraNaH, aSTan+DaT ( maT )+ su // 109 / / iti zrInaiSadhIyacaritavyAkhyAyAM candrakalA' bhikhyAyAmaSTamaH srgH| Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha navamaH sargaH lokA'lokavidhAtAraM kAlahetumahetukam / ... Aditeyapati devamAdityaM samupAsmahe // itIyamasidhruvavidhameGgitaH sphuTAmanicchA vivriitumutsukaa| taduktimAtrazravaNenchayA'zRNoddigIzasandezagiro na gauravAt / 1 // anvayaH-iyam akSidhruvavibhrameGgitaH sphuTAm anicchA vivarItum utsukA ( satI ) taduktimAtrazravaNecchayA digIzasandezagiraH azRNot, gauravAta na ( azRNot ) // 1 // vyAkhyA-atha indrAdisandezazravaNA'nantaraM damayantyabhiprAya varNayani-- itIti / iyaM = damayantI, akSidhruvavibhrameGgitaH = nayana bhrUvikAraceSTAbhiH, sphuTAM = vyaktAm, anicchAm = aspRhAma, indrAdivipayAmiti zeSaH / vivarItuM = prakAzayitum, utsukA = udyuktA satI, taduktimAtrazravaNecchayA = nalavacanamAtrA''karNanA'bhilASeNa, digIzasandezagiraH = indrAdidikpAlasandezavacanAni, azRNot = zrutavatI, gauravAt na = digIzAnAmAdagat na azRNot // 1 // anuvAdaH- damayantIne netroM aura bhauMhoMke vikArakI ceSTAoMse vyakta huI anicchAko prakAzita karaneke lie tatpara hokara nalake vacanamAtrako sunanekI icchAse indra Adi dikpAloMke sandezavacanoM ko sunA, indra Adike Adarase nahIM // 1 // TippaNI--akSidhruvavibhrameGginaH = akSiNI ca dhruvau ca akSidhruvam, "acatura0" ityAdi mUtrase samAhAradvandva aura samAsAnta ac pratyayakA nipAtana / akSi truvasya vikArAH (pa0 ta0), te eva iGgitAni taiH ( rUpaka0 ) / anicchA = na icchA, tAm ( naJ ) vivarItuM = vi++tumun, "vRto vA" isase iTakA vaikalpika dIrgha / utsukA="iSTA'rthodyukta utsukaH" ityamaraH, / taduktimAtrazravaNecchayA = tasya ( nalasya ) uktiH (pa0 ta0 ), taduktireva taduktimAtram ( rUpaka0 ) / zravaNasya icchA (pa0 ta* ), taduktimAtrasya zravaNecchA, tasyA (pa0 ta0) digIzasandezagiraH = dizAm IzA: ( pa0 ta0 ) / Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 23 teSAM sandezAH (10 ta0 ), teSAM giraH, tAH ( pa0 ta0 ), azRNot = zru+ laG + tip / isa sargameM vaMzastha chanda hai // 1 // tapitAmavatavadvidhAya tAM digozasandezamayoM srsvtiim| idaM tamurvotalazItalati jamAva vaivarbhanarendranandinI // 2 // anvayaH-vaMdarbhanarendranandinI tadarpitAM digIzasandezamayIM tAM sarasvatIm azrutavat vidhAya urvItalazItaladyuti tam idaM jagAda // 2 // vyAkhyA --vaidarbhanarendranandinI = damayantI, tadarpitAM = naloktAM, digIzasandezamayIM = dikpAlavAcikabahulAM, tA = pUrvoktAM, sarasvatI = vAcam, azrutavat = anAkaNitAm iva, vidhAya = kRtvA, urvItalazItaladyuti-bhUlokacandraM, taM = nalam, idaM = vakSyamANaM vacanaM, jagAda = gaditavatI // 2 // ____ anuvAda:-bhImapUtrI damayantIne nalase kahe gaye indra Adi dikpAloMke sandezoMse paripUNa usa vacanako anasunA-sA kara bhUlokake candra nalako aisA kahA // 2 // TippaNI-vaidarmanarendranandinI = vidarbhANAM rAjA vaidarbhaH, (vidarbha+ aN+su), narANAm indraH (10 ta0), vaMdarbhazcA'sau narendraH (ka0 dhA0), tasya nandinI (Sa0 t0)| tadarpitA = tena arpitA, tAm (tR0 t0)| digIzasandezamayIM = dizAm IzAH (10 ta0 ), teSAM sandezAH (10 ta0), ta eva pracurA yasyAM sA, tAm (digIzasandeza + mayaT + DIpa+am ) / azrutavat = na zrutA ( naJ0), azrutayA tulyam, "tena tulyaM kriyA cedvatiH" isase vati pratyaya / vidhAya = vi+dhA+ktvA ( lyap ) / urvItalazItaladyutim = uAstalam (pa0 ta0 ) / zItalA dyutiryasya saH ( bahu0 ), urvItale zItaladyutiH, tam ( sa0 ta0 ). / jagAda = gada+liT + tip / jala ) // 2 // mayA'Gga ! pRSTaH kulanAmanI bhavAnam vimucyeka kimanyadUkAnI / na mAnatrottaraSArayasya kihiye'pi seyaM bhakto'dhamatA? // 3 // anvayaH --- he aGga ! mayA bhavAn kulanAmanI pRSTa: ( san ) kim amU vimucya anyata uktavAn ? / atra mahyam uttaradhArayasya bhavataH sA iyam adhamarNatA hiye api na kim ? / / 3 / / vyAkhyA-aGga=he zrIman ! mayA, bhavAn, kulanAmanI=vaMzanAmadheye, "mahI kRtArthA." 8 -44, ityanena "tvadAptasaGketatayA0 8-25 ityanena ca padyeneti zeSaH / pRSTaH = anuyuktaH san, kiM = kimartham, amU = kulanAmanI, Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 neSaSIyacaritaM mahAkAvyam vimucya = parityajya, anyat - aparam, aprastutaM, digIzasandezarUpamiti zeSaH / ukta vAn = bhASitavAn / atra = asmin, kulanAmaprazna iti bhAvaH, mahyam - utta marNAya, uttaradhArayasya = uttarAdhamaNasya, kulanAmavacanarUpasya RNasyeti zeSaH / bhavataH = tava, sA = tAdRzI, iyaM = nikaTasthA, adhamarNatA = RNagrAhakatA, hiye api na ki = lajjAya api na kimu ? loke uttamarNena yAcyamAnas yA'dhamaNagya RNarUpeNa gRhItadravyasyA'pradAnaM lajjAyaM bhavatyeva bhavatastu sA'pi nAstIti bhAvaH // 3 // _anuvAda:-he zrIman ! mere Apase kula aura nAmake vipayameM prazna karanepara Apane kyoM unako chor3akara aprastuta devasandezarUpa vAkya kahA ? kula aura nAma inake uttararUpa mere RNako dhAraNa karanevAle ApakI yaha adhamarNatA ( RNa. grAhakatA ) lajjAke lie bhI nahIM hai kyA ? // 3 // TippaNI-bhavAn = praccha dhAtu dvikarmaka honese gauNa karma / kulanAmanI = kulaM ca nAma ca, te ( unha0, musya karma / pRSTaH = praccha+ ktaH+ su / "apradhAne duhAdInAm" aise vacanase apradhAna ( gaNa ) karma meM kta pratyaya / vimucya = vi + mRc + ktvA ( tyapa ) / mahyaM = 'dhArerutamaNaH" isa sUtrase sampradAnasaMjJA honese caturthI / uttaradhArayasya = dhArayatIti dhArayaH, tamya, "anupasargAllimpavindadhAripArivedyudejicetisAtisAhibhyazca" isase shprtyy| + Nic + zaH + Das / uttarasya dhArayaH, tasya ( pa0 ta0 / adhamarNatA = adhamam RNaM yasya saH adhamarNaH ( bahu0), tasya bhAvastattA, adhamarNa+ tala + TApa+suH / lokameM uttamarNa ( RNa denevAle ) ke mAMganepara bhI na denese jaise RNIko lajjA hotI hI hai Apako to mere uttarake RNI honepara bhI lajjA nahIM hai, yaha bhAva hai // 3 // avazyamAnAcidIkSitA cinmamA'nuyoge bhavataH srsvtii| kAsi safeeraphuTANasaM sarasvatI jetumanAH sarasvatIm // 4 // andhayaH-(he mahodaya ! ) mama anuyoga kvacit adRzyamAnA kvacit IkSitA ( IdRzI / bhaktaH sarasvatI kvacit prakAzAM kvacit asphuTA'rNasaM sarasvatI ca jenumanAH // 4 // yAsyA-mama, anuyoge = prazne viSaye, kvacit = kutracit, kulanAmaviSaya iti bhAvaH, adRzyamAnA = avilokyamAnA, aprakAziteti bhAvaH, kvacit = kutracit "anAyi dezaH 8-25" ityataH kuta AgataH kasyatvam = Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 265 ityatreti bhAvaH, IkSitA = dRSTA, prakAzitA'rthA iti bhAvaH / IdRzI, bhavataH = tava, sarasvatI = vANI, kvacit = kutracid deze, prakAzAM = prakAzajalAM, kvacit = kutraciddeze, asphuTA'rNasam = aprakAzajalAM, sarasvatI = vANI, sarasvatI ca = sarasvatInadIM ca, jetumanAH = jetukAmA, astIti zeSaH // 4 // anuvAda:--(he mahodaya ! ) mere praznameM kahIMpara aprakAzita aura kahIMpara prakAzita aisI ApakI vANI kahIMpara dRzya jalavAlI aura kahIMpara adRzya jalavAlI sarasvatI (nadI) ko aura sarasvatI (vANI) ko jItanA cAhatI hai // 4 // _ TippaNI--anuyoge = "prazno'nuyoga: pRcchA ca" ityamaraH / adRzyamAnA= na dRzyamAnA ( ntr0)| IkSitA = IkSa + ktaH ( karmameM )+TApa+su / sarasvatI = "sarasvatI nadIbhede govAgdevatayorapi / " iti vizvaH / asphaTAsNasaM = na sphuTam (naja0) / asphuTam arNaH (jalam) yasyAH sA asphuTA'rNAH, tAm (bahu0), "ambho'rNastoyapAnIyanIrakSIrA'mvuzambaram / " ityamaraH / jetumanA:jetuM mano yasyAH saa| vaha0), "tuM kAmamanasorapi" isase makArakA lopa / isa padyameM nalakI vANIke sarasvatI nadIke dharma meM sambandhase sarasvatIko jItaneke utprekSA vyaJjaka padake abhAvase pratIyamAnotprekSA hai usase upamA vyaGgaya hai / ata: alaGkAra se alaGkArakI dhvani hai // 4 // giraH zrutA eva tava zravaHsudhAH, zlathA bhavannAmni tu na zrutispRhA / pipAsutA zantimupaiti vAriNA na jAtu dugdhAnmadhuno'dhikAdapi // 5 // anvayaH-(mahodaya ! ) zravaHsudhA: tava giraH zrutA eva, tu bhavannAmni zrutispRhA na zlathA / tathA hi-pipAsutA vAriNA zAntim upati adhikAra api dugdhAt madhunaH api jAtu zAnti na upeti // 5 // vyAkhyA-zravaHsudhAH= karNA'mRtAni, tava-bhavataH, giraH = vAcaH, zrutA:AkaNitAH, eva, tu= kintu, bhavatnAmni-bhavadabhidhAnaviSaye, zrutispRhA = zravaNecchA, na zlathA, na zithilA, na nivRtteti bhAvaH / tathA hi-pipAsutA = pipAsA, vAriNA = jalena, zAnti = nivRttim, upati = prApnoti, adhi. kAt api = analpAt api, dugdhAt = kSIrAt, madhunaH api = kSaudrAt api, jAtu= kadA'pi, zAnti=nivRtti, na upati = na prApnoti // 5 // ___ anuvAdaH-(he mahodaya ! ) kAnoMko amRtarUpa Apake vacanoMko maiMne suna hI liyA, kintu Apake nAmake viSayameM sunanekI icchA zithila nahIM huI hai| Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam pyAsa jalase dUra hotI hai, adhika honepara bhI dUdhase aura zahadase bhI kabhI dUra nahIM hotI hai // 5 // TippaNI-zravaHsudhAH = zravasoH sudhAH (10 t0)| bhavannAmni = bhavato nAma, tasmin (Sa0 t0)| zrutispRhA = zruteH spRhA (10 ta0 ) / pipAsutA = pAtum icchuH pipAsuH, pA+san + uH / pipAsorbhAvaH, pipAsu+ tala+TApa+ muu| upati = upa+ iNa + laT + tip / isa padya meM dRSTAnta alaGkAra hai // 5 // biti vaMzaH katamastamo'pahaM bhavAdazaM nAyakaratnamIdazam ? | tamanyasAmAnyadhiyA'vamAnita tvayA mahAntaM bahu mantumutsahe // 6 // anvayaH--( he mahodaya ! ) tamo'pahaM bhavAdRzam IdRzaM nAyakaratnaM katamo vaMzaH viti ? anyasAmAnyadhiyA avamAnitaM tvayA mahAntaM taM bahu mansum utsahe // 6 // ___ vyAkhyA--tamo'pahaM = zokanAzakam, andhakAranAzakaM vA, bhavAdRzaM = bhavatsadRzama, IdRzam = etAdRzaM, nAyakaratnaM = rAjazreSTa hAramadhyamaNi ca, katamaH = kaH, vaMzaH = kulaM veNuzca, viti = dhArayati / kimarthamiticet-- anyasAmAnya dhiyA = sarvasAdhAraNabuddhayA, avamAnitam = apamAnitaM, tathA'pi tvayA = bhavatA, mahAntaM = mahattaraM, taM = vaMzaM, bahu = adhikaM yathA tathA, mantuM = sammAnayitum, utmahe = utsAhaM karomi, sarvo'pi vaMzo mAnyaH purupa. zreSTha reva prakAzate na svarUpata iti bhAvaH / / 6 / / ___ anuvAdaH-- he mahodaya ! ) jaise andhakArako naSTa karanevAle zreSTha ratnako koI vaMza / bAMsa ) dhAraNa karatA hai vaise hI zokako naSTa karanevAle Apake sadRza aise rAjazreSThako kauna-sA vaMza ( kula ) dhAraNa karatA hai ? anyasAdhAraNa buddhise apamAnita parantu Apase UtkRSTa usa vaMzako adhika sammAna karaneke lie utsAha karatI huuN|| 6 // TippaNI--tamopahaM = tamaH apahantIti, tat "ape klezatamasoH" isa sUtrase Da pratyaya, apa+han +Da:+ am / nAyakaratna = nAyakAnAM ratna, tat / "nAyako netari zreSThe hAramadhyamaNAvapi / " iti vizvaH / netA aura hArake madhyamaNiko bhI "nAyaka" kahate haiN| anyasAmAnyadhiyA = anyeSu sAmAnya ( sa0 ta0), tasya dhIH, tayA (pa0 t0)| avamAnitam = ava+ man + Nic + ktaH + am / utsahe = ud+ saha + laT + iT / sampUrNa vaMza mAnya Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 267 uttama puruSoMse prakhyAta hotA hai svata: nahIM, yaha bhAva hai| yahA~para hArake madhyamaNirUpa dUsare arthakI pratIti dhvani hI hai| vaMza (bA~sa ) se bhI muktA hotI hai isa viSayameM yaha padya pramANa hai "karIndrajImUtavarAhazaGkhamatsyA'bdhizuktyudbhavaveNujAni / muktAphalAni prathitAni loke teSAM tu zuktyudbhavameva bhUri // 6 // itIrayitvA viratAM punaH sa tAM girA'nujagrAhatarAM nraadhipH| virutya vizrAntavatI tapA'tyaye ghanAghanazcAtakamaNDalomiva // 7 // anvayaH-iti IrayitvA viratAM tAM sa narAdhipaH tapA'tyaye vistya vizantavatI cAtakamaNDalIM ghanAghana iva girA anujagrAhatarAma // 7 // vyAkhyA-iti = itthaM, IrayitvA = kathayitvA, viratAM = tUSNIbhUtAM, tAM: damAntI, saH = pUrvoktaH, narAdhipaH = rAjA nalaH, tapA'nyaye = grISmA'nte, visya = zayaM kRtvA, vidhAntavatI = viratAM, cAtakamaNDalI = sAraGgasamUha, ghanayana iva = vargukamegha iva, girA = vacanena, ghanAghanapakSe-jitena, anujagrAtarAm = atizayena anugahItavAn, pratyuvAceti bhAvaH // 7 // anuvAda:-aisA kahakara mauna lenevAlI damayantIko rAjA nalane jaise grISa Rtu ke antameM zabda karake vizrAma lenevAle cAtakasamUhako vRSTi karanevAla megha garjanase anugahIta karatA hai vaise hI apanI vANIse atyanta anugRhIta kira // 7 // TippaNI-IrayitvA = Ira + Nic+ktvA / viratA=vi+ram + ktaH+ TApha am| narAdhipaH= narANAm adhipaH (pa0 ta0 ) / tapAstyaye = tapA atyayaH, tasmin (pa0 ta0 ), "nidAgha upNopagama upNa USmAgamastapaH / " ityaraH / vihatya = vi++ktvA ( lyap ) / vidhAntavatI = vi+zram + ktavaH+DIp + am / cAtakamaNDalI cAtakAnAM maNDalI, tAm ( pa0 ta0 ) / "asAraGgaH stokakazcAtaka: mamAH / " ityamaraH / ghanAghanaH = "vargukA'bdo ghanAnaH" ityamaraH / anujagrAhatarAm = anujagrAha + tarap + Am / isa padyameM upamalaGkAra hai // 7 // aye ! mamodAsitameva jihvayA dvaye'pi tasminnanatiprayojane / garI giraH pallavanA'rthalAghave, mitaM ca sAraM ca vayo hi vAggmitA // 8 // nvayaH -aye ! anatiprayojane tasmin dvaye api mama jihvayA udAsitam Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam eva / tathA hi-pallavanArthalAghave giraH garau, hi mitaM sAraM ca vacaH vAggmitA // 8 // ___ vyAlyA-aye = he damayanti !, anatiprayojane = adhikaprayojanarahite, tasmin = pUrvokta, dvaye api = dvitaye api, kulanAmarUpa iti bhAvaH / mama jihvayA = rasanayA, udAsitam eva = audAsInyena sthitam eva / tathA haipallavanA'rthalAghave = zabdavistaraNa-vAcyasaGkocane, giraH = vacanasya, go %3D viSarUpe, tahi kA vAggmitA? iti prazna uttarayati-mitaM ceti / mitA = alpAkSaraM, sAraM ca = mahA'rtha ca, vacaH = vacanaM, vAgmitA = vAcoyuktapaTutA // 8 // anuvAda:-he damayanti ! adhika prayojanase rahita mere kula aura nAko kahane meM merI jihvAne udAsInatA hI drsaayii| zabdoMkA phailAva aura akA saGkocana ye do vacanake viSasvarUpa haiM, kyoMki parimita aura bahuta arthase samnna vacana kahanA hI uttama vaktRtva hai||| 8 // TippaNI-anatiprayojane = adhika prayojanam atiprayojanam ( gati0 / avidyamAnam atiprayojanaM yasmin, tasmin ( nambahu0) dvaye =dvI avayavo yasya tat dvayaM, tasmin, dvi+tayap ( ayac )+Gi / udAsitam= ud + As + kt+su| "napuMsake bhAve ktaH" isa sUtrase kta pratya / pallavanA'rthalAghave = arthasya lAghavam (pa0 ta0), pallavanaM ca arthalAghatva ( dvandva0 ) / vAgmitA = prazastA vAk asti yasya sa vAggmI, vAca zase "vAco gminiH" isase gmini pratyaya / "vAgmI" meM do gakAra cAhie, ka gakAravAlA rUpa azuddha hai| "vAcoyuktipaTurvAggmI" ityamaraH / vAgnio bhAvaH, vAgmin + tala+TAp +su / isa padyameM caturthacaraNasthita sAmaya arthase vizeSa arthakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 8 / / vRthA katheyaM mayi varNapaddhatiH kayA'nupUA samaketi keti ca / / same samakSavyavahAramAvayoH pade viSAtuM khalu yuSmadasmadI // 9 // anvayaH - ( he damayanti ! ) kA varNapaddhatiH kayA AnupUrvyA mayikA iti iyaM kathA vRthaa| AvayoH samakSavyavahAraM vidhAtuM yuSmadasmadI pAmame khalu // 9 // vyAkhyA-kA = kIdRzI, varNapaddhatiH = akSarapaGktiH , kayA = kRzyA, AnupUrdhyA = anukrameNa, mayi, samakA = nAmatvena saGketitA, iti iyaM, Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 269 kathA - praznoktiH, vRthA = vyrthpraayaa| nAmAparijJAne kathamAvayoH saMvAdA''divyavahAra ityata Aha--zame iti / AvayoH = tava mama ca, samakSavyavahAra pratyakSasaMvAdAdivyavahAra, vidhAtuM - katuM, yuSmadasmadI pade = tvam aham ityeto zabdo, kSame = samarthe, khalu = nizcayena // 9 // . anuvAda:-he damayanti ! kaisI akSarapaGkti kisa anukramase mere nAmake saurapara saGketita hai arthAt "tumhArA kyA nAma hai" yaha prazna vyartha hai / hama donoMko pratyakSa vyavahAra karaneke lie yuSmad aura asmad ( tuma aura maiM ) ye pada hI samartha haiM // 9 // TippaNI--varNapaddhatiH = varNAnAM paddhatiH (10 t0)| AvayoH = tvaM ca ahaM ca AvAM, tayoH ( ekazeSa0 ), "tyadAdInAM mithaH sahokto yatparaM tacchiSyate" iti vArtikase asmad zabda zeSa hai / samakSavyavahAram akSNoryogyaM samakSam ( gathAke arthameM avyayIbhAva ), "pratiparasamanubhyo'kSNaH" isa vArtikase samA. sA'nta Tac / "yasyeti ca" isa mUtrase ikArakA lopa / samakSaM vyavahArastam ( supsupA0 ) // 9 // yadi svabhAvAnmama nojjvalaM kulaM, tatastadudbhAvanamocitI kuta: ? / athA'vadAtaM tavaho ! viDambanA yathA tathA preSyatayopaseduSaH // 10 // anvayaH-(he damayanti ! ) mama kulaM svabhAvAt ujjvalaM na yadi, tataH tadudbhAvanaM yathA kutaH aucitI ? atha avadAtaM, tat yathA preSyatayA upasedupaH mama tat viDambanA / aho ! // 10 // _____ghyAkhyA--mama, kulaM = daMzaH, svabhAvAt = nisargAta, ujjvalaM = nirmalama, akalaGkamiti bhAvaH, na yadi = na cena, tataH = tarhi, tadudbhAvanaM tatprakAzanaM, kRtaH = kasmAt, aucitI = aucityam, nocitmityrthH| atha = atha vA, avadAtam = ujjvalaM, kulamiti zeSaH / tat = tadapi, yathA tathA kathaJcidapi, preSyatayA = bhRtyatvena, dUtarUpeNeti zeSaH / upasedupaH = prAptasya, mama, tat = kulodbhAvanaM, viDambanA = parihAsaH / aho = Azcaryam ! // 10 // anuvAdaH--(he damayanti ! ) merA vaMza svabhAvase hI nirmala nahIM hai to usako kahane meM kyA aucitya hai ? atha vA nirmala hai to bhI kisI taraha bhRtya(dUta ) ke taurapara AnevAlA merA kulako vatalAnA upahAsa hI hai / Azcarya hai ! // 10 // Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-jadudbhAvanaM = tasya ( kulasya ) udbhAvanam (10 ta0 ) / aucitI = ucita+SyaJ + GIS +muH| upasedupaH = upa+sad + kvasuH+ it // 10 // iti pratItyeva mayA'vadhIrite tavA'pi nirvandharamo na shobhte| haritpatInAM prativAcikaM prati zramo girAM te ghaTate hi samprati // 11 // anvayaH- he damayanti ! ) iti pratItya eva mayA avadhIrite (sati ) tava api nirvandharasaH na zobhate / hi samprati haritpatInAM prativAcikaM prati te girAM zramo ghaTate // 11 / / / vyAkhyA-iti = itthaM, pratItya eva = nizcitya eva, mayA = vaktrA, avadhIrite = tiraskRte, upekSite sanIti bhAvaH, kulanAmaprazna iti zepaH / tava api = bhavatyA api, nirbandharasaH = AgrahA'nurAgaH, kulanAmajJAnaviSayaka iti zepaH / na zobhate - zobhAM na prApnoti / hi = yasmAt kAraNAta, samprati = adhunA, haritpatInAM = dikpAlAnAm, indrAdInAmiti bhAvaH / prativAcikaM prati = pratisandezaM prati, uttaraM pratIti bhAvaH / te = bhavatyAH, girAM = vacasAM, zramaH = prayatnaH, ghaTate = yujyate // 11 // ___ anuvAdaH-(he damayanti ! ) aisA nizcaya karake hI mujhase upekSita kula aura nAmake praznameM Apake AgrahakA anurAga nahIM muhAtA hai| kyoMki isa samaya indra Adi dikpAloMke sandezake uttara dene meM hI Apake vacanoMkA prayatna ucita hai // 11 // TippaNI-pratItya = prati + iN + ktvA ( lyap ) / nirbandharasaH = nirbandhasya rasaH (pa0 ta0 ) / haritpatInAM haritAM patayaH, tepAma ( pa0 t0)| prativAcika = vAcikaM vAcikaM prati ( vIpsArUpa yathAke arthameM avyayobhAva ) // 11 // tathA'pi nirbadhnati ! te'thavAspRhAmihA'nurundhe mitayA na ki girA ? himAMzuvaMzasya karIrameva mAM nizamya kiM nA'si phalegrahigrahA? // 12: / anvayaH-tathA'pi he nirbadhnati ! atha vA iha te spRhAM mitayA girA ki na anurundhe ? mAM himAM'zuvaMzasya karIram eva nizamya phalegrahigrahAna asi kim ? // 2 // __ vyAkhyA-tathA'pi = kulanAmakathanasya vaiyarthe'pi, he nirbadhnati ! = he AgrahazIle !, damayanti !, atha vA = pakSAntare, iha = asmin arthe, te - Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 271 bhavatyAH, spRhAm = icchAM, mitayA = alpayA, girA = vANyA, kiM na anurundhe = kiM na anuvarte ?, anurotsyAmyevetyarthaH / kulasvarUpamAtraM kathayAmIti bhAvaH / mAM = dikpatidUtaM, himAM'zuvaMzasya = candravaMzasya, karIram eva = aGkuram eva, nizamya = zrutvA, phalegrahigrahA= saphalA''grahA, na asi ki = no bhavasi kim ? // 12 // anuvAdaH-to bhI he Agraha karanevAlI ( damayanti ) ! atha vA isa viSayameM Apake abhilASakA parimita vacanase kyoM anuvartana na karUM ? mujhe candravaMzakA akura sunakara ApakA Agraha saphala nahIM hai kyA ? // 12 // TippaNI-nirvaghnati = nirbadhnAtIti nirbadhnatI, tatsambuddhau, nir+bandha+ laT ( zatR )+ GIp + su / anurundhe = anu+rudh + laT + iT / himAMzuvaMzasya = himAM'zoH vaMzaH, tasya (pa0 t0)| karIram = "vaMza 'Gakure karIro'strI'' ityamaraH / yahA~para vaMza ( bA~sa ) se usakA aGakura choTA hotA hai usI taraha candravaMzakA maiM eka choTA ( sAmAnya ) puruSa hU~ aisA bhAva prakAzita hotA hai| nizamya = ni+zam + ktvA ( lyap ) / phalegrahigrahA= phalaM galAtIti phalegrahiH, phala+upapadapUrvaka graha dhAtuse "phalegrahirAtmambharizca" isa sUtrase upapadakA edantatva aura in pratyayakA nipAtana / phalegrahiH grahaH yasyAH sA ( bahu0 ) / isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / / 1.3 // mahAjanA''cAraparamparedRzI svanAma nAmA'dadate na sAdhavaH / ato'bhiSAtuM na tadutsahe punarjanaH kilA''cAramucaM vigAyati // 13 // anvayaH .. ( he damayanti ! ) mahAjanA''cAraparamparA IdRzI, ( yat ) sAdhavaH svanAma na Adadate nAma / ataH tat punaH abhidhAtuM na utsahe; janaH AcAramucaM vigAyati kila // 13 // . vyAkhyA-kulamuktaM nAma tu na vAcyamityAha-mahAjaneti / mahAjanA''cAraparamparA = sajjanavRttasampradAyaH, IdRzI = etAdRzI, tAmAha---svanAmeti / sAdhavaH = santaH, svanAma = AtmanAmadheyaM, na Adadate = no gallanti, nAma = prasiddhau / ataH = asmAt kAraNAt, svanAmagrahaNaniSedhAditi bhAvaH / tat = nAma, punaH = evaM, abhidhAtuM = vaktuM, na utsahe = utsAhaM na karomIti bhAvaH / atra hetumAha -jana iti / janaH = lokaH, AcaramucaM = sadAcAra. tyAginaM janaM, vigAyati = nindati / kila = nizcayena // 13 // Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAva:-( he damayanti ! ) sajjanoMke AcArakI paramparA aisI hai, jo ki sajjana apanA nAma nahIM lete haiM / isalie maiM bhI apanA nAma kahane ke lie utsAha nahIM karatA hUM, kyoMki loka AcAra chor3anevAlekI nindA karatA hai / / 13 // TippaNI-mahAjanA'' cAraparamparA = mahAntazca te janAH (ka0 dhA0), teSAmAcAraH (pa0 ta0 ). tasya paramparA / pa0 t0)| svanAma =svasya nAma, tat ( pa0 ta0 ) / Adadate = AG+dA+laTa + jhaH / apanA nAma nahIM lenA caahie| isa viSayameM dharmazAstrakA vacana hai "AtmanAma gurornAma nAmA'tikRpaNasya c| zreyaskAmo na gRhIyAjjyeSThApatyakalatrayoH // " arthAt kalyANa cAhanevAle vyaktiko apanA, gurujanakA, atyanta kasakA, jyeSTha santAnakA aura apanI patnI kA nAma nahIM lanA cAhie / AcAramRcamaAcAraM muJcatIti AcAramuk, tam, AcAra + muca+kvip ( upapada0)+ am / vigAyati = + + + laT + tip / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 3 // ado'yamAlapya zikhova zArado babhUva tuussnnomihtaa'pkaarkH| athA'sya rAgasya dadhA pade pade vAMsi haMsIra vidarbhajA''dade // 14 / / anvayaH ahitA'pakAraka: ayaM zArada: gikhI iva adaH Alapya tUSNI babhava / atha asya pade pade rAgasya dadhA vidarbhajA. haMsI iva vacAMsi Adade // 14 // ___ vyAkhyA-ahitApakArakaH = amitrA'pakartA, ayaM = nala:, zAradaH= zaratsambandhI, zikhI iva = mayUra iva, adaH = idaM vacanam, Alapya = uktvA, tuNI babhutra = tupNIko'bhUt / atha = anantaram, asya = nalasya, pade = muptiGantambhe, pade = vipaye, rAgasya = zravaNA'nurAgasya, dadhA = dharitrI, vidarbhajA = vaidabhI, damayantI, haMsI iva -- varaTA iva, vacAMsi = vacanAni, Adade svIcakAra, nalavAkyasamAptyanantaraM damayantI. bhApitumArebhe iti bhAvaH / pakSAntare- ahinApakArakaH = sarvasantApakartA, zivI = mayuraH, varSAsveva gaiti, zAdi prAptAyAM tu tUSNIko bhavati, tadanantara. pade pade = caraNadaye'pi, AsyarAgamya =Asyasya ( mukhasya ) iva rAgaH ( lauhityam ), tasya dadhA = dhAriNI Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 203 haMsI zabdAyate / yathA zaravi zikhI niHzabdo bhavati, haMsaH zamAyate tathA nale tUSNIke sati damayantI vaktumArebha iti bhAvaH // 14 // ___ anuvAdaH-zatruoMkA apakAra karanevAle nala aisA kahakara zarat Rtuke mayUrake samAna cupa ho gye| taba nalake pratyeka padameM sunaneke anurAgako dhAraNa karanevAlI damayantI, zarat RtumeM mayUra ke ni:zabda honepara mukhake samAna paroMmeM bhI lohityako dhAraNa karanevAlI haMsIke samAna bolane lagIM / / 14 / / - TippaNI-ahitA'pakArakaH = ahitAnAm apakArakaH (10 ta0 ). zikhipakSameM-ahi-tApakArakaH - ahInAM tApaH (10 ta0); tasya kAraka: (10 ta0 ) / zAradaH = zaradi bhavaH, zarad zandase "sandhivelAtunakSatrebhyo'N" isase aN pratyaya / zikhI = "zikhAvala: zikhI kekI" ityamaraH / dadhA = davAtIti, dhA dhAtuse "dadAtivadhAtyovibhASA" isase apratyaya aura strItva. vivakSAmeM TAp / isa paMdyameM zleSa aura upamAkA saGkara alaGkAra hai // 14 // suSAMzuvaMzA'bharagaM bhavAniti bhUte'pi nApati vizeSasaMzayaH / / kiyatsu monaM vitatA kiyatsu bAhamahatyaho ! vacanacAturo tava // 15 // anvayaH- he mahodaya ! ) bhavAn sudhAMzuvaMzAbharaNam iti zrute api vizeSasaMzayaH na apaiti / kiyatsu monaM, kiyatsu vAk vittaa| tava vacanacAturI mahatI, aho ! // 15 // __vyAkhyA--bhavAn, sudhAMzuvaMzA''bharaNaM = candrakulA'laGkAraH, iti = evaM, zrute api = ANite api, vizeSasaMzayaH = bhedasandehaH, na apati = na apagacchati, sAmAnyataH candravaMzoTapanno bhavAniti zrute'pi bhavAn kinnamA ? iti bhedajJAne sandeho vartata eveti bhAvaH / bhavatA svanAmA'pi kathanIyamiti tAtparyam / kiyatsu ='katipayeSu, nAmA'diviSayeSviti bhAvaH / maunam-utarasya apradAnaM, kiyatsu = katipayeSu, kimayamAgato'sItyAdiprazneviti bhAva: / vAk = vANI, vitatA % vistRtA, devasandezaprapaJca rUpeti bhAvaH / tava = bhavataH, vaJcanacAturI = pratAraNAnipuNatA mahatI = vRhatI, aho = Azcaryam / / 15 / / __anuvAda:- (he mahodaya ! ) Apa candravaMzake alaGkAra haiM aisA sunanepara bhI vizeSa bAta jAnaneke lie sandeha dUra nahIM hotA hai| kucha viSayoMmeM mauna aura kucha viSayoMmeM ApakI vANI vistRta hai / vaJcana karanekI ApakI caturAI bar3I hai, Azcarya hai ! // 15 // 18 nai0 na0 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI- sudho'zuvaMzA''bharaNaM = sudhA aMzuryasya saH ( bahu0 ), sudhAMzovaMzaH (10 ta0 ), tasya AbharaNam (pa0 t0)| vizeSasaMzayaH - vizeSa saMzayaH ( sa0 ta0 ), apaiti = apa+ iN + laT + tip / monaM = munerbhAvaH, muni + aN + su / vitatA = vi+tan+kta+TAp + su / vaJcanacAturI 3 caturasya bhAvaH karma vA cAturI, catura+dhya+ GIS + suH / "hlstddhitsy| isase 'ya' kA lopa / eka pakSameM "cAturyam" aisA rUpa bhI hotA hai / vaJcane cAturI ( sa0 ta0 ) / prastuta apane nAmake viSayameM Apane monakA avalambana kiyA, devasandezake viSaya meM bahuta hI prapaJca dikhAyA, ApakI vaJcanA karanemeM cAturI adhika hai, yaha bhAva hai // 15 // mayAjapa deyaM prativAdhikaM na te svanAma mtvrnnsudhaamkurvte| pareNa puMsA hi mamA'pi saMkathA kulA'balA''cArasahA''sanA'sahA // 16 // anvayaH- ( he mahodaya ! ) svanAma matkarNasudhAm akurvate te mayA api prativAcikaM na deyam / hi mama api pareNa puMsA saMkathA kulA'balA''cArasahAsssanA'sahA / / 16 // vyAkhyA--svanAma = AtmanAmadheyaM, matkarNasudhAM= macchravaNAma'mRtam, akucaite = avidadhate, svanAma na kathayate iti bhAvaH / te = tubhyaM, mayA api-kulakumAryA api, prativAcika pratisandezanaM, sandezottaramiti bhAvaH / na deyaM = no dAtavyam / devasandezottaraM na kathanIyamiti tAtparyam / hi = yasmAtkAraNAt, mama api = kulA'balAyA api, pareNa - anyena, ajJAtanAmadheyeneti bhAvaH, puMsA = puruSeNa, saMkathA = saMbhASaNaM, kulA'balA''cArasahA''sanA'sahA %3D kulastrIvRttasahavAsA'samarthA, kulastrIsamAcAraviruddheti bhAvaH // 16 // ___ anuvAdaH-(he mahodaya ! ) apane nAmako mere kAnoMmeM amRta na banAnevAle ( na kahanevAle ) Apako mujhe bhI sandezakA uttara nahIM denA cAhie, kyoMki parapuruSake sAtha saMbhASaNa kulastrIke AcArake sahavAsako nahIM sahanevAlA arthAt kulastrI ke sadAcAra ke viruddha hai / / 16 // ___TippaNI- svanAma = svasya nAma, tat (10 ta0), matkarNasudhAM mama karNI (Sa0. ta0 ), tayoH sudhA, tAm ( sa0 t0)| akurvate = karotIti kurvan, kR+ laT + ( zatR )+ su| na kurvan, tasmai ( nb0)| prativAcika = pratipAdanaM ca tata vAcikaM ( gati0 ) deyam = dA + yat + su / saMkathA = samyak kathA ( gati0 ) / kulA'balA''cArasahA''sanA'sahA : Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -navamaH sargaH .. 275 kule abalAH ( sa0 ta0), tAsAm AcAraH (10 ta0), tasya sahA''sanam (10 ta0 ), sahata iti sahA-saha + ac +TAp + suH / na sahA ( nn)| kulA'balA''cArasahA''sanasya asahA Sa0 t0)| sajjanoMko apanA nAma nahIM lenA cAhie isa kAraNase Apa apanA nAma nahIM batalAte haiM to, kulastrIkA parapuruSake sAtha saMbhASaNa bhI AcAraviruddha hai, isa kAraNase mujhe bhI devasandezoMkA uttara nahIM denA cAhie, yaha bhAva hai // 16 // havA'bhinandha pratibandhanuttaraH priyAgiraH sasmitamAha saH sma tAma / ___ "vadAmi vAmAkSi ! pareSu mA kSipa svamIdRzaM mAkSikamAkSipacaH // 17 // anvayaH-sa priyAgiraH hRdA abhinandya pratibandyanuttaraH tAM sasmitam Aha sma / " he vAmAkSi ! vadAmi / mAkSikam AkSipat IdRzaM svaM vacaH pareSu mA kSipa" // 17 // ____ vyAkhyA- saH nalaH, priyAgiraH = dayitAvacanAni, hRdA = hRdayena, abhinandya = anumodya, pratibandyanuttaraH = pratibandyA ( samAnavirodhyuttareNa ) anuttaraH ( niruttaraH ), san ziSTena tvayA svanAma noccArya yadi tahi kulakanyayA mayA'pi parapuruSeNa na sambhASaNIyam iti samAnavirodhyuttareNa niruttara iti bhAvaH / tAM damayantI, sasmitaM = mandahAsyapUrvakam, Aha sma = uktavAn / "he vAmAthi he sundaranayane !, vadAmi = kathayAmi, mAkSikaM = madhu, AkSipat = nirAkurvat, madhusadazamityarthaH / Idazam = etAdRzaM, lokottaramiti bhAvaH / svaM = svakIyaM, vacaH = vacanaM, pareSu = parapuruSeSu, mA kSipa = na nikSipa, kulastrINAM parapuruSasambhASaNamanucitamiti satyaM, paraM nA'haM parapuruSaM iti bhAvaH // 17 // anuvAda: - nalane priyA ( damayantI ) ke vacanoM kA hRdayase anumodana kara unake samAna virodhI uttarase niruttara hokara unase mandahAsyapUrvaka kahA he sundari! madhukA tiraskAra karanevAle aise apane vacanako parapuruSoMmeM mata rakho // 17 // TippaNI-priyAgiraH = priyAyA giraH, tA: (Sa0 ta0 ) / pratibandhanutaraH = avidyamAnam uttaraM yasya saH ( naJ bahuH ) / pratibandyA anuttaraH (tR0 t0)| samAna virodhI uttarako "pratibandi" kahate haiM / nalake "ziSTajana apanA nAma nahIM lete haiM" isakA damayantIke 'kulastrIkA parapuruSase sambhASaNa bhI sadAcAraviruddha hai" aise samAna virodhI uttarase nala niruttara hue, yaha bhAva hai| sasmitaM = smitena sahitaM ( tulyayogabahu0 ), tadyathA tathA ( kri0 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 mevIvaparita mahAkAvya vi0) / vAmAni - vAme akSiNI yasyAH sA vAmAkSI ( bahu0 ), tatsambuddhI / mAkSikaM - mAkSikAbhiH kRtam, makSikA zabdase "sajJAyAm" isa sUtrase aN pratyaya / "madhu kSaudraM mAkSikAda" ityamaraH / bAkSipat AkSipatIti, mAi+ lipa+ laT ( zatR ) + am / vipakSipa+ loT + sip / kulastriyoM kA parapuruSase sambhASaNa anucita hai yaha satya hai, parantu maiM parapuruSa nahIM hU~ yaha bhAva hai / // 17 // karoSi nemaM phalinaM mama mamaM vizo'nugRhAsi na kaMcana prabham / svamitvamAsi surAnupAsitaM rasAmRtasnAnapavitrayA girA // 18 // anvayaH-(he damayanti ! ) mama imaM zramaM phalinaM na karoSi ? kaMcana dizaH prabhuM na anugRhAsi / tvam ityaM rasA'mRtasnAnapavitrayA girA sugan upAsitum arhasi // 18 // ___vyAlyA-mama = devadUtasya, imam = etaM, zramaM = devakAryaprayAsaM, dautyarUpamiti bhAvaH / phalinaM = phalavantaM, na karoSi ?= no vidadhAsi ? kaMcana - kamapi, ekamapIti bhAvaH / dizaH = AzAyAH, prabhuM = svAminaM, dikpAlamiti bhAvaH / na anugRhNAsi = anugRhItaM na karoSi ? tvam, ityam = evaM, rasA'mRtasnAnapavitrayA = mAdhuryapIyUSamajjanapUtayA, girA = vAcA, surAn = indrAdIndevAn, upAsituM-sevitum, arhasi = yogyA bhavasi, devapUjAyAM snAtasyaiva adhikArAditi bhAvaH // 18 // anubAdaH-(he damayanti ! ) mere isa parizrama ( devatAoMke dautya ) ko saphala nahIM karogI? indra Adi kisI dikpAlako anugahIta nahIM karogI? tuma isa taraha mAdhuryarUpa amRtameM snAna karanese pavitra vANI se indra Adi devatAoM kI upAsanA karaneke lie yogya ho // 18 // . __TippaNI-phalinaM = phalamasyA'stIti phalinaH, tam / phala zabdase "phalabarhAbhyAminac" isa vArtikase inac pratyaya / rasA'mRtasnAnapavitrayA = rasa eva amRtam (rUpaka0), tasmin snAnam ( sa0 ta0 ), tena pavitrA ( tR0 ta0 ), tayA / upAsitum = upa + As +tumun / arhasi=arha + laT + sip / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 18 // sureSu sandezayasIvRzoM bahuM rasatravega stimitA na bhAratIm / - marpitA varSakatApiteSu yA prayAtu dAvAditadAvavRSTitAm // 19 // Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 270 anvayaH-(he damayanti ! ) IdRzIM bahuM rasamraveNa stimitAM bhAratI sureSu na sandezayasi / yA darpakatApiteSu marpitA (satI), dAvA'divadAkavRSTitAM prayAtu // 19 // gyAlyA-IdRzIm = etAdRzI, lokottarAmiti bhAvaH / bahuM - prabhUtAM, rasatraveNa = rasapravAheNa, stimitAm = Adro, bhAratI - vANI, sureSu - indrAdideveSu, na sandezayasi = sandezaM na karoSi / yA = bhAratI, darpakatApiteSu = kandarpasantApiteSu, sureviti shessH| marpitA - makavitA satI, dAvAditadAvavRSTitAM-dAvAgnipIDitavanavRSTibhAvaM, prayAtu - prApnotu // 19 // ___ anuvAdaH-(he damayanti ! ) pracura rasoMke pravAhase aisI (lokottara) AI vANIse tuma indra Adi devatAoMko sandeza nahIM detI ho, jo vANI kAmadevase santapta kiye gaye devatAoMmeM mere dvArA kahI jAnepara vanakI Amase pIDita vanameM vaSTike bhAvako prApta kare // 19 // TippaNI-rasasraveNa = rasasya sabaH, tena (10 t0)| stimitAM = "bhAdraM sAI klinnaM timitaM stimita samunnamuttaM c|" ityamaraH / sandezayasi - sandekaM karoSi, sandeza zabdase "tatkaroti vadAvaSTe" isase Nic hokara laTmeM sim / dapaMkatApiteSu = darpaNa tApitAH, teSu (tR0 t0)| "kandarpo darSako'. mAGgaH" ityamaraH / marpitA = mayA arpitA (tR0 t0)| dAvAditadAvavRSTitA = dAvena ( vanA'nalena ) * aditaH (tR0 t0)| "davadAvI . vanA'. raNyavatI" ityamaraH / dAvAditazcA'so rAvaH (vanam ), ka. dhA0 / tasmin vRSTitA, tAm ( sa0 t0.)| prayAtu-pra+yA+lo+tip / isa pagameM svatAboMko ApakI sandezamayI vANI dAvAgnise pIDita vanameM vRSTike bhAvako prApta kara, isa taraha sAdRzyameM paryavasAnaM honese nidarzanA alaGkAra pavA yaha svarapekSamA'nayA nimeSamapyeSa no vilambate / sthA zaravyAkarale vivokasAM savA tavAya svarate rataH patiH // 20 / anvayaH-(he damayanti ! ) eSa janaH yathA yathA iha tvadapekSayA nimeSam api vilambate, rateH patiH ruSA divaukasAM zaravyIkaraNe tathA tathA adya tvarate // 20 // vyAkhyA-eSaH = atisamIpavartI, janaH = svayam, ahamiti bhAvaH / yathA yathA = yAvat yAvat, iha = asmin, tvatsamIpa iti bhAvaH, tvadapekSayA = tvadanurodhena, "tvadupekSayA" iti pAThAntare tvatkRtA'vajJayA Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ityarthaH / nimeSam api = nimeSaparimitaM samayam api, vilambate = vilamba karoti, rateH patiH =kAmadevaH, ruSA = kopena, divaukasAM = devAnAM, zaravyokaraNe = lakSyIkaraNe, tathA tathA = tAvat tAvat, adya = asminkAle, tvarate = tvarAM karoti, zIghrameva pratyuttaraM dehIti bhAvaH // 20 // anuvAdaH-(he damayanti ! ) yaha maiM jitanA jitanA yahA~para tumhAre anurodhase palaka mAraneke samayataka bhI vilamba karatA hai, kAmadeva krodhase devatAoMko apane , bANoMkA nizAnA banAneke lie utanA utanA isa samaya zIvratA kara rahA hai / / 20 / / TippaNI - tvadapekSayA =tava apekSA (Sa0 ta0 ) tyaa| nimeSam - kAlake atyanta saMyogameM dvitiiyaa| vilambate - vi+labi+laT + ta / zaravyIkaraNe = azaravyANi zaravyANi yathA sampadyante tathA karaNaM tasmin, zaravya+ vi+ + lyuTa + Di / tvarate = tvarA+laTa+ta / devatAoMko zIghra uttara do yaha bhAva hai // 20 // iyaccirasyA'vadadhanti matpathe kimindranetrANyazaninaM nirmmo| dhigastu mAM satvarakAryamantharaM sthitaH parapreSyaguNo'pi yatra na / / " 21 / / anvayaH--(he damayanti ! ) matpathe iyaccirasya avadadhanti indranetrANi azaniH na nirmamau kim ? satvarakAryamantharaM mAM dhik astu, yatra parapreSyaguNaH api na sthitaH // 21 // vyAkhyA-matpathe = madAgamanamArge, iyaccirasya = icciram, avadadhanti = avahitAni santi, indranetrANi = zakranayanAni ( karmANi ), azaniH = vajraH, na nirmamau ki = no nirmitavAn kim ? vajramayAni tAni, no cet teSAM vilambasahanadADha kathaM syAditi bhAvaH / satvarakAryamantharaM = zIghrakartavyamanda, mAM= devadUta, dhik astu mayeyaM nindA prApteti bhAvaH / yataH-yatra = yasmin mayi, paraprepyaguNaH api = anyakarmakaraNaH, kSiprakAritvarUpa iti zepaH / api, na sthitaH no vidyamAnaH, tvadIyapratyuttaravilambanAnmameyamadakSatA prAptetyahI / kapTaM parapreSyatvamiti bhAvaH / / 21 // ___ anuvAdaH- ( he damayanti | ) mere Agamanake mArgameM itane adhika kAlataka pratIkSA karanevAle indrake netroMko vajrane nahIM banAyA kyA ? zIghra kArya meM manda honevAle mujhe dhikkAra ho, jisameM dUsarekA dUta honekA guNa bhI maujUda nahIM hai // 21 // Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 279 navamaH sargaH TippaNI- matpathe = mama panthA matpathaH, tasmin (Sa0 ta0), samAsA'nta apratyaya / iyaccirasya = kAlake atyanta saMyogameM dvitIyAke artha meM avyaya / "cirAya cirarAtrAya cirasyAdyAzcirA'rthakAH / " itymrH| avadadhanti - ava+ dhA+laT ( zatR)+zas / "vA napuMsakasya" isa sUtrase zatRkA num mAgama / indranetrANi = indrasya netrANi, tAni (pa0 ta0 ) / satvarakAryamanyaraMtvarayA sahitaM satvaraM ( tulyayoga bahu0 ), tacca tatkAryam (ka0 dhA0), tasmin mantharaH, tam ( sa0 ta0 ) / mAm = "dhik" padake yogameM "dhiguparyAdiSu triSu" isase dvitIyA / parapreSyaguNaH pareSAM preSyaH (10 ta0) tasya guNaH (10 t0)| devatAoMke pratyuttaradAnameM Apake vilamba karanese merI adakSatA ho gaI hai, yaha bhAva hai / / 21 // idaM nigadya kSitibhartari sthite tayA'bhyadhAyi svagataM vivgdhyaa| adhistri taM dUtayatAM bhuvaH smaraM mano vaSatyA nayanapuNavyaye // 22 // anvayaH-kSitibhartari idaM nigadya sthite adhistri bhuvaH smaraM taM dUtayatA nayanapuNavyaye mano dadhatyA vidagdhayA tayA svagatam abhyadhAyi / / 22 // vyAkhyA -kSitibhartari = bhUpAle nale, idaM pUrvoktaM vacanaM, nigadya-uktvA, sthite - tUSNIbhUte sati, adhistri = striyAM viSaye, bhuvaH = bhUmeH, smaraM = kAmadevaM, tatsadRzamiti bhAvaH / taM = puruSaM, dUtayatAM = dUtaM kurvatAm indrAdInAM devAnAM, nayanapuNavyaye-nIticAturyazUnyatve, manaH = cittaM, dadhatyA - nidadhatyA, "ete devA nItizUnyA" iti jAnantyA iti bhAvaH / ata eva vidagdhayA = nipuNayA, tayA = damayantyA, svagatam = aprakAzam, abhyadhAyi - abhihitam / aho ! buddhimAndyameSAM devAnAM yastriyAM kAmasadRzametaM puruSaM niyuktavanta iti bhAvaH / / 22 // ___ anuvAdaH-aisA kahakara rAjA nala ke mauna lenepara strImeM bhUlokake kAmadevake sadaza usa puruSako dUta banAnevAle indra Adi devatAoMkA "ye nItikI caturatAmeM zUnya haiM" aisA vicAra karanevAlI nipuNa damayantIne mana hI mana kahA // 25 // TippaNI-kSitibhartari = kSiteH bhartA, tasmin ( 10 t0)| nigadya - ni+gad + ktvA *( lyap ) / adhistri-striyAm iti ( vibhaktike arthameM avyayIbhAva ), "hasvo napuMsake prAtipadikasya" isase hasva / nayanapUNavyaye= nipuNasya bhAvo naipuNam, nipuNa zabdase "hAyanAntayuvAdibhyo'N" isa sUtrase aN / nayasya naipuNaM ( Sa0 ta0 ) / tasya vyayaH, tasmin (10 t0)| svagataM=3 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 nevadhIyacarita mahAkAvyam svaM gataM (di0 ta0 ), tad yathA tathA ( kri0 vi0 ) / svagatakA lakSaNa hai"mazrAvyaM svagataM matam" ( darUpakam ), azrAvya vacanako "svagata" kahate haiN| "ina indra Adi lokapAloMkI buddhi nItizUnya hai, jo ki kAmadevake samAna sundara puruSako strIke pAsa dUta banAkara bhejA" damayantIne aisA socA // 22 // jalAdhipastvAmavizammapi pUrva, paretarAjaH prajivAya sa sphuTam / marasvataMva hito'si nizcitaM, niyojitazyordhvamukhena tenasA // 23 // anvayaH-jalA'dhipa: mayi tvAm adizat dhruvam / sa paretarAjaH tvAM prajiSAya sphuTam / maruttvatA eva prahitaH asi nizcitam, Urdhvamukhena tejasA niyojitaH asi / 23 // pyAlyA- svagatavAkyamevAha- jalA'dhipaH iti / ( he mahAzaya ! ) jalAdhipaH = varuNaH, mayi = viSaye, mAM pratIti bhAvaH / tvAM = bhavantam, adizat = anisRSTavAn. dhruvaM = nizcayena, panAntare--rUpayauvanayuktAyAM mayi madanamanoharaM tvAM ya: atisRSTavAn saH-jalA'dhipaH = jaDA'dhipaH = mUrkharAjaH / saH = prasiddhaH, paretarAjaH = yamaH, tvAM = bhavantaM, prajighAya = prahitavAn, sphuTam = asandigdham / pakSAntare-tAdRzyAM mayi tAdRzaM tvAM yaH prahitavAn saH paretagajaH = pretmukhyH| vivekazunyatvAdacetana iti bhAvaH / marutvatA eva - indreNa eva, prahitaH = preSitaH; asi = vidyase, nizcitaM = dhruvam / pakSAntare-tAdRzyAM mayi tAdazaM tvAM prepayan maruttvAn = vAtula eva / Urdhvamukhena tejasA-agninA, niyojitaH = preSitaH, asi, ubhaMyatra tvamiti zeSaH / pakSAntare-tAdRzyAM mayi tAdRzaM tvAM prepayan UrdhvamukhaH = sthUladRk eva na tu vicAraka iti bhAvaH // 23 // sAnubAdaH-(he mahAzaya ! ) jalAdhipa ( jalake svAmI varuNa vA jaDa% mUkhoMke svAmI ) ne mere pAsa tumheM bhejA hai| prasiddha paretarAja ( yamarAja vA pretasvAmI ) ne tumheM bhejA hai, marutvAn ( indra vA vAtula = bakavAdI) ne mere pAsa bhejA hai / Urdhvamukha neja ( agni vA sthaladRSTivAle ) ne tumheM bhejA TippaNI-jalAdhipaH-jalasya adhipaH ( p00)| eka pakSa meM 'la' aura 'Da' ke abhadau jddaadhip| paretarAjaH = parasmin ( loke ) itA iti paretAH (ma0 t0)| patAnAM rAjA ( pa0 t0)| maruttvatA = marutaH santi yasya sa marutvAn, tena ( marat + manup + TA), "zayaH" isa sUtrase 'ma' ke Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - navamaH sargaH 281 sthAname 'va' Adeza / "taso matvarSe" isase bhasaMjJA honese jastvakA abhAva / "maruto pavanA'maroM" iti "indro maruttvAn maghavA" ityapyamaraH / Urdhvamukhena= UdhvaM mukhaM yasya saH, tena ( bhu0)| niyojitaH = ni+ yuj+Nic+kta+ su| isa padyakA vyaGgayA'rtha-isa prakArase mujha-sI rUpa yauvanase sampanna nArIke pAsa kAmadevake samAna tumheM dUta banAkara bhejanevAle varuNa jalAdhipa 'la' aura 'Da' ke abhedase jaDAdhipa atimUrkha haiM, vaise hI-... bhejanevAle paretarAja = pretoMmeM mukhya arthAt acetana haiN| vaise-'bhejanevAle marutvAn = vAyusamUha haiN| vaise hI bhejanevAle Urdhvamukha - sthUla dRSTivAle haiM, vicArasampanna nahIM haiN| isa padyameM utprekSA aura zleSakA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 23 // atha prakAzaM nibhRtasmitA satI satIkulasyA'bharaNaM kimyso| punastavAbhAvavibhramonmukhaM mukhaM vidarbhASipasambhavA dadhau // 24 // anvayaH-atha satIkulasya kimapi AbharaNam aso vidarbhAdhipasabhavA nibhRtasmitA satI prakAzaM punaH tadAbhASaNavibhramonmukhaM mukham Adadhe / / 24 // gyAsyA- atha = svagatA'bhidhAnA'nantaraM, satIkulasya = pativratAsamUhasya, kimapi = anirvAcyam, AbharaNaM = bhUSaNabhUtA, asau = sA, vidarbhA'dhipasambhavA - vaidarbhI, damayantI / nibhRtasmitA = guptamandahAsA, satI = vidyamAnA, prakAzaM-suzrAvyaM yathA tathA, punaH bhUyaH, tadAbhApavibhramonmukhaM nalA''lApavilAsasammukhaM, mukhaM vadanam, Adadhe AhitavatI, AbabhASe iti bhAvaH // 24 // anuvAdaH-svagata bhASaNake atantara pativratAoMmeM avarNanIya alaGkArasvarUpa damayantIne gupta rUpase mandahAsya kara prakAzarUpase mukhako nalake sAtha sambhASaNasvarUpa vilAsameM sammukha kiyA (saMbhASaNa kiyA ) // 24 // TippaNI--satIkulasya = satInAM kulaM, tasya ( pa0 t0)| vidarbhA'dhipasambhavA-vidarbhANAm adhipaH (pa0 ta. ), tasmAt sambhavaH (utpattiH) yasyAH = sA ( vyadhikaraNa bahu.): nibhRtasmitA = nibhRtaM smitaM yasyAH sA (bahu0 ) / tadAbhASaNavibhramonmukhaM = tena AbhASaNam (tR0 ta0 ), tadeva vibhramaH ( rUpaka. ) tasmin unmukhaM, tat ( sa0 ta0 ) / Adadhe = AG+ dhA+liT + ta ( esh)| isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / / 24 // vRdhAparIhAsa iti pragalbhatA na neti ca tvAdazi vaagvighNgaa| bhaktvA ca bhavatyanuttarAdataH pravitsuH prativAcamasmi te // 25 // Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH- ( he mahodaya ! ) bhavati tvAdRzi vRthAparIhAsa iti vAk pragalbhatA, na na iti ca vAk vigarhaNA, anuttarAt avajJA bhavati; ataH te prativAcaM praditsuH asmi / / 25 // ___ vyAkhyA- bhavati = pUjye, tvAdRzi = tvatsadRze puruSa, vRthAparIhAsaH = vyarthopahAsaH, iti = etAdRzI, vAk = vANI, pragalbhatA = dhRSTatA, na na iti ca vAk = atyantaniSedhoktizca, vigarhaNA = vizeSanindA, anuttarAtuttarA'pradAnAt, avajJA = anAdaraH, bhavati = vidyate, ataH = ebhyo hetubhyaH, te tubhyaM, prativAcaM = pratyuttaraM, praditsuH-pradAtumicchu:, asmi = bhavAmi / vastutastu bhavadvAkyasya pratyuttarAjahatve'pi dAkSiNyAdvadAmIti bhAvaH // 25 // anuvAda:--(he mahodaya ! ) pUjanIya Apa jaise puruSameM vyartha upahAsa hai aisA kahanA DhiThAI hai, nahIM nahIM, aisA kahanA vizeSa nindA hai aura uttara na denese anAdara hotA hai isalie Apako uttara denA cAhatI hai // 25 // "TippaNI-parIhAsaH - parihasanam, pari+hasa+ghaJ + su / "upasargasya ghaJyamanupye bahulam" isase 'pari' upasargake ikArakA diirgh| pragalbhatA = pragalbhasya bhAvaH, pragalbha+tala +TAp+su / anuttarAt = na uttaraM, tasmAt ( nny0)| praditsuH = pradAtum icchuH, pra+dA+san + u:+su / yadyapi ApakA vacana uttara deneke lie yogya nahIM hai to bhI maiM dAkSiNyase uttara denA cAhatI hU~, yaha bhAva hai / ' 25 // kathaM na teSAM kRpayApi vAgasAvasAvi mAnuSyakalAJchane jane / / svabhAvabhaktipravaNaM pratIzvarAH kayA na vAcA mubamugiranti vA / / 26 / / anvayaH-(he mahodaya ! ) teSAM kRpayA api mAnuSyakalAJchane jane asau vAk asAvi / vA IzvarAH svabhAvabhaktipravaNaM prati kayA vAcA mudaM na ugiranti ? // 26 // vyAkhyA--teSAm = indrAdInAM dikpAlAnAM, kRpayA api = dayayA api, mAnuSyakalAJchane = narattvacihna, jane = mayi, asau = iya, vAk = vANI, mAM vRNIsvetyAkAriketi bhAva / asAvi = utpnnaa| vA = atha vA, IzvarAHsvAminaH, svabhAvabhaktipravaNaM prati = nisargabhaktitatparaM prati, kayA, vAcA = vANyA, mudaM = harSa, na ugiranti = na prakAzayanti, prabhavo bhaktavAtsalyAnIcamapi bhaktajanamatyuccatayA'pi vAcA sammAnayantIti bhAvaH / / 26 // Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 283 anuvAdaH-(he mahodaya ! ) indra Adi dikpAloM kI kRpAse bhI manuSyatvacihnase yukta mere samAna janameM "tuma hameM varaNa karo" aisI vANI utpanna hotI hai| atha vA prabhuloga svAbhAvika bhaktise yukta janake prati kisa vacanase apane harSako prakaTa nahIM karate haiM ? // 26 // TippaNI-mAnuSyakalAJchane = manuSyasya bhAvo mAnuSyakam, manuSya zabdase "yopadhAd gurUpottamAd vuJ" isa sUtrase vuJ (aka ) pratyaya / mAnuSyakaM lAJchanaM yasya saH, tasmin (bahu0) / asAvi = sU+ luG + ta (krmmeN)| svabhAvabhaktipravaNaM = svabhAvena bhaktiH (tR0 ta0 ), tayA pravaNaH, tam (tR0 ta0 ) / ugiranti = ud +ga+laT + jhiH / prabhuloga svAbhAvika bhaktivAle apane bhaktajanako kRpAlu hokara sammAnita karate haiM, vastutaH mAnavI maiM devatAoM ke lie yogya nahIM hU~, yaha bhAva hai // 26 // aho ! mahendrasya kathaM mayocitI surA'GganAsaMgamazobhitAbhRtaH ? / hRdasya haMsAlimAMsalazriyo balAkayeva prabalA viDambanA // 7 // anvaya:--( he mahodaya ! ) surA'GganAsaMgamazobhitAbhRto mahendrasya haMsA5valimAMsalazriyo hRdasya balAkayA iva mayA prabalA viDambanA, katham aucitI aho ! // 27 // jyAlyA-surA'GganAsaMgamazobhitAbhRtaH = devA'GganAsamAgamazobhAsampannasya mahendrasya = maghonaH, haMsA''valimAMsalazriyaH = rAjahaMsapaGktisAndratarazobhasya, hradamya = mahAsarasaH, balAkayA iva = bisakaNThikayA iva, prabalA = mahatI, viDambanA = parihAsaH, katha = kena prakAreNa, aucitI = aucityam, na kathamapIti bhAvaH / aho = Azcaryam ! urvazyAdyapsarogaNe sati mayi indrasyA'nurAgaprakAzane kathamaucityaM syAditi bhAvaH // 27 // ___ anuvAdaH-(he mahodaya !) urvazI Adi devA'GganAoMke samAgamase zobhita honevAle devendrakI hasapaGktiyoMse gADha zobhAvAle tAlAbakI bagalIke samAna mujhase bar3I viDambanA hogI / kaise Acitya hogA ? Azcarya hai // 27 // ___TippaNI -surA'GganAsaMgamazobhitAbhRtaH = surANAm aGganAH / pa0 ta0 ), tAsAM saMgamaH (pa0 ta0 ), tena zobhate tacchIlaH, surA'GganAsaGgamazobhI, surAGganAsaMgama+zubha +NiniH ( upapada0 ), tasya bhAvaH tattA, surA'GganAsaMgamazobhin + tala + TAp / tAM vibhIti surAGganAsaMgamazobhitAbhRt surA'Gga. nAsaMgamazobhitA+bhR+ kvip ( upapada0 ), tasya / mahendrasya = mahAzcA'so Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 nevaNIyaritaM mahAkAvyam indraH, tasya (ka0 dhA0 ) / haMsA'valimAMsalazriyaH = haMsAnAm AvaliH (10 t0)| mAMsam asyA astIti mAMsalA, mAMsa bhandase "sidhmAdibhyazca" isa sUtra se lac + TAp / "balavAnmAMsaloM'salaH" ityamaraH / haMsA''valyA mAMsalA ( tR0 ta0), sA zrIryasya sa haMsAvalimAMsaladhIH, tasya (bhu0)| balAkayA = "balAkA bisakaSThikA" ityamaraH / urvazI Adi devAGganAoMke rahate hue bhI mAnuSI mere Upara indrake anurAgaprakAzameM kaise aucitya hogA? yaha bhAva hai / isa pabameM upamA alaGkAra hai // 27 // puraH suroNAM bhana keva mAnavI? na yatra tAstatra tu sApi shobhikaa| akAnekinanAyikAGgake kimArapUTAUmarana na miyaH // 28 // anvayaH-(he mahodaya ! ) surINAM puraH mAnavI kA iba ? bhaNa / tu yatra tA na, tatra sA api shobhikaa| akAJcane akiJcananAyikA'Ggake ArakUTA''bharaNena zriyo na kim // 28 // ___ vyAlyA-surINAM = surastrINAM, puraH = agre, mAnavI = mAnuSI, kA iva = na kA'pi, tucchA iti bhAvaH, bhaNa = bada / tu = kintu, yatra = yasmin loke, tA:=surastriyaH, na = na santi, tatra = tasmin loke, sA api = mAnavI api, zobhikA = zobhamAnA / akAJcane = kAJcanAbharaNarahite, akiJcananAyikA'Ggake = daridrastrIzarIrA'vayave, ArakUTA'bharaNena =rItibhUSaNena, zriyo na ki = zobhA na kim ? surAGganAviharaNaparAyaNasya purandarasya mAdRzamAnavIkAmukatvaM suvarNA''bharaNAyA: rItibhUSaNA'bhilaSaNamiva parihAsA'ti. zayAspadamiti bhAvaH // 28 // ____ anuvAdaH-( he mahodaya ! ) devAGganAoMke Age mAnavI kyA hai ? kaho / kintu jahA~para devA'GganAe~ nahIM haiM, vahA~para mAnavI bhI zobhita hotI hai| suvarNake alaMkArase rahita nirdhanakI strIke aGgameM pItalake bhUSaNase zobhA nahIM hotI hai kyA ? // 28 // TippaNI-surINAM = surajAtIyAH suryaH, tAsAma, sura zabdame "jAterastrI. viSayAdayopadhAt" isa sUtrase GIS / mAnavI = manorapatyaM strI, manu+aN + DIpa+su / zobhikA = zobhata iti zubha+Nvula ( aka) + TAp +su, "pratyayasthAtkApUrvasyA'ta idApyasupaH" isase akArakA itva / akA-cane = avidyamAnaM kAJcanaM yasmistat, tasmin ( nnhu0)| akiJcananAyikA'Ggake = nA'sti kiMcana yasya saH akiJcanaH, "mayUravyaMsakAdayazca" isa satrame nipAtana / Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 285 akiJcanasya nAyikA (10 ta0), tasyA aGgakaM, tasmin (Sa0 t0)| ArakUTA'bharamena = ArakaTasya bAbharaNaM, tena (10 ta0 ), "rItiH striyAmArakUTam" ityamaraH / devAGganAoMse vihAra karanevAle indrakA manuSya strImeM abhilASa suvarNake alaGkArako pahananevAlI strIke pItalake bhUSaNa pahananeke abhilASake samAna upahAsakA viSaya hai yaha bhAva hai / isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai // 28 // pavA tathA nAma giraH kirantu se, zrutI punarne badhire tabakare : pRtkizorI kustAmasaGgatAM kacaM manovRttimapi hipA'pipe // 29 // anvayaH--(he mahodaya ! ) yathA tathA te giraH kirantu nAma, punaH me zrutI tadakSare badhire / tathA hi--pRSatkizorI vipA'dhipe asaGgatAM manovRttim api kathaM kurutAm ? // 29 // vyAyA-yathA tathA = yena tena prakAreNa, te= indrAdayo devAH, giraH = vacanAni, kirantu nAma - vikSipantu nAma, punaH = tathA'pi, me = mama, zrutI = karNA, tadakSare= tAsAM girAmekavarNazravaNe'pIti bhAvaH, badhire = eDe, matkaNI devAnAmekamakaramapi na zRNutaH, vAkyazravaNasya kA katheti bhAvaH / tathAhi-- pRSatkizorI = kurnggyuvtiH| dvipA'dhipe = gajendra, asaGgatAm = ayuktAM, manovRttim api = cittavRttim api, kathaM = kena prakAreNa, kurutAM = kuryAta, bAhyendriyavRtteH kA katheti bhAvaH / mRgyA gajendre manovRttiryathA tathaiva mamA'pi indrAdiSu nitAntamevA'yukteti bhAvaH // 29 // anuvAvaH-(he mahodaya !.) jisa kisI bhI prakArase indra Adi dikpAla vAkya kaheM, tathA'pi mere kAna usake akSarake zravaNameM bhI bahare haiM / jaise--mRgI gajendrameM ayukta manovRtti bhI kaise karegI? // 29 // TippaNI-kirantu = + loT +jhiH / tadakSare = tAsAm akSaraH, tasmin (Sa0 t0)| pRSatkizorI = pRSata: kizorI (Sa0 ta0 ), "pRSacca pRSato bindo kuraGge'pi ca kIrtitaH / " ityajapAlaH / dvipA'dhipe = dvipAnAm adhipaH, tasmin (pa0 ta0 ) / asaGgatAM = na saGgatA, tAm ( n0)| manovRtti manaso vRttiH, tAma (Sa0 t0)| devatAoMke praNayake vAkyakI kyA bAta hai, maiM unakA akSara bhI sunanA nahIM cAhatI hUM, yaha bhAva hai| isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai / // 29 // ado nigava natA'syayA tayA bhuto lagisvAbhihitAlirAlapat / pravizya yanme hRdaya hriyA''ha tadviniyaMdAkarNaya manmukhA'dhvanA // 30 // Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-ado nigadya eva natA''syayA tayA zruto lagitvA abhihitA Ali. Alapat-"( he mahodaya ! ) iyaM hriyA me hRdayaM pravizya yat Aha, manmukhA'dhvanA viniryat tat AkarNaya // 30 // vyAkhyA-adaH = idaM vacaH, nigadya eva = uktvA eva, natA''syayA = avanatavadanayA, tayA = damayantyA, zrutau = zrotre, lagitvA = AsannA bhUtvA, abhihitA = kathitA, Ali: sakhI, Alapat = AlapitavatI, (he mahodaya ! ) iyaM = damayanti, hriyA = lajjayA hetunA, me = mama, hRdayaM = hRt, pravizya - pravezaM kRtvA, yat = vacanam, Aha = brUte, manmukhA'dhvanA = madvadanamArgeNa, viniryat = bahinirgacchat, tat = vacanam, AkarNaya = zRNu / / 30 // ___ anuvAdaH-aisA kahakara hI namra mukha karanevAlI damayantIne kAnake pAsa jAkara sakhIse kucha kahA-taba sakhI bolI ( he mahodaya ! ) damayantine lajjAse mere hRdayameM praveza kara jo kahA hai, mere mukha rUpa mArga se nikalate hue usa vacanako Apa sunie // 30 // __ TippaNI-nigadya = ni + gad + ktvA ( lyap ) / natA'syayA = natam AsyaM yasyAH sA natA''syA, tayA ( vahu0 ) / lagitvA = laga+ktvA / Alapat = AG + lap + laG+tip / manmukhA'dhvanA-mama mukham ( Sa0 ta0 ) tadeva adhvA, tena ( rUpaka0 ) / viniyaMt =vi + nir + iN + laT ( zatR )+ su / AkarNaya = A+karNa+Nic + loT + sip // 30 // bibheti cintAmapi kartumIdazoM cirAya cittaapitnaissdheshvraa| maNAlatantucchidurA satIsthitilavAdapi Tayati cApalAt kila // 30 // anvayaH-- ( he mahodaya ! ) cirAya cittApitanaiSadhezvarA ( iyam ) IdRzIM cintAm api kartuma bibheti, ( yataH ) mRNAlatantucchidurA satIsthiti: lavAt api cApalAt truTayati kila // 31 // vyAkhyA--cirAya = cirAtprabhRti, cittA'pitanaiSadhezvarA = manaHsthApitanalA, iyamiti shessH| IdRzIma = etAdRzI, mahendrA''diparapuruSaviSayAmiti bhAvaH, cintAm api = vicAram api, kartuM = vidhAtuM, bibheti = trasyati, kimuta mahendrAdivaraNaM kartu miti bhAvaH / yataH mRNAlatantucchidurA : bisasUtra cchedasvabhAvA, satIsthitiH = pativratAmaryAdA, lavAt api = alpAt api, cApalAt = cAJcalyAt, adhikAtkimuta iti bhAvaH, truTayati = truTati, kila = khalu // 31 // Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 287 anuvaH-( he mahodaya ! ) bahuta samayase manameM nalako sthApita karane vAlI ye ( damayantI ) indra Adike varaNake viSayameM vicAra karanemeM bhI DaratI hai, kyoMki mRNAlake tantuke samAna TUTanevAlI pativratAkI maryAdA thor3I bhI caJcalatA se TUTa jAtI hai // 31 // TippaNI-cittA'pitanaiSadhezvarA = citte arpitaH ( sa0 t0)| naiSadhazcAsau IzvaraH ( ka0 dhA0 ) / cittApito naiSadhezvaro yayA sA ( bahu0 ) / bibheti- ( ni ) bhI+ laT + tip / mRNAlatantucchidurA = mRNAlasya tantuH (Sa0 t0)| chedazIlA chidurA, chida + kurac + TAp, "vidibhidicchideH kuraca' isa sUtrase karmakartAmeM kurac / mRNAlatanturiva chidurA ( upamita0 ) / truTayati = truTa + lat+tip, "vA bhrAzamlAzabhramukamuklamutrasitruTilaSaH" isa sUtrase vikalpase zyan / eka pakSameM zap hokara "truTati" aisA bhI rUpa banatA hai / isa padyameM do arthApattiyoM aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 31 / / / mamAzaya: svapnavazA''jayA'pi vA nalaM vilayetaramaspRzadi / kuta: punastatra samastasAkSiNI nijava buddhi vibudhenaM pRcchayate ! // 13 // anvayaH-vA mama AzayaH svapnadazA''jJayA api nalaM vilaGghaya itaram aspRzat yadi, ( tarhi ) samastasAkSiNI nijA buddhiH eva tatra kutaH punaH vibudhaiH na pRcchayate ? // 32 // ___vyAkhyA-vA = atha vA, mama, AzayaH = cittavRttiH, svapnadazA'jjayA api = svApA'vasthA''dezena api, nalaM = naiSadhaM, vilaGghaya =atikramya, itaram = anyaM puruSam / aspRzat yadi = spRSTavAMzcet, prAptavAMzcet iti bhAvaH / tarhi samastasAkSiNI = sakalavRttasAkSAtkAriNI, nijA=svakIyA, buddhiH eva = matiH eva, tatra = tasmin viSaye, kutaH = kasmAt, kAraNAt, punaH, vibudhaiH = devaH, na pRcchayate = na anuyujyate, sarvasAkSiNo devAH svayaM kiM na jAnantIti bhAvaH // 32 // ___ anuvAdaH-atha vA merI cittavRttine svapnA'vasthAkI AjJAse bhI nalako chor3akara dUsare puruSako sparza kiyA ho to sabake caritroMkI sAkSiNI apanI buddhise hI indra Adi dikpAla kyoM nahIM pUchate hai // 32 // TippaNI-svapnadazA''jJayA svapnasya dazA (Sa0 ta0 ), tasyA AjJA, tayA (10 t0)| aspRzat = spRza+ laG+tip / samastasAkSiNI = samastasya Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 auSadhIyacaritaM mahAkAvyam sAkSiNI ( 10 ta0 ) / vibudhaH = "vidazA vibudhAH surAH" ityamaraH / pRcchayate = praccha+laT + ( karmameM )+t| saba karmoke sAkSI devagaNa svayama nahIM jAnate haiM, yaha bhAva hai // 32 // api svamasvapnamasUSupamamI parasya dArAnanavetumeva maam| svayaM duraNyA'rNavanAvikAH kathaM spRzantu vijJAya havA'pi tAzIm // 33 // anvayaH-amI asvapnam api svaM mAM parasya dArAn anavatum eva asUSupan / svayaM duravvArNavanAvikAH kathaM tAdRzIM mAM hRdA vijJAya api spRzantu ? // 33 // vyAkhyA--amI-indrAdayo devAH, asvapnam api = svapnarahitam api, svam = AtmAnaM, mAM, parasya, anyasya, dArAn = patlIm, anavatum eva = ajJAtum eva, asUSupan = svApitavantaH / anyathA sarvajJAnAM teSAmasminviSaye kathamajJAnamiti bhAvaH / tadevopapAdayati-svayamiti / svayam = AtmanA eva, duradhvA'rNavanAvikAH = duSTamArgarUpasamudrakarNadhArAH santa, kathaM = kena prakAreNa, tAdRzIM = parastriyaM, mAM, hRdA = antaHkaraNena, vijJAya api = jJAtvA api, spRzantu = spRzeyuH, svayamamArganivArakANAmamArgapravRttirayogyeti bhAvaH // 33 // anuvAda:-indra Adi ina devatAoMne svapnarahita honepara bhI apaneko mujhe parastrI na jAnaneke lie hI sulA liyaa| svayam duSTa mArgarUpa samudrase tAranevAle karNadhAra hote hue ve kaise vasI (parastrI ) mujhe hRdayase jAnakara bhI sparza kareMge? / / 33 / / TippaNI-asvapnam = avidyamAna: svapno yasya, tam (nabahu0), anavaitum-na avaitum / nny0.)| asUSupan = svap +Ni+luG / devatAloga apaneko nahIM sulAte to sarvajJa honepara bhI unakA isa aMzameM ( "mujhe varaNa karo" aisI prArthanA karanemeM ) kaise ajJAna hotA, yaha bhAva hai| duradhvA'rNadhanAvikAH = duSTaH adhvA dugdhvaH ( gati0 ), "upasargAdadhvanaH" isase samAsAnta ac / "vyadhvo duradhvo vipathaH kadadhvA kApathaH samAH / " ityamaraH / nAvA tarantIti nAvikAH, nau zabdase "naudvayaceSThan" isa sUtrase Than ( ika ) pratyaya / duradhva eva arNavaH ( rUpaka0.), tasya nAvikAH (10 t0)| vijJAya = vi+jJA+ktvA (lyap ) / spRzantu = spRza + loT + jhiH| kumArgake nivAraka indra Adi devatAoMkI svayama kumArgameM pravRtti anucita hai, yaha bhAva hai / / 33 / / Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 289 anugrahaH kevala eSa mAdaze manuSyajanmanyapi yanmano jne| . sa cedvidheyastadamI tameva me prasadya bhikSA vitarotumIzatAm // 34 // anvayaH-manuSyajanmani api mAdRze jane yat manaH, eSaH anugrahaH kevalaH / sa vidheyaH cet, tat amI prasadya tam eva bhikSAM vitarItum IzatAm // 34 // ___ vyAkhyA-manuSyajanmani api :- mAnavotpanne api, mAdRze = matsadRze, jane = strIjane, yat, manaH = cittam, anurAgapravaNam, eSaH = ayam, anugrahaHabhyupapattiH, kevalaH = eva / saH = anugrahaH, vidheyaH = kartavyaH, cet = yadi, tat = tarhi, amI = devAH, prasadya = prasannA bhUtvA, tama eva = nalam eva, bhikSAm = arthanAM, vitarItuM = dAtum, IzatAM = samarthA bhavantu, matkartRkanalapariNayasyA'numodanena prasAdaM kurvantu devA iti bhAvaH // 34 // anuvAdaH-manuSyase utpanna mere-se janameM jo Apa logoMkA mana hai, yaha anugraha hI hai / vaisA anugraha karanA ho to ve devatA prasanna hokara mujhe nalarUpa bhikSA deneke lie samartha hoM // 34 // TippaNI- manuSyajanmani = manuSyAt janma yasya sa manuSyajanmA, tasmin ( vyadhi0 baha0 ) / vidheyaH = vi+dhA+ yat +su| prasadya-pra+sada+ ktvA ( lyap ) / vitarItuM = vi+ta+tumun, "vRto vA" isa sUtrase iTkA dIrgha / nalake sAtha mere vivAhakA anumodana karake dikpAla mujhe anugRhIta kareM, yaha bhAva hai // 34 // . api draDhIyaH zRNu me pratizrutaM, sa pIDayetpANimimaM na cennRpH|| - hutA'zanobandhanavArivAritAM nijA''yuSastatkarave svarvaritAm // 35 // .. anvayaH- (he mahodaya ! ) draDhIyo me pratizrutam api zRNu / sa nRpaH imaM pANiM na pIDayet cet, ( tarhi ) nijA''yupaH svarvaritAM hutA'zanodvandhanavArivAritAM karavaM // 35 // vyAkhyA-draDhIyaH = dRDhataraM, me = mama, pratizrutam api = pratijJAm api, zRNu = AkarNaya, saH = pUrvoktaH, nRpaH = rAjA nala:, imaM = sannikRSTasthaM,. madIyaM, pANi = karaM, na pIDayet cet = no gRhNIyAt yadi, tarhi, nijA''. yuSaH = svajIvanasya, svavairitAM = nijazatrutAM, hutA'zanodbandhanavArivAritA = agnyunnahanajalanivAritAM, karavaM = karavANi // 35 // anuvAdaH- ( he mahodaya ! ) Ara atizaya daha merI pratijJAko sunie, ve rAjA (nala ) merA pANigrahaNa nahIM kareMge to maiM apane jIvanakI zatrutAko 19 naM0 na0 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 neSadhIyacaritaM mahAkAvyam agni, udbandhana aura jalase nivArita kara dUMgI arthAt agnimeM praveza kara, UMcI bagahameM apane zarIrako bAMdhakara vA jalameM DUbakara prANa chor3a dUMgI // 35 // TippaNI - draDhIyaH=atizayena dRDham, dRDha + Iyasun + am / "ra RtohalAdelaMghoH" isa sUtrase 'dR' ke 'R' ke sthAnameM ra bhAva / pIDayet = pIDa+Ni+ vidhiliGga+tip / nijAyuSaH = nijaM ca tat AyuH, tasya / ka. dhA0 ) / svarvaritAM vairiNo bhAvo vairitA, vairin +tal +TAp / svena vairitA, tAm (tR0 t0)| hutA'zanodabandhanavArivAritAM hutAzanazca udbandhanaM ca vAri ca hutA'zanodabandhanavArivArINi ( dvandva0 ), taiH vAritA, tAm ( tR0 ta0 ) / karavaM kR+loT + itt| nala merA pANigrahaNa nahIM kareMge to agnipraveza kara, phAMsI lagAkara vA jalameM DUbakara prANa chor3a dUMgI, yaha bhAva hai / / 35 // niSiddha mapyAvaraNIyamApadi kriyA sato nA'vati yatra srvthaa| ghanAmbunA rAjapathe'tipicchile kvacid budhairapyapathena gamyate // 36 // anvayaH-yatra Apadi satI kriyA sarvathA na avati, tatra niSiddha m api bAcaraNIyam / hi-rAjapathe ghanA'mbunA atipicchile ( sati ) budhaH apathena api kvacit gamyate // 36 // vyAkhyA - samayavizeSa AtmaghAtasyA'yuktatAM vArayati--niSiddhamiti / yatra yasyAm, Apadi = vipatto, satI = uttamA, zAstrapratipAditeti bhAvaH / kriyA -karma,, sarvathA-sarvaprakAreNa, na avati = no rakSati / tatra = tAdRzyAmApadi, niSiddham api = zAstrapratiSiddham api, AtmaghAtAdirUpamapIti bhAvaH / karma, AcaraNIyaM karaNIyam / arthAntaranyAsena uktamartha samarthayate-. banAmbuneti / hi = yataH, rAjapathe = rAjamArge, ghanA'mbunA = meghajalena, atipicchile = paGkile sati, budhaH = vidbhiH , apathena api = amArgeNa api, kvacit = kutracitpradeze, gamyate = gamanaM kriyte| prANatyAgenA'pi sarvathA strINAM pAtivratyaM rakSaNIyamiti bhAvaH / / 36 // . ___ anuvAdaH-jisa Apatti meM zAstrokta karma sarvathA rakSA nahIM kara sakatA hai, usameM zAstraniSiddha karmakA bhI AcaraNa karanA cAhie, jaise ki rAjamArgake meSake jalaseM paGkayukta honepara vidvAn jana amArgase bhI kisI sthAnameM calate haiM // 36 // TippaNo--AcaraNIyam = AG+vara+anIyar + su / rAjapathe = rAjJaH 'panyA: rAjapathaH, tasmin (pa0 t0)| ghanA'mbunA = ghanasya ambu, tena Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH ( 10 ta0 ) / atipicchile - piccham asyA'stIti picchila:, "lomA'di. pAmA''dipicchAdibhyaH zanelacaH' isa sUtrase aura "picchAdibhya ilac" isa vArtikase ilac pratyaya / atizayena picchila:, tasmin ( supsupA0 ) / apathena = na panthA apatha, tena ( na0 ) "patho vibhASA" isa sUtrase najapUrvaka pathina zabdase samAsA'nta apratyaya / "apathaM napuMsakama" isase npuNsklinggtaa| striyoMko prANatyAgakI naubata Anepara bhI pAtivratyakI rakSA karanI cAhie, yaha bhAva hai| isa padyameM aryAntaranyAsa alaGkAra hai|| 36 / / striyA mayA vAgmiSu teSu zakyate na lAtu samyagvivarItumuttaram / tadatra madbhASitasUtrapaddhatI prabanghRtA'stu pratibandhRtA na te // 37 // anvayaH-(he mahodaya !) vAgmiSu teSu striyA mayA uttaraM samyak vivarItuM jAtu na zakyate / tat atra madbhASitasUtrapaddhatau te prabandhRtA astu pratibandhRtA na astu / / 37 // _ vyAkhyA-vAgmipu - vAcoyuktipaTuSu, teSu = indrAdideveSu, striyA = nAryA, uttaraM = prativAkyaM, samyak = samIcInaM yathA tathA, vivarItuM = prapaJcayituM, jAtu = kadAcidapi, na zakyate = na pAryate, tat = tasmAtkAraNAt, atra = asyAM, madbhASitasUtrapaddhatau = maduktavacanasUtramArge viSaye, te = tava, pravandhatA = prabandhakartRtA, astu = bhavatu, pratibandhRtA = prativandhakartRtA, na astu = no bhavatu / mama niSedhotare tvayA'nukUlena bhAvyaM na pratikUleneti bhAvaH // 37 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) atyanta vaktA una indra Adi dikpAloM abalA maiM uttara nahIM de sakatI haiN| isa kAraNase mere vacanarUpa sUtrake mArgameM Apa prabandhaka hoM, pratibandhaka / rukAvaTa karanevAle ) na hoN|| 37 // TippaNI-vAgmiSu = prazastA vAk asti yeSAM te vAgminaH, teSu, vAca zabdase "vAcau gminiH' isa sUtrase gmini pratyaya, "vAcoyuktipaTurvAgmI" ityamaraH / vivarItuM = vi + vRja +tumun, "vRto vA" isase iTakA dIrgha / "vitarItum" aise pAThameM vi+ta+tumun / dene ke lie yaha artha hai / madbhASitasUtrapaddhatau-mayA bhASitAni (tR ta0), madbhASitAni eva sUtrANi (rUpaka0) teSAM paddhatiH, tasyAm (Sa0 t.)| "saraNiH paddhatiH padyA" ityamaraH / prabandhRtA - prabadhnAtIti prabandhA, pra+bandha+ tRc / prabandhurbhAvaH, prabandha + tal + TAp + su / pratibandhRtA-pratibadhnAtIti pratibandhA, prati+bandha+ tRc Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tasya bhAvaH, pratibandha+tala+TAp +su| devasandezake viSayameM mere niSedharUpa uttarameM Apa anukUla hoM, pratikUla na hoM, yaha bhAva hai| isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 37 // nirasya dUtaH sma tathA vijitaH priyoktirapyAha kaduSNamakSaram / kutUhaleneva mahaH kuharavaM viDambya Dimbhena pikaH prakopitaH // 38 // anvayaH-dUtaH tathA nirasya visarjitaH ( san ) kutUhalena Dimbhena muhuH kuhUravaM viDambya prakopitaH pikaH iva priyoktiH api kaduSNam akSaram Aha // 38 // ___ vyAkhyA-dutaH = sandezaharaH, nala iti bhAvaH / tathA = tena prakAreNa, nirasya = nirAkRtya, visarjitaH preSitaH san, kutUhalena = kautukena, Dimbhena= bAlakena, muhuH vAraM vAraM, kuharavaM 3 kuhazabda, viDambya = anukRtya, prakopitaH = prApitakopaH, pika iva = kokila iva, priyoktiH api=priyavacanaH api, kaduSNam ISatparuSam, akSaraM = vAkyam, Aha sma avadat // 38 // ___ anuvAdaH-dUta ( nala ) ne isa prakAra nirAkaraNa kara visarjita hokara kautukase bAlakase vAraMvAra "kuha" aise koyalake svarakA anukaraNa ( nakala ) kara kopayukta kiye gaye koyalake samAna priyavacanavAle hokara bhI kucha kaThora vAkya kahA // 38 // TippaNI-niraspa = nir + as + ktvA ( lyap ) / kuhUravaM = kuhUzcA'sau ravaH, tam (ka0 dhA0 ) / priyoktiH = priyA uktiH yasya saH (bahu0 ) / kaduSNam = ISat uSNam ( gati0 ), tat "kavaM coSNe" isa sUtra se 'ku' ke sthAnameM "kat" Adeza / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 38 // aho ! manastvAmanu te'pi tanvate, tvamapyamIbhyo vimukhIti kautukam / kva vA nidhinirdhanameti kiM ca taM sa vA kavATa ghaTanirasyati // 9 // anvayaH-( he damapanti ! ) te api tvAm anu manaH tanvate, aho ! tvam api amIbhyo vimukhI iti kautukam / ( kiM ca ) kva vA nidhiH nirdhanam eti ? cca vA sa kavATa ghaTayan nirasyati ? // 39 // vyAkhyA - te, api = indrAdayo dikpAlA api, tvAm anu = tvAm uddizya, manaH = cittaM, tanvate = kurvanti, aho = Azcaryam / tvam api, amIbhyaH= indrAdibhyaH, vimukhI = parAGmukhI, iti = idaM, ' kautukaM = citram / kiJca, Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navama sargaH 293 kva vA=kutra vA loke, nidhiH zevadhi, mahApadmAdirita bhAvaH / nirdhanaM daridram, eti = Agacchati, kva vA = kutra vA loke, saH = nidhanaH, kavATam = araraM, ghaTayan = AvRNvan, nirasyati = nirAkaroti, dvAraM pidhAya niSedhatIti bhAvaH / "vAkkavATam" iti pAThAntare vacanarUpaM kavATamityarthaH // 39 .. anuvAdaH-( he damayanti ! ) indra Adi dikpAla bhI tumheM cAhate haiM, Azcarya hai ! tuma bhI unase parAGmukhI ho yaha aura bhI Azcarya hai / kahA~ nidhi nirdhanake pAsa jAtI hai aura kahA~ vaha ( nirdhana ) daravAjA banda karatA huA use haTAtA hai ? // 39 // TippaNI-tanvate = tanu + laTa +jhaH / nirdhanaM = nirgataM dhanaM yasmAta, tam ( bahu0 ) / ghaTayan = ghaTa + mic + laT ( zat ) + su / nirasyati - nir + asu+laT + tip / isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai / / 39 / / sahAkhilastrISu vahe'vahelayA mahendrarAgAd gurumAdaraM tvayi / tvamodRzi zreyasi sammukhe'pi taM parAGmukho candramukhi ! nyavIvRtaH // 40 // anvayaH-he candramukhI ! mahendrarAgAt tvayi gurum Adaram akhilastrISu avahelayA saha vahe, IdRzi zreyasi sammukhe api tvaM parAGmukhI ( satI ) taM nyavIvRtaH // 40 // ____ vyAkhyA-he candra mukhi he zazivadane, mahendrarAgAt-zakrA'nu rAgAt, hetoH, tvayi = bhavatyAM, guru = mahAntam, AdaraM = sammAnam, akhilastrISu = sakalalalAnAsu, indrANIprabhRtiSviti bhAvaH, avahelayA saha = anAdareNa samaM, vahe %D dhAraye / tvAmeva paramabhAgyavatIM manya iti bhAvaH / IdRzi = etAdRze, zreyasi = kalyANe, sammukhe api =abhimukhe satyapi, tvaM, parAGmukhI = vimukhI satI, tam = AdaraM, nyavIvRtaH = nivartitavatI asi // 40 // anuvAda:--he candramukhi ! indrake anurAgake kAraNa tumameM Adarako anya sabhI striyoMmeM anAdarake sAtha dhAraNa karatA huuN| aise kalyANake upasthita honepara bhI tuma parAGmukha hokara use lauTA rahI ho // 40 // TippaNI-candramukhi = candra iva mukhaM yasyAH sA, tatsambuddhau ( bahu 0 ) / mahendrarAgAt = mahAMzcA'sau indraH (ka0 dhA0 ), tasya rAgaH, tasmAt (10 ta0 ), hetumeM paJcamI / akhilastrISu = akhilAzca tAH striyaH, tAsu ( ka. dhA0 ) / vahe = vaha dhAtumeM svaritakI itsaMjJA honese Atmanepada, laT + iT / Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam parAGmukhI = parAk mukhaM yasyAH sA ( bahu0 ) |nyviivt:=ni+vRt + Nic + luG+ sip / isa padyameM sahokti alaGkAra hai // 40 // divaukasaM kAmayate na mAnavo, navInamazrAvi tavA'nanAdidam / kathaM na vA durgahadoSa eSa te hitena samyagguruNA'pi zAmyate ? // 41 // anvayaH-(he damayanti ! ) mAnavI divaukasaM na kAmayate, idaM navInaM tava AnanAt' azrAvi / eSa te durgrahadoSo hitena guruNA api kathaM vA na zAmyate ? // 4 // vyAkhyA-mAnavI = mAnuSI, divaukasaM = devam, indrAdikamiti bhAvaH / na kAmayate = na icchati, idam = etat, navInaM = nUtanaM, vaca iti zeSaH / tava = bhavatyAH, AnanAt = mukhAt, azrAvi = zrutam / eSaH = ayaM, te= tava, durgrahadoSaH = durAgrahadUSaNaM, duSTo grahadoSo vA, hitena = Aptena, anukUlana ca, guruNA api = pitrAdinA, vRhaspatinA api / kathaM vA = kena prakAreNa vA, na zAmyate = no nivartyate // 41 // ___ anuvAdaH-mAnuSI devatAko nahIM cAhatI hai yaha apUrva vacana tumhAre mukhase sunA gayA hai| jaima duSTagrahoMkA doSa bRhaspatise haTAyA jAtA hai, parantu tumhArA yaha duSTa AgrahadoSa to pitA Adi gurujanase bhI kaise nahIM haTAyA jA rahA hai ? // 41 // TippaNI- kAmayate = kama + NiDa + laT +t| athAvi = zru+luG ( karmameM )+ta / durgrahadopaH = duSTaH grahaH durgrahaH ( gati. ) / sa cA'sau dopaH (ka0 dhA0 ) / damayantI ke pakSameM grahakA artha Agraha, dUsare pakSameM mUrya Adi graha / "athA'rkA''dinavagrahAH" iti vaijayantI / "gumargI:patipitrAdyoH" ityamaraH / damayantI ke pakSa meM "guru" padakA artha pitA Adi mAnya jana, dUsare pakSameM bRhaH spati / zAmyate = zam +Nic + laT ( karmameM )+ta / "kiM kurvanti grahAH sarve kendrasthAne vRhsptii|" isa jyotipazAstrake vacanake anusAra kendrasthAnameM guru ( bRhaspati ) ke rahanepara anya duSTa grahoMkA doSa dUra hotA hai, para tumhArA durAgraha ( devatAoMko varaNa na karanekA Agraha ) dIpa tumhAre pitA Adise bhI kyoM nahIM haTAyA jAtA hai yaha tAtparya hai| isa padyameM abhidhAke prakRta arthakA niyantraNa honese jo aprakRta arthakI pratIti hotI hai vaha dhvani hai, zlepa alaGkAra nahIM // 4 // Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH anugrahAdeva divaukasAM naro nirasya mAnuSyakameti divyatAm / / ayo'dhikAre svaritatvamiSyate kuto'yasAM siddharasaspRzAmapi ? // 42 // anvayaH-(he damayanti ! ) divaukasAm anugrahAt eva naro mAnuSyaka nirasya divyatAm eti / tathAhi -siddharasaspRzAm ayasAm api ayo:dhikAre svaritatvaM kuta iSyate ? // 42 // vyAkhyA-atha devA mAnuSIM na grahISyantItyasyottaramAha-anugrahAditi / divaukasAM = devAnAma, anugrahAt eva = abhyupapatteH eva, naraH= manuSyaH, mAnuSyaka-manuSyabhAvaM, nirasya-parityajya, divyatAM devabhAvam, eti-prApnoti, mAnuSyapi tva devA'nugrahAddevatvaM prApsyasIti bhAvaH / tathAhi siddharasaspRzAM - saMskRtapAradaspazinAm, ayasAm, api = lohAnAm api, prAptasuvarNabhAvAnAmapIti bhAvaH / ayo'dhikAre = ayaHprastAve, svaritatvam = adhikRtatvam ayaHsu parigaNaneti bhAvaH / kutaH = kasmAt kAraNAta, iSyate - abhilaSyate, na iSyata iti bhAvaH / siddhapAradaspRSTasya lohasya yathA suvarNatvaM . tathaiva devaspRSTAyAstava devatvameva na mAnuSatvamiti bhAvaH / / 42 // __ anuvAdaH-(he damayanti ! ) devatAoM ke anugrahase hI manuSya manuSyabhAvako chor3akara devabhAvako prApta kara letA hai| siddha pAreko sparza karanevAle lohekA bhI loheke prastAvameM kaise parigaNana iSTa hotA hai ? // 42 // TippaNo-mAnuSyakaM = manuSyasya bhAvo mAnuSyakaM, tat "yopadhAd gurUpottamAda" isa sUtrase vuJ ( aka) pratyaya / siddharasaspRzAM - siddhazcA'so rasaH ( ka. dhA0 ), rasa zabdake artha vizvaprakAza kozameM - "dehadhAtvambupAradAH" / siddharasaM spRzantIti, teSAm, siddharasa-upapadapUrvaka spRza dhAtuse "spRzo'nudake kvin" isa sUtrase kvina pratyaya / pArada ( pArA ) saMskArake balase lohe Adiko suvarga banAne meM samartha honese "siddharasa" kahA jAtA hai| ayo'dhikAre - ayasAma adhikAraH, tasmin (Sa0 ta0) / svaritvam = svaritasya bhAvaH, svarita+va+su / "svaritenA'dhikAraH" vyAkaraNakI isa pari. bhASAkA Azraya karanese isakA "adhikRtatvam" aisA artha kiyA gayA hai| jaise vyAkaraNameM svaritatvayukta zabda adhikRta hotA hai vaise siddha pAradake saMsargase lohA lohemeM parigaNita nahIM hotA hai arthAt sonA ho jAtA hai, tuma bhI devatAke anugrahase manuSyatA chor3akara devI bana jAogI, yaha tAtparya hai / isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai / / 42 // Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam hari parityajya nalAbhilASukA na lajjase vA viduSilavA katham / upekSitekSoH karabhAcchamIratAduraM vade tvAM karabhoru ! bho iti // 4 // anvayaH-(he bhaimi ! ) hariM parityajya nalA'bhilASukA viduSibruvA kathaM na lajjase ? upekSitekSoH zamIratAt karabhAt uru tvAm karabhoru ! ( iti saMbodhya ) vade / / 43 // ___ vyAsyA-hari = indraM, devA'dhipaM, parityajya = parihAya, nalA'bhilApukA% nalaM naram abhilapantI, tathA'pi viduSibruvA = paNDi :mmanyA, tvamiti zeSaH / kayaM = kena prakAreNa, na lajjase = na trapase, maNi tyaktvA kAcagrahaNavat devendra parityajya nalA'bhilaSaNaM tvadIyaM lajjA''spadamiti bhAvaH / damayantIvizeSaNarUpaM karabhorUpadamanyathA nirvakti upekSitekSoriti / upekSitekSoH = parihatekSukANDAt, zamIratAt = zamIbhakSaNalAlasAt, karabhAt = uSTrAt, uru mahatIm, adhikAmiti bhAvaH / tvAM bhavatI, he karabhoru = he karabhoru iti saMbodhyeti bhAvaH, vade = vakSyAmi / / 43 // anuvAdaH - ( he bhaimi ! ) indrako chor3akara nalakA abhilASa karanevAlI viduSibruvA apaneko viduSI ( paNDitA / kahanevAlI tuma kyoM lajjita nahIM hotI ho ? IkhakI upekSA kara zamIke kaNTakameM tatpara karabha ( UMTa ) se uru ( adhika) tumheM he karabhoru ! aisA sambodhana kara volaMgA // 43 // TippaNI-nalA'bhilApukA = abhilaSatIti abhilApukA, abhi-pUrvaka lapa dhAtuse "laparatapadasthAbhUvapahanakamagamazabhya ukaJ" isa sUtrase ukaJ pratyaya aura strItvavivakSAmeM TAp / nalam abhilApukA (dvi0 ta0), "na lokA'nyaya" ityAdi sUtrase paSThIkA niSedha honese "gamyAdInAmupasaMkhyAnam" isase samAsa / vidupi. buvA = vanIti vidrupI, vid dhAtuse laTke zatRke sthAna meM "videH zaturvamuH" isase vamu Adeza samprasAraNa aura strItvavivakSAmeM "ugitazca" isase DIp / bUta iti bruvA, dU + ac + TAp / vidupyA avA, karma meM papThI, (pa0 ta0 ) / "gharUpa. kalpavela vagotramatahtepa itranekAco hrasvaH' isase hrasva / upekSitekSoH = upekSita ikSuranena iti upekSitekSuH, tasmAt ( bhu.)| zamIratAt=zamyAM rataH, tasmAt ( sa0 ta0 ) / karabhAt = "karabho maNibandhAdikaniSThA'ntara upTakaH / " iti vizvaH / ura = "vaDogavipulam" itymrH| karabhAru = devatAoMke rAjA indrako chor3akara nara nalako cAhanevAlI aura paNDitammanyA tumheM ikSukANDakI upekSA kara zamIkaNTakako khAnemeM tatpara karabha ( U~Ta )-se uru adhika honese maiM Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 297 "karabhoru" kahakara sambodhana karU~gA, isakA tAtparya hai sAmAnyataH sundarI striyoMko "karabhorU:" kahate haiM, usakI vyutpattike anusAra karabhI iva UrU yasyAH sA ( bahu0 ), karabha ( karabhAgavizeSa) ke samAna UruvAlI yaha arya hai, usameM "UrUtarapadAdaupamye" isase UDa hokara "karabhorU:" aisA dIrghAnta pada vanatA hai / parantu nala vyaGgayase karabhAt uruH, tAm (pa0 ta0 ), aisI vyutpatti kara arthAta karabha ( OMTa ) se bhI adhika arthAt nAsamajha tumheM maiM "he karabhoru" aisA sambodhana karUMgA, kahate haiN| isa vyutpatti meM manuSya jAtikI vivikSA karake "UtaH" isa mUtra se UG pratyaya karake nadI saMjJA honese "amvA'rthanadyorhasvaH" isase samvRddhi meM hrasva / AcArya vAmanane bhI "manuSyajAtevivakSAvivakSe" aisA likhA hai / vade = vada dhAtuse "bhAsanopasaMbhASAjJAnayatna vimatyupamantraNepu vadaH" isa sUtrase jJAnake arthameM Asanepada, vada+laT + iT / isa padya meM nirukta nAmakA kAvyakA lakSaNa hai / / 43 / / / vihAya hA ! sarvasuparvanAyakaM tvayA''dRtaH kiM narasAdhimabhrama: ? / mukhaM vimucya zvasitasya dhArayA vRthaiva nAsApathadhAvanamaH / / 44 // anvayaH-( he damayanti ! ) hA ! tvayA sarvasuparvanAyakaM vihAya narasAdhimabhramaH kim AdRtaH ? zvasitasya dhArayA mukhaM vimucya nAsApathadhAvanazramaH vRthA eva / / 4 / / vyAkhyA -hA = bata, tvayA - bhavatyA, sarvamaparvanAyakaM = devendra, vihAya% tyaktvA, narasAdhimabhramaH = manuSyasAdhutvabhrAntiH / kiM = kimartham, AdRtaH = smmaanitH| zvasitasya = niHzvAsavAyoH, dhArayA = paramparayA, mukhaM = vadanaM, vimucya = vihAya, nAsApathadhAvanazramaH = nAsikAmArgagamana parizramaH, vRthA eva = vyarthaprAya eva / / 84 / / ____ anuvAdaH- ( he damayanti ! ) hAya ! tumane devatAoMke adhipati indrako chor3akara manuSya meM sAdhutvaka bhramakA kaise Adara kiyA ? niHzvAsa vAyuke pravAhakA mukhako chor3akara nAsikAmArgase gamanakA parizrama vyarthaprAya hI hai / / 44 // TippaNI-parvasuparvanAyakaM = sarva ca te gaparvANaH ( ka. dhA0 ), teyAM nAyakaH, tam ( pa0 ta0 ) / vihAya = vi +hA + ktvA ( lpA ) / narasAdhimabhramaH = sAdhArbhAvaH sAdhimA, mAdhu+ imanic / sAdhimno bhramaH (pa0 ta0 ) / nare sAdhimabhramaH ( sa0 ta0 ) / vimucya = vi + muc + ktvA ( lyap ) / Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam nAsApathadhAvanazramaH = nAsAyAH panthA nAsApathaH ( Sa0 ta0 ), tena dhAvanaM ( tR0 ta0 ) tasya zramaH ( 10 ta0 ) / isa padya meM dRSTAnta alaGkAra hai / / 4 / / tapo'nale juhvati sUrayastanUdive phalAyA'nyajanu viSNave / kare punaH karSati seva vihvalA balAdiva tvAM valase na bAlize ! // 45 // anvayaH- sUrayaH = anyajanurbhaviSNave dive phalAya tanUH tapo'nale juhvati, tvAM punaH sA eva vihvalA ( satI ) balAt iva kare karSati; he bAlize ! na valase / / 45 // vyAkhyA-sUrayaH = vidvAMsaH, anyajanubhaviSNave = janmAntarabhAvinya, dive = svargAya eva, phalAya = prayojanAya, tanUH = zarIrANi, tapo'nale = cAndrAyaNAditapasyArUpA'gnI, juhvati = prakSipanti, tvAM puna: - tvAm eva, mA eva = dyauH ( svargaH ) eva, vihvalA - viklavA satI, balAt iva = balAtkArAn iva, kare= haste, gRhItveti zeSaH, karSati = AkarSati, he bAlize = he mUr3he !, na valase = na calasi, na icchasIti bhAvaH // 45 // anuvAdaH-vidvAn loga dUsare janmameM milanevAle svargarUpa phalake lie apane zarIrako cAndrAyaNa Adi tapasyArUpa agnimeM havana kara dete haiM, tumhIMko vahI svarga vihvala hotA huA balAtkArase hAthameM grahaNa kara khIMca rahA hai, he mUr3he ! to bhI tuma vicalita nahIM hotI ho ( icchA nahIM karatI ho ) / / 45 / / TippaNI - anyajana bhaviSNave = bhaviSyatIti bhaviSNuH, bhu dhAtuse "bhuvazca" isa sUtrase iSNuc pratyaya / "bhUSNurbhaviSNurbhavitA" ityamaraH / anyacca tat januH ( ka0 dhA0), tasmin bhaviSNuH, tasya ( sa0 ta0 ) / tapo'nale = tapa eva anala:, tasmin ( ruupk)| juhvati hu + laT + jhi / "adabhyastAt" isase jhike sthAna meM at Adeza / vAlize = zizAvaze ca bAlizaH" ityamaraH / isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / / 45 // yadi svamubandhumanA vinA nalaM bhavebhavantI harirantarikSagAm / divi sthitAnAM prathitaH patistato hariSyati nyAyyamupekSate hi kaH ? // 46 / / anvaya:- ( he damayanti ! ) nalaM vinA svam udvandhumanA bhave: yadi, tataH antarikSagAM bhavantI ( tvAm ) divi sthitAnAM prathitaH patiH hariH hariSyati / hi nyAyyaM ka upekSate ? // 46 // vyAkhyA-nalAlAbhe hutAzanAdinA mariSyAmIti (9-35 ) yadukta padmacatuSTayena tatrottaramAha--yadIti / nalaM vinA = naiSadhaM vinA, nalA'lAbha Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sarga: 299 iti bhAvaH / svam = AtmAnam, udbandhumanA: = pAzena martukAmA. bhave: = syAH, yadi = cet, tataH = tarhi, antarikSagAm, = antarikSagatAm AtmaghAtarUpadurbharaNadoSAditi zeSaH / bhavantI = satI, tvAmiti zeSaH / divi = antarikSe, sthitAnAM = vidyamAnAnAM, svargatAnAM ca, prathitaH = prakhyAtaH, patiH = svAmI, hariH = indraH, hariSyati = grahISyati, tvAmiti zeSaH / prANatyAge'pi tvAM na tyakSyatIti bhAvaH / hi = yataH, nyAyyaM = nyAyaprAptaM vastu, kaH = janaH, upekSate = avadhIrayate / asvAmikadravyasya rAjagAmitvaM nyAyyamiti bhAvaH // 46 // anuvAdaH-(he damayanti ! ) nalako na pAnepara pAzase maranekI icchA karogI to antarikSameM prApta tumheM antarikSameM aura svarga meM rahanevAloMke prakhyAta svAmI indra grahaNa kareMge kyoMki nyAyaprApta vastuko kauna chor3atA TippaNI-udvandhumanA: = udvandhu mano yasyAH sA ( bahu0 ) / bhavaH = bhU+vidhiliG + sim / antarikSagAm = antarikSaM gacchatIti taam| antarikSa+ gam + Da:+TAp + am / bhavantI = bhU + laT ( zatR )+ DIp +am / hariSyati = ha+laTa+tipa / pAzavandhana kara prANatyAga karanepara bhI indra tumheM nahIM chor3eMge yaha bhAva hai| nyAyyaM = nyAyAdanapetaM, tat, nyAya zabdase "dharmapathyarthanyAyAdanapete" isase yat / upekSate = upa+IkSa+laTa+ta / jisa vastukA svAmI koI nahIM hai, vaha gajAkI hotI haiM, yaha bhAva hai / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 46 / / nivekSyase yadyamale nalojjhitA sure tadasminmahatI dyaa''dtaa| cirAdanenA'rthanayA'pi durlabhaM svayaM tvayaivA'Gga ! yadaGgamaryate // 47 / / anvayaH-( he mugdhe ! ) nalojjhitA ( satI ) anale nivekSyase yadi, tat asmin sure mahatI dayA AdRtA, yat anena cirAt arthanayA api durlabham aGgam aGga ! tvayA eva aryate // 47 / / vyAkhyA-nalojjhitA = naiSadhatyaktA (satI ), anale = agnau, nivekSyase yadi =pravekSyasi cet, nairAzyahetukenA''tmaghAteneti zeSaH / tat = tarhi, asmin anale, sure = deve, analA'dhiSThAtRdeva iti bhAvaH / mahatI = pracurA, yadA = anukampA, AdatA = sammAnitA, kRteti bhAvaH / yat = yasmAtkAraNAta, anena = analena, cirAt = bahukAlAt, arthanayA api = prArthanayA api, Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam durlabhaM = duSprApyam, avaraNAditi zeSaH / aGga = zarIram, aGga = he damayanti ! tvayA eva bhavatyA eva, arpyate = samarpyate, dIyata iti bhAvaH / tvayA'nalapraveze kRte agnidevaH sphuTatamameva jIvagrAhaM grahISyatIti bhAvaH // 47. // ____anuvAdaH-(he mugdhe ! ) nalase tyakta ( apariNIta ) hokara tuma agnimeM praveza karogI to una devatA ( agni ) meM var3I kRpA hogI jo ki unase bahuta samayase prArthanA karake bhI duSprApya apane zarIrako he damayanti ! svayam samarpaNa karogI // 47 // TippaNI-nalojjhitA = nalena ujjhitA - ( ta0 ta0 ) / nivekSyaseni+ viz + lRT + thAs, "neviMzaH" isa mUtrase Atmanepada / AdRtA = AG+ * dRi + ktaH+-TAp+su / durlabhaM = duHkhena lavdhu zakyam, dus + labh + khala+ su / nalakI prAptimeM nirAza hokara AtmahatyA karaneke lie tuma AgameM kUda par3ogI to agnideva jItI haI tumako vyakta rUpase grahaNa kareMge, yaha abhiprAya hai / isa padya meM viSama alaGkAra hai / / 47 / / jitaM jitaM tatkhalu pAzapANinA vinA nalaM vAri yadi pravekSyasi / tadA tvadAkhyAn bahirapyasUnaso payaHpatirvakSasi vakSyatetarAm // 48 // anvayaH-(he mugdhe ? ) nalaM vinA vAri pravekSyase yadi, tat pAzapANinA jitaM jitaM khalu / tadA asau payaHpatiH api tvadAkhyAna asUn bahiH api vakSasi vazyatetarAm // 48 // _____ vyAkhyA-nalaM vinA = naiSadham aprApyeti bhAvaH / vAri = jalaM, pravekSyasi yadi = pravezakarma kariSyasi ceta. AtmaghAtarUpeNeti zeSaH / tat = tahi, pAzapANinA = pAzinA, vAripatinA varuNeneti bhAvaH / jitaM jitam = abhIkSNaM jitaM, khalu = nizcayena / tadA = tasmin kAle, tvadvAripravezasamaya iti bhAva: / asau = ayaM, payaHpatiH api = appatiH, varuNaH api / tvadAkhyAn = tvannAmakAn, asUna = prANAn, bahiH api = antaHkaraNAd bahiH sthite api, vakSasi = uraHsthale, vakSyatetarAma = dhArayiSyatitarAma / tvayA vAripraveze kRte vAripativaruNastvAM jIvantImevorarIkariSyatIti bhAvaH // 48 / / ____ anuvAdaH -(he mugdhe / ) nalako na pAnese tuma jalameM praveza karogI to varuNane jayalAbha kiyA jayalAbha kiyA / taba ( jalameM tumhAre praveza karane ke bAda) ve jalapati (varuNa) tumhAre nAmake prANoMko antaHkaraNake bAhara rahe hue vakSa:sthala ( chAtI ) meM bhI acchI taraha dhAraNa kara leMge // 48 / / Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 301 TippaNI-pravekSyasi = pra+viz + lRT + sip / pAzapANinA = pAzaH pANI yasya, tena ( vydhikrnnbh0)| "praharaNA'rthebhyaH pare niSThAsaptamyau" isa vArtikase pAza padakA pUrvaprayoga / jitaM = ji+ktaH ( bhAvameM ) + suH / payaHpatiH = payasaH patiH (pa0 ta0 ) / tvadAkhyAn = tvaM nAma yeSAM te tvadAkhyA:, tAn (bahu0 ) / vakSyatetarAm = vaha + laT +ta+tarap + AmuH / tumhAre jalameM praveza karanese jalapati varuNa tumheM svIkAra kara leMge yaha bhAva hai| isa padyameM bhI viSama alaGkAra hai // 48 // kariSyase yadyata eva dUSaNAdupAyamanyaM viduSo svamRtyave / priyA'tithiH svena gatA gRhAn kathaM na dharmarAja caritArthayiSyasi ? // 49 / / anvayaH- (he mugdhe ! ) viduSI ( tvam ) ata eva dUSaNAt svamRtyave anyam upAyaM kariSyase yadi, ( tarhi ) priyA'tithiH ( tvam ) svena gRhAn gatA dharmarAjaM kathaM na caritArthayiSyasi ? // 49 / / vyAkhyA-viduSI = paNDitA, tvamiti zeSaH / ata eva dUSaNAt = asmAt eva doSAt, udbandhanAdibhiH prANatyAge indrA'nalavaruNeSvanyatamA'dhInA bhaviSyAmIti doSamAzaGkayeti bhAvaH / svamRtyave = nijamaraNAya, anyam = aparam, upAyam = maraNasAdhanam, anazanAdikamiti bhAvaH / kariSyase yadi = vidhAsyase cet, tarhi, priyo'tithi: abhISTA''gantuH, tvan, svena = svata eva, gahAn = dharmarAjagRhaM, gatA = prAptA satI, dharmarAjaM %yamaM, katha = kena prakAreNa, na caritArthayiSyasi = kRtA'yaM na kariSyasi, svayaM gatvA yAcakamanorathapUraNasya satyayugadharmatvAdidaM kartavyameveti bhAvaH / / 49 // anuvAdaH - ( he mugdhe ! ) viduSI ( jAnakAra ) tuma udvandhana Adise prANatyAga karane meM pUrvokta dopase apanI mRtyuke lie dUsarAhI upAya anazana Adi karogI to priya atithi tuma svataH dharmarAjake gahameM prApta hokara unako kyoM kRtArtha nahIM karogI? // 49 // ____TippaNI-dUSaNAt = hetumeM pnycmii| svamRtyave = svasya mRtyuH, tasmai ( 10 ta0 ) / kariSyase = kR+laT +thAsa / priyA'tithiH = priyA cA'sau atithiH (ka0 dhaa0)| gRhAn = "gRhAH puMsi ca bhUmnyeva, nikAyyanilayA''layAH / " ityamaraH / dharmarAja = dharmasya rAjA, tam (10 ta0 ), ( samAsAnta Tac pratyaya ) / caritA'rthayiSyasi = caritaH arthaH yena saH caritA'rthaH (bahu0) / caritArtha kariSyasi, caritA'rtha+ Nica+lae+sip // 49 // Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam niSedhaveSo vidhireSa te'thavA tavaiva yuktA khalu vAci vakratA // vimbhitaM yasya kila dhvaneridaM vidagdhanArovadanaM tdaakrsN||50|| anvayaH-(he vidagdhe ! ) atha vA tava eSa niSedhaveSaH vidhiH eva, vAci vakratA tava eva yuktA khalu / idaM yasya dhvaneH vijRmbhitaM vidagdhanArIvadanaM tadA karaH kila // 50 // vyAkhyA-atha vA = yadvA, tava = bhavatyAH, eSaH = ayaM, indrA''diniSedha iti bhAvaH / niSedhaveSaH = pratiSedhA''kAraH, vidhiH eva = aGgIkAra eva / tathA hi-vAci = vacane, vakratA = vakrokticAturI, vyaGgayokticaturateti bhAvaH / tava eva = bhavatyA eva, yuktA % ucitA, khalu = nizcayena / idaM 3 vakravAkyaM, vaJcanAcAturya, yasya, dhvaneH = vyaJjakavRtteH, vijRmbhitaM = vijRmbhaNaM, vidagdhanArIvadanaM = sUkticaturastrImukhaM, tadAkaraH = dhvanyutpattisthAnaM, kila = nizcayena // 50 // ___anuvAdaH - ( he vidagdhe ! ) atha vA ApakA yaha niSedhakA AkAravAlA vidhi hI hai| vacanameM vakra uktikI naturatA ApakI hI ucita hai| yaha vakravAkya jisa dhvanikA vilAsa hai, sUktimeM catura strIkA mukha hI usa dhvanikA utpattisthAna hai||| 50 // TippaNI-niSedhaveSaH = niSedho vepo yasya saH ( vahu. ) / vijRmbhitaM = vijRmbhaNaM, vi+jubhI+ ktaH, 'napuMsake bhAve ktaH" isa sUtrase bhAvameM kta pratyaya / vidagdhanArIvadanaM = vidagdhA cA'sau nArI ( ka0 dhA0 ), tasyA vadanam (10 ta0 ) / tadAkaraH = tasya (dhvaneH ), AkaraH (10 t0)| indra Adi dikpAloMmeM svIkRtiko hI dRDha karane ke lie yaha ApakA niSedhakA abhinaya hai ataH Apake niSedhase vidhi hI vyaGgaca hotI hai, yaha bhAva hai| isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 50 // bhramAmi te bhaimi ! sarasvatIrasapravAhacakeSu nipatya katyadaH . trapAmapAkRtya manAka kuru sphuTaM, kRtArthanIyaH katamaH surottamaH ? // 51 // anvayaH-he. bhaimi ! te sarasvatIrasapravAhacakreSu katyadaH nipatya bhramAmi / katamaH surottamaH kRtArthanIyaH ? trapAM manAk apAkRtya sphuTaM kuru / / 51 // vyAkhyA - he bhaimi = he damayanti !, te tava, sarasvatIrasapravAhacakeSu = sarasvatInadIjalapUrapuTabhedasadRzeSu vakroktirUpeSu, vANIzRGgArapUrasamUheSu, katyadaH - kiyaccakraM yathA tathA, nipatya - patitvA, bhramAmi = guhyAmi, vakro. Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 303 ktyA alamiti bhAvaH / kintu katamaH = bahUnAM madhye kaH, indrogniryamo varuNo vA, surottamaH = devazreSThaH, kRtArthanIyaH = kRtA'rthaH karaNIyaH, varaNeneti zeSaH / trapAM = lajjAM, manAka = ISat, apAkRtya = nivArya, sphuTaM = vyaktaM, kuru = vidhehi, nA'tra lajjA kartavyA, "AhAre vyavahAre ca tyaktalajjaH sukhI bhavet / " iti nyAyAditi bhAvaH // 51 / / ___ anuvAdaH-he damayanti ! sarasvatI nadIke jalake pravAhke bhaMvaroMke sadRza vakroktirUpa tumhArI vANIke zRGgArapravAhasamUhoMmeM kitanI bAra Dabakara ghUmatA rahU~ / indra AdimeM kauna-se zreSTha devako kRtArtha karogI? lajjAko kucha haTAkara sApha-sApha kaho // 51 // TippaNI-sarasvatIrasapravAhacakreSu = sarasvatyA rasaH (10 ta0), "sarasvatI saridbhidi / vAcyApagAyAM strIratne govAgdevatayorapi" iti haimaH / isa kozake anusAra sarasvatIkA artha sarasvatI nadI aura vANI ina do arthoM meM hai / "RGgArAdau viSe vIrye guNe rAge drave rasaH / " ityamaraH / isa kozake anusAra yahA~ para rasakA artha jala aura zRGgAra hai| sarasvatIrasasya pravAhaH ( 10 ta0 ), tasya cakrANi, teSu ( Sa0 ta0 ), 'cakra' kA artha jalAvarta (bhaMvara) aura samUha hai / katyadaH = kati ( kiyanti ) amUni ( cakrANi ) yasmin karmaNi (bahu0 ), yathA tathA ( kri0 vi0 ) / nipatya = ni+pat+ktvA ( lyap ) / bhramAmi = bhram + laT + mip / katamaH = kiM+Datamac + su / surottamaH = suretu uttamaH ( sa0 t0)| apAkRtya = apa+ AG + kR + ktvA ( lyap ) / indra , agni, yama aura varuNa inameM kina surottamako tuma kRtArtha karogI lajjA chor3akara sApha-sApha kaho, yaha bhAva hai| isa padya meM zleSa alaGkAra hai / / 51 // . mataH kimarAvatakumbhakatavapragalbhapInastanAdigdhapastava / sahasranetrAnna pRthuGamate mama tvadaGgalamomavagAhituM kSamaH // 12 // anvayaH-(he bhaimi ! ) airAvatakumbhakaitavapragalbhapInastanadigdhavaH tava mataH kim ? mama mate tvadaGgalakSmIm avagAhituM sahasranetrAt pRthaka kSamo na // 52 // _____ vyAkhyA-atha padyA'STakena nAmagrAhaM kRtA'rthanIyaM surottamaM pRcchati-mata iti| airAvatakumbhakatavapragalbhapInastanadigdhavaH = airAvatamastakapiNDacchalakaThorapuSTastanadizApatiH, prAcIpatirindra iti bhAvaH / tava = bhvtyaaH| mata: kim = iSTaH kim ? mama, mate = sammate, tvadaGgalakSmI = tvaccharIrazobhAm, Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam avagAhituM = samyaganubhavituM, sahasranetrAt, = sahasrAkSAt, mahendrAt, pRthak = anyaH dikpAlaH, kSamo na = samarthoM na, dvinetrastvatsaundaryamavagAhituM na kSamaH, atastadarthaM sahasrAkSa eva kSama iti bhAvaH // 52 // __ anuvAdaH-(he bhaimi ! ) airAvata hAthIke mastakake mAMsapiNDoMke chalase kaThora stanoMvAlI dizA (pUrvadizA ) ke svAmI ( indra ) tumheM abhISTa haiM kyA? mere matameM tumhAre zarIrakI zobhAkA anubhava karaneke lie sahasra netroMvAle indrase anya puruSa ( do netroMvAlA ) samartha nahIM hai / / 52 // TippaNI- aigavatetyAdi:=airAvatasya kumbho (pa0 ta0 ), tayoH kaitavam (Sa0 ta0 ) / pragalbhau pInI stano yasyAH sA ( bahu0 ) / airAvatakumbhakatavena pragalbhapInastanI ( tR0 ta0 ), sA cA'sau dik ( ka0 dhA0 ), tasyA, dhava: (10 t0)| pUrva dizAke pati indra yaha bhAva hai| tava = "mataH" ke yogameM "ktasya ca vartamAne" isase sssstthii| mataH = mana+ktaH +su, "matibuddhipUjA'rthebhyazca" isase vartamAnameM kta pratyaya / tvadaGgalakSmI = tava aGgaM (Sa0 ta0) tasya lakSmIH , tAm (pa0 ta0 ) / avagAhitum = ava+gAha + Nic + tumun / sahasranetrAt = sahasra netrANi yasya saH. tasmAt (bahu0 ), "pRthaka" padake yogameM "pRthagvinAnAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm" isase eka pakSameM pnycmii| Apake saundaryakA avagAhana karaneke lie hajAra netroMvAle indrase bhinna koI bhI ( arthAt do netroMvAlA ) purupa samartha nahIM hai, yaha bhAva hai / isa padyameM uttara vAkyArtha se pUrvavAkyArthakA samarthana honese vAkyArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai| isakA apaha nutise saMsRSTi hai / / 52 / / prasIda tasma damayanti ! santataM tvdnggsnggprbhverjgtprbhuH| pulomajAlocanatIkSaNakaSTakaistanuM ghanAmAtanutAM sa kaNTakaiH // 53 // . - anvayaH-he damayanti ! tasmai prasIda / jagatprabhuH sa santataM tanuM tvadaGgasaGgaprabhavaH pulomajAlocanatIkSNakaNTakaiH kaNTakaiH dhanAm AtanutAm / / 53 / / vyAkhyA-he damayanti = he bhaimi !, tasmai % indrAya, prasIda = prasannA bhava / jagatprabhuH = lokapatiH, saH = indraH, santataM = nirantaraM, tanuM = nijazarIraM, tvadaGgasaGgaprabhavaH = bhavaccharIrasamAgamotpannaH, pulomajAlocanatIkSNakaNTakaiH = zacInayananizitasUcyagrarUpaH, kaNTakaH = pulakaH, dhanAM = sAndrAm AtanutAM = karota zacyAH sapatnI bhaveti bhAvaH // 53 / / Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH . anuvAdaH- he damayanti ! tuma indrase prasanna hoo| jagatpati ( indra) nirantara apane zarIrako tumhAre zarIrake samparkase utpanna tathA indrANIke netroMke tIkSNa kaNTaka romAJcoMse pUrNa kareM ( indrANIkI sapatnI bano ) // 53 // TippaNI-tasmai = "kriyayA yamabhiti so'pi sampradAnam" isase sampradAnasaMjJA honese caturthI : prasIda = pra+sad + loT + sip / jagatprabhuH = jagataH prabhuH / Sa0 ta0 ) tvadaGgasaGgaprabhavaH = tava aGgAni ( Sa0 ta0) teSAM saGgaH / 10 ta0 ), sa prabhavaH ( utpatti kAraNam ) yeSAM te, taiH ( bahu0 ) / pulomajAlocanatIkSNakaNTakaH = pulomajAyA locane (Sa0 ta0), "pulomajA zacIndrANI" ityamaraH / tIkSNAzca te kaNTakAH (ka0 dhA0) / pulomajAlocanayoH tIkSNakaNTakAH, taiH (10 t0)| "veNI drumAGge romAJca kSudrazatro ca knnttkH|" iti vaijyntii| AtanutAm = AGa + tan + loT + ta / he damayanti ! tumhAre sAtha vivAha honese tumhAre aGgoMke samparkase indrake zarIrameM jo kaNTaka (romAJca) hogA vaha sapatnI bhAvake kAraNa indrANIko kaNTaka (kA~TA) ke samAna hogA, yaha bhAva hai| tuma indrANIkI sapatnI ( sauta ) bano, yaha tAtparya hai| isa padyameM romAJcameM kaNTakatvakA Aropa honese rUpaka alaGkAra hai / / 53 // abodhi tatvaM, dahane'nurajyase svayaM khalu kSatriyagotrajanmanaH / vinA tamojasvinamanyataH kathaM manorathaste valate vilAsini ! // 54 // anvayaH he vilAsini ! tattvam abodhi, svayaM dahane anurajyase khalu / kSatriyagotrajanmanaHte manorathaH ojasvinaM taM vinA anyataH kathaM valate? // 54 // vyAkhyA -he vilAsini = he vilAsazIle !, tattvaM = paramA'rthasvarUpaM, tvanmanoratharUpam iti bhAvaH / abodhi=buddham, ki tadityAha-dahana iti ! svayam = Atmanaiva, preraNA'bhAve'pIti bhAvaH / dahane = agnI, anurajyase = anuraktA'si, khalu = nizcayena / dahanA'nurAgaM samarthayate-kSatriyeti / kSatriyagotrajanmanaH = kSatravaMzajAyAH, ojasvikulaprasUtAyA iti bhAvaH / te = tava, manorathaH = abhilASaH, ojasvinaM, = tejasvinaM, taM = dahanaM vinA = antareNa, anyataH = anyatra / kathaM = kena prakAreNa, valate = pravartate, na kathamapIti bhAvaH / / 54 // anuvAda-he vilAsazIle ! paramArthasvarUpa tumhArA manoratha jAna liyA 20 na0 na0 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tuma svayam agnidevameM anurakta ho rahI ho| triyagotrameM utpanna tumhArA abhilASa tejasvI agnidevako chor3akara anyatra kaise pravRtta hogA? ! / 54 / / TippaNa-vilAsini = vilasatIti tacchIlA vilAsinI, tatmabuddhau, "vo kaSalasakatthasrambhaH" isase ghinuNa vi + lasa+ghinuNa ( in + DIpa + su| abodhi = budh + luG / karma meM ) + ta / anurajyase = anu + raja+ laT + zyan + thAs / "aniditAM hala upAdhAyAH kGiti" isase anunAsikakA lopa / kSatriyagotra janmanaH = kSatriyasya gotraM ( pa0 ta. ), tasmit janma yasyAH sA kSatriyagotrajanmA, tasyAH ( vyadhi0 vahu0 / / ojasvinam = ojas+ viniH+ am / anyataH = anyasmin iti anya zabdase "AdyAdibhya upasaMkhyAnam" isase sArvavibhaktika tasi pratyaya / isa padyameM agni bhI ojasvI hai aura tuma bhI ojasvI kSatriyake vaMza meM utpanna ho, ata: donoMke ojasvI ha nese samAgamameM anurUpatA honese tumhArA agnimeM anurAga ucita hai, aisA samarthana karanese vAkyArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai / / 5 // svayakapalyA tanunApazaGkayA tato nivaryaM na manaH kathaMcana / himopamA tasya parIkSaNakSaNe satISu vRttiH zatazo nirUpitAH / / 55 // anvayaH-( he damayanti ! ) ekapalyA tvayA tanutApazaGkayA tato mana kathaMcana na nivartyam / tasya parIkSaNakSaNe satISu himopamA vRttiH zatazoH nirUpitA // 55 // vyAkhyA - ekapatnyA = pativratayA, tvayA = bhaMvatyA, tanutApazaGkayA 3 dehadAhasambhAvanayA, tataH = agneH, manaH = cittaM, kathaMcana = kathaMcanA'pi, na nivartya = na parAvartanIyam / kuta ityAha / tasya = agneH, parIkSaNakSaNe = pAtivratyaparIkSA'vasare, satIpu = patitAsu, sonAdipu vipaye, himopamA tupArasadazI, vRtti:-sthitiH, zatazaH zatakRtvaH, nirUpitA-nirdhAritA / / 55 / / ___ anuvAdaH-( he damayanni ! ) tuma pativratA ho, isa kAraNase tumheM zarIrake dAhakI zaGkA kara agnidevase apane manako nahIM haTAnA cAhie. kyoMki agnidevake parIkSA karaneke avasarameM pativratA striyoMmeM baraphake samAna sthiti saikar3oM bAra dekhI gaI hai / / 55 // TippaNI - ekapalyA = ekaH patiryasyAH sA ekapatnI, tayA ( vahu 0 ) "nityaM saranyAdipu" isa mUtra se nuk aura DIp pratyaya / tanutApazaGkayA = tanostApaH ( pa0 ta0 ) tasya zaGkA, tayA (pa0 t0)| nivartya = ni+ Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH vRt + Nic + yat + su, "aco yat" isase yat parIkSaNakSaNe - parIkSaNasya kSaNaH, tasmin ( Sa. ta0 ) / himopamA-himena upamA ( sAmyam ) yasyAH sA ( vyadhi0 bahu 0 ), zatazaH = zata+ zas / isa padyameM pUrvavAkya ekapatnIpadA'rthahetuka hai isalie padA'rthahetuka kAvyaliGga aura usakA bhI uttaravAkyArtha hetuka honese vAkyArthahetuka kAvyaliGga alaGkAra hai, isa prakAra donoMkA saGkara hai // 55 // sa dharmarAjaH khalu dharmazolayA tvayA'sti cittA'tithitAmavApitaH ? / mamA'pi sAghu pratibhAtyayaM kramazcakAsti yogyena hi yogyasaMgamaH // 56 // anvayaH - ( he damayanti ! ) sa dharmarAjaH dharmazIlayA tvayA cittA'tithitAma avApitaH asti khalu ? mama api ayaM kramaH sAdhu pratibhAti, hi yogyena yogyasaMgamaH cakAsti // 56 // vyAkhyAH-sa = prAsiddhaH, dharmarAjaH = yamaH dharmazIlayA = dharmacAriNyA, tvayA = bhavatyA, cittA'tithitAM = manomocaratvam, avApitaH = prApitaH, asti khalu = vidyate kim ?, kAmitaH kimiti bhAvaH / kramamimaM samarthayate-mama api, ayam = eSaH, kramaH = paripATI, sAdhu = samIcInaM yathA tathA, pratibhAti = parisphurati, hi = yataH, yogyena = aha~Na saha, yogyasaMgamaH = arha. sambandhaH, cakAsti zobhate, ubhayordhArmikatvAditi bhAvaH // 56 // anuvAdaH-( he damayanti ! ) prasiddha dharmarAja ( yama ) ko dharmacAriNI tumane cittakA athiti banA liyA hai kyA ? mujhe bhI yaha krama (pravRtti ) acchA lagatA hai, kyoMki yogyake sAtha yogyakA sambandha zobhita hotA hai // 56 // TippaNI-dharmarAjaH = dharmasya rAjA (Sa0 ta0), dharmazIlayA = dharmazIlayatIti dharmazIlA, tayA, . dharma-upapadapUrvaka-"zIla upadhAraNe" dhAtuse "zI/lakAmibhakSyAcaribhyoNaH'' isa sUtrase Na pratyaya (uppd0)| cittA'tithitAM = cittasya atithitA, tAm ( 10 ta0 ) / avApitaH ava+ Ap + Nic + kta+ su / khalu = "niSaMdhavAkyA'laGkArajijJAsA'nunaye khalu / " ityamaraH / "khalu" zabda yahA~para jijJAsA artha meM hai| yogyasaMgamaH = yogyastha saMgamaH ( pa0 t0.)| cakAsti = cakAs + laT + tip / isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 56 // ajAtavicchedalavaiH smarotsavairagastyabhAsA dizi nirmalaviSi / dhutA'vadhi kAlamamRtyuzaGkitA nimeSavattena nayasva kelibhiH // 57 // Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-(he damayanti ! ) agastyabhAsA nirmalatviSi dizi tena amRtyuzaGkitA ( satI ) ajAtavicchedalavaH smarotsavaiH kelibhiH dhutA'vadhi kAlaM nimeSavat nayasva / / 57 // ___vyAkhyA-agastyabhAsA = agastyadIptyA, nirmalatviSi = ujjvalakAntI dizi = kASThAyAM, dakSiNasyAM dizIti bhAvaH / tena = dharmarAjena saha, amRtyuzaGkitA = maraNazaGkArahitA satI, ajAtavicchedalavaiH = anutpanna viyogalezaH, smarotsavaH kAmasaMbhogaH eva, "smarodbhavaH" iti pAThAntare kAmotpanna rityarthaH / kelibhiH = vinodaH, dhutA'vadhiM = sImArahitaM, kAlaM = samayam, anantakAlam iti bhAvaH / nimeSavat = nimeSatulyaM, nayasvaM = yApaya, varAntarasvIkAra etAdazaM saubhAgyaM na prApsyata iti bhAvaH // 57 // ____ anuvAdaH-(he damayanti ! ) agastya RSike prakAzase nirmala kAntivAlI dizA ( dakSiNa ) meM yamarAjake sAtha maraNakI zaGkAse rahita hotI huI viyogake lezase bhI rahita kAmadevake saMbhogarUpa vinodoMse sImAzUnya kAlako nimeSake samAna vyatIta karo // 57 // TippaNI-agastyamAsA-agastyasya bhAH, tayA (Sa0 t0)| nirmalatviSi% nirgataM malaM yasyAH sA nirmalA ( bahu0), sA tviTa yasyAH sA tasyAm ( bahu0 ) / amRtazaGkitA = zaGkanaM zaGkitam, zaki+kta ( bhAvameM )+su| mRtyoH zaGkitaM (pa0 ta0 ) / avidyamAnaM mRtyuzaGkitaM yasyAH sA (nnybhu0)| ajAtavicchedalavaiH = na jAta: ( n0)| vicchedasya lavaH ( 10 ta0 ) / ajAto vicchedalavo yeSu, taiH (bhu0)| smarotsavaH = smarasya utsavAH, taiH (Sa0 t0)| dhutA'vadhi = dhutaH avadhiH ( antaH ) yasya, tam ( bahu0 ) / nimeSavat = nimeSeNa tulyama, nimeSa+vatiH / nayasva = nI+loT + thAs / dharmarAjako chor3akara anya varake svIkArameM aisA saubhAgya durlabha hai, yaha bhAva hai // 57 // zirISamRdvI varuNaM kimohase payaH prakRtyA mRduvargavAsavam ? / vihAya sarvAn vRNute sma kiM na sA nizA'pi zItAMzumanena hetunA // 58 / / anvayaH-( he damayanti ! ) ( atha vA) zirISamRdvI ( tvam ) paya:prakRtyA mRduvargavAsavaM varuNaM Ihase kim ? ( tathA hi ) sA nizA api anena hetunA sarvAn vihAya zItAM'zuM na vRNate sma kim ? // 8 // Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 309 vyAkhyA-( atha vA ) zirISamRdvI = zirISakomalA, tvamiti zeSaH / payaHprakRtyA = jalasvabhAvena, mRduvargavAsavaM = komalasamUhendra, varuNaM = pazcimadikpAlam, Ihase kim icchasi kim ?, dRSTAntenAmumarthamupapAdayati-vihAyeti / sA = mRdusvabhAvA, nizA api = rAtriH api, anena = mRdusvabhAvatvena eva, hetunA = kAraNena, sarvAn = sakalAn, tIkSNAn sUryAdIniti bhAvaH / vihAya = tyaktvA, zItAM'zuM = candramasaM, na vRNute sma kiM = na svIkurute sma kiM, vRNute eveti bhAvaH // 58 // anuvAdaH-(he damayanti ! ) atha vA zirISake phUlake samAna komalAGgI tuma jalake svabhAvase komala padArthoMke indra aryAt zreSTha varuNadevako cAhatI ho kyA ? rAtri bhI komala svabhAva honese saba ( sUrya Adi ) ko chor3akara candrako hI varaNa nahIM karatI hai kyA ? // 58 // TippaNI-zirISamRdvI = zirISam iva mRdvI ( upamAna0 karma0 ) payaH - prakRtyA = payasa prakRtiH, tayA ( 10 ta0 ) / varuNakA jalamaya zarIra honese aisA kahA gayA hai| mRduvargavAsavaM = mRdUnAM vargaH ( 0 ta0), tasmin vAsavaH, tam ( sa0 t0)| Ihase = Iha+ laT +thAs / anena hetunA = "sarvanAmna. stRtIyA ca" isa sUtrase tRtIyA / zItAM'zuM = zItA aMzavo yasya saH, tam (bahu0 ) isa padyameM dRSTAnta alaGkAra hai / / 58 // asevi yastyaktadivA divAnizaM zriyaH priyeNA'naNurAmaNIyakaH / sahA'munA tatra payaH payoniSo kRzopari ! kroDa yathAmanoravam // 59 / / anvayaH-he kRzodari ! anaNarAmaNIyaka: yaH tyaktadivA zriyaH priyeNa divAnizam asevi / tatra payaHpayonidhau amunA saha yathAmanorathaM krIDa / / 59 // vyAkhyA--he kRzodari = he damayanti !, anaNarAmaNIyakaH= atiramaNIyaH, yaH = payaHpayonidhiH ( kSIrasAgaraH ), tyaktadivA = tyaktasvargeNa, zriyaH = lakSmyAH , priyeNa - vallabhena, nArAyaNeneti bhAvaH / divAnizaM = rAtrindivam, asevi = sevitaH / tatra = tasmin, payaHpayonidhI = kSIrasAgare, amunA saha = varuNena samaM, yathAmanoratham = abhilASA'nusAraM, krIDa = krIDAM kuru, lakSmInArAyaNavaditi bhASaH // 59 // anuvAdaH - he kRzodari ! atyanta sundara jisa kSIrasamudrakA svargako bhI chor3akara nAgayaNane dina-rAta Azraya liyA, usa samudra meM varuNadevake sAtha tuma icchAke anusAra krIDA kro|| 59 // Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-kRzodari = kRzama udaraM yasyA: sA, tatsambuddho ( bahu0 ) / anaNurAmaNIyakaH = na aNu ( nny0)| ramaNIyasya bhAvaH rAmaNIyakam ( ramaNIya + vuJ ) / anaNu rAmaNIyakaM yasya saH ( bahu0 ) / tyaktadivA = tyaktA dyauryena, tena (bahu0 ) / divA ca nizA ca divAnizam (samAhAradvandvaH ) "kAlA'dhvanoratyantasaMyoge" isa sUtrase kAlake atyantasaMyogameM dvitIyA / asevi - seva + luG ( karmameM / + t|. payaHpayonidhau = payasAM nidhiH (Sa0 ta0 ) / payasaH payonidhiH, tasmin (10 ta0 ) / yathAmanorathaM = manoratham anatikramya ( avyayIbhAva0 ) / krIDa = krIDa+ loT + sip / he damayanti / tuma kSIrasamudrameM lakSmInArAyaNake samAna varuNadevake sAtha krIDA karo yaha bhAva hai // 59 // iti sphuTaM tadvacasastadArAtsuraspahAropaviDambanAdapi / karA'GkasuptakakapolakarNayA zrutaM ca tadbhASitamazrutaM ca tat / / 60 // anvayaH -- iti sphuTaM tat tadbhASitaM tadvacasaH AdarAt suraspRhA''ropaviDambanAt api karA'GkasuptakakapolakarNayA tayA zrutam azrutaM ca / / 60 / / vyAkhyA- iti = itthaM, sphuTa = spaSTA'rtha, tat = pUrvoktaM, tadbhASitaM = nalavAkyaM, tadvacasaH = nalavAkyasya, AdarAt = sammAnAt, anurAgAditi bhaavH| suraspRhA''ropaviDambanAt api = devA'bhilASarUpaNaparihAsAt api, karA'GkasuptakakapolakarNayA = hastotsaGgavizrAntakagaNDazrotrayA, tayA = damayantyA, zrutam = AkaNitam, azrutaM ca = anAkaNitaM ca // 6 // __ anuvAda:- isa prakAra spaSTa arthavAle nalake vAkyako unake vacanake anurAgase aura indra Adi devatAoMmeM abhilASake Aropake parihAsase bhI eka hAthapara eka kapola aura karNako rakhanevAlI damayantIne sunA aura nahIM sunA bhI / / 60 // TippaNI- tadbhASitaM = tasya bhASitam ( Sa0 ta0 ) / tadvacasaH = tasya vacaH, tasya (Sa0 ta0 ) / sambandhasAmAnyameM SaSThI / suraspRhA''ropaviDambanAt = sureSu spRhA ( sa0 ta0 ), tasyA Aropa: (10 ta0 ), tasya viDambanaM, tasmAt (Sa0 ta0) / karA'GkasuptakakapolakarNayA = karasya aGkaH ( Sa0 ta0 ), tasmin suptam ( sa0 t0)| kapolau ca kau~ ca kapolakarNama, "dvandvazca prANitUryasenA'GgAnAm" isa sUtrase prANyaGga honese samAhArameM dvandva / karA'suptam ekaM kapolakarNaM yasyAH, tasyA ( bahu0 ) / damayantIne indra Adi deva Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 311 tAoMmeM abhilASakA Aropa karanese karatalase eka kAnako AcchAdita kara aura nalake anurAgase eka hI kAnase nalakA vAkya sunA, donoM kAnoMse nahIM, yaha bhAva hai| eka kapolakA AcchAdana cintAke kAraNase hai| isa padya meM yathAsaMkhya alaGkAra hai / / 60 // cirAdanadhyAyamavAGmukhI mukhe tataH sma sA vAsayate dmsvsaa| kRtA''yatazvAsavimokSagA'tha taM kSaNAd babhASe karuNaM vicakSaNA // 61 // anvayaH-tataH sA damasvasA avAGmukhI mukhe cirAt anadhyAyaM vAsayate, sma / atha vicakSaNA sA kRtA''yatazvAsavimokSaNA ( satI) taM kSaNAt karuNaM babhASe / / 62 / / vyAkhyA - tataH = nalavAkyA'nantaraM, sA prasiddhA, damasvasA = damayantI, avAimukhI = adhomukhI satI, cintayeti zeSaH / mukhe = vadane, cirAt = ciraM, bahukAlaM yAvaditi bhAvaH / anadhyAyaM = maunaM, vAsayate sma = vAsitavatI, muharta tUSNIM babhUveti bhAvaH / atha = anantaraM, vicakSaNA = vaktrI, sA = damayantI. kRtA''yatazvAsavimokSaNA = vihitadIrghaniHzvAsatyAgA = dIrgha niHzvasyeti bhAvaH / taM = nalaM, kSaNAt = kSaNaM vilambyetyarthaH / karuNaM = dInaM yathA tathA, babhASe = bhASitavatI / / 61 / / - anuvAda:--taba damayantIne namramukha hokara bahuta samayataka mauna dhAraNa kiyA / anantara bhASaNa karanevAlI ve lambA zvAsa chor3akara nalase kucha vilamba kara dInatApUrvaka kahane lagIM // 61 // TippaNI-damasvasA=damasya svasA (pa0 t0|| anadhyAyam = adhIyate'sminiti adhyAyaH, adhi+ i +ghaJ, 'adhyAyanyAyodyAvasaMhArAzca" isa satrase nipAtana / adhyAyasyA'bhAva: anadhyAyam ( arzabhAvameM avyayIbhAva ) / vAsayate sma = vasa + Nic+laT +ta, "sma" ke yogameM bhUtakAlameM laT / "Nicazca" isase Atmanepada / vicakSaNA = vicaSTa- iti vi+cakS +yuc + TAp + su. "anudAttetazca halAdeH" isase yuca . ( ana ) / kRtA''yatazvAsavimokSaNA = AyatazcA'sau zvAsaH ( ka. dhA0 ), tasya vimokSaNam (50 ta0 ) / kRtam AyatazvAsavimokSaNaM yayA sA ( bhu0)| kSaNAt = kSaNaM vilambya, lyapake lopa meM paJcamI / mauna, dIrghazvAsatyAga aura avAGmukhatva ye saba cintAke anubhAva ( kArya ) svarUpa haiM // 61 // Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vibhinvatA duSkRtinI mama zruti digindradurvAcikasUcisaJcayaH / prayAtajIvAmiva mAM prati sphuTaM kRtaM svayA'pyantakabUtatocitam // 12 // anvayaH- ( he mahodaya ! ) duSkRtinIM mama zruti digindradurvAcikacisaJcayaH vibhindatA tvayA api prayAtajIvAm iva mAM prati sphuTam antakadUtatocitaM kRtam // 62 // vyAkhyA - duSkRtinI = duSkarmakAriNI, mama, zruti = kaNaM, digindradurvAcikasUcisaJcayaH = indrAdidikpAladuSTasandezarUpakaNTakA'grasamUhaiH, vibhindatA = vidArayatA, tvayA api = nalAkRtinA sundareNa bhavatA api, prayAtajIvAm iva = gatajIvanAM, pretAm iva, mAM prati, sphuTaM = vyaktaM yathA tathA, antakadUtatocitaM = yamadautyayogyaM, karmeti zeSaH, kRtaM = vihitam / pativratAnAM kRte parapuruSavArtA'pi yamayAtanAyA nA'tiricyata iti bhAvaH // 62 // ___ anuvAdaH--(he mahodaya ! ) duSkarma karanevAle mere kAnako indra Adi dikpAloMke duSTasandezarUpa sUiyoMse bhedana karanevAle Apane bhI mRtasadRza mere prati spaSTa rUpase yamarAjake dUtabhAvakA ucita karma kiyA hai / 62 / / TippaNI-digindradurvAcikasUcisaJcayaH = dizAm indrAH (Sa0 ta0 ) / duSTAni vAcikAni (gti0)| digindrANAM durvAcikAni (10 ta0 ) tAni eka sUcayaH ( rUpaka0), tAsAM saJcayAH, taiH (10 t0)| vibhindatA=vibhina. ttIti vibhindan, tena, vi+bhid+laT ( zatR )+ttaa| prayAtajIvAM = prayAtaH jIvaH ( jIvanam ) yasyAH sA, tAm (bhu0)| antakadUtatocitat = anta. kasya dUtatA (pa0 ta0), tasyA ucitam (10 ta0 ) / pativratA striyoM ke lie parapuruSoMkI vArtA bhI yamayAtanAse adhika nahIM hotI hai ? ( hotI hI hai)| isa padyameM rUpaka aura utprekSA alaGkArakI saMsRSTi hai / / 62 // ... svadAsyaniryanmadalokaduryazomasomayatvAllipirUpabhAgiva / / zruti mamA'vizya bhavadurakSaraM sRjatyadaH koTavadutkaTA rujaH // 63 / / anvayaH- (he mahodaya ! ) tvadAsyaniryanmadalIkaduryazomasImayatvAt lipirUpabhAk iva adaH bhavaddurakSaraM kITavat mama zrutim Avizya utktt| runaH sRjati // 63 // - vyAkhyA --tvadAsyaniryanmadalIkaduryazomasImayatvAt = bhavadAsyanirgacchanmamithyAbhUtaduSkIrtimaSIpracuratvAt, lipirUpabhAk iva = livyakSaratAM prAptam iva, sthitamiti zeSaH / adaH = idaM, bhavadurakSaraM = tvadurvAkyaM, kITavat = Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sarga: 313 daMzAdijantuvat mama, zruti = karNam, Avizya =pravizya, utkaTAH = duHsahAH, rujaH = pIDAH, sRjati = janayati // 63 // - anuvAdaH-(he mahodaya ! ) Apake mukhase nikalI huI merI mithyA duSkIrtirUpa masI ( syAhI ) se pracura honese mAnoM lipike akSarabhAvako prApta yaha ApakA durvAkya daMza Adi kIr3eke samAna mere kAnameM ghusakara asahya pIDA kara rahA hai / / 63 // TippaNI-tvadAsyetyAdiH = tava Asyam ( Sa0 ta0 ) / tvadAsyAt niryat (pa0 ta0 ) duSTaM yazaH ( gati0 ) / alIkaM ca tat duryazaH ( ka0 dhA0 ) / mama alIkaduryazaH ( Sa0 ta0 ) / tvadAsyaniryacca tat madalIkaduryazaH (ka0 dhA0), tadeva masI ( rUpaka0 ), sA pracurA yasmistat tvadAsyaniryanmadalIkaduryazomasImayam, tvadAsya-masI + mytt+su| tasya bhAvaH tattvaM, tasmAta (tvapratyaya ) / lipirUpabhAka = lipe rUpaM ( Sa0 ta0 ), tad bhajatIti, lipirUpa+ bhaj +NviH (upapada0)+ su / bhavadurakSaraM duSTam akSaraM ( gati0 ), jAtimeM ekavacana / bhavato dUrakSaram (10 ta0) Avizya = AG+viz + ktvA ( lyap ) / isa padyameM rUpaka, utprekSA aura upamA inakA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 63 // tamAlirUce'tha vidarbhajeritA "pragADhamaunavratayakayA skhii| apAM samArAdhayatIyamanyayA bhavantamAha sma rasajJayA mayA // 64 // anvaya:--atha vidarbhajeritA AliH tam Uce-(he saumya ! ) iyaM sakhI pragADhamaunavratayA ekayA rasajJayA apAM samArAdhayati, ( ataH ) mayA anyayA rasajJayA bhavantam Aha sma // 64 // __vyAkhyA--atha = bhaimIvAkyA'nantaraM, vidarbhajeritA = vaidarbhIpreritA, Ali: = sakhI, taM = nalama, Uce = jagAda ( he saumya ! ), iyam = sannikRSTasthA, sakhI = vayasyA, damayantI, pragADhamaunavratayA = dRDhamunivratayuktayA, ekayA, rasajJayA = jihvayA, apAM-lajjAM, samArAdhayati = bhajate, ataH mayAmadrapayA, anyayA = aparayA, rasajJayA = jihvayA, abhilASA'bhijJayA ca, bhavantaM = tvAm, Aha sma-kathayati / anantaravAcyaM, mayA-madrUpayA, rasajJayA = jihvayA, nalA'nurAgA'bhijJayA ca, bhavantaM = tvAm, Aha sma = kathitavatI, lajjayA svayaM vaktumazaktA satI manmukhena vaktIti bhAvaH // 64 // Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anuvAdaH-taba damayantIse prerita sakhIne kahA--( he saumya ! ) ye hamArI sakhI ( damayantI ) pragADha maugavata lenevAlI eka rasajJA ( jIbha ) se lajjAkI ArAdhanA karatI haiM (mauna letI haiM ) mere svarUpa dUsarI rasajJA( jIbha vA nalake anurAgako jAnanevAlI ) se unhoMne Apako kahA hai // 64 / / TippaNI-- vidarbhajeritA = vidarbhajayA IritA ( tR0 ta0 ) / pragADhamaunavratayA = pragADhaM maunam eva vrataM yasyAH sA (bahu.), tayA / rasajJayA = rasaM jAnAtIti rasajJA, tayA, rasa+jJA+ ka ( upapada0), TAp +ttaa| samArAdhayati = sam + AG + rAdha+ Nic+laT + tip / lajjAse svayam kahane ke lie asamartha hokara damayantI mere dvArA apanA bhAva prakAzita karatI haiM, yaha bhAva hai / / 64 // tacituM saMvaraNasna jA napaM svayaMvaraH saMbhavitA parevi / mamA'subhirgantumanAH puraHsaraistadantarAyaH punareSa vAsaraH / / 65 / / anvayaH--(he mahodaya ! ) mama saMvaraNasrajA taM napam acitUM paredyavi svayaMvara: saMbhAvitA / puraHsaraiH mama asubhi: gantumanA: eSa vAsaraH punaH tadantarAyaH / / 65 // . vyAkhyA -- sakhI svayameva damayantI bhUtvA''ha- tamityAdi / mama, saMvaraNasajA = svIkaraNapuSpamAlayA, taM=pUrvoktaM, nRpaM = rAjAnaM nalam, acituM = pUjayita, paredyavi = pare'hani, svayaMvaraH = svayaMvarotsavaH saMbhavitA = saMbhaviSyati, kintu, puraHsaraiH = agrasaraH, mama, asubhiH = prANaH saha, gantumanA: = gantukAmaH, prANAnAdAya gantukAma iti bhAvaH / eSaH = ayaM, vAsaraH punaH divasastu, tadantarAyaH = svayaMvaravighnaH, dinamAtravilambo'pi duHsaha iti bhAvaH / / 65 / / ___ anuvAdaH - ( he mahodaya ! ) mere varaNakI mAlAse rAjA nalakI pUjA karaneke lie dUsare dina ( kala ) svayaMvara hogA kintu pahale hI jAnevAle mere prANoMko lekara jAnekI icchA karanevAlA yaha dina to vighnasvarUpa ho rahA TippaNI - saMvaraNamrajA-saMvaraNamrajA mrak, tayA ( pa0 ta0) / acitum = arca + tumun / paredyavi = "sadyaHparut" ityAdise nipAtana / saMbhavitA = saM+bhU + luTa + tip / puraHsaraiH - puraHsarantIti puraHsarAH, taH, purasa + nR + Ta ( upapada0 )+bhisa / "purograto'greSu sate:" isa sUtrase Ta pratyaya / Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 315 gantumanA: = gantuM mano yasya saH ( bahu0 ), "tuM kAmamanasorapi" isase makArakA lopa / tadantarAya: = tasya antarAyaH (10 ta0), "vighno'ntarAyaH pratyUhaH" ityamaraH / eka dinakA vilamba atyanta duHsaha pratIta ho rahA hai, yaha bhAva hai / isase autsukya pratIta hotA hai / / 65 // tadya vizramya dayAlureSi me, dinaM ninISAmi bhvdvilokinii| nakhaH kilA''khyAyi vilikhya pakSiNA taveva rUpeNa samaH sa matpriyaH // 66 // anvayaH-- ( he mahodaya ! ) tat adya vizramya me dayAluH ? edhi, bhavadvilokinI ( satI ) dinaM ninISAmi; sa matpriya: pakSiNA nakhai: vilikhya tava eva rUpeNa samaH AkhyAyi kila / / 66 / / vyAkhyA--tata = tasmAta autsukyAta, adya = asmin dine, vizramya = vizramaM kRtvA, me = mama, dayAluH = kRpAluH, edhi = bhava, tannivAsasya phalamAha-dinamiti / bhavadvilokinI = tvadvilokanazIlA satI, dinaM = divasa, ninISAmi = netum icchAmi / madarzanAtkathaM te dinanayanamityAzaGkayAhanakhairiti / saH = pUrvoktaH, matpriyaH = madvallabhaH, nala iti bhAvaH / pakSiNA = vihagena, haMsena iti bhAvaH / nakhaH = nakhaH, vilikhya = vilekhanaM kRtvA, tava eva = bhavata eva, rUpeNa = AkAraNa, samaH = sadRzaH, AkhyAyi = AkhyAtaH, kila = khalu / atastvadarzanAdivasaM yApayiSyAmIti bhAvaH / / 66 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) usa kAraNase Aja vizrAma karake mujhapara dayAlu hoM / maiM Apako dekhatI huI dina bitAnA cAhatI huuN| mere pyAre una nalako pakSI haMsane nAkhUnoMse likhakara Apake hI AkArake samAna vatalAyA thA / / 66 / / TippaNI-vizramya = vi+zrama+ktvA ( lyap ) / dayAluH = daya+ Aluc+su / edhi = as + loT + sip / bhavadvilokinI-bhavantaM vilokate tacchIlA, bhavat +vi+loka+NiniH (upapada0) + GIp + su / ninISAmi nI+ san + laT + mip / matpriyaH = mama priyaH (10 t0)| vilikhya = vi + likha+ ktvA. ( lyap ) / AkhyAyi = Ai+khyA + luG ( karmameM )+ ta // 66 // dRzordvayo te vidhinA'sti vaJcitA, mukhendulakSmoM tava yanna vokSate / asAvapi zvastadimAM nalA''nane vilokya sAphalyamupaitu janmanaH / / 67 // Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-adyeha sthitau tavA'pi sAphalyaM syAdityAha-dRzoriti / (he saumya ! ) vidhinA te dRzoH dvayI vaJcitA asti, yat tava mukhendulakSmI na vIkSate / tat aso api zvaH imAM nalA''nane vilokya janmasAphalyam upatu // 67 // ____ vyAkhyA-vidhinA = sraSTrA, te = tava, dRzoH = netrayoH, dvayI = dvitayI, dugdvayIti bhAvaH / vaJcitA = pratAritA, viphalIkRteti bhAvaH / asti = vartate. yat = yasmAddhetoH, tava = bhavataH, mukhendulakSmI = vadanacandrazobhAM, na vIkSate = na pazyati, tvadradvayIti shessH| svamukhasya svacakSuNa draSTumazakyatvAditi bhAvaH / tat = tasmAtkAraNAt, aso apitvadradvayI api, zvaH-pare'hani, imAM = tvanmukhalakSmI, nalA''nane naiSadhamukhe, vilokya = dRSTavA, janmasAphalyaM = jananasaphalatAm, upatu = prApnotu // 67 // __ anuvAdaH-(he saumya ! ) brahmAjIne Apake donoM netroMko niSphala kara diyA hai jo ki ye Apake mukhacandrakI zobhAko nahIM dekhate haiM / isa kAraNase ve bhI kala Apake mukhakI zobhAko nalake mukhameM dekhakara janmakI saphalatAko prApta kreN|| 67 // TippaNI-mukhendulakSmI =mukham induriva ( upamita0 ) / mukhendo: lakSmIH pAm (Sa0 t0)| vIkSate = vi + IkSa + laT + ta / nalA''nane = nalasya AnanaM, tasmin (Sa0 t0)| vilokyavi + lok + ktvA ( lyap ) / janmasAphalyaM = janmanaH sAphalyaM, tat (pa0 t0)| isa padyameM dUtameM devabuddhise itamukhalakSmI aura nalamukhalakSmImeM bheda honepara bhI abhedakI uktise atizayokti alaGkAra hai // 67 // mamaiva pANIkaraNe'gnisAkSika prasaGgasampAditamaGga! saMgatam / na hA ! sahA'dhItidhRtaH spRhA kathaM yavA''ryaputrIyamajayamajitum ? // 68 // anvayaH- aGga ! mama pANaukaraNe eva agnisAkSika prasaGgasaMpAditam, AryaputrIyam ajayaM saMgatam ajituM sahA'dhItidhRtaH tava spRhA kathaM na hA / / 68 / / ___ vyAkhyA--he aGga = he mahodaya , mama = kumAryAH, pANIkaraNa eva = pANigrahaNa eva, agnisAkSikam agnisAkSikaM yathA tathA, vivAhA'gnisannidhau eveti bhAvaH / saMgataM = maitraM, nalena saheti zeSaH / prasaGgasampAditaM = svayaMvarA' vasarasampAditaM, syAt, AryaputrIyaM = nalIyam, ajayaM = sthira, saMgataM = sakhyam, ajituM = sampAdayituM, sahA'dhItivataH = tulyarUpatAdhAriNaH, tava = bhavataH, Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 317 spRhA = abhilASaH, kathaM = kena prakAreNa, na = no vartate / hA-viSAdaH, sarvathA spRhaNIyA tatsaGgatiriti bhAvaH // 68 / / anuvAdaH-he mahodaya / mere pANigrahaNa ( vivAha ) meM hI vivAhake agnike samIpa svayaMvarake avasarapara sampAdita nalakI sthira mitratAkA upArjana karaneke lie nalake tulya rUpavAle Apako abhilASa kyoM nahIM hotA hai ? hAya ! // 6 // TippaNI - pANIkaraNe = "nityaM haste pANAvupayamane" isa sUtrase "pANo" zabdakI gatisaMjJA honese "kugatiprAdayaH" isase samAsa / agnisAkSikam - agniH sAkSo yasmin, tat (bahu0 ) / prasaGgasampAditaM = prasaGgAt sampAditam (10 ta0 ), tat / AryaputrIyam = AryA ca Aryazca AyauM "pumAstriyA" isase ekazeSa / "AyauM" kahanese zvazra aura zvazurakA bodha hotA hai| AryayoH putraH (Sa0 ta0 ), patirityarthaH / Aryaputrasya idam AryaputrIyam "vRddhAcchaH" isa sUtrase cha ( Iya ) pratyaya + su / ajayam =na jIryatIti, nan +jaS + yat + su, "ajayaM saMgatam" isase nipAta / ajitum = ajaM+tumun / sahA'dhItidhRtaH = sahA'dhIti dhArayatIti sahA'dhItidhRt, tasya, sahA'dhIti + dhRJ + Nic + kvip (upapada0) + Gas / rAma aura sugrIvake samAna nalake sAtha ApakI mitratA sarvathA spRhaNIya hai yaha bhAva hai / / 68 // digozvarA'thaM na kathaMcana tvayA kavarthanIyA'smi kRto'yamaJjaliH / prasadyatAM nA'dya nigAghamodRzaM dadhe dRzo bASparayA''spade bhRzam / 69 // anvayaH--(he mahodaya ! ) tvayA asmi digIzvarA'thaM kathaMcana na kadarthanIyA, ayam aJjaliH kRtaH prasadyatAm / adya IdRzaM na nigAdyaM, bhRzaM bApparayA''spade dRzau dadhe // 69 // vyAkhyA-tvayA = bhavatA, asmi = ahaM, digIzvarA'rtha = mahendrAdidikpAlA'rtha, kathaMcana = kenA'pi prakAreNa, na kadarthanIyA = na pIDanIyA, ayam = eSaH, aJjali: = saMyutakarapuTaH, kRtaH = vihitaH / tvAM prArthaya iti bhAvaH / prasadyatAM = prasannena bhuuytaam| adya = adhunA, IdRzam = etAdRzaM, digIzasandezavAkyamiti bhAvaH / na nigAdyaM = no vAcyaM, bhRzam = atyarthaM, bASparayA'spade = azrUvegA''zrayabhUte, dRzo = netre, dadhe = dhArayAmi, rodi. mIti bhAvaH / naivaM duHkhAkartumucitamiti bhAvaH // 69 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) tumheM mujhako indra Adi dikpAloMke lie kisI taraha bhI pIDA nahIM denI cAhie / yaha maiM hAtha jor3atI hUM, prasanna hoo| Aja Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tumheM aisA nahIM kahanA cAhie, maiM A~khoMko A~suoMse bharatI hU~ ( rotI TippaNI--digIzvarA'rtha = dizAm IzvarAH (Sa0 ta0 ), digIzvarebhya idaM, "caturthI tadarthAthaMbalihitasukharakSitaH" "arthena nityasamAso vizeSyaliGgatA ceti vaktam" inase ( ca0 ta0 ), prasadyatA = pra + sad + loT (bhAvameM ) + ta / nigAdyaM = nigadituM yogyam, "gadamada0" ityAdi satrameM anupasarga gada dhAtuse yatkA vidhAna honese "RhalorNyat" isase Nyat + suH / bASparayA''spare = bASpasya rayaH (10 ta0 ), tasya Aspade, te ( Sa0 ta0 ) / "AspadaM pratiSThAyAm" isase "Aspada" zabdakA suTake sAtha nipAtana / isa prakAra Apako mujhe duHkhita nahIM karanA cAhie yaha bhAva hai| isa padyameM bhAvodaya alaGkAra hai // 69 // vRNe vigozAniti kA kathA ? tathA tvayoti nekSe nalabhAmapohayA / satIvrate'gno tRNayAmi jIvitaM smarastu ki vastu tadastu bhasma yaH // 7 // anvayaH-(he mahodaya ! ) digIzAna vaNe iti kA kathA ? nalasya bhAm api tvayi iti tathA IhayA na IkSe / satIvrate agnI jIvitaM tRNayAmi, smarastu ki vastu astu? yaH bhasma / / 7 / / vyAkhyA-digIzAn = indrA''didikpAlAn, vRNe = svIkaromi, iti = itthaM, kA kathA = kA vArtA ? atyantama'sambhAviteti bhAvaH / nalasya = naiSadhasya mapriyasyeti bhAvaH / bhAM = kAntim, api, tvanniSThAmiti shessH| tvayi = bhavati, parapuruSe iti bhAvaH, sthite iti zeSaH / iti = hetoH, tathA IhayA = tAdRganurAgeNa, na IkSa = na avlokyaami| nanvevamindrAdidikpAlatiraskaraNe balavadvirodha ItyAzaGkayA''ha-satIvata iti / satIvrate = pAtivratya eva, agnau = anale, jIvita = jIvanaM, tRNayApi = tRnniikromi| jIvananirabhi. lASANAM pativratAnAM na kutazcidbhayamiti bhAvaH / smarabhayaM tu durApAstamityAha smarastviti / smarastu = kAmadevastu, kiM vastu astu = kaH padArthoM bhavat ? na ko'pIti bhAvaH / kutaH ?-- yaH, smaraH = kAmadevaH, bhasma = bhasmIbhUtaH, bhasmIbhUtaH smaraH pativratAnAM kiM kariSyatIti bhAvaH / / 70 // anuvAda:-( he mahodaya ! ) maiM indra Adi dikpAloMko varaNa karUMgI yaha kyA bAta hai ? nalakI kAnti bhI tuma parapuruSameM usa prakArase anurAgapUrvaka nahIM Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 319 dekhatI huuN| pAtivratyarUpa agnimeM jIvanako tRNake samAna banAtI huuN| kAmadeva to kyA vastu hai ? jo ki bhasma ho gayA hai / / 70 // TippaNI-digIzAn = dizAm IzAH, tAn ( pa0 ta0 ), satIvrate = satyA taM, tasmin ( 10 ta0 ) / tRNayAmiH = tRNaM karomi, tRNa+Nic + laT + mipa / pAtivratyameM tatpara pativratAeM kisIko bhI paravAha nahIM karatI haiM, yaha bhAva hai| isa padya meM rUpaka alaGkAra hai / / 7 / / nyavezi ratnatritaye jinena yaH sa dharmacintAmaNijjhito yyaa| kapAlikopAnalabhasmanaH kRte tadeva bhasma svakule stataM tayA // 71 / / anvayaH-( he somya ! ) yo dharmacintAmaNiH jinena ratnatritaye nyavezi, sa yayA kapAlikopA'nalabhasmanaH kRte ujjhita:, tayA tadeva bhasma svakule stRtam / / 7H // vyAkhyA--ya: prasiddhaH, dharmacintAmaNiH = dharmarUpaH cintAmaNiH, jinena = ahaMtA, ratnatritaye = sadRSTi-sajjJAnasadvRttanAmake, ratnatraye, atha vA-jinena= vRddhadevena, ratnatritaye = samyagdarzana-samyagajJAna-samyakcaritranAmake, ratnatraye, nyavezi = nivezitaH, saH = tAdRzo dhacintAmaNiH, yayA = striyA, kapAlikopA'nalabhasmanaH = harakrodhA'gnibhasmarUpasya, kAmasyetyarthaH, kRte = nimitte, ujjhitaH = tyaktaH, tayA = tAdRzyA dharmatyAgakA striyA, tadeva = tad eva, bhasma = bhasitaM, svakule = nijavaMze, stRtaM = vistRtam / kAmA'ndhatayA caritra. tyAginyA striyA svakulameva bhasmasAtkRtaM bhavediti bhAvaH / ato nalaparAyaNAyA mamA'gra indrAdidevAnAM nAmagrahaNamapi na kartavyamiti damayantyAkRtam / / 71 / / ___ anuvAda:-(he saumya !) jisa dharmarUpa cintAmaNi (ratna) ko jina (arhan) ne sadaSTi, sajjJAna aura saccaritra nAmake tIna ratnoM meM athavA jina (bRddha deva)ne samyagdarzana, samyagajJAna aura samyakcaritra nAma ke tIna ratnoMmeM rakhA hai, vaise dharmarUpa cintAmaNiko jisa strIne mahAdevake kopAgnike bhasmarUpa kAmadevake lie chor3a diyA hai usa strIne usa bhasmako apane kula meM phailA diyA hai / / 71 / / TippaNI-dharmacintAmaNiH = cintApUrako maNiH cintAmaNiH ( madhyama samAsaH ) / dharma eva cintAmaNiH ( rUpaka0 ) / jinena = "jinorhati ca vuddhe ca puMsi syAjjitvare vissu|" iti medinI / ratnatritaye = ratnAnAM tritayaM, tasmin (pa0 ta0 ) / sadRSTijJAnavRttAni dharma dharmezvarA viduH / " iti jainaparibhASA / nyavezi = ni+viz + Nic+luG ( karmameM ) + ta / kapAli. Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam / kopA'nalabhasmanaH = kopa eva anala: ( rUpaka0 ), tasya bhasma (Sa0 ta0 ) / kapAlinaH kopA'nalabhasma, tasya (Sa0 ta0 ) / kRte = yaha avyaya hai| svakule - svasya kulaM, tasmin (Sa0 t0)| stRtaM = stR+kta+su / kAmA'ndha hokara caritratyAga karanevAlI strIne apane kulako jalA diyA hai, yaha bhAva hai| nalameM parAyaNa mere sAmane indra Adi dikpAloMkA nAmagrahaNa bhI nahIM karanA cAhie, yaha tAtparya hai // 71 // nipIya pIyUSarasaurasIrasau giraH svakandapaMhutA'zanA''hutIH / kRtA'ntadUtaM na tayA yayoktiM kRtAntameva svamamanyatA'dayam // 72 // anvayaH-asau pIyUSarasaurasIH svakandarpahutA'zanA''hutIH giro nipIya svaM tayA yathoditaM kRtA'ntadUtaM na, adayaM kRtA'ntam eva amanyata / / 72 // vyAkhyA-asau = nalaH, pIyUSarasaurasI: = amRtarasatanUjAH, amRtarasasadazI, matimadhurA iti bhAvaH, svakandarpahutAzanA''hutIH = nijakAmA'gnyAhutisadazIH, nijakAmA'naloddIpikA iti bhAvaH / giraH = bhaimIvAkyAni, nipIya = sapraNayamAkaNyeti bhAvaH / svam = AtmAnaM, tayA = bhaimyA, yatho. ditaM = yathoktaM, tadanatikramaNeneti bhAvaH / kRtA'ntadUtaM = yamasandezaharaM, na = na amanyata, kintu adayaM = nirdayaM, kRtA'ntam eva = yamarAjam eva, amanyata = jJAtavAn // 72 // anuvAdaH-nalane amRtarasake sadRza adhika madhura aura apane kAmA'gniko uddIpta karanevAlI damayantIkI vANIko sunakara apaneko. damayantIkI uktike anusAra yamadUta nahIM, nirdaya yamarAja hI mAnA // 72 // ___ TippaNI-pIyUSarasaurasI: = urasA nirmitA aurasyaH, uras zabdase "uraso'N ca" isa sUtrase aN pratyaya aura strItvavivakSAmeM ddiip| pIyUSasya rasaH (Sa0 ta0 ), tasya aurasyaH, tA: (10 ta0 ) / svakandarpahutA'zanA''hutI: = svasya kandarpaH (10 ta0 ), sa eva hutA'zanaH ( rUpaka0 ), tasya AhutayaH, tAH (pa0 ta0 ) / yathoditam = uditam anatikramya ( avyayIbhAva0 ) / adayam =avidyamAnA dayA yasya saH, tam (nabahu0 ) kRtA'ntaM = kRta: anto yena, tam (bahu0) / "kRtA'nto yamunAbhrAtA zamano yamarAD yamaH / " ityamaraH / amanyata = mana + laG + ta / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai / / 72 / / / sa bhinnamarmA'pi tadAtikAkubhiH svadUtadharmAnna virantumehata / zanairazaMsannibhRtaM vinizvasan vicitravAkcizikhaNDinandanaH / / 73 // Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH anvayaH-vicitravAkcitrazikhaNDinandanaH sa tadArtikAkubhiH bhinna marmA api svadUtadharmAt virantuM aihata, ( kintu ) nibhRtaM vinizvasan zanaH azaMsat // 73 // vyAkhyA-vicitravAkcizikhaNDinandanaH = vicitravAci ( anekaprakAravacane ) citrazikhaNDinandanaH ( bRhaspatiH ), saH = nala:, tadArtikAkubhiH = damayantIpIDAkaruNoktibhiH, bhinnamarmA api - vidIrNahRdayaH api, svadUtadharmAt nijasandezaharA''cArAt, virantuM = nivartitum, na aihata = na aicchat, kintu nibhRtaM = guptaM yathA tathA, vinizvasana = vinizvAsaM muJcan, zanaH = mandam, atvarayeti bhAvaH / azaMsat = abravIt // 73 // ___ anuvAdaH-vicitra vacana kahanemeM bRhaspati nalane damayantIkI pIDAse utpanna karuNa vacanoM se vidIrNahRdaya hote hue bhI apane dUtadharmase haTanekI icchA nahIM kI aura gupta rUpase lambA zvAsa lekara ve dhIre-dhIre bolane lage // 73 / / TippaNI-vicitravAkcitrazikhaNDinandanaH = vicitrA cA'so vAk ( ka. ghA0 ) / citrazikhaNDinaH ( aGgirasaH ) nandanaH (putraH ), Sa0 ta0 / "jIva AGgiraso vaacsptishcitrshikhnnddijH|" ityamaraH / vicitravAci citrazikhaNDinandanaH ( sa0 ta0 ) / tadArtikAkubhiH = ArtyA kAkavaH ( tR0 ta0 ) / tasyA AtikAkavaH, tAbhiH (10 ta0 ) / bhinnamarmA = bhinnaM marma yasya saH -- (bahu0 ) / svadUtadharmAt = dUtasya dharmaH (10 ta0 ), svasya dUtadharmaH, tasmAt (Sa0 ta0), "jugupsAvirAmapramAdA'rthAnAmupasaMkhyAnam" isa vArtikase "virantum" isake yogameM apAdAnasaMjJA honese pnycmii| virantuM = vi+ram +tumun / aihata = Iha + laG + tH| vinizvasan vi + ni + zvasa + laT ( zatR ) + su / azaMsat = zaMsa+laG + tip // 73 // "divodhavastvAM yadi kalpazAkhinaM kadApi yAceta nijaa'nggnaa''lym| kathaM bhaverasya na jIvitezvarI? na moghayAcna: sa hi bhIra ! bhUruhaH / / 74 / / anvayaH- he bhIru ! divodhavaH kadA'pi nijA'GganA''layaM kalpazAkhinaM tvAM yAceta yadi, tadA kathama asya jIvitezvarI na bhave: ? hi sa bhUruho modhayAno na / 74 // - vyAkhyA-indrA'varaNe bhItimutpAdayati-divodhava iti / he bhIru = he bhayazIle !, divodhavaH = svargapatiH, indra iti bhAvaH / kadApi = jAtucit nijA'GganA''layaM = svA'jirasthAnaM, kalpazAkhinaM = kalpavRkSaM, tvAM-bhavatI, 21 na0 na0 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam yAceta yadi = prArthayet cet, tadA = tasmin samaye, kayaM kena prakAreNa, asya -divodhavasya, indrasya, jIvitezvarI prANezvarI, na bhaveH = na syAH, bhave. reveti bhAvaH / hi = yataH, saH = pUrvoktaH, bhUruhaH = vRkSaH, kalpazAkhIti bhAvaH / moSayAcnaH = niSphalaprArthanaH, na = no bhavati, saphalaprArthano bhavatIti bhAvaH // 74 / / / anuvAdaH- he bhIru ! indra kisI samaya apane nandanakAnanake prAGgaNameM sthita kalpavRkSase tumheM mAMgeMge to tuma kaise indrakI prANezvarI nahIM hogI ? kyoMki vaha kalpavRkSa prArthanAko saphala karanevAlA hai / / 74 // TippaNI- bhIru - bibhetIti bhIrUH, tatsambuddhI, bhI dhAtuse "bhiyaH kruklu. vano" isa sUtrase pratyaya, "UDutaH" isame UG aura sambuddhi meM hrasva, yaha mahopAdhyAya mallinAthakA kathana hai, . ..zabda manuSyajAtivAcaka nahIM hai, isalie UGkI prApti sandigdha hai, 9se prayog2ameM kaviyoMkI niraGkuzatA pratIta hotI hai| nijA'GganA'layaM = nijasya aGganaM (Sa0 t0)| tat Alayo yasya, tam (bahu0) / kalpazAkhinaM kalpapUrakaH zAkhI, tam (madhyama0 samAsa0) / kalpaH saMkalpaH / yAca dhAtu dvikarmaka hai, "kalpazAkhinam" yaha gauNa karma hai / "tvAm" yaha mukhya karma hai / yAceta = yAc + liG (vidhimeM ) + ta / jIvitezvarI = jIvitasya IzvarI (Sa0 t0)| bhave: bhU+liG (vidhimeM)+ sip| bhUruhaH = bhuvi rohatIti, bhU + ruha + kaH ( upapada0)+ su / moSayAcnaH moghA yAcyA yasya saH ( bahu0 ) // 74 // zikhI vidhAya tvadavAptikAmanAM svayaM hutasvA''zahaviH svamUrtiSu / RtuM vidhatte yadi sArvakAmikaM kathaM sa mithyA'stu vidhistu vaidikaH ? // 75 / / anvaya:- ( he damayanti ! ) zikhI tvadavAptikAmanAM vidhAya svamUrtiSu svayaM hutasvAM'zahaviH sArvakAmikaM RtuM vidhatte yadi ( tadA ) sa vaidiko vidhistu kathaM mithyA astu ? // 75 // vyAkhyA-zikhI = agniH, tvadavAptikAmanAM = tvatprAptIcchAM, vidhAya = kRtvA, svamUrtiSu = AtmazarIreSu, AhavanIyAdiSviti bhAvaH / svayam = AtmanA eva, hutasvAM'zahaviH = dattA''tmabhAgahavanIyaH, sArvakAmikaM = sarvakAmaprayojanakaM, RtuM = yajJaM, vidhatte yadi-karoti cet, tadA, saH = sArvakAmikaH, vaidikaH = zrutipratipAditaH, vidhistu = anuSThAnaM tu, kathaM = kena prakAreNa, mithyA = asatyabhUtaH, niSphala iti bhAvaH, astu = bhavatu // 75 // Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . navamaH sargaH anuvAvaH - (he damayanti ! ) agnideva ApakI prAptikI kAmanA kara AhavanIya Adi apanI mUtiyoMmeM svayaM apane aMzabhUta havikA havana kara sArvakAmika ( saba icchAoMko pUrNa karanevAlA ) yajJa kareMge to vaha vaidika vidhi kaise niSphala hogI? / 75 // TippaNI-tvadavAptikAmanAM = tava avAptiH ( Sa0 ta0), tasyAH kAmanA, tAm (Sa0 t0)| svamUrtiSu = svasya mUrtayaH, tAsu (Sa0 ta0) / zrota agni tIna haiM-dakSiNA'gni, gArhapatya aura AhavanIya / smArta agni do haiM-sabhya aura Avasathya / hutasvAM'zahaviH-svasya aMzaH (10 ta0 ) / hutaM svAM'zo haviH yena saH ( bahu0 / / sArvakAmika = sarvazcA'sau kAmaH ( ka dhaa0)| sarvakAmaH prayojanaM yasya saH, tam, "prayojanam" isa sabase Thak ( ik)| vidhatte - vi+dhA + laT + ta / vaidikaH = vede bhavaH, "tatra bhavaH" isase Thaka ( ika ) pratyaya / isa padyameM tIna 'sva' zabdoMse kramase agnikA hI kartRtva, devatva aura AhavanIyatva Adi rUpoMkA pratipAdana karanese karmameM pramAdakA abhAva sUcita hotA hai, isa kAraNase vedaprAmANyase damayantI agnike adhIna ho sakatI hai, isa. bAtakI pratIti hotI hai / 75 // ___ sadA tadAzAmadhitiSThataH karaM varaM pradAtuM valitAda balAdapi / muneragastyAd vRNute sa dharmarADa yadi tvadApti, bhaNa kA tavA gati: ? // 76 // anvayaH- ( he damayanti ! ) sa dharmarAD sadA tadAzAm adhitiSThataH ( ata eva ) balAt api varam ( eva ) karaM pradAtuM valitAt agastyAt muneH tvadApti vaNute yadi, tadA kA gatiH ? bhaNa // 76 / / vyAkhyA - saH -- prasiddhaH, dharmarADa = yamarAjaH, sadA = sarvadA, tadAzAM= taddizAma, dakSiNAm / adhitiSThataH = adhivasataH, ata eva balAt api == balam Azritya api, varam = abhISTam eva, karaM = baliM, pradAtuM = vitarItuM, valitAt = pravRttAt, agastyAt = agastyanAmakAt, muneH = RSeH, tvadApti = tvatprApti, vRNute yadi yAcate cet, tadA = tasminkAle, kA = kIdRzI, gatiH sthitiH, syAditi zeSaH / bhaNa = vada, vAkyArthaH karma // 76 // anuvAda:-( he damayanti ! ) prasiddha yamarAja sadA unakI dakSiNa dizAmeM rahanevAle ata eva balapUrvaka bhI varako deneke lie pravRtta agastya munise yadi tumhArI yAcanA kareMge to kyA gati hogI ? kaho // 76 // Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-dharmarADa-dharmeNa rAjata iti, dharma+rAj + kvip (upapada0)+ su / tadAzAM = tasya AzA, tAm (10 ta0), adhipUrvaka-sthA dhAtuke yogameM "adhizIGsthA''sAM karma" isa sUtrase AdhArakI karmasaMjJA honese dvitIyA / adhitiSThataH = adhi+sthA+laT ( zatR0 )+ GasiH / balAt = lyapake lopameM paJcamI / tvadApti = tava AptiH , tAm ( Sa0 ta0 ) / bhaNa = bhaNa + lo+ sipa / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 76 // kratoH kRte jApati vetti kaH kati prabhorapAM vezmani kAmadhenavaH / tvadarthamekAmapi yAcate sa cet pracetasaH pANigataiva vartase // 77 // anvayaH-( he damayanti ! ) kratoH kRte apAM prabhoH vezmani kati kAmadhenavo jAgrati, ko vetti ? sa tvadartham ekAm api yAcate cet ( tarhi ) pracetasaH pANigatA eva vartase // 77 // vyAkhyA-kratoH = yajJasya, kRte = nimitte, apAM = jalasya, prabhoH = svAminaH, varuNasyeti bhAvaH / vezmani = bhavane, kati = kiyatsaMkhyakAH, kAma'dhenavaH = kAmasurabhayaH, jAgrati = vartante, kaH = janaH, vetti = jAnAti, asaMkhyAH santIti bhAvaH / saH = apAM prabhuH, varuNaH / tvadartha = bhavatprAptyartham , ekAm api = kAmadhenum, yAcate cet = prArthayate yadi, tarhi, pracetasaH = varuNasya, pANigatA eva = karagatA eva, vartase = bhavasi, tadA kastvAM mocayiSyatIti bhAvaH // 77 // anuvAdaH-(he damayanti ! ) yajJake lie varuNake bhavanameM kitanI kAmadha, gAyeM haiM kauna jAnatA hai ? ve ( varuNa ) tumhAre lie eka bhI kAmadhenuse yAcanA kareMge to varuNake hAthameM par3a jaaogii|| 76 // TippaNI-kRte = yaha avyaya hai / kAmadhenavaH kAmapurikA dhenavaH ( madhyama samAsaH ) / jAgrati = jAga+laT + jhiH / tvadartha = tubhyam idam (ca0 t0)| pANigatA - pANiM gatA ( dvi0 ta0 ) / vartase = vRt + laT + thAs // 77 // na sannidhAtrI yadi vighnasiddhaye pativratA patyura nicchayA shcii| sa eva rAjavajavaMzasAt kutaH parasparaspaddhivaraH svayaMvaraH / / 78 // ___ anvayaH-( he damayanti ! ) pativratA zacI patyuH anicchayA vighnasiddhaye sannidhAtrI na yadi, rAjavajavaMzasAt parasparaspaddhivaraH sa svayaMvara eva kutaH ? // 7 // Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 125 vyAkhyA-pativratA - sAdhvI, zacI = indrANI, patyuH = bhartuH, indrasyeti bhAvaH, anicchayA = asammatyA, taveti zeSaH / vighnasiddhaye = antarAya-karaNAya, svayaMvaravighAtArthamiti bhAvaH / sannidhAtrI = sannihitA, svayaMvarasthAne iti zeSaH / na yadi = na syAccet, tarhi, rAjavajavaMzasAt = nRpasamUhahiMsanAt, parasparaspaddhivaraH = mithaH saMgharSivor3hakaH, saH = bhaviSyan, svayaMvara eva = svayaMvarotsava eva, kutaH = kasmAt, bhaviSyatIti zeSaH // 78 // anuvAda:-( he damayanti ! ) pativratA indrANI pati ( indra ) kI ( tumhAre dvArA huI ) asammatise svayaMvarameM vighna karane ke lie upasthita nahIM hoMgI to rAjAoMke virodhase varoMmeM saMgharSa honese vaha svayaMvara hI kaise hogA ? // 78 / / TippaNI-pativratA = patyo vrataM yasyAH sA ( vyadhikaraNa-bahu0 ) / anicchayA = na icchA, tayA (nn0)| vighnasiddhaye = vighnasya siddhiH, tasyai (10 ta0), sannidhAtrI = saM + ni + dhA + tRc + GIp + su / rAjavajavaMzasAt = vizasati (hinasti) iti vizasaH ( hiMsakaH ), vi + zasa+ac / vizasasya karma vaizasam, vizasa + aN / rAjJAM vrajaH (10 ta0), tasya vaizasaM, tasmAt (Sa0 ta0 ) / hetumeM paJcamI / parasparaspardhivaraH = parasparaM spardhanta iti parasparaspaddhina: ( paraspara+spardha+NiniH), tadazA varA yasmin saH ( bahu0 ) / svayaMvaraH = svayaM varaH ( varaNam ) yasmin saH ( bahu0 ) / kutaH = kasmAt iti, kim ( ku ) + tasila / indrANIkA sannidhAna na honese rAjAoMmeM paraspara saMgharSamUlaka yuddha honese svayaMvara kaise hogA ? nalako varaNa karanekI bAta to dUra hI rahI, yaha bhAva hai| svayavarameM zacIke sannidhAnake viSaya meM mahAkavi kAlidAsane bhI raghuvaMzameM likhA hai - "sAnnidhyayogAtkila tatra zacyAH svayaMvarakSobhakRtAmabhAva: / " 7-3 / svayaMvarameM indrANIkA aura vivAha meM pArvatIkA sAnnidhya hotA hai, aisA nArAyaNa paNDitakA kayana hai // 78 // nijasya vRttAntamajAnatAM miyo mukhasya roSAtparuSANi jlptH| mRdhaM kimacchatrakadaNDatANDavaM bhujAbhuji moNibhujAM vivRkSase // 79 // anvayaH- ( he damayanti ! ) mitho roSAt paruSANi jalpataH nijasya mukhasya vRttAntam ajAnatAM kSoNibhujAm acchatrakadaNDatANDava bhujAbhuji ca mRdhaM didRkSase // 79 // vyAkhyA-mithaH = parasparaM, roSAt = kopAt, paruSANi = kaThorapacanAni jalpataH = vadataH, AkrozaM kurvataH iti bhAvaH, nijasya = svasya, mukhasya = Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vadanasya, vRttAntam-vyApAram, ajAnatAm = aviduSAM, kSoNibhujAM = rAjJAm, acchattrakadaNDatANDavam = apanItacchatradaNDanRtyaM, yuddha, bhujAbhuji cambAhUbAhavi ca, mRdhaM = yuddhaM, didRkSase = draSTum icchasi // 79 // ___ anuvAdaH- ( he damayanti ! ) parasparameM krodhase kaThora vacanoMko bolate hue apane mukhake vyApArako nahIM jAnanevAle rAjAoMke chattarahita daNDoMke tANDavarUpa tathA bAhuoMke yuddhako tuma dekhanA cAhatI ho // 79 // TippaNI-jalpataH = jalpatIti jalpata, tasya, jalpa+laT ( zata)+ Das / ajAnatAM na jAnantIti ajAnantaH teSAm na + jJA+laT ( zatR) Am / kSoNibhujAM - kSoNi bhuJjantIti kSoNibhujaH, teSAm, kSoNi + bhuj + kvip ( upapada0) + Am / acchattra kadaNDatANDavam = avidyamAnaM chattraM yeSAM te acchattrakAH ( naJ bahu0 ), te ca te daNDA: ( ka dhA0 ) / teSAM tANDavam (Sa0 t0)| bhujAbhuji-bhujAbhyAM bhujAbhyAM prahRtya idaM yuddhaM pravRttaM "tatra tenedamiti sarUpe" isase bahuvrIhisamAsa, "ic karmavyatihAre" isa sUtrase samAsA'nta ic pratyaya / "anyeSAmapi dRzyate" isase dIrgha / mRdhaM = "mRdhamAskandanaM saMkhyama" ityamaraH / didRkSase = draSTum icchasi, dRz + san + laT + thAs / "jJAzrusmR . dRzAM sanaH" isase Atmanepada / paraspara Akroza kara zastroMke na rahanepara chAtroMke daNDoMse aura hAthoM hAthoMse honevAle rAjAoMke yuddha ko tuma dekhanA cAhatI ho, yaha bhAva hai / / 79 // apArthayan yAzikaphUtkRtizramaM jvaleSA cehapuSA tu nA'nalaH / alaM nalaH kartumanagnisAkSiko viSi vivAhe tava sArasAkSi ! kam ? / / 80 // anvayaH-he sArasAkSi | tava vivAhe anala: yAjJikaphUtkRtizramam apArthayan ruSA ( eva ) jvalet vapuSA tu na jvalet cet ( tadA ) nalaH anagnisAkSikaH kaM vidhi kartum alam ? // 80 // vyAkhyA-he sArasAkSi = he kamalanayane !, tava = bhavatyAH , vivAhe = pariNaye, anala: = agnidevaH, yAjJikaphUtkRtizramaM = yAjakaphUtkAraparizramam, agnisandIpanaprayAsamiti bhAvaH / apArthayana = vyarthaM kurvan, rupA = kopena eva, jvalet = dIpto bhavet, vapuSA tu, = svarUpeNa tu , na jvalet cet = no dIpyetaM yadi, tadA nala: = napadhaH, anagnisAkSikaH = agnisAkSyarahitaH sana, kaM, vidhim = anuSThAnaM, kartuM = vidhAtum, alaM = samarthaH, na kaMcidapi vidhi kartumalamiti bhAvaH // 80 // Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 327 anuvAdaH -he kamalanayane ! tumhAre vivAhameM agnideva purohitoMke Agako phUMkaneke parizramako vyartha karate hue krodhase hI jaleMge svarUpase nahIM jaleMge to nala sAkSI agnike na rahanese kisa anuSThAnako karane meM samartha hoMge? // 50 // __TippaNI-sArasAkSi = sarasi bhave sArase ( kamale ), saras + a + au / "sArasaM sarasIruham" ityamaraH / sArase iva akSiNI yasyAH sA sArasAkSI, tatsambuddhau ( bahu0 ), "bahuvrIhI sakthyakSNoH svA'GgAtSac" isase samAsA'nta Sac, aura strItvavikSAmeM GIS / yAjJikaphUtkRtizramaM = yAjJikasya phutkRtiH (Sa0 ta0 ), tasyAH zramaH, tam (10 t0)| apArthayan = apagataH arthoM yasmAt saH apA'rthaH ( bhu.)| apA'rtha kurvan, apA'rtha+Nic + laT ( zatR )+su / jvalen = jvala+liG (vidhimeM )+tip / anagnisAkSikaH= agnizcAso sAkSI (ka0 dhA0 ) / avidyamAnaH agnisAkSI yasya saH ( naJ bahu0 ), "zeSAdvibhASA" isase samAsAnta kp| nArAyaNapaNDitane "anagnisAkSikam" aisA dvitImAnta pATha mAnA hai, usameM yaha pada "vidhi" isakA vizeSaNa hai / / 80 // pativarAyAH kulajaM varasya vA yamaH kamapyAcaritAtithi yadi / kathaM na gantA viphalIbhaviSNutA svayaMvaraH sAdhvi ! samRddhimAnapi? // 81 // anvayaH-he sAdhvi ! yamaH pativarAyAH varasya vA kulajaM kam api atithim AcaritA yadi, (tarhi) samRddhimAn api svayaMvaro viphalIbhaviSNutAM kathaM na gantA ? // 81 // . vyAkhyA-he sAdhvi = he pativrate !, yamaH = dharmarAjaH, pativarAyAH = vadhvAH, varasya vA = pariNeturvA, kulajavaMzotpanna, kam api - janam, atithim = abhyAgatam, AcaritA yadi = kartA cet, mArayiSyati cediti bhAvaH tahi samRddhimAn api = sampattisampannaH api, svayaMvaraH = svayaMvarotsavaH, viphalIbhaviSNutAM = niSphalIbhavanazIlatvaM kathaM = kena prakAreNa, na gantA = no gamiSyati ? gamiSyatyeveti bhAvaH // 81 // anuvAdaH-he pativrate ! yamarAja vadhake vA varake kUlameM utpanna kisIko atithi banA deMge ( mAreMge ) to sampattisaMpanna honepara bhI svayaMvara kaise niSphala nahIM hogA? // 11 // TippaNI-pativarAyAH = patiM vRNIta iti pativarA, tasyAH, pati++ khac ( upa0 ) + TAp + Das / kula = kula + jan +Da: ( upapada0)+ Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 naSadhIyacaritaM mahAkAvyam am / AcaritA = AG + cara+ luT +tip / "anadyatane luT" isase luT / samRddhimAn = samyak RddhiH samRddhiH ( gati0 ) / samRddhi + matup+su / viphalIbhaviSNutAM = vigataM phalaM yasmAt sa viphala: ( bhu0)| bhavanazIlo bhaviSNuH "bhuvazca" isase iSNuc, bhU + iSNuc / yaha vedameM prayukta zabda hai, kavi lokameM bhI prayoga karate haiM / bhaviSNorbhAvo bhaviSNutA, bhaviSNu+tala+TAp / aviphalA viphalA yathA sampadyate tathA bhaviSNutA viphalIbhaviSNutA, tAm, viphala+vi+bhaviSNutA + am / gantA = gam + luT + tim / / 81 // apAM pati: svAmitayA paraH suraH saH tA niSedhedi naissdhdhaa| nalAya lobhA''yatapANaye'pi tat pitA kathaM tvAM vada sampradAsyate ? / / 82 // anvayaH- ( he sAdhvi ! ) paraH suraH saH apAM patiH svAmitayA vaiSadhakrudhA tA niSedhet yadi, tat lobhA''yatapANaye api nalAya pitA kathaM sampradAsyate ? vada // 2 // vyAkhyA-paraH = zreSThaH, suraH = devaH, saH = prasiddhaH, apA patiH = varuNaH, svAmitayA prabhutvena hetunA, naSadhakrudhA = nalakopena, tAH = jalaM, niSedhet yadi = pratiSedheta cet, tat = tarhi, lobhA''yatapANaye api = lolupatva prasAritahastAya api, "tatapANaye" iti pAThAntare'pi sa evA'rthaH / nalAya - naSadhAya, sampradAnabhUtAyeti bhAvaH / kathaM = kena prakAreNa, sampradAsyate = vitariSyati ? vada = kathaya, vAkyArthaH karma // 82 : ___ anuvAdaH-(he sAdhvi !) zreSTha devatA ve varuNadeva ( jalake ) svAmI honese nalameM krodha kara ( kanyAdAnake samaya ) jalako niSedha kareMge, tathA'pi lobhase hAthako phailAte hue bhI nalako tumhAre pitA ( bhIma ) (jalake vinA ) tumheM kaise deMge? // 82 // TippaNI-paraH = "durA'nAtmottamAH parAH" ityamaraH / svAmitayA - svAmino bhAvaH, tayA, svAmin + tl+ttaap+ttaa| naipadhaRdhA = naiSadhe Rta, tayA ( sa0 ta0 ) / niSedhena = ni + sidh + liG (vidhimeM )+ tip / "upamargAtsunoti0" ityAdi sUtrase panta / lobhA''yatamANaye = Ayata: pANiH yena saH ( bahu0 ) / lobhana ( hetunA ) AyatapANiH, tasmai ( tR0 ta0 / / adhIra hokara jalake binA bhI tumhArA grahaNa karane meM icchuka nalako, yaha bhAva hai / sampradAsyate-saM+pra+(Da) dA + lRT --ta // 82 // Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 329 navamaH sargaH idaM mahatte'bhihitaM hitaM mayA vihAya mohaM vamayanti ! cintaya / sureSu vighnekapareSu ko naraH karasthamapyarthamavAptumIzvaraH ? // 83 // anvayaH-he damayanti ! mayA idaM mahat hitaM te abhihitam / moha vihAya cintaya / tayA hi-sureSu vighnakaparepu ( satsu ) ko naraH karastham api artham avAptuma IzvaraH ? // 83 // ____ vyAkhyA - indrAdInAmavaraNenA'niSTaM pradarzayati-idamiti / he damayanti = he bhaimi !, mayA = devadUtena, idam = etat, mahat = paramaM, hitam = upakArakaM vacanam, te = tubhyam, abhihitaM = kathitaM, mohaM = mUDhatAM, vihAya = tyaktvA, cintaya = vimRza / tathA hi-surepu = devepu, vighnaMkaparepu = pratyUhaikatatpareSu satsu, ko naraH = janaH, karastham api = hastasthitam api, artha = vastUM, avAptuM = prAptuma, IzvaraH = samarthaH, na ko'pIti bhAvaH / / 83 / anuvAdaH-he damayanti ! maiMne tumheM yaha parama hitakAraka vacana kahA hai| tuma mohako chor3akara vicAra kro| kyoMki devatAoMke vighnamAtrameM tatpara ho jAnepara kaunasA jana hAthameM rahe hue padArthako bhI pAneke lie samartha hotA hai ? ( koI bhI nahIM ) // 83 // TippaNo--te = tubhyam, kriyAke grahaNameM caturthI / abhihitam = abhi+dhA (hi )+kta+mu / cintaya = cinta+Nica + loT + sipa / vighnakapareSu = ekaM yathA tathA parAH ( supsupA0 ), vighne ekaparAH, teSu ( sa0 ta0), karasthaM = kara+sthA+ka: ( upapada0 ) + am / avAptuma = ava+Apa+tumun / . IzvaraH = Iza+ varac + muN| isa kAraNase balavAna ke sAtha virodhakA duSpari. NAma hotA hai, vaha nahIM karanA cAhie, yaha bhAva hai| isa padyameM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 83 // imA girastasya vicintya cetasA tatheti sampratyayamAsasAda saa| nivAritA'vagrahanIranirjhare nabhonabhasyatvamalambhayada dRzau / / 84 / / anvayaH --sA imAH tasya giraH cetasA vicintya tathA iti sampratyayam AsasAda, (atha) nivAritA'vagrahanIranirjhare dRzo nabhonabhasyatvam alambhayat / / 84 / / vyAkhyA-sA = damayantI, imAH = sampratyevoktAH, tasya = devadutasya nalasya, giraH = vacanAni, cetasA cittena, vicintya = paryAlocya, tathA iti= tathava bhavet iti, "sureSu vighnakaparepu 9-83" ini vacanA'nusAramiti zeSaH / Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sampratyayaM = pUrNa vizvAsam AsasAda = prAptavatI / atha nivAritA'vagrahanIra. nirjhare - niSpratibandhajalapravAhayuktve, dRzau - nayane, nabhonabhasyatvaM = zrAvaNa. bhAdrapadatvam, alambhayat = prApayat // 84 // ___anuvAdaH-damayantIne nalake ina vacanoMkA cittase vicAra kara "vaisA hI hogA" aisA samajhakara pUrNa vizvAsa kara liyA taba pratibandharahita jalapravAhavAle ( A~suoMse bhare ) netroMko zrAvaNa aura bhAdrake svarUpa meM pahuMcAyA / / 84 // TippaNI - sampratyayaM = samyak pratyayaH, tam ( gati0), "pratyayo'dhInazapathajJAna vizvAsahetupu / " ityamaraH / nivAritA'vagrahanIranirjhare = nivAritaH avagrahaH yasya saH ( bahu0), "vRSTirvarSa, tadvighAte'vagrAhA'vagrahI smo|" ityamaraH / nIrANAM nirjharaH (pa. t0)| nivAritA'vagraho . nIranirjharo yayoste ( bahu 0 ) / nabhonabhasyatvaM = nabhAzca nabhasyazca nabhonabhasyo ( dvandva0 ), tayorbhAvaH, tat, nabhonabhasya+tva+am / "nabhAH zrAvaNikazca saH" iti "syurnabhasyaproSThapadabhAdrabhAdrapadAH samAH / " ityubhayatrA'pyamaraH / alambhayat = labha + Nica + lar3a + tip / damayantine nalake vacanako satya samajhakara unakI prAptimeM nirAza hokara ronese atizaya A~suoMko girAyA, yaha bhAva hai| isa padya meM atizayokti alaGkAra hai / / 84 / / sphuTotpalAbhyAmalidampatIva tadvilocanAbhyAM kucakuDamalA''zayA / nipatya bindU hRdi kajjalA''vilI maNIva nIlo taralo vilesataH // 8 // __ anvayaH-kajjalA''vilo vindu tadvilocanAbhyAm ( eva ) sphuTotpalAbhyAm alidampatI va kucakuDamalA''zayA hRdi nipatya taralo nIlo maNI va vilesatuH / / 85 // vyAkhyA-kajjalA''vilo = aJjanamalinau, bindU azrubindU, tadvilocanAbhyAM = damayantInayanAbhyAm, eva, sphuTotpalAbhyAM - vikasitakamalAbhyAm, alidampatI = bhaGgajampatI, va = iva, kucakuDmalA''zayA stanamukulatRSNayA, hRdi = vakSasi, nipatya = nitarAM patitvA, taralo = caJcalo, hAramadhyagau, nIlo = nIlavaNauM, maNI va = ratne va, indranIlaratne iveti bhAvaH / vilesatuH = virejtuH|| 85 // anuvAda: - kajjalase malina do azrubindu damayantIke do netrarUpa vikasita do kamaloMse bhramara dampatike samAna stanarUpa mukuloMkI tRSNAse chAtIpara girakara Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 331 caJcala vA hArake bIca meM rahanevAle do indranIlaratnoMke samAna zobhita hue // 85 // TippaNI - kajjalA''vilo = kajjalena Avilau ( tR0 ta0 / / tadvilocanAbhyAM = tasyA vilocane, tAbhyAm (10 ta0 )1 sphaTotpalAbhyAM sphuTe ca te utpale, tAbhyAm ( ka0 dhA0 ) / alidampatI = alinI ca alizca alino, "sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau" isase ekazeSa, "pumAnstriyA'' isase puNlinggshesstaa| jAyA ca patizca dampatI / dvandva0 ) / "rAjadantAdiSu param' isase jAyA zabda kA dam bhAva nipAtita / alinI ca to dampatI (ka0 dhA0 ) / kucakuDmalA''zayA = kucau eva kuDmalau ( rUpaka0 ), tayoH AzA, tayA (Sa0 t0)| nipatya = ni+pat + ktvA ( lyap ) / taralo = "caJcalaM taralaM caitra" iti 'taralohAramadhyagaH" iti cA'maraH / maNIva = yahA~para aura Uparake "alidampatI va" vahA~para bhI mallinAthajIne "maNI iva" aura "alidampatI iva" aisA pATha mAnakara "IdUdedvivacanaM pragRhyam" isase honevAlI pragRhyasaMjJAkA "IdAdInAM pragRhyatve maNIvAdInAM pratiSedho vaktavyaH" isa vArtikase nipaMdha honese dIrghatvakI prasakti dikhAI hai, parantu ukta vArtika bhASyameM ukta nahIM hai ataH yahA~para "iva" nahIM hai, ivA'rthaka "va" hai, bhaTTojidIkSitakA aisA abhimata hai| "va vA yathA tathaivaivaM sAmye" ityamaraH / "vaM pracetasi jAnIyAdivA'rthe ca tadavyayam" / iti medinI / vilesatu: = vi+ lasa+liT + atus / "ata ekahalamadhye'nAdezAdeliTi" isa sUtrase etva aura abhyAsakA lopa bhii| isa padyameM rUpaka aura upamAkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / / 85 // dhutA patatpuSpazilomukhA''zugaiH zucestadA''sot saraso rasasya sA / rayAya baddhA''barayA'zrudhArayA sanAlanolotpalalolalocanA / / 86 / / anvayaH -patatpuSpazilImukhA''zugaH dhutA rasAya baddhA''darayA azrudhArayA sanAlanIlotpalalIla locanA zuveH rasasya sarasI sA tadA patattuSpazilImuvA''. zugaH dhutA zuceH rasasya sarasI AsIt / / 86 // vyAkhyA - patattuSpazilImukhA''zugaH = patatkAmabANaiH, zrutA = kampitA, rayAya = vegAya, baddhA''darayA = tA''dRtyA, vegayukta yeti bhAvaH / azru. dhArayA = nayanajalapravAheNa nimittena, sanAlanIlotpalalIlalocanA = nAla. sahitanIlakamalavilAsayuktanayanA, zuce: rasasya zRGgArarasasya, sarasI = saraH, Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 naiSadhIyaritaM mahAkAvyam sA = damayantI, tadA = tasminsamaye, patatpuSpazilImukhA''zugaH = kusumabhramarapatanahetubhUtavAtaH, dhutA = kampitA, zuceH = grISmasya, rasasya = jalasya, sarasI = saraH, AsIt =abhavat // 86 // __ anuvAdaH-girate hue kAmabANoMse kampita, vegayukta A~sUke pravAhase nAlasahita nIlakamaloMkI-sI lIlAse yukta netroMvAlI zRGgArarasake sarovara damayantI usa samaya phUla aura bhramaroMke patanake hetubhUta vAyuse kampita grISmaRtuke jalakA sarovara bana gaI // 86 // ___ TippaNI-patatpuSpazilImukhA''zugaiH = puSpANi eva zilImukhA yasya saH ( bahu0 ) / tasya AzugA: ( Sa0 t0)| patantazca te puSpazilImukhA''zugAH, taiH ( ka0 dhA0 ) / "alibANI zilImukhau" iti "Azugau vAyuvizikhau" iti cA'maraH / baddhA''darayA = baddha AdaraH yayA sA, tayA ( bahu0 ) / azru. dhArayA = azruNAM dhArA, tayA ( 10 ta0 ) / sanAlanIlotpalalIlalocanA = nAlena sahitaM sanAlam ( tulyayogabaha ) / nIlaM ca tat utpalam ( ka0 dhA0 ), sanAlaM ca tat nIlotpalam ( ka0 dhA0 ) / sanAlanIlotpalasya iva lIlA yayoste ( vyadhikaraNabaha0 ) / sanAlanIlotpalalIle locane yasyAH sA ( bahu0 ) / zuceH = "grISmazRGgArayoH zuciH" iti koSaH / sarasI = "kAsAra: sarasI saraH" ityamaraH / ' patatpuSpazilImukhA''zugaH = puSpANi ca zilImukhAzca ( dvandva ) / patantaH puSpazilImukhA yeSAM te (bahu0) / te ca te AzugAH ( vAyavaH ), taH ( ka0 dhA0 ) / isa padyameM zRGgArarasa aura grISmajalaMkI sarasIke rUpameM bhaimIkA Aropa karanese rUpaka alaGkAra aGgI hai aura zleSa tathA upamA usake aGga haiM, isa prakArase saGkara alaGkAra hai / / 86 // athodabhramantI rudatI gatakSamA sasaMbhramA lupta ratiH skhalanmatiH / vyadhAtpriyA'vAptivighAtanizcayAnmadani dUnA paridevitAni sA // 87 // anvayaH-atha priyA'vAptivighAtanizcayAt dUnA sA ubhramantI rudatI gatakSamA sasaMbhramA luptaratiH skhalanmati: ( satI ) mRdUni paridevitAni vyadhAt // 7 // ... vyAkhyA-atha = kAmavikArodayA'nantaraM, priyA'vAptivighAtanizcayAt = nalaprAptipratibandhanirNayAt, dUnA = upataptA, sA = dayamantI, udmamantI = unmAdayuktA, rudatI = azrUNi vimuJcatI, gatakSamA = naSTadhairyA, sasaMbhramA = satvarA, luptaratiH = apagataspRhA, skhalanmatiH = tattvanirdhAraNazaktirahitA Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH satI, mRdUni = komalAni, parahRdayadrAvaNAni, paridevitAni = "vilApavacanAni, vyadhAt = akArSIt // 7 // anuvAdaH-anantara nalakI prAptimeM pratibandhakA nizcaya honese upatapta damayantI unmAdayukta, A~suoMko girAtI huI, dhairyase rahita, tvarA karatI huI, icchAse rahita aura tattvanizcaya karanekI zaktise rahita hotI huI komala vilApa karane lagIM // 87 // TippaNI -priyA'vAptivighAtanizcayAt = priyasya avAptiH (10 ta0 ), tasyA vighAtaH (10 ta0 ), tasya nizcayaH, tasmAt (10 ta0 ) / dUnA = du + ta + TAp / gatakSamA= gatA kSamA yasyAH sA ( bahu0 ) / sasaMbhramA = saMbhrameNa sahitA ( tulyayogabahu0) / luptaratiH = luptA ratiH yasyAH, sA ( bahu0 ) / skhalanmatiH = skhalantI matiH yasyAH, sA ( bahu0 ) / vyadhAt = vi + dhA + luG + tim / isa padya priya ( nala ) kI prAptike vighAtase utpanna cintA, viSAda aura udbhrama Adi bhAva haiM // 7 // tvarasva pazzeSuhutAzanA''tmanastanuSva madasmacayaM yazazcayam / vidhe ! parehAphalabhakSaNavatI patA'dya tRpyannasubhirmamA'phalaiH / / 88 / / anvayaH-he paJceSuhutA'zana ! tvarasva, madbhasmacayaM yazazcayaM tanuSva / he vidhe ! parehAphalabhakSaNavratI adya aphalaiH mama asubhiH tRpyan pata // 88 // ___ vyAlyA-atha trayodazabhiH padyaH paridevanaM prastauti tvarasvetyAdi / he paJceSuhutA'zana = he kAmA'gne !, tvarasva = tvarAM kuru, madbhasmacayaM = madbha. sitasamUhameva, yazazcayaM-yazorAzi, tanuSva % vistAraya / he vidhe=he brahmadeva !, parehAphalabhakSaNavratI = aparecchA'bhISTA'zanavratazIlaH san, na tu tApaso. citavanyamUlavatIti bhAvaH / adya = adhunA, aphalaH = niSphalaH, mama = virahiNyAH, asubhi = prANaH, tRpyan = tRptaH sana, pata = patito bhava, strIvadhapAtakI bhaveti bhAvaH // 8 // ____ anuvAdaH-he kAmA'gne ! zIghratA karo, mere bhasmasamUharUpa kIrtisamUhako phailaao| he brahmadeva ! dUsarekI icchAke abhISTa phala khAneke lie vrata lenevAle tuma Aja niSphala mere prANoMse tRpta hote hue patita bano // 8 // TippaNI- paJceSuhatA'zana = paJca iSavo yasya saH ( bahu0 ) / paJceSuH eva hutAzanaH / rUpaka0 ), ttsmbuddhau| tvarasva = ( ji ) tvarA +loTa+thAs / madbhasmacayaM = mama bhasmAni (pa0 ta0), teSAM cayaH, tam (Sa0 ta0) / tanuSva = Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam tanu + loT + thAs / parehAphalabhakSaNavratI = IhAyAH phalam (10 ta0 ), "icchA kAGkAspRhehA tRD vAJchA lipsA mnorthH|" ityamaraH / pareSAm IhA. phalam (Sa0 ta0), tasya bhakSaNam (Sa0 ta0) / tasmin vratI (sa0 la0) / aphala:avidyamAnaM phalaM yeSAM te, taiH ( naJ-bahu0 ) / tRpyan = tRp + laT ( zatR ) + su / pata = pata + loT + sipa, strIvadhake pAtakI bano, yaha bhAva hai / / 88 // bhRzaM viyogA'nalatapyamAna ! ki vilIyase na tvamayomayaM yadi ? / smareSubhirbhedya ! na vajramapyasi bravISi na svAnta ! kathaM na dIryase ? // 89 // anvayaH- he bhRzaM viyogA'nalatapyamAna ! he svAnta ! tvam ayomayaM yadi, ( tarhi ) ki na vilIyase ? he smareSubhiH bhedya ! ( ata eva ) vajram api na asi, / kintu ) kathaM na dIrya se ? na bravISi ? // 89 / / / vyAkhyA- bhRzam = atyarthaM, he viyogA'nalatapyamAna-viyogA'gnisandahyamAna ! he svAnta = he hRdaya !, tvam, ayomayaM yadi = loharUpaM cet, tarhi, ki na vilIyase = kiM na vilInaM bhavasi, ayodhanasyA'pi agnitApAdvilayanadarzanAdayomayamapi nA'sIti bhAvaH / smareSubhiH = kAmabANaH he bhedya = he bhedanIya !, ata eva vajram api = kulizam api, na asi = no vidyase, kintu kathaM na dIryase = kathaM na vidalasi vajradanyasya lohalekhyatvAditi bhAvaH / na bravISi = no brUSe ? tvatsvarUpamiti bhAvaH // 89 // anuvAdaH--he viyogA'gnise atyanta santapta honevAlA hRdaya ! tU lohamaya hai to kyoM nahIM vilIna hotA hai, he kAmabANoMse bhedanIya ! ata eva tU vajra bhI nahIM hai, kintu kyoM nahIM vidIrNa hotA hai ? kyoM nahIM bolatA hai ? // 59 // TippaNI--viyogA'nalatapyamAna = viyogasya anala: (Sa0 ta0 ), tena tapyamAnaH ( tR0 ta0 ), ttsmbuddhau| svAnta = "cittaM tu ceto hRdayaM svAntaM hRnmAnasaM mnH|" ityamaraH / ayomayam = ayaH svarUpaM yasya tat, ayas + mayaT ( svArthameM ) + su| vilIyase = vi + laG + laT + thAs / smarepubhiH = smarasya iSavaH, taiH ( Sa. t.)| dIrya se = dR + laT ( karmakartA meM )+thAs / bravISi = brU+ laT + sip // 89 // vilambase jIvita ! kiM, drava drutaM, jvalatyadaste hRdayaM niketanam / jahAsi nA'dyA'pi mRSA sukhA''sikAmapUrvamAlasyamaho ! tavedRzam // 90 // Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 335 anvayaH-he jIvita ! kiM vilambase? drutaM drv| yataH te ado niketanaM hRdayaM jvalati / adya api mRSA sukhA''sikAM na jahAsi / tava IdRzam Alasyam apUrvam aho ! // 90 // ___ vyAkhyA he jIvita = he prANavAyo !, kiM = kimarthaM, vilambase = vilambaM karoSi, drutaM = zIghra, drava = gaccha / yataH-te = tava, adaH = idaM, niketanaM = gRham, AvAsasthAnamiti bhAvaH / hRdayaM = hRt, jvalati prajvalati / adya api = idAnIm api, mRSA - vRthA, sukhA''sikAM = sukhA''sanaM, na jahAsi = na tyajasi, dahyamAne gRhe no vastavyamiti bhAvaH / tava = bhavataH , IdRzam = etAdRzam, Alasyam = alasatvam, apUrva = nUtanam, aho = Azcaryam ! / / 90 // . anuvAdaH - he jIvita ! kyoM vilamba karatA hai ? jaldI jaa| terA yaha nivAsasthAna hRdaya jala rahA hai| abhI bhI vyartha sukhAsanako tU nahIM chor3a rahA hai / terA aisA Alasya apUrva hai| Azcarya hai ! // 90 // TippaNI-vilambase - vi + labi + laT + thAs / drava = dru+ loT + sip / sukhA''sikAm = Asanam AsikA, Asa dhAtuse "dhAtvarthanirdeze NvulvaktavyaH" isa vArtikase Nvula ( aka )+TAp / sukham ( yathA tathA ) AsikA sukhA''sikA, tAm ( supsugA0 ) / jahAsi = hA +laT + sip / Alasyam = alasasya bhAvaH, alasa+Sya + su / / 90 // dRzo ! mRSApAtakino manorathAH kathaM pRthU vAmapi vipralebhire / priyazriyaH prekSaNaghAti pAtakaM svamazrubhiH kSAlayataM zataM samA / / 91 // anvayaH- he dRzo ! mRSApAtakino manorathAH pRthu vAm api kathaM vipralebhire ? ( kiJca ) priyazriyaH prekSaNaghAti pAtakam azrubhiH zataM samAH kSAlayatam // 91 // vyAkhyA -- he dRzau = he netre !, mRSApAtakinaH = anRtapAtakayuktAH, manorathAH = abhilASAH, naladidRkSArUpA iti zeSaH / pRthU = mahatyau, vipralammA'na] iti bhAvaH / vAm api = yuvAm api, kathaM = kena prakAreNa, vipralebhire = vaJcayAmAsuH / sAhasikAH kiM na kuryaH ? manorathA vAM viphalA iti bhAvaH / kiM ca, priyazriyaH = nalasaundaryasya, prekSaNaghAti = darzanaghAtakaM, pAtakaM = pApavizeSam, janmAntarakRtamiti zeSaH / azrubhiH = nayanasalilaH, Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zataM samAH = zatasaMvatsaraparyantam / kSAlayataM = prakSAlayatam, gurupApaM guruprAyazcittanivAraNIyamiti bhAvaH / mama naladarzanA''zA'pi nirasteti bhAvaH / / 91 // anuvAdaH-he mere netroM ! mithyApAtakavAle manorathoMne tumhAre jaise bar3oMko bhI kaise Thaga liyA ? pyAre nalake saundaryadarzanakA nivAraNa karanevAle pAtakakA A~suoMse sau sAlataka prakSAlana karo (dhoo) / / 91 // TippaNI-vipralebhire = vi + pra + labh + liT + jha ( irec ) / priyazriyaH= priyasya zrIH, tasyAH (10 ta0 ) / prekSaNaghAti = prekSaNaM hantIti, tat prekSaNa + han + Nini: ( upapada0) + su| pAtakaM = pAtayati, adho gamayatIti, pata + Nic + Nvula + am / pAtityaprayojaka govadha Adi pApavizeSako "pAtaka" kahate haiM / zataM samAH = atyanta saMyogameM dvitIyA / "saMvatsaro vatsaro'bdo hAyano'stro zarat samAH / " ityamaraH / kSAlayatam = zala+Nica+loT + thas ( tam ) // 91 // priyaM na matyuM na labhe tvadIpsitaM tadeva na syAnmama yattvamicchasi / viyogameveccha manaH ! priyeNa me tava prasAdAnna bhavatyasAvapi // 92 // anvayaH-he manaH ! tvadIpsitaM priyaM na labhe, tvadIpsitaM mRtyuM ca na labhe / tvaM mama yat icchasi tat eva na syAt / (ataH ) me priyeNa viyogam eva iccha / tava prasAdAta aso api me na bhavati // 92 // vyAkhyA-he manaH = he.mAnasa !, tvadIpsitaM = tvadabhISTaM, priyaM = vallabha, nalaM, na labhe = na prApnomi, tadalAbhe tvadIpsitaM = tvadabhISTaM, mRtyu ca-maraNaM ca, na labhe = na prApnomi / tasmAt tvaM, mama, yat icchasi = vAJchasi, tat eva-na syAt = no bhavet, ataH me = mama, priyeNa = vallabhena nalena, viyogam eva = viraham eva, iccha = kAmayasva / tava = bhavataH, prasAdAt = anugrahAt, aso api = viyogaH api, me = mama, na bhavati = no jAyate, nalalAbhA'bhAve maraNameva me zaraNAmiti bhAvaH / / 92 // ___ anuvAdaH - he mana ! maiM tumhAre abhISTa priya ( nala ) ko nahIM pAtI hU~ aura tumhArI abhISTa mRtyuko bhI nahIM pAtI huuN| tuma merA jo cAhate ho vahI nahIM hotI hai ataH priyake sAtha mere virahakI icchA karo, tumhAre anugrahase vaha ( viyoga ) bhI merA nahIM hotA hai / / 92 // . TippaNI-tvadIpsitaM = tava IpsitaM, tat (pa0 t0)| labhe = labha+ laT + iT / icchasi = iS + laT + sip| isa palameM saMyogake lie viyogakI Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 337 prArthanA karanese vicitra alaGkAra hai| usakA lakSaNa hai-"vicitraM tadvirutasya kRtiriSTaphalAya cet / " ( sA0 da0 10-71 ) // 92 // na kAkuvAkyarativAmamaGgajaM dvigtsu yAce pavanaM tu dakSiNam / dizApi maDasma kiratvayaM tayA priyo yayA vairaviSirvadhAvaSiH // 5 // anvayaH -dviSatsu ativAmam aGgajaM kAkuvAkyaH na yAce, tu dakSiNaM pavanaM yAce / ayaM yayA dizA priyaH ( saMcarate ) tayA (dizA ) madbhasma kiratu, vairavidhiH vadhA'vadhiH // 93 // vyAkhyA-dviSatsu = zatruSu, viyogizatrucandrAdiSviti bhAvaH / ativAmam = atikuTilam, aGgajaM = kAmaM, kAkuvAkyaH = karuNavacanaH, na yAce = na prArthaye, tu - kintu, dakSiNaM = dakSiNadigbhavaM dAkSiNyayuktaM ca, pavanaM = malayA:nilaM, yAce = prArthaye, ayaM = dakSiNapavanaH, yayA, dizA = kASThayA, priyaH = vallabhaH nalaH, saMcarate iti zeSaH / tayA = dizA, madbhasma = madbhasitaM, kiratu = vikSipatu zatrupakSastho dakSiNavAyuH kathamupakariSyati ityAzaGkAM samAdhatte--vairavidhiriti / yataH--vairavidhiH = zatrutA''caraNaM, vadhA'vadhiH = maraNA'ntaH / "maraNA'ntAni vairANi" iti nyAyAditi bhAvaH / / 93 // ___ anuvAdaH-maiM zatruoMmeM atyanta kuTila kAmadevase yAcanA nahIM karatI hU~, kintu dakSiNa ( dAkSiNyayukta vA malayasambandhI ) vAyuse yAcanA karatI huuN| jisa dizAse mere priya ( nala) calate haiM usI dizAmeM yaha dakSiNavAyu mere bhasmako phailA de, kyoMki maraneke bAda zatrutA bhI samApta ho jAtI hai / / 93 // TippaNI-dviSatsu = dviSa+ laT ( zatR ) +sup / ativAmaM = "vAmI valgupratIpo dvau" ityamaraH / aGga jam = aGgAjjAtaH, tam "paJcamyAmajAto" isase Da pratyaya / aGga+ jan + Da: ( upapada0 )+am / "aGgajaM rudhire'naGgakezaputramade'GgajaH / " iti vizvaH / kAkuvAkyaH = kAkorvAkyAni, taiH (10 t0)| yAce = yAca + laT + iT / kiratu - + loT +tip / varavidhiHvarasya vidhiH (10 t0)| vadhA'vadhiH = vadhaH avadhiH yasya saH ( baha0 ) / isa padya meM arthAntaranyAsa alaGkAra hai / / 93 // amani ganchanti yugAni na kSaNaH, kiyatsahiSye, na hi matyurasti me| sa mAM na kAntaH sphuTamantarujnitA, na taM manastacca na kAyavAyavaH / / 94 // anvayaH--gacchanti amUni yugAni, kSaNo na / kiyat sahiSye / hi me mRtyuH 22 na0 na0 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam na asti / sa kAntaH antaH mAM na ujjhitA, sphuTaM taM manazca na ujjhitA, tat kAyavAyavazca na ( ujjhitAraH ) // 94 / / vyAkhyA--gacchanti = vrajanti, amUni = etAni, , yugAni = dvAdazAbdaparimANAH dIrghakAlAH, kSaNo na = kSaNarUpaH alpakAlo na, kiyat = kiMparimANaM, sahiSye = marSayiSyAmi, hi = yataH, me = mama, mRtyuH = maraNaM, na asti = na vidyate, ataH sahanasya avadhirnAstIti bhAvaH / saH = prasiddhaH, kAntaH - priyaH nalaH, antaH = antaHkaraNe, mAnase, mAM = kAntAM, na ujjhitA = na tyaktA ( tyAgakartA), sphuTaM = vyaktaM, taM = kAntaM nalaM, manazca = mAnasaM ca, na ujjhitA = adya na ujjhitR, AgAmikAleSvapi na ujjhiSyatIti bhAvaH / evaM ca tat = manaH, kAyavAyavaH = prANAH, na = na ujjhitAraH, na tyAgakartAraH / hanta ! kA gatiriti bhAvaH / / 94 // ___ anuvAdaH--bIte hue ye yuga haiM, kSaNa .( alpakAla ) nahIM haiN| kitanA sahUMgI ?, kyoMki merA maraNa bhI nahIM hai, pyAre nala antaHkaraNa meM mujhe nahIM chor3anevAle haiM, spaSTa rUpase unako merA mana bhI chor3anevAlA nahIM hai| usa mere manako prANavAyu bhI chor3anevAle nahIM haiM / / 94 // ___TippaNI-- gacchanti = gam + laT ( zatR ) + jas / yugAni = vAraha varpokA eka mAnavayuga hotA hai, aise kaI yuga haiM yaha tAtparya hai| kSaNaH = "nirvyA. pArasthitI kAlavizepotsavayoH kSaNaH / " iti "aSTAdaza nimepAstu kApThA, triMzattu tAH kalA / tAstu triMzat kSaNaH / " iti cA'maraH / aThAraha bAra palaka mAnanepara jitanA samaya hotA hai use "kASThA" aura tIsa kASThAoMmeM jitanA samaya hotA hai use "kalA" aura tIsa kalAomeM jitanA samaya hotA hai use "kSaNa" kahate haiN| mahipye = saha + lRT + iT / ujjhitA = ujjha + tRn+mu| isakA vartamAnake prayogameM luTaparaka artha nahIM karanA cAhie / na ujjhitA = ujjha+ lRT + ni / yahA~para merA mana abhI bhI nalako . chor3anevAlA nahIM hai, pIcha bhI nahIM chor3egA, yaha bhAva hai| kAyavAyavaH = kAyasya vAyavaH ( pa0 ta0 ) // 9 // madupratApavyayazanazIkaraH surAH / sa vaH kena pape kRpaa'rnnvH| . udeti koTinaM mude madunamA kima zu saGkalpakaNazrameNa vaH / / 65 / / anvayaH -- he mugaH / madRgratApavyayaNataNIkara: sa va: kRpA'rNavaH kena pape ? saGkalpakaNazrameNa madutamA koTiH vaH mude ANu na udeti kim ? // 95 // Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH .. vyAkhyA-he surAH = he indrAdayo devAH !, madugratApavyayazaktazIkaraH = madatitIvrasantApazAntisamarthajalakaNaH, saH = prasiddhaH, vaH = yuSmAkaM, kRpA'rNavaH = dayAsamudraH, kena = janena, pape = pItaH, agastyena prasiddhasamudra iveti bhAva: / saGkalpakaNazrameNa = cintanalezaprayAsena, maduttamA = madadhikA, koTiH = utkarSaH, utkarSAzrayabhUtA vadhUriti bhAvaH / vaH = yuSmAkaM, mude prItaye, Azu = zIghraM, na udeti kim-na Avirbhavati kimu ? tasmAdanukampAspade jane viparItAcaraNamanucitamiti bhAvaH // 95 // ___ anuvAda:-he devatAoM / mere tIvratAMpakI zAntike lie samartha jalakaNavAle prasiddha Apa logoMke dayAsAgarako kisane pI liyA hai ? saGkalpake lezamAtrake prayAsase mujhase zreSTha koI strI ApalogoMkI prItike lie prakaTa nahIM hotI hai kyA ? // 95 // TippaNI-madugratApavyayazaktazIkaraH = ugrazcA'so tApaH ( ka0 dhA0 ), mama ugratApaH (10 ta0 ), tasya vyayaH (10 t0)| zaktA: zIkarA yasya saH (bhu0)| madugratApavyaye zaktazIkaraH ( sa0 t0)| kRpA'rNavaH = kRpAyA arNavaH (Sa0 ta0) / pape = pA+ liT ( karmameM )+ta (za ) / saGkalpakaNazrameNa = saGkalpasya kaNa: (10 ta0 ), tasya zramaH ( Sa0 ta0), tena / maduttamA mat uttamA ( pa0 ta0 ) / koTi: = "atyutkarSA'zrayaH koTaya" ityamaraH / udeti = ud + iN + laT + tip / dayApAtra janameM viparIta AcaraNa anucita hai, yaha bhAva hai // 95 // mameva vArdivamacardinaH prasahya varSAsu Rto prsnyjite| kathaM nu zRNvantu suSupya devatA bhavatvaraNyeruditaM na me giraH ? / / 96 // anvayaH-vA ahadivaM mama eva azrudurdinaH prasahya varSAsu Rto prasaJjite devatAH suSupya me giraH kathaM zRNvantu nu? ( ata eva ) me giraH katham araNyeruditaM na bhavatu ? // 96 // ___ vyAkhyA-vA = athavA, ahardivam = aharahaH, mama eva, azrudurdinaH = nayanasalilavarityarthaH / prasahya = balAta, varSAsu Rtau = varSatoM, prasaJjite = pravartite sati, devatA: = indrAdayo devAH, suSupya = suSThu suptvA, me = mama, giraH- vilApavacanAni, kathaM = kena prakAreNa, zRNvantu nu = AkarNayantu nu ? ata eva, me = mama, giraH = vilApavacanAni, kathaM = kena prakAreNa, araNyeruditam = araNyarodanaprAyaM, na bhavatu = no bhavet // 96 // Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSaSIyacaritaM mahAkAvyam anuvAba:-athavA pratidina mere hI AMsuoMkI vRSTise haThAt varSA Rta honepara indra Adi devatA acchI tarahase sokara mere vilApake vacanoMko kaise suneMge? ata eva merA vilApavAkya kaise araNyarodanake samAna na hogA ? // 96 // __ TippaNI-ahardivam = ahani ca divA ca ( dvandva ), "acatura0' ityAdi sUtrase acpratyayAnta nipAta / azrudurdinaH = azrubhiH durdinAni, tai: (tR0 t0)| varSAsu Rtau = "RtyakaH" isase prakRtibhAva / "striyAM prAvRT striyAM bhUmni varSAH" ityamaraH / suSupya = su+sup + ktvA ( lyap ), "vacisvapi0" ityAdise saMprasAraNa "suviniya'H supisUtisamAH" isase Satva / varSAkAlameM cAra mAsataka bhagavAn viSNu zayana karate haiM usI taraha yahA~para anya devatAoMke zayanakA Aropa kiyA gayA hai / zRNvantu = zru+loT + jhiH / araNyeruditam = "kSepe" isa sUtrase samAsa, "tatpuruSe kRti bahulam" isase aluk / isa padyameM devatAoMke zayanase sambandha na hone para bhI usakI ukti se atizayokti hai, usakA damayantIke vilApa vAkyoMkA araNyarodana asaMbhava honese sAdazyakA AkSepa hokara nidarzanA aGga hai isa prakAra saGkara alaGkAra hai // 96 // iyaM na te naya! dRkpathA'tithistvadekatAnasya janasya yAtanA : hrade hrade hA ! na kiyad gaveSita: sa veSasA'gopi khago'pi vakti yaH // 97 / / anvayaH -he naiSadha ! iyaM tvadekatAnasya janasya yAtanA te dakpathA'tithiH na, yaH khaga: vakti saH api vedhasA agopi, hRde hade api kiyat na gaveSitaH ? hA ! / / 97 / / vyAkhyA-he naiSadha = he nala :, iyam = epA, tvadekatAnasya = tvatparasya, janasya = priyAjanasya, mameti bhAvaH / yAtanA= tIvra vedanA, te = tava, dRkpathA:tithi: na = netragocara: na, dezaviprakAditi bhAvaH / kiJca yaH, khagaH = pakSI haMsaH, vakti = bhApate, nalAya madyAtanAM nivedayati, iti bhAvaH / saH api = hasaH api, vedhasA= brahmadevena, agopi = guptaH, kvA'pIti zepaH / hade hade = prati hRdam api, kiyA na gavepitaH = kativAraM na mAgita:, hA = mama zocyata iti bhAvaH / / 97 / / - anuvAdaH- he nala ! tumameM tatpara isa janakI ( merI ) yaha tIvra vedanA namame devI gaI nahIM hai, jo pakSI ( haMsa ) tamheM nivedana karatA use bhI brahmAjIne kahIM chipA diyaa| use kaI tAlAboM meM kitanI bAra nahIM DhUMDhA hai ! hAya ' // 97 / / Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sarga 341 . TippaNoM-tvadekatAnasya = tvayi ekatAnaH, tasya ( sa0 t0)| "ekatA. no'nanyavRttiH" ityamaraH / dRkpathA'tithiH = dRzoH panthA dRkpathaH (10 ta0 ), tasya atithi: ( Sa0 ta0 ) / vakti = vaca+laT + tip / agopi = gupa+ lur3a ( karmameM )+ta / gaveSitaH = gaveSa+ktaH ( karmameM )+su // 97 // mamA'pi ki no dayase ? dayAdhana ! tvadanimagnaM yadi vettha me manaH / nimajjayan saMtamase parA''zayaM vidhistu vAcyA, kva tavA''gasaH kayA ? // 98 // anvayaH - he dayAdhana ! mama manaH tvadaGghrimagnaM vettha yadi, mama api kiM no dayase ? ( atha vA ) parA''zayaM saMtamase nimajjayan vidhistu vAcyaH, tava AgasaH kathA kva ? // 98 / / vyAkhyA - he dayAdhana=he kRpAnidhe ! nala !, mama, manaH = cittaM, tvadadhrimagnaM = tvaccaraNasthitaM, vettha yadi = vetsi cet, tarhi mama api, kiM no dayase = kiM na anukampase ? atha vA parA''zayam = anyA'ntaHkaraNaM, saMtamase = gADhAndhakAre, moharUpa iti zeSaH / nimajjayan = pAtayan, vidhistu = devaM tu, vAcyaH = upAlabhyaH, ataH tava = bhavataH, AgasaH = aparAdhasya, kathA = kathanaM, kva = kutra? daivavyAmohitastvaM mAM na jAnAsi, na tu nirdayatvAditi bhAvaH // 98 // ___ anuvAdaH-he kRpAnidhe nala ! tuma mere manako apane caraNameM magna jAnate ho to mere Upara kyoM dayA nahIM karate ho ? athavA dUsareke antaHkaraNako moharUpa gADha andhakArameM DAlanevAle bhAgyako hI ulAhanA denA cAhie, tumhAre aparAdhakI kyA bAta hai ? // 98 / / __TippaNI-dayAdhana = dayA eva dhanaM yasya saH ( bahu0 ), tatsambuddhau / tvadaGkrimagnaM = tava aGgrI (Sa0 ta0 ), tayoH magna, tat ( sa0 ta0 ) / vettha = vid + laT + sip ( thala ) / "vido laTo vA" isase sipake sthAnameM thala Adeza / mama = "adhIgarthadayezAM karmaNi" isase daya dhAtuke yogameM sssstthii| parA''zayaM = parasya AzayaH, tam (Sa0 ta0 ) / saMtamase = santataM tamaH saMtamasaM, tasmin ( gati0 ), "avasamandhebhyastamasaH' isase samAsA'nta aca pratyaya / nimajjayan = ni + masja + Nic + laT ( zatR)+su / vAcyaH = vac + Nyat + su / bhAgyase vyAmohita honese tuma aisI Apadgrasta mujhe nahIM jAnate ho yaha bhAva hai / / 98 // Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kathA'vazeSaM sava sA kRte gatetyupeSyati zrotapathaM kathaM na te ? / bayA'NunA mAM samanugrahISyase tadA'pi tAvadyadi nAtha ! nA'dhunA // 19 // anvayaH-he nAtha ! tava kRte sA kathA'vazeSaM gatA iti te zrotrapathaM kathaM na upeSyati ? adhunA na yadi, tadA api dayA'NunA mAM samanugrahISyase tAvat // 99 / / vyAkhyA- he nAtha = he prANezvara !, tava = bhavataH, kRte = nimitte, sA = damayantI, kathA'vazeSa = zabdA'vazeSa, gatA prAptA, iti = eSA vArtA, te = bhavataH, zrotrapathaM = karNamArga, kathaM = kena prakAreNa, na upaSyati = na prApsyati, upeSyatyeveti bhaavH| adhunA = asmin samaye, na yadi = na anugRhNAsi cet, tadA api = maddazAzravaNasamaye api, dayA'NunA = kRpAlezena, mAM, samanugrahISyase = samanukampiSyase, tAvat = eva / adhunA na yadi, pazcAdanuzocanamapi mahAnugraha iti bhAvaH // 99 // ____ anuvAdaH-he prANezvara ( nala ) ! Apake lie vaha ( damayantI ) kathAzeSa huI yaha bAta Apake kAnoMtaka kyoM nahIM pahuMcegI ? abhI anugraha nahIM karate haiM to usa samaya bhI Apa kRpAke lezase bhI mujhe anugRhIta kareMge hI // 99 // TippaNI-kathA'vazeSaM = kathAyA avazeSaH, tam (10 t0)| zrotrapathaM = zrotrayoH panthAH zrotrapathaH, tama (Sa0 t0)| upaiSyati - upa+ iNa+laTa+ tip / dayA'NunA = dayAyA aNuH, tena (Sa0 ta0), "striyAM mAtrA truTiH, puMsi lavalezakaNA'NavaH / " ityamaraH / samanugrahISyase sam + anu + graha + luTa + thAs / "graho'liTi dIrghaH" isa sUtrase iTakA dIrgha / abhI nahIM to pIche bhI mere lie zoka kareMge to mahAn anugraha hogA yaha bhAva hai / / 99 // mamA''darIvaM vidarotumAntaraM tadarthikalpadruma ! kinycidrthye| bhivAM havi dvAramavApya meva me hatA'subhiH prANasamaH samaM gamaH / / 100 // anvayaH-- ( he nAtha | ) mama, idam AntaraM vidarItum Adari, tat he arthikalpadruma ! kiJcit arthaye / prANasamaH ( tvam ) hRdi bhidAm eva dvAram avApya me hatA'subhiH samam eva mA gamaH / / 100 / / vyAkhyA-( he nAtha ! ) mama, idam etat, Antaram = antarbhavaM, hRdayam / vidarItuM = sphuTitum, Adari = Adarayuktam, astIti zeSaH / tat = tasmAtkAraNAt. he arthikalpadruma = he yAcakakalpavRkSa !, kiJcit = kimapi, arthaye = yAce, kiM tadityata Aha-bhidAmiti / prANasamaH = prANatulyaH tvaM, hRdi == hRdaye, bhidAm eva = bhedam eva, dvAraM = niHsaraNapratIhAram, avApya = prApya, Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH me = mama, hatA'sumiH = viphalaprANaH; tvatprAptyabhAveneti zeSaH, samam eva = saha eva, mA gamaH = no nirgaccha // 100 // ___ anuvAda:-( he nAtha ! ) merA yaha hRdaya vidIrNa honA cAhatA hai, isa kAraNa he yAcakoMke kalpavRkSa ! maiM Apase kucha prArthanA karatI huuN| hRdayameM bhedanarUpa dvAra pAkara Apako na pAnese niSphala mere prANoM ke sAtha prANake samAna Apa mata jAya / / 100 / / TippaNo-Antaram = antare bhavam, antara+aNa+su / vidarItam = vi+dR+tumun, "vRto vA" isase iTkA dIrgha ! Adari AdaraH asyA'stIti, Adara+ iniH+ su / arthikalAma-arthinAM kalpadrumaH, tatsambuddhau (Sa0 t0)| artha ye = artha+Nic + iT / prANasamaH-prANaH samaH (tR0 ta0 ) / bhidAm bhedanaM bhidA. tAm "SidbhidAdibhyo'" isase aGa / bhid+a+ TAp + am / hatA'subhiH hatAzca te asavaH, taH ( ka dhA0 ) / mA gamaH = mAGke yogameM gam dhAtuse lu+sira "pupAdi." ityAdise chilake sthAna meM aG Adeza / "na mAGayoge" isase aTa AgamakA abhAva / mere prANoMke utkramaNa samayameM dUsare janmameM bhI Apako pAne kI icchA karanevAlI mere hRdayase Apako nahIM jAnA cAhie yaha bhAva hai / bhagavAna ne bhI kahA hai___ 'yaM yaM vA'pi smaranbhAvaM tyajatyante kalevaram / taM tamevaiti kaunteya ! sadA tadbhAvabhAvitaH // '. gItA ( 8-6 ) / iti priyAkAkubhirunmiSanbhRzaM digozadUtyena hadi sthirIkRtaH / nRpaM sa yoge pi viyogamanmayaH kSaNaM tamujrAntamajojanatpunaH / / 101 // antrayaH - digIzadUtyena hRdi sthirIkRta: sa viyogamanmayaH iti priyAkAkubhiH bhRzam unmiSan (sa) taM nRpaM yoge api kSaNaM punaH udbhrAntam AjIja nat // 101 // vyAkhyA-digIzadUtyena = dikpAladUtabhAvena, hRdi = hRdaye, sthirIkRtaH= niruddhaH, saH = pUrvoktaH, viyogamanmathaH = virahamadanaH, vipralambhazRGgAra ityarthaH / iti = itthaM, priyAkAkubhiH = damayantIkaruNoktibhiH / bhRzam = atyartham, unmiSan = udbuddhaH san, taM = pUrvoktaM, nRpaM = rAjAnaM nalaM, yoge api = sannidhAne api, kSaNaM = kaMcitkAlaM, punaH = bhUyaH, udbhrAntam = unmattacittam, ajIjanat = janitavAn, akArSIditi bhAvaH / / 101 // Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34. meSadhIyacaritaM mahAkAvyam manuvAdaH- indra Adi dikpAloM ke dUtabhAvase hRdayameM sthira kiye gaye usa vipralammazRGgArane isa prakAra priyA ( damayantI) kI karuNa uktiyoMse atyanta ubuddha hokara rAjA nalako sAmIpya honepara bhI kucha kAlataka phira unmatta banA DAlA // 11 // TippaNI-digIzadUtyena = dizAm IzA: ( 10 ta0 ), teSAM datyaM, tena (10 t0)| viyogamanmathaH = viyogasya manmathaH (10 t0)| priyAkAkubhiH - priyAyAH kAkavaH, tAbhiH (Sa0 t0)| udbhrAntam = ud+namu+ ktaH+ am / ajIjana = jan+Nic + lu+tip // 101 // mahendradUtyAdi samastamAtmanastataH sa vismRtya mnorthsthitH| riyAH priyAyA lalitaH karambitA vikalpayannityaMmalIkamAlapat // 102 // anvayaH- tataH sa Atmano mahendradUtyAdi samastaM vismRtya manorathasthitaH lalita: karambitA: priyAyAH kriyAH vikalpayan ittham alIkam Alapat // 10 // vyAkhyA-athonmAdA'nubhAvo nalasya pralApaH pravRtta ityAha-mahendreti / tataH = anantaram, unmAdA'nantaramiti bhAvaH, saH = nala:, AtmanaH = svasya, mahendradatyAdi- indradautyAdikaM. samastaM = sakalaM kRtyam / vismRtya = prasmRtya, manorathasthitaiH = abhilASasthitaH, lalitaH = vilAsaH, karambitAH = mizritAH, priyAyAH = dayitAyAH damayantyA:, kriyAH = zRGgAraceSTAH, vikalpayana - Alocayan, "vitarkayan" iti pAThAntare anekaprakAreNa saMbhAvayana ityarthaH / ittham = anena prakAreNa, vakSyamANarUpeNeti shessH| alIkam %D abuddhipUrvakam, Alapat = avocat // 102 // anuvAdaH - unmAdake anantara nala apane indrake dautya Adi samasta kRtyako bhUlakara abhilASoMmeM sthita vilAsoMse mizrita damayantIkI zRGgAraceSTAoM ko socate hue ajJAnapUrvaka kahane lage // 102 // TippaNI-mahendraityAdi = mahAMzcA'sau indraH (ka0 dhA0 ) / dUtyam Adiryasya tat ( bahu0 ) / mahendrasya dUtyAdi, tat (10 t0)| vismRtya = vi+smR + ktvA ( lyap ) / manorathasthita: manorathe sthitAH, taiH (sa0 t0)| Alapat = AG+lapa+la+tip / nala unmAdapUrvaka pralApa karane lage yaha bhAva hai // 102 // ayi priye ! kasya kRte vilapyate ? vilipyate hA ! mukhamabindubhiH / / purastvayAloki namantrayaM na ki tirazcalallocanalolayA nalaH? // 103 // Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 345 navamaH sarga anvayaH-ayi priye ! kasya kRte vilapyate ? mukham azrubindubhiH vilipyate / hA ! puro naman ayaM nala: tvayA tirazcalallocanalIlayA na Aloki kim ? // 103 // - vyAkhyA-aSTAdazabhiH padyaiH pralApamavAha-ayoti / ayi priye - he dayite damayanti !, kasya - janasya, kRte = nimitte, vilapyateparidevyate, tvayeti zeSaH / mukham Asyam, azrubindubhiH = nayanasalilapRSataH, vilipyate = viliptaM kriyate, pradUSyata iti bhAvaH / hA = tava zocyata iti bhAvaH / puraH = agre, naman = praNaman, ayaM = samIpasthaH, nala:, tvayA - bhavatyA, tirazcalallocanalIlayA = tiryakprasarannayanavilAsena, na Aloki kima = no dRSTa: kima ? pratyakSe'pi parokSavadupAlambho nocita iti bhAvaH / / 103 / / anuvAdaH- he priye ! tuma kisake lie vilApa karatI ho? mukhako azrubinduoMse vilipta karatI ho, hAya ! sAmane praNAma karate hue mujha nalako tumane tirache calanevAle netroMkI lIlAse nahIM dekhA kyA ? // 103 // TippaNI-vilapyate = vi+lapa + laT (bhAvameM )+ta / azrubindubhiH = azrUNAM bindavaH, taH (Sa0 ta0 ) / vilipyate = vi + lipa + laT ( karmameM )+ta / naman = nama+laTa ( zatR )+ su / tirazcalallocanalIlayA = tirazcaratI ca te locane ( ka0 dhA0 ), tayorlIlA, tayA (10 tH)| Aloki = AG + loka+luGa( karma meM )+ta / pratyakSa hone para bhI parokSake samAna ulAhanA denA ucita nahIM hai vaha bhAva hai // 103 // ghakAsti binducyutakA'ticAturI dhanAzrubindunutikatavAttava / masArasArAkSi ! sasAramAtmanA tanoSi saMsAramasaMzayaM yataH // 104 / / anvayaH-he masArasArAkSi ! ghanA'zrubindusrutikatavAt tava binducyutakA'ticAturI cakAsti / yataH saMsAram AtmanA saMsAraM tanoSi, asaMzayam // 104 / / ___vyAkhyA-he masArasArAkSi ! = he uttamendranIlamaNinayane, ! ghanA'zrubindukhutikatavAt = sAndranayanajalapRSatacyuticchalAt, tava = bhavatyAH, binducyutakA'ticAturI = binducyutakakAvyA'tinipuNatA, cakAsti = zobhate / yataH = yasmAtkAraNAt, saMsAraM = bhavam, AtmanA = svena svasAmarthyena ca, sasAraM 3 sAravantaM, cyutA'nusvAraM ca, tanoSi = karoSi, asaMzayaM = saMzayI na, atra viSaya iti zeSaH / tvayA me saMsArasAphalyamiti bhAvaH // 104 // Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAdaH-he uttama indranIlake samAna netroMvAlI ! gADha azrubinduoM ke giraneke chalase tumhArI binducyutaka kAvyakI aticaturatA * zobhita ho rahI hai| jo ki tuma saMsArako svayam vA apane sAmarthyase sArayukta aura cyuta anusvAravAlA ( sasAra ) banAtI ho, isameM sandeha nahIM hai // 104 // TippaNI-masArasArAkSi = "masAra indranIlamaNiH" iti shbdrtnaavlii| masAreSu sArau ( sa0 ta0 ), to iva akSiNI yasyAH sA, ( bahu0 ), tatsambuddhau / ghanA'zrubindusrutikatavAt = azrRNAM bindavaH (10 ta0), ghanAzca te azrubindavaH ( ka0 dhA0 ), teSAM sa tiH (Sa. ta0 ), tasyAH kaitavaM, tasmAt (10 ta0 ) / binducyutakA'ticAturIbindoH ( anusvArasya) cyutam (Sa0 ta0 ),tadeva vinduscyutakam ( svA'rtha meM kan ), tasmin aticAturI ( sa0 ta0 ) / "binducyutaka" citrakAvyakA eka bheda hai jisameM bindu ( anusvAra ) ke cyuta honese dUsarA artha hotA hai, jaise--"yathA satprasavaH snigdhaH sanmArgavihitasthitiH / tathA sarvA''zrayaH satyamayaM me vakuladrumaH / ' yahA~para eka pakSameM yathAsthitarUpameM vakula vRkSa ( maulasirI ) kA varNana hai, dUsare pakSa meM "ayaM me bakuladrumaH" yahA~para bindu ( anusvAra ) kI cyutise "ayameva kuladramaH" aisA hokara kulameM drumakA Aropa kara uttapa kulakA varNa narUpa arthAntara ho jAtA hai| vaise .. "AtmanA saMsAraM sasAraM karoSi" yahA~ bindu ( anusvAra ) kI cyutise tuma saMsArako apane sAmarthya se sasAra arthAta sArayukta banAtI ho, isa prakAra vinducyutaka ( citrakAvyavizeSa ) meM tumhArI cAturI hai yaha bhAva hai / sasAraM = sAreNa sahitaH, tam / tulyayogabahu0 ) / tanoSi = tanu+laT + sipa / asaMzayam = saMzayasya abhAvaH (arthA'bhAvameM avyyiibhaav)| isa padyameM zleSa, apaha nuti aura utprekSA alaGkAroMkI saMsRSTi hai / / 104 // apAstapAthoruhi zAyitaM kare karoSi lolAnalinaM kimAnanam ? / tanoSi hAraM kiyadazruNaH sravaradoSanirvAsitabhUSaNe hRdi ? // 105 // anvayaH-(he priye ! ) apAstapAthohi kare zAyitam Ananam ( eva ) lIlAnalinaM kiM karoSi ? adoSanirvAsitabhUSaNe hRdi azruNaH savaiH ( eva ) kiyat hAraM tanoSi ? / / 105 / / vyAkhyA -apAstapAthoruhi = tyaktalIlAkamale, kare = haste, zAyitaM = sthApitam, Ananam = mukham eva, lIlAnalinaM = lIlAkamalaM, ki = kimiti, karoSi = vidadhAsi, lIlAkamalaM vihAya karakapolakaraNe kiM kAraNamiti bhAvaH / Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 347 evaM ca adoSanirvAsitabhUSaNe = nirdoSaparityaktA'laGkAre / hRdi = vakSaHsthale, azruNaH = nayanajalasya, savaiH = bindubhiH eva, kiyat = kiMparimANaM yathA tathA, hAraM = muktAmAlAM, tanoSi = racayasi, kimarthaM rodiSIti bhAvaH // 105 // ___ anuvAdaH-(he priye ! ) lIlAkamalakA tyAga karanevAle hAthameM rakkhe gaye mukhako hI kyoM lIlAkamala banA rahI ho ? doSake binA hI bhUSaNoMkA parityAga karanevAle vakSaHsthalameM azrubinduoMse kabataka hAra banAtI rahogI ? // 105 / / TippaNI-apAstapAthoruhi = pAthasi ( jale ) rohatIti pAthoruT = kamalam ( pAthas + ruha + kvip + su)| "kabandhamudakaM pAthaH" ityamaraH / apAstaM pAthoruT yena, tasmin ( bhu0)| zAnitaM = zI+Nic + ktaH+ su / lIlAnalinaM = lIlAyA nalinaM, tat ( 10 ta0 ) / lIlAkamalako chor3akara kapolapara hAtha rakhanekA kyA kAraNa hai ? yaha bhAva hai| adoSanirvAsitabhUSaNe avidyamAnA doSAH ( trAsAdayaH) yeSA tAni ( nabaha0 ) / adoSANi nirvAsitAni bhUSaNAni yena, tasmin ( bahu0 ) / kyoM ro rahI ho yaha pUchate haiM // 105 // dRzoramaGgalyamidaM milajjalaM kareNa tAvatparimArjayAmi te / ayA'parAdhaM bhavadaGaghriAjadvayorajobhiH samamAtmamolinA / / 106 // anvayaH- ( he priye ! ) idaM te dRzo: milat amaGgalyaM jalaM tAvat kareNa parimArjayAmi / atha aparAdhaM bhavadaGghripaGkajadvayorajobhiH samam AtmamaulinA parimArjayAmi // 106 / / vyAkhya - idam = etat, te = bhavatyAH, dRzoH= nayanayoH, milat = sambaddhaM, jalam = azru, tAvat = Ado, kareNa = hastena, parimArjayAmi = parimAjmi / atha = azruparimArjanA'nantaram, aparAdham = AgaH, AtmavaJcanadoSamiti bhAvaH / bhavadaghripaGkajadvayIrajobhiH = tvaccaraNakamaladvitIparAgaH, samaM = saha, AtmamaulinA = svamukuTena, praNAmeneti bhaavH| parimArjayAmi = parimArjitaM karomi // 106 // anuvAdaH - ( he priye ! ) tumhAre netromeM sthita isa amAGgalika A~sUko pahale hAthase poMchatA huuN| anantara tumhAre caraNakamaloMke parAgoMke sAtha apane mukuTase apane aparAdhakA parimArjana karatA hU~ // 106 // TippaNI-milat = mila + laT ( zatR ) + am| amaGgalyaM = na maGgalyaM, tat ( naJ0 ) / parimArjayAmi = pari + mRj + Nic + laT + Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mip / bhavadadhripaGkajadvayorajobhiH = aGgrI paGkaje iva ( upamita0 ) / bhavatyA aGgripaGkaje (pa0 ta0 ), tayordvayI ( 10 ta0), tasyA rajAMsi, taiH ( 10 ta0 ) / "samam" ke yogameM tRtiiyaa| AtmamaulinA = Atmano mauli:, teta ( Sa0 ta0 ) / isa padyameM sahokti alaGkAra hai // 106 // mama tvadacchA'ni nakhA'mRtAteH kiriittmaannikymyuukhmnyjrii| upAsanAmasya karotu rohiNI tyaja tyajA'kAraNaroSaNe ! ruSam / / 107 // anvayaH-he akAraNaroSaNe ! rohiNI mama kirITamANikyamayUkhamaJjarI rohiNI asya tvadacchA'jrinakhA'mRtadyuteH upAsanAM karotu / ruSaM tyaja tyaja // 107 // ___ vyAkhyA-he akAraNaroSaNe = he nihetukakopane !, rohiNI = lohitavarNA, mama, kirITamANikyamayUkhamaJjarI = mukuTapadmarAg2akiraNadIptiH, saMva rohiNI = candrapriyA tArA, asya = puraHsthitasya, tvadacchA'jrinakhA'mRtadyuteH = bhavanirmalacaraNanakharacandrasya, upAsanAM - sevAM, karotu, rohiNyAzcandrasevA samu. citaiveti bhAvaH / ataH ruSa-krodha, tyaja tyaja = abhIkSNaM tyajeti bhAvaH // 107 / / __ anuvAdaH-kAraNa ke na rahanepara bhI he krodha karanevAlI rohiNI ( lAla varNavAlI ) mere mukuTake padyarAgamaNikI kiraNakI dIptirUpa rohiNI ( candrapatnItArA) isa tumhAre nirmala caraNake nakharUpa candrakI sevA kare / krodhako chor3o chodd'o| 107 // TippaNI-akAraNaroSaNe = roSatIti tacchIlA roSaNA, ruSa dhAtuse "krudhamaNDA'rthebhyazca" isase 'yuca ( ana ) pratyaya + TApa+su / avidyamAnaM kAraNaM yasmin (nabaha0), akAraNaM roSaNA, tatsambuddhau ( supsupA0 ) / rohiNI = rohita zabda se "varNAdanudAttAttopadhAtto naH" isase DIpa aura takArake sthAna meM nakAra Adeza / kirITamANikyamayUkhamaJjarI = kirITe mANikyAni ( sa0 ta0), teSAM mayUkhA: (10 ta0 ), teSAM maJjarI ( pa0 t0)| maJjarIkA sAdRzya arthameM dIptimeM lakSaNA hai| tvadacchAghrinakhA'mRtadyuteH afernakhaH (pa0 ta0), acchazcA'sau adhrinakhaH ( ka0 dhA0 ) / amRtaM dyutiryasya saH ( bahu0 ) / tava acchAjrinakha: (10 ta0 ), sa eva amRtadyutiH, tasya ( rUpaka0 ) / tyaja tyaja = tyaja + loda + sipa / "nityavIpsayoH" isase nitya arthameM dvitva / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 107 // Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 349 tanoSi mAnaM mayicenmanAgapi, tvayi zraye tad bahumAnamAnataH / vinamya vaktraM yadi vartase kiyannamAmi te caNi ! tadA padA'vadhi // 10 // anvayaH-he caNDi ! mayi manAk api mAnaM tanoSi cet, tat tvayi AnataH ( san ) bahumAnaM zraye / ( kiJca ) vaktraM kiyat vinamya vartase yadi, tadA te padA'vadhi namAmi / / 108 // vyAkhyA-he caNDi = he atyantakopane !, mayi = viSaye, manAka api = ISata api, mAnam = abhimAnaM, roSamiti bhAvaH / tanoSi cet = karoSi yadi, tat = tarhi, tvayi = bhavatyAM viSaye, AnataH = namraH san, bahumAnaM = sammAnam, atikopaM ceti vyajyate / zraye = Azraye, kurve iti bhAvaH / kiJca vaktraM = makhaM, kiyata = kizcita, vinamya = vinamayyetyarthaH, namrIkRtyeti bhAvaH / varta se yadi = vidyase cet, tadA = tarhi, te = bhavatyAH, padAvadhi = pAdaparyantaM, namAmi = praNamAmi / bahunA mAnenA'lpamAnaM, bahunA namanena cA'lpaM namanaM nivArayitumicchAmIti bhAvaH // 108 / / _anuvAdaH-he atikopazIle ! mujhameM thor3A bhI mAna (kopa ) karatI ho to tumameM namra hokara bahuta saMmAna karatA huuN| mukhako kucha jhukAkara rahatI ho to maiM tumhAre caraNoMtaka jhukatA huuN|| 108 // TippaNI - bahumAnaM =bahuzcA'sau mAnaH, tam ( ka0 dhA0 ) / zraye zriJ + laT + iT / vinamya = vi+nam + ktvA (lyap ) / yahA~para NicakA artha antarbhAvita hai / padA'vadhi = padam avadhiH yasmin ( karmaNi ) ( bahu0 ), kri0 vi0 / namAmi = nam + laTa + mip / he damayanti ! tuma thor3A mAna ( praNayakopa ) karogI to bahuta saMmAnase aura mukhako kucha jhukAkara rahogI to maiM tumhAre caraNoMtaka jhukakara tumhAre mAna ( krodha ) ko haTAnA cAhatA hU~ yaha abhiprAya hai / 108 // . prabhutvabhamnA'nugRhANa vA na vA, praNAmamAtrA'dhigame'pi ka: zramaH ? / kva yAcatAM kalpalatA'si mAM prati kva dRSTivAne tava baddha muSTitA // 109 // anvayaH-(he bhaimi ! ) prabhutvabhUmnA anugRhANa vA, na vA, ( kintu) praNAmamAtrA'dhigame api ka: zramaH ? yAcatAM kalpalatA asi kva? mAM prati dapTidAne api tava baddhamupTitA kva ? // 106 // ___ vyAkhyA -- prabhutvabhUmnA = prabhutvamahattvena, anugRhANa vA = anugrahaM kuru vA, na anugahANa vA=nA'nugrahaM kucha vA, kintu, praNAmamAtrA'dhigame api = praNati Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mAtrasvIkAre api, kaH zramaH = kaH prayAsaH ?, yAcatAm = athinAM, kalpalatA= kalpavRkSavallI, asi = tvaM, kva = kutra?, arthinAmabhilASapUrayitrI tvaM kveti bhAvaH / mAM prati = madra paM yAcakaM prati, dRSTidAne api avalokanamAtre api, tava = bhavatyAH, baddhamuSTitA = kRpaNatA, kva = kutra?, ubhayormahadantaramiti bhAvaH // 109 // ____ anuvAdaH- (he bhaimi ! ) prabhutvakI mahattAse anugraha karo vA na karo kintu mere praNAmamAtrako svIkAra karanemeM kyA parizrama hai ? yAcakoMke kalpalatAsvarUpa tuma kahA~ ? aura merI ora dRSTidAnameM bhI yaha kRpaNatA ( kaJjUsI ) kahA~ ? // 109 / / ___ TippaNI-prabhutvabhUmnA = vahorbhAvaH bhUmA, bahu zabdase "pRthvAdibhya imanijvA" isa sUtrase imanic pratyaya aura "bahorlopo bhU ca bahoH" isase 'bahuke sthAnameM "bhU" Adeza / prabhutvasya bhUmA, tena . ( 10 ta0 ) / anugRhANa = anu + graha + loT + sip "hala: znaH zAnajjhau" isa sUtrase 'znA' ke sthAnameM zAnac aadesh| praNAmamAtrAdhigame = praNAma eva praNAmamAtram (rUpaka0) tasya adhigamaH, tasmin (Sa0 ta0 ) / yAcatAM = yAca + laT ( zatR ) + Am / kalpalatA = kalpasya latA (Sa0 ta0 ) "nAmaikadeze nAmagrahaNam" isa nyAyake anusAra kalpavRkSake lie 'kalpa' zabdakA prayoga kiyA gayA hai / dRSTidAne = dRSTerdAta, tasmina (Sa0 ta0), baddhamuSTinA = baddhAmuSTiryena saH baddhamuSTi: "syAd baddha muSTi: kRpaNe kRpaNA''diSu ceSyate / " iti vizvaH / baddha muSTe vaH, baddhamuSTi + tal + TApa+su / yAcakoMke mAMganepara kama muSTi (muTThI)bAMdha letA hai isa kAraNa use "baddhamuSTi" kahate haiM yaha bhAva hai / isa padya meM virUpoMkA saMghaTana honese viSama alaGkAra hai // 109 // smareSubAdhAM sahase mRduH kathaM ? hRdi draDhoyaHkucasaMvRte tava / nipatya vaisAriNaketanasya vA vrajanti bANA vimukhotpatiSNutAm // 110 // anvaya.- ( he bhaimi ! ) mRdu: ( tvam ) smarepubAdhAM kathaM sahase ? vaisAriNaketanasya bANA draDhIyaHkucasaMvRte tava hRdi nipatya vimukhotpatiSNutAM vrajanti vA ? // 10 // vyAkhyA--mRduH = komalA tvaM, smareSubAdhAM = kAmavANapIDAM, kayaM = kena prakAreNa, sahase = mRSyasi, vaisAriNaketanasya = kAmadevasya, bANAH = zarAH, draDhIyaHkucasaMvRte = dRDhatarapayodharAcchAdite, tava = bhavatyAH, hRdi = Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 351 vakSaHsthale, nipatya = patitvA, vimukhotpatiSNutAM = parAGmukhotpatanazIlatAM, kucapratihatyeti shessH| vrajanti vA = gacchanti vA, anyathA kathamupekSasa iti bhAvaH // 110 // ___ anuvAdaH- (he bhaimi ! ) komala tuma kAmadevake bANoMkI pIDAko kaise saha rahI ho? atha vA kAmadevake bANa dRr3hatara stanoMse AcchAdita tumhAre hRdayameM girakara parAGmukha hokara uchala jAte haiM / 110 // TippaNI-smareSubAdhAM = smarasya iSavaH (pa0 ta0 ), tepAM vAdhA, tAm (Sa0 ta0 ) / sahase = saha+ laT + thaas| vaisAriNaketanasya = visaratIti tacchIlo visArI, vi+ sR+Nini: ( upapada0 )+su| visArI eva vaisAriNaH, "visAriNo matsye" isa sUtrase svA'rtha ( prakRtyartha ) meM aN pratyaya / visArin + aN + su / "mIno vaMsAriNo'NDajaH" ityamaraH / vaisAriNaH ketanaM ( dhvajaH ) yasya saH, tasya ( bahu0 ) / draDhIyaHkucasaMvRte = atizayena dRDhI draDhIyAM'sau, dRDha + Iyasun + au / "ra Rtau halAderlagho:" isase RkA 'ra' Adeza / draDhIyAMsau ca tau kucau ( ka0 dhA0 ), tAbhyAM saMvRtaM, tasmin (tR0 ta0 ) / nipatya = ni+pata+ktvA ( lyap ) / vimukhotpatiSNutAM = viparItaM mukhaM yaSAM te vimukhAH ( vahu0 ) / utpatantIti tacchIlA utpatiSNavaH, ud+pata+ iNac 'alaGkRJ" ityAdi sUtrase iSNuc pratyaya / vimukhAzca te utpatipNavaH ( ka0 dhA0 ), tepAM bhAvaH, tAm vimukhotpatiSNa +tala+TAp -am / brajanti = baja+laT + jhiH / / 110 // smitasya saMbhAvaga sRkvaNA kaNAna, vidhehi lolAcalamaJcalaM bhruvoH / apAGgarathyApathikoM ca helayA prasahya sandhehi dRzaM mamopari // 111 // anvayaH- (he bhaimi ! ) smitasya kaNAn mRkvaNA saMbhAvaya / bhruvo: aJcalaM nIlAcalaM vidhehi / tathA apAGgarathyApathikI dRzaM mama upari helayA prasahya sandhehi / / 1.1 // vyAkhyAH-smitasya = mandahAsasya, kaNAn = lezAn, mRkvaNA = oSThaprAntena, saMbhAvaya = sammAnaya, tvamiti zepaH, evamuttaravAkyayorapi / bhruvoH = netralomnoH, aJcalaM = prAntaM, lIlAcalaM = vilAsacaJcalaM, vidhehi = kuru / tathA- apAGgarathyApathikI = kaTAkSamArgasaJcAriNI, dazaM = netraM, mama, upari= uparipTAna, helayA = vilAsena, prasahya = balAn, "prasadya" iti pAThAntare prasannIbhUyetyarthaH / sandhehi = prasArayetyarthaH // 11 // Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 . naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anuvAdaH-(he bhaimi ! ) tuma apane oSThaprAntase mandahAsyake lezoMko sammAnita kro| bhauMhoM ke prAntako vilAsase caJcala banAo / kaTAkSamArga meM calane vAle netrako merI ora vilAsase balAtkArase phailAo // 111 // TippaNI-sRkvaNA = "prAntAvoSThasya sRkvaNI" ityamaraH / saMbhAvaya = saM+bhU + Nic + loT + sip / lIlAcalaM lIlayA cala:, tam ( tR0 ta0 ) / vidhehi-vi+dhA+ loT + sip / apAGgarathyApathikIm apAGgasya rathyA (Sa0 ta0) / panthAnaM gacchatIti pathikI, pathin zabdase "pathaH kan" isase kan pratyaya aura Sit honese strItvavivakSAmeM "SidgaurAdibhyazca" isase GIS / apAGga. rathyAyAM pathikI, tAm (sa0 ta0) / mama="upari" zabdake yogameM "SaSThayatasartha pratyayena" isase sssstthii| sandhehi = saM+dhA+loT + sip / aneka kriyAoMmeM eka "tvam" yaha kAraka hai ata: dIpaka alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai-"aprastutaprastutayordIpakaM tu nigadyate / atha kArakamekaM syAdanekAsu kriyAsu "cet"||111|| samApaya prAvRSamazruvi puSAM, smitena vidhANaya kaumudImudaH / dRzAvitaH khelatu khaJjanadvayo, vikAsi pakeruhamastu te mukham / / 112 / / anvayaH-- ( he priye ! ) azruvidhruSAM prAvRSaM samApaya / smitena kaumudImudo vizrANaya / dRzo ( eva ) khaJjanadvayI itaH khelatu, te mukhaM vikAsi paGkeruham astu // 112 // vyAkhyA--azruviSAM = nayanajalabindUnAM, prAvRSa 3 varSatum, samApaya = samAptAM kuru, tvamitizeSaH, evamuttaravAkyeSvapi / prAvaTsamApteH phalamAhasmiteneti / smitena = mandahAsena, kaumudImudaH = candrikAsambandhino harSAn, vizrANaya = vitr| dRzau = netre eva, khaJjanadvayI - khaJjarITapakSiyugam, itaH = asmin, mayIti bhAvaH / khelatu = krIDAM karotu, prasaratviti bhAvaH / te = tava, mukhaM = vadanaM, vikAsi = vikasvaraM, paGkeruhaM = kamalam, astu = bhavatu, prasannaM bhavatviti bhAvaH // 112 // ___ anuvAdaH-(he priye ! ) tuma azrubinduoMke varSAsamayako samApta kro| ( mata roo)| tuma apane mandahAsyase mujhe cA~danIke AnandoMkA vitaraNa kro| tumhAre netrarUpa do khaJjana pakSI mere Upara kheleM ( tuma mujhe dekha lo ) aura tumhArA mukha vikasita kamala ho| 112 // TippaNI-azruvipuSAm = azrUNAM vipuSaH, tAsAm (pa0 ta0 ) / "pRSanti, bindupRSatA: pumAMso vipuSaH striyAm / " ityamaraH / samApaya = Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 353 sam + Ap + Nic + loT + sip / kaumudImudaH komudyA mudaH, tAH (pa0 ta0) vizrANaya = vi+zraNa+Nic + loTa+sip / "vizrANanaM vitaraNaM sparzana pratipAdanam / " ityamaraH / khaJjanadvayI = khaJjanayoyI (Sa0 t0)| itaH = "asmin, idam + tasiH, AdyAdibhya upasaMkhyAnam" isase sArvavibhaktika tasi / / vikAsi = vi+kasa+ghinuNa + su / "vikAsI tu vikasvaraH / " ityamaraH / rodana chor3akara prasanna hokara mandahAsyapUrvaka kaTAkSapradarzana kara kucha boloM, yaha bhAva hai| varSAke bItanepara zarat RtumeM candrikAkA prAdurbhAva, khajana pakSIkI kroDA aura kamalavikAsa bhI ho jAtA hai / isa padyameM rUpaka alaGkAra hai // 112 // sudhArasolanakelimakSaralajA sRjA'ntarmama karNakUpayoH / dRzau madIye madirA'mi ! kAraya smitazriyA pAyasapAraNAvidhim // 11 // anvayaH-he madirAkSi ! akSarasrajAM mama karNakUpayoH antaH sudhArasodvelanakeli saja, madIye dazau smitazriyA pAyasapAraNAvidhi kAraya / / 113 // ___vyAkhyA-he madirAkSi = he madakaranayane !. akSarasrajA = varNA''valyA, mama, karNakapayoH = zrotrajalAzayayoH, antaH = abhyantare, sudhArasasyodvelanakelim = amRtarasA'sImakrIDAM, sRja = racaya, Alapeti bhAvaH / madIye = mAmakIne, dazau = netre, smitazriyA = mandahAsazobhayA, pAyasapAraNAvidhi = . paramAnnavratA'ntabhojanavidhAnaM, kAraya = kartuM preraya // 113 // .- anuvAdaH-he mada utpanna karanevAle netroMvAlI ! vargoM kI paGktise mere karNa rUpa kUpoMke bhItara asIma krIDA karo, arthAt volo| mere netroMko mandahAsyakI zobhAse pAyasa (khIra) ke pratA'ntabhojanakA vidhAna karAo / / 113 // . TippaNI-madirA'kSi = madire iva akSiNI yasyAH sA madirAkSI, tatsambuddhI (bahu0 )| akSarasrajA- akSarANAM sak, tayA (Sa0 t0)| karNakUpayoH = kaNoM kUpo iva karNakUpo, tayo ( upamita0 ) / sudhArasodvelanake ila = sudhAyA rasaH (Sa0 ta0 ), udvelanA cA'sau keli: (ka0 dhA0 ) / sudhA rasasya udvelanakrIDA, tAm (10 ta0), sRja = sRja + loT + sip / dRzau = "kAraya" isa padake yogameM "hRkroranyatarasyAm" isase karmasaMjJA hokara dvitIyA / smitazriyA = smitasya zrIH, tayA (pa0 ta0 ) / pAyasapAraNAvidhi = pAraNAyA vidhiH ( Sa0 ta0 ) / payasA saMskRtaM pAyasam, payas zabdase "saMskRtam" isa sUtrase aN pratyaya, "paramAnnaM tu pAyasam" ityamaraH / pAyasena pAraNAvidhi: tam ( tR0 ta0 ) / kAraya = kR+ Nic + loT + sip // 113 // 23 na0 na0 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mamA'sanA bhava maNDanaM, na na, priye ! madurasaGgavibhUSaNaM bhava / bhramAd bhramAvAlapamaGga ! mRSyatA, vinA mamoraH katarattavA''sanam ? // 114 // anvayaH-he priye ! mama AsanA''rddha maNDanaM bhava, na na, madutsaGgavibhUSaNaM bhava / aGga! bhramAta bhramAt AlapaM, mRSyatAm, mama uro vinA katarat tava Asanam ? / / 114 // vyAkhyA-he priye = he dayite, mama, AsanAddhe = siMhA''sanA'rddhabhAge, maNDanaM = bhUSaNaM, bhava = edhi, tatra upavizeti bhAvaH / na na = naitat nakA atyanucitamiti bhAvaH, kintu madutsaGgavibhUSaNaM = madaGkA'laGkaraNaM, bhava = erodha, madaGkamAroheti bhAvaH / tadapi netyAha-bhramAditi / bhramAt bhramAt AlapaM = bhrAnterAlapitavAn bhrAnterAlapitavAn, mRSyatAM = kSamyatAM, mama, uro vinA = vakSo vinA, katarat = kim aGgaM, tava = bhavatyAH, Asanam = upavezana* sthAnam / / 114 // anuvAda:-he priye | mere ardhAsanameM bhUSaNa bano ( ardhAsanameM baiTho ), nahIM nahIM, merI godameM alaGkAra bano ( merI godameM baittho)| he priye ! maiMne bhramase kahA, bhramase khaaN| kSamA kro| merI chAtIke vinA kauna-sA aGga tumhArA Asana hogA? // 114 // . TippaNI-AsanAkhU = Asanasya arddha, tasmin (Sa0 t0)| madutsaGga. vibhUSaNaM = mama utsaGgaH ( 10 ta0 ), tasya vibhUSaNam (10 ta0 ) / bhava = bhR+loT + sip / bhramAt bhramAt = hetumeM pnycmii| "saMbhrameNa pravRttI yatheSTemanekadhA prayogo nyAyasiddhaH" isase saMbhramameM dvirukti / Alapam = AG + lapa + la+mip / mRSyatAm = mRSa + loT ( bhAvameM ) + t| isa padameM mamIke kramase AdhAravRttike kathanase paryAya alaGkAra hai // 114 / / 1 adhItapaJcAzugabANavane ! sthitA madantabaMhireSi cedurH| - smarA''zugebhyo hRdayaM vibhetu na pravizya tattanmaya saMpuTe mama // 115 // anvayaH-adhItapaJcA''zugavANavaJcane ! madantaH sthitA bahiH uraH eSi cet, tat mama hRdayaM tvanmayasaMpuTe pravizya smarA''zugebhyo na bibhetu // 115 // vyAkhyA he adhItapaJcA''zugabANavaJcane = he abhyastakAmazarapratAraNa. vidye ! bhaimi !, tvaM, madantaH = madabhyantare, sthitA = vidyamAnA satI, Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 355 ( bahiH ) uraH = vakSasthalam, eSi cet = prApnoSi yadi, tat = tarhi, mama, hRdayaM = cittaM ( kartR ), tvanmayasaMpuTe = tvatsvarUpapeTikAyAM, pravizya = pravezaM kRtvA, smarA''NugebhyaH = kAmabANebhyaH, na bibhetu = na trasyatu / tvayA rakSitasya me kutaH kAmA'strAdbhayamiti bhAvaH / / 115 // anuvAdaH --kAmabANako pratAraNa karanekI vidyAkA adhyayana karanevAlI he damayanti ! tuma mere bhItara ( antaHkaraNameM ) rahatI haI bAhara uraHsthalameM AogI to merA hRdaya tvadrUpa peTikAmeM praveza kara kAmadevake bANoMse nahIM DaregA / / 115 / / ___ TippaNI-adhItapaJcA''zugavANavaJcane = paJca AzugAH ( bANAH ) yasya saH ( bahu0 ) / tasya vANAH ( pa0 ta0 ), teSAM vaJcanam ( Sa0 ta0 ) / adhItaM paJcA''zugabANavaJcanaM yayA sA ( bahu0 ), ttsmbuddhii| madantaH = mama antaH (Sa0 ta0 ) / eSi = iNa+laT + sip / tvanmayasaMpuTe = tvameva tvanmayaM, yuSmad ( tvad ) mayaTa. ( svarUpa artha meM ) / tvanmayaM cA'sau saMpuTaH, tasmin (ka0 dhA0 ) / smarA''zugebhyaH = smarasya AzugAH ( pa0 ta0 ), tebhyaH, "bhItrA'rthAnAM bhayahetuH" isase apAdAnasaMjJA hokara pnycmii| cirakAlataka antakaraNameM rahI huI tuma mere vakSaHsthalameM AogI to tumhAre AliGganase merA kAmajvara zAnta hogA, yaha abhiprAya hai / / 115 // pariSvajasvA'navakAzavANatA smarasya lagne hRdayadvaye'stu nau / dRDhA mama tvatkucayoH kaThorayokhrastaTIyaM paricArikocitA // 116 // anvayaH-( he priye ! ) pariSvajasva / lagne nau hRdayadvaye smarasya anavakAzabANatA astu / dRDhA mama iyam urastaTI kaThorayoH tvatkucayoH paricArikA ucitA // 11 // vyAkhyA--(he priye ! ) pariSvajasva = aalingg| tathA sati lagne= mitho milite, nau = AvayoH, hRdayadvaye = urodvitaye, smarasya = kAmadevasya anavakAzavANatA = niravakAzazaratA, astu = bhavatu / itthamAliGgana smarazarapravezA'navakAzakArakamiti bhAvaH / kiJca dRDhA = kaThorA, mama, iyam = eSA, urastaTI = vakSastaTI, kaThorayo: = kaThinayoH, tvatkucayoH = bhavatyAH payodharayoH, paricArikA - sevAkArikA, ucitA = yuktA, tulyaguNayoH sambandho yukta iti bhAvaH // 116 / / Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anuvAdaH-(he priye ! ) AliGgana kro| parasparameM mile hue hama donoMke do hRdayoMmeM kAmadevake bANoMko sthAna na mile| mere kaThora isa vakSaHsthalako tumhAre kaThina kucoMkA sevaka honA ucita hai // 116 // TippaNI pariSvajasva = "svaJa pariSvaGge" dhAtuse loT + thAs, "daMzasaJjasvajAM zapi" isase anunAsikalopa / "parinivibhyaH sevasitasayasivu. sahasuTstusvaJjAm" isase sstv| hRdayadvaye = hRdayayordvayaM, tasmin (Sa0 t0)| adAlAzabANatA = avidyamAnaH avakAzaH yeSAM te ( naJ bahu0), anavakAzA bANA yasya saH anavakAzabANaH (bahu0), tasya bhAvaH tattA, anavakAzabANa+tala+TAp+su / urasTatI = urasaH taTI (Sa0 ta0 ) / tvatkucayoH = tava kucI, tayoH (10 t0)| paricArikA = paricaratIti pari + cara+Nvala (upapada0)+TApa+su / kaThora kucoMkI sevA karaneke lie kaThora vakSaHsthala hI upayukta hai aisA kahanese isa padyameM sama alaGkAra hai, usakA lakSaNa hai-"samaM syAdAnurUpyeNa zlAghA yogyasya vastunaH / ' (sA0 da0 10-71 ) // 516 // zubhAiTavargastvadanaGgajanmanastavA'pare likhyata yatra rekhyaa| . madIyadantakSatarAjiraJjanaH sa bhUrjatAmarjatu bimbapATalaH // 117 // anvaya:-(he priye ! ) yatra tava adhare rekhayA tvadanaGgajanmanaH zubhA'STavargaH alikhyata / madIyadantakSatarAjirajanaH bimbapATala: sa bhUrjatAm arjatu // 11 // vyAkhyA-yatra = yasmin, tava bhavatyAH, adhare = oSThe, rekhayA = rekhAbhiH (jAtAvekavacanam ) / tvadanaGgajanmanaH = tvadIyamanmathotpattaH, zubhA'STavargaH = kalyANasUcakA'STavargaH, alikhyata = likhitaH, jyotirvidA brahmaNaveti shessH| madIyadantakSatarAjiraJjanaH = maddazanakSatapaGktirAgakaraNaH, bimbapATala: = bimbaphalam iva raktavarNaH, saH adharaH, bhUrjatAM-bhUrjapatratvam, arjatu-bhajatu // 117 // ____ anuvAdaH-(he priye ! ) jisa tumhAre adharameM rekhAoMse tumhAre kAmakI utpattikA kalyANasUcaka aSTavarga likhA gayA hai| mere dantakSatoMse raMganese bimbaphalake samAna lAla vaha adhara bhUrjapatrake bhAvakA upArjana kare / / 117 // TippaNI tvadanaGgajanmanaH = tava anaGgaH (10 ta0), tasya janma, tasya (pa0 ta0 ) / zubhASTavargaH = aSTAnAM vargaH (Sa0 ta0 ), zubhasUcakaH aSTavargaH ( madhyamapada samAsaH) / bAlakakI utpattike anantara jyotiSI usakA janmakAliMka sUrya Adi sAta aura rAhu kula ATha grahoMkA zubhavarga likhate haiM, Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 357 navamaH sargaH usIkA yahA~para saGketa hai / alikhyata = likha+laG ( karma meM )+ta / madIyadantakSatarAjiraJjanaH = dantAnAM kSatAni (pa0 ta0 ), teSAM rAjiH (Sa0 ta0), madIyA cA'sau dantakSatarAjiH ( ka. dhA0 ), tayA raJjanAni ( ta0 ta0 ), taiH| bimbapATala: = bimbam iva pATala: (upamita0) / arjtu=arj+lott+tip| isa padyameM adhararekhAoM kA aSTavargarekhAtvakI aura adharakA bhUrjapattratvakI utprekSA hai / usase kAmodayakA zubha pariNAma vyaGgaya hotA hai / isa padyako prakAzavyAkhyAme nArAyaNa paNDitane eka sau unnIsaveM padyake taurapara liyA hai / kucha pustakoMmeM mallinAthakI TIkAmeM isakA ullekha bhI nahIM hai // 117 // tavA'parAya spRhayAmi, yanmaputravaH avaHsAkSikamAlikA girH| adhityakAsu stanayostanotu te mamendurekhA'bhyudayAdbhutaM mnH|| 118 // anvavaH-(he priye ! ) tava adharAya spRhayAmi, yanmadhusravaiH tava giraH zravaHsAkSikamAkSikAH, te stanayoH adhityakAsu mama nakha indurekhA'bhyudayA'dbhutaM tanotu // 118 // vyAkhyA-tava = bhavatyAH, adharAya = adharoSThAya, spRhayAmi = icchAmi, adharaM pAtumicchAmIti bhAvaH / yanmadhusravaH = adharamAkSikadravaH, tava = bhavatyAH, giraH = vacanAni, zravaHsAkSikamAkSikA: = karNasAkSikamadhukAH, zrotrapeyA bhavantIti bhAvaH / oSThasya madhuratvAttadutpannA giro madhusamAnA bhavantIti bhAvaH / te = tava, stanayoH = kucayoH: adhityakAsu = UrvabhAgeSu, mama = tvatpreyasaH, nakhaH = nakharaH, indurekhA'bhyudayA'dbhutaM = candra kalodayacitraM, tanotu = karotu, unnatayostvatkucakalazayornakhakSataM ca kartumicchAmIti bhAvaH // 118 // anuvAdaH-( he priye ! ) maiM tumhArA adhara cAhatA hU~, jisa adharake madhu bahanese tumhAre vacanarUpa madhuke sAkSI kAna haiN| hamAre stanarUpa parvatoMke UrzvabhAgoMmeM merA nakha candrarekhAke udayakA Azcarya phailAve // 118 // - TippaNI-adharAya = spRha dhAtukA prayoga honese "spRherIpsitaH" isa sUtrase sampradAnasaMjJA honese caturthI / yanmadhusravaH = madhunAH sravAH (Sa0 ta0), yasya ( adharasya ) madhusravAH, taiH (Sa0 t0)| zravaHsAkSikamAkSikAH zravasI sAkSiNIM yasya tat zravaHsAkSikam (bahu0 ) / makSikAbhiH kRtaM mAkSikam, "saMjJAyAm" isase aN / "madhu kSaudraM mAkSikAdi" ityamaraH / zravaHsAkSika mAkSikaM yAsu tAH ( bahu0 ) / adhityakAsu= adhiupasargase "upA'dhibhyAM tyakannAsannA'rUDhayoH" isase tyakan pratyaya, TAp / "upatyakAnerAsannA bhUmi Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ruuvmdhitykaa|" ityamaraH / yahA~para stanameM parvatakA Aropa vyaGgaya hai| uttarArddhakA tumhAre kucakalazoMmeM nakhakSata karanA cAhatA hU~, yaha bhAvArtha hai // 118 // . . navartase manmathanATikA kathaM ? prkaashromaa''vlisuutrdhaarinnii| tavAGgahAre rucimeti nAyakA zikhAmaNizca dvijarADvidUSakaH / / 119 // anvayaH-damayantIpakSe-(he priye ! tvam ) prakAzaromA''valimUtradhAriNI ( asi ), tava aGgahAre nAyako rucim eti, taba zikhAmaNizca dvijarADvidUSakaH ( asti ), ataH manmathanATikA kathaM na vartase ? ( vartasa eva ) // . 119 / / nATikApakSe-(he priye ! tvam ) prakAzaromA'valimUtradhAriNI ( asi ) tava aGgahAre nAyako rucim eti, dvijarAivipakazca zikhAmaNiH ( asti ), atastvaM manmathanATikA kathaM na vartase ? ( vartasa eva ) // 119 / / vyAkhyA-damayantIpakSe-(he priye ! tvam ) prakAzaromA'jvalisUtradhAriNI = mUtrasadRzaprakAzalomapaGktidhArikA asIti zepaH / tava = bhavatyA:, aGgahAre = kaNTharUpA'GgasthitamuktAmAlAyAM, nAyakaH = madhyamANikyaM, ruci = zobhAm, eti = prApnoti / tava = bhavatyAH, zikhAmaNizca = ziroratnaM ca, dvijarADvidUSakaH = candranindakaH, candrAnmanoharatara iti bhAvaH / astIti zepaH / atastvaM yauvanA'laGkArAdiyogAt, manmathanATikA - kAmoddIpikA, kathaM= kena prakAreNa, na vartase, = no vidyase, vartase eveti bhAvaH // 119 // nATikApakSe - ( he priye ! tvam ) prakAzaromA''valimUtradhAriNI = vyakta. lomapaGktirUpa mUtradhArayuktA, asIti zepaH / tava = bhavanyA:, aGgahAre = aGga. vikSepe, nAyakaH = nATikAyAH nAyakaH ( mumyapAtram ), macim = abhiprItim, eti = prApnoti, dvijarAT = brAhmaNaH, vidUpakaH = hAsyakaro nAyakanarmasacivaH, zikhAmaNiH = zirAratnam iva AdarapAtramiti bhAva: astIti gapaH / ata: tvaM manmathanATikA = manmathakR tA nATikA ( uparUpakaviNepaH ), mUtradhArAdiyAMgAditi zepaH / kathaM = kena prakAraNa, na vartame = no vidyame : varnama eveti bhAvaH / / 119 / / anuvAda:-( damayantIpakSameM ) -(he priye ! tuma ) va sadaNa vyaka lomapaGktiko dhAraNa karatI ho / tumhAre kaNThamya aGgameM sthita muktAhAra nAyaka (madhyamANikya) zobhAko prApta hotA hai| tumhAre zirakA ratna, candrakA nindaka Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH * hai arthAta candrase bhI adhika sundara hai| isa kAraNase tuma manmathanATikA ( kAmako uddIpta karanevAlI ) kyoM nahIM ho ? ( ho hI ) // 119 // .. ( nATikApasameM )-( he priye ! tuma ) prakAza romapaGktirUpa sUtradhArase yukta ho / tumhAre aGgahAra ( nRtyavizeSa ) meM nATikAkA nAyaka ( mukhya pAtra) prItiko prApta karatA hai, arthAt prasanna hotA hai / dvijarAT ( brAhmaNa ) vidUSaka (ha~sAnevAlA) nAyakakA krIDAsahacara, zikhAmaNi (zirake ratnake sadRza AdarapAtra) hai, isa kAraNase tuma manmayanATikA ( kAmadevase kiyA gayA uparUpakavizeSa ) kyoM nahIM ho ? (ho hI ) // 119 // TippaNo-prakAzaromA''tralisUtradhAriNI-romNAm AvaliH (10 ta0 ) prakAzA cA'sau romA''valiH ( ka0 dhA0 ) / prakAzaromA''vali: sUtram iva ( upamita0 ) prakAzaromA''valisUtraM dhArayatIti tacchIlA, prakAzaromA''valisUtra+dhuna+NiniH (upapada.)+ DIp + su / nATikApakSe-prakAzaromA''valireva sUtradhAraH ( mukhya naTa. ) rUpaka0 / saH asyA astIti prakAzaromAvalisUtradhAra+ iniH + DIp / aGgahAre = aGge hAraH ( sa0 ta0), nATikApakSeaGgasya sthAnAt sthAnAntare haraNam ( nayanam ) aGgahAra: "bhAve" isa sUtrase ghaJ / aGga+hRJ + ghana ( uapada )+Di / nAyakaH = "nAyako netari zreSThe hAramadhyamaNAvapi / " iti medinI / rucim = "ruciH strI dIptau zobhAyAmabhidhvaGgA'bhilASayoH / " iti medinI / zikhAmaNiH = zikhAyAM maNiH ( sa0 ta0), dvijarADvidUSakaH = dvijeSu rAjata iti dvijarAD ( candraH ), dvija + rAj+ kvip ( upapada0 ) + su'| tasya vidUSakaH ( Sa0 t0)| nATikApakSedvijarAD = dvijeSu ( dvijAtiSu, brAhmaNakSatriyavaizyeSviti bhAvaH ) rAjate iti dvijarAD = brAhmaNaH / vidUSakaH = vidUSakakA lakSaNa hai-"kusumavasantAdyabhidhaH karmavapurveSabhASAdyaH / hAsya kara kalAvidUSakaH syAtsvakarmajJaH" / / ( sA0 da0 3-42 ) manmayanATikA = manmayasya nATikA (Sa0 ta0 ) / nATikApakSemanmayakRtA nATikA ( madhyamagda. smaas.)| isa padya meM zleSa aura amAmeM aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai // 119 / / / girA'nukampastra, dayasva cumbanaiH, pramoda zuzrUSayita mayA kuco / nizeSa cAndrasya karotkarasya yanmama tvamekA'si nalasya jovitam / / 120 // anvayaH--( he priye ! ) girA anukampasva / cumbanaH dysv| mayA kucI Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zuzrUSayituM prasIda / yat cAndrasya karotkarasya nizA iva nalasya mama tvam ekA jIvitam asi // 120 // yAkhyA- he priye ! ) girA = vacanena, anukampasva = anukampAM kuru, tvamiti zeSaH, evaM triSvapi vaakyessu| cumbanaH = vaktrasaMyogaH, dayasva = dayAM kuru, mameti zeSaH / mayA = prayojyena, kucI = svastano, zuzrUSayituM = sevayituM, prasIda = prasannA bhava / yat = yasmAtkAraNAt, cAndrasya = candrasambandhinaH, karotkarasya = kiraNasamUhasya, nizA iva = rAtriH iva, nalasya = naiSadhasya, mama, tvam, ekA = ekamAtraM, jIvitaM -jIvanam, asi = vidyase / candrasya divA'pi jIvanasaMbhavAt karagrahaNaM, tasya nizaMka zaraNatvAditi draSTavyam / 120 // anuvAdaH-( he priye ! ) vacanase anukampA kro| cumbanoMse dayA kro| mujhase apane stanoM kI zuzrRpA karAne ke lie anugraha kro| jaise candrake kiraNasamUhakI rAtri jIvanasvarUpa hai vaise hI tuma bhI mere jIvanasvarUpa ho / 120 / / TippaNI- anukampasva = anu+kapi++loT + thAs / dayasva = daya + loT +thAs / zuzrUSayituM = zru + san +Nic + tumun / cAndrasya = candrasya ayaM candraH, tasya candra + aN + is / karotkarasya = karANAm utkaraH, tasya (10 ta0 ) / candrakA dinameM bhI jIvana saMbhava hai, parantu unakI kiraNakA rAtri meM hI saMbhava honese "kara" kA grahaNa kiyA hai| isa padya meM upamA alaGkAra hai / / 120 // muniryathA''mAnamaya prabodhavAn prakAzayantaM svamasAvabudhyata / api prapannAM prakRti vilokya tAmavAptasaMskAratayA'sRjad giraH // 121 / / anvayaH--atha asau muniH yathA prabodhavAn ( san ) AtmAnaM svaM prakAzayantam avudhyata / ( atha ) prapannAM tAM prakRti vilokya api avAptasaMskAratayA miraH asRjat // 121 // vyAkhyA-atha = evaM bhrAntyanantaram, asI = nalaH, muniryathA = muniriva, prabodhavAn, = utpanna tattvajJAnaH san, AtmAnaM = nijaM, svaM -svarUpa, larUpatvamiti bhAvaH / prakANayantaM = kathayantam, abudhyata = jJAtavAn / atha= anannara, prapannAM = prAptAM, tAM = nijAM, prakRti = svabhAva, vilokya Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 361 api = dRSTvA api, jJAtvA apIti bhaavH| avAptasaMskAratayA = udbuddhadUtatvavAsanatvena, giraH = vacanAni, dUtyA'nukUlAnyeveti bhAvaH, asRjat = avocaditi bhAvaH // 121 // anuvAda:-bhrAntike anantara nalane munike samAna tattvajJAnase yukta hote hue apane svarUpa ( nalabhAva ) ko prakAzita karanevAle apaneko samajha liyA / taba prakRtistha apaneko jAnakara bhI dUtatvakI vAsanA ubuddha honese bolane lage // 121 // TippaNI-prabodhavAn prbodh+mtu+| prakAzayantaM = pra+kAz + Nic + laT ( zatR)+ am / prapannAMpra+pat+kta+ TAp + am / vilokya%D vi+ loka + ktvA ( lyap ) / avAptasaMskAratayA = avAptaH saMskAro yena saH (bahu0 ), tasya bhAvastattA tayA, avAptasaMskAra+tala+TApa +ttaa| jisa prakAra muni yogase AtmatattvakA jJAna prApta karake bhI vAsanAvaza bAhaya viSaya. kA anusandhAna karatA hai usI taraha nala bhI apane svarUpako prakAza karake bhI phira saMskAravaza dUtabhAvakA hI anusaraNa kara bolane lage, yaha bhAva hai / isa padyameM upamA alaGkAra hai / / 121 // aye ! mayA''smA kimaniha natIkRta: ? kimatra mantA sa tu mAM zatakratuH ? / puraH svabhaktyA'tha naman hriyA'vilo vilokitAhe na tadiGgitAnyapi // 122 // anvayaH-aye ! mayA AtmA kim aniha nutIkRtaH ? atra sa zatakratustu mAM kiM mantA ? pura: svabhaktyA namana atha hiyA Avila: ( san ) tadiGgitAni api na vilokitAhe / / 122 / / vyAkhyA--aye=bata !, mayA, AtmA-svasvarUpaM, ki kimartham aniha nutIkRtaH = prakAzitaH, atra = asmin, matkRtA''tmaprakAzana iti bhAvaH / saH = prasiddhaH, zataRtuH = indraH, tu, mAM = svIkRtadautyaM, ki mantA = ki maMsyate ? puraH = pUrva, svabhaktyA = AtmabhaktyA, naman - praNaman, atha = pazcAt, hriyA = lajjayA, hetunaa| Avila: = kalupaH san, tadiGgitAni api = indraceSTitAni api, na vilokitAhe = no vilokayiSyAmi / svA'parAdhAdindramukhaM draSTumapi notsaha iti bhAvaH // 122 / / anavAdaH-hAya ! maiMne apane svarUpako kyoM prakAzita kiyA ? isa mere kAryame indra mujhe kyA samajhege ? pahale apanI bhaktise praNAma karatA huA pIche lajjAsa kalupa hokara indrakI ceSTAoMko bhI nahIM dekhNgaa|| 122 // Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI- aye="aye viSAde krodhe ca" iti vizvaH / aniha nutIkRtaH : na niha nutIkRtaH ( n0)| zatakratuH = zataM kratavo yasya saH ( bhu0)| mantA = man + luT + ta / svabhaktyA = svasya bhaktiH, tayA (10 ta0 ) / naman = nama+ laT ( zatR )+ su / tadiGgitAni = tasya iGgitAni, tAni (pa0 ta0 ) / vilokitAhe = vi + loka+luT + iT / indrake mukhako dekhaneke lie utsAha bhI nahIM karatA hUM, yaha bhAva hai // 122 / / syanAma yannAma mudhA'bhyadhAmahaM mahendrakAyaM mahadetadumitam / hanUmadAdyayaMzasA mayApunadviSAM . hasatapayaH sitiikRtH|| 123 / / anvaya:-ahaM yat mudhA svanAma abhyadhAM nAma / mahat etat mahendrakAryam ujjhitam / hanumadAdyaH dUtapatho yazasA sitIkRtaH, mayA punaH dviSAM hasaH. sitIkRtaH // 123 // vyAkhyA-ahaM, yat = yasmAra, mudhA = vRthA eva, svanAma % AtmA':: bhidhAnam, abhyadhAm = abhihitavAn, nAma = bata !, mahat = adhikam, etata: idaM, mahendrakAyaM = zatakratukRtyam, ujjhitaM = tyaktam / hanUmadAdyaH = AjaneyAdibhiH, dUtapatha: = sandezaharamArgaH, yazasA = kIA, sitIkRtaH = dhavalIkRtaH, mayA, punaH = eva, dviSAM = zatraNAM, hasaH = hAsyaH, sitIkRtaH = dhavalIkRtaH, dUtapatha iti zeSaH / yazasa iva hAsasyA'pi dhavalatvAditi bhAvaH // 123 / / ___ anuvAda:-maiMne jo vyartha hI apanA nAma kahA, hAya ! mahendra ke isa uttama kAryako gavAyA / hanUmAn Adine dUtamArgako kIrtise sapheda banAyA, maiMne hI use zatruoMko ha~sIse sapheda banA DAlA / / 123 / / TippaNI--svanAma = svasya nAma, tat (Sa0 t0)| abhyadhAm = abhi + dhA+luG+mip / mahendra kArya = mahAMzcA'sau indraH (ka0 dhA0), tasya kAryam (50 ta0 ) / hanumadAdyaH prazastau han yasya sa hanUmAn, hanu+matup+su, "garAdInAM ca" isase hanu zabdake garAdigaNameM par3he jAnese dIrghatva / hanumAna Adyo yeSAM te, taiH ( bahu0 ) / yadyapi nala satyayugake aura hanUmAn tretAyugake haiM tathA'pi satyayugake pUrvakalpake tretAyugakI vivakSAse nalase hanUmAnkA kIrtana anucita nahIM hai / vizvezvarako vyAkhyAmeM "sitIkRtaH" isa aMzakI vyAkhyAmeM "sito dhavalamecako" aisA amarakozake anusAra dUtamArgako maiMne zatruoMke hAsyase kAlA banAyA aisA jatAyA hai, yaha mahopAdhyAya mallinAthakA kathana hai parantu pracalita amarakozameM "zitI dhavalamecako" aisA hI pATha upalabdha hai ataH Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 363 pUrvokta vyAkhyAkI prAmANikatA sandigdha hai / "zitIkRtaH" aisA pATha mAneM to ThIka hai // 123 // dhiyA''tmanastAvadacAru nAciraM parastu yadveda sa tadvadiSyati / janA'vanAyodyaminaM janArdanaM kSaye jagajjIvapibaM vadaJ zivam // 124 / / anvayaH - atha vA ) tAvat Atmano dhiyA acAru na AcaraM, tu janA:vanAya udyaminaM janArdanaM, kSaye jagajjIvapivaM zivaM ghadan paraH yat veda sa tad vadiSyati / / 124 // vyAkhyA --( aya vA ) tAvat, AtmanaH = svasya, dhiyA= buddhayA, buddhipUrvamiti bhAvaH / * acAru = asAdhu, svanAmaprakAzanarUpamiti bhAvaH / na AcaraM = na AcaritavAn, na akArpamiti bhAvaH / tu = parantu, janA'vanAya = lokarakSaNAya, udyaminam = udyoginaM, viSNamiti zeSaH / janA'danaM = loka. pIDakaM, kSaye = pralaye, jagajjIvapivaM = lokaprANisaMhartAraM, rudramiti zepaH / zivaM = kalyANakArakaM, vadan = abhidadhat, zivam azivaM, azivaM ca zivaM vadanniti bhAvaH / paraH = anyo janaH, yat = ucitam anucitaM vA, veda = jAnAti, saH = paro janaH, tad, vadiSyati = kathayiSyati, nirmaryAdo loko, yadvadet, paraM mamAparAdhA'bhAve antaryAmI bhagavAn sAkSIti bhAvaH / / 124 / / anuvAdaH-jAnabUjhakara maiMne anucita nahIM kiyA hai, parantu lokakI rakSAke lie udyoga karanevAle viSNuko janArdana ( lokapIDaka ) aura pralayakAla meM jagata ke prANiyoMkA saMhAra karanevAle ndrako ziva ( kalyANakAraka ) kahanevAlA anya jana jo jAnatA hai vahI kahegA / / 124 / / TippaNo-acAru = na cora, tata ( na0 ) / Acaram = Ai+ cara+ laDa + mim / adyatana kAla ke lie laikA prayoga anucita hai ata: "avAripam" aisA lukA prayoga ucita hai| janAvanAya = janAnAm avanaM, tasmai ( pa0 ta0 ) / udyaminam = udyamaH asyA'stIti udyamI, tama, udyama+ini+ am / janArdanam = ardayanIti ardanaH, arda + Nic + lyu ( ana; + su, "nandyAdi" gaNameM par3e jAnese lyu pratyaya / janAnAm ardanaH, tam (pa0 ta0 ) / jagajjIvapi = jagati jIvAH ( sa0 t0)| pibatIti pibaH "pA" dhAtume "pAghrAmAdheDdazaH NaH" isa sUtrase za pratyaya / jagajjIvAnAM pitraH, tam (pa0 t0)| maryAdArahita loka jo kahanA ho kahe, para merI nirdoSatAmeM Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam . .. antaryAmI sAkSI hai yaha bhAva hai| isa padya meM nirukta-nAmaka kAvyakA lakSaNa hai|| 124 // sphuTatyadaH kiM hRdayaM trapAbharAdyadasya zuddhivibudhaivibudhyatAm / vidantu te tattvamidaM tu danturaM, janA''nane ka: karamarpayiSyati ? // 125 // anvayaH-ado hRdayaM trapAbharAt sphaTati kim ? yat asya zuddhiH vibudhaiH vibudhyatAm / te idaM danturaM tattvaM tu vidantu, janA'nane kaH karam arpayiSyati ? // 12 // vyAkhyA-adaH = etat, hRdayaM = hRta, pAbharAt = lajjA'tibhArAt / sphaTati kiM - sphaTiyati kima, vidIrNa bhaviSyati kimiti bhaavH| yat = yasmAt sphuTanAt, asya = hRdayasya, zuddhiH = pavitratA prAyazcittam / vibudhaH = devaH, vibudhyatAM = jJAyatAm / ataH sphuTanamAzAsyamiti bhAvaH / te = vibudhAH, idam = etat, danturam = ativiSamaM, tattvaM tu = hRdayazuddhi, tu vidantu = jAnantu / lokAjAnantu mA jAnantu vA, atra laukikamAbhANakamAha-janA''nanta iti / janA''nane = lokamukhe, kaH = janaH, karaM = hastama, arpayiSyati = samarpayiSyati, mA vAdIriti vAcaM nirotsyatIti bhAvaH / / 125 // ___anuvAdaH-yaha merA hRdaya lajjAke ati bhArase vidIrNa hogA kyA ? jisase ki isakI pavitratA devatA loga jAna leN| ve loga isa viSama tattva (hRdayazRddhi)ko to jAneM / parantu anya logoMke mukhako kauna rokegA? // 125 // TippaNI-pAbharAt = pAyA bharaH, tasmAt (10 ta0 ) / sphuTati = sphuTa+ laT + tip, / "AzaMsAyAM bhUtavacca" isa mUtra meM cakArake pAThase bhaviSyatkAlake arthameM vartamAna kAlakA prayoga huA hai| vibudhyatAM = vi+budha+ loT ( karmameM ) + ta / vidantu = vida+ loT + jhiH / janA''nane = janasya AnanaM, nasmin ( pa0 ta0 ) / arpayiSyati = R+Nic + laTa + tip / merI hRdayazuddhiko kisI prakAra devatAoMko pratIta karAnepara bhI janatAko pratIti karAnA duSkara hai, yaha bhAva hai / / 125 / / . mama zramazcetanayA'nayA phalo balIyasA'lopi ca saiva veghsaa| na vastu devasvarasAdvinazvaraM surezvaro'pi pratikatu mIzvaraH / / 126 // anvayaH- mama zramaH anayA cetanayA phalI ( syAt ), balIyasA vedhasA sA eva Alopi ca / tathA hi- devasvarasAt vinazvaraM vastu surezvaraH api pratikartum Izvaro na // 126 // Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayamaH sargaH 365 vyAkhyA-mama, zramaH = dUtyaprayAsaH, anayA = etayA, cetanayA = buddhayA, svarUpanigU hanarUpayeti zeSaH / phalI = phalavAn, syAditi zeSaH / paraM balIyasAbalavattareNa, vedhasA = devena, sA eva = tAdRzI cetanA eva, alopi = nAzitA ca / tathA hi --devasvarasAt = bhAgyasvecchAyAH, vinazvaraM vinAzitaM, vastu = padArtha, surezvaraH api = mahendraH api, pratikatuM = pratividhAtuM, punarnirmAtumiti bhAvaH / Izvaro na = samartho na, kiM punaranyaH ? // 1-26 / / anuvAda:--merA zrama ( dUtyakA prayAsa ) isa cetanAse saphala hotA parantu balasampanna bhAgyane usIko naSTa kiyA / daivako apanI icchAse vinAzita vastu. kA mahendra bhI pratIkAra karane ke lie samartha nahIM haiM / / 126 // TippaNI--phalI = phala+iniH+su / balIyasA = bala+ Iyasun +TA / alopilupa+luGa+ (karmameM) ta / devasvarasAt svasya rasaH (Sa0 t0)| devasya svarasaH, tasmAt ( pa0 t0)| surezvaraH = surANAm IzvaraH (10 ta0 ) / pratikatuM = prati + kR + tumun / bhavitavyatAko koI bhI nahIM badala sakatA hai // 126 // iti svayaM mohamayominimitaM prakAzanaM zocati naiSadhe nijam / __ tathAvyathAmagnataduddivorSayA dayAlurAgAllaghu hemahaMsarAT // 127 // anvayaH -iti naiSadhe mohamayominimitaM nijaM svayaM prakAzanaM zocati dayAluH hemahaMsarAT tathA vyayAmagnataduddidhIrSayA laghu AgAt / / 127 / / vyAkhyA-iti = itthaM, naiSadhe = nale, mohamayominirmita = bhrAnti. vilAsakRtaM, nijaM = svIyaM, svayam = AtmanA, prakAzanaM = svarUpaprakaTanaM, zocati = zokaviSayaM kurvati sati, dayAluH = kRpAluH, hemahaMsarAT = suvarNarAjahaMsaH, tathA vyathAmagnatadRddidhIrSayA = tAdRgavyathitanaloddhArecchayA, laghu = zIghram, AgAt = AgataH // 127 // anuva- isa prakAra bhrAntike vilAsase kiye gaye svayam apane svarUpake prakAzanako lakSya kara nalake zoka karanepara dayAlu suvarNamaya rAjahaMsa usa prakArase duHkhita nalake uddhArakI icchAse zIghra A gayA / / 127 // TippaNI-mohamayominimitaM = moha eva mohamayaH ( moha + mayaT ), sa cA'sau UmiH ( kaM0 dhA0 ), tena nirmitaM ( tR0 ta0 ), tat / zocati = zuca+ laT (zatR) +fGa / dayAluH dayata iti, daya dhAtu se 'spRhigRhipatidayinidrAtandrAzraddhAbhya Aluc" isase Aluc pratyaya / "syAyAluH kAruNikaH kRpAluH sUrataH Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam smaaH|" ityamaraH / hemahasarAT = haMsepu rAjata iti haMsarAT ( haMsa+ rAj + kvip ) / hemasvarUpa: haMsarAT ( madhyama0 samAsa ) / tathAvyathAmagnataduddidhIpayA tathA cA'sau vyathA ( ka. dhA0 ) tasyAM magnaH ( sa0 ta0 ) / sa cA'sau saH ( ka0 dhA0 ), tasya uddidhIrpA (pa0 ta0), tayA / uddhartumicchA uddidhIrSA, ud+||+ san+a+TAp + su| AgAt = AG+N ( gA ) + luG + tip // 127 // nalaM sa tatpakSaravola vIkSiNaM sa eSa pakSIti bhaNAntamabhyadhAt / nayA'dayanAmati mA nirAzatAmasUn bihAteyamata: para param / / 118 // anvayaH-sa tatpakSaravolavIkSiNam "eSa sa pakSI" iti bhaNantaM nalam abhyadhAt- "he adaya ! enAM nirAzatAm ati mA naya / ataH param iyaM param asUna vihAtA // 128 / / / ____ vyAkhyA--saH = nalaH, tatpakSaravordhvavIkSiNaM = haMsapatatrazabdoparivilokinam, eSaH = samIpataravartI, saH = pUrva kRtopakAraH, pakSI = vihagaH, haMsa ityarthaH / iti = evaM, bhaNantaM = vadantaM, nalaM = napadham, abhyadhAt = abhihitavAn / ki tadityAha - nayetyAdi / he adaya = he nirdaya !, enAm = damayantI, nirAzatAM = nairAzyam, ati mA naya = atyartha na prApaya, kuta ityatrA''ha-- asUniti / ataH param = etAdRzavAkyAt anantaram, iyaM = damayantI, paraM= kevalam, asUn = svaprANAn, vihAtA = vihAsyati / / 128 / / anuvAdaH-usa rAjahaMsane apane paMkhoMke zabdase Upara dekhanevAle aura "yaha vahI pakSI hai" aisA kahanevAle nalako kahA-'he nirdaya ! inako jyAdA nirAza mata karo, aise vAkyake anantara ye apane prANoMko hI chor3a deMgI // 128 // TippaNI-tatpakSaravolavIkSiNaM = pakSayo ravaH (10 ta0 ) / tasya pakSaravaH (pa0 ta0), tena UvaM vIkSate tacchIlaH, tam / tatpakSolaravordhva + vIkSa +NiniH ( upapada0 ) + am / pakSI = pakSI staH yasya saH, pakSa+ iniH ( nityayoga )+ su / bhaNantaM = bhaNa+ laT ( zatR )+am / abhydhaatabhi+dhaa+lu+tip| adaya = avidyamAnA dayA yasya saH, tatsambuddhau ( naJ bahu0 ) / nirAzatAM = nirgatA AzA yasyAH sA nirAzA ( bahu0 ) tasyA bhAvaH, tattA, tAm / nirAzA+tala+TAp + am / naya = nI +loTa +sip / "te prAgdhAtoH" isake anusAra upasarga atikA nI dhAtu ke pahale hI Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH . 367 prayoga vyAkaraNasammata hai / vihAtA= vi+hA+luTa + tip / adyatana kAlake lie bhaviSyadartha meM laTakA hI prayoga sAdhu hai / / 128 // sureSu pazyannijasA'parAdhatAmiyatprayasyA'pi tadarthasiddhaye / / na kUTasAkSIbhavanocito bhavAnsatAM hi cetaHzucitA''tmasAkSikA / / 129 // / anvayaH --(he nala ! ) bhavAn tadarthasiddhaye iyat prayasya api sureSu nijasA'parAdhatAM pazyan ( san ) kUTasAkSIbhavanocito na, hi satAM cetaHzucitA AtmasAkSikA // 129 // vyAkhyA-( he nala ! ) bhavAn, tadarthasiddhaye=devaprayojanasAphalyAya, iyat= etAvat, prayasya api = prayAsaM kRtvA api, sureSu = deveSu viSaye, nijasA'parAdhatAM-svA'parAdhaM, pazyan =tarkayan sana, kUTasAkSIbhavanocito na-kapaTasAkSIbhAvayogyo na, niraparAdhe Atmani aparAdhacintanameva kuTasAkSitvaM, tatte'nucitamiti bhaavH| uktamarthamarthAntaranyAsena draDhayati-satAmiti / hi = yasmAt kAraNAta, satAM = ziSTAnAM, cetaHzucitA = cittazuddhiH, AtmasAkSikA = svapramANikA, satA cittazuddhiH na parapramANikA bhavatIti bhAvaH // 122 // anuvAdaH-(he nala ! ) Apako devakAryakI siddhi ke lie itanA prayAsa karake bhI devatAoMme apane aparAdhako dekhate hue kUTasAkSI honA ucita nahIM hai, kyoMki sajjanoMkI cittazuddhi meM apanA hI prAmANya hotA hai / / 129 // TippaNo--tadarthasiddhaye = teSAm arthaH (pa0 ta0 ), tasya siddhiH, tasya (Sa0 ta0 ) / prayasya = pra.+yas + ktvA ( lyap ) / nijasA'parAdhatAm = aparAdhena sahitaH sA'parAdhaH ( tulyayoga bahu0 ) / tasya bhAvaH, tattA sA'parAdha+tala+TAp / nijA cA'sau sAarAdhatA, tAm ( ka0 dhA0 ), kUTasAkSIbhavanocitaH = kaTazcA'sau sAkSI ( ka0 dhA0 ) / akTasAkSI kUTasAkSI yathA saMpadyate tathA bhavanaM, kUTasAkSIbhavanam kUTa sAkSi + vi + bhavana + su / tasmin ucitaH ( sa0 ta0 ) / cetaHzucitA = zucerbhAvaH zucitA, zuci + tala TApa / cetasaH zucitA ( Sa0 ta0 ) / AtmasAkSikA = AtmA sAkSI yasyAM sA ( bahu0 ) / "zeSAdvibhASA" isa sUtrase samAsA'nta kA pratyaya / svataHpramANasiddha viSayameM vicAra karane kI AvazyakatA kyA hai ? yaha bhAva hai / isa padya meM arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 129 / / itoriNA''pRcchaya nalaM vidarbhajAmapi prayAtena khagena sAnvitaH / mRdurbabhASe bhaginoM damasya sa praNamya cittena haritpatInnapaH // 130 // Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ___ anvayaH-iti IriNA nalaM vidarbhajAm api ApRcchaya prayAtena khagena sAntvitaH sa nRpaH cittena haritpatIn praNamya mRduH ( san ) damasya bhaginIM bbhaasse|| 130 // . vyAkhyA - iti = ittham, IriNA = bruvANena, nalaM = naiSadhaM. vidarbhajAm api = bhaimIm api, ApRcchaya = Amantrya, prayAtena = prayANapravRttena, khagena = pakSiNA rAjahaMsena, sAntvitaH = kRtasAntvanaH, saH = pUrvoktaH, nRpaH = rAjA nala:, cittena = manasA, haritpatIna = dikpAlAn indrAdIn, praNamya namaskRtya, mRduH= ArdracittaH san, damasya = bhImabhUpaputrasya, bhaginI = svasAraM, damayantImiti bhAvaH, babhASe = bhASitavAn / / 130 // anuvAdaH-aisA kahakara nala aura damayantIko bhI pUchakara jAneke lie tatpara haMsase sAntvanA diye gaye nalane manase indra Adi divAloMko praNAma kara komalacitta hokara damayantose kahA // 130 / / TippaNI-IriNA = IrayatIti IrI, tena, Ira+Nic + NiniH+TA / vidarbhajAM = vidarbheSu jAtA, tAm, vidarbha + jan + Da: ( upapada0 )+TAp + am / ApRcchaya = AG+praccha+ktvA ( lyap ) / prayAtena = pra + yA + ktaH+TA / "AdikarmaNi ktaH kartari ca" isa sUtrase kta pratyaya / haritpatIn haritAM patayaH, tAna (10 t0)| praNamya = pra + nam + ktvA ( lyap ) / babhASe = bhASa + liT + ta ( ez ) // 130 // dade'pi tubhyaM kiyatI: kadarthanAH sureSu rAgaprasavA'vakezinIH / adambhadUtyena bhajantu vA dayAM dizantu vA daNDamamI mmaa''gsaa|| 131 // ___ anvayaH-(he priye ! ) sureSu rAgaprasavA'vakezinI: kiyatIH kadarthanAH tubhyaM dade api / amI adambhadUtyena dayAM vA bhajantu, AgasA mana daNDaM vA dizantu // 131 // vyAkhyA-(he priye ! ) sureSu= indrAdideveSu viSaye,rAgaprasavA'vakezinI:= anurAgotpattivandhyAH, praNayajananA'samarthA iti bhAvaH / kiyatI:-kiMparimANAH, iyattArahitA iti bhAvaH / kadarthanA: = pIDAH, tubhyaM = bhavatyai, kevalaM priyArhArya iti bhAvaH / dade api, dadAmi api, atigahitamAMcarAmIti bhAvaH / amI = devA:, adambhadUtyena = akapaTadUtakarmaNA, dayAM vA bhajantu = karuNAM vA kurvantu, AgasA = aparAdhena hetunA, AtmaprakAzanarUpeNeti bhAvaH / daNDaM vA dizantu = zAsanaM vA kurvantu, ataH paraM bhaimI na kadarzayAmIti bhAvaH / / 131 / / Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 369 anuvAdaH-(he priye ! ) devatAoMmeM praNaya utpanna karanemeM asamartha kitanI pIDAe~ tumheM dUM / ye deva mere niSkapaTa dUtakarmase dayA kareM vA aparAdhake kAraNa mujhe daNDa deN|| 131 // TippaNI --rAgaprasavA'nakezinI: = rAgasya prasavaH (pa0 ta0), tasmina avakezinyaH, tAH ( sa0 ta0 ) / phalazunya vRkSako "avakezI" kahate haiM, 'avakezinI' padakA vandhya vA niSphala yaha lAkSaNika artha haiN| kadarthanAH = aryanAni arthanA:, artha+ yuc (ana) +TAp + jas / 'arthanA' kA artha hai prArthanA / kutsitA arthanA kadarthanA, tA: ( gati0 ), "koH kat tatpuruSe'ci" isa sUtrase "ku" ke sthAnameM "kat" Adeza huA hai| devatAoMkI arthanA damayantIko apriya huA hai ataH vaha arthanA kadarthanA huI, ataH usakA artha pIDA bhI lAkSaNika hai / tubhyama-sampradAnameM caturthI / dade = dada+laTa-+iTa / api% "api sNbhaavnaaprshnshaagrhaasmuccye|" iti vizvaH / yahA~ "api" kA artha gardA hai| adambhadtyena = avidyamAno dambho yasmistat, ( nabahu0 ) / "kapaTo'strI vyAjadambhopadhayazchadmakatave / " ityamaraH / adambhaM ca tadtyaM, tena (ka0 dhA0 ) // 131 // ayogajAmanvabhavaM na vedanAM, hitAya me'bhUdiya munmdissnnutaa| udeti doSAdapi doSalAghavaM kRzatvamajJAnavazAdivainasaH // 132 // anvaya:- iyam unmadiSNutA. me hitAya abhUt, ( yataH ) ayogajAM vedanAM na anvbhvm| ajJAnavazAt enasaH kRzatvam iva doSAt api doSalAghavam udeti / / 132 / / vyAkhyA-iyam = eSA, unmadiSNutA = unmattatA, me = mama, hitAya = upakArAya, abhUt = jAtA / . yataH-ayogajAM = viyogajanyAM, vedanAM = pIDAM, na anvabhavam = na anubhUtavAn / tathA hi-ajJAnavazAt = abodhabalAt, enasaH = pApasya, kRzatvam iva = alpatvam iva, jJAnakRtapApA'pekSayeti bhAvaH / doSAt api = unmAdadoSAt api, doSalAghavaM = viyogaduHkharUpadoSA'lpatvam, udeti = Avirbhavati, tasmAddoSo'pi kadAcidupakArIti bhAvaH // 132 / / anuvAda:-yaha unmAda (pAgalapana) mere hitake lie haA jisase ki maiMne viyogajanya yAtanAkA anubhava nahIM kiyA, ajJAnase kiye gaye pApakI alpatAke samAna unmAdadoSase kiye gaye viyogaduHkharUpa doSakI alpatA prakaTa hotI hai // 132 // 24 na0 na0 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-unmadiSNutA = unmadiSNorbhAvaH, unmadiSNu + tal + TAp + su| "alan" ityAdi sUtrase iSNuc, ud + mada+ iSNuc / me = "hitayoge ca" isase hitake yogameM caturthI / ayogajAM = na yogaH ( nana0 ) / ayogAjjAtA, tAm, ayoga+jan + Da, upapada0 + TAp +am / anvabhavam = anu+bhU+laG+mip / adyatana bhUtakAlake lie % "anvabhUvam" yaha prayoga iSTa hai / ajJAnavazAt = na jJAnam ( na0), tasya vazaH, tasmAt (Sa0 t0)| doSalAghavam = doSasya lAghavam / Sa0 ta0 ) / yahA~para "pUraNaguNa." ityAdi sUtrase guNavAcaka zabdakA SaSThIsamAsaniSedha anitya honese "arthagauravam", "buddhimAndyam" ityAdike samAna samAsa huA hai| isa padyameM upamA alaGkAra hai // 132 // tavetyayogasmarapAvako'pi me kadadhanAtyarthatayA'gamaddayAm / prakAzamunmASa yadadya kArayanmayA''tmano mAmanukampate sma saH // 133 / / anvayaH-( he priye ! ) iti tava kadarthanA'tyarthatayA me ayogasmarapAvakaH api dayAm agamat / yat adya sa unmAdya mayA AtmanaH prakAzaM kArayan mAm anukampate sma // 133 / / ___ vyAkhyA-(he priye ! ) iti = itthaM, tava = bhavatyAH, kadarthanA'tyarthatayA = pIDAbAhulyena hetunA, me = mama, ayogasmarapAvakaH api = viyogakAmA'gniH yapi, dayAM = kRpAm, agamat = prAptavAn, dayAlurabhUditi bhAvaH / yat = yasmAt, adya = asmin dine, saH - kAmA'gniH (prayojakakartA ), unmAdya = mAma unmattaM kRtvA, mayA - prayojyena, AtmanaH = svasya, matsvarUpasyati bhAvaH / prakAzaM % prakAzanaM, kArayan - katuM prerayan, mAm, anukampate sma, mama dayate smeti bhAvaH / kiM bahunA unmAdaprasAdAdubhAvapyAvAM kRtA'thauM sva iti tAtparyam / / 133 // anuvAdaH -( he priye ! ) isa prakAra tumhArI pIDAkI adhikatAse mere viyogameM kAmarUpa agni bhI dayAlu ho gayA / jisase ki usane mujhe unmatta banAkara mujhase mere svarUpakA prakAzana karAkara mujhe anugrahIta kiyA / / 133 // TippaNI-kadarthanA'tyarthatayA = kadarthanAyA atyarthatA, tayA (Sa0 ta0 ) / ayogasmarapAvakaH = na yogaH ( nam0 ) / smara eva pAvakaH ( rUpaka0 ) / ayoge smarapAvakaH ( sa0 ta0 ) / agamat = gam + luGa+ tip / unmAdya = ud+mad + Nic + ktvA ( lyap ) / kArayan=kR+Nic + laT (zatR) + su / Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 371 anukampate sma = anu + kapi+laTa +ta, "sma" ke yogameM bhUtakAlameM laT / isa padyameM kAmA'gnise bhI dayA utpanna huI aisA kahanese vyaJjaka padake abhAvase pratIyamAnotprekSA alaGkAra hai / unmAdarUpa anugrahase hama donoM kRtA'rtha haiM yaha bhAva hai // 13 // amI samIkaparAstavA'marAH, svakiGkaraM mAmapi kartumoziSe / vicArya kArya sRja mA vidhAnmadhA kRtA'nutApastvayi pANivigraham / / 134 // anvayaH - ( he priye ! ) amI amarAH tava samIhaikaparAH, mAm api svakiGkaraM kartum IziSaM / vicArya kArya sRja, kRtAnutApaH tvayi pANivigrahaM mudhA mA vidhAt / / 134 // vyAkhyA-( he priye ! ) amI = ete, amarAH = indrAyo devAH, tava = bhavatyAH, samIhaikaparAH = abhilASamAtratatparAH, tvAmapekSanta = iti bhAvaH, tathA mAm api, svakiGkaraM = nijasevaka, kartuM = vidhAtum, IziSe = samarthA asi zaknoSIti bhAvaH / kintu vicArya = vimRzya, kArya = kRtyaM, sRja = utpAdaya, kRtA'nutApaH = vihitaH pazcAttApaH, tvayi = bhavatyAM viSaye, pANivigrahaM = pANigrAhakalaha, mudhA = vRthA, mA vidhAt = kArSIt, avimRzya karaNAtte pazcAttApo mA bhUditi bhAvaH / / 134 // anuvAdaH - ( he priye ! ) ye indra Adi devatA kevala tumhAre abhilASa meM tatpara haiM aura mujhe bhI tuma apanA sevaka banA sakatI ho / vicAra karake kAma karo, pIche kiyA gayA pazcAttApa tumhAre viSayameM pANigrAha zatruke kalahako na kare // 134 // TippaNI-samIhaikaparA: = eke ca te parAH (ka0 dhA0 ), samIhAyAm ekaparAH ( sa0 ta0 ) / svakiGkaraM = svasya kiGkaraH, tam (pa0 ta0 ) / IziSe = Iza+ laT +thAs / "IzaH se" isase iT Agama / vicArya = vi+ cara+Nic + ktvA ( lyap ) / kArya = kR+ Nyat + am / sRja = sRj + loT + sip / kRtA'nutApaH = kRtazcA'so anutApa: (ka0 dhA0 ) / pANivigrahaM = pANaiH vigrahaH, tam ( 50 ta0) / bAraha prakArake rAjAoMke maNDala meM pIchese prahAra karanevAle zatruko "pANigrAha" kahate haiN| vicAra karake kAma karo, nahIM to pazcAttApa "pANigrAha" zatrukA kArya karegA, arthAt pIche pachatAnA par3egA yaha bhAva hai| mA vidhAt = mAG-upapadapUrvaka, vi-upasargapUrvaka Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam dhA dhAtu se luG+tip / "maGi luG" isase luG aura "na mAGyoge" isase aTakA abhAva // 134 // udAsiteneva mayedamudyase bhiyA na tebhyaH smaratAnavAnna vaa| hitaM yadi syAnmadasuvyayena te tadA tava premaNi zuddhilabdhaye // 135 // anvayaH-(he priye ! ) udAsitena iva mayA idam udyase, tebhyo bhiyA na vA smaratAnavAt na / madasuvyayena te hitaM syAt yadi, tadA tava premaNi zuddhilabdhaye // 135 // vyAkhyA - ( hai priye ! ) udAsitena iva = udAsInena iva, madhyasthena iveti bhAvaH, mayA, idaM = pUrvoktaM vacanam "amI0 9-134" ityAdikam, udyase = abhidhIyase, tebhyaH=devebhyaH, bhiyA na=bhItyA na, udyase iti zeSaH / vA=atha vA, smaratAnavAt = kAmakRtakAryAt, "svakiGkaram 9-134" ityAdi rUpaM, na udyase / tasmAdvimRzya kurviti bhAvaH / svamatamAha-hitamiti / madasuvyayena = matprANasamarpaNena, te-tava, hitam = upakAra:, syAt yadi = bhaveta cet, tadA = tarhi, matprANasamarpaNamiti zeSaH / tava = bhavatyAH, premaNi = anurAge viSaye, zuddhilabdhaye = AnaNyalAbhAya, bhavatIti zeSaH // 135 // ___ anuvAdaH--( he priye ! ) udAsIna (taTastha) kI taraha maiM tumheM yaha kaha rahA haiM, devatAoM ke bhayase vA kAmadevase kI gaI kRzatAse nhiiN| mere prANoMke samarpaNase tumhArA hita hogA to vaha tumhAre premameM anaNatAke lAbhake lie hogA / / 135 // TippaNI--udAsitena = udAsanam udAsitaM, tena, ud + Asa+kta ( bhAvameM )+TA / isa vyutpattimeM udAsInatAse yaha artha hai / atha vA -- ud + Asa+kta ( kartA meM ) + ttaa| isa vyutpatti meM udAsIna ( taTastha ) yaha artha hai / udyase = vada+ laT ( karmameM ) + thAs / "vacisvapiyajAdInAM kiti" isase samprasAraNa / smaratAnavAt = tanorbhAvaH tAnavam, tanu zabdase "hAyanA'ntayuvAdibhyo'N" isa sUtrase aN pratyaya / smareNa tAnavaM, tasmAt ( tR0 ta0 ) / madasuvyayena = mama asavaH / Sa0 ta0 ), teSAM vyayaH, tena (Sa0 t0)| zuddhi labdhaye = zuddherlabdhiH , tasyai ( Sa0 ta0 / / tumhAre anurAgake upakArakA prANasamarpaNa hI pratyupakAra hai, yaha bhAva hai / / 135 / / itIrivarnaiSadhasUnR tA'mRtavidarbhajanmA bhRzamullalAsa sA / RtoradhizrIH zizirA'nujanmanaH pikasvarardUravikasvaraiyayA // 136 // Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 373 anvayaH--iti IritaH naiSadhasUnRtA'mRtaH sA vidarbhajanmA zizirA'nujanmanaH Rto: adhizrI: dUravikasvaraH pikasvaraH yathA bhRzam ullalAsa / / 136 // vyAkhyA-iti = ittham, IritaH = kathitaH, naiSadhasUnatA'mRtaiH = nalasatyapriyavAkyapIyUSaiH, sA = prasiddhA, vidarbha janmA = vaidarbhI, damayantI, zizirA'nujanmanaH = zizirA'nujAtasya, RtoH = vasantAH , adhizrIH = adhikasampattiH, daravikasvaraiH = ativikAsibhiH, pikasvaraH = kokilaravaH, yathA - iva, bhRzam = atyartham, ullalAsa = ullAsaM prApa, jaharSati bhAvaH // 136 // ____ anuvAda:-isa taraha kahe gaye nalake satya aura priyavacanarUpa amRtoMse ve damayantI, zizirake anantara honevAle vasanta RtukI adhika zobhA dUrataka phailanevAle kokilake zabdoMse jaise adhika ullAsako prApta hotI hai vaise hI atizaya ullAsako prApta huI / / 136 / / TippaNI-IritaH = Ira+kta+ bhis / naiSadhasUnRtA'mRtaH = sUnRtAni eva amRtAni ( rUpaka0 ), naiSadhasya sUnatA'mRtAni, taiH (Sa0 ta0) / vidarbhajanmA= vidarbheSu janma yasyAH sA ( vyadhi0 bahu0 ) / zizirA'nujanmanaH = anu janma yasya saH ( bahu0 ), zizirasya anujanmA, tasya ( Sa0 t.)| adhizrI: = adhikA cA'sau zrIH ( ka0 dhA0 ) dUravikasvaraH = dUraM vikasvarAH (supsupaa0)| pikasvaraiH = pikasya svarAH, taH (Sa0 t0)| ullalAsa = ud+lasa+liT + tip ( Nala ) / kokilake svarakI samatAse nalake vacanoMkI kAmoddIpakatA vyaGgaya hotI hai / isa padyameM upamA alaGkAra hai // 136 // nalaM tadAvetya tamAzaye nije ghRNAM vigAnaM ca mumoca bhImajA / jugupsamAnA hi mano drutaM tadA satoSiyA devatadUtaSAvi sA / / 137 // anvayaH-tadA daivatadUtadhAvi drutaM manaH satIdhiyA jugupsamAnA sA bhImajA tadA taM nalam avetya nije Azaye ghRNAM vigAnaM ca mumoca / / 137 // vyAkhyA--tadA = tasmin kAle, nalasya svarUpagopanasamaya iti bhAvaH / daivatadUtadhAvi = devadutadhAvanazIlaM, drutaM = gataM ca, manaH = cittaM, satIdhiyA = pAtivratyA'bhimAnena, jugupsamAnA = nindantI, sA = prasiddhA, bhImajA - bhaimI, damayantI / tadA = tasmin kAle, nalasya svarUpakathanasamaya iti bhAvaH / taM = devadataM, nalaM = vairasenim, avetya = jJAtvA, nije = svakIye, Azaye = manasi, ghaNAM = parapuruSa iti jugupsAM, vigAnaM ca = AtmanindAM ca, mumoca = tatyAja // 137 // Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 neSadhIyacaritaM mahAkAvyam ... ' anuvAdaH-usa ( nalake apane svarUpako chipAneke ) samaya devatAke dUtameM daur3anevAle aura gaye hue manako pAtivratyake abhimAnase nindA karatI huI damayantIne usa ( nalake apane svarUpako kahaneke ) samaya unako "ye dUta nala haiM" aisA jAnakara apane hRdaya meM apane prati ghRNA aura nindAkA parityAga kiyA // 137 // ___TippaNI-devatadUtadhAvi = devA eva devatAH, "devAttal" isa sUtrase devazabdase tala pratyaya, deva+tal +TAp / devatA eva devatAni, devatA + aN ( svaarthmeN)| devatAnAM dUtaH (10 ta0), tasmin dhAvatIti tacchIlaM, tat daivatadUta+ dhAva+Nini ( upapada0 )+am / satIdhiyA = satyA dhI:, tayA (pa0 t0)| jugupsamAnA = jugupsata iti, gup dhAtuse 'gupenindAyAm" isa vArtikake anusAra "gRptijakidabhyaH san" isase sana+laTa + zAnac+TAp + su| avetya = ava+iN + ktvA ( lyap ) / vigAnaM = viruddhaM gAnaM, tat ( gati0 ) / mumoca = muc +liT + tip ( Nal ) // 137 / / manobhuvaste bhavinanaM manaH pitA, nimajjayannenasi tanna lajjase ? / amudri satputrakathA tvayeti sA sthitA satI manmathanindinI dhiyA // 138 / / anvayaH-"( he manmatha ! ) manobhuvaH te bhavinAM manaH pitA, tat enasi nimajjayan na lajjase ? tvayA satputrakathA amudri" iti sA dhiyA manmathanindinI satI sthitA // 138 / ____ vyAkhyA-( he manmatha !:) manobhuvaH = bhanojanyasya, te = tava bhavinAM = saMsAriNAM, manaH = mAnasaM, pitA = janakaH, tat = pitaraM manaH, enasi = pApe, duzcintArUpe iti bhAvaH / nimajjayana = nimagnaM kurvan api, na lajjase = na trapase / tvayA - manobhavA, pitRdrohiNA iti bhaavH| satputrakathA = pitRbhaktatA. prasiddhiH, amudri = mudritA, nivAriteti bhAvaH / iti = evaM, sA = damayantI, dhiyA = buddhyA, manmathanindinI satI = kAmani-danazIlA satI, sthitA tUSNIM sthitA // 138 / anuvAdaH-"( he manmatha ! ) saMsArI janoMkA mana, manobhUrUpa terA pitA hai, usIko pApameM nimagna karatA huA tU lajjita nahIM hotA hai ? tUne satputrakI kIrti haTA dI" isa prakAra damayantI apanI buddhise kAmadevakI nindA kara cupa ho gaI / / 138 // Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 375 TippaNI-manobhuvaH = manaH bhUH ( utpattihetuH ) yasya sa manobhUH, tasya (bahu0 ), bhavinAM = bhavaH ( saMsAraH ) asti yeSAM te bhavinaH, teSAm, bhava+ ini + Am / nimajayan = ni + masja+ Nic + laT (zatR) + su / satputrakathA = santazca te putrAH (ka0 dhA0), teSAM kayA (Sa0 t0)| manmathanindinImanmathaM nindatIti tacchIlA manmatha +nidi+Nini ( upapada0 )+ DIp + su // 138 // prasUnamityeva tadaGgavarNanA na sA vizeSAtkatamattavityabhUt / tadA kadamba niravaNi romabhimuMbabhruNA prAvRSi harSamAgataH // 136 // anvayaH-sA tadaGgavarNanA prasUnam iti eva abhat, (kintu ) tat katamat iti vizeSAt na abhUt / tadA mudazruNA prAvRSi harSam AgataH romabhiH kadambaM niravaNi / / 139 / / vyAkhyA-sA = prasiddhA, tadaGgavarNanA = damayantIzarIraprazaMsA, prasUna = kusumam, iti eva = sAmAnyarUpeNa eva, abhUt = abhavat / kintu, tat = prasUna, katamat = kiMjAtIyam, iti = evaM, vizeSAt = vizeSollekhAt na abhUt = na abhavat / tadA = tasmin samaye, nalatvanizcayakAla iti bhAvaH / mudazruNA = haSaz2anitanayanajalena, prAvRSi % varSau, harSA'zruvarSe satIti bhAvaH / harSa = vikAsam, AgataH = prAptaH, kadambakusumavikAsasya varSatubhavatvAditi bhAvaH / romabhiH = lomabhiH, lomavyAjeneti bhAvaH / kadamba = kadambaprasUnam iti, niravaNi = nirvaNitam pratyakSeNeveti bhAvaH / nalavanizcayena harSaromAJcitaM damayantyaGgaM bAlakadambasadRzamAsIditi bhAvaH / / 139 / / ___ anuvAda:- pahale prasiddha damayantIke aGgakA varNana "phUla" isa sAmAnya rUpase hI huA thA, "vaha kauna-sA phala" aisA vizeSa rUpase nahIM huA thaa| usa samaya ( ye nala hI haiM aisA jJAna hone ke anantara ) damayantIke harSake azrase varSA Rtu honepara ( AnandAthUkI varSA honepara ) vikAsako prApta damayantIke rooMse damayantIkA aGga kadambapuSparUpa dekhA gayA // 139 / / TippaNI-tadaGgavarNanA tasyA bhaGga ( 50 ta0 ), tasya varNanA (Sa0ta0 ) / mudazruNA=mudA azra, tena ( tR0 ta0 ) / kadamba-kadambasya vikAraH ( puSpam ), "tasya vikAraH" isase ag, "puSpamUleSu bahulam" isase usakA luk / niravaNi=nir +varNa+luGa ( karma meM )+ta / "nirvarNanaM tu nidhyAnaM darzanAlokane Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 * naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam kSaNam / " ityamaraH / devadUtameM nalatvakA nizcaya honeke anantara damayantIkA aGga romAJcita honese kadambapuSpake samAna huA, yaha bhAva hai| "stambhaH svedo'tha romAJcaH svarabhaGgo'tha vepathaH / vaivarNyamazrapralaya ityaSTau sAttvikAH smRtAH // " isa uktike anusAra yahA~para varNita romAJca, stambha Adi anya sAttvika bhAvoMkA upalakSaNa hai / isa padyameM damayantIke aGgakI kadambapuSpase abheda uktise atizayokti alaGkAra hai / / 139 // mayaiva sambodhya nalaM vyalApi yatsvamAha mabuddha midaM vimRzya tat / asAviti bhrAntimasAimasvasuH svabhASitasvobhramavibhramakramaH // 140 // anvayaH-mayA nalam eva saMbodhya yat vyalApi tat idaM vimRzya aso mabuddhaM svam Aha, damasvasuH bhrAntim asau svabhASitasvobhramavibhramakramaH ( san ) asAt / / 140 // ___ vyAkhyA-mayA, nalam eva = naiSadham eva, saMbodhya = "iyaM na te" (9-97) "ityAdi-padya catuSTayena sambodhanaM kRtvA, yat, vyalApi = vilapitaM, tat idaM = tadvilapitaM, vimRzya = vicArya, asau = nala:, mabuddhaM = majjAtaM, svam aAtmAnam, Aha = "ayi priye ! ( 9-103) ityAdibhiH saptadazabhiH padyaH kathitavAn, anayA jJAtasya me ki gopaneneti zeSaH / tatazca damasvasU: damabhaginyAH, damayantyA ityarthaH / bhrAnti = bhramama, asau-nalaH, svabhASitasvobhramavibhramakramaH-nijakathitasvonmAdavilAsaprakAra: ( san ), asAt = asAsIt, chinnabAnIti bhAvaH / 140 // ___ anuvAda:-maiMne nalako hI sambodhana karake (9-97) jo vilApa kiyA, usako vicAra karake nalane "inhoMne mujhe jAna liyA" aisA samajhakara apaneko batalAyA ( 9-103 ), isa prakAra damayantIkI bhrAntiko nalane svayam apane unmAdake vilAsakA bheda batalAkara dUra kara diyA // 140 // TippaNI-saMbodhya sam+budha + Nica + ktvA lyap ) / vyalApivi+lapa+ luG ( bhAvameM )+ta / vimRzya = vi+mRz + ktvA ( lyap ) / madbuddhaM = mayA buddhaH, tam ( tR0 t0)| damasvasuH=damasya svasA, tasyAH (Sa0 ta0 ) / svabhASitasvobhramavibhramakramaH = svena bhASitaH (tR0 ta0 ) / svasya ubhramaH (10 ta0 ), tasya vibhramAH (pa0 ta0) / teSAM kramaH (50 t0)| svabhASitaH svobhramavibhramakramo yena saH (bahu0 ) / asAt = "po'ntakarmaNi" Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 377 dhAtuse luG + tip / "vibhASA prAdheTzAcchAsaH" isase sickA vaikalpika luk / dUsare pakSameM "asaasii|" aisA rUpa hotA hai / / 140 / / vidarbharAjaprabhavA tataH paraM trapAsakhI vaktumalaM na sA nalam / purastamUce'bhimukhaM yadatrapA mamajja tenaiva mahAhava hriyaH // 141 // anvayaH - sA vidarbharAjaprabhavA tataH paraM trapAsakhI ( satI ) nalaM vaktuM na alam, puraH atrapA ( satI ) yat tam abhimukham Uce, tena eva hriyo mahAhrade mamajja // 141 // vyAkhyA-sA = prasiddhA, vidarbharAjaprabhavA = damayantI, tataH paraM - tadanantara, "nalo'ya" mitijJAnA'nantaramiti bhAvaH / trapAsakhI = lajjAsahacarI, lajjitA iti bhAvaH, nalaM = naiSadhaM, vaktuM = saMbhASituM, sAkSAditi zeSaH / na alaM :- na samarthA'bhUt / puraH = pUrva, nalajJAnAtprAgiti zeSaH / atrayA - nirlajjA satI, yat, taM = nalam, abhimukhaM = sammukhaM yathA tathA, Uce = bhASitavatI, tena eva = abhimukhavacanena hetunA eva, hriyaH = lajjAyAH mahAhra de = vizAlasarasi, mamajja = magnA / / 141 / / ___ anuvAdaH-ve damayantI "ye nala haiM" aisA jAnaneke anantara lajjita hotI huI nalase bhApaNa karane ke lie samartha nahIM haI / nalako pahacAnane ke pahale nirlajja hokara unhoMne nalake saMmukha jo bhASaNa kiyA usIse ve lajjAke vizAla sarovarameM nimagna ho gaIM // 141 // / TippaNI-vidarbharAjaprabhavA = vidarbhANAM rAjA (10 t0)| prabhavati asmAditi prabhavaH, pra+bhU+apa, "Rdorap' isase apa pratyaya / vidarbharAjaH prabhavaH yasyAH sA ( baha0 ) / pAsakhI = pAyAH sakhI ( 10 ta0 ) / vaktuM = vac + tumun / atrapA = avidyamAnA trapA yasyAH sA ( nan-bahu0 ) / mahAhrade = mahAMzcA'sau hradaH, tasmin (ka0 dhA0 ) / mamajja = masja + liT +tipa ( Nala ) / isa padyameM "hriyo mahAhrade" yahA~para vyadhikaraNa rUpaka alaGkAra hai / / 141 / / yadA'pavAryA'pi na dAtumuttaraM zazAka sakhyAH zravasi priyAya saa| vihasya sakhyeva tamabravIttadA hriyAdhunA maunadhanA bhavatpriyA / / 142 // anvayaH-sA yadA apavArya api sakhyA: zravasi priyAya uttaraM dAtuM na zazAka, tadA sakhI eva vihasya tam abravIt - "adhunA bhavatpriyA hriyA mauna. dhanA // 142 // Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-sA = damayantI, yadA = yasminsamaye, apavArya api = vyavadhAya api, sakhyAH = vayasyAyAH, zravasi = karNe, priyAya = dayitAya, nalAyeti bhAvaH / uttaraM = prativAkyaM, dAtuM = vitarItaM, na zazAka = na samarthA babhUva, tadA = tasminsamaye, sakhI eva = damayantyA vayasyA eva, vihasya = hasitvA, taM = nalam, abravIt = uktavatI / adhunA = idAnIM, bhavatpriyA = bhavadvallabhA damayantI, hriyA = lajjayA hetunA, maunadhanA = baddhamaunA, astIti zeSaH / / 142 // anuvAdaH-damayantI jaba dUsarese chipA karake bhI sakhIke kAnameM priya nalako uttara dene meM samartha nahIM huI taba unakI sakhIne hI haMsakara nalako kahA"isa samaya ApakI priyA damayantIne lajjAse mauna liyA hai" // 142 // TippaNo- apavArya = apa + vana+Ni+ktvA ( lyap ) / zazAka = zaka +liT + tip (Nala ) / vihasya = vi+has + ktvA ( lyap ) / abravIt - brU+laGa + tip / bhavatpriyA = bhavataH priyA (Sa0 t0)| monadhanA = maunam eva dhanaM yasyAH sA ( bhu0)| damayantIne lajjAse mauna liyA hai, vairAgya vA dvaSase nahIM, yaha bhAva hai // 142 // padA''titheyollikhitasya te svayaM vitanvatI locananirjharAniyam / jagAda yAM saMva mukhAnmama tvayA prasUnabANopaniSannizamyatAm / / 143 / / anvayaH-(he mahodaya ! ) iyaM likhitasya te padA''titheyAn locananirjharAn vitanvatI yAM jagAda sA eva prasanabANopaniSat / mama mukhAt tvayA nizamyatAm // 143 / / ____ vyAkhyA-(he mahodaya ! ) iyaM = damayantI, likhitasya = citragatasya, te - tava, padA''titheyAn = pAdA''tithyarUpAn, pAdyabhUtAniti bhAvaH / locananirjharA, = nayanavAripravAhAna, vASpapurAniti bhAvaH / vitanvatI = kurvatI satI, yAMprasUnabANopaniSadaM, kAmarahasyamiti bhAvaH, jagAda = uktavatI, tvadAgamAtprAgiti zeSaH / sA eva = pUrvA'bhihitA eva, nA'nyeti bhAvaH / prasUnabANopaniSat = kAmarahasyaM, mama, makhAt = vadanAt, tvayA = bhavatA, nizamyatAM = zra yatAm // 143 // ___ anuvAdaH--(he mahodaya ! ) isa damayantIne citralikhita Apake caraNoMke Atithya ( pAdya ) rUpa azrupravAhoM ko phailAkara kAmadevake aniSat (rahasyarUpa) jisa vANIko kahA thA usIko Apa mere mukhase suna leM // 143 // Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 379 TippaNI-padA''titheyAn = atithiSu sAdhava AtitheyAH, atithi zabdase 'pathyatithivasatisvapateDhaJ" isa sUtrase DhaJ ( eya ) pratyaya / padayoH AtitheyAH, tAn ( sa0 t0)| locananirjharAn = locanayoH nirjharAstAn (10 ta0 ) / vitanvatI = vi+tan + laT + ( zatR )+ DI +su| prasUnabANopaniSat = prasUnAni bANA yasya saH (bhu0)| tasya upaniSat (Sa0 ta0) / nizamyatAm = ni+zam + loT ( karmameM )+ta // 143 // asaMzayaM sa tvayi haMsa eva mAM zazaMsa na tvadvirahA''ptasaMzayAm / kva candravaMzasya vataMsa ! madhAnna zaMsatA saMbhavinI bhavAvRze // 144 // anvaya:-he candravaMzasya vataMsa ! sa haMsaH tvadvirahA''ptasaMzayAM mAM tvayi na zazaMsa eva, asNshym| ( anyathA ) bhavAdRze madvadhAt nRzaMsatA kva saMbhavinI ? // 144 // vyAkhyA-candravaMzasya = indukulasya, he vataMsa = he alaGkArasvarUpa / saH = pUrvacitaH, haMsa = marAlaH, tvadvirahA''ptasaMzayAM, bhavadviyogaprApta. jIvanasandehAM, mAM = tvatpriyAM, na zazaMsa eva = na kathitavAn eva, asaMzayaM = nizcitam / anyathA bhavAdaze = tvatsadaze, sahRdaya iti bhAvaH, madvadhAt = maddha nanAt, nRzaMsatA = dhAtukatA, srIhatyArUpeti bhAvaH, kva = kutra, saMbhavinImaMbhavaviSayA, na saMbhAvanIti bhAvaH // 144 // anuvAda:-he candrakulake alaGkArasvarUpa ! usa haMsane 'damayantI Apake viyogase sandigdha jIvanavAlI ho gaI hai' aisA vacana Apako avazya hI nahIM kahA hai isameM saMzaya nahIM hai| kahA hotA to Apa-se sahRdayameM mere vadhase karatA kaise saMbhava hai ? / 144 // TippaNI--candravaMzasya = candrasya vaMzaH, tasya( Sa0 ta0 ) / vataMsa = "avataMsa" zabdameM "vaSTi bhAgurirallopamavApyorupasargayoH / " isa vacana ke anusAra "ava" upasargakA akAralopa / tvadvirahA''ptasaMzayAM - tava virahaH (10 ta0 ), AptaH saMzayo yayA sA ( bahu0 ) / tvadviraheNa ( hetunA ) AptasazayA, tAm (tRta0 ) / zazaMso= zaMsa + liT + tip ( Nila)| asaMzayam =saMzayasya abhAvaH / ( arthA'bhAvameM avyayIbhAva ) / anyathA anyene kAreNa, anya - thAl, yaha avyaya hai / bhavAdRze = bhavAn iva ayaM pazyatIti bhavAdRzaH, tasmin bhavat zabdase " tyadAdipu dRzo'nAlocane kaJca" isa sUtrase kaJ pratyaya aura "A sarvanAmnaH" isase AkAra Adeza / madvadhAt = mama badhaH, tasmAt (10 t0)| Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 naiSadhIyacarita mahAkAvyam nRzaMsatA = nazasa+ tala + TAp + su / "nRzaMso ghAtukaH krUraH" ityamaraH / saMbhavinI = sambhavatIti tacchIlA saM+bhU+Nini + GIp + su / / 144 // jitastvayA''syena vidhuH smaraH zriyA, kRtapratijJo mama to baMdhe kutaH ? / / taveti kRtvA yadi tajjitaM mayA na moghasaMkalpadharAH kilA'marAH // 14 // anvayaH-(he priya !.) tvayA Asyena vidhuH jita:, zriyA smaro jitaH / kutaH to mama vadhe kRtapratijJau ? ( atha ) tava iti kRtvA yadi, tat mayA jitam / amarA moghasaGkalpadharA na kila / / 145 // vyAkhyA-(he priya ! ) tvayA - bhavatA, Asyena = mukhena, vidhuH = candraH, jita: = parAjitaH, zriyA = saundaryeNa, smaraH = kAmadevaH, jitaH = parAjitaH / kutaH = kasmAddhetoH, to = vidhusmarau, mama = bhavatpriyAyAH, vadhe- vyApAdane, - kRtapratijJau = vihitasandhau, jetAraM bhavantaM vihAya niraparAdhAM mAM kimati hantumudhu. ktAviti bhAvaH / atha, tava = bhavataH, iti = evaM, kRtvA = vidhAya, yadi = cet, mAM tvadIyAM vimRzyeti bhAvaH / tat = tarhi, mayA, jitaM = jayaH prApta iti bhAvaH / yataH amarAH - devA:, moghasaGkalpadharAH = niSphalamAnasakarmadhAriNaH, na = no bhavanti, kilA = nizcayena / vidhusmarAvapi devAveveti bhAvaH // 145 // anuvAdaH-- ( he priya ! ) Apane apane mukhase candrakI aura apane saundaryase kAmadevako jIta liyaa| kisa kAraNa se una donoMne mere vadhake lie pratijJA kI hai ? atha vA unhoMne mujhe ApakI samajhakara pratijJA kI ho to maiMne jIta liyA, kyoMki devatAloga niSphala saGkalpavAle nahIM hote haiM / ' 145 // TippaNI-jitaH ji+kta ( karmameM) + su / kutaH kasmAt iti, kim + tasila / kRtapratijJau = kRtA pratijJA yAbhyAM tau ( bahu0) / kAmadeva aura candra donoM hI jItanevAle Apako chor3akara niraparAdha ( vekasUra ) mujhe mAra rahe haiM / moghasaGkalpadharAH = dharantIti dharAH, dhRJ + ac+jas / moghazcA'sau saGkalpaH (ka0 dhA0 ), tasya dharAH (10 t0)| isa padyameM nalako jItane meM asamartha candra aura kAmadevake damayantIko "yaha nalakI preyasI hai" aisA samajhakara apakAra karanekA kathana honese pratyanIka alaGkAra hai / usakA lakSaNa hai "pratyanIkamazaktena pratIkAre riporyadi / tadIyasya tiraskArastasyavotkarSasAdhanaH / / (sAda0 10 / 86) // 145 / / nijAM'zunirdagdhamadaGgabhasmabhirmudhA vidhurvAJchati lAJchanonmRjAm / tvadAsyatAM yAsyati tAvatA'pi kiM vadhUvadhenaiva punaH kalaGkitaH? // 146 // Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 381 .anvayaH-( he priya ! ) vidhuH nijAM'zunirdagdhamadaGgabhasmabhiH lAJchanonmRjAM mudhA vAJchati / vadhUvadhena punaH kalaGkitaH (sn| tAvatA api tvadAsyatAM yAsyati kim ? // 146 // vyAkhyA-(he priya ! ) vidhuH = candraH, nijAM'zunirdagdhamadaGgabhasmabhiH = svakiraNajvalitamaccharIrabhasitaH, lAJchanonmRjAM = svakalaGkaparimArjanaM, mudhA = vRthaiva, vAJchati icchati, tvanmukhasAmyA'rthamiti zeSaH / tathA hi -- vadhavadhenamadvadhapAtakena, puna: = bhUyaH, kalaGkitaH = sajAtakalaGkaH san, tAvatA api = madaGgabhasmanA unmArjanena api, tvadAsyatAM = bhavanmukhatAM, bhavanmukhatulyatAmiti bhAvaH / yAsyati kim-prApsyati kim ? no yAsyatyeveti bhAvaH / / 146 // ___ anuvAdaH- ( he priya ! ) candra apanI kiraNoMse jale hue mere zarIrake bhasmoMse apane kalaGkakA mArjana karanekI vyartha icchA karatA hai| mere vadhake pAtakase kalaGkita hotA huA candra vaise mArjanase bhI Apake mukhakI tulyatAko kaise prApta karegA ? // 146 // . TippaNI-nijAM'zunirdagdhamadaGgabhasmabhiH nijAMzca te azava: (ka0 dhA0), mama aGgam (pa0 ta0 ), nijAM'zubhiH nirdagdham ( tR0 ta0 ), nijAM'gunirdagdhaM ca tat madaGgam ( ka0 dhA0 ), tasya bhasmAni, taiH (10 ta0 ), karaNa. meM tRtIyA / lAJchanonmRjAm = unmArjanam unmRjA, ud + mRj + a + TAp / "SiddhidAdibhyo'G" isase ang| lAJchanasya unmRjA, tAm ( pa0 ta0 ) / vadhUvadhena-badhvA vadhaH, tena (10 ta0 ) / kalaGkitaH kalaGkaH saMjAtaH asya saH, kalaGka + itac +su / tvadAsyatAM = tava AsyaM ( 10 ta0 ), tasya bhAvaH tattA, tAm, tvadAsya+tal ( TAp )+ am / yAsyati = yA+lUTa + tip / isa padyameM nalake mukhakI samatA pAneke lie damayantIke zarIrake bhasmase candrake apane kalaGkakA mArjana karanese strIvadhake kalaGkakI prAptike kathanase anarthakI utpatti honese viSama alaGkAra hai // 146 // prasoda, yaccha svazarAnmanobhuve, sa hantu mAM taidhutakosumA''zugaH / tvadekacittA'hamasUnvimuJcato tvameva bhUtvA tRNavajjayAmi tam // 147 / anvayaH - ( he priya ! ) prasIda, svazarAn manobhuve yaccha, sa dhutakausumAra zugaH ( san ) taiH mAM hantu / ahaM tvadekacittA ( satI ) asUna vimuJcatI tvam eva bhUtvA taM tRNavat jayAmi // 147 // Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-( he priya ! ) prasIda = anugRhANa, svazarAn = nijabANAn, manobhuve = kAmAya, yaccha = dehi / saH = kAmaH, dhutakausumA''zuga: = tyaktakusumabANaH san, taiH = tvaccharaiH, mAM = tvadviyoginIM, * hantu = vyApAdayatu, tasyopayogamAha-tvadekacitteti / ahaM, tvadekacittA % bhavadekamAnasA satI, asUn = prANAn, vimuJcatI = tyajantI. ata eva, tvam eva bhUtvA = bhavatsvarUpA bhutvA, taM = manomuvaM, kAmam / tRNavat = tRNatulya, jayAmi = jeSyAmi // 147 / __anuvAda:--(he priya ! ) Apa anugraha kareM, apane bANoMko kAmadevako de deN| vaha ( kAmadeva ) puSparUpa bANoM ko chor3akara Apake bANoMse mujhe mAra DAle / maiM ekamAtra ApameM cittako rakhakara prANoMko chor3atI huI dusare janma meM Apake svarUpakA lAbha kara kAmadevako tRNake samAna jIta jAU~gI // 147 // TippaNI---prasIda pra+sad + loT + sip| svazarAn = svasya zarAH, tAn (pa0 ta0 ) / manobhuve = manasi bhavatIti manobhaH, tasmai, manasa+bha+ kvip ( upapada0)+De / yaccha = dAN ( yaccha ) + loT + sip / dhutakausumA''zugaH = kusumAnAm ime kausumAH ( kusuma+aN + jas ) / dhutA: kosumA AzugA yena saH ( bahu0 ) / hantu = han + loT + tipa / tvadekacitA tvam eva ekaH tvadekaH ( ka. dhA0 ) / tvadekasmin cittaM yasyAH sA ( vyadhi0 bahu0 ) / vimuJcatI = vimuJcatIti, vi+muc + laT ( zatR) + GIp + su / "AcchInadyornum" isase vikalpa honese numkA abhAva / tvam eva bhUtvA = manuSya antakAla meM jisa mAvakA smaraNa kara zarIra chor3atA hai, dUsare janmameM usI bhAvako prApta hotA hai ___ "yaM yaM vA'pi smaranbhAvaM tyajatyante kalevaram / taM tameveti kaunteya ! sadA tadbhAvabhAvitaH // " (gItA 8-6) bhagavAn zrIkRSNakI isa uktike anusAra yaha kathana hai| tRNavat-tRNena tulyam, tRNa+vati / jayAmi - ji+laT +mie / "AzaMsAyAM bhUtavacca" isa sUtrase AzaMsAmeM vartamAnake samAna pratyaya // 147 // zrutiH surANAM guNagAyanI yadi, tvavanimagnasya janasya kiM tataH ? / stave raverapsu kRtA''plavaiH kRte na mudvatI jAtu bhavetkumudratI // 148 // anvayaH-( he priya ! ) zrutiH surANAM guNagAyanI yadi, tvadadhimagnasya Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH 183 janasya tataH kim ? ( tathA hi )-apsu kRtA''plavaiH raveH stave kRte ( sati ) kumudatI jAtu mudvatI na bhavet // 148 // ___vyAkhyA-(he priya ! ) zrutiH = vedaH, surANAM = devAnAM, guNagAyanI yadi = guNagAnakI cet, tvadaGghrimagnasya = bhavaccaraNasthitasya, janasya = matsvarUpalokasya, tataH-tairdevaiH, kiMki prayojanam / tathA hi-apsu gaGgAdi. jale, kRtA''plavaiH = vihitasnAnaH, janaH, raveH = sUryasya, stave = stotre, kRte = vihite sati / kumudatI = kumudinI, jAtu = kadAcit api, mudratI = modavatI, vikAsavatIti bhAvaH / na bhavet = na syAt, kathamapIti zeSa // 14 // . anavAda: -(he priya ! ) veda, indra Adi devatAoMke guNoM kA gAna karanevAlA hai to Apake caraNoMmeM nimagna mere-se janako usase kyA prayojana hai ? jaise ki jalameM snAna karanevAle manuSyoMse sUryakA stotra karanepara kumudinI vikAsavatI ( khilanevAlI ) nahIM hotI hai // 148 // TippaNI-guNagAyanI = gAyayoti gAyanI, gai dhAtuse "NyuT ca" isa sUtrase NyuT / ana ) Tit honese strItvavivakSAmeM DIp / guNAnAM gAyanI ( 10 ta0 ) / tvadaghrimagnasya = tava aGghI ( 10 ta0 ), tayormagnaH, tasya ( sa0 ta0 ) / kRtAplavaH = kRta Aplavo yaste, taiH ( bahu0 ) / "AplAva AplavaH / snAnam" ityamaraH / kumudatI-kumudAni santi yasyAM sA, kumuda zabdase "kumudanaDavetasebhyoDmatup" isa sUtrase Dmatup, Tilopa hokara DIp / mudvatI = mud asyA astIti, mud + matup + GIp+su / jaise kumudinI sUrya se vikasita na hokara candrake uganepara hI vikAsako prApta karatI hai vaise hI maiM devatAoMkI prAptise harSako prApta na kara ApakI prAptise hI harSako prApta karatI haiM, yaha bhAva hai| ata eva dRSTAnta alaGkAra hai // 18 // kathAsu ziSye varamadha na dhriye, mamA'vagantAsi na bhaavmnythaa| svadarthamuktA'sutayA''zu nAtha! mAM pratIhi jIvA'bhyadhika ! tvadekikAm // 149 / / anvayaH-he nAtha ! kathAsu ziSye, varam / adya na dhriye / anyathA mama bhAvaM na avagantAsi / tvadartha muktA'sutayA Azu he jIvA'bhyadhika ! mAM tvadekikA pratIhi / / 149 / / vyAkhyA-he nAtha = svAmin, kathAsu = AlApamAtreSu, ziSye = avaziSTA bhavAmi, mariSyAmIti bhAvaH / varaM = manAka priyam / adya = adhunA, na dhriye = na sthAsye, no jIviSyAmIti bhAvaH / anyathA = anyena prakAreNa, Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam maraNaM vineti bhaavH| mama = tvadanurAgiNyAH, bhAvam = anurAgaM, na avagantAsi =na avagamiSyasi / tvadartha = bhavadartha, muktA'sutayA - tyaktaprANatvena, Azu = zIghra, he jIvA'bhyadhika = he prANA'bhyadhika,.prANebhyo'pi priya. tareti bhAvaH / mAM = tvadanurAgiNI, tvadekikA = tvadekazaraNAmiti bhAvaH / pratIhi = jAnIhi / / 141 / / ___ anuvAdaH he nAtha ! zabdazepa ho jAU~gI, yaha kucha acchA hai / aba nahIM rhuuNgii| nahIM to ( mere maraNake binA ) mere anurAgako Apa nahIM jaaneNge| Apake lie prANatyAga karanese zIghra hI he prANoMse bhI adhika ! Apa mujhe eka mAtra apanI zaraNameM sthita jAna leM // 149 / / TippaNI--ziSye = 'ziSa asarvopayoge' dhAtuse karmakartAmeM laTa +t| dhriye = "dhRG avasthAne" dhAtuse prAptakAlameM kartAmeM laT + iT "riG zayagliGgha" isa sUtrase 'R' ke sthAna meM 'riG' Adeza / avagantAsi = ava+ gam + luTa + sip / tvadarthamuktA'sutayA = muktA asavo yayA sA ( bahu0 ), tasyA bhAvaH, tattA, maktA'sutal + TAp / tubhyam idam (ca0 ta0 ) / tvadartha ( yathA tathA ) muktA'sutA, tayA ( supsupA0 ) / jIvA'bhyadhika = jIvAt abhyadhikaH, tatsambuddhau (pa0 ta0 ) / tvadevikAM = tvam eva ekaH ( mukhyaH ) yasyAH sA tvadekikA, tAm ( bahu0 ) / "zeSAdvibhASA'' isa sUtrase samAsA'nta kap / pratIhi = prati + iN + loT + sim / / 149 // .. mahendraheterapi rakSaNaM bhayAdyadathisAdhAraNamastrabhavatam / prasUnabANAdapi mAmarakSata: kSataM taduccairavakoNinastava / / 150 // anvaya:-( he nAtha ! ) mahendraheteH api bhavAt rakSaNaM yat athisAdhAraNam astrabhRvratam / prasUnabANAn api mAm arakSata: avakINinaH tava tat uccaiH kSatam / / 150 // __ vyAkhyA- he nAtha ! ) mahendraheteH api = indrA''yudhAt api, vajrAt apIti bhAvaH, utpadyamAnAt bhayAt = bhIteH, rakSaNaM = trANaM, yat athisAdhAraNaM = zaraNA''gatasAmAnyam, astrabhRvratam = AyudhadhArivratam / paraM prasUnabANAt api = kusumeSoH api, kAmadevAt api / mAM = zaraNArthinIm abalAm, arakSataH = rakSAm akurvataH, ata eva avakINinaH = kSatavratasya, tava = bhavataH, tat = astrabhRvratam, uccaiH = atitarAM, kSataM = vinaSTam / ma .... Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH . 385 dAnavatino bhavataH puSpAyudhAdapi mAdRzyA abalAyA upekSaNe kaSTAtizayaH prApta iti bhAvaH // 150 // ___ anuvAdaH-( he nAtha ! ) indrake Ayudha vase bhI honevAle bhayase rakSA: karanA jo zaraNAgatamAtrameM sAmAnya astra dhAraNa karanevAloMkA vrata hai / puSpa... bANa arthAt kAmadevase bhI merI-sI abalAkI rakSA na karanevAle ata eva kSatavrata ApakA vaha vrata bilakula hI naSTa ho gayA hai / / 150 / / TippaNI-mahendraheteH = mahAMzcA'sau indraH (ka0 dhA0 ), tasya heti., tasyAH (Sa0 t0)| bhayAt = "rakSaNam" ke yogameM donoM zabdoMse "bhItrAsrthAnAM bhayahetuH" isase apAdAnasaMjJA honese paJcamI / athisAdhAraNam = arthiSu sAdhAraNam (ma0 t0)| prasUnabANAt = prasUnAni bANA yasya saH, tasmAta (bahu0 ) / arakSataH = na rakSan, tasya (na ) / avakINinaH = "avakIrNI kSatavrataH" ityamaraH // 150 // tavA'smi, mAM pAtukamapyupemase mRSA'maraM hA'maragauravAtsmaram / avehi caNDAlamanaGgamaGga ! taM svakANDakArasya maSoH sakhA hi saH // 15 // anvaya -( he nAtha ! ) tava asmi / mAM pAtukam api mRSA'maraM smaram amaragauravAt upekSase / hA ! aGga ! tam anaGgaM caNDAlam avehi, hi sa svakANDakArasya madhoH sakhA // 151 / / vyAkhyA--(he nAtha ! ) tava = bhavataH, asmi = bhavAmi, ahamiti zeSaH / ahaM tvaccharaNAgatA'smIti bhAvaH / evaM sati mAM = striyaM, ghAtukaM = hantAram, api, mRSA'maraM = mithyAdevaM, smaraM = kAmam, amaragauravAt = "ayam amara" iti mattvA mahattvAt, upekSase - upekSAM karoSi, hA = tava zocyata iti bhAvaH / aGga = he mahodaya ! taM = tAdRzaM, strIhantAramiti bhAvaH / anakaM, = kAmaM, caNDAlaM = mAtaGgama, avehi = jAnIhi / tatra hetumAha-svakANDakArasyeti / hi = yasmAtkAraNAt, saH = anaGgaH, svakANDakArasya = nijabANakArasya, madhoH = vasantasya, sakhA = mitraM, vasante puSpabAhulyAt sa kAmakANDakAraH / ataH kANDakArasya caNDAlasya sahacaratvAdanaGgo'pi. caNDAla eva na tvamara iti bhAvaH / 151 // anuvAdaH -(he nAtha ! ) maiM ApakI huuN| merA hatyArA hokara bhI mithyA deva bane hue kAmadevako devatA honeke gauravase Apa upekSA kara rahe haiN| hAya ! 25 nai0 na0 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mahodaya ! usa kAmadevako Apa caNDAla jAniye, kyoMki vaha apane bANoMko banAnevAle vasantakA mitra hai // 151 // TippaNI-mAM = "dhAtukam" isa kRdantapadake yogameM "kartRkarmaNoH kRti" isase prApta SaSThIkA "na lokA'vyaya0" ityAdi sUtrase niSedha honese dvitIyA / ghAtukam han + uka + am / amaragauravAt = amarasya gauravaM, tasmAt (Sa0 ta0 ) / upekSase = upa+ IkSa+laT +thAs / caNDAlam = "cnnddaalplvmaatnggdivaakiirtijnnggmaaH|" itymrH| avehi = ava + iN + loT + sipa / svakANDakArasya - kANDaM karotIti kANDakAra:, kANDa + + aN ( uppd0)| "karmaNyaN" isa sUtrase aN pratyaya / svasya kANDakAraH, tasya (paM0 t0)| "kANDostrI daNDavANA'rvavargA'vasaravAriSu / " ityamaraH / bANoMko banAnevAlA caNDAlavizepa haiM, vaisA vasantaRtu kAmadevakA mitra hai, ataH caNDAlakA saMsargI honese kAmadeva bhI caNDAla hai yaha bhAva hai / / 151 // lagho laghAveva puraH pare buvidheyamuttejanamAtmatejasaH / tRNe tRNeDhi jvalanaH khalu jvalankramAkarISadumakANDamaNDalam // 152 // anvayaH-badhaH puraH laghI laghI eva pare AtmatenasaH uttejanaM vidheyam / tathA hi-jvalanaH tRNe jvalan kramAt karISadrumakANDamaNDalaM tRNeDhi khalu // 152 // vyAkhyA- budhaiH = vidbhiH , puraH = pUrva, laghau ladhau eva = alpaprakAra eva, pare = zatrI, AtmatejasaH = svapratApasya, uttejanama = uddIpanaM, vidheyaM = kartavyam / tathA hi-jvalanaH = agniH, tRNe = niHsAre dhAnyakANDe, jvalan = dIpyamAnaH, kramAt = paripATayAH, karIpadrumakANDamaNDalaM = zuSkagomayavRkSa. skandhasamUha, tRNeDi = hinasti, dahatIti bhAvaH / khalu = nizcayena // 152 // __ anuvAda:--vidvAn purupoMko pahale choTe-choTe zatrumeM apane pratApakA uddIpana karanA cAhie / jaise ki agni pahale tRNa meM jalatA huA kramase sUkhA upalA aura vRkSaskandhoMke samuhako jalAtA hai / / 152 / / ___ TippaNI- laghau laghI eva = "prakAre guNavacanasya'. isa sUtrase dvirukti / pare =''pUrvAdibhyo navabhyo vA" isase vaikalpika honese sarvanAmasanAkA abhAva / gvalanaH = jvalatIti, jvala+lyu ( ana)+su / karIpadmakANDamaNDaladrumANAM kANDAH ( pa0 ta0 ) / karIpAzca drumakANDAzca ( dvanda 0 ) / "goviD gomayamastriyAm / tantu gupkaM karIpo'strI" itymrH| karISadrumakANDAnAM maNDalam Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH .. 387 (10 ta0 ), tRNeDhi = "tRha ( hiMsi) hiMsAyAm" dhAtuse laT / "rudhAdibhyaH znam" isase znam / "tRNaha im" isase im aagm| isa padyameM vizeSase sAmAnyakA samarthana honese arthAntaranyAsa alaGkAra hai // 152 // 'surA'parASastava vA kiyAnayaM svayaMvarAyAmanukampratA mayi / girA'pi bakyanti makheSu tarpaNAdidaM na devA mukhalajjayeva te // 153 // anvayaH-(he nAtha | ) tava svayaMvarAyAM mayi anukampratA, ayaM kiyAn surA'parAdhaH, vA makheSu tarpaNAt devA: te mukhalajjayA eva idaM girA api na vakSyanti // 153 // vyAkhyA-(he nAtha ! ) tava = bhavataH, svayaMvarAyAM = pativarAyAM, mayi = tvatpriyAyAm anukampratA = anukampitvam, ayam = anukampA'tizayaH, kiyAn = kiMparimANaH, surA'parAdhaH = indrA''didevA'parAdhaH surapreSitasthA'pi tava mayA vRtatvAtte ko'parAdha iti bhAvaH / vA = atha vA, vAditoSa. nyAyena aparAdhakartRtve'pi iti bhAvaH / makheSu = yajJeSu, tarpaNAt = prINanAt, devAH = indrAdayaH, te = tava, mukhalajjayA eva = sammukhatrapayA eva, sAmmukhye dAkSiNyena eveti bhAvaH / idam = aparAdhakartRtvaM, girA api = vacanena api, na vakSyanti = na kathayiSyanti, api zabdAnmanasA'pi na smariSyantIti bhAvaH // 153 // ___ anuvAdaH-( he nAtha ! ) svayam varaNa karanevAlI mujhameM ApakI dayAlutA, yaha devatAoMke viSayameM kitanA aparAdha hai ? atha vA aparAdha mAnanepara bhI yajJoMmeM devatAoMko santuSTa karanese ve devatA ( indra Adi ) Apake sammukha dAkSiNyase hI Apake aparAdhako vacanase bhI nahIM kaheMge / / 153 // ___TippaNI-svayaMvarAyAm = svayameva vRNotIti . svayaMvarA, tasyAm svayaM + vRja + ac+ttaap+ngi| anukampratA = anumpanazIlaH anukampraH "namikampismyajasakahiMsadIpo raH" isa sUtrase tAcchIlyameM rapratyaya / anu + kapi+ra+su / anukamprasya bhAvaH, anukampra+tala + TAp +su / surA'pa rAdhaH = sureSu aparAdhaH ( sa0 ta0 ) / mukhalajjayA - mukhe ( sAmmukhye) lajjA tayA ( sa0 ta0 ) / vakSyanti = vac + laTa+jhi / "api" zabdake pAThase indra Adi devatA Apake aparAdhakA manase bhI smaraNa nahIM kareMge, yaha bhAva hai / / 153 // vajantu te te'pi varaM svayaMvaraM, prasAda tAneva mayA variSyase / na sarvathA tAnapi na spRzeDyA na te'pi tAvanmadanastvameva vA // 154 / / Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-(he nAtha ! ) vA te api te svayaMvaraM vajantu, varam / mayA tAn eva prasAdya variSyase / sarvathA tAn api dayA na spRzet ( iti ) na / te api tAvat madanaH, tvam eva vA na // 154 // . ___ vyAkhyA - ( he nAtha ! ) vA = atha vA, te = indrAdayo devAH, api, te = tava, svayaMvaraM = svayaMvarasthAnaM, vajantu = gacchantu / varaM = sAdhu yataH, mayA = tvadanurAgiNyA, tAn eva = indrAdIn devAn eva, prasAdya =, prasannAn kRtvA, variSyase svIkariSyase, na te durAdharSA ityAha sarvathA = sarvaiH prakAraH, tAn api = devAn api, dayA = karuNA, na spRzet ( iti ) na = na AmRzet (iti) na, kintu spRzedevetyarthaH / te api = indrAdayaH api, tAvat = tasminkAle, madanaH = kAmadevaH, tvaM vA = bhavAn vA, na = indrAdayo devA madana sadRzA bhavatsadRzA vA nirdayA no bhaveyuriti bhAvaH // 154 // ____ anuvAda:-( he nAtha ! ) atha vA indra Adi ve deva bhI Apake svayaM varaNa ke utsavameM jAveM / acchA hai| maiM una devatAoMko prasanna kara ApakA varaNa karUMgI / sarvathA una devatAoMko dayA sparza nahIM karegI, yaha bAta nahIM hai| ( sparza hI kregii)| ve deva bhI usa samaya Apake vA kAmadevake samAna nirdaya nahIM hoMge // 154 // TippaNI-prasAdya = pra + sad + Nic + ktvA ( lyap ) / variSya. se = vana + laTa ( karmameM )+thAs / spRzet = spRza+liGa (vidhimeM )+ tip // 154 // itoyamAlelyagatepi vIkSite tvayi smrvriiddsmsyyaa'nyaa| pade pade maunamayA'ntarIpiNI pratitA sArapasArasAraNI // 155 // anvayaH--(he mahodaya ! ) Alekhyagate api tvayi vIkSite ( sati ) mmaravIDasamasyayA anayA pade pade maunamayAntarIpiNI sAraghasArasAraNI pravartitA / / 155 / / vyAkhyA-(he mahodaya ! ) Alekhyagate api = citragata api, tvayi = bhavati, vIkSite = avalokite sati, mmarabrIDamamasyayA = kAmalajjAsaMkSepampayA, kAmayuktayA lajjAvatyA ceti bhAvaH / anayA = damayantyA, pade pade = vacane vacane sthAne sthAne vA, maunamayA'ntarIpiNi = maunarUpadvIpayuktA, mAraghasArasAraNI = madhusArasvalpanadI, pravartitA = pravAhitA / citragatasya tavAne evaM madhuvapiNI vAgukteti bhAvaH / / 155 / / Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH : 389 anuvAdaH-( he mahodaya ! ) citrasthita Apako dekhanepara kAmadeva aura lajjAke saMkSepa rUpavAlI arthAt kAmayuktA aura lajjAvatI damayantIne vacanavacanameM athavA jagaha-jagahapara maunamaya dvIpavAlI madhu ( zahada ) ke sArarUpa choTIsI nadIko pravAhita kiyA / / 155 // TippaNI-Alekhyagate = AlekhyaM gataH, tasmin (dvi0 ta0 ) / smaravrIDasamasyayAvIDanaM vIDaH, bIDa +ghaJ (bhAvameM)+su / smarazca vIDazca smaranIDo ( dvandva : ), tayoH samasyA yasyAM sA, tayA ( vyadhi0 bahu ) / pade pade = vIpsAmeM dvirukti, "padaM zabde ca vAkye ca vyavasAyapradezayoH / " iti medinii| maunamayA'ntarIpiNI antargatA Apo yasmistat antarIpam (bahu0), "RkpU. rabdhaHpathAmAnakSe' isa sUtrase samAsA'nta apratyaya, "dvayantarupasargebhyo'pa It" isase AkArakA Itva / "dvIpo'stri yAmantarIpaM yadantarvAriNastaTam / " ityamaraH / maunam eva maunamayam, mona+mayaTa ( svarUpa artha meM ) / maunamayaM ca tat antarIpam (ka0 dhA0 ) / tat asti yasyAH sA / monamayA'ntarIpa+ ini + DIp + su / sAraghasArasAriNI = sAraghAbhiH kRtaM sAraghaM / sAraghA+ aN+ mu / "saMjJAyAm" isase aN pratyaya / "sAraghA madhumakSikA" ityamaraH / sAraghasya sAraH (10 t0)| sArayati = pAtayati tIram, iti sAraNI / sR+ Nic + lyuT ( ana )+DIp / "kRtyalyuTo bahulam" isa sUtrameM bahula grahaNa karaneke sAmarthyase karnAmeM lyuTa / "rugbhede nA, prasAraNyAM svalpanadyAM ca sAraNI / ' iti medini / sAraghasArasya sAraNI (Sa0 t0)| pravartitA-pra+vRt+ Nic + kta-+TAp +su / he mahodaya ! Apake citrake sAmane damayantIne madana ke Aveza aura lajjAse yukta hokara pada-padameM vA jagaha-jagahapara rukakara madhurka vRSTi karanevAlA vacana kahA, yaha bhAva hai| isa . padyameM AropaviSaya vANIka nigaraNa kara viSayiNI sAraghasAriNIkI abheda pratipattise bhedameM abheda honere atizayokti alaGkAra hai // 155 // caNDAlaste viSamavizikhaH spRzyate dRzyate na khyAto'naGgastvayi nijabhiyA kinnu kRttA'GgalokaH / kRtvA mitraM madhumadhivanasthAnamantazcaritvA sakhyAH prANAn harati haritasvadyazastajjuSantAm // 156 / anvayaH-(he mahodaya ! ) viSamavizikhaH te caNDAla: na dRzyate na spRzya (ca), nijabhiyA tvayi kRttA'GgulIkaH, ( ata eva ) anaGgaH khyAtaH kiM nu Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam madhu mitraM kRtvA anta: adhivanasthAnaM caritvA sakhyAH prANAn harati, tvadyazaH harito juSantAm // 156 // ___vyAkhyA-(he mahodaya ! ) viSamavizikhaH paJcazaraH, kAma ityarthaH, tetava, caNDAla: = antyajavizeSaH, mAdRGmAraNA'rthameva tvayA bhRtaH kopi caNDAla iti bhAvaH / ata eva na dRzyate = na avalokyate, na spRzyate = na AmRzyate ca / ekatra anaGgatvAdanya zAstraniSedhAcceti bhAvaH / kiM ca, nijabhiyA= svA'parAdhadaNDabhayena, tvayi = bhavati viSaye, tvAmuddizyeti bhAvaH / kRttA'gulIkaH = chinnA'GagulIkaH, aparAdhe'pi trANA'rthamiti zeSaH / ata eva anaGgaH = anaGga iti, aGgulivihInatvAditibhAvaH / khyAta: kiM nu = prasiddhaH kiM nu?, ataH kimiti mAha-kRtveti / madhuvasantaM, mitraM-sakhAyaM, kRtvA = vidhAya, antaH = antaHkaraNam eva, adhivanasthAnam - araNyadezaM, caritvA % bhrAntvA, sakhyAH = mayasyAyAH damayantyAH, prANAn = asUna, harati = nAzayati / tvadyazaH = bhavaduSkItimiti bhAvaH / haritaH = dizaH, juSantAm = sevantAm / tvadduryazo digantavizrAntamastviti bhAvaH // 156 // anuvAdaH-(he mahodaya ! ) viSama bANoMvAlA kAmadeva ApakA caNDAla ( antyajavizeSa ) hai, jo ki na dekhA jAtA hai aura na chUA hI jAtA hai, apane aparAdhake kAraNa daNDake bhayase usakI aMgulI kATI gaI hai isIlie vaha "anaGga" isa nAmase prasiddha huA hai kyA ? vaha vasantaRtuko mitra banAkara antaHkaraNarUpa vanapradezameM bhramaNa kara hamArI sakhI ( damayantI ) ke prANoMko hara letA hai aura ApakI duSkItiko dizAeM sevana kreN|| 156 // TippaNI-viSamavizikhaH = viSamA vizikhA: ( bANAH ) yasya saH ( bahu 0 ) / caNDAla: = "vadhyAMzca hanyuH satataM yathAzAstraM nRpA''jJayA" isa zAstravacanake anusAra vadhArha janako rAjAkI AjJAse mAranA yaha caNDAlakA karma vihita hai / nijabhiyA = nijA cA'sau bhI:, tayA (ka0 dhA0 ) / kRttA' gulIkaH = kRttA ( chinnA ) agulI yasya saH (bahu0 ), "navRtazca" isa sUtrase samAsAnta kap / aparAdhameM bhI rakSA ke lie usakI aMgulI kATI gaI hai yaha bhAva hai| anaGgaH = avidyamAnam aGga yasya saH ( nana baha0 ) / uMgalI. rUpa eka aGga na honese vaha "anaGga" kahA jAtA hai kyA ? yaha bhAva hai / adhivanasthAnam = vanaM ca tat sthAnam ( ka. dhA0 ), vanasthAna iti, (vibhaktike arthameM avyayIbhAva ) / tvadyazaH = tava yazaH, tat (Sa0 ta0 ) / juSantAm = Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH juSI + loT + jh| isa padyameM antaHkaraNa meM adhivanasthAnakA Aropa karanese rUpaka aura kAmadevameM caNDAlako utprekSA karanese tathA vyaJjaka padake aprayogase pratIyamAnotprekSA ina donoMkA aGgAGgibhAvase saGkara alaGkAra hai / mandAkrAntA chanda hai // 156 // atha bhImabhuvaiva raho'bhihitAM natamolirapatrapayA sa nijAm / amaraiH saha rAjasamAjati jagatopatirabhyupagamya yayo / / 157 // anvayaH -atha jagatIpatiH bhImabhuvA eva rahaH abhihitAM nijAm amaraiH saha rAjasamAjagatim apatrapayA natamauli: ( san ) abhyupagamya yayo / 157 / / vyAkhyA-atha = anantaraM, damayantIsakhIvAkyazravaNA'nantaraM, jagatIpatiH = bhUpatiH, nala: / bhImabhuvA eva = bhaimyA eva, rahaH = rahasi, ekAnte, abhihi. tAm = uktAM, nijAM svIyAm. amaraiH saha = indrAdidevaiH samaM, rAjasamAjagatirAjasabhAprAptim, apatrapayA = svavaraNa lajjayA, natamauli: = namramastaka : san, abhyupagamya = aGgokRtya, yayojagAma / / 157 / / _____ anuvAdaH-taba (damayantIkI sakhIkA vAkya sunane ke anantara ) rAjA nala damayantIse hI ekAntameM kahe gaye indra Adi devatAoMke sAtha apane svayaMvarasthAnameM gamanako apane varaNako lajjA se zira jhukAkara svIkAra kara cale gaye // 157 / / TippaNo-jagatIpatiH = jagatvAH patiH ( Sa0 ta0 ) / rAjasamAjagati = rAjJAM samAjaH (10 ta0), tasmin gatiH, tAm ( sa0 ta0 ) / apatrapayA = "lajjA sApatrapA'nyataH" ityamaraH / natamauli: = nato mauliryasya saH (bhu0)| abhyupagamya = abhi+ upa+ktvA+ (lyap ) / toTaka chanda hai, usakA lakSaNa hai -"iha toTakamambudhisaH pramitam" // 15 // zvastasyAH priyAmAptumadhuradhiyo dhArAH sujantyA rayA samronnamrakapolapAlipulakairvatasvatIrazruNaH catgaraH praharAH smarAtibhirabhUt sA yat kSamA duHkSayA tattasyAM kRpayA'khilava vidhinA rAtristriyAmA kRtA // 158 // anvayaH - zvaH priyam Aptum uddharadhiyaH rayAt namronnamrakapolapAlipula kaiH vetasvatI: azruNo dhArAH sRjantyAH tasyA yat catvAraH praharAH api sAkSapA smarA'tibhiH duHkSA abhUt tam, asyAM kRpayA evaM vidhinA akhilA eva rAtriH triyAmA kRtA // 158 / / Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 . nevadhIyacaritaM mahAkAvyam -- pyAsyA- zvaH = pare'hani, priyaM = vallabhaM, nalam / AptuM = prAptum, ud dhuradhiyaH = tatparabuddheH, ata eva rayAt = vegAt, namronnamrakapolapAlipulakaH = danturagaNDaphalakaroma.ucaiH, vetasvatIH = vetasalatAvatIH azruNaH = nayanajalasya, dhArAH - pravAhAn, AnandabASpapravAhAniti bhAvaH / sRjantyAH = janayantyAH, tas yA:-damayantyAH , yat = yasmAtkAraNAt, catvAraH prahaga api = caturyAmamAtrA:pIti bhAvaH / sA = tAdRzI, kSapA = rAtriH, smarAtibhiH = kAmapIDAbhiH, duHkSapA = durativAhA, abhUt = jaataa| tat = tasmAtkAraNAt, asyAM - damayantyAM, kRpayA = dayayA eva, vidhinA = vedhasA, akhilA eva = sarvA api, rAtriH = rajanI, triyAmA = yAmatrayayuktA, kRtA = vihitaa| rAtra. rAdyantayoradhayAmayodina vyavahArAstriyAmA iti bhAvaH // 158 // ___ anuvAda:-kala ( AgAmI dina) priya nalako pAne ke lie utsuka buddhivAlI aura vegase kapolameM U~ca-nIca aneka romAJcose vetakI latAse yukta A~suoMke pravAhoMko prakaTa karanevAlI damayantIke jo cAra praharoMvAlI rAta bhI kAmajanya pIDAoMse duHkhase bitAI jAnevAlI ho gaI isa kAraNase una ( dama. yantI ) meM kRpAse hI brahmAjIne samUcI rAtako triyAmA ( tIna praharoMse yukta ) banAyA // 18 // TippaNI-udhuradhiyaH = unnatA dhUH uddharA (gati0 ), uddharA dhIrya yAH sA, tasyAH ( bahu0 ) / namronnamrakapolapAlipulakaH = namrAzca unnamrAzca ( dvandvaH ), kapolayoH pAlI ( Sa0 ta0 ), kapolapAlyoH pulakAH ( sa0 ta0), namronnamrAzca te kapolapAlipulakAH, taiH (ka0 dhaa0)| "pAli. stryadhyapaGktiSu" ityamaraH / vetasvatI: = vetasAH santi yAsu tA vetasvatyaH, tAH, vetasa zabdase 'kumudanaDavetase bhyo Dmatup" isa sUtrase Dmatup aura TikA lopa aura "mAdupadhAyAzca manorvo'yavAdibhyaH" isase 'ma' ke sthAnameM '3' Adeza, GIp+zas / sRjantyA : = sRja+ laT ( zatR ) + GIp + is / smarA'tibhiH = smarasya artayaH, tAbhiH (10 ta0 ) / "atiH pIDAdhanuSkoTayoH" ityamaraH / duHkSapAH = duHkhena kSapayituM zakyA, dus-upasargapUrvaka "kSapa preraNe" dhAtuse "ISaduHsuSu kRcchA'kRcchA'rtheSu khal" isa sUtrase khala+ TAp + su / triyAmA = trayo yAmA yasyAH sA ( bahu0), "dvau yAmapraharI samau" iti "triyAmA kSapA" iti cA'maraH / rAtake Adi aura antake Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sargaH Adhe-Adhe yAma (prahara ) meM dinakA vyavahAra honese eka yAmakI kamIse rAta "triyAmA" nAmase prasiddha huI, yaha abhiprAya hai| isa padyameM vyaJjaka padakA abhAva honese pranIyamAnotprekSA alaGkAra aura nirukta nAmakA lakSaNa hai // 158 / / tavakhilamiha bhUtaM bhUtagatyA jagatyAH patirabhilapati sma svA''tmadUtatvatattvam / tribhuvanajanayAvavRttavRttAntasAkSA. skRtikRtiSu nirastA'nandamindrA'diSu drAk // 159 // anvayaH -jagatyAH patiH iha bhUtaM tat akhilaM svA''tmadUtatvatattvaM tribhuvanajanayAvavRttavRttAntasAkSAtkRtikRtiSu indrA''diSu drAk nirastA''nandaM bhUtagatyA abhilapati sma // 159 // vyAkhyA -jagatyA: = pRthivyAH, patiH = svAmI, nala ityarthaH / iha = asyAM, bhaimyAM viSaye, bhUtaM = jAtaM, tat = pUrvoktam, akhilaM = samastaM, svA''tma. dUtatvatattvaM = svabuddhikRtadautyasvarUpa, tribhuvanajanayAvadvattavRttAntasAkSAtkRtikRtiSu = lokatrayalokayAvanniSpannodantasAkSAtkaraNakuzaleSu, indrAdiSu = indraprabhRtiSu dikpAleSu, drAk = zIghra, nirastAnandaM = vigataharSa yathA tathA, bhUtagatyA = yathArthajJAnena abhilapati sma = kathitavAn // 159 // anuvAdaH- rAjA nalane damayantIke viSayameM jo kucha huA, una saba apanI buddhise kiye gaye dUtabhAvake svarUpakI tInoM lokoMke prANiyoMmeM bIte hue samasta vRttAntoMke sAkSAtkAra karane meM kuzala indra Adi dikpAloMmeM zIghra harSase rahita hokara yathArtha jJAnase batalAyA / / 159 // TippaNI-jagatyA: = "bhUtadhAtrI ratnagarbhA jagatI saagraa'mbraa|" itya. maraH / svAtmadUtatvatattvaM = svasya ( AtmanaH ), AtmA = buddhiH, (10 ta0), "AtmA yatno dhRtirbuddhiH svabhAvo brahma vaSmaM ca / " ityamaraH / svA''tmakRtaM dUtatvam ( madhyama. smaasH)| svAtmadUtasya tatvaM, tat (Sa0 ta0 ) / tribhubanajanayAvadvRttavRttAntasAkSAtkRtikRtiSu = trayANAM bhuvanAnAM samAhArastribhuvanam, "taddhitArthottarapadasamAhAre ca" isa sUtrase samAsa, usakA "saMkhyApUrvI dviguH" isa sUtrase dvigusNjnyaa| pAtrAdigaNameM par3hanese strItva nahIM huA / tasmin janAH ( sa0 ta0 ) / yAvanto vRttA yAvadvattaM, "yAvadavadhAraNe" isase avyayI. bhAva / yAvadvRttaM ca te vRttAntAH (ka0 dhA0 ) / tribhuvanajanAnAM yAvadvatta Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vattAntAH (Sa0 ta0), teSAM sAkSAtkRtiH (10 ta0 ) tasyAM kRtinaH, teSu ( sa0 t0)| "vaijJAnikaH kRtamukhaH kRtiH kuzala ityapi / " ityamaraH / nirastA''nandaM = nirasta Anando yasmin karmaNi (bahu0.), tadyathA tthaa| devatAoMke abhilASameM sAphalya na hone meM harSa rahita yaha tAtparya hai| bhUtagatyA = bhUtasya gatistayA (Sa0 ta0 ) / "yukte mAdAvate bhUtaM prANyatIte same tripu|" ityamaraH / "gatiH strI mArgadarzayo ne yAtrA'bhyupAyayoH / " iti medinii| abhilapati sma = abhi+lapa+laTa+tip / "sma" ke yogase bhUtakAla meM laT / mAlinI chanda hai- "nanamayayuteyaM mAlinI bhogilokaH / " // 159 // zrIharSa kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH sutaM zrIhIraH suSuve jitendriyacayaM mAmalladevI ca yam / saMdRbdhA'rNavavarNanasya navamastasya vyaraMsInmahA. kAvye cAruNi naiSadhIyacarite sargo nisargojjvalaH // 160 / iti zrInaiSadhIyacaritamahAkAvye navamaH sargaH / anvayaH-- kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIra: zrIhIro mAmalladevI ca jite. ndriyacayaM yaM zrIharSa sutaM supuve / saMdRbdhA'rNavavarNanasya tasya cAruNi naiSadhIyacarite mahAkAvye nisargojjvalo navamaH sargaH vyaraMsIt / / 160 // __ vyAkhyA--kavirAjarAjimukuTA'laGkArahIraH = paNDitazreSThazreNIkirITabhUSaNavajramaNiH, zrIhIraH = tannAmako janakaH, mAmalladevI ca = tannAmnI jananI ca, jitendriyacayaM = vazIkRtahRSIkasamUha, yaM, zrIharSa = tannAmakaM, sutaM = putraM, supuve = janayAmAsa / saMdabdhA'rNavavarNanasya = grathitA'rNavavarNananAmakaprabandhasya, tasya = thIharSasya, cAruNi = manohare, naiSadhIyacarite = tadAkhye, . mahAkAvye, nisargojjvala: = svabhAvanirmalaH, navamaH - navAnAM pUraNaH, sargaH = adhyAyaH, vyaraMsIt = virata:, samApta ityarthaH // 160 / / __anuvAdaH-zreSTha paNDitoMkI zreNIke mukuTake alaGkAra hIreke samAna zrIhIra aura mAmalladevIne indriyoMko jItanevAle jisa zrIharSa nAmake putrako utpanna kiyaa| arNavavarNana nAmake prabandhake nirmAtA usake manohara naiSadhIyacarita mahAkAvyameM svabhAvase nirmala navama sarga samApta huA // 160 // TippaNI-bahuta-sA aMza pahale hI vivRta honese saMkSepameM TippaNI kI jAtI hai / sandabdhA'rNavavarNanasya = aNavasya varNanam (10 ta0 ), sandRbdham arNava. Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navamaH sarga 395 varNanaM yena, tasya ( bahu0 ) / vyaraMsIt = vi+ram + lu+tip / "vyAGparibhyo ramaH" isase parasmaipada / "yamaramanamAtAM sak ca" isa sUtrase sak aura iT // 160 // iti zrInaiSadhIyacaritamahAkAvye candrakalA'bhikhyAyAM vyAkhyAyAM navamaH sargaH samAptaH / zrIzrIdharaH prIyatAm // iti // Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAnukramaNikA (6 - 9 sarga) zlokAH sarga zlo0 | zlokAH sA zlo0 ) zlokAH sarga zlo. ___ a / apAstapAtheya0 8 87 asyA mukhenaiva 7 58 agnayAhitA nitya0 8 71 apAtapAyomahi .1.05 asyA mukhendoradharaH 7 38 aGgena kenApi 7 91 api draDhIyaH zRNu 9 35 | asyA yadaSTAdaza 7 63 ajAtavicchedalavaiH 9 59 api svamasvapna, 9 33 asyA yadAsyena 7 21 ajIyatAvata 7 69 aboghi 154 asyaiva margAya 7. 72 atha prakAzana 9 24 - amajjadAkaNThamanau 8 51 | aho manastvAmana 9 39 atha priyAsAdana0 7 1 armA samIka0. 9.534 aho mahendrasya0 9 27 atha bhImabhuvaiva 9157 amUni gacchanti 9 94 A atha smarAjJAmava0 8 54 ambAM praNatyopanataH 6 48 | AkAramAkaiTabha0 6 106 athAdbhutenAsta0 8 . . ayaM ka ityanya 0 AghRNitaM pakSmala0 7 29 6 12 athodmamantI 9 87 ayi priye kasva 1103 AjJAM tadIyAmanu 6 92 athopakAryAmamarendra 6 11 aye mamodAnita- 1 8 AdehadAhaM kusumA0 8 43 adAhi yastena 8 73 aye mayAtmA 9122 Anandayendramatha 8 208 adRzyamAnA . 4 ayogajAnanvanavana : 133 AbhyAM ku cAbhyA0 7 78 ado'yamAlapya 9. 14 / ayodhi taya 83 Arya vicAryAla0 6 87. ado nigathaiva 9 30 arundhatIkAna 7 98 Alikhya saMkhyAH 6 69. adhautapatrAzuga0 915 / arkAya patya bala, 7 57 AlokatRptIkRta0 8 30 adhyAgra0 1107 alaMkRtAsanna, 8 89 aastaamnnggiikrnnaad| 41 anaGgatApaprazamAya 8 69 alIkabhI0.6 1. anAdidhAvi06102 azrIpamindrAdariNI 1 9 iti trilokI. 8 84 anAdimargamrani | asaMzayaM sa tvayi 9.144 iti dhRtasuramArtha0 8 207 anAyi dezaH asevi yastyaktadivA 9 59 iti pratItyaiva . 9 11 ammAkamadhyAsita08 9, anAzravA vaH iti priyAka kubhi0 9 101 anugrahaH 9 34 asmAkamasmAt 8 104 iti sacidAkurAdA07 108 anugrahAdeva0 asyAM vapuvyaha0 7 12 iti sphuTaM tadvacasa0 9 60 anena sArdhaM tava 861 asyAH kacAnAM 7 22 iti svayaM mohamaho09 127 antaHpurAntaH06 13 asyAH karaspardhana. 7 71 itIndradatyAM prati0 6 101 antaHpure 619 / asyAH khalu granthi07 87 itIyamakSibhrava 9 1 anyonyamanyatra. 651. | asyAH padau 7 98 | itIyamAlekhyagatepi 9 15. apAM patiH 9 82 | asyAH sapaDhekavidhoH7 20 itIrayitvA . 1 7 apAGgamapyApa 8 3. | asyA mukhazrI0 7 56 | itIriNApRcchaya 9130 apArthayan 980 | asyA mukhasyAstu 7 53 / itIritaiSadha0 9136 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAnukramaNikA zlokAH sarga zlo0 / ilokAH sarga zlo0 / zlokAH sarga zlo. itthaM punarvAgava0 6 111 kathAvazeSaM tava 9 99 / catuSpathe taM vini0 6 27 itthaM pratIpoktimatim6 108 kathAsu ziSye 9149 / candrAdhiketanmukha0 7 44 itthaM madhUttham 8 50 kapolapatrAnmakarAt 7 60 ! candrAbhamAnaM tilakam6 62 ityuktavatyA 6 86 idaM nigadya kSiti0 9. 22 kayAcidAlokya 8 6 caracciraM zaizava0 8 59 karAgrajAgracchata0 7 79 / citra' tadA kuNDina06 8 idaM mahatte'bhi0 . 83 kariSyase . 49 cirAdanadhyAya0 161. imA girastasya 9 84 karopi nema phalinan. 18 iyaM na te naiSadha 9 97 karNAkSidantacchada. 7 103 / chAyAmayaH praikSi 6 30 iyaccirasyAvada. 9 21 kotpalenApi 7 30 iyatkRtaM kena mahI0 8 47 kalyANi kalyAni 8 jagadvadhUmUdhaMsu 7 99 7 iputrayeNaiva janavidagdhaibhavanezca 6 7 27 / kavitvagAnapriya0 7 67 / jambAlajAlAt 9 7 13 ihAvizayena 7. 62 | kastvaM kuto veti 8 7 jalAdhipastvAma, 9 23 kiM narmadAyA mama 7 73 IpasmitakSAlita0 6 1.0 kiyacciraM devana, 8 : jAgatiM tacchAya0 6 33 2 : jAnetigagAdida. 7 39 . 38 udAsitanaiva kRtvA dRzau te jitaM jitaM tatvana 1. 48 kedArabhAjA 7 3, udvartayantyA hRdaye kazAndhakAgadatha 723 jitasvAyamyana 914, unmRlitAlAna. kaumAragandhAni 6 38 : taM dahyamAnarapi / 78 ullAsyatAm | kaumAra mArabhya / tacchAyamaundarya, 6 31 ullikhya haMsana kratAH kRte jAgrati 9. 77 . tatkAlamAnandamayI 8 15 UmaprakANDa, R. kramelaka nindati 104 : tatraiva magnA . RNIkRtA kamodagatA 16 : tathA na tApAya 8 81 kSINana madhyapi 7 81 / tathApi niznati 9 12 kimata kha : tadakhilamiha 9.159 pataM nalaM tama / khaNDaH kimu tadadya vizrabhya 166 tadapitAmazra na. 2 etatkucampadhitayA gucchAlayasvaccha, 7 76 - tanopi mAnana 9.108 pyanti guNA haratApi 3.5 gaurIya patyA 83 : tanvImumbana oNjjhiA grIvAdabhutavAvada, 66 . tapaHphalavana 3 94 ca tapAnale navati .. 4, kaMdapa vaMdama 8 33 cakAgni binda, .. 1.4. tacituna 6, kaNTaH kimamyA: cakoranetraMga073H tamAlika bAya 14 kaNThaM vamantI ! cakraMNa vizvaM yadi 7 88 tamAmayIkRtya 86 kathaM nu napAna : cAlataM vidhama, " .. tabhI bhRminata: , " tra tory ) M . Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ urur dha 398 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zlokAH sarga zlo0 / zlokAH sarga zlo0 | zlokAH sarga zlo0 tava praveze 8 27 divaukasaM kAmayate 9 41 / nirasta dUtaH sma 9 38 tavAdharAya 1118 | dUte nalazrImati 8 16 nirIkSitaM cAGga0 8 12 tavAsmi 9151 dRtyAya daityAripateH 6 1 | nivekSyase yadyanale 9 47 tavetyayogasmara0 1133 . nivedyatAM hanta dRzApi tasmAdadRzyAdapi 6 32 8 24 dRzoramaGgalya0 . 9 106 niSiddhamapyAcaraNI09 36 tasminnalo'sAviti 8 5 dRzoyI te 9 67 niSedhaveSo vidhi. 9 50 tasminniyaM seti 6 73 dRzoryathAkAma0 79 nainaM tyaja kSIradhi06 80 tasminvimRzyaiva 6 96 dRzau kimasyAH 7 34 nyavezi ratnatritaye 9 71 tasminviSajyAdha0 6 42 dRzau mRSA 9 91 nyastaM tatastena 8 83 tAM kuNDinAkhyA0 6 4 6 20 domalamAlokya pativarAyAH 9 tAmeda sA yatra 81 6 70 padaM zatenApa 6 82 tAruNya. dhinoti nAsmAn 8 . 97 padAtitheyA~llikhi0 9 143 tAlaM prabhu 7 74 dhiyAtmanastAva0 9 124 pade vidhAturyadi 7 10 tIrNaH 8 26 dhutApatatpuSpa0 9 86 | padopahAre'nupa0 8 22 tuSAraniHzeSita0 7 103 dhRtAdhRtestasya 8 67, pabhyAM nRpaH saMcara 6 57 tepAmidAnIm 8 60 padmAGka0 7 49 trinetramAtreNa ruSA 8 63 | na kAkuvAkyairati0 9 93 parasparasparza0 6 55 tvacaH samuttArya 7 31 natvA ziroratna0 8 20 pariSvajasvAnava0 9 116 tvatkAntimaramAbhi0 8 91 na manmathastvam 8 29 | paretabharturmanasaiva0 6 109 svadathinaH santu 8 94 nalaM tadAvetya 9 137 pazyan sa tasmim 6 18 tvadAgyAMnI mada9. 63 nalaM sa tatpakSa0 9128 pazyAH0 . 6 39 tvada gIcarama khalu 8 72 nalapraNAlI06 3 tvayA jagatyuccita 88 42 pikasya vAGmAtra0 8 64 na vartase manmatha 9 119 tvaM kanyA 9 55 puMsi svabhartRvyati06 43 na saMnidhAtrI 9 78 tyAva 5 9. 88 puNye manaH kasya 8 17 nAvA smara: 6 66 putrI suhRdya na 8 77 dadAma ki te 8 102 nAsAdasIyA 7 36 pumAnivAspazi 6 47 nAsparzi dRSTApi .7 17 dade'pi tubhyama 9 131 puraH surINam 9 28 damaravamaH 8 70 | niHzaGkamakocita0 7 77 purAkRti0 7 15 nijasya 9 79 purA parityajya 8 23 dayodaya sa. 8 96 nijAMzunirdagdha0 9 146 / pala dhanaH 7 24 dalodare nije sRjAsmAsu 8 92 paurastyazailam .. 8 52 digIzvarArtha na 9 69 | nityaM niyatyA 6 103 | prakSINa evAyupi 6 100 divArajanyoH 7 55 nipIya pIyUSa0 9 72 | pratipratIkam 7 2 divo dhavaratvAma 9 74 - nimIlanaspaSTa0 6 22 | pratyaGgamasyA0 7 19 dayarava Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 399 w w w w o " 0 zlokAnukrarmANakA zlokAH sarga zlo0 / ilokAH sarga zlo. / zlokAH sarga ilo0 prabhutvabhUmnAnu0 9 109 / bhaimIpadasparza0 6 5 mugdhaH sa mohAt 8 39 prasIda tasmai 9 53 | bhemImupAvINaya0 6 65 na0 9 121 prasIda yaccha 9147 #mIvinodAya 6 74 | mRgasya prasanavANAhaya0 7 48 bhaimIsamIpe 6 72 prasUnamityeva 9139 bhaimyA 6 2 | yaH preryamANo'pi 6 79 prasRprasAda dhiMgatA 6 49 bhramannamuSyAmupa0 6 36 / yatpratyuta 8 82 prAcI prayAte 8 62 bhramAmi te bhaimi 9 51 | yatrAvadattAmati0 6 68 prApteva tAvattava 8 49 | bhUmyAM priyAMyA 7 25 / yatraikayAlIkanalI0 6 61 priyaM na mRtyaM na 1 92 bhrazcitrarekhA 7 91 / yathAkRtiH kAcana 8 28 priyAM vikalpopa0 6 17 yathA tathA nAma 9 29 priyAGgapAnthA 7 6 magnA 7 . 5 | yathA yatheha 9 20 pritAsakhIbhUta0 7 105 mataH kimarAvata0 9 52 / tadakramaM vikrama0 8 4 priyAmanAbhRzara0 8 88 madagratApavyaya0 9 9. yadAvavAyopi 9 142 yadi prasAdIkurute 7 43 priyAmukhIbhUya 7 52 madhyaM tanUkRtya 7 82 yadi vabhAvAnmama 9 .10 priye vRNISvAmara0 8 103 madhyopakaNThAvadha0 7 40 pluSTazcApena 9 46 manobhuvaste bhavinam 9 138 yAMda svamudvandhu0 8 105 mandAkinI06 83 yazaH padAGguSTha 7 106 manye'munA karNa0 7 64 yastanvi bhartA 8 80 vandhUka0 ... 7 37 mama tvadacchAGatri0 9187- yasminnala0 6 35 bAhU mama amazcetanayA0 9 126 yAnena tannyA 7101 vibhati vaMzaH 9 6 mamAMdarIdaM vida0 9 100 yAneva devAn 6 8, babheti cintAmapi 0 31 mamApi kinaa| bravIti mapAzayaH svapna0 9. 32 rajyannakhasyA0 7 70 brahmAdayasyAnva0 7 3. mamAmanA bhava 9 114 rajyamva rAjye 6 84 mamava pANIkaraNe0 9 68 gthAdamI sArathinA 6 7 bhavatpadAGguSThamAra 8 36 mamaiva vAhardi 9 96 rambhApi 7 9H bhavannadRdayaH 6 46 mayAGga pRSTaH 9 3 rabaiMgaNAsphAlabhavaH 8 68 bhanyAni 7 16 mayApi deyaM prati0 9. 16 rAjA dinAnAmanu0 8 37 bhRyApi bAlA 8 31 mayaiva saMvAdhya 9140 / rAjI dvijAnAmiha 7 46 bhUyo'yamenan - 6110 6 110 mahAjanAcAra. namAja 9 13 : ra rupAmA 7 108 mRlokatamakha0 814 mahI kRtArthA 8 4. rUpaM prati06 44, 10 / romAgitAmanu 6 23 bhazaM viyAMgA nala. 9 89 mahendra dRtyAdi . 9.102, romAvalIdaNDa 7 89 bhI ca dRtyaM ca 6 89 mahendraheterapi 9 150 romAvalIbhra0 7 86 bhInirAze hRdi 6 16 / mAlanna 6 21 . romAvalIrajju. 7 84 8 48 / Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam zlokAH sarga zlo0 | zlokAH sarga zlokAH | zlokAH sarga zlokA. zArI carantI sakhi 6 71 / sUkSme dhane naiSadha0 8 13 laghau laghAveva 9 152 | zikhI vidhAya zikhI vidhAya 9 75 | sRSTAtivizvA 7 107 lipirna daivI supaThA 6 77 zirISakoSAdapi 7 47 | lInazcarAmIti 6 10 zirISamRddhI 9 58 zubhASTavargastvada0 9 117 seyaM mamaitadi0 lokasraji dyaurdivi 6 81 7 45 zubhUSitAhe 6 94 seyaM mRduH kausuma0 7 28 vayaM kalAdA iva somayA kupyanniva 8 74 zobhAyazobhirjita: 8 34 8 99 stanAtaTe candana0 7 80 varSeSu yadbhArata0 6 zravaNapuTayugena 97 6 112 stutau 6 91 zrIharSaH kavirAja 6513, bAgjanma0 | striyA mayA 9 37 ghAsaH 7 / 110, 8 / 109, 9 / 160 sparza tamasyAdhiga0 6 52 vijJaptimantaH0 6 76 zrutiH surANAm 9 / 148 sparzAtiharSA0 6 53 vidarbharAjaprabhavA 9 141 zvastasyAH priyamApta 9 158 sphuTatyadaH 9 12. vidyA vidarbhendra0 7 41 sphuTotpalAbhyAm 9 85 bidhAya0 7 93 | saMghaTTayantyAsta0 6 28 smarasya kI]va 8 79 vidhovidhibimba0 7 59 / saMbhujyamAnAdya 7 42 smarAzugIbhUya 6 67 vibhindatA duSkR0 9 62 saMsArasindhAvanu0 8 46 smarendhane vakSasi 8 76 vizramya taccAru0 7 7 sakhIzatAnAM sarasaiH 6 58 smarepuvAdhAM sahase 9 110 viyogabaSpAJcita0 7 61 | satyeva sAmye 7 14 / smAraM dhanuryadvidhu0 7 26 viramyatAM bhatavatI 8.6 sadA tadAzAmAdhi0 9 76 smitasya saMbhAvaya 9 111 vilambase sa dharmarAjaH khalu 1 56 9 90 sragvAsanAdRSTa0 6 50 vilekhituM bhIma0 6 64 sa bhinnamApi 9 73 samaM sapatnIbhava0 8.86 svanAma yannAma 9 123 vilokitAsyAH 7 51 samApaya svapnena prApitAyA0 8 106 vilokya 6 44 sarvatra svarge satAM zarma 6 98 vihAya hA sarva0 1 44 salIlamAliGga svarNeviMtINa: kara0 8 98 vRNe digIzAniti 9 70 mahAkhilastrIpu svAcchandyamAnanda0 8 8 vRthA katheyaM mayi 1 9 mAdhorapi svaH 6 99 svAtmApi zIlena 8 21 vRthAparIhAsa0 1 , svidyatpramodAtru0 6 6 sArotthadhAreva 8 85 velAmatikramya 7 4 sAlIkadRSTe 88 vedamApa mA dhairya0 6 .6 hataH kayAcitpayi 6 29 vyadhatta dhAtA 74 sudhAMzuvaMzAbharaNam 9 15 hariM parityajya 9 43 vyarthI bhavadbhAva 8 19 sudhArasodalana0 9.113 | haritpatInAM sadasaH 8 55 ajantu te te'pi 91.4 | sudhAsaraHsu 8100 hitvaikamasyApadhanam 08 11 surAparAdhastava 9.153 hitvaiva .. 6 24 za: pramanaistudataH 8 66 surepu pazyannija0 9 129 / hutAzakInAza0 6 75 zarairajanaM kusu0 8 7 | mureSu saMdezayasI 9 19 / hRdAbhinandya 9 17 cw w o w Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // shriiH|| caukhambA surabhAratI granthamAlA 66 "GAMLEV mahAkavizrIharSapraNItaM naiSadhIyacarita-mahAkAvyam prasAdAsya-vyAkhyayA hindhanuvAdena ca vibhUSitam dazamaH sargaH vyAkhyAkAra:zrIbadarInArAyaNamizraH __vyAkaraNAcArya-kAvyatIrtha bhUtapUrvaH pradhAnAcAryaH-pATaliputramaNDalasya DAlamiyA-anantabhAskarasaMskRtamahAvidyAlayasya, rAmaNDalasya haragaurIsaMskRtoccavidyAlayasya, gAjIpuramaNDalastha zrInRsiMhasaMskRtamahAvidyAlayasya, dillIstha RSikulasaMskRtamahAvidyAlayasya ca pramA cokhambA surabhAratI prakAzana vArANasI Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka caukhambA surabhAratI prakAzana ( bhAratIya saMskRti evaM sAhitya ke prakAzaka tathA vitaraka ) ke0 30/117, gopAlamandira lena po0 bA0 naM0 1129, vArANasI 221001 sarvAdhikAra prakAzakAdhIna punarmudrita 2002 I. mUlya : 35.00 anya prAptisthAnacaukhambA saMskRta pratiSThAna 38 yU. e., javAharanagara, baMgalo roDa dillI 110007 pradhAna-vitaraka caukhambA vidyAbhavana cauka ( banArasa sTeTa baiMka bhavana ke pIche ) po. vA. naM0 1069, pArANasI 221001 zrIjI mudraNAlaya vArANasI Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUmikA vRhatrayI kAvyoM meM kirAtArjunIya, zizupAlavadha evaM naiSadhIyacarita mAne jAte haiN| inake nirmAtA kramazaH bhAravi, mAgha evaM zrIharSa haiN| ina kAvyoM meM uttarottara utkarSa pAyA jAtA hai / jaisI ki lokokti hai 'bhAraverave ti yAvamAghasya nodayaH / udite naiSadhe kAvye kva mAghaH kva ca bhAraviH // isake anusAra naiSadhIyacarita meM lokottara camatkArajanaka kalpanAsauSThava rasa, bhAva, dhvani evaM alaGkAroM kA sarvatra saniveza hai| prastuta sarga meM damayantI ke svayambara kA varNana kiyA gayA hai| isameM tInoM loka ke zastra evaM zAstroM ke vidvAn upasthita haiM jaisA ki kavi ne bhagavAn viSNu ke mukha se kahalAyA hai __"jagattrayIpaNDitamaNDitaiSA sabhA na bhUtA na ca bhAvinI vaa"| usake varNana ke liye svayaM sarasvatI ko bhejA hai| isa svayamvara sabhA meM Aye sabhI rAjakumAra kAma ke samAna haiN| isako kavi kisa manohara DhaMga se utprekSAlaGkAra meM varNana karate haiM . "ekAkibhAvena purA purAriyaH paJcatAM paJcazaraM ninAya / tadbhIsamAdhAnamamuSya kAyanikAyalIlAH kimamI yuvAnaH" / punaH unhIM yuvakoM kA bhUtalaratna ke rUpa meM kisa prakAra dRSTAntAlaGkAra meM varNana karate haiM dekheM "mudhApitaM mUrdhasu ratnametayaMtrAma tAni svayameta eva / svataH prakAze paramArthabodhe bodhAntaraM na sphuraNArthamarthyam" / / sarasvatI kA sarvAGga zAstroM ke rUpa meM varNana kiyA gayA hai dekheM "sthitavakaNThe pariNamya hAralatA babhUvoditatAravRtA / jyotirmayI yadbhajanAya vidyA madhye'GgamaGkena bhRtA vizaGke" // damayantI ko apsarAoM se bhI adhika sundarI kavi kisa prakAra batAte haiM"rambhAdilobhAt kRtakarmabhirbhUzUnyeva mA bhUsurabhUmipAnthaH / ityetayA'lopidivo'pi puMsAM vaimatyamatyapsarasA rasAyAm // ityAdi / rambhA Adi ke lobha se svarga ke pathikoM se kahIM dharA sUnI na ho jAya isaliye damayantI ko raca kara brahmA ne devalokoM ko bhI bhUmi para AkRSTa kara diyaa| Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sakSipta kathAsAraH damayantyA lokottaraM saundaryamAkarNya sarvebhyo digantarebhyoH zastra-zAstra. vidyAniSNAtAH kulInA rAjaputrAH smaayaataaH| amaraparivaDhAzcatvAro lokapAlAH indra-varuNa-yamAgnayo nalaviSayamahAyyaM damayantyA anurAgaM svasvadUtIbhyo viditvA dhRtanalAkArAMstatra svayambarabhUmI samAyAtAH / nAgalokAd vAsuki: svadalena saha samAyAtaH / sarveSAmanantaraM niSadhadharAdharendro nala: samAyAto yasya lokottaraM kAmakAmyaM rUpamAkalpya sarve eva cakitAH samabhavan / tataH kavinA sameSAM rAjaputrANAM varNanaM padhAyi / rAjA bhImo mAnavamAtreNa vijJAtanAmagotracaritrAH kathamete rAjaputrAH sutAya paricAyyA iti viSaNNacetA svakuladaivataM bhagavantaM nArAyaNaM sNsmaar| bhaktavatsalena tena preritA sAkSAt sarasvatI tatra prAdurbhUya kumArIrUpiNI rAjAnamavadat, ahameSAM rAjaputrANAM kulazIlAdisarva zIpsitaM varNayiSyAmIti / anantaraM sarasvatyA sarvAGgANi sarvazAstramayatvena kavinA vaNitAni / tadanantaraM paricArikAbhiH sakhIbhizca sahitA damayantI svayamvaramutramAgatA / tAM vilokya sarvapastasyA varNanaM kRtam / __ hindI kathAsAra damayantI ke lokottara saundarya ko sunakara usake svayambara meM sabhI dezoM ke zastra eva zAstra vidyA ke mAtA kulIna rAjaputra aaye| indra, varuNa, yama aura agni ye cAra dikpAla bhI aaye| apanI-apanI dUtiyoM dvArA damayantI kA nala meM anurAga jAnakara sabhI ne nala kA rUpa dhAraNa kara liyA thaa| pAtAla loka se vAsukI nAmaka nAgarAja bhI. apanI senA ke sAtha aaye| anta meM niSadha deza ke rAjA nala bhI vahA~ para aaye| unake anupama saundarya ko dekhakara sabhI cakita ho gye| anantara rAjA bhIma ko cintA huI ki ina aneka dizAoM se Aye rAjAoM ke nAma, kula evaM caritra kA paricaya damayantI ko kona karAyegA kyoMki sabhI kA jJAtA koI bhI mAnava nahIM hai| unhoMne apane iSTadeva bhagavAn nArAyaNa kA smaraNa kiyaa| bhaktavatsala bhagavAn kI preraNA se sAkSAt sarasvatI jI bAlA-rUpadhAriNa kara usa sabhA meM prakaTa huii| rAjA se unhoMne kahA ki Apa cintita na hoN| maiM ina sabhI rAjAoM ke nAma, kula evaM caritra kA paricaya ApakI putrI ko kraauuNgii| kavi ke dvArA sarasvatI ke sarvAGgoM kA sabhI zAstra ke rUpa meM varNana kiyA gayA hai| bAda meM paricArikA evaM sakhiyoM ke sAtha damayantI kA svayambara-sabhA meM praveza evaM sabhI rAjAoM dvArA usake rUpa kA varNana kiyA gayA hai| Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shriiH|| naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam dazamaH sargaH kalikalilaM kAlayituM vyAkhyAtuM nalasya saccaritam / indakalAdharamIDe kalpaM kalyANakAmo'ham / / pratiyAte niSadheze dautyaM kRtvA varAmarendrANAm / damayantyAH varavaraNaM svayaMvaraM vaktumArabhate // rathairathAyuH kulajAH kumArAH zastreSu zAstreSu ca dRssttpaaraaH| svayaMvaraM zambaravairikAyavyUhazriyaH zrIjitayakSarAjAH // 1 // anvayaH-atha kulajAH zastreSu zAstreSu ca dRSTapArAH zambaravairikAyavyUhazriyaH zrIjitayakSarAjAH kumArAH rathaiH svayaMvarabhuvam AyuH / vyAkhyA-atha =nalagamanAnantaram, zastreSu = zastravidyAsu, zAstreSuvedavedAGgAdiSu, ca = api, dRSTapArAH =niSNAtAH, zambaravarikAyavyUhazriyaH = kAmakRtakRtakazarIrasaGghasamakAntayaH, zrIjitayakSarAjAH = atikuberasampadaH, kumArA:- rAjaputrAH, rathaiH syandanaH, svayaMvarabhuvam = svayaMvaramaNDapam, AyuH =AyAn / TippaNI-kulajA:- kuleSu jAtAH kulajAH "saptamyAM janerDaH" iti jandhAtorDapratyayaH ( upapadasamAsaH ) / dRSTapArAH = dRSTaH pAraH yaste dRSTapArAH (bhuvriihiH)| zambaravairikAyavyUhazriyaH = zambarasya vairI zambaravarI ( SaSThI tatpuruSaH ), kAyAnAM vyUhaH kAyavyUhaH (10 tatpu0), zambaravairiNaH kAyamyUhasya zrIriva zrIryeSAnte zambaravari-kAyavyUhazriyaH (vyadhikaraNabahuvrIhiH) / zrIjitayakSarAjAH zriyA jita: yakSarAjo yaste zrIjitayakSarAjAH (bahu0 samAsaH ) yakSANAM rAjA yakSarAjA (SaSThI tatpuruSaH ) "rAjAhaH sakhibhyaSTac" iti smaasaantH| svayaM viyate'sminiti svayaMvaraH 'Rdorap' ityadhikaraNe Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam ap pratyaya: svayaMvarasya bhUH svayaMvarabhUH tAM svayaMvarabhuvam / AyuH = AG pUrvakAd yAdhAtorlaG 'laGaH zAkaTAyanasya' iti vaikalpikaH jherjusAdezaH, 'kanyA varayate rUpaM mAtA vittaM pitA zrutam / bAndhavAH kulamicchanti miSThAnnamitare janAH' iti vacanAt sakalavaraguNaviziSTA ityarthaH / . bhAvaH-zambarArikRtanakarUpakAH yakSarAjayinejasampadaH / zastra-zAstrakuzalA nRpaputrAstAM svayaMvarabhuvaM samavApuH // anuvAda:-nala ke cale jAne ke bAda zastra vidyA (dhanurveda ) evaM vedavedAGgAdi vidyA ke pAraGgata kulIna kAmadeva ke dvArA zambarAsura ke jItane ke liye mAyA se race gaye aneka zarIra ke samAna kAnti vAle evaM kubera se bhI adhika sampatti vAle rAjakumAra rathoM se damayantI ke svayaMvaramaNDapa meM Aye // 1 // nAbhUdabhUmiH smarasAyakAnAM nAsIdagantA kulajaH kumaarH| nAsthAdapanthA dharaNeH kaNo'pi vrajeSu rAjJAM yugapad vrajatsu / / 2 / / anvayaH-kulajaH kumAraH smarasAyakAnAm abhUmiH agantA na abhUt rAjJAM vrajeSu yugapad vrajatsu dharaNeH kaNaH api apanthA na asthAt / vyAkhyA-kulajaH = kulInaH, kumAraH = rAjaputraH, smarasAyakAnAm = kAmabANAnAm, abhUmiH aviSayaH, agantA= aprayAtA; na = nahi, abhUt = AsIt, rAjJAm = nRpANAm, vrajeSu = samUheSu, yugapad = ekakAlam. vrajatsu=gacchatsu, dharaNeH- pRthivyAH, kaNaH=lezo'pi, apanthAH-amArgaH, na% nahi, asthAt = sthitH| TippaNI-kulajaH = kule jAtaH kulajaH 'saptamyA janerDaH' iti DapratyayaH ( upapada samAsaH ) / rAjaputraH = rAjJaH putraH rAjaputraH (Sa. tatpu0 ). / smarasAyakAnAm = smarasya sAyakAH smarasAyakAH teSAM smarasAyakAnAm (Sa0 ttpu0)| abhUmiH =na bhUmiH abhUmiH ( nan ttpu0)| agantA (pUrvavatsamAsaH) vrajatsu (vrj+shtR)| apanthAH -na panthA apanthA ( pathovibhASA' ) iti vaikalpikaH samAsAnto'tra na jAtaH / asthAt-sthAdhAtoluMDa 'gatistheti sicoluMk / bhAva:-tadA'khilAH kAmazarapraviddhAH kulaprasUtAH kSitipAlaputrAH / saMprasthitA ekapade samastA mArgIkRtA tena samaiva bhUmiH // 2 // Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vazamaH sargaH manuvAdaH-bhUtala meM koI bhI rAjakumAra aisA na thA jo kAmadeva ke bANa kA lakSya hokara usa svayaMvara meM Ane ke liye prasthAna na kara diyA ho aura bhUtala kA eka kaNa bhI aisA na thA jo ki mArga na bana gayA ho arthAta sabhI rAjakumAroM ne svayaMvara meM jAne ke liye prasthAna kara diyA // 2 // yogyairvajadbhirnupajAM varItuM vIrairanahaH prasabhena hartum / draSTuM paraistAnanurodhamanyaiH svamAtrazeSAH kakubho babhUvuH / / 3 // . anvayaH-yogyaH nRpajAM varItuM anarhaH vIraiH prasabhena hatuM paraiH draSTum any| tAn anuroddhaM vrajadbhiH kakubhaH svamAtrazeSAH babhUvuH / / ___vyAkhyA -yogyaH varAhaguNasampannaH, nRpajAm-damayantIm, varItum-vivoDhum; anahaH = rUpayauvanAdirahitaH, vIraiH = zUraiH, prasabhena = balena, hartum = grahItum, paraiH= udAsInaH, draSTum = avalokayitum, anyaH = itaraiH, tAn =samAgatAna; anurodum = paricaritum, vadbhiH gacchadbhiH, kakubhaH dizaH, svamAtrazeSAH= svarUpamAtrAvaziSTAH, babhUvuH = bhavanti sma / TippaNI-yogyaH= yujir yoge dhAtoH 'RhalorNyat' iti Nyat pratyayaH 'cajoH' ityAdinA kutvam (yuja + Nyat ) / varItum = (4+tumun ) 'vato vA' itITo dIrghatvam ) / hartum (ha+tumun ) / draSTum ( dRz+tumun ) / sRjadRzorityAdinA amAgamaH / anarhaH =na arhAH anarhAstaH anarhaH 'tasmAnnuDaci' iti nuDAgamaH ( nan tatpu0 ) / anuroddham ( anu + rudha + tumun ) / bhAvaH-yogyA vivoDhuM kSitipAlaputrI valAdhikAstAMstvabalena hartum / / draSTuJca kecid dhyanuroDhumanye samAgatAstena virecitA dizaH // anuvAdaH-rUvayauvanAdiguNasampanna rAjaputra damayantI ko varaNa karane ke liye, varocitaguNarahitarAje usako bala se haraNa karane ke liye, udAsIna loga usako dekhane ke liye, evaM anya loga samAgatoM kI sevA karane ke liye, prasthAna kara diye jisase sArI dizAeM svamAtra zeSa ( khAlI ) ho gayI // 3 // lokarazeSeravanizriyaM tAmuddizya dizyavihite. pryaanne| svavartitattajjanayantraNAtivizrAntimApuH kakubhAM vibhaagaaH||4|| anvayaH-avanizriyaM tAm uddizya dizyaH azeSaH lokaH prayANe vihite kakubhAM vibhAgAH svavartitattajjanayantraNAtivizrAntim ApuH / pyAlyA-avanizriyam = bhUlokalakSmIma, tAm = damayantIm, uhizya - Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhIyacaritaM mahAkAvyam abhilakSya, dizyaH = digbhavai;, azeSaH = akhilaH, lokaH = janaH, prayANe = prasthAne, vihite = kRte, kakubhAm = dizAm, vibhAgAH = pradezAH, svavartitattajjanayantraNAtivizrAntim = svaniSThatattallokAkramaNapIDAviratim, ApuH = praaptvtyH| TippaNI-avanizriyam = avaneH zriyam (10 tatpu0 ) / uddizya = ut +diz + ktvo lyap / dizyaH = dikSu bhavA, dizyAstaH dizyaH 'digAdibhyo. yat' iti bhavArthe ytprtyyH,| lokaH 'lokastu bhuvane jane' ityamaraH / prayANe - pra+yA+ lyuT) / vihite-vi+dhA+ktaH / svavattitattajjanayantrayAtividhAntim - svasmin vartanta iti svattinaH "supyajAtAvi"tyAdinA NiniH ( upa0 samAsaH) te ca te janAH tattajjanAH ( karmadhArayaH) tataH svavartinazca te tattajjanAH svavattitattajanAH (karmadhAryaH ) teSAM yantraNayA yA AtiH tasyAH vizrAntim (krameNa Sa0 tatpu0, tRtIyA tatpu0, paJca0 tatpu0 ) / tallakSyA atra prtiiymaanotprekssaalngkaarH| bhAvaH-avanizriyamevamIkSituM varituM vA samupAgate janaH / svajanAkramaNAtinirgatAH kakubhaH prApurabhArajAM mudam // manuvAba:-isa prakAra bhUloka kI lakSmI svarUpA usa damayantI ko lakSya karake dizAoM meM rahane vAle sabhI logoM ke prasthAna kara dene para dizAoM ke sAre vibhAgoM ne vahA~ ke rahane vAle logoM ke dabAva se mukta hokara mAnoM rAhata kI zvAMsa lii||4|| talaM yatheyuna tilA vikIrNAH sainyastathA rAjapathA babhUvuH / bhaimI sa labdhAmiva tatra mene yaH prApa bhUbhRdbhavituM purastAt // 5 // anvayaH-yathA vikIrNAH tilAH talaM na IyuH sainyaH rAjapathAH tathA babhUvuH, tatra yaH bhUbhRt purastAt bhavituM prApa sa bhaimI labdhAm iva mene / jyAlyA-yathA = yena prakAreNa, vikIrNAH = uparikSiptAH, tilAH=dhAnyavizeSAH talam = bhUtalam, na = nahi, IyuH prApnuyuH, sainyaH =sainikaH; rAjapathAH = rAjamArgAH, tathA tAdRzAH, babhUvuH = bhavanti sma, tatra = tasmin samaye, yaH bhUbhRt = yaH rAjA, purastAt =agre, bhavitum =bhAvam, prApa-prAptavAn, saH = bhUbhRda, bhaimIm - bhImaputrIm, labdhAm = prAptAm iva == yathA, mene= manyatesma / Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH TippaNI-yathA yena prakAreNeti yathA 'prakAre vacane pAl' yat +thAla / vikIrNAH = vi++ ktaH, 'rIG RtaH' iti rIDAdezo Natvat, 'hali ceti dIrghaH / sainyaH = senAyAM samavetA sainyA = 'senAyAM vA' iti dhyapratyayaH / rAjapathAH = rAjJAM panthAnaH rAjapathAH (10 tatpu0) 'rAjAhaHsakhibhyaSTac iti smaasaantH| tatra 'saptamyAstral' iti saptamyarthe tral pratyayaH / labdhAma = lam + ktaH, yadi pUrvagato bhaveyam tahi svayaM bhaimI lapsya iti ahaM pUrvikayA sarve samAjagmurityarthaH / / uccakaiH preritA no tilA bhavyupeyuH rAjamArgAstathAsan tatAH sarvato hi / yo babhUvAgrato gantumIzastu tatra prAptavantaM sa bhaimI nijaM manyate sma // anuvA:-jisa prakAra Upara pheMke gaye tila bhUmipara na gira sake isa prakAra rAjamArga senAoM se bhara gayA usa samaya jo rAjA usa mahatI bhIr3a se Age nikala gayA usane samajhA ki damayantI hamako avazya mila jaaygii| pahale hama pahale hama isa prakAra ahamahamikA se loga cala rahe the| nRpaH puraHstheH pratiruddhavA pazcAttanaiH kazcana nudyamAnaH / yantrasthasiddhArthapadAbhiSekaM labdhvApyasiddhArthamamanyate svam // 6 // anvayaH-puraHsthaH pratiruddhavA pazcAttanaiH nudyamAnaH kazcana nRpaH yantrasthasiddhArthapadAbhiSekaM labdhvA api svaM asiddhArtham manyate sma / pyAsyA-purasthaH =agretanaH, pratiruddhavarmA-avaruddhamArgaH, pazcAttanaiH pRSThabhAgasthaH, nudyamAnaH = preryamANaH, kazcana-ko'pi, nRpaH- rAjA, yantrasthasiddhArthapadAbhiSekam - tailanipIDakayantramadhyasthasarSaparUpatAm, tadvat pIDyamAno'pi / labdhvA = prApyApi, svam = AtmAnam, asiddhArtham =asarSapam, manyate sma = jAnAti sma / yaH sarSapo jAtaH sa svaM sarSapabhinnaM kayaM jAnAti smetyarthe virodhaH vastutastu damayantI prAptirUpasivirahitamityarthe samAdhAnaM virodhaparihAraH, aca saMmarde yantrastha sarSapavadvizIrNasya me kuto'siddhiriti manyate smetyarthaH / TippaNI-purasthaiH = puraH tiSThantIti purasthAH 'Ato'nupasarge kaH' iti tiSThateH ka pratyayaH / avarudavA = avaruddha vartma yasya saH avarukhavA ( bhuvriihiH)| pazcAttanaH- pazcAdbhavAH pazcAttanAstaH pazcAttanaH 'sAyaM prAhva' ityAdinA Tyul pratyayaH tuDAgamazca / nubamAnaH nud dhAtoH karmaNi laTaH shaanjaadesh|| Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam yantrasthasiddhArthapadAbhiSekam = yantre tiSThatIti yantrastha: 'Ato'nupasarge kaH' iti sthAdhAtoH kaH pratyayaH ( upapadasamAsaH ) sa cAso siddhArthazceti yantrasthasidArthaH ( karmadhArayaH) tasya pade abhiSekam ( krameNa Sa0 tatpu0, saptamI ttpu0)| atra virodhAbhAso'laGkAraH 'AbhAsatve virodhasya virodhAbhAsa iSyate' iti tallakSa bhAvaH-nijapurogatabhUpanivAritaH paragatazca nipIDitadehakaH / / tilanipIDana-yantraga-sarSapo'pi na viveda susiddhatadarthakam // anubAdaH-Age calane vAloM se roke gaye mArgavAlA evaM pIche calane vAloM se DhakelA jAtA huA koI rAjA kolhU meM par3e sarasoM ke sArUpya ko prApta hokara bhI apane ko sarSapa nahIM smjhaa| yahAM para siddhArthaka zabda zliSTa hai jisakA sarasoM aura siddhakAryavAlA yaha do artha hotA hai, dUsare ( svaM siddhArtha na manyate sma) yahAM siddhArtha zabda kA sarasoM artha karane para virodhAbhAsa hotA hai dUsare artha meM samAdhAna hotA hai ( usa virodha kA parihAra hotA hai), ataH yahA~ para virodhAbhAsa alaGkAra hai| kolhU meM par3e sarasoM ke samAna vikSata zarIra vAle hamako damayantI nahIM mila sakatI hai aisA samajhA yaha tAtparya hai // 6 // rAjJAM pathi styAnatayAnupUrvIvilaGghanAzaktivilambabhAjAm / AhvAnasaMjJAnamivAgrakamperdadhuvidarbhendrapurIpatAkAH .. anvayaH-vidarbhendrapurIpatAkA agrakampaH pathi styAnatayA AnupUrvIvilaGghanAzaktivilambabhAjAm rAjJAm AhvAnasaMjJAnam iva dadhuH / vyAkhyA-vidarbhendrapurIpatAkAH = bhImanRpanagarIdhvajavastrANi, agrakampaHsvAgracAlanaiH, pathi - mArga, styAnatayA= saMhatatayA, AnupUrvIvilaGghanAzaktivilambabhAjAm = kramikasaJcaraNAtikramaNasAmarthyavirahakRtavilambAnAm, rAjJAm - nRpANAm, AhvAnasaMjJAnam = AkaraNasaGketam, iva= yathA, dadhuH = cakruH / TippaNI-vidarbhendrapurIpatAkAH = vidarbhANAmindraH tasya puryAH tasyAH patAkAH (SaSThI tatpuruSatrayam ) / agrakampaiH = agrANAM kampaH (10 tatpu0 ) styAnatayA = stya dhAtorAtve kRte styA ityasmAt ktapratyayaH tasya 'saMyogAderi'tyAdinA natve tataH bhAve tala pratyayaH / styAnasya bhAvaH styAnatA tayA styaantyaa| AnupUrvIvilaGghanAzaktivilambabhAjAm = anupUrvasya bhAvaH AnupUrvI 'guNavacanetyAdinA vyan pratyayaH "SidgIrAdibhyazceti DIpa alopa Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH yalopau tasyAH vilaGghanam tasmin azaktiH tayA vilambabhAjAm (krameNa Sa0 tatpu0 saptamI tatpu0 tRtIyA tatpu0 ) vilamba bhajantIti vilambabhAja: bhajadhAtoH sopapadAt "bhajoNviH" iti Nvipratyaye upadhAvRddhiH / AhvAnasaMjJAnam = AhvAnasya saMjJAnam (10 tatpu0 ) atrotprekssaalngkaarH| bhAva:--saMruddha * pathi nitarAM dharaNibhRtAM kRtavilambAnAm / nijakampanasaGketairAhvAnasaMjJAnamivAkarot purapatAkA // anuvAdaH--kuNDinanagarI kI patAkAeM apane agrabhAga ke kampana se senAoM kI lambI katAroM ke atikramaNa meM asamartha hone ke kAraNa vilamba karane vAle rAjAoM ko zIghna Ane ke liye mAno saGketa ( izArA ) kara rahI thiiN| prAgbhUya karkoTaka AcakarSa sakambalaM nAgabalaM yduccaiH| bhuvastale kuNDinagAmi-rAjJAM yadvAsukezcAzvataro'nvagacchat // 8 // anvayA--bhuvastale kuNDinagAmirAjJAM sakambalaM yat nAgavalaM kI aTakaH prAgbhUya AcakarSa, anyatra pakSe-bhuvastale kuNDinagAminaH vAsukeH yat uccaH nAgabalam karkoTakaH prAgbhUya AcakarSa tat nAgabalam azvatara! anvagacchat / vyAkhyA--bhuvastale = bhUpRSThe, kuNDinagAminAm = bhImabhUpanagarayAyinAm rAjJAm = bhUpatInAm, sakambalam = sottarIyam, uccaH = mahat, tanAgabalam - yad gajasainyama, aTakaH = zIghragAmI, karkaH= zvetAzvaH, prAgbhUya = puraHsaro bhUtvA, AcakarSa =AkRSTavAn, tat = nAgabalam, azvataraH = gardabhAdazvAyAmutpanno vesarAkhyo vAhanavizeSaH, anujagAma = anvasarat / pakSe-bhuvaH = pRthvyAH , tale = pAtAle, kuNDinagAminaH vAsuke:= nAgarAjasya yat uccaiH sakambalam = kambalAkhyanAgasahitam, yat = sarpasainyam, karkoTakaH = tannAmA sarpaH prAgbhUya AcakarSa, tat = sarpasainyam, azvataraH = tannAmA nAgavizeSaH anvagacchat / kambala-karkoTAkAzvatarAdi nAgayuktaH vaasukiraajgaametyrthH|| TippaNI-kuNDinagAmirAjJAm = kuNDinaM gacchantIti kuNDinagAminaH "supyajAtAvi"tyAdinA NiniH te ca te rAjAnaH (karmadhArayaH ) teSAM kuNDinagAmirAjJAm, (zritAdiSu gamigAmyAdInAmupasaGkhyAnAt dvitIyAsamAsaH ) / aTakaH= aTatItyaTakaH adhAtoH 'bahulamanyatrApI'tyuNAdisUtreNa kvun pratyayaH yuvorityAdinA akAdezaH / prAgbhUya-vyantasya gatitvAt gatisamAse ktvolyap / azvatara:-vatsokSAvarSamebhyazceti tanvarthe tarap pratyayaH tanurazvo'zvataraH / Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevadhIyacaritaM mahAkAvyama sakambalam--kambalena - uttarIyeNa nAgena ca sahitam / ( 'kambalo nAgarAje syAt sAsnA prAvArayori'tyubhayatrApi vishvH)| nAgabalam = nAgAnAM gajAnAm saNAca balam (10 tatpu0) 'prahAgrAhigaje nagAH' ityubhayatrApi vaijyntii| azvataraH vesaraH nAgavizeSazca 'azvatarovesare ca nAgarAjAntare'pi ca' ityubhayatrApi vizvaH / atrobhayo karinAgayo prakRtatvAt kevalaM prakRtizleSaH / pratiyatA nRpabhImapuraM bhuvi kSitibhRtAM purataH sitavAjinaH / tadanu sottaravastragajA yayustadanu cAzvatarA prayayuH kramAt // pakSepAtAlataH pratiyataH kila bhImapuryA yadvAsukerbhujagakambalanAgasainyam / karkoTakaH praticakarSa tataH parastAt vIraH samakramata cAzvatarAkhya naagH|| anuvAdaH-bhUtala para kuNDinapura ko jAte huye rAjAoM ke uttarIyavastrayukta jina gajoM kI senA ko agresara hokara zveta ghor3oM kI senA ne AkarSaNa kiyA usake pIche khaccaroM kI senA prasthAna kii| pakSa meM--pAtAla se kuNDina pura ko jAte huye vAsuki nAmaka nAgarAja kI jisa kambala nAga yukta sarpa senA ko puraHsara hokara karkoTaka nAmaka nAga ne AkarSaNa kiyA usakA anusaraNa azvatara nAmaka nAga ne kiyaa| AgacchadurvIndraca mUsamutthaMbhUreNubhiH pANDuritA mukhshriiH| vispaSTamAcaSTa dizAM janeSu rUpaM patityAgadazAnurUpam // 9 // anvayaH-AgacchadurvIndracamUsamutthaH reNubhiH pANDuritA dizAM mukhazrI: patityAgadazAnurUpaM rUpaM janeSu spaSTam AcaSTa / vyAkhyA-AgacchadurvIndracamUsamutthaH- AvrajabhUyasenodgataH, reNubhiHrajobhiH, pANDuritA =dhavalitA, dizAm = AzAnAm, mukhazrIH= AnanazobhA patityAgadazAnurUpam = proSitabhartRkAsahazam, rUpam =AkAram, janeSu lokeSu, spaSTam = sphuTam, AcaSTa = Akhyat / TippaNI-AgacchadurvIndracamUsamutthaH Agacchantazca te urvIndrAH (karmadhArayaH ) teSAM camvaH (10 tatpu0) teSAM camUsamutthaH (10 tatpu0 ) camUbhyaH samuttiSThantIti camUsamutthAstai tathoktaH (10 ttpu0)| pANDuritA- pANDurA saMjAtA tArakAditvAditaca pratyayaH / patityAgadazAnurUpam-patyA tyAgaH pati Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bakSamaH sargaH tyAgaH (10 tatpu0 ) rUpasya yogyamanurUpam ( yathArtho'vyayIbhAvaH ) patityAgasya dazAyA anurUpam (10 tatpuruSadvayam ) atra nidrshnaaruupkaavlngkaarii| bhAva: bhUpatInAM samAgacchatAM sainika-protpatadhUliyuktAH dizAM kAntayaH / svamAcakSire sarvalokaM prati proSitasvezajanyAM dazAM sarvazaH / / anuvAvaH-kuNDinapura meM Ate huye rAjAoM ke sainikoM se uThAI gayI dhUliyoM se dhavalita dizAoM kI mukha kI kAntiyAM, sabhI logoM ke prati apanI pratityAga se hone vAlI dazA ke anukUla AkAra ko spaSTa rUpa se kaha diiN| AkhaNDalo daNDadharaH kRzAnuH pAzIti nAtheH kakubhAM ctubhiH| bhaimyeva baddhvA svaguNena kRSTayeye tadudvAharasAnna zeSaiH // 10 // anvayaH--AkhaNDala: daNDadharaH kRzAnuH pAzI iti catubhiH kakubhAM nAthaiH bhaimyA svaguNena badhvA kRSTaH iva tadudvAharasAd yeye zeSaH na ( yeye ) / pyAlyA-AkhaNDalaH = indraH, daNDadharaH = yamaH, kRzAnuH= agniH, pAzI = varuNaH, iti catubhiH = catuHsaMkhyaH, kakubhAm = dizAm, nAthaH = patibhiH, bhaimyA, svaguNena = saundaryAdinA guNeneva rajveveti zliSTarUpakam / badhvA = nigaDayya, kRSTa:= AkRSTaH iva tadudvAharasAt = bhaimIvaraNAnurAgAda, yeyegatam, zeSaH = anyaH, na yeye iti zeSaH / TippaNI--AkhaNDala:= 'AkhaNDa: sahasrAkSaH' ityamaraH / pAzI= 'pracetAH varuNaH pAzI'tyamaraH / kakubhAm = "dizastu kakubhaH kASThA' ityamaraH / badhvAbandha + ktvA / tadudvAharasAt = tasyA udvAhaH tasya rasaH tasmAt (10 tatpu0) yeye =bhAve liT / indro yamo hutavaho varuNo digIzA, ete same nRpatijAsvaguNanibadhya / kRSTA ivApuritaTe nahi tAM vivoDhuM kAmaprakAmazaravivahRdastu tatra / / anuvAdaH-indra, yama, agni evaM varuNa ye cAroM dikpAla damayantI dvArA apane saundaryAdi guNarUpI (guNa) rassI se bAMdhakara khIMce hue ke samAna svayaMvara meM gaye, anya nahIM gye| mantraH puraM bhImapurohitena tadbaddha rakSaM vizati kva rkssH| tatrodyamaM dikpatirAtatAna yAtuM tato jAtu na yAtudhAnaH // 11 // Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-bhImapurohitena mantraH baddharakSaM tat puraM rakSaH kva vizati tataH yAtudhAnaH dikpatiH jAtu tatra yAtum udyamaM na AtatAna / vyAkhyA-bhImapurohitena = vidarbharAjapurodhasA, mantraH= rakSonamantraH, baddharakSam = kRtarakSaNam, tat =kuNDinam, puram = nagaram, rakSaH = rAkSasa, kva = kutra, vizatipravizati, tataH = tasmAt kAraNAt, yAtudhAnA-nairRtaH, dikpatiH - digIzaH, jAtu = kadAcit, tatra = svayaMvare, yAtum = gantum; udyamam = prayAsam, na AtatAna = na kRtavAn / TippaNI-bhImapurohitena = bhImasya purohitaH tena tathoktena (10 tatpu0 ) baddharakSam = baddhA rakSA yasya tam baddharakSam, (bahuvrI0 ) yAtudhAnaH = 'yAtudhAnaH puNyajana: naiRto jAtu rakSasI' ityamaraH / ___ bhAvaH-purodhasA bhImanRpasya tatpuraM rakSoghnamantrairabhirakSitaM takA / samAgamannava nizAcarAH pare na yAtudhAno diginastatastataH / / - anuvAdA-niSadharAja ke purohita se rakSoghna mantroM dvArA surakSita usa kuNDinapura meM rAkSasa kaise jA sakate the| isaliye nairRtya koNa ke dikpAla usa svayaMvara meM nahIM jA sake // 11 // kartuM zazAkAbhimukhaM na bhaimyA mRgaM dRganbhoruhanijitaM yat / tasyA vivAhAya yayau vidarbhAn tadvAhanastena na gandhavAhaH // 12 // anvayaH-gandhavAhaH bhaimyA dRgambhoruhanijitaM mRgam abhimukhaM kartu na zazAka yat tena tadvAhanaH saH tasyA vivAhAya vidarbhAn na yyo| vyAlyA-gandhavAhaH = vAyuH, bhamyA = damayantyAH, dRgambhoruhanijitam = nayananalinaparAjitam, 'mRgam = svavAhanabhUtaM hariNam, abhimukham = sammukham, kartum = vidhAtum, na zazAka = na samartho'bhUt, yat = yataH, tena = avAhanatvena, tadvAhanaH = mRgavAhanaH, saH= gandhavAhaH, tasyAH = damayantyAH , vivAhAya = vivAhaM kartum vidarbhAn = niSadhAn, na yayau = na jagAma / TippaNI-dRgambhoruhanijitam = dRzAvevAmbhoruhe tAbhyAM nijitam 'kartRkaraNe kRtA bahulam' iti tRtIya tatpuruSaH / tadvAhanaH sa eva vAhano yasya saH tathoktaH (ba0 vriihiH)| bhAvaH-bhaimyA nijAkSAnjajitaM svavAhaM mRgaM zazAkAbhimukhaM na netum / ato vivAhAyaM gato na tasyAH sa gandhavAho digino vidarbhAn // Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zamaH sargaH . anuvAdaH-damayantI dvArA apane kamala-sadRza nayanoM se parAjita kiye gaye netra vAle mRga ko usake sammukha na kara sake isaliye vAyurUpa dikpAla binA savArI ke paidala vidarbha meM damayantI ke vivAha ke liye nahIM jA sake // 12 // jAto na vitte na guNe na kAmaH saundarya eva pravaNaH sa vAmaH / svacchasvazelekSitakutsaberastAM pratyagAnna stritarAM kuberaH // 13 / / anvayA-kAmaH jAtI na, vitte na, guNe ca na pravaNaH saundarya eva pravaNaH 'saH vAmaH, svacchasvazailekSitakutsaveraH kuberaH stritarAM na pratyagAt / . vyAlyA kAmaH = manasijaH, kanyAbhilASaH, vitte = dhane, na pravaNaHnAdhInaH, guNe = zauryadayAdAkSiNyAdI, ca na pravaNaH, kintu saundarya = kAmanIyake, eva pravaNaH =adhInaH, yataH saH-kAmaH, vAmaH pratikUla:, ( 'kanyA varayate rUpam' iti vacanAt ) svacchasvazailekSitakUtsavera:- darpaNAbhakailAzanirIkSitanijakutsitazarIraH, kubera:= yathArthanAmA yakSarAjaH, stritarAm =nikhilalalanAlalAmabhUtAm, na pratyagAtna pratyagamat / TippaNI-svacchasvazailekSitakutsaveraH= svacchazvAsI svazaila: svacchasvazaila: kutsaJca tadveraM kutsaveram ( ubhayatra karmadhArayaH ) svacchasvarzale IkSitaM kutsaveraM yena saH svacchasvazailekSitakutsaveraH / (bahuvrIhiH ) stritarAm-atizayena strIti stritarAm 'atizAyane tarabIyasunau' iti tarap pratyayaH 'nadyAH zeSasyAnyatarasyAm' iti dhAdiparo hasvaH / kautsyalajjayA kuberau na yayAviti bhAvaH / bhAvaH-kulaM na vittaM na guNAn kumArI varasya yat kAmayate surUpam / ___ Adarzakalpe svanage vilokya kutsaM svamaGgaM na gato kuberaH // anuvAda-kyoMki kanyA vara ke kula dhana evaM guNoM ko nahIM cAhatI kevala sundaratA ko hI pasanda karatI hai kahA bhI hai ki 'kanyA varayate rUpam' kyoMki kAma pratikUla hotA hai isaliye kubera darpaNa ke samAna nirmala kailAza parvata meM apane kutsita rUpa ko dekha kara lajjA ke vaza trailokya sundarI usa damayantI ke varaNa ke liye nahIM gaye // 13 // bhaimIvivAhaM sahate'sya kasmAdadhaM tanuryA girijA svbhrtuH| . - tenAvrajantyA vidadhe vidarbhAnIzAnayAnAya tayAntarAyaH // 14 / / anvayaH-girijA svabhartuH bhaimIvivAhaM kasmAta sahate yA asya adhaM tanuH tena vidarbhAn avajantyA tayA IzAnayAnAya antarAyaH vidadhe / Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 nevadhIyacaritaM mahAkAvyam . pyAlyA-girijA = pArvatI, svabha:- nijapateH, bhaimIvivAham =damayantIvaraNam, katham - kena prakAreNa, sahate = marSayati, yA=girijA, asya - svabhartuH, ardham = sAmi, tanuH = aGgam, tena = tato hetunA, vidarbhAn = niSadhAn avajantyA = agacchantyA, tayA = girijayA, IzAnayAnAyaH= zaGkaraprayANAya vighnaH = antarAyaH, vidadhe = kRtaH / TippaNI-svabhartuH svasya bhartA svabhartA tasya svabhartuH (10 ttpu0)| girijA = giretA girijA (jana+Da ) ( upapadasamAsaH ) / bhaimIvivAham =bhImasyApatyaM strI bhaimii| apatye'N 'TiDDhe'ti DIpa, tayA vivAham (tRtIyA tNtpu0)| ardham - 'puMspardho'dhaM sameMzake' itymrH| IzAnayAnAya%3D IzAnasya yAnam tasmai IzAnayAnAya (10 ttpu0)| acalatyardhe kathamardhAntaraM cale calane vA zarIraM vizIryaMta, niSkriyaM vA syAt ataH zaGkaro na jagAma / ardhAGganiSThA girijA girIzaM bhaimI vivoDhuM sahatAM kathannu / tayA'vajantyA niSadhAna nyaSedhi zambhoH prayANaM prapipAsato'teH / / anubAbA-pArvatI apane pati zakara kA damayantI ke sAtha vivAha kaise saha sakatI hai jo unakA AdhA aGga hai isaliye vidarbha ko na jAtI huI usane jAne ke icchuka bhI zaGkara ko yAtrA meM vighna DAla diyaa| yadi AdhA aGga na jAya to AdhA dakSiNa bhAga kase jA sakatA hai, jAyagA to phaTa jAyagA yA niSkriya ho jaaygaa| svayaMvara bhImanarendrajAyA dizaH patirna praviveza zeSaH / prayAtu bhAraM sa nivezya kasminnahimahIgauravasAsahiH kaH // 15 // annaya:-dizaH patiH zeSaH bhImanarendrajAyAH svayaMvaraM na praviveza, saH bhAraM kasmin nivezya prayAtu, kaH ahiH mhiigaurvsaashiH| gyAlyA-dizaH = adhodizaH, patiH = pAlakaH, zeSaH= anantaH, svayaMvaram = damayantyAH svayaMvaramaNDapam na praviveza = na praviSTavAn, saH = zeSaH; bhAram = bhUmidhAraNarUpam, kasmin = aho, nivezya = saMsthApya, prayAtu 3 gacchatu, mahIgauravasAsahiH= mahIyAMsaM mahIbhAraM voDhA, kaH = katamaH, ahiH= sarpo'stIti shessH| TippaNI--bhImanarendrajAyA:- bhImazvAsI narendraH bhImanarendraH (karmadhArayaH) Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAmaH sargaH tasmAjjAtA tasyAH (jan+Da:) ( upapadasamAsaH) tthoktaayaaH| mahIgauravasAsahiH-mahyA gauravaM mahIgauravaM tat sAsahi ( dvitI0 tatpu0) sah dhAtoH yaGantAt 'sahi-vahi-cAla-patibhyo yaGantebhyaH kikinI vaktavyo' iti kikino tayoliDvadbhAvAt 'naloke'tyAdinA SaSThIniSedhAt karmaNi dvitIyA / bhAva:dharAdharA''dhAradharAmahIyo bhAraM vivoDhuM ka ivaa'nyspH| kSamaH kSamAyAH vinivezya bhAraM yasmin samIyAd varaNe sa zeSaH // anuvAbA-adholoka ke adhipati zeSanAga damayantI ke svayaMvara maNDapa meM nahIM praviSTa ho sake ve bhUmi ke bhAra ko kisa para rakha kara jaay| kauna sarpa bhUmi ke mahAna bhAra ko vahana kara sakatA hai // 15 // . . yayau vimRzyordhvadizaH patirna svayaMvaraM vIkSitadharmazAstraH / dhyaloki loke zrutiSu smRtau vA samaM vivAhaH kva pitAmahena // 16 // anvayaH-vIkSitadharmazAstra: UrdhvadizaH patiH vimRzya svayaMvaraM na yayo pitAmahena samaM vivAhaH loke kva vyaloki zrutiSu smRtI kva dRSTaH / vyAsyA-vIkSitadharmazAstra:- samyak parizIlitadharmazAstraH, UrdhvadizaH patiH UdhvaMlokAdhipatiH brahmA, vimRzya = vicArya, svayaMvaram = svayaMvarabhuvam, na yayauna jagAma, pitAmahena =pituH pitrA, samam =saha, vivAhaHpariNayaH loke= jagati, kva=kutra, vyaloki = dRSTaH, zrutiSu - vedeSu, smRtI=manvAdidharmazAstre vA, kva=kutra, dRSTaH adhiitH| loke vede dharmazAstre kvApi na vihitH| TippaNI-vIkSitadharmazAstra:=vIkSitAni dharmazAstrANi yena saH vIkSitadharmazAstraH (bahuvrI0)-vi+ IkSa+kta; zAstyaneneti zAstram-zAs + STral / pitAmahena =pituH pitA pitAmahastena pitAmahena, pitR zabdAt 'pitu - mahac' iti DAmahac pratyayaH / 'pitAmaho viraciH syAt sAtasya janake'pi ca' iti vizvaH / 'asapiNDA yavIyasImiti smaraNAt / atra sAmAnyena vizeSa smrthnruupo'rthaantrnyaasH| . bhAvA-na laukiko na zrutidharmazAstrazruto vivAhastu pitAmahena / ___ samastazAstrasmRtivida sa vedhoM tato na tatrAdhyagamat svayaMvaram // . anuvA-dharmazAstroM ke samyak zAtA mArvaloka ke adhipati brahmA vicAra Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSaSIyacaritaM mahAkAvyam karake svayaMvara meM nahIM Aye, pitAmaha ke sAtha vivAha kahIM loka meM nahIM dekhA gayA hai na veda aura smRtiyoM meM hI kahIM dekhA gayA hai| loka veda viruddha kyoM kiyA jAya // 16 // bhaimInirastaM svamavetya dUtImukhAt kilendrapramukhA digiishaaH| . spande mukhendau ca vitatya mAndyaM cittasya te rAjasamAjamIyuH // 17 // anvayA-indrapramukhAH digIzAH dUtImukhAt svaM bhaimInirastam avetya cittasya mAndhaM spande mukhendo ca vitatya te rAjasamAjam IyuH / vyAlyA--indrapramukhAH = indraprabhRtayaH, digIzAH = dikpAlAH, dUtImukhAt -preSyAnanAda, svam = AtmAnam, bhaimInirastam = damayantIpratiSiddham avetya = jJAtvA, cittasya = manasaH, mAndyam = viSAdajADyam, spande = gato, mukhendI ca=Ananacandre ca, vitatya = prakAzya, mandagatayaH vivarNamukhAzca te rAjasamAjam -nRpasabhAm, iiyuHjgmuH| TippanI-indrapramukhAH =indraH pramukho yeSAM te indrapramukhA ( bahuvrIhiH ) digIzAH = dizAm IzAH digIzAH (10 ttpu0)| dUtImukhAt = dUtInAM mukhAt (Sa. ttpu0)| bhaimInirastam = bhaimyA nirastam (tR0 tatpu0 ) / rAjasamAjam = rAjJAM samAjam (10 ttpu0)| IyuH = iN dhAtoliT (pra0 pu0 bahuvacanam ) / bhAvaH-anabhipretaM bhaimyA dUtImukhataH svamAkalapyApi / indrAdayo viSaNNAH rAjasamAja samAjagmuH // anuvAdaH-apanI apanI dUtiyoM se damayantI dvArA apane ko asvIkRta jAna kara bhI indra Adi cAra ( indra, yama, agni evaM varuNa ) dikpAla apane citta ke kheda ko gati evaM mukha dvArA prakAzita karate huye ve loga rAja samAja meM sammilita hone ke liye cale // 17 // nalabhrameNApi bhajeta bhaimI kadAcidasmAniti shessitaashaa| abhUnmahendrAdicatuSTayI sA caturnalI kAcidalokarUpA // 18 // anvayaH-sA indrAdicatuSTayI bhaimI kadAcit nalabhrameNa api asmAn bhajeta iti zeSitAzA alIkarUpA kAcit caturnalI babhUva / vyAkhyA-sA-pUrvoktA, indrAdicatuSTayI = indraprabhRtayaH catvAro dikpAlAH, bhaimI- damayantI, kadAcit =kasmizcit kAle, nalabhrameNa = naiSadha Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH sandehena, asmAn indrAdIn, bhajeta - vRNuyAt, iti = etanmAtram, zepitAzA:avaziSTAbhilASAH, satI alIkarUpA = kAlpanikAzA, kAcit = anirvAcyA; caturnalI = nalacatuSTayI, babhUva = bhavati sm| TippaNI-indrAdicatuSTayI = catvAro'vayavA asyA iti catuSTayI 'saGkhyAyA avayave tayap' iti tayap pratyaya "TiDDhe'tyAdinA DIpa 'idudupadhasya' iti Satve STutvam, catuSTayI indrAdInAM catuSTayI (10 ttpu0)| nalabhrameNa = nalasya bhramastena tathoktena (10 tatpu0 ) / zeSitAzA = zeSitA AzA yasyAH sA ( bahuvrIhi0 ) / alIkaM rUpaM yasyA sA alIkarUpA (ba0 vI0 ) / catunalI = caturNA nalAnAM samAhAraH ('taddhitArthe'tyAdinA dviguH samAsaH ) "dvigo:' iti, DIp / cturnlii| bhAvAkRtakakRtanalA kRtIna kilAsmAn damayantI vRNuyAt kvacid bhrameNa / iti hRdi vighRtAzayA tadAnI nalarUpA prayayuH svayaMvare te // anuvAdaH-ve indrAdi cAroM dikpAla 'damayantI kadAcit nala ke bhrama se bhI hama logoM ko varaNa kara le' eka mAtra avaziSTa isa AzA se vilakSaNa banAvaTI rUpa vAle cAra nala ho gaye // 18 // - prayasyatAM tadbhavituM surANAM dRSTena pRSTena prsprenn| tadvaitasiddhirna batAnumene svAbhAvikAt kRtrimamanyadeva // 19 // anvayaH- tad bhavituM prayasyatAM surANAM dvaitasidhiH dRSTena paraspareNa pRSTena na anumene, bata svAbhAvikAta kRtrimam anyadeva bhavatIti shess|| vyAkhyA-tadbhavitum = nalIbhavitum, prayasyatAm = prayatamAnAnAm, surANAm = indrAdInAma, tad dvaitasiddhiH = nalarUpatApratipattiH dRSTena - darpaNAdAvavalokanena, pRSTena =jijJAsitena, paraspareNa = anyo'nyena, na anumenenAnumatA, bata= khedaH, yataH svAbhAvikAta = naisargikAt, kRtrimam = kRtakam, anyadeva-vilakSaNameva bhavatIti shessH| - TippaNI--tabhavitum = asaH saH bhavitumiti tadbhavitum, abhUtatadbhAve cci pratyayaH / daitasiddhiH = dvayorbhAvaH dvitA hitava daitam prajJAditvAtsvArthe'N / daitasya siddhiH daitasiddhiH (10 ttpu0)| kRtrimam - kriyayA nivRttam kRtrimam, 'ivitaH stri' iti vitra pratyayaH, 'komaMmnityam' iti patremam ca / 20 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhAva: nalIbhavadbhiH kRtadIrghayatnaH tadvaitasiddhivihitA kathaJcit / dRSTA ca pRSTA ca paraspareNa naivAnumene kRtakamRtaM katham // . anuvAdaH-nala hone kA prayAsa karate huye una devoM ke dvArA nalarUpAntara kisI prakAra kiyA gyaa| vaha bhI darpaNa Adi meM dekhane evaM pUchane se nala ke rUpa kI sahI rUpa se siddhi kA una logoM ne anumAna nahIM kiyA, kyoMki svAbhAvika se banAvaTI kucha aura hI taraha kA hotA hai // 19 // pUrNendumAsyaM vidadhuH punaste punarmukhocakruranidramabjam / svavaktramAdarzatale'tha darza darza babharna tathAtimaJju // 20 // anvayaH-te punaH pUrNendum AsyaM vidadhuH punaH anidram abjam mukhIcakruH atha Adarzatale svavaktraM darza darza tathA atimaJju na babhaju / - vyAkhyA-te = devAH, punaH pUrNendum = pUrNacandram, Asyam = mukham, cakruH = vidadhuH, punaH anidram % vikasitam, abjam = kamalam, mukhIcakruH = mukhAkAratAM ninyuH, atha Adarzatale - mukurodare, svavakram = Atmamukham, dazaM darza = dRSTvA dRSTvA , tathA- nalamukhasadRzam, atimaJju = paramasundaram, na= nahi, iti babhaJju = bhajantisma, evamarnekavAraM mukhaparivartanaM ckrH| . TippaNI-pUrNendum = pUrNazcAsAvinduH tam pUrNendum, ( karmadhArayaH ) darza darza = AbhIkSNye Namula dvitvaJca / bhAva:pUrNendu vihitamapAsya tanmukhaM svaM pronidraM kamalamime pracArAtmavaktram / Adarze'sadRzamavekSyatanmukhasya tadbhinnaM vidadhuramI same digIzAH / / anuvAda:--ve sabhI indrAdi devoM ne phira apane mukha ko pUrNa candramA banAyA phira vikasita kamala banAyA isa prakAra banAkara darpaNa meM dekha dekha kara nala ke mukha ke samAna sundara na hone ke kAraNa bAra bAra bigAr3a diyaa| ( pUrNa candramA banAkara darpaNa meM dekhakara bigAr3a diyA, vikasita kamala banAkara darpaNa meM dekhA vaha bhI vaisA nahIM huA to usako bhI radda kara diyaa| ) kisI prakAra bhI nala ke mukha ke samAna sundara nahIM huA // 20 // teSAM tathA labdhumanIzvarANAM zriyaM nijAsyena nalAnanasya / nAlaM tarItuM punaruktidoSaM bahirmukhAnAmanalAnanatvam // 21 // Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH anvayaH-tathA nijAsyena nalAnanasya zriyaM labdhum anIzvarANAM teSAM bahirmukhAnAm analAnanatvaM punaruktidoSaM tarItuM na alam / vyAkhyA--tathA = tena prakAreNa, nijAsyena= svamukhena, nalAnanasya = nalamukhasya, zriyam-zobhAm, labdham = prAptum, anIzvarANAm = asamarthAnAm bahirmukhAnAm = agnimukhAnAm, analAnanatvam = agnimukhatvam, atha ca nalA. nana tulyamukharAhityam, punaruktidoSam = vahnimukhatve pUrvasiddhe'pi punaH vahnimukhatvasAdhanarUpaM doSaM tarItuM = parihartum na alam = na samartham / te pUrvameva analAnanA Asan adhunA, prayAse kRte'pi analAnanA evAbhavan iti bhAvaH / atha ca pUrvamapi nalamukhabhinnamukhA Asan, adhunA prayAse kRte'pi arthAt pUrNacandrAnanatvasAdhane'thavA vikasitakamalAnanatvasAdhane ca nalamukhabhinnamukhatvamiti punarukti doSaM parihartumasamarthA abhavan / TippaNI-nijAsyena = nijam AsyaM nijAsyaM tena nijAsyena ( karmadhArayaH ) / nalAnanasya = nalasyAnanaM nalAnanaM tasya nalAnanasya (10 tatpu0 ) / anIzvarANAm =na IzvarA anIzvarAsteSAmanIzvarANAm (naJta tpu0 ) 'tasmAnnuDaci' iti nuDAgamaH / bahirmukhAnAm = bahiH mukhaM yeSAnte bahirmukhAsteSAM bahirmukhAnAm / (ba0 vrIhiH ) 'bahirmukhAH kratubhujo gIrvANAdAnavArayaH, iti, 'vahiH zuSmA kRSNavA' iti cAmaraH / analAnanatvam = analaH AnanaM yeSAnte analAnanA ( ba0 vI0 ) teSAM bhAvaH analAnanatvam, atha ca jalasyA nanamivAnanaM yeSAnte ( ityupamAnapUrvako bahuvrIhiH); te ca na bhavanta ityanalAnanAsteSAM bhAvaH analAnanatvam = nalAnanatulyAnanarAhityam / punaruktidoSam = punarukteH doSastaM punaruktidoSam / 'agnimukhAH vai devA' iti zruteH / vahnimukhe pUrvasiddhe'pi punarvahnimukhatvasAdhanamiti punaruktiH / tarItum-tR+tumun, 'vRto veti dIrghaH / bhAvaH azaknuvanto nalavaktralakSmI bahirmukhAste samavAptumevam / / na siddhasaMsAdhanadoSamugraM vihantumIzA analAnanatvam // . anuvAdaH-usa prakAra apane mukha ke dvArA nala ke mukha kI zobhA ko pAne meM asamartha ve agnimukha ( devatA ) analAnanatva rUpa punaruktidoSa kA parihAra karane meM asamartha hI rhe| ve pahale bhI analAnana ( nala ke mukha se bhinna mukha vAle ) the, pUrNacandramA-sA mukha banAne para yA vikasita kamala ke samAna Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSaSIyacaritaM mahAkAvyam mukha banAne para bhI to nala ke mukha se bhinna mukha vAle hI rahe svataHsiddha kA punaH sAdhana rUpa punarukti doSa kA parihAra nahIM kara ske| atha ca-pahale bhI bahirmukha (analAnana) the prayAsa karane para bhI analAnana (nala bhinna mukha hI ) hI raha gaye svataH siddha analAnana kA sAdhana karane se punarukti doSa se nahIM ubare // 21 // priyAviyogakvathitAt kilelaaccndraadgRhiitairgrhpiidditaatte| dhmAtAdbhavena smarato'pi sAraiH svaGkalpayanti sma nalAnukalpam // 22 // anvayaH-te priyAviyogakvathitAt ailAt kila grahapIDitAt candrAta bhavena dhmAtA smarataH api gRhItaH sAraiH svaM nalAnukalpaM kalpayanti sm| jyAlyA--te = devAH, priyAviyogavyathitAt = urvazIvirahavidhurAta, ailAta = pururavasaH, kiletivAkyAlaGkAre, grahapIDitAt = rAhuprastAn, candrA - candramasaH, bhavena = zaGkareNa, dhmAtA = pluSTAt, smarataH kAmAt, api = ca, gRhItaH = ekatrIkRtaH, sAraiH= zreSThamArgaH, svam = AtmAnam, nalAnukalpam = nalapratinidhim, kalpayanti sma = racayanti sma / TippaNI-priyAviyogavyathitAta =priyayA viyogaH priyAviyogaH (tR. tatpu0) tena vyathitAt (tR0 tatpu0) priyAviyoga vyathitAt / ailAt = ilAyA apatyamalastasmAt ailAt / grahapIDitAt = graheNa pIDitAta (tR0 tatpu0 ) / nalAnukalpam-jalasya anukalpam nalAnukalpam / 'tatpuruSaH syAtprathamaH kalponukalpastu tato'dhamaH' ityamaraH / anyathA tadanukalpatA'pi kutaH / bhAvaH-urvazyA vidhurailAt candrAd grastAt, smarAt pluSTAt / sAraiH samAhRtaste nijaM nalapratinidhi cakruH // anuvAdaH-una indrAdi devoM ne urvazI ke viyoga se duHkhita pururavA se rAhu se grasta candramA se aura zaGkara dvArA jalAye gaye kAma se sAra bhAga kA saMgraha karake apane ko nala kA pratinidhi banAyA // 22 // nalasya pazyatviyadantaraM tebhaimIti bhUpAn vidhiraahtaasy| . spardhA digIzAnapi kArayitvA tasyaiva tebhyaH prathimAnamAkhyat // 23 // avayaH-vidhiH taH nalasya iyat antaraM bhaimI pazyatu iti bhUpAn AhRta digIzAn api spardhA kArayitvA tebhyaH tasya eva prapimAnam asyai Akhyat / vyAkhyA-vidhiH = brahmA, :- bhUpaiH, nalasya = naiSadhasya, iyat = etAvata, Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH antaram = vailakSaNyam, bhaimI = damayantI, pazyatu = avalokayatu, iti = etadartham, bhUpAn = gharApatIn, AhRta = AnItavAn, digIzAn = dikpAlAn, api % ca, spardhAm = nalAbhibhavecchAm, vidhAya- kRtvA, tebhyaH dikpAlebhyaH, tasya = nalasya eva, prathimAnam = mahattvam, asya = damayantya, Akhyat = akathayat / TippaNI-iyat- idaM pramANamasyeti iyat 'pramANe vatiH tataH kimidaMbhyAM vo ghaH' / iti vate vakArasya ghAdeza: ghasyeyAdezaH 'idaM kimoizkI' itIdama izAdezaH iyat / AhRta-AGpUrvakAt hRdhAtoluMGi rUpam 'hrasvAdaDgAditi' sico luk / prathimAnam = pRyorbhAvaH prathimA 'pRbhvAdibhya imanic' iti imanic pratyayaH, 'Rto halAderi'ti rAdezaH / prathimAnam Akhyat-khyAdhAtoluMki 'asyati' ityAdinA cleraGAdezaH / bhAvaH-nRpAna samAdAya vizeSamasya nalasya tebhyo'vadad vidhAtA / spardhAlavaJcApi kRtA digIzAH nalasya vaktuM prathimAnameva // anuvAda:-brahmA ne rAjAoM se nala kI vizeSatA ko damayantI dekhe isaliye bhUpAloM ko svayaMvara meM AkRSTa kara diyA, dik pAloM ne bhI nala kI spardhA paidA karake nala kI hI mahattA ko damayantI ke prati kaha diyA // 23 // sabhA nalazrIyamakaryamAdyanalaM vinaa'bhuuddhRtdivyrtnaiH| bhAmAGgaNaprAghuNike catubhirdevadrumoriva pArijAte // 24 // anvayaH-sabhA nalazrIyamakaH dhRtadivyaratnaH yamAdyaH nalaM binA pArijAte bhAmAGgaNaprANike devagumaiH dyauH iva bbhuuv| vyAkhyA-sabhA = svayaMvarasabhA, nalazrIyamakaH- punaruktAkArairnalarUpadhAribhiH, dhRtadivyaratnaH-vidhRtamanoharAkAraratnaH, yamAdyaH - vaivasvatAdibhiH, nalam = naiSadham, vinA= rahitA, pArijAte - tannAmake devavRkSavizeSa, bhAmAGgaNaprAghuNike = satyabhAmAmandirAtithI, dhRtadivyaratnaiH- manohararatnaphala:, devadrumaH = avaziSTaH, devavRkSaH, dyauH= svarga iva, abhUt - AsIda, nalaM vinA dhIrahitA babhUveti bhaavH| . TippaNI nalazrIyamakaH = nalatriyo yamakaH (10 tatpu0) 'satyarthe pRthagAyAH svaravyaJjanasaMhateH' ityaadiymkoktlkssnnriitykaakaarbhinnaarthnlruupdhaaribhiH| dhRtadivyaratnaH=dhUtAni divyAni ratnAni yaiste tetadivyaratnaH, yamAyaH - yamaH AviryeSAnte, taiH-yamAvaH ( ubhayatra bahu0), bhAmA Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam GgaNaprAghuNike = bhAmAyA aGgaNaM bhAmAGgaNaM tasya prAghuNike bhAmAGgaNaprAghuNike, 'AvezikaH prAghuNikaH AganturatithiH smRtaH' iti halAyudhaH / AcUDamUlaM muktAratnavibhUSitaizcatubhiH devavRkSaH 'paJcate devataravo mandAra: pArijAtakaH / santAna: kalpavRkSazca puMsi vA haricandanam' itymrH| mandArAdiSu satsvapi pArijAtaM vinA yathA dhonaM zobhate tathA nalarUpadhAriSu yamAdiSu satsvapi nalaM vinA sA svayaMvara sabhA na zuzubhe / bhAvaH-satyAGgaNazrIbhRti pArijAte . devadrumadyoriva sA nalena / vinA nalazrIpunaruktibhUta-devaH samA'bhUt ghRtdivyrtne|| anuvAda:-vaha svayaMvarasabhA nalarUpadhArI evaM divyaratnabhUSitayamAdi cAra devoM ke yamakoM se ( nAnArthaka ekAkAravarNadhAriyoM se mukta hotI huI bhI nala ke binA usa prakAra nahIM zobhita huI jaise pArijAta ke satyabhAmA ke prAGgaNa meM cale jAne para zeSa mandArAdi devavRkSoM se vibhUSita bhI svargaloka nahIM zobhatA thaa| kalahapriya nArada ke dvArA pArijAta ke divyagandha vAle puSpa ko prApta karake satmabhAmA ke usa vRkSa ko lAkara apane AMgana meM ropane ke liye anurodha karane para bhagavAn zrIkRSNa ne bhISaNa yuddha dvArA indra ko parAjita karake pArijAta ko svarga se lAkara satyabhAmA ke AMgana meM ropA-aisI paurANikI kathA prasiddha hai // 24 // tatrAgamadvAsukirIzabhUSAbhasmopadehasphuTagauradehaH / phaNIndravRndapraNigadyamAnaprasIdajIvAdyanujIvivAdaH // 25 // anvayaH-- IzabhUSAbhasmopalepasphuTagauravarNaH phaNIndravRndapraNigadyamAnaprasIdajIvetyanujIvivAda: vAsukiH tatra Agamat / / jyAkhyA-IzabhUSAbhasmopalepasphuTagauravarNaH = zaGkarAbharaNabhasitolanasaGkramaNaspaSTazubhrAkAraH, phaNIndra-vRndrapraNigadyamAnaprasIdajIvetyanujIvivAda:sarparAjapratipAdyamAnaprasIdajIvetyanuvarakolAhala:, vAsukiH = nAgarAjaH sarpavizeSaH, tatra= svayaMvarasabhAyAm, abhavat = AsIt / / TippaNI-Izasya bhUSAbhUtaH bhasmana upalapena sphuTo gauravarNo yasya saH = IzabhUSA bhasmopalepasphuTagauravarNaH (prAk pa0 tatpuruSadvayam tataH tataH sarvamilitapadairanekapado bhuvriihiH)| phaNIndrANAM vRndena praNigadyamAnaH prasIdajIvetyanu Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH 21 jIvivAdo yasya saH = phaNIndravRndapraNigadyamAnaprasIdajIvetyanujIvivAdaH (SaSThI tarapuruSa, tR* tatpu0 puraHsaro'nekapado bahuvrIhiH) praNigadyamAnetyatra 'nargade' tyAdinA Natvam / bhAva-haratanubhasitAsaGgAt valakSalakSitAkRtidharaH / - vAsukirAsIttatra prasIda jIvajayetyanugairgaditaH // anuvAbA-bhagavAn zaGkara kA bhUSaNabhUta evaM unake aGgarAga rUpa bhasma ke saGkramaNa se ati dhavala AkAra vAle aura karkoTaka Adi apane anujIvi varga se kahe jAte hue prasIda, jaya, jIva ityAdi zabdoM ke kolAhala se yukta kAsuki nAmaka nAgarAja usa svayaMvara sabhA meM Aye // 25 // - dvIpAntarebhyaH puTabhedanaM tat kSaNAdavApe surbhuumipaaleH| tatkAlamAlambhi na kena yUnA smareSupakSAnilatUlalIlA // 26 // anvayaH-tat puTabhedanaM dvIpAntarebhyaH surabhUmipAlaH kSaNAd avApe, tatkAlaM kena yUnA smareSupakSAnilatUlalIlA na alambhi / .. jyAyA-tat puTabhedanam = kuNDinapuram, dIpAntarebhyaH = plakSAdibhyaH, surabhUmipAla:-deva-dharaNibhRbhiH, athavA-tavIparUpasvargAya bhUpatibhiH, kSaNAta = zIghram, avApe = Aptam / tatkAlam = svayaMvarakAlam, kena = katamena, yUnA- yauvanavatA, smareSupakSAnilatUlalIlA = kAmabANapatrajAtavAtatUlavilAsaH; na almbhi%lbdhaa| TippaNI-puTabhedanam - 'pattanaM puTabhedanami'tyamaraH / dvIpAntarebhyaH-anyedIpA dvIpAntarANi tebhyaH dviipaantrebhyH| surbhuumipaal| - surAzca bhUmipAlAzceti dantaH / apavA surANAM bhUmiH surabhUmiH to pAlayantIti surabhUbhipAlAstaiH surabhUmipAlaH, dIpAntarANAM bhogabhUmitvAt surabhUmisAdRzyAt / tatkAlam sa eva kAlaH tatkAlam 'atyantasaMyoge dvitIyA' / smareSupakSAnilatUlalIlAsmarasya iSavaH (10 tatpu0) teSAM pakSAH teSAmanilena tUlasya lIlA / (SaSThI tatpuruSaH tRtIyA tatpuruSazna ) / Alambhi- 'ciNa bhAvakarmaNoH' iti karmaNi luG ciN / "vibhASA ciNNamuloH' iti vaibhASika numAgamaH / atra nidarzanAsaGkIrNo'rthAntaranyAsAlaGkAraH / bhAva-bhImabhUbhRtpuraM tat kSaNAdAnaze saMgatIpatoM bhUpatInAM cayaH / kAmavANAptapatrolpatavAyubhiH kanaM tUlAyitaM yauvataH sNsRteH|| Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 nevIyacaritaM mahAkAvyam ___anuvAdaH-mahArAja bhIma kA vaha pura dvIpoM se Ane vAle rAjoM se kSaNa meM bhara gayA, dvIpa-dIpAntaroM se thor3e hI dera meM loga cale Aye, usa kAla meM kauna aisA yuvaka thA jo kAmadeva ke bANoM meM lage pAMkhoM ke vAyu se tUla ke samAna ur3akara svayaMvara meM na A gayA ho // 26 // ramyeSu hamyeSu nivezanena saparyayA kuNDinanAkanAthaH / priyoktidAnAdaranamratAdyairupAcaraccAru sa rAjacakram // 27 // anvayaH-saH kuNDinanAkanAtha: rAjacakraM. ramyeSu haryeSu nivezanena saparyayA priyoktidAnAdaranamratAdyaiH cAru upAcarat / pyAlyA-saH = aso, kuNDinanAkanAthaH = kuNDinasvapa'tiH, bhImaH, rAjacakram - rAjamaNDalam, ramyeSu = manohareSu, haryeSu prAsAdeSu, nivezanena% sthApanena, saparyayA = pAdyAdipUjayA, priyoktidAnAdaranamratAdyaH = priyavacanagandhamAlyAdidAna-sammAna-vinayaprabhRtibhiH, AdizabdAt bhojanasaMvidhAnena ca cAru - samyak, upAcarat = sdkRt| TippaNI-kuNDinanAkanAthaH = kuNDinapurameva nAkaH tasya nAthaH ( karmadhArayaH Sa0 tatpu0 ca ) rAjacakram = rAjJAM cakram (10 tatpu0 ) / priyoktizca dAnaJca Adarazca namratA ca te AdhA yeSAnte taiH priyoktidAnAdaranamratAca: (vandvapuraHsaro bahuvrIhiH ) / bhAvA-kuNDinezastadA bhUpatInAgatAn ramyahamyaM nivezyocitAcArataH / satpriyoktyA tathA dAnamAnAdinA sAdhusatkAracaryA yathAvad vydhtt|| anuvAdaH kuNDineza mahArAja bhIma ne usa rAjamaNDala ko sundara rAjamahaloM meM nivAsa sthAna de diyA evaM pUjA-priyavacana, gandhamAlya-tAmbUla-dAnasammAna vinaya evaM bhojana Adi upacAroM se acchI prakAra satkAra kiyA // 27 // catuHsamudrIparikhe nRpaNAmantaHpure vaasitkiirtidaare| audAryadAkSiNyadayAdamAnAM catuSTayIrakSaNasovidallA // 28 // anvayA-catu:samudrIparikhe vAsitakItidAre nRpANAm antaHpure audAryadAkSiNyadayAdamAnAm catuSTayI rkssnnsiividllaa| vyAlyA-catuHsamudrIparikhe = catuHsAgaraparikhAvalaye, vAsitakItidAre = sthApitakItimahiSIke, nRpANAM = rAjJAm, antaHpure =nivAse / audArya Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH dAkSiNyadayAdamAnAm = tyAga-paracittAnuvartana-kRtendriyadamanAnAm catuSTayIcatuSkam, rakSaNasovidallA= tatkAtidArarakSaNakaJcukinaH / santIti zeSaH / TippaNI-catuHsamudrIparikhe = caturNA samudrANAM samAhAraH catuHsamudrI (taditArthetyAdinA dvigusamAsaH dvigozceti DIp / sai va parikhA yasya tasmin tathokte, (ba0 vI0 ) vAsitakItidAre-vAsitA kItireva dArA yasmin tasmin tathokte, (bahuvrIhiH) audAryadAkSiNyadayAdamAnAm = audAryaJca dAkSiNyaJca dayA ca damazceti audAryadAkSiNyadayAdamAsteSAM catuSTayI, catvAro'vayavA yasyA seti catuSTayI catuHzabdAta tayap tasyAyajAdezastattA 'TiDDhetyAdinA DIpa ssttutvm-ctussttyii| rakSaNasovidallA = rakSaNe sovidallA rakSaNasovidallA 'sovidallAH kaJcukinaH' ityamaraH / sAvayavarUpakAlaGkAraH / bhAva:- . rAjakAnAM catuHsAgarairveSTite kAtidArAdhivAse'tra bhUmaNDale / dAnadAkSiNyakAruNyadAntikriyAH sovidallA matAH kItisaMrakSakAH / anuvAdaH-cAroM dizAoM meM cAra sAgara rUpa khAyoM se ghire hue rAjAoM kI kIrtirUpiNI dArA kA nivAsabhUta isa bhUmaNDala meM udAratA, dAkSiNya (paracittAnukUlAcaraNa ) dayA evaM indriya damana-ye cAra kItidArAoM ke rakSaka cAra kaJcukI haiM / yahA~ sAvayava rUpaka alaGkAra hai // 28 // abhyAgataiH kuNDinavAsavasya parokSavRtteSvapi teSu teSu / jijJAsitasvepsitalAbhaliGga svallo'pi nAvApi nRpaivizeSaH / / 29 / / andhA-abhyAgataiH nRpaH kuNDinavAsavasya parokSavRtteSu api teSu teSu upacAreSu vijijJAsitasvepsitelAbhaliGgam svalpaH api vizeSaH na avApi / vyAsyA-abhyAgataH - samAgataH, nRpaH = rAjabhiH, kuNDinavAsavasya - kuNDinanarendrasya, parokSavRtteSu- mUDhaniSpanneSu, teSu teSu-tattadviSeSu / upacAreSu = satkAreSu, vijijJAsitalAbhaliGgam - zIpsitadamayantIlAbhacihnam / svalpaH = stokaH, api, vizeSaH na avApi = nAdhigataH / TippaNI-kuNDinavAsavasya = kuNDinasya bAsavaH kuNDinavAsavaH tasya kuNDinavAsavasya (10 tatpu0 ) / parokSavRtteSu- akSaNaH paraM parokSam 'pratipadi samanubhyodaNaH, iti samAsAntaH, ata eva shaapkaaccaavyyiibhaavH| parokSaM vRttAH parokSavRttAH ( supasupeti samAsaH ) teSu parokSavRtteSu / jijJAsitasvepsita Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam lAbhaliGgam = jijJAsitaM yat svepsitam (karmadhArayaH ) tasya lAbhaH tasya liGgam (10 tatpu0 dvayam ) / jAnAteH sannantAt karmaNi ktaH, IpsitasyetrApnote sannantAt karmaNi ktaH, 'Ap jJap' ityAdinetvam ( 10 ttpurussH)| avApi upapUrvAdApnoteH karmaNi lung|| bhAvaH-samAgatAnAM nRpatirnRpANAmabhedabhAvaM samupAcacAra / na ko'pi tatrAkalayat tadIyaM bhAvaM pradeyA katamApa kanyA // anuvAda:-bhIma rAjA ne samAgata rAjAoM kA isa prakAra abhedabhAva se satkAra kiyA ki koI bhI rAjA vahAM para apanI jAnakArI kA viSaya damayantI ke lAbha kA cinha parilakSita nahIM kara skaa| arthAt ye damayantI kA vivAha kisase kareMge isa bhAva ko koI nahIM jAna sakA // 29 // aGke vidarbhendrapurasya zaGke na sammamI neSa tathA samAjaH / yathA payorAziragastyahaste yathA jagadvA jaThare murAreH // 30 // anvaya:-vidarbhendrapurasya aGke eSaH samAja: agastyahaste payorAziH yathA murAre: jaThare jagad vA yathA na mamau iti na zake tathA eva smmmii| vyAkhyA-vidarbhendrapurasya = kuNDinasya, aGke= utsaGge, eSaH samAgataH, samAja:-nRpasamUhaH, agastyahaste= kumbhajamunikaratale, payorAziH = jaladhiH, yathA iva, murAre:-zrIviSNoH, jaThare-kukSI, jagad = sacarAcaro lokaH, vA = athavA na mamI - na mAtisma, iti na, arthAt avazyaM mAtisma, tathA =tena prakAreNa, eva sammamo = samyak mAtisma zaGka= ityutprekSAyAM, sarve yathAprasAramavasthitA abhavan / TippaNI-vidarbhendrapurasyavidarNANAmindraH tasya puram tasya vidarbhendrapurasya . (10 tatpu0 ) / agastyahaste = agastyasya haste (10 ttpu0)| bhAva:--yathA murArejaThare jagadvA muneragastyasya kare samudraH / mamI tathA bhUpaticakrametat mamo vidarbhendrapure samastam / / anuvA:-jaise bhagavAn viSNu ke udara meM pralaya kAla meM sArA carAcara jagat samA gayA aura jaise agastya muni ke karatala meM samudra samA gayA, usI prakAra samAgata samasta rAjasamUha usa kuNDinapura meM samA gayA // 30 // pure pathi dvAragRhANi tatra citrIkRtAnyutsavavAJchayeva / nabho'pi kirmIramakAri teSAM mahIbhujAmAbharaNaprabhAbhiH // 31 // Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 . bazamaH sargaH . anvayaH--tatra pure utsavavAJchayA eva pathidvAragRhANi citrIkRtAni teSAM mahIbhujAm AbharaNaprabhAbhiH nabhaH api kirmIram akAri / vyAkhyA-tama- kuNDinapure, utsavavAJchyA = svayaMvarotsavecchayA, pathidvAragRhANi = mArgabhavanAni, citrIkRtAni = citrAdinA susajjitAni kRtAni / teSAm = abhyAgatAnAm, mahIbhujAm = bhUpatInAm, AbharaNaprabhAbhiH = bhUSaNamaNikiraNaH, nabhaH antarikSam api = ca, kirmIram = citritam, akAri= kRtam / TippaNI-utsavasya vAJchA utsavavAJchA tayA utsvvaanychyaa| pathidvAragRhANi = 'panthAnaH dvArANi gRhANi ca' ( dvndv0)| citrIkRtAni = acitrANi citrANi kRtAnIti citrIkRtAni, abhUtatadbhAve cci pratyayaH 'cvI ca' itItvam / AbharaNaprabhAbhiH = AbharaNAnAM prabhAH tAbhiH (10 tatpu0 ) 'citra kirmIrakalyASazavalatAzca kabuMre' ityamaraH / atra udaattaalngkaarH|| bhAva: utsavasyecchayA dvAramArgagRhANi prAgabhUvan susajjIkRtAnyeva tAni / AgatAnAM nRpANAM vibhUSA prabhAbhiH kAmamAsInabhazcitritaM tatsamagram // anuvAdaH-usa kuNDinapura meM utsava kI icchA se hI rAste daravAje evaM bhavana susajjita aura citrita kara diye gaye the, AbhyAgata una rAjAoM ke bhUSaNoM kI prabhA se AkAza bhI citrita ho gayA // 31 // vilAsarvadagdhyavibhUSaNazrIsteSAM tathA'bhUt paricArake'pi / ajJAsiSuH strIzizubAlizAstaM yathAgataM nAyakameva kazcana / / 32 // anvayaH-teSAM paricArake api vilAsarvadagdhyavibhUSaNazrI tathA abhUt yathA strIzizuvAlizAH taM samAgataM kazcana nAyakam eva aMzAsiSuH / vyAkhyA-teSAm = samAgatAnAm, paricArake = sevake, api = ce, vilAsavaidagdhyavibhUSaNazrIH = kaTAkSabhUvikSepAdicAturthyAlaGkArakAntiH, tathA tAdRzI; abhUta =AsIt, yathA = yena prakAreNa, strIzizubAlizA:- nArIbAlakamUrkhAH; tam = paricArakam, samAgatam = svayaMvarArthamAgatam, kaJcana = kamapi, nAyakam - netArameva, ajJAsiSuH = jJAtavantaH / - TippaNI-paricArake = paricaratIti paricArakaH tasmin tathA, (pari+ car+Nvula ) vilAsarvadagdhyavibhUSaNazrI:-vilAsaca vaidagdhyaJca vibhUSaNAni Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSaSIyavaritaM mahAkAvyam ca iti kRtadvandvAnAm, teSAM zrIH (10 tatpu0) vilAsarvadagdhyavibhUSaNazrIH / strIzizubAlizAH striyazca zizuvazca bAlizAzceti strIzizuvAlizAH / / bhA:-abhyAgatAnAM paricArakAnapi svAhAryazobhAparipUritAGkAn / samAgatAH kecana nAyakAH vime strIbAlakAdyA nahi paryaceSuH // anubAdaH-abhyAgatoM ke paricAraka bhI hAva-bhAva-bhaGgI-bhUSaNa Adi se aise susajjita the ki unheM strI bAlaka evaM anabhijJa loga samajhate the ki ye bhI koI samAgata svayaMvarArthI hI haiM // 32 // asvedagAvAcalaracAmarogharamIlanetrAH prtivstucitrH| - amlAnamAlA vipulAtapatrardevA nRdevAzca bhidA na bhejuH // 33 // - anvayaH-calacAmarodhaH asvedagAtrAH, prativastucitraH animIlanevAH vidhutAtapatraH amlAnamAlA: devA: tRdevAH ca bhidAm na bhejuH| vyAkhyA-calacAmarodhaH = saJcAlitacAmarasamUhaiH, asvedagAtrA: = asthiprakAyAH, prativastucitraH vilakSaNavastudarzanavismayaH, amIlanetrA:-ninimeSanetrAH, vidhutAtapatraH- chatradhAraNaH, amlAnapuSpasrajaH = asakucitamAlya. kAntayaH, devAH = amarAH, tRdevAH= narapatayazca, bhidAm - vailakSaNyam, na bhejuH =na aapuH| - TippaNI-calacAmarodhaH = calAzca te cAmarAH teSAm oghaH (karmadhArapura:saraH Sa0 ttpu0)| asvedagAtrA:-na vidyate svedo yeSu tAdRzAni gAtrANi yeSAnte asvedagAtrA: (bahuvrIhiH ) / prativastucitra:= vastUni vastUni iti prativastu (vIpsAyAmavyayIbhAvaH ), citraH vismayaH 'vismayoddhanamAzcayaM citram ityamaraH / amIlanetrAH =na mIlantItyamIlAni, tAni netrANi yeSAnte tathoktAH (bahuvrIhi garbho bhuvriihiH)| vidhutAtapatraH = vidhUtAni ca tAni AtapatrANi taistthoktH| (karmadhArayaH ) / asvedagAtrA:-na vidyate svedo yeSu tAdazAni gAtrANi yeSAnte tathoktAH (bhuvriihiH)| amlAnamAlA=amlAnA mAlA yeSAnte tayoktAH (ba0 vI0 ) / bhAva:-bAlavyajanA svinnA vicitradRzyAnimiSanayanAH / chatracchAyAmlAna-mAlA nApurdevA nRbhirbhedam / / anubAdaH-usa svayaMvara sthala meM cAmaroM ke saJcAlana se sabhI svedarahita Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zamaH sargaH 27 zarIra vAle the aura vicitra pratyeka vastu ke dekhane se sAzcarya visphArita netra hone kAraNa evaM chatracchAyA meM rahane ke kAraNa amlAna mAlA vAle sabhI loga samAna ho gaye the isaliye devoM aura manuSyoM meM koI bheda lakSita nahIM huA // 33 // anyo'nyabhASAnavabodhabhIteH saMskRtimAbhirvyavahAravatsu / digbhyaH sameteSu nareSu vAgbhiH sauvargavargoM na nareracihni // 34 // anvayaH-digbhyaH sameteSu anyo'nyabhASAnavabodhabhIteH saMskRtimAbhiH vyavahAravatsu nareSa nararvAgbhiH sauvargavargaH na acihni| vyAlyA-digbhyaH = nAnAdigbhyaH, sameteSu - samAgateSu, anyo'nyabhASAnavabodhabhIteH parasparabhASAnabhijJatAbhayAt, saMskRtimAbhiH- saMskRtavANIbhiH; vyavahAravatsu-tatra saMskRtabhASAmeva prayuJjAneSu, nareSa-manuSyeSa, vAgbhiH vacanarapi, sauvargavarga: = devalokavAsidevavargaH, naraiH = mAnavaH, na nahi, acihni =paryacayi / TippaNI-anyo'nyabhASAnavabodhabhIte: anyo'nyeSAM bhASA tAsAM anavabodhaH tasmAd bhIteH (10 tatpuruSaH, paJcamI tatpuruSazca ) / saMskRtimAbhiH = 'DvitaH vitra' iti vitra pratyayaH tadantAt 'ktremap nityam' iti map pratyayaH / (sam ++mitra+map ) suT ca / sauvargavarga:- svarge bhavA sauvargA ('bArA. dInAJca' ityaijAgamaH teSAM vargaH (10 ttpu0)| vyavahAravatsu (vi+aba+ ha+gha ) vyavahAraH tato matup / bhAvaH-vibhinnabhASAvyavahArabhAjAM digbhyo janAnAM samupAgatAnAm / . .. sArvatrikI devagavI. prayuktA tRdevabhedo ma girAbhilakSitaH // anuvAdaH-bhinna bhinna dizAoM se Aye hue aneka bhASA bhASiyoM ke paraspara anabhijJatA ke bhaya se svayaMvara meM sabhI loga sArvatrikI saMskRta bhASA se vyavahAra karate the isa kAraNa bhASA se bhI deva aura manuSyoM meM bheda lakSita nahIM huA // 34 // te tatra bhaimyAzcaritAni citre citrANi pauraiH puri lekhitaani| nirIkSya ninyudivasaM nizAJca ttsvpnsmbhogklaavilaasaiH|| 35 // manvayaH-te tatra pauraH citre lekhitAni citrANi caritAni nirIkSya diva. sam ninyuH nizAH ca tatsvapnasambhogakalAvilAsaiH ninyuH / Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 SadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-te= abhyAgatA, tatra = puri, poraiH puravAsibhiH, lekhitAni - citrakalAvidbhiH aGkitAni, bhaimyAH = damayantyAH citrANi - nAnAvidhAni AzcaryANi ca, caritAni = anekaprakArAcaritAni, nirIkSya = vilokya, divasam = dinam, ninyuH yApayAJcakruH, nizAH ca = rAtrI ca, tatsambhogakalA. vilAsaH- vAsanopanItadamayantIsuratakalAkalApavilAsAnubhavaH, ninyuH = yApa yanti sma / TippaNI-citrANi-nAnAvidhAni AzcaryANi ca 'AlekhyAzcaryayoH citram' ityamaraH / tatsambhogakalAvilAsaH = tasyAH svapne yAH sambhogakalAH ta eva vilAsAH vinodAH taH tathoktaH / (Sa. tatpu0 karmadhArayazca ) / nirIkSya (nir +IkSa+ktvA-lyap ) / ___ bhAvaH-tadIhitaM divAcitaM nirIkSyabhImajodbhabhavam / nizAzca suptisaMsmRtam vyaneSurAgatA janAH // anuvAbA-aneka dezoM se Aye usa nagara meM sthita rAjAoM ne yatra tatra puravAsiyoM dvArA citrita aneka prakAra ke evaM Azcaryajanaka damayantI ke caritroM ko dekhakara dina bitAyA aura svapnoM meM bhAvanAoM se upanIta damayantI ke aneka surata kalAoM ke anubhava rUpa vinoda se rAtoM ko bitAyA // 35 // sA vibhramaM svapnagatApi tasyAM nizi svalAbhasya dade yadebhyaH / tadarthinAM bhUmibhujAM vadAnyA satI satI pUrayati sma kAmam // 36 // anvayaH-satI sA tasyAm nizi svapnagatA api ramyaH yat svavibhramam dade, tat vadAnyA satI, arthinAm bhUbhujAm kAmaM pUrayati sma / ___ vyAlyA-satI-pativratA, sA= damayantI tasyAm = svayaM varArambhaprAkkAlikyAm, nizi = rAtrI, svapnagatA- svapnasannihitA api, yat prstutm| vibhramam = svavilAsam, alIkam dade= dattavatI tat = alIkavibhramadAnam, vadAnyAdAnazIlA, satI= bhavantI, athinAm, svakAmukAnAm, bhUbhujAm == rAjJAm, kAmam = manoratham, pUrayatisma = pUrNa kRtavatI / nalakajIvitAyA jAgare durlabhaM tallAbhajanyaM sukhamanvabhUvan mithyAtvAt ca nAsyAH satItvabhaGgo'pi jaatH| - TippaNI-mahIbhUjAm = mahIm bhuJjantIti mahIbhujaH teSAM mahIbhujAm ( upapadasamAsaH ) bhujeH kvip pratyayaH / Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH .. . bhAvaH-cirAzritAzAJcitacetasAM sA satI samAsattimupetya supto| vibhajya datvAnijavibhramANi vadAnyatA svAM prakaTIcakAra // anuvAdaH-svayaMvara kI pUrva rAtri meM pativratA ziromaNi usa damayantI ne svapna meM mithyA rUpa se sannihita hokara pRthak pRthak sabhI rAjAoM ko jo apane vibhramabhrAntimaya vilAsa kA pradAna kiyA vaha usane apane kAmuka athiyoM ke manoratha ko pUrA kara apanI vadAnyatA dAnazIlatA ko prakaTa kiyA // 36 // vaidarbhadUtAnunayopahUtaiH zRGgArabhaGgISvanubhAvavatsu / svayaMvarasthAnajanAzrayastaidine paratrAlamakAri vIraiH // 37 // anvayaH-paratra dine vaidarbhadUtAnunayopahUtaiH zRGgArabhaGgISu anubhAvavatsu, taiH vIraiH svayaMvarasthAnajanAzrayaH alam akAri / vyAkhyA-paratra = parasmin, dine = ahani, vaidarbhadUtAnunayopahUtaH, bhImadUtaprArthanopanItaH, zRGgArabhaGgISu-ratibhAvoddIpakeSu, anubhAvavatsu = kaTAkSavile. pAdimatsu, taiH = samAgataH, vIraiH = zUraiH, svayaMvarasthAnajanAzrayaH svayaMvaramaNDapaH, alamakAri= alaGkataH / TippaNI-vaidarbhadUtAnunayopahUtaiH = vidarbhANAM rAjA vaidarbhaH tasya dUtAH vaidarbhadUtAH = taiH anunayena upahUtaH (10 tatpu0 tRtIyA tatpu0 ) zRGgArabhaGgISu = zRGgArasya bhaGgayaH zRGgArabhaGgayaH tAsu zRGgArabhaGgISu, (10 tatpu0) anubhAvavatsu, anubhAvA= ratisthAyIbhAvakAryabhUtA kaTAkSAdayaH te santi yeSAnte teSu ( matup pratyayaH) svayaMvarasthAnajanAzrayaH = svayaMvarasthAnameva janAzrayaH ( karmadhArayaH ) alamakAri karoteH karmaNi luG / bhAvA-zRGgArAbdhitaraGgitabhAvAH dUtaiH samAnItAH / ____ svayaMvarasthalametya sve sve sthAne samAsIdan / anuvAdA-dUsare dina vidarbha nareza ke dUtoM dvArA prArthanApUrvaka lAye gaye zRGgArarasa ke vyaJjaka aneka bhAva bhaGgiyoM yukta samAgata rAjavIra svayaMvara sthAnabhUta maNDapa meM Akara apane-apane sthAnoM ko alaGkRta kiye // 37 // bhUSAbhiruccairapi saMskRte yaM vIkSyAkRta prAkRtabuddhimeva / prasUnabANe vibudhAdhinAthastenAtha sAzobhi sabhA nalena // 38 // anvayaH-vivudhAdhinAthaH yaM vIkSya bhUSAbhiH uccaiH saMskRte api prasUnabANe prAkRtabuddhim eva akRta, atha tena nalena sA sabhA azobhi / Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAsyA-viSAdhinAyaH= devAdhidevaH indraH, yam = nalam, vIkSya = avalokya, bhUSAbhiH = alaGkAraH, saMskRte =bhUSite, api = ca, prasUnabANe = kAme, prAkRtabuddhim = sAdhAraNajanadhiyam, eva akRta = kRtavAn atha % sarvAgamAnantaram, tena-prasiddhana, nyakkRtakAmazriyA nalena = naiSadhena, sA sabhA=samAgata TippaNI-vivudhAdhinAthaH = vivudhAnAmadhinAthaH (10 ttpu0)| vIkSyavi+Iza+ktvA tasya lyap / prAkRtabuddhim = prAkRtasya buddhim (Sa0 ttpu)| azobhi-karmaNi lung| bhAvaH-bhUSitamapi ratinAtham yaM dRSTvAkRta samAM buddhim| devapatiniSadhezaH so'yaM prAyAt sabhAmadhyam // anuvAdaH-devarAja indra jisako dekhakara bhUSaNoM se susajjita kAmadeva meM bhI sAdhAraNa jana kI dhAraNA kiye, usa nala ne sabake bAda Akara usa rAjasabhA ko alaMkRta kiyA // 38 // ghRtAGgarAge kalitAzobhA tasmin sabhA cumbati rAjacandre / gatA baMtAkSNoviSayaM vilaya kva kSatranakSatrakulasya lkssmiiH|| 39 // anvayaH-ghRtAGgarAge tasmin rAjacandre kalitAzomA sabhA cumbati kSatranakSatrakulasya lakSmIH akSNoH viSayaM vilaya kva gatA vata / vyAkhyA-ghRtAGgarAge-dhRtAnulepanarUpacandrabimbarAge, rAjacandre-nRpazazinikalitadhuzobhAm = vidhRtAkAzazriyama, sabhAm = svayaMvarasabhAm, cumbati == prApte sati, kSatranakSatrakulasya = rAjanyatArAmaNDalasya, lakSmIH = zobhA, akSNo: - nayanayoH, viSayam = Aspadam, vilaya =vihAya, kva - kutra, gatAprayAtA, vata-Azcarya vatazabdo'tra / tasmin nalodaye candrodaye nakSatrakulamiva kSatrakulaM niSprabha jAtamityarthaH / atra nidarzanArUpakayoraGgAGgIbhAvarUpaH sngkrH| TippaNI-dhRtAGgarAge-ghRtaH aAgo yena saH (bahu0 vii0)| rAjacandre = rAjA eva candraH tasmin ( mayUravyaMsakAdi samAsaH) / kalitAzobhAm - divaH zobhA yuzobhA, kalitA buzobhA yayA sA tAm / (10 tatpu0 garbho bhubiihiH)| kSatranakSatrakulasya-kSatrANi eva nakSatraNi teSAM kulaM tasya tathAbhUtasya / (mayUravyaMsakAdi samAja, Sa. tatpu0 c)| . Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... bazamaH sargaH bhAvA-oSasarAgamivAzritamanulepanaM saMvidhANe / dhAmiva sabhAM vicumbati nalena lebhe nRpaiH zobhA / / anuvAda:- sAndhyarAga ke samAna aGgarAga ko dhAraNa karate huye usa nRpacandra nala ke sabhA meM prApta hone jAne para candramA ke AkAza maNDala meM A jAne se nakSatroM kI zobhA ke samAna rAjAoM kI zobhA AMkhoM ke viSayatA ko tyAga kara na jAne kahA~ calI gaI, yaha Azcarya hai| sabhI kI dRSTi anyatra se haTakara usa nala ko dekhane meM laga gayI // 39 // prAg dRSTayaH kSoNibhujAmamuSminnAzcaryaparyutsukitA nipetuH| anantaraM danturitabhruvAntu nitAntamIkiluSA dRgantAH // 40 // anvayaH-prAk amuSmin kSoNibhujAm dRSTayaH AzcaryaparyutsukitAH nipetuH anantaram tu danturitabhruvAm dagantAH nitAntam IyakiluSAH nipetuH / vyAyA-prAk =prathamadarzane, amuSmin = nale, kSoNibhujAm = nRpaNAm, dRSTayaH = netrANi, AzcaryaparyutsukitAH= vismerotkaNThitAH, nipetuH =niyatanti sma, anantaram = pazcAda, tu danturitadhruvAm = dveSAt viSamitabhruvAm, dRgantA: = dRk koNAH, nitAntam = atyantam, IrSyAkaluSAH = vidveSamalinAH, nipetuH= nyapatan / TippaNI-kSoNibhujAm = kSoNim bhuJjantIti kSoNibhujaH teSAM kSoNibhujAm sopapadAd bhujeH kvip ( upapadasamAsaH ) / AzcaryaparyutsukitA vismayavikasitAH AzcaryeNa paryutsukitAH (tR0 ttpu0)| danturitAdhruvAvAm = danturitA dhruvo yeSAnte teSAM danturita dhruvAm (bhuvriihiH)| IrSyAkaluSAH= ISyayA kaluSAH (tR0 ttpu0)| prAksaundaryAtizaya vilokanena vismaratvAta visphAritA damayantIlAbhavaidhuryAkalanena tu mAlinyaM tAsAmiti bhaavH| bhAvaH-sacakitaM prathamaM prabhayA tayA nalamavekSya smutsukckssussaa| tadanuseyanicInadRgantato nRpatayo dadRzuzca sabhAgatam // anuvAda:-sabhA meM vartamAna rAjA logoM ne' Aye hue nala ko pahale saundaryAtizaya ke kAraNa sAzcarya hokara bar3I utkaNThA se dekhA, bAda meM damayantI ke lAbha se nirAza hone ke kAraNa IrSyA se kaluSita A~khoM ke koNa se dekhA antanihita bhAva ke kAraNa thor3e hI samaya meM dRSTi meM mahAn antara ho gayA / / 40 // 30 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam sudhAMzureSa prathamo bhuvIti smaro dvitIyaH kimasAvitImam / dasrastRtIyo'yamiti kSitIzAH stuticchalAnmatsariNo nininduH / / 41 / / anvayaH-matsariNa: kssitiishaa| bhuvi eSaH prathamaH sudhAMzuH kim, aso dvitIyaH smaraH kim, ayam tRtIyaH dasraH kim iti imam stuticchalAta nininduH / vyAkhyA-matsariNaH = paraguNadveSiNaH, kSitIzAH = rAjAnaH, bhuvi =bhUtale, eSaH = purastAd dRzyamAnaH, prathamaH AdyaH, sudhAMzuH candraH, kim, asau = eSaH dvitIyaH = aparaH, smaraH = kAmaH kim, ayam = eSaH, tRtIyaH = trisaGkhyApUrakaH, dasraH = azvinIkumAraH kim, iti = evam, stuticchalAt - prazaMsAvyAjAt, enam = nalam, nininduH = ninditavantaH / TippaNI-matsariNaH matsaro'styeSAmiti matsariNaH ( matvarthIya iniH ) / kSitIzAH kSiteH IzAH (10 ttpu0)| stuticchalAt-stutireva chalam tasmAt (karmadhArayaH) / dvitIyaH= dvayoH pUraNaH dvizabdAt 'destIyaH' iti tIyapratyayaH / tRtIyaH trayANAM pUraNaH 'treH samprasAraNaJca' iti tIyapratyayaH samprasAraNaJca / bhAvaHcandiraH sundaro bhUgataH kinnavaH sa smaro vA dazolakSyatAM no gataH / azvinoH kA'pi saGkhyA trikApUraNI vIkSya bhUyA nalaM taM kSatAdastuvan // anuvAdaH-guNadveSI sabhI rAje 'bhUtala meM yaha pahalA candrAvatAra hai kyA; yaha dUsarA kAma hai kyA, evaM azvinI kumAroM kA tIsarA hai kyA, isa prakAra stuti ke bahAne nala kI nindA karane lage // 41 // AdyaM vidhorjanma sa eSa bhUmau dvaitaM yuvA'sau rativallabhasya / - nAsatyayormUrtiriyaM tRtIyA iti stutastaiH kila matsaraiH saH // 42 // anvayaH-saH eSaH bhUmI Adyam vidhoH janma, asau yuvA rativallabhasya dvaitam nAsatyayoH tRtIyA mUrtiH iti taiH saH matsaraiH stutaH kila / vyAkhyA-saH eSaH = nala:, bhUmo-dharaNyAm, vidhoH = candramasaH, Adyam = prathamam, janma = utpattiH, asau yuvA=taruNaH; rativallabhasya = kAmasya, daitam == dvitvam, iyam = etAdRzI, nAsatyayoH= dasrayoH tRtIyA trisaGkhyApUraNI, mUrtiH =AkAraH, iti = evam, saH = nala:, tai:- bhUpatibhiH, matsaravadbhiH stutaH = prinntH| . Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamA saH TippaNI sa evArthaH kavinA bhaGgayantareNa punaruktaH / bhAva:-adhibhuvi navaH sudhAMzuH ratinAtho'yaM zrito dvitvam / . dasatRtIyA mUrtiH stutyo'pyevaM nuto duSTaH / / anuvAdA-yaha nala bhUtala meM candramA kA prathamAvatAra hai, yaha yuvaka kAma kA dvirbhAva hai, yaha azvinI kumAra kI tIsarI mUrti hai, isa prakAra una guNadveSI, rAjAoM ne nala kI stuti ke vyAja se nindA kI // 42 // . ihedRzAH santi katIti duSTairdaSTAntitAlokanalAvalI taiH| AtmApakarSe kila matsarANAM dviSaH paraspardhanayA samAdhiH // 43 // anvayaH-duSTaH taiH iha IdRzAH kati santi, iti alIkanalAlI dRSTAntitA matsarANAm AtmApakarSe sati dviSaH paraspardhanayA samAdhiH kila / .. vyAlyA-duSTaH khalaH; taiH = bhUpatibhiH, iha asyAM sabhAyAm, IdRzAH= evaMvidhAH, kati =aneke, santi = vartante, iti = evamuktvA, alokanalAlIkRtakanalAkRtayo devAH dRSTAntitAH dRSTAntIkRtAH, matsarANAm =mAtsaryavatAm, AtmApakarSe = zatrusakAzAt nyUnatve sati, dviSaH=pratipakSasya, paraspardhanayA = saGgharSaNayA kottyntrsaadhaarnnyaapaadnenetyrthH| samAdhiH-AtmApakarSaparihAraH kila= khalu / TippaNI-IdRzAH = ime iva dRzyanta iti IdRzAH idam pUrvakAd dRzeH kam pratyayaH, idaM kimorIzkI itIzAdezaH, 'dRgdRzvatuSu' iti dIrghaH / kati =kimaH parimANe Dati pratyayaH kimaH kAdezaH / alIkanalAlI = alIkAzca te nalAH (karma0 ) teSAm AlI ( 10 ttpu0)| dRSTAntitAH= dRSTAntazabdAt nAmaNyantAt ktaH / AtmApakarSe = AtmanaH apakarSe / (10 tatpu0) spardhanayA = svArthe NyantAd yuc / arthaantrnyaasH| bhAvaH-divyarUpamavalokya taM nalaM duSTacetasa idaM nRpA jaguH / . IdRzA iha hi santyanekazaH kalpitAkRtinalAH pradazitAH // - anuvAdA-duSTa rAjAoM ne isa sabhA meM aise kitane nala baiThe haiM aisA kahakara vanavaTI nala rUpadhArI devatAoM ko dRSTAnta rUpa meM dikhlaayaa| aisA dekhA gayA hai ki kisI kI apekSA se apanI nyUnatA hone para matsarI loga pratipakSI ko ko anya ke samakakSavattA kara apanI nyUnatA kA samAdhAna karate haiM // 43 // Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam guNena kenApi jane'navadye doSAntaroktiH khalu tat khalatvam / rUpeNa tatsaMsadadUSitasya surenaratvaM yadadUSi tasya // 44 // - ambayaH-kena api guNena anavadye jane doSAntaroktiH tat khalatvam khalu, yat rUpeNa tatsaMsad adUSitasya tasya suraH naratvam adUSi / vyAkhyA kenApi = lokAtigAminA, guNena = saundaryAdinA, anavadye = stutyarthe, jane = loke viSaye, doSAntarokti:-doSAntarakathanam, tat = doSakathanam khalatvam = duSTatA khalu, yat = yasmAt, rUpeNa = saundaryasampadA, adUSitasya = tayA sabhayA prazaMsitasya, tasya = nalasya, naratvam = mAnuSyakam, adUSi sundaro'pi naro'yaM na deva iti ninditaH / TippaNI-anavadyena vadya avadyaH na avadyaH anavadyaH ( 'avadhapaNya. gaheM 'tyAdinA nipAtanAta sAdhutvam ) / doSAntaroktiH = anyaH doSaH doSAntaram tasya uktiH, (pUrva ca mayUravyaMsakAdiH paratra pa0 ttpu0)| tatsaMsadaduSitasya = tayA saMsadA adUSitasya (tR0 tatpuruSaH ) / adRSi = dUSate karmaNi luG / bhAvaH-nara iti nindA devaH nalasya guNavato vihitaa| khalate veSA teSAM pratyuta tAmeva samprayatAm // guNagarimaNi naraviSaye kenApyApadya doSeNa / yA kriyate khalu nindA khalataveSA paraM jJeyA / / bhanuvAra:-kisI lokottara guNa se parama prazasta vyakti kI kisI kalpita doSa se jo nindA kI jAtI hai usako nindaka kI duSTatA hI samajhanI cAhiye jo usa samaya sabhI sabhA se prazaMsita usa nala kI devoM ne 'sundara hai kintu manuSya hai' aisI nindA kii| ulaTe acchA hone ke liye jaba ki unhoMne hI usa naratA ko dhAraNa kiyA hai nala banakara sabhA meM baiThe haiM / / 44 // nalAnasatyAnavadat sa satyaH kRtopavezAn savidhe surezAn / nobhAvilAbhUH kimu darpakazca bhavanti nAsatyayujI bhavantaH ? // 45 // anvayaH-satyaH saH asatyAn nalAn savidhe kRtopavezAn surezAn avadata, bhavantaH nAsatyayujI ubhI ilAbhUH darpakaca kim / vyAkhyA-satyaH = yathArthaH, sa:= nalaH, asatyAn = kalpitAkArAn nalAn, savidhe- samIpe, kRtopavezAn - vihitasthitIn, surezAn = devadhIzAn, avadata = acakathayata, bhavantaH = yUyam nAsatyayujoAzvineyasahito, umodI, ilAbhUH pururavAH, darpaka: kAmaH, ca kimu iti prazne / Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH TippaNI--asatyAn = na satyAn asatyAn ( nan ttpu0)| kRtopavezAn = kRtaH upavezo yaste kRtopavezAstAn kRtopavezAn (bahuvrIhiH) / surezAn = surANAmIzAstAn (10 tatpu0 ) / nAsatyayujI- nAsatyAbhyAM yujyate iti mAsatyayujo 'satsU' ityAdinA yujeH kvip prtyyH| athavA na satyo asatyo na asatyo naastyo| bhAvaH-kRtakanalAn savidhasthAn avadat satyo nalo yUyam / kinnAsatyAmala: kAmazcAtrAgatAH sarve // anuvAdaH-satya nala ne pAsa meM baiThe banAvaTI nala rUpadhArI devoM se kahA ki Apa loga azvinIkumAroM ke sahita pUruravA evaM kAmadeva eka sAtha isa svayaMvara sabhA meM Aye haiM kyA // 45 // amI tamAhuH sma yadatra madhye kasyApi notpattirabhUdilAyAm / adarpakAH smaH savidhe sthitAste nAsatyatAM nApi bibharti kazcit // 46 / / anvayaH-amI tam AhuH sma yat te savidhe sthitA atra kasya api ilAyAm utpattiH na abhRta, adarpakAH smaH, kazcit nAsatyatAm api na biti / vyAkhyA--amI = kalpitanalAkArAH devAH, tam = nalam, AhuH smakathayanti sma, yat = yasmAt kAraNAda, te = taba, savidhe - samIpe, sthitA:-bhavasthitA, ye vayam atra = asmAkaM madhye, kasyApi = kasyacanapi, ilAyAm = . gharaNyAm, pakSe-ilAnAmnyAM striyAm, utpattiH janiH, na abhUt =nAbhavat, adapaMkAH kAmabhinnAH, pakSe-darparahitAH smaH, kazcit ko'pi, nAsatyatAm = dasatAma, pakSe-satyatAm, na viti =na dhArayati, navayaM Azvineyo pururavAH kAmazca smH| pale-asmAsu na ko'pi bhUmAvatpanaH vayaM darparahitA asatyA miyyAbhUtAkRtayaH smH| TippaNI--AhuH sma - 'laT sme' iti bhUtakAle laT / ilA= kAcita strIbhUmizca 'gobhUvAcastviDA ilA' ityamaraH / adarSakA-dapa:-abhimAnaH kAmazca, tadrahitAH, tadbhinnAzca, kandarpo varSako'naGgaH kAmaH paJcazaraH smaraH' ityamaraH, nAsatyatAm = nasatyaH asatyaH na asatyaH nAsatyaH nipaatnaantlopaabhaavH| bhAvA-te tamUcunalaM ko'pi nalAbhavo'darpakAste samIpe vayaM saMsthitAH / ko'pi nAsatyatAM no dadhAtyatra no miti sarvAnimAnevameva svayam // anuvAdaH-una kalpita nalAkAra devoM ne naka ko zliSTa zabdoM meM uttara Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam isa prakAra diyaa| jo hama loga tumhAre sannikaTa sthita haiM unameM koI bhI ilAbhU (pururavA) nahIM hai na kAma hai na nAsatya ( azvinI kumAra ) hai / atha ca koI bhauma (bhUtala para janmA ) nahIM haiM, sabhI darpahIna hai koI bhI satya nahIM hai, saba jhUThe haiM / isa prakAra zabda chala se ve loga apanA sahI paricaya de diye // 46 // tebhyaH parAnnaH paribhAvayasva zriyA vidUrIkRtakAmadevAn / asmin samAje bahuSu bhramantI bhemI kilAsmAsu ghaTiSyate'sau // 47 // anvayaH-zriyA vidUrIkRtakAmadevAn naH tebhyaH parAn paribhAvayasva, asmin samAje bahuSu pramantI asau bhaimI asmAsu ghaTiSyate / vyAkhyA-zriyAkAntyA, vidUrIkRtakAmadevAn = nyakkRtamanobhavAn, naH- asmAn, tebhyaH- pUrvoktabhyaH, parAn = itarAn, paribhAvayasva =jAnIhi, asmin samAje= svayaMvarasthalagatarAjaloke, bahuSu-bahutra, bhramantI=bhramaNaM kurvANA nalabhramamAdadhAnA vA, asau bhaimIsA bhImaputrI damayantI, asmAsutadanurUpeSu ghaTiSyate = saMbhansyate kileti sambhAvanAyAm / TippaNI-vidUrIkRtakAmadevAn vidUrIkRtaH kAmadevo yaste tAn (ba. vrIhi ) / samAje = sampUrvAdajepana bhramantI =ayaM nala iti bhramaM kurvANA atrArtha dravasyApi vivakSaNAta prakRtazleSaH / bhAvaH-abhikAnabhibhUya bhUyasaH kSitipAnnaH paribhUtadarpakAn / nahi bhImabhavA bhave bhaviSNuH parabhAryA zubhahAvabhAvabhavyA // anuvAda:-kAnti se kAmadeva ko tiraskRta karane vAle hama logoM ko pUrvokta devoM se bhinna samajho, aneka rAjAoM ke nikaTa ghUmatI huI vaha damayantI hama logoM kA varaNa karegI, yahAM para aneka nalAkAroM meM bhrama se (ye hI nala hai aisA bhrama karake ) hama logoM kA varaNa karegI isI AzA se hama loga Aye haiM aisA gUDha bhAva hai // 47 // asAma yannAma taveha rUpaM svenAdhigatya shritmugdhbhaavaaH| tanno dhigAzApatitAnarendra ! Sik cedamasmadvibudhatvamastu // 48 // manbayA-he narendra ! yat tava nAma rUpaM ca svenAdhigatya tritamugdhabhAvAH iha asAma, tat AzApatitAn naH dhika, idaM asmAkaM vivudhavam ca dhik astu / nyAyA-he narendra = tupate, yat =yasmAt kAraNAda, tava bhavataH, nAma = abhidheyam, rUpam = AkAram ca, svena =bAsmanA, adhimatya-zAvA, api Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH zritamugdhabhAvAH= aGgIkRtamUDhabhAvAH, santaH iha =svayaMvare, asAma= bhavAma, tat = tasmAt, AzApatitAn = bhaimIlAbhAzayA AgatAn, naH= asmAn, dhika, idaJca asmAkam vibudhatvam = devatvam vipazcittvaJca dhik astu / pakSAntare-yat tava nAma rUpaJca adhigatya vidhAya, zritamugdhabhAvA:-prAptasaundaryazriyaH iha asAma = dIvyAmahe, tat = tasmAda, naH = asmAkam dikpAlatvam dhik, bibudhatvam = devasvaca dhik astu / TippapI-narendraH =narANAmindraH narendraH (10 tatpu0 ) adhigatya = adhi +gam +ktvA-lyap / dhitamugdhabhAvA::zrita: mugdhabhAvo yaiste (bahuvrIhiH) 'mugdhaH sundaramUDhayoH' iti vishvH| asAma - as dhAtoH loT uttamapuruSabahuvacanam, pakSe 'as' gati dIptyAdAneSu, iti dhAto rUpam / AzApatitAm (na) AzayA patitAstAn (ta0 tatpu0 ) pakSe AzAyA patayaH teSAM bhAvaH AzApatitA tAm (10 tatpu0) 'AzA tRSNA dizorapi' iti vizvaH / vibudhatvaM = devatvaM vipazcittvaJca, 'vibudhaH paNDite deve' vizvaH / shlessaalngkaarH| bhAva:nAma rUpamadhigamya te svayaM bhImajAdhigamakAJchayA'gatAn / tiSThatotra vibudhAn vimohitAn nodhigastu sadasi pratiSThitAn // pakSe-tAvakaM nAma rUpaJca dhRtvA vayaM bhImajAlAbhalobhAt samRzriyaH / mAgatA yattato dikpatitvaM tathA devatAtvaJca no dhik nicInA vayam // anuvAda:-he narendra ! Apa ke nAma evaM rUpa ko svayaM jAna kara bhI mUrkhatA ko dhAraNa kara hama loga jo yahAM vartamAna hai isa kAraNa damayantI ke lAbha ke lobha se Aye athavA deva bhAva se patita huye hama logoM ko dhikkAra hai aura hama logoM kI vidvattA ko bhI dhikkAra hai| pakSa meM-he narendra ! tumhAre nAma aura rUpa ko dhAraNa karake jo hama loga yahA~ sundara pratIta ho rahe haiM damayantI ke lAbha ke lobha se isa kapaTa karane bAle hama logoM kI dikpAlatA ko dhikkAra hai aura hama logoM ke devatva ko bhI dhikkAra hai // 48 // sA vAgavAjJAyitamA nalena teSAmanAGkitavAkchalena / * strIratnalAbhociMtayatnamagnamenaM na hi sma pratibhAti kiJcit // 49 // anvayaH-anAhita vAkchalena nalena teSAM sA vAk avajJAyitamA strIratnalAbhocitayalalagnam kiJcit na pratibhAti sma / Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 navIyacaritaM. mahAkAvyam jyAlyA-anAGkitavAkchalena = ajJAtadevavAkkapaTena, nalena = naiSadhena, teSAm = devAnAm, sA=pUrvoktA, vAk = vANI, avajJAyitamAm = atyantamavahelitA, strIratnalAbhocitayatnalagnam = nArIlalAmalipsAsamucitadevAdidhyAnamagnam, kiJcit =kimapi / na pratibhAtisma =na jJAyatesma / ato'nyacittatayA devAnAM vyAjoktistena nAkaliteti bhAvaH / TippaNI-anAGkitavAkchalena =na AGkitaH anAzaGkitaH ( nam tatpu0 ) anAzaGkitaH vAcAM chala: (10 tatpu0 ) yena saH (bahuvrIhiH ) / tena tathoktena / avajJAyitamAm = avapUrvAt jJAdhAtoH karmaNi luG avajJAyi tataH 'tiGazceti tamappratyayaH tasya 'taraptamapI ghaH' ghasaMjJA, tataH kimettiGavyayaghAdityAdinA Am pratyayaH / strIratnalAbhocitayatnalagnam = strIratnalAbhe ucito yaH yatnaH tatra lagnam ( sa0 ttpu0)| pratibhAtisma- 'laTaH sma' iti bhUtAya laT / bhAvaH-strIratnalAbhAbhiniviSTacetAH nijeSTadevAhitazAntabhAvaH / nalo na teSAM chalavAnigUDha vyAjoktabhAvaM kalayAJcakAra / anuvAdaH-devatAoM kI vANI ke chala ke prati AzA na hone ke kAraNa nala ne usakI atyanta avahelanA kara dI, udhara dhyAna hI nahIM diyA, samayAnukUla usakA sIdhA hI artha lagAyA kyoMki unakA mana strIratna usa damayantI ke lAbhAyaM apane iSTadeva ke dhyAna meM lagA thA usako anya kucha nahIM jJAta ho rahA bA // 49 // yaH sparddhayA yena nijapratiSThAM lipsuH sa evAha tadunnatatvam / kaH spaddhituH svAbhihitasvahAneH sthAne'vahelAM bahulAM na kuryAt ? // 50 // anvayaH-ya: yena spardhayA pratiSThAM lipsuH saH tasya unnatatvam Aha, kaH svAbhihitasvahAneH spadhituH sthAne avahelanAM na kuryAt / vyAkhyA-yaH ko'pi nyUnaguNaH, yena adhikaguNena, spardhayA saMgharSaNa, pratiSThAm - unnatim, lipsuH = landhumicchuH, spRhayAluH, sa:- spardhayitA tasya spardhAviSayasya, unnatatvam = utkRSTatvam Aha-kaSayati, kaH = uktAlmaguNaH, svAbhihitasvahAne:- svaprakaTitanijApakRSTatvasya, spadhituH sthAne = ucitAmeva avahelAm = avajJAm, na kuryAt =na vidadhIta / TippaNI-spardhayA spRhigrahItyAdinA apratyayaH / lipsuH = lam dhAtoH' samantAt sanAzaMsabhikSa u:' ityupratyayaH / . Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vazamaH sargaH bhAvaH-svaprepsitasveSTaguNasya yasya spardhA vidhatte puruSaH sa tasya / zreSThatvamAhasma tato hi tatra karotyavajJAmadhikAM suyuktAm // . ... anuvAda:-jo vyakti pratiSThA prApta karane ke liye kisI zreSTha guNa vAle se spardhA karatA hai vaha usakI zreSThatA aura apanI nyUnatA ko svayaM kaha detA hai isaliye usake prati avahelanA karanA ucita hI hai yahI kAraNa thA ki nala ne una devoM kI avahelanA kI // 50 // gIrdevatAgItayazaHprazastiH zriyA tdditvlllitaabhinetaa| mudA tadA'vakSata kezavastaM svayaMvarADambaramambarasthaH / / 51 // anvayaH-tadA kezava: gIrdevatAgItayazaHprazastiH zriyA taDitvallasitAbhinetA ambarasthaH tat svayaMvarADambaraM mudA aiksst| vyAkhyA-tadA tasmin kAle, kezavaH = zrIviSNuH, gIrdevatAgItayazaHprazastiH = sarasvatIkRtakIrtistutiH, zriyA = lakSamyA taDitvallasitAbhinetAsacapalameghazrIkA, ambarasthaH=AkAzasthaH, tat prastutam svayaMvarADmbaram = svayaMvarasamAroham, mudA = Anandena, aikSata = avAlulokat / - TippaNI-gIrdevatAgItayazaHprazastiH=girAM devatA gIrdevatA ( Sa. tatpu0) tayA gItA yazaHprazastiryasya saH tathoktaH (bahuvrIhiH) taDidvallasitAbhinetA - taDidvataH lasitam (10 tatpu0 ) tasyAbhinetA (10 tatpu0) sarasvatI. lakSmIbhyAM yuktaH / svayaMvarasya ADambaram svayaMvarADambaram / aikSata= iikssterlngglkaarH| bhAvaH vANIvaNitasuyazAH lkssmiividyullsdghnshyaamH| ___ambaramadhyAvasthaH harirakSata svayaMvarAkalpam // anuvAdaH-usa kAla meM bhagavAn zrIviSNu vANI dvArA varNita kIti vAle evaM lakSmI ke sAnidhya se capalA se yukta meva ke samAna kAntiyukta hokara AkAza meM sthita hokara usa svayaMvara ke bhavya samAroha ko dekha rahe the // 51 / / aSTau tadA'STAsu haritsu dRSToH sado didRkSunidideza devaH / laiGgImadRSTvA'pi zira zriyaM yo dRSTau mRSAvAditaketakokaH // 52 // anvayaH-tadA sada: didRzuH devaH aSTAsu haritsu dRSTI: nidideza, ya: laijoM ziraHzriyam adRSTvA api mRSAvAditaketakIkaH / Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - nevadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-tadAtasmin kAle, sadaH = svayaMvarasabhAm, didRkSuH = draSTumicchuH, devaH = caturAnanaH, aSTAsu = aSTasaGkhyAkAsu, haritsu - dikSa, dRssttii| = nayanAni, nidideza = dadAti sma, ya: brahmA, laGgI= zivaliGgasambandhinIm, zira:zriyam = zirobhAgazobhAm, adRSTvA = anavalokyApi mRSAvAditaketakokaH = kUTasAkSIkRtaketakIkusumaH / evaMvidhabrahmaparicAyakaH kautukI kaviH kmniiyH| TippaNI-didRkSaH-dRze sannantAt 'sanAzaMsabhikSa uH' ityupratyayaH / laiGgIm =liGgasyeyaM laGgI tAm, zirasaH zrIH tAm (10 tatpu0 ) mRSA vAditA ketakI yena saH (bahuvrIhi ) mRSA vadatIti mRSAvAdinI tAdRzI kRtA mRSAvAdi. zabdAt 'tatkaroti' NyantAt ktapratyayaH / anAdyantasya mahatazivaliGgasyAvalokanAya ( paryantajJAnAya ) upari brahmA adhobhAge viSNujaMgAma viSNuH satyaM kathitavAn 'na mayA'dhobhAgaparyanto dRSTa:' brahmA copari gataH svayaM mithyAvadat 'mayoparibhAgaparyanto dRSTaH' tatra satyApanAya ketakIkusumaH kUTasAkSitvaM prApitaH / iti paurANikI kthaatraanusndheyaa| tatazca zivena brahmA zaptaH 'tava pUjAM na kepi kariSyanti' ketakI ca 'na tvaM mama pUjAyAmupayokSyase' iti zaptA / bhAvaH-svayaMvarasabhA draSTuM tatrAsa caturAnanaH / ___ekadaivATadikSvASTavyApAritavilocanaH / ziraH zavaliGgasya cAprekSitA'pi mRSA ketakI yena sakSIkRtA vai / vidhAtA sa dRSTI: dizaH svAH dideza tadASTo didRzuH sadastat samAsta // anuvAdaH-usa kAla meM sabhA ko dekhane ke liye brahmA ne eka bAra hI AThoM dizAoM ko dekhane ke liye AThoM netroM ko lagA diyaa| jinhoMne bhagavAn zaGkara ke anAdyantalija ke zirobhAga ke paryanta ko na dekhakara bhI jhUTha bolA 'maiMne dekhA hai' aura ketakI kusama se jhUThI gavAhI dilvaayii| isa prakAra brahmA ke paricaya dene vAle kautukI kavi ko dhanyavAda / / 52 // ekena paryakSipadAtmanA'di cakSurmurArerabhavat pareNa / teAdazAtmA dazabhistu zerSadizo dazAlokata lokapUrNAH // 53 // manvayaH-dvAdazAtmA ekena AtmanA advim paryavipat apareNa murAre cakSuH abhavata, zeSaH dazabhiH lokapUrNAH daza dizaH aloMkata / jyAsyA-dvAdazAtmA=dvAdazAkAraH bhAskaraH, ekena mAtmanA-svarUpeNa Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargI adrim = sumerum paryakSipat = paryakrAmat, apareNa = anyena AtmanA murAre:= viSNoH, cakSuH= netram, abhavat = AsIt, zeSaH = avaziSTaH, mAtmabhiH lokapUrNA = janasambhRtAH, daza =dazasaMkhyAkAH, dizaH=haritaH alokt|| __ TippaNI-dvAdazAtmA = dvAdaza AtmAno yasya saH dvAdazAtmA (bahuvrIhiH) / murAre:= murasyAriH murAriH tasya murAreH (10 tatpu0 ) / bhAva:-ekAtmanA vyApya giri sumerumanyena viSNornayanaM bhavaMzca / . dizo dazAnyaravalokako'nyaH sa bhAskaro dvAdazamUrtirAsIt // . anuvAdaH-dvAdazAtmA divAkara apane eka AtmA se sumeru parvata kI pradakSiNA karate rahe, dUsare se bhagavAn viSNu ke netra bane rahe aura bace daza AtmAoM se janapUrNa dazoM dizAoM ko dekhe| apane sabhI adhikAroM kA bhAra bahana karate huye bhI svayaMvara kA sarvekSaNa kiyA // 53 // pradakSiNaM devataharmyamadriM sadeva kurvannapi shrvriishH| draSTA mahendrAnujadRSTimUrtyA na prApa taddarzanavighnatApam // 54 // anvayaH-zarvarIzaH devataharmyam adriM sadaiva pradakSiNaM kurvan api mahendrAnujadRSTimUrtyA draSTA taddarzanavighnatApam na prApat / ___ vyAkhyA-zarvarIzaH = nizAkaraH, devataharmyam = devaprAsAdabhUtam, adrim - sumerum, pradakSiNam = parikraman, kurvan = vidadhadapi, mahendrAnujadRSTimUrtyA - viSNunetrAkAreNa, draSTA = svayaMvarAvalokakaH tadarzanavighnalezam - svayaMvaradarzanavyAghAtaduHkham, na- nahi, prApat=prAptavAn / TippaNI--zarvarIzaH = zarvaryAH IzaH zarbarIzaH (10 ttpu0)| devatahamyam - devatAnAm haya'm (10 tatpu0 ) / mahendrAnujadRSTimUrtyA =mahendrasya anujaH tasya dRSTiH tayA mUrtyA (pa0 tatpu0 dvayaM karmadhArayazca ) taddarzanavighnatApam - tasya darzanam tasmin vighnaH tena tApam (Sa0 sa0 tRtIyAtatpu0 ) / bhAva:-vidhuralabhata vighnaM naiva tadarzane'. yadayamadhimurArI vAmadRSTisvarUpaH / dadhadapi nijakArya meruparyAkramAkhya __. matizayamudamApat bhImajorAhadRSTI // manuvAdaH-nizAkara sumeru parvata kI pradakSiNA karate huye bhI viSNu kI vAma dRSTi rUpa se svayaMvara kA avalokana karate rahe, jisa kAraNa unako svayaMvara darzana meM vighnajanita santApa kA leza bhI nahIM prApta huA // 54 // Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 neSadhIyacaritaM mahAkAvyam vilokamAnA varalokalakSmI tAtkAlikImapsaraso rsotkaaH| janAmbudhau tatra nijAnanAni vitenurambhoruhakAnanAni / / 55 // anvayaH-rasotkAH apsarasaH tAtkAlikI varalokalakSmI vilokamAnA tatra janAmbudhau, nijAnanAni ambhoruhakAnanAni bitenuH / ___ vyAkhyA-rasotkAH = rAgotsukAH, apasarasaH = devAGganAH, tAtkAlikIm = svayaMvarasAmayikIm, varalokalakSmIm = varasamudAyazobhAm, vilokamAnAH= pazyantyaH, tatra = tasmin, janAmbudhau = lokasAgare, nijAnanAni = svamukhAni, .ambhoruhakAnanAni = nalinavanAni, vitenuH = vyatanuta / TippaNI-rasotkA: rase utkAH ( sa0 tatpu0 ) 'utka unmanA' ityamaraH / nipAtanAt siddham / apsarasa:-'puMsi bhUmnyapsarasaH' ityamaraH / tAtkAlikom = saH kAla: tatkAla: (karmadhArayaH) tatkAle bhavA tAtkAlikI 'kAlATThan ityAdinA bhavArthe ThaJ pratyayaH "TiDDhe'tyAdinA DIp / varalokalakSmIm - varA eva lokAsteSAM lakSmIm ( karmadhAraya puraHsaraH 10 ttpu0)| janA eva ambudhiH ( karmadhArayaH ) tasmin / nijAnanAni = nijAni AnanAni (karmadhArayaH ) / ambhoruhakAnanAni = ambhoruhANAM kAnanAni (10 tatpu0 ), rohantIti rahaH 'igupadhajJAprIkiraH kaH' iti kprtyyH| bhAva:--svargAGganAstatra janAmburAzI svayaMvarAlokanakotukinyaH / ___ sametya panijavakasaMdhaiH panAkarANIva susantatAni / / anubAdaH-svayaMvara dekhane ke liye utkaNThita devAGganAoM ne Akara usa kAla meM hone vAlI svayaMvara kI zobhA ko dekhate hue, usa janasAgara meM apane mukharUpI kamala ke kAnanoM ko mAno phailA diyA // 55 // na yakSalakSaH kimalakSi? no sA siddhaH kimadhyAsi sabhA''sazobhA ? / sA kinnaraiH kiM na rasAdasevi ? nAdarzi harSeNa maharSibhizca? // 56 // anvaya:-tadA AptazobhA sA sabhA yakSalakSaH na alakSi kim, siddhaH na adhyAsi kim, kinnaraH rasAt na asevi kim, maharSibhiH harSeNa na adazi kim ? nyAyA-tadA tasmin kAle, AptazomA zobhAsampannA, sA sabhAsA saMsada, yakSalakSaH = lakSasaMkhyAkaiyakSaH, na alakSi na dRSTA kim ? siddhaH= devayonivizeSaH, na abhyAsina adhiSThitA kim, kinnaraH- devayonivizeSaH; Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samaH sargaH rasAt = rAgAta; na asevi =na sevitA kim, maharSibhiH = mahAmunibhiH, harSeNa =Anandena, na adazi = na dRSTA kim / TippaNI-AptazobhA =aptA zobhA yayA sA AptazobhA (ba0 vii0)| yakSalakSaH = yakSANAm lakSANi yakSalakSANi te yakSalakSaH= lakSasaMkhyAkairyakSaH; (10 ttpu0)| adazi atra dRzeH, alakSi atra lakSaH, adhyAsi atra adhipUrvakAdAseca karmaNi luG / bhAvaH-lakSazo dakSayakSAH vilakSAH samoyu statsamiddhAzca sidhyA prasiddhAH susiddhAH / kinnarastanikAmaM sadaH sevitaJca saprakarSapraharSamahaSiprakANDa: anuvAdaH-usa kAla meM zobhA se yukta usa sabhA ko lAkhoM yakSoM ne dekhA, siddha loga Akara vahAM baiThe, kinnaroM ne bhI rAgapuraHsara usako sevita kiyA, bar3e-bar3e muniyoM ne bhI usako harSa pUrvaka dekhA // 56 // vAlmIkirazlAghata taamnekshaakhaatryiibhuuruhraajibhaajaa| klezaM vinA kaNThapathena yasya devI divaH prAgbhuvamAgamadvAk // 57 // anvayaH-tAM vAlmIkiH azlAgha, anekazAkhAtrayIbhUgaharAjibhAjA yasya kaNThapathena devI vAk chandobaddhA aklezena divaH prAk bhuvam AjagAma / vyAkhyA-tAm - sabhAm, bAlmIkiH prAcetasaH azlAghava = prazaMsitavAn, anekazAkhAtrayIbhUruharAjibhAjA=AzvalAyanAdivividhazAkhAnvitavedabhUruhazreNIbhRtA yatkaNThapathena = yadIyagalamArgeNa daivI= nailimpI, vAk = vANI, aklezena =zramaM vinava, divaH = svargAta, prAk = tatprathamam bhuvam, dharaNIm Apa prApat / / TippaNI-anekA zAkhA yasyA sA anekazAkhA (baha0) sA cAso trayI (karmadhArayaH ) trayANAM vedAnAM samAhAraH trayI saiva bhUruharAjiH tAM bhajatIti 'bhajo vi' iti vi pratyayaH anekazAkhAtrayIbhUlaharAjimAk tena tathoktena, saiva bhUruharAjiH mayUravyaMsakAdisamAsaH / kaNTha eva panthAH atrApi pUrvavat samAsaH / 'RkpUrabdhUpayAmityAdinA ac samAsAntaH ttilopH| yathA vRkSazreNIbhRtAmArgeNa chAyAsu vizramya pathikA aklezena Agacchanti tathetyarthaH / purA vAlmIkimuneH mukhAta byAdhaviddhasahacaravirahakAtarakrocyAkrandazravaNajanyaH zokaH zlokAtmanA pariNamya "mA niSAda pratiSThA svamagamaH zAzvatIH smaa| yatkoca Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam mithunAdekamavadhIH kAmamohitam // " iti saMskRtA daivI vAk chandobaddhA svataH niHssaar| bhAva:-anekazAkhAnvitavedazAkhizreNIka yatkaNThapathena . bhUmim / divaH samAgacchata devavANI vAlmIkirazlAghata tAM sabhAM sH|| anuvAdaH-aneka zAkhAoM se yukta vedatrayI rUpa vRkSoM kI zreNI se yukta jisa Adikavi vAlmIki ke kaNThamArga se chandomayI devavANI binA kleza ke svarga se pahale pahala dharAtala para AyI ve vAlmIki muni bhI usa svayaMvara sabhA kA varNana kiye / pahale kabhI snAna ke liye apane ziSya ke sAtha vAlmIki muni nadI taTa para gaye the usa samaya kisI vyAdha ne krauJca pakSI ke jor3e meM se nara pakSI ko mAra diyA, pati ke viraha meM karuNa krandana karatI huI krocI ko dekhakara karuNAI unake mukha se avicArita rUpa se anAyAsa chandobaddha devavANI sarvaprathama nikalI "mA niSAda pratiSThAM tvamagamaH zAzvatIH samAH yat kroccamithunAdekamavadhIH kAmamohitam" jisako sunakara ve bhI cakita ho gaye // 57 // prAzaMsi saMsad guruNA'pi cArvI cArvAkatAsarvavidUSakena / AsthAnapaDheM rasanAM yadIyAM jAnAmi vaacaamdhidevtaayaaH|| 58 // anvayaH-cArvI saMsad cArvAkatA sarvavidUSakena guruNA api prAzaMsi, yadIyAM rasanAM vAcAm adhidevatAyAH AsthAnaparTI janAmi / vyAkhyA-cArvI = manoharA saMsada = svayaMvarasabhA, cArvAkatAsarvavidUSakena - nAstikatAvedazAstrAdikhaNDakena, guruNA = vAcaspatinA api prAzaMsi = prazaMsitA, yadIyAm = tatsambandhinIm, rasanAm = jihvAm vAgdevatAyAH=sarasvatyAH, AsthAnapaTTam = nivAsAdhArapITham, jAnAmi = avami / TippaNI-cArvI = cAruzabdAt "voto guNacanAt" iti GIS pratyayaH / cArvAkatAsarvavidUSakena-cArvAkatayA sarvavidUSakena (tRtIyA tatpuruSA) prAzaMsi= prapUrvAt zaMseH karmaNi luG / yadIyAm = yasyeyaM yadIyA tAm yadIyAm tyadAdIni ca, iti vRddha saMjJA 'vaddhAcchaH' iti chapratyayaH tsyeyaadeshH| AsthAnapaTTam = AsthAnAyapaTTam 'AsanAntarapIThayoH paTTam' iti vishvH| / bhAvaH-vAcaspatinA keSA nAstikavAdapravartakenApi / stutA sabhA sA devI vAcAM vAci sthitA yasya / / anuvAdaH-nAstikavAda ke pravartaka sabhI veda zAstra ke khaNDana karane Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamaH sargaH vAle bRhaspati ne bhI sundara svayaMvara sabhA kI prazaMsA kI hai jisakI jihvA ko maiM sarasvatI ke baiThane ke liye pITha sthAna samajhatA huuN||58 // nAke'pi dIvyattamadivyavAci vacaHsragAcAryakavit kviryH| deteyanIteH pathi sArthavAhaH kAvyaH sa kAvyena sabhAmabhANIt // 59 // anvayaH-yaH divyattamadevavAci nAke api vAcaHsragAcAryakavit kaviH daiteyanIteH pathi sArthavAhaH saH kAvyaH kAvyena sabhAm abhANIt / __vyAkhyAyaH = kAvyaH, dIvyattamadivyavAci%dedIpyamAnasuragiri, nAke - svarge api vacaHsragAcAryakavit = kAvyaracanAcAryatAvettA, kavi:- kavayitA daiteyanIteH = daityanayasya, pathi = mArge, sArthavAhaH = agresaraH, netA saH kAvya:uzanAH, kAvyena = kavitayA, sabhAm = svayaMvarasabhAm, abhANIta = varNayatisma / TippaNI-dIvyattamadivyavAci =atizayena dIvyantI dIvyattamA sA divyavAk yatra tasmin dIvyattamadivyavAci / vacaHsragAcAryakavita-vacasAM sak vaca: sak tasyAH AcAryakam AcAryatA tAM vettIti vacaHsragAcAryakavit (Sa. tatpuruSadvayam) dIvyantI zabdAttamap pratyaye 'tasilAdiSvakRtvasucaH' iti puMvadbhAvaH / AcAryasya bhAvaH AcAryakam 'popadhAdgurupottamAt" iti AcAryazabdAd vun / daiteyanIte:-dityAH apatyAni daiteyAH teSAM nItiH tasyAH daiteyanIteH 'kRdikArAdaktinaH' iti DoSantAt ditizabdAt 'strIbhyo Thak' iti Dhak pratyayaH / sArthavAhaH = sAthaM vahatIti sArthavAhaH 'karmaNyaN' ityaN pratyayaH / bhAvaH-uzanasA'pi ca devagiro'GgaNe divi kavitvakalApaTunA stutaa| ditijanItisRterupadezakaH sa kila tatsadaso'grasaraH smRtaH // anuvAvA-devavANI ke raGgaprAGgaNa, svarga meM bhI jo kAvyaracanA kI AcAryatA karate haiM aura jo daityoM ke nIti mArga ke nidezaka evaM unake netA kahe jAte haiM una zukrAcArya ne bhI usa sabhA kI prazaMsA kI // 59 // amelayaddhImanRpaH paraM nA nAkarSadetAn dmnsvsaiv| . idaM vidhAtA'pi sazcitya yUnaH svazilpasarvasvamadarzayannaH // 6 // anvayaH-etAn yUnaH bhImanRpaH paraM na amelayat tathA damanasvasA na akarSata kintu vidhAtA api saJcitya idaM svazilpasarvasvam adazi / vyAkhyA-etAn = dRzyamAnAn, yUnaH = taruNAn, bhImanRpaH = bhImabhUpatiH param - kevalam, na = nahi, amelayat = saGgatavAn, tathA = athavA; damana Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiSadhIyacaritaM mahAkAvyam svasA = damanabhaginI ( damayantI ), na akarSat = AkRSTavatI, kintu vidhAtA api = vedhA ca, saJcitya = ekIkRtya, idam = vartamAnam, svazilpasarvasvaM = nijaracanAkauzalasAram, adazi = darzitavAn / TippaNI-saJcitya = sampUrvAt cinoteH ktvo lyap / svazilpasaundaryam - svasya zilpaM tasya saundaryam (10 tatpu0 ) / bhAvaH-bhImanRpo bhaimI vA nahi guNavibharimAn samAkarSat / vidhirapi nijaM suzilpam paridarzayituM sucitya nRpayUnaH / / anuvAda:-ina taruNoM ko kevala bhIma rAjA. athavA damayantI hI apane saundarya se AkRSTa karake yahAM nahIM lAye, kintu bhagavAn svayambhU ne bhI ikaTThA apane zilpa ke saundayaM ko dikhalAne ke liye ekatra kiyA hai| ekAkibhAvena purA parAriryaH paJcatAM paJcazaraM ninAya / . tadbhIsamAdhAnamamuSya kAya-nikAyalIlAH kimamI yuvAnaH ? // 61 // anvayaH-yaH purAri: ekAkibhAvena purA paJcazaram paJcatAm ninAya amI yuvAnaH amuSya tabhIsamAdhAnaM kAyanikAyalIlAH kim / vyAkhyA-ya: - aso purAri:= tripuravijetA zivaH, ekAkibhAvena - ekAkitayA, purA-prAka, paJcazaram = kAmam, paJcatAm = paJcabhAvam, ninAyanItavAn dagdhavAnityarthaH / amI- dRzyamAnAH, yuvAnaH =taruNAH amuSya - kAmasya tabhIsamAdhAnam = kAmabhayanivAraNam, kAyanikAyalIlA = dehavyUhavilAsAH kim / pUrva zaGkaraH sahAyahInaM kAmaH nanAza iti kAmasyAsahAyatvAta tato bhayamAsIt idAnIm etayuvazarIrAtmano bahutvAt tato na bhayamiti bhaavH| TippaNI-purAri:=purANAmariH purAriH (10 ttpu0)| ekAkibhAvena = ekAkino bhAvaH tena (10 ttpu0)| paJcazaram = paJcazarA yasya saH tam, (bahuvrIhi ) 'kAmaH paJcazaraH smaraH' ityamaraH / tadbhIsamAdhAnam = tataH bhIH tabhIH tasyA samAdhAnam, (50 50 ttpu0)| kAyanikAyalIlA:= kAyAnAM nikAyaH tasya lIlAH (10 ttsu0)| bhAvaH-tadaikako'dAhi hareNa kAmaH bhUyobhiratrasthitamityabhIteH / upAyabhUtAH kiMmamI yuvAnaH nikAmakAmAkRtayaH sametAH // anuvAda-jisa bhagavAn zaGkara ne pahale akele hone ke kAraNa kAmadeva Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH 47 ko naSTakara diyA ye taruNa rAjakumAra usa kAmadeva kA zaMkara ke bhaya ke nivAraNArtha upAya svarUpa aneka zarIra dhAraNa kA vilAsa haiM kyA? kyA ye sabhI yuvaka aneka zarIradhArI kAmadeva hI haiM ? / / 61 / / pUrNendubimbAnanumAsabhinnAnasthApayat kvApi nidhAya vedhaaH| taireva zilpI niramAdamISAM mukhAni lAvaNyamayAni manye // 62 // - anvayaH-zilpI vedhA: anumAsam bhinnAn pUrNendubimbAn kvApi nidhAya asthApayat, atha taireva eSAm lAvaNyamayAni mukhAni niramAt / vyAkhyA-zilpI - kAruH, vedhAH = brahmA, anumAsam = pratimAsam, bhinnAn = bhedavataH, pUrNendubimbAn = paripUrNacandrAkArAn, kvApi = kutracana, nidhAya = nikSipya, asthApayat = sthApitavAn atha = etanmukhanirmANakAle taiH= pUrNacandraH eva eSAm = yUnAm, lAvaNyamAni = saundaryapracurANi mukhAni = AnanAni, niramAt =nirmitavAn / TippaNI-anumAsabhinnAn = mAsi mAsIti anumAsam ( vIpsArthe'vyayIbhAvaH ) tasmin bhinnAn ( sa0 tatpu0 ) / pUrNendubimbAn = pUrNazcAsAvinduH pUrNenduH tasya bimbAn ( karmadhArayapuraHsaraH Sa0 tatpu0 ) / bhAva: caturazcaturAnanaH, sa zilpI pratimAsaM paripUrNacandrabimbAn / kvacanApihitAn nyadhatta taiH kila vyadhitaSAM vadanAni rAjakAnAm // anubAvaH-kuzala kArIgara vidhAtA ne hara mahInoM meM bhinna bhinna candrabimboM ko kahIM chipA kara rakha diyA thA bAda meM ina yuvakoM ke mukha banAne ke samaya unhIM candrabimboM se inake mukhoM ko banAyA hai kyA / / 62 // mudhA'pitaM mUrddhasu ratnametairyannAma tAni svayameta eva / svataHprakAze paramAtmabodhe bodhAntaraM na sphuraNArthamarthyam // 63 // . anvayaH-etaiH mUrdhasu ratnaM vRthA apitam yat ete tAni svayameva nAma svataH prakAze paramArthabodhe sphuraNArtha bodhAntaraM na athryam / . vyAkhyA-etaH = bhUpatiyuvakaH, mUrdhasu = mastakeSu, ratnam = hIrakAdimaNayaH, vRthA = niSphalam, dhRtam = avasthApitam, yataH yasmAt kAraNAt, ete = yuvAnaH, tAni = ratnAni, svayameva = AtmanA eva, nAma =khala, svataHprakAze Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam - prakAzAntaranirapekSaprabhe, paramArthabodhe = paramAtmasvarUpe jJAne, sphuraNArtham - tajjJAnaprakAzArtham, bodhAntaram = anuvyavasAyAkhyam, na arthyam = nApekSyam / TippaNI-paramArthabodhe - paramArthasya bodhaH tasmin, vA paramArthasapo bodhaH tasmin (pa. tatpu0 karmadhArayo vA ) bodhAntaram = anyo bodhaH bodhAntaram nayAyikamate ghaTajJAnAnantaram 'ghaTajJAnavAhanam' mImAMsakamate 'jAto ghaTaH' ityevaM rUpA saMvittiH tajjJAnaphuraNArtham apekSito tathAtra na kimapi jJAnamapekSitam / 'tameva bhAntamanubhAti sarva tasya bhAsA sarvamidaM vibhaatii'tyukt| bhAvaH-ratnaiH svayaM mUrdhasu ratnamebhirvRthA dhRtaMH rAjasutaH samastaiH / svataH prakAze ciddaNDarUpe na vai prakAzAntarameSitavyam // anubAdaH-ina rAjaputroM ne mastaka para vyartha hI ratna ko dhAraNa kiyA hai kyoMki ye svayaM ratla hai svataH prakAza paramAtmA ke bodha athavA paramAtmA rUpa bodha ho jAne para anuvyavasAyAdi jJAnAntara kI usake prakAza ke liye apekSA nahIM hotI hai / / 63 // pravekSyataH sundaravRndamuccaridaM mudA ceditaretaraM tat / / na zakSyato lakSayituM vimitraM dasro sahasrarapi vatsarANAm / / 64 // anvayaH-dasro uccaiH mudA idaM sundaravandam pravekSyataH cet tat vimizraNa itaretaram vatsarANAm sahasraH api lakSayituM na zakSyataH / ___ gyAlyA-dasro = azinIkumArI, uccaH= utkRSTaH, mudA = Anandena, idaM - prastutaM, sundaravandaM = surUparAjakumArasamUhamadhyaM, pravekSyataH praviSTI bhaviSyataH, cet = yadi, tat vimitraM rAjakumArasamUhamadhye, kRtamizraNa ( sArUpyAditi zeSaH), itaretaram = anyo'nyam, vatsarANAM = varSANAM, sahastraiH sahastrasaMkhyAkaiH api, lakSyayituM -paricetuM, na zakSyataH=na samayoM bhvissytH| TippaNI-dasro = 'nAsatyAvazvinI dasrAvAzvineyo ca tAvubho' ityamaraH / sundaravandam = sundaraJca tadvandam (ka. dhA0 ) / bhAvaH cAkSuSaparamarahasyaM yadIdameSyato mudA dstrii| tadA vimitrAvasmin na cirAdapi supariveSyato'nyo'nyam / / anubAdA-atyanta sundara ina rAjakumAroM ke bIca meM Ananda se yadi azvinI kumAra donoM bhAI praviSTa ho jAya, to ve donoM inameM isa prakAra mila Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 49 zamaH sargaH jAyeMge ki hajAroM varSoM meM bhI ve paraspara apane bhAI ko nahIM pahacAna sakeMge // 64 // sthiteriyadbhiryavabhividagdhardagdhe'pi kAme jagataH kSatiH kA ? / ekAmbubinduvyayamamburAzeH pUrNasya kaH zaMsati zoSadoSam // 65 // anvayaH-vidagdhaH iyadbhiH sthitaiH yuvakaiH kAme dagdhe api jagataH kA kSatiH amburAzeH ekAmbubindumayam kaH zoSadoSa zaMsati / vyAlyA-vidagdhaHpragalbhaiH, adagdhaH vA, iyadbhiH = etAvadbhiH, yuvakaiH, sthitaiH = vrtmaan|, jagataH=lokasya, kA kSatiH= kA hAniH, amburAzeHsamudrasya, ekAmbubindubhayam, kaH zoSadoSa = zuSkatAvadyatAm, zaMsati = kathayati, na kopiityrthH| TippaNI-vidagdhaH- dagdhaM dAhaH bhAvaktAntena saha veH gatisamAsaH / iyadbhiH= idaM pramANameSAmitIyantastairiyadbhiH (idamaH parimANe vatipratyayaH 'kimidabhyAM vo ghaH ) iti vasya ghAdezaH ghasyeyAdezaH 'idaM kimorIzkIH' idama IzAdezaH / ekAmbubindukSayam = ambunaH binduH (10 tatpu0 ) ekanAso ambu binduH ekAmbubinduH tasya kSayam / zoSadoSam-zoSa eva doSaH (karmadhArayaH ) / bhAvaH-haraniTilanirIkSaNapradagdhe sRtimuvi lokasya kA atirjaataa| - sthitavati nUpaputraratnarAjI salinanidherivakavindunAzena // anuvAdaH-ina pragalbha adagdha yuvakoM ke rahane para eka kAmadeva ke jala jAne para bhI jagat kI kyA nyUnatA huI, eka jalakaNa ke nAza se bhare jala vAle samudra meM bhalA koI sUkhane kA doSa kahatA hai // 65 // iti stuvan hUkRtivargaNAbhirgandharvavargeNa sa gAyateva / oGkArabhUmnA paThataiva vedAn maharSivRndaina tathA'nvamAni // 66 // manvayaH- iti stupan saH gAyatA eva mandharvavargeNa halkRtivargaNAbhiH (anyamAni ) vedAn paThatA eva mahaSivRndena oGkArabhUmnA anvmaani| vyAkhyA-iti = evaM prakAreNa, stuvan, saH- uzanAH, gAyatA=gAnaM kurvANana, gandharvavarge- gandharvasamUhena, hurukRteH- huz2Arasya, vargaNAbhiH punaruccAraNena, anvamAni- anvamodi, vedAn = samAmnAyAna, paThatAadhIyAnena, maharSivRndena =devarSigaNena, . oGkArabhUmnA oGkArabhUyastvena, anvmaanianumtH| Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam ____TippaNI--stuvan = stote: zatR pratyayaH gandharvavargeNa = gandharvANAM vargastena (10 tatpu0) hukRtivargaNAbhiH = hukRteH vargaNA tAbhiH (10 tatpu0) maharSivRndena = mahAntazca te RSaya: (karma0) teSAM vRndena (10 ttpu0)| bahUnAm bhAvaH bhUmA, bahuzabdAta 'pRthvAdibhya imanic' itImanic pratyayaH 'bahorlopo bhU ca bahoH' iti bahok AdezaH ikAralopazca bhUmA, oGkArasyA bhUmA tena ongkaarbhuumnaa| bhAvaH--gAyadbhirgandharvaiH huGkArAneDanaiH RSibhiH / vedAn padbhirevamoGkArairapi samarpitaH samyak // anuvAdaH--isa prakAra prazaMsA karate hue zukrAcArya kA gAte huye gandharvo ne huGkAra ke uccAraNa se samarthana kiyA, aura veda par3hate huye mahaSiyoM ne bAra-bAra oGkAra ke uccAraNa dvArA samarthana kiyA // 66 // nyavIvizattAnatha rAjasiMhAn siMhAsanaugheSu vidrbhraajH| zRGgeSu yatra tridazerivebhirazobhi kArtasvarabhUdharasya // 67 // anvaya:--atha vidarbharAjaH tAn rAjasiMhAn siMhAsaneSu nyavIvizat, yatra ebhiH kArtasvarabhUdharasya zRGgeSu tridazaH iva azobhi / vyAlyA-atha = anantaram, vidarbharAjaH= bhImaH, tAn = AgatAn, rAjasiMhAn = bhUpatIn, siMhAsaneSu = rAjAhapITheSu, nyavIvizat = nivezitavAn, yatra = yasmin siMhAsane, ebhiH = nRpaH, kArtasvarabhUdharasya = sumeroH, zRGgeSu = zikhareSu, devaiH = amaraiH, iva = yathA, azobhi = araaji| TippaNI--vidarbhANAM rAjA vidarbharAjaH, 'rAjAhaHsakhibhyaSTac' iti Tac pratyayaH / rAjasiMhAn = rAjAnaH siMhA iva tAn iti rAjasiMhAn ('upamitaM vyAghrAdibhiH ityAdinA smaasH)| nyavIvizat = nipUrvakAd vizateya'ntAlluG / kArtasvarabhUdharasya = kArtasvarasya bhUdharaH tasya (10 tatpu0 ) azobhi, bhAve lung| bhAva:--rAjA bhImo rAjaputrAnazeSAn sauparNeSvasthApayat svAsaneSu / yatrAvasthastavireje sumeroH zRGgeSUccaiH devakalpaH samastaiH / / anuvAdaH-rAjA bhIma ne una sabhI rAjakumAroM ko siMhAsanoM para baiThAyA, jahAM ve sumeru parvata ke zikhara para baiThe devoM ke samAna zobhita huye // 67 // Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH vicintya nAnAbhuvanAgatAMstAnamartyasakotyaMcaritragotrAn / kathyAH kathaGkAramamI sutAyAmiti vyaSAdi kSitipena tena // 68 // . anvayaH--tena kSitipena nAnAbhuvanAgatAn amartya saGghIyacaritragotrAn . vicintya amI sutAyAm kathaGkAram kathyA iti vyaSAdi / vyAlyA tena kSitipena = rAjJA bhImena nAnAbhuvanAgatAn = anekalokAgatAn, amatyasaGkIrtyacaritragotrAn mAnavamAtrAvijJAtAbhidheyAcArAn, vicintya -vicArya, amI = anekalokAgatAH, satAyAm = damayantyAm, kathaGkAram = kena prakAreNa, kathyA = paricAyyA, iti vyaSAdi viSaNNam / TippaNI--nAnAbhavanAgatAn nAnA bhuvanebhyaH AgatAn (10 ttpu0)| amartyasaGkIyaMcaritragotrAn = matyena saGkIrtyAni martyasaGkIrtyAni (tR0 tatpu0) caritrANi ca gotrANi ceti caritragotrANi ( dvandvaH ) na mayaMsaGkIyAni caritragotrANi, yeSAM te tAn tathoktAn (ba0 vrIhiH ) / kathaGkAram = 'anyathaivaM kathaM su' ityAdinA Namul, kathaM kRtvA kathaGkAram / vyaSAdi-bhAve luG / bhAva:--aviditacaritragotraM mAnavamAtreNa rAjakaM nvatam / tanujAya paricAyyaM kathamiti saMjJA vyaSAdi tatkAlam // anuvAdaH-mAnava mAtra se ajJAta nAma gotra vAle aneka loka se Aye ina rAjAoM kA paricaya damayantI ko kaise diyA jAyagA, aisA vicAra kara rAjA bhIma ko viSAda huA // 68 // zraddhAlusaMkalpitakalpanAyAM kalpadrumasyAtha rthaanggpaanneH| tadA''kulo'sau kuladevatasya smRti tatAna kSaNamekatAnaH // 69 // anvayA-atha Akula: aso tadA zraddhAlusaGkalpitakalpanAyAm kalpadrumasya kuladevatasya rathAGgapANeH smRti kSaNam ekatAnaH tatAna / / vyAkhyA-atha-viSAdAnantaram, Akula:- cintitaH, aso-bhImaH; tadA= tasmin kAle, zraddhAlusakalpitakalpanAyAm = bhaktajanepsitasampAdane kalpadrumasya = icchApUrakasya, kuladaivatasya = kuladevasya, rathAGgapANe:-bhagavatoM viSNoH; smRtim, kSaNam =kiJcitkAlam, ekatAnaH = ekAgraH, tatAna% ckaar| TippaNI-tadAnIm = tasmin kAle iti tadAnIm, tacchabdAt dAnI pratyayaH 'tado dAnIJca' ityanena vAlusalpitakalpanAyAm = zradAlUnAM saGka Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 SaSIyacaritaM mahAkAvyam lpitasya kalpanAyAm (SaSThItatpuruSadvayam ) rathAGgapANe:= rathAGgaM pANI yasya saH tasya (ba0 vI0) 'praharaNArthebhyaH pare niSThAsaptamyo' iti satamyantasya paranipAtaH ( ata eva zApakAt vyadhikapado bahuvrIhiH ) / bhAva:-viSIdatA tena rathAGgapANibhaktasya sarvasvapradaH sa viSNuH / svadevataM. saMhRtacetanena kSaNaM vyacinti prathitaprabhAvaH // anuvAdaH-isa prakAra vyAkula hue usa rAjA bhIma ne usa kAla meM apane kuladevatA bhagavAn viSNu kA, jo bhaktoM kI kAmanA ke pUrNa karane vAle kalpavRkSa haiM, kSaNa bhara ekAgra hokara smaraNa kiyA // 69 // taccintitAnantarameva devaH sarasvatI sasmitamAha sa sma / svayaMvara rAjakagotravRtta-vaktrImiha tvAM karavANi vANi! // 7 // manvayaH--taccintitAnantarameva sa devaH sarasvatIm Aha sma-vANi ! iha svayaMvare tvAM rAjakagotravRttavaktrI karavANi / pyAsyA-taccintitAnantarameva bhImasmaraNAnyavahitakAlameva, saH aso, devaH viSNuH, sarasvatIm = vAgdevatAm, sasmitam = samandahAsam, Aha sma = brute sma / he vANi = zArade ! iha-asmin, svayaMvare-damayantIvaravaraNasamArohe, svAm = bhavatIm, rAjakagotravRttavaktrIm = rAjasamAjakulAcArakayitrIma, karavANi - kalpayAmi / atrAgatAnAM rAjJAmapekSitaM nAmagotrAdi vrnnyetyaadishaami| TippaNI-tasya cintitam taccintitam tasya anantaram ( SaSThItatpuruSo). rAjJAM samUhaH rAjakam 'gotrokSetyAdinA vun tasya gotrANi caritrANi ca (indra0 ) gotracaritrANi teSAM vRttAni, teSAM vaktrIm (10 tatpu0) / bhAvaH-tacintanasamakAlaM kAmAnAM varSako meSaH / varNaya vANi caritraM bhUpAnAmiheti bhAratI smAha // anubAdaH-usa bhIma rAjA ke ciMtana karate hI bhagavAn viSNu bhagavatI sarasvatI se sasmita hokara bole-he zArade maiM tumako isa svayaMvara sabhA meM samAgata vivAhArthI rAjAoM ke nAma gotra evaM caritra kA varNana karane ke liye niyukta kara rahA huuN|| 70 // kulazca zIlaba balaza rAjJAM jAnAsi nAnAbhuvanAgatAnAm / eSAmatastvaM bhava vAvadUkA mUkAyituM kaH samayastavAyam ? // 71 // Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH manvayaH he vANi ! nAnAbhuvanAgatAnAM rAjJAM kulaM zIlaM ca jAnAsi ataH svam eSAM vAvadUkA bhava tava mUkAyitum ayaM kaH smyH| pyAlyA he vANi-zArade ! nAnAbhavanAgatAnAm = anekalokasamAgatAnAma, rAjJAm = narapatInAm, kulam =vaMzam, gotraM zIlam = caritram, ca jAnAsi - avaSi atA=asmAt kAraNAta, tvam eSAm = kulazIlAdInAm, vAvadukA% kathayitrI, bhava-edhi / tava% bhavatyAH, mUkAyitum =mUkavadAcaritum, eSaHbhayam, kaH kAla:=samayaH, monasya samayo nAstIti bhAvaH / . TippaNI-nAnAbhuvanAgatAnAmnAnAbhuvanebhyaH AgatAnAm (10 tatpu0) vAvadUkA- 'vAvadUko'tivaktari' ityamaraH / vAvadUka ityasya vaderyagluGantAt ulUkAdayazceti, uNAdisUtrAt akprtyyH| mUkazabdAcArakyajantAt "kAlasamayavelAsu tumun" iti tumun prtyyH| bhAvaH-nAviditaM tava kiJcit bhuvanatrayavatisarvalokAnAm / ___ ata eSAM tvaM varNaya varagatamakhilaM vivitsitaM tattvam // anuvAdaH he sarasvati aneka loka se Aye hue ina sabhI rAjAoM ke kula aura zIla ko tuma bhalIbhAMti se jAnatI ho ataH tuma unako vizada rUpa se varNana karo, yaha samaya tumhAre cupa baiThane kA nahIM hai / 71 // jagatrayIpaNDitamaNDitaiSA sabhA na bhUtA na ca bhAvinI vaa| rAjJAM guNajJApanaketavena saGkhyAvataH zrAvaya vAGmukhAni // 72 // anvayaH--he vANi! jagattrayIpaNDitamaNDitAH eSA sabhA na bhUtA na bhavitrI vA ataH rAjJAm guNajJApanakaitavena saGkhyAvataH vAGmukhAni shraavy| vyAkhyA he vANi- sarasvati jagattrayopaNDitamaNDitA-trilokI vidvadvibhUSitA, eSA- etAdRzI, sabhA-saMsada, na bhUtA-prAGnAbhUda, na bhavitrI vA-na agre bhAvinI vA, ataH= asmAt kAraNAta, rAjJAm - nRpANAma, guNazApanakatavena =guNavarNanavyAjena, sadhyAvataH = viduSaH vAGmukhAni zrAvaya = upanyastAn zrAvaya paNDitasamAja eva vAgavilAsasAphalyaM bhavati / TippanI-jagattrayIpaNDitamaNDitA-trayo'vayavA yasyA sA iti trayI; sakhyAyA avayave tayap iti tayap pratyayaH dvitribhyAM tayasyAyajvA' iti tayapo'yajAdezaH jagatAM trayI tasyAM paNDitAstamaNDatA ( saptamI tRtI. ttpu0)| guNajJApanakatavena-guNAnAM mApanaM tadeva ketavam tena (10 tatpu0, krmdhaaryH)| Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam saGkhyAvataH= "saGkhyAvAn paNDitaH kaviH" / vAGmukhAni = "upanyAsastu vAGmayam" iti caamrH|| bhAva:--tribhuvanavibudhasamajyA sambhRtireSA purA nAbhUn / na ca bhavittA vA bhUyaH tasmAcchrAvaya suvAgvinyAsam / / .. anuvAdaH--tInoM lokoM ke paNDitoM se vibhUSita aisI sabhA pahale kabhI nahIM huI thI, na Age hogI, isaliye tuma isa sabhA meM paNDitoM ko apane sundara vAkya racanAoM ko rAjAoM ke prazaMsA ke vyAja se sunAo // 72 // itIritA taccaraNAt parAgaM gIrvANacUDAmaNimRSTazeSam / tasya prasAdena sahAjJayA'sAvAdAya mUrnA''dariNI babhAra / / 73 / / anvayaH-iti IritA aso tasya caraNAt gIrvANacUDAmaNimRSTazeSam parAgam tasya AjJayA prasAdena saha AdariNI mUrnA babhAra / pyAkhyA-iti = uktaprakAreNa, IritA= uktA, asau = sarasvatI, gIrvANacUDAmaNimRSTazeSam = devamaulimaNiproJchanAvaziSTam, parAgam = rajaH; tasya = bhagavataH, AjJayA = anuzAsanena, prasAdena = anugraheNa, saha = sArdham, AdariNI = ahatA, mUrnA = zirasA, babhAra = dhRtvtii| TippaNI-gIrvANa cUDAmaNimRSTazeSam = gIrvANAnAM cUDAmaNaya, taiH mRSTAda zeSam (10 tatpu0 tR0 tatpu0 pa0 ttpu0)| bhAva:-vibudhaziromaNimRSTAt pariziSTaM tatpadAbjarajaH / dadhne sA vAgdevI sAkamAjJayA prasAdena / anuvAva:-isa prakAra bhagavAn viSNu se kahane para bhagavatI zAradA ne devatAoM ke mastakamaNi se poMchane se bace unake caraNaraja ke AjJArUpa anugraha ke sAtha zira jhukA kara svIkAra kara liyA // 73 // madhyesabhaM sA'vatatAra bAlA gndhrvvidyaamyknntthnaalaa| trayImayIbhUtavalIvibhaGgA sAhityanirvatitadRktaraGgA // 74 // anvayaH-sA madhyesabham avatatAra (kIdRzI sA bAlA ) gandharvavidyAmayakaNThanAlA trayImayIbhUtavalItaraGgA, sAhityanirvatitaktaraGgA / gyAlyA-sA = vAgdevI, madhyesabham = sabhAmadhye, avatatAra = avAtarat, kIdRzI sA bAlA, gAndharvavidyAmayakaNThanAlA = gAnavidyArUpakaNThapraNAlikA, Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'dazamaH sargaH trayImayIbhUtabalIvibhaGgA= trivediisvruuptriblitrnaa| sAhityanititardRktaraGgA= kAvyavidyAracitahavikSepA / TippaNI-madhyesabham = sabhAyAH madhyaM madhyasabham "pAre madhyeSaSThayA vA" iti avyayIbhAvaH / gAndharvavidyAmayakaNThanAlA = gAndharvavidyAmayaH kaNThanAlo yasyAH sA tathoktA (bahu0 vI0 ) trayImayIbhUtavalIvibhaGgA-trayImayI bhUtA virUpadhAriNI anyatra trivedarUpadhAriNI valIvibhaGgAH yasyAH sAH sAhitya. nivatitaktaraGgA = sAhityena nirvartitaH dRk taraGgo yasyA sA ( anekapakSe vyadhikaraNabahuvrIhi ) / bhAva:gAnavidyaiva yatkaNThanAlIkRtA sA trayI yalitrisvarUpaM zritA / dRk taraGgIkRtA kAvyasadvidyayA bAlikArUpiNI saMsadaM sAgatA // anuvAdaH--bAlikA svarUpiNI vaha sarasvatI svayaMvara sabhA meM aayii| vaha kaisI thI isakA varNana kaI zlokoM meM kiyA gayA hai jaise gAnavidyA ( gAndharvaveda) unakI kaNTha praNAlI thI tIna saMkhyAvAlI vedatrayI hI unakI tribalI thI, kAvyavidyA se unake A~khoM kI bhAGgimA thii|| 74 // AsIdatharvA trivalitrivedI-madhyAta vinirgatya vitAyamAnA / nAnAbhicArocitamecakazrIH zrutiryadIyodararomarekhA // 75 // anvayaH-atharvA zrutiH trivalitrivedImadhyAt nirgatya vitAyamAnA nAnAbhicArocitamecakazrIH yadIyA udrromrekhaa| vyAkhyA-atharvA zrutiH = atharvavedaH, trivalitrivedImadhyAt = udarasthatrirekhArUpatrivedImadhyAt, viniHsRtya = vinirgatya, vitAyamAnA= vistAra prApnuvatI, nAnAbhicArocitamecakazrIH = anekazyenAdiyAgarUpahiMsAprayogakAli. mavarNAnAnAbhicAriNI-kRSNavarNA, yadIyA = yasyAH sarasvatyAH sambandhinI, udararomarekhA = udarasthA romarAjiH / / TippaNI--trivalitrivedImadhyAt = trayyuddhAro'tharvavedaH ityukteH tribalirUpAyAtrivedI tasyAH madhyam tasmAt, (mayUravyaMsakAdi samAsAnantaraM 50 tatpuruSaH ) vitAyamAnA vipUrvAttanoteH bhAve laT 'tanAteryaki' ityanunAsikasyAtvam, tato laTa: shaanjaadeshH| nAnAbhicArocitamecakazrIH = nAnAbhicArANAM hiMsakatvAta ucitA mecakazrIryasyA (karmadhArayapuraHsaraH bahuvrIhiH ), pakSe-nAbhyAM Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevadhIyacaritaM mahAkAvyam cAro nAbhicAra na nAbhicAra: anAbhicAraH sa na bhavatIti nAnAbhicAraH nAbhisaJcaraNamityarthaH tasya ucitA nAnAbhicArocitA sA cAso mecakazrIyasyA sA tathoktA ( nan samAsadvayagarbhaH SaSThItatpuruSaH tato bhuvriihiH)| yadIyA = yasyA iyaM yadIyA 'vRddhAccha0' iti cha pratyayaH / udararomarekhA=romNAM rekhA romarekhA udare romarekhA (10 tatpu0 sapta0 ttpurusso)| bhAvaH-nAnAbhicArakAlI trayI-trivali-nirgatA vittaa| zrutirAtharvaNikI vai yasyA romarAjirabhavanmadhye // anuvAda:-trivalI rUpa trivedI mUla se nikala kara bar3hatI huI nAnA hiMsAkarma se kAlI pakSa meM nAbhi meM saJcaraNa karane vAlI kAlI romarAjI atharvaveda kI zruti hai / 75 // zikSeva sAkSAccaritaM yadIyaM kalpazriyA'kalpavidhiyaMdIyaH / yasyAH samastArthaniruktirUpaniruktavidyA khalu paryaNaMsIt // 76 // anvayaH-zikSA eva yadIyam caritamabhUt yadIyaH AkalpavidhiH kalpazriyA, niruktavidyA khalu samastArthaniruktirUpaiH paryaNasIt / vyAkhyA-zikSA = tannAmAgranyavizeSaH, yadIyama = yatsambandhi, caritam AcAraH abhUt yadIyaH- yatsambandhI, AkalpavidhiH-prasAdhanaprakAraH, kalpazriyA-autagRhAkalpazAstrazobhayA, niruktavidyA=yAskakRtavedArthanirvacanam, khalu = eva, samastArthanirvacanarUpaH akhilagUDhArthaprakAzanabhanIrUpatayA paryaNaMsIt = pariNatA abhavat / TippaNI-AkalpavidhiH- Akalpasya vidhiH (10 tatpu0) kalpazriyA kalpasya zrIH tayA (10 tatpu0) samastAryaniruktirUpaiH= samastAnAmarthAnAM niruktirUpaH ( karmadhAraya Sa0 tatpuruSI ) paryaNaMsIt paripUrvAt namerluG / bhAvaH-zikSAcaritam, kalpaH prasAdhanamaya niruktavidyA ca / arthanirukti vidyA'bhUta yasyA vANyAH kramAdevam // anubAdaH-zikSAzAstra jisa sarasvatI kA caritra kalpazAstra zrota, gRha. sUtra vaidika yajJAdi laukikakarmakANDAdi pradarzanaparaka grantha, jisakI veza racanA, aura nirukta vidyA jisakI gUDhArtha prakAzana kA prakAra hue // 76 // jAtyA ca vRttena ca bhidyamAnaM chando bhujadvandvamabhUt ydiiym| zlokA vizrAntimayIbhaviSNu parvadvayIsandhisucihnamadhyam // 77 // Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH mannayaH-jAtyA ca vRttena ca bhidyamAnam zlokAcaM vizrAntimayIbhaviSNu chandaH pavaMdvayIsandhisucihnamadhyaM yadIyaM bhujadvandam abhUt / vyAkhyA-jAtyA = mAtrAvRttarUpeNa ca, vRttarUpeNavANikavRttarUpeNa ca, bhidyamAnam = bhedamupagatam, zlokArdhavizrAntimayIbhaviSNu = padyArdhe virAmarUpatAmApanam, chandaH tacchAstram, parvadayIsandhisucihnamadhyam = kUparabhAgaDhayasandhivyaktapUrakacihnam / yadIyam yatsambandhibhujadvandam bAhuyugalam / abhUditi shessH| TippaNI-zlokArdhavizrAntimayIbhaviSNu = zlokArdhana vidhAntiH, tanmayI. bhaviSNuH zlokasya ardhe (Sa. tatpu0 10 tatpu0, sa0 tatpu0 ), atanmayaM tanmayaM bhaviSNu iti tanmayI bhaviSNu abhUtatadbhAve cci pratyayaH 'ccI ca' itItvam / parvadvayIsandhisucihnamadhyam-parvaNo dayI tasyAH sandhiH tena sucihna madhyaM yasya tat (10 tatpu0 garbho bahuvrIhi) dvividhaM chandaH, bhujayugatvena zlokArdha. vizrAntiHkUrparatvena pariNatetyarthaH / bhAvaH-mAtrika-vANikavRtta-dvitayabhujA yadardhAzam / karpUrabhAgavitayaM parArdhe vizramApannam // anuvAda:--AryA Adi mAtrika vANika (varNasaGkhyA vAle ) do bhAgoM meM vibhakta chanda hI jisa vAg devI ke donoM bhujAoM ke rUpa meM pariNata ho gaye, jisa ubhaya vidha padyAtmaka bhujadaya kA kUpara (kehunI) kA donoM bhAga madhya kA virAma sthAna thA / / 77 // . asaMzayaM sA guNadIrghabhAva kRtAM dadhAnA vitati ydiiyaa| vidhAyikA zabdaparamparANAM kiJcAraci vyAkaraNena kAzI // 78 // manvaya:-kiJca guNadIrghabhAvakRtAM vivatim dadhAnA zabdaparamparANAM vidhAyikA yadIyA kAJcI vyAkaraNena vyrci|| mAyA-kica= api ca, guNadIrghabhAvakRtAm = paTTasUtradopaMtAvihitAm anyatra-guNa-dIrgha-bhAvapratyaya-kRtpratyayakRtAm, vivartitam = vistAram / dadhAnA % dhArayantI, anyatra-liGgavipariNAmena dadhAnena, zabdaparasparANAm = siJjitasamUhAnAm, anyatra-subantatimntarUpANAma, vidhAyikA-vidhAtrI, anyatra vidhAyakena / sA=prasiddhA, kAJcI- kaTisUtram, vyAkaraNena - vyAkaraNazAstreNa myaraci - vihitA / asaMzayam utpremAyAm / Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 neSaSIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-guNadIrghabhAvakRtAm = guNasya dIrghabhAvena kRtAm (pa0 tR0 tatpu0 ), anyatra-guNazca dIrghazca bhAvazca kRcca te guNadIrghabhAvakRtaH teSAm (dvandvaH ) zabdaparamparANAm = zabdAnAM paramparA tAsAm (10 tatpu0) vidhAyikA=vi+dhA+Nvula / vyaraci-vipUrvAt raceH karmaNi luG / 'bhAvaH--nUnaM dadhAnAguNadIghaMbhAvakRtAM manojJAM vitati yadIyA / vyadhAyi zabdasya paramparANAM vidhAyikA vyAkaraNena kaanycii|| anuvAdaH-paTTasUtra kI dIrghatA se vistAra ko prApta pakSa meM guNadIrgha bhAva pratyaya aura kRtpratyayoM se vistAra ko prApta evaM zabdoM kI paramparA-madhura dhvani-samUha, pakSa meM subanta tiGanta Adi zabdasamUha ko karane vAlI, ( bAlA) vyAkaraNa se usakI kAJcI karadhanI banAyA gaI hai aisA nizcaya hai / / 78 // sthiteva kaNThe pariNamya hAra-latA bbhuuvodittaarvRttaa| jyotirmayI yadbhajanAya vidyA madhye'GgamaGkena bhRtA vizaMke / / 79 / / 'anvayaH-kaNThe pariNamya sthitA uditatAravRtA madhye'Gga aGkena bhRtA ... jyotirmayI vidyAH yadbhajanAya hAralatA babhUva vishngke| vyAkhyA--kaNThe=vAci, anyatra-grIvAyAm, pariNamya = rUpAntaram prApya, sthitA=vartamAnA, uditatAravRttA = azvinyAdipratipAdakapadyayuktA, anyatraprakAzitazuddhamauktikavartulA, madhye'Ggam = kalpAdivedAGgamadhye, anyatra--karAdyavayavamadhye, aGkena = ekadvayAdisaGkhyayA anyatra-kroDena bhRtA = dhRtA, jyoti. mayI = nakSatrapradhAnA bhAsvatI vidyA eva jyotividyA eva yadbhajanAya = yasyAH sevanAya, hAralatA=muktAvalI, babhUva= AsIt, iti vizaGke = utpreksse| TippaNI--pariNamya = pari + nam + ktvA-lyap / uditatAravRttA- uditA tArA yeSu tAni vRttAni yasyAM sA udittaarvRttaa| (ba0 vI0 garbha ba0 vrIhiH ) madhye'Ggam =aGgasya madhye madhye'Ggam "pAre madhye" ityAdinA'vyayIbhAvaH ) anyatra aGgAnAM madhye / yadbhajanAya = yasyA bhajanAya / "aGka koDe. 'ntike cihna" iti vaijayantI, "jyotiragnI divAkare, pumAn napuMsake dRSTau syAnakSatraprakAzayoH" iti medinii| bhAva:-aGkagaNitabahutArakavAcakavRttaH samanvitA yasyAH / madhye'GgaM parikalitA jyotividyaiva hAratAM yaataa|| nirmalanistalamuktA. jyotirmydhinntthmngggtaa| aGge svAGke nyastA hAralatava sevituM yAtA // Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vazamaH sargaH anuvAda:-aGkoM se gine gaye aneka tArAoM ke vAcaka padyoM se yukta bedAGgoM meM ginI jAne vAlI jyotiSa vidyA hI sevA ke liye hAralatA ke rUpa meM pariNata ho gyii| haralatA bhI nirmala parigaNita motiyoM se yukta ( vRtta ) golAkAra evaM prakAzamAna hai aura aGka ( goda ) meM sthApita hai // 79 // avaimi vAdiprativAdigADha-svapakSarAgeNa virAjamAne / to pUrvakSottarapakSazAstre radacchadau bhUtavatI yadIyau // 8 // anvayaH-vAdiprativAdigADhasvapakSarAgeNa, virAjamAne pUrvottarapakSazAstre gdIyo to radacchadI bhUtavatI avaimi| vyAkhyA-vAdiprativAdigADhasvapakSarAgeNa vaktRprativaktRniviDasvapakSAbhinivezena, pakSe-antaHpAvaraktatvena virAjamAne = zobhamAne, yadIyo= yasyAH sambandhinI tau=prasiddhI radanacchadI =oSThI bhUtavatI= babhUvatuH iti avami = utprekSe / atrISThAveva vAdiprativAdi vyApAravantI pUrvottarapakSabhUtI ceti bodhyam / TippaNI-vAdiprativAdigADhasvapakSarAgeNa = vAdI ca prativAdI ceti vAdiprativAdinI ( dvandvaH ) svapakSe rAgaH (10 tatpu0) vAdiprativAdino: gADhaH cAso svapakSarAgaH ( karmadhArayaH) tena / pakSe-pUrvapakSottarapakSazAstre pUrvapakSazca uttarapakSazceti pUrvapakSottarapakSI ( dvandvaH ), tayoH zAstre (Sa0 ttpu0)| bhAvaH-vivadatoviduSonijapakSayoratisamedhitarAgavazAhitI / bhagavatIradanacchadatAM gato viSayayotiyo smupaagtii|| anuvAda-vAdI evaM prativAdiyoM ke apane apane pakSa kI sthApanA meM gADharAga (adhika Aveza) se.zobhita pUrva aura uttara pakSa ke zAstra hI usa vAga devatA ke donoM oSTha ke rUpa meM pariNata ho gaye / / 80 // brahmArthakarmArthakavedabhedAt dvidhA vidhAya sthitayA''tmadeham / cakre parAcchAdanacAru yasyA mImAMsayA mAMsalamUruyugmam // 81 // anvayaH-parAcchAdanacAru mAMsalam tasyA karuyugmam AtmadehaM brahmArthakarmArthakavedabhedAt dvidhA vidhAya sthitayA mImAMsayA kRtam / . vyAkhyA-parAcchAdanacAru = utkRSTavastrAvaraNamanoharam, mAMsalam = pInam, tasyAH = bhAratyAH uruyugmam = jaGghAyugalam (parAcchAdanacAru ) prativAdipakSakhaNDanamanoharam, Atmadeham = svasvarUpam, brahmArthakakarmArthakavedabhedena dvidhA Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. naSadhIyacaritaM mahAkAvyam vidhAya- pUrvamImAMsottaramImAMsArUpeNa dviprakArakaM kRtvA sthitayA, mImAMsayAkRtam - vihitam / TippaNI-parAcchAdanacAru =pareNa AcchAdanena cAru ( karmadhArayapUrvakA tR0 tatpu0) aruyugmam = Urvoryugmam (10 tatpu0) mAMsamasyAstIti mAMsalam (zidhmAditvAt lac ) brahmAryakarthikabhedAt brahma artho yasya sa brahmArthaH karma artho yasya saH karmArthaH 'zeSAdvibhASA' iti kapi, tAbhyAM yo bhedaH tasmAt / bhAvaH-sundaravasanAcchAditamUrvoyugalaM girAM devyAH / .. brahmArthakarmArthadvayottarapUrvamImAMsadaivaviracitam // . anubAdaH-sundara vastra se AcchAdita mAMsala evaM sundara uruyugala, paramata ko khaNDana karane vAlI karthika (karmakANDa ) brahmArthaka (brahmakANDa ) se do bhAgoM meM vibhakta mImAMsA se banAye gaye the| 81 // . uddezaparvaNyapi lakSaNe'pi dvidhoditaiH SoDazabhiH pdaarthH| AnvIkSikI yaddazanadvimAlI tAM muktikAmAkalitAM pratImaH / / 82 // anvayA-yaddazanadvimAlI tAM AkalitAM muktikAm uddezaparvaNi api lakSaNe api vidhA uditaH SoDazabhiH padArthaH muktikAmAkalitAM AnvikSikIm prtiimH| vyAlyA-yaddazanadimAlI =yadIyadantapaktidvayam, tAma prasiddhAma AkalitAm = prapitAm, muktikAm = muktAvalIm, uddezaparvaNi = nAmakIrtanAbasare, lakSaNe = samAnAsamAnajAtivyavacchedarUpalakSaNanirUpaNAvasare api vidhAdviprakAreNa; udita:-kathitaH, SoDazabhiH SoDazasaGkhyAkaiH padArthaH, muktikAmAkalitAm - mumukSabhirabhyastAm AnvIkSikIma-tarkavidyAma, pratImaH:jAnImaH / ___ TippaNI- yaddazanaDhimAlI= dvayormAlayoH samAhAraH dvimAlI 'Avanto vA iti strIne digoriti kIpa, yasyA dazanA yaddazanAsteSAM dvimAlI 'taddhitArthottare tyAdinA vigusamAse kRte SaSThItatpuruSaH / muktA eva muktikA svArthe ke kRte 'kezNaH' iti hrasve 'abhASitapuMsakAcca' iti kAtpUrvasyetvam / uddezaparvaNiuddezo-nAmataH kIrtanam tasya parvaNi-avasare, anyatra uddezaparvadivase / sAmudrikalakSaNe ca dvidhA uditaH SoDazabhiH parArthaH muktikAmAkalitAm = mukti kAmayante iti muktikAmA 'zIlikAmi'tyAdinA NapratyayaH taH AkalitAm / AnvikSikIm anupazcAt vedAdhyayanAnantaram IkSA sA prayojanamasyA ityAnvIkSikI Thaka prtyystsyekaadeshH| Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamA sargaH uddezalakSaNapade vidhayAyoktastarkoktaSoDazapadArthacaryaviziSTAm / AnvIkSikI suragiro dazanAvalI to muktAvalI pariNatAM khalu sampratImaH // anuvAdaH-jisake dAtoM kI gupI do pakti rUpa muktAvalI ko nAma se kIrtana rUpa uddeza ke avasara para evaM lakSaNa karate samaya do bAra kahe gaye battIsa padArthoM se yukta ( muktikAmAkalita ) mumukSuoM se abhyasta AnvIkSikI ( tarkavidyA ) ko mAnatA hU~ // 22 // tarkA radA yadvadanasya tA vAde'sya zaktiH kva ? tathA'nyathA tH| patraM ka dAtuM guNazAlipUgaM ka vAdataH khaNDa yituM prabhutvam // 83 // sambayaH-tadvadanasya radAH tarkAH tAH asya taiH anyathA vAde zaktiH kva patraM dAtuM zaktiH kva vA guNazAlipUrga vAdataH khaNDayituM prabhutvaM kva / vyAkhyA-tabadanasya =tanmukhasya, radAH=dantAH; tarkA:- UhAkhyA, tA:- utprekSyAH, (pakSe tarkavAdAdinAH) asya = vadanasya, tai:- tarkaH ( dantaH ) anyayAvinA, vAde - kathane kathAyAM vA, tathA tena prakAreNa, zaktiH =sAmarthyam kva, vAdataH-vAdanimittataH, patram -prativAdine svapakSasamarthakaM patraM, dAtuM kva zaktiH / guNazAligam - pratibhAvadvitadvandam, khaNDayitum = yuktyA tatpakSanirasane, prabhutvaM = sAmayaM kva / pakSe patra = tAmbUlaM, pUgam =kramukaM ca dAtuMbaNDayitum / TippaNI-tadvadanasya = tasyA badanasya ( SaSThI tatpu0 ) DadAn dAne do'vakhaNDane yostumun / guNazAligam =guNaH zAlante iti guNazAlinaH teSAM pUgam / guNopapadAt zAleNiniH, teSAM pUgam, pakSe-guNazAli ca tat pUgam (karma dhaa0)| bhAvA-dantAstarkamayAstadAbhakaThinA vAde suzaktA tataH patraJca kramukara mektumucitA prajJAvato vaadinH| nitaM prabhavastatazca vijayaprakhyApi patraM svakaM .. samprAptuM kathamanyathA tuvasA devyAH samastitaH // anuvAdaH--bhagavatI vAgdevI ke danta tarkasvarUpa samajhane ke yogya haiM vaise hI kaThina bhI haiM anyathA vinA tarkarUpatA ke mukha kI zAstrArtha karane yA bolane meM kyA zakti ho sakatI hai athavA tAmbUla evaM sarasa kasailI ke bhakSaNa meM zakti kaise ho sakatI hai atha ca pratibhAzAlI prativAdiyoM ke pakSa ko yukti se khaNDana Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam karane ke liye vA unase vijaya prazasti patra dene ke liye sAmarthya kaise ho sakatA hai // 23 // sapallavaM vyAsaparAzarAbhyAM praNItabhAvAdumayIbhaviSNu / tanmatsyapadmAdyupalakSyamANaM yatpANiyugmaM vavRte purANam // 84 // anvayaH-vyAsaparAzarAbhyAm praNItabhAvAt ubhayIbhaviSNu tat matsyapadmAdyupalakSyamANaM sapallavaM purANaM yatpANiyugmaM vavRte / / vyAkhyA--vyAsaparAzarAbhyAm = dvaipAyanaparAzarAbhyAm, praNItabhAvAt = nirmitatvAt ubhayIbhaviSNu = purANopapurANAbhyAmubhayarUpatAmApannam, sapallavam = savistAraM, tat prasiddham, matsyapadmAdyupalakSyamANam purANam yatpANiyugmam -yasyAH vAgdevyA hastayugalam, vavRte saMjAtam / pakSe-matsyapadmadhvajarUpasAmudrikoktarekhAbhiH upalakSyamANam / sapallavam = pallavena sadRzam kisalayopamam / TippaNI-vyAsaparAzarAbhyAm = vyAsazca parAzarazceti vyAsaparAzarI tabhyAm ( dvandvaH), yadyapi-aSTAdaza purANAnAM kartA satyavatIsuta ityucyate tathApi 'purANaM vaiSNavaM cakre yastaM vande parAzaram' ityuktamanusRtyoktam / ubhayIbhaviSNu = anubhayaM ubhayaM bhaviSNu ityubhayIbhaviSNu 'abhUtatadbhAve' (cci pratyayaH) bhaviSNuzca bhuvazcetISNuc pratyayaH / matsyapAdinAmata upalakSya mANam pakSe-tAzarekhAyuktam / sapallavam = pallavena sadRzam, avyayavibhaktI. tyAdinA sAdRzyArthakasahazabdena samAsaH / 'avyayIbhAve cAkAle' iti sahasya sAdezaH / bhAvaH--parAzaravyAsavinirmitatvAt vaividhyamAptaJca sapallavaJca / ___ tanmatsya panAdivilakSitaM tatpANidvayaM hyAsa purANavRndam // anuvAdaH-vyAsa aura parAzara se nirmita hone ke kAraNa purANa evaM upapurANa ina do bhAgoM meM vibhakta evaM vistArayukta matsyapadmAdi purANa usa sarasvatI kA matsya-padma-dhvaja-kuliza-rUpa sAmudrika tadAkAra rekhAoM se yukta evaM pallavasadRza pANiyugala huA // 4 // Akalpavicchedavivajito yaH sa dharmazAstravraja eva ysyaaH| pazyAmi mardA zrutamUlazAlI kaNThe sthitaH kasya mude na vRttH?|| 85 // Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH anvayaH-AkalpavicchedavivajitaH zrutamUlazAlI kaNThezritaH yaH dharmazAstravrajaH sa eva yasyAH mUrdhA vRttaH kasye mude na ( iti ) pazyAmi / / vyAlyA-AkalpavicchedavivarjitaH =pralayakAlaparyantavinAzarahitaH zrutamUlazAlI vedapramANitaH, anyatra-AkalpaH =alaGkArAdi, tadvicchedarahitaH tatsahita ityarthaH, zrutamUlazAlI karNamUlazobhitaH, kaNThesthitaH = mukhe sthitaH anyatra-kaNThopari sthitaH, tat = prasiddhaH, dharmazAstravajaH =dharmazAstrasamUhaH; tasyAH = vAgdevyAH, mUrdhA = vRtta: mastakAkAreNa pariNataH vRttaH = vartula:, kasya janasya mude=AnandAya na aasiidityrthH| TippaNI-AkalpavicchedavivarjitaH = AkalpaM vicchedena rahitaH, kalpamabhivyApyAkalpaM ( avyayIbhAvaH ) tataH vicchedarahitazabdasya supsupeti samAsaH / pakSe AkalpavicchedaH tena rahitaH / (tR0 tatpuruSa) zrutamUlazAlI= zrutaM veda eva mUle tena zAlI ( karma dhAra0 tR0 tatpu0 ) zAleNini ( upapadasamAsaH) dharmazAstrANAM vrajaH (10 tatpu0 ) "vede zravasi ca zrutam" ityamaraH / . bhAva:-zrutamUlAdullasitazcAkalpavinAzarahitazca / / kaNThe sthitaH sumUrdhA yasyAH vRktaH sa dhrmshaastrcyH|| : anuvAraH-pralayaparyanta vinAzarahita, ( Akalpa - bhUSaNa ) ke vinAza se ehita, bhUSaNasahita veda ke pramANa se zobhita zruta ( karNa) mUla se zobhita, vacana meM sthita (kaNTha se Upara sthita ) dharmazAstroM kA samUha jisa sarasvatI devI kA ( vRtta ) golAkAra mastaka ke rUpa meM pariNata huA kisake Ananda ke liye na thA // 5 // bhravI dalAbhyAM praNavasya yasyAstadvindunA bhAlatamAlapatram / tadaddhacandreNa vidhivipaJcI-nikvANanAkoNadhanuH praNinye / / 86 // anvayaH-vidhiH praNavasya dalAbhyAM asyA dhruvI tadvindunA bhAlatamAlapatraM tadardhacandreNa vipaJcInikvANanAkoNadhanuH praNinye / vyAkhyA-vidhiH = brahmA, praNavasya = oGkArasya, dalAbhyAm = patrAbhyAm, asyAH = sarasvatyAH, dhruvI-bhrUyugalam, tadvindunA= vindusadRzarekhayAM, bhAlatamAlapatram = bhAlasthatilakam, praNavArdhacandrAkAreNa praNavArdhacandrAkArarekhayA, vipaJcInikvANakoNadhanuH = kacchapIvAdanopakaraNam. praNinye = praNItavAn / TippaNI-praNavaH-praNayatyUcaM prANAt iti praNavaH / "tamAlapatratilaka 50 Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevadhIyacaritaM mahAkAvyam patrANi ca vizeSakam" ityamaraH, "vINA tu vallakI vipaJcI" ityamaraH, koNo vINAdivAdanam / bhAva:taddalAbhyAM dhruvo bindunA patraka, bhAlagaJcokRterardhacandreNa tam / kacchapIvAdyavAdArthakoNaM vidhiH saMdhyadatteti me kalpanA jyAyasI / anuvAda:-vidhAtA ne praNava ke donoM prAntoM kI rekhA se usa sarasvatI ke donoM bhauheM banAI usake bindu se bhAla kA tamAlapatra aura praNava ke ardhacandrAkAra rekhA se kacchapI vINA ke vAdana kA upakaraNa vizeSa bnaayaa| dvikuDalI vRttasamAptilipyAH karAGgalI kAJcanalekhanInAm / . kazyaM masInAM smitabhAH kaThinyAH kAye yadIye niramAyi sAraiH / / 87 // . anvayaH-yadIye kAye dvikuNDalI vRttasamAptilipyA sAraiH niramAyi karAmulIH kAJcanalekhanInAM sAraiH (niramAyi) masInAM sAraH kazyam kaThinyA smitabhA nirmaayi| ___ vyAkhyA-yadIye = yatsambandhini, kAye = zarIre, dvikuNDalI = kuNDalayoyam, vRttasamAptilipyA padyasamAptisUcakabindudvayasya, sAraiH= zreSThabhAyaH ( niramAyi = nimitA masInAM sAraiH kazyam = kezasamUhaH, karAmulI:kAJcanalekhanInAM sAraiH suvarNalekhanInAM sAraiH, kaThinyA =khaTikAyAH, sAraH smitabhAH = mandahAsyazobhA niramAyi / TippaNI-dvikuNDalI dvayoH kuNDalayoH samAhAra: dvikuNDalI taddhitAtyAdinA dviguH dvigoriti GIpa, vRttasamAptilipyA= vRttasya samApteH lipyAH (10 tatpu0 ) vindaakaarrekhaa| taduktam-"zRGgavad bAlavatsasya, bAlikAkucayugmavat / netravat kRSNa sarpasya, sa visarga iti smRtH|" niramAyi% nipUrvAnmAteH karmaNi laG 'Ato yuk' ityAdinA yugAgamaH / karAGagulIH / karayoraGlIH (10 tatpu0) kaizyam =kezAnAM samUhaH 'kezAzvabhyAM ynch|' iti yan pratyayaH / bhAvaH- .. . visargAkRtI kuNDale taccharIre suvarNAGgasallekhanI caangglinyc| masInAM cayaH kezapAzastathA ca smitazrIH kaThinyA susAraiH kRtA c|| anuvA-usa bhagavatI ke zarIra meM visarga se donoM kuNDala suvarNa kI Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pasamA saH . 65 lekhanI se aGguliyAM masI se keza samUha evaM khar3I se smita kI zobhA banAI maI // 7 // yaa| somasiddhAntamayAnaneva zUnyAtmatAvAdamayodareva / vijJAnasAmastyamayAntareva sAkaratAsiddhimayAkhileva / / 88 // anvayaH-yA somasiddhAntamayAnaneva zUnyAtmavAdamadhyodareva vijJAnasAmastyamayAntareva sAkAratAsiddhimayAkhilA iva (sthitA devI madhyasabhaM avttaar)| pAlpA-yA= sarasvatI, somasidAntamayAnanA iva-somasiddhAntaH= kApAlikadarzanam, pUrNacandrazca tatsvarUpamukhI iva, zUnyAtmavAdamadhyodarA iva = anyAtmavAdivodaH tasiddhAntamayaM kRzazca madhyodaraM yasyA sA iva / vijJAnasAmastyamayAntarA-nirAkAravijJAnamAtrasya sAkalyaM tatsvarUpamarthaviziSTajJAnasampattizca tanmayA akhilaM yasyA sA iva seva sthitA sarasvatI madhyesabhamavatatAra / TippaNI-somasiddhAntamayAnanA = somasiddhAntamayamAnanaM yasyA sA somasiddhAntamayAnanA (bhuvriihiH)| zUnyAtmavAdamadhyodarA-zUnyAtmatAvAdamayamudaraM yasya sA (bhuvriihiH)| vijJAnasAmastyamayAntarA= vijJAnasAmassyamayamantaraM basthA sA (ba0 vii0)| sAkAratAsidimayAkhilA iva sAkAratA siddhimayamavisaM pasyA sA (ba0 bI0 ) / mA-codoktasiddhAntacatuSTaSIva pUrNenduvaktrA ca kRzodarI ca / - prakAzicitrAnvitabhavyarUpA madhyesabhaM sAvatatAra bAlA // mara-jo sarasvatI devI kApAlikadarzanasvarUpa, vA pUrNacandrasvarUpamukhavAkIyAtmAvAdasvarUpa, vA kuma udara vAlI vijJAnamaya vA arthaviziSTa bhAna yA AtmAvAlI jJAnamaya sAre aGka bAlI thI vaha usa svayaMvara sabhA ke bIca avatarita huI / / 88 // bhImastayA'madyata modituM te velA kilayaM tadalaM vissdh| . - mayA nigAcaM jagatIpatInAM gotra caritraJca yathAvadeSAm // 9 // sapA-atha bhImaH tayA agavata, he nRpa iyaM te modituM velA kila, sada viSaya alama, eSAM jagatIpatInA, gotraM kulaM caritraM ca mayA yathAvat nimAdyam / bhASA-aba- AgamanAnantaram, tayA-sarasvatyA, bhImaH -kuNDinezaH; jamavata uktaH, he nupa- rAjana, ivam = eSA, tava bhavataH, moditam % baalaa|| Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 . meSadhIyacaritaM mahAkAvyam bAnandasya, velA = samayaH, viSaya alam = viSAdaM mA kRthaa| eSAm-samAgatAnAma, jagatIpatInAm = rAjJAm, gotraM = vulam anvayam, caritram = samAcAram, mayA nigadyam = nigadanIyam, nigadiSye, akhilamAnavadurjeyo'yaM viSayaH mayA sampAdayitavya ityarthaH / TippaNI-agadyat = gadeH karmaNi laG / moditum belA-mudeH, "kAlasamayavelAsu tumun" iti tumun pratyayaH / viSaya alam "alaM khalvoH pratiSedhayoH prAcAM ktvA" iti ktvA pratyayaH tasya lyabAdezaH / jagatyAH patayaH jagatIpatayaH teSAM jagatIpatInAm (10 tatpuruSaH ) nigAdyam = nipUrvAt gade "RhaloNyaMt" iti Nyat pratyayaH / . bhAvaH-ahameSAM. nRpatInAM sarvamapekSitaM gotracaritAdi / _vakSye nava viSAdyaM bhavatA modasveti sA bhUpati prAha / / anuvAda:-usa sarasvatI ne bhIma rAjA se kahA-yaha ApakI prasannatA kA samaya hai viSAda na karo, maiM ina sabhI rAjAoM ke nAma gotra caritra Adi kA paricaya ApakI putrI ko dilaauuNgii| 89 // avindatAsI makarandalIlAM mandAkinI yaccaraNAravinde / atrAvatIrNA guNavarNanAya rAjJAM tadAjJAvazagA'smi kA'pi // 10 // anvayaH-aso mandAkinI yasya caraNAravinde makarandalIlAm avindata tadAjJAvazagA kApi ahaM rAjJAM guNavarNanAya atra avatIrNA asmi / myAlyA asau prasiddhA, mandAkinI = svarNadI, yasya = bhagavataH caraNAravinde = caraNakamale, makarandam madhu, tasya lIlAM= vilAsam, avindata = prAsavatI tadAjJAvazagA= tadAdezAdhInA, kApi =anirvAcyA, aham = eSAM rAjJAm bhUpatInAm guNavarNanAya = guNasaGkIrtanAya, atra svayaMvare avatIrNA asmi = aagtaammi| TippaNI-caraNAravinde-caraNI eva aravinde tat (ka0 dhA0 ) / makarandalIlAm = makarandasya (padmamadhunaH) lIlA (vilAsaH) tAm (10 ttpu0)| guNavarNanAya % guNAnAM varNanaM, tasmai (10 ttpu0)| tadAjJAvazagA -vazaMgacchatIti vazagA, tasya AzA tadAjJA, tadAjJayA vshgaa| anuvAda:-yaha prasiddha mandAkinI jisake caraNa rUpa kamaloM ke makaranda kI Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamA sarva lIlA ko prApta karatI hai / unakI AjJA vazavatinI meM rAjAoM kA varNana karane ke lie avatIrNa huI hU~ // 9 // tatkAlavedyaH zakunasvarAdyairAptAmavAptAM nRpatiH pratItya / tAM lokapAlekadhurINa eSa tasyai saparyAmucitAM dideza // 91 // anvayaH-lokapAlakadhurINaH epaH nRpatiH avAptAM tAM tatkAlaveyaH zakunisvarAH AtAM pratItya tasyaH ucitAM saparyA didesh| .. vyAyA-lokapAlakadhurINaH = lokapAlasadRzaH eSaH = ayam nRpatiHbhImo rAjA avAptAm AgatAm, tAm = zAradAm, tatkAlaveoH-tasmin samaye vedituM zakyaH, zakuni-svarAH =satpakSikUjitaH, AtAm = AzvAsyA, pratItya - abhijJAya, tasya = vAgdevatAya, ucitAm arhAma, sapa-- pUjAm / videza-kRtavAn / TippaNI-lokapAlakadhurINa = lokapAlaH saha ekA dhuraM vahatIti lokapAlaka dhurINaH 'eka dhurAcceti' khapratyayaH tsyenaadeshH| avAptAm (ava+ Ap + ktaH / tatkAlavedhaH = tasmin kAle vedyaH (karmadhAraya sa0 ttpu0)| zakunisvarAdyaiH = zakunInAM svarAH AyA yeSAM taiH zakunisvarAyaH (bahuvrIhi ) / pratItyaprati+ i + ktvA-lyap / bhAvA-atakitAmAtavatI sabhA tAM vAgdevatAM tAmucita nimittH| AtAmabhijJAya nRpaH saparyA tasyai yatheSTAM samupAjahAra / / anuvAba:-lokapAla ke samAna rAjA bhIma atakita rUpa se usa sabhA meM bAyI usa vAgdevI ko usa kAla meM jAnane yogya zakunoM se vizvasta samajhakara unakA samucita satkAra kiyA // 91 // digantarebhyaH pRthivIpatInAmAkarSakotUhalasiddhavidyAm / tataH nitIzaH sa nijAM tanUjAM madhyemahArAjakamAjuhAva // 12 // manbayA-tataH saH kSitIzaH digantarebhyaH pRthivIpatInAm AkarSakotUhalasividyAM nijAM tanUjAm madhyemahArAjakam aajuhaav| . jyAtyA-tataH- vAgdevatAyAH pUjAntaram, nitIzaH - bhUpatiH, digantarebhyaH = nAnA digbhyaH pRSivIpatInAm-dharaNibhRtAm, AkarSakotUhalasiddhavidyAm -AkarSaNasiTamantrasvarUpAm nijAm-svIyAm, tanUjAm - tanayAm madhyemahArAjakam - mahArASasamUhamadhye, mAbuhAvanAkArayAmAsa / Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 . naSaSIyacaritaM mahAkAvyan TippaNI-kSitIzaH - kSiteH IzaH (10 tatpu0 ) / digantarebhyaH = dizAmantarANi tebhyaH (10 tatpu0 ) pRthivIpatInAm = pRthivyAH patayaH teSAM pRthivIpatInAm (10 ttpu0)| AkarSakAtUhalasiddhavidyAm = AkarSasya kautUhalaM tasmin siddhavidyAm (10 sa0 tatpu0 ) madhyemahArAjakam - rAjJAM samUhaH rAjakam mahat ca tad rAjakam mahArAjakam mahArAjakasya madhye madhye mahArAjakam "pAre madhyeSaSThyA vA" iti bhImasya rAjakamityatra rAjJAM samUha ityarthe = gotrIkSetyAdinA vun pratyayaH / bhAva:-. . bhUbhujAM dUradUrAt samAkarSaNe siddhavidyAmayI tAM sutA bhUpatiH / rAjakAnAM sabhAyAM tadAnIM sakhI saMyutAmAjuhAbocitAM bhUSitAm / / anuvAda:-sarasvatI ke satkAra ke bAda mahArAja bhIma ne aneka dizAboM se rAjAoM ke samAkarSa kArya karane ke liye siddha mantrasvarUpiNI apanI putrI damayantI ko usa mahatI rAjasamUha kI sabhA meM bulavAyA // 92 // dAsISu nAsIracarISu jAtaM sphItaM krameNAliSu vIkSitAsu / svAGgeSu rUpotthamayAdbhutAbdhimudvelayantImavalokakAnAm // 93 // anvayaH-nAsIracarISu dAsISu vIkSitAsu jAtaM krameNa AliSu vIkSitAmu sphItam atha rUpottham avalokakAnAm adbhutAbdhim svAGgeSu vIkSiteSu udvella. yantIm / vyAlyA-SoDazabhiH zlokaH damayantI varNayati 'rAjarAjiH bhaimI papI' iti kartR kriyA pade 108 tame zloke vidyte| kIdRzI damayantIm ityAha-nAsIracarISu = agragAminISu, dAsISu = anucarISu, vIkSitAsu = avalokitAsu jAtam utpannam, krameNa = kramazaH AlISu vAkSitAsu, sphItam = samedhitam, atha - anantaram rUpottham =vilakSaNasaundaryottham abalokakAnAm = darzakANAm adbhutAndhim =AzcaryasAgaram, svAGgeSu = svAvayaveSu, vIkSiteSu udvellayantIm - atikrAntavelaM kurvANAm / ... TippaNI-nAsIraparISu- nAsIre carantIti nAsIracayaH tAsu nAsIracarISu sopapadAt carateH 'careSTaH' iti ra pratyayaH 'TiDDhe'tyAdinA DIpa ( uppdsmaasH)| rUpotpam rUpAduttiSThatIti rUpottham AtazyopasargaH iti kA pratyayaH ( upapadasamAsaH) aklokakAnAm avapUrvAda loke-vule adbhutAbdhim =al Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH mRtasyAbdhistam tathoktam / velAmudgacchatItyudela: tataH karotyarthaka-NijantAt saMtari udvellayantI tAM tathoktAM / / dAsIH purogAH savakSya jAtaM sakhISu dRSTAsu tataH samedhitam / svAGkeSu dRSTeSu nirIkSakANAm taM vismayAbdhiM hativelayantIm // anuvAdA yahA~ se 108 zloka taka damayantI kA varNana hai, 'papAvapADU. rpraajraajiH'| isa antima zloka meM 'rAjarAji' yaha kartA pada aura 'papo' paha kriyA pada hai dekheM-Age calane vAlI dAsiyoM ke dekhane para utpanna evaM sakhiyoM ke dekhane para krama se bar3hA huA rUpAvalokana se utpanna darzakoM ke vismaya rasa ke sAgara ko apane zarIra ke dekhane para nirmaryAda ( asIma) banAtI huI // 93 // snigdhatvamAyAjalalepalopasayatnaratnAMzumRjAMzukAbhAm / / nepathyahIradyutivAritti-svacchAyasacchAyanijAlijAlAm // 94 // anvayA-snigdhamAyAjalalepalopasapatnaratnAMzumRjAMzukAmA , nepathyahIradyutivArivAttisvacchAyasacchAyanijAlijAlAm / / mAlyA-snigdhatvamAyAjalalepalopasayatnaratnAMzumRjAMzukAbhAm mAsRSyArthajalagarbhatAdilepAdisakaladoSAbhAvayatlavizuddharatnakiraNAMzurUpAMzukadhAriNIm, nepadhyahIrativArivattisvacchAyasacchAyanijAlijAlAm vezaracanAhitahIrakakiraNajalasya svapratibimba sadRzakAntimannijasakhIsamUhAm / . TippanI-snigdhatvAya mAyAjalam ratnadoSaH taduktam "rAgastrAsazca binduzca rekhA ca blgrbhtaa| sarvaratneSvamIpaJca doSAH sAdhAraNAH mtaaH||" tathA lepa varNotkarSakAdravyavizeSaH tayorlopaH tAbhyAM sapatnAni kRta prayAsAniyAni ratnAni teSAmaMzumajA kiraNaprAzastyam saMvAMzukAmAyasyAstAm tathoktAm ( anekatatpuruSa puraHsaro bahuvrIhiH) nepathye ye hIrA teSAM putireva vAri tatra vartate iti tavartinI yaH svacchAyA tasyAH sacchAyA samAna kAntayaH yA alayaH tasyA jAlaM yasyAstAm 'vibhASAsene'tyAdiH chAyazabdasya puMstvam / . .. mAva:sakaladoSavivarjitaratnabhAmayazubhAMzukazobhi zarIriNIm / vividhabhUSaNasaMgatahIrakati balolpanijacchavi satsakhIm // . Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevadhIyacaritaM mahAkAvyam ____ manuvAdaH-snigdhatA ke liye jalagarbhatA-kRtrima dravya lepa Adi sabhI doSoM se rahita yatna pUrvaka sampAdita ratnoM ke kiraNa rUpa manohara vastra dhAraNa karane vAlI, aura bhUSaNoM meM jar3e hIrakoM kI prabhA rUpa jala meM pratibimbita apane svarUpa sadRza sakhiyoM se samUha se yukta usa damayantI ko // 94 // vilepanAmodamadAgatena . tatkarNaparotpalasarpiNA ca / ratIzadUtena madhuvratena karNe rahaH kiJcidivocyamAnAm // 95 // anvayaH-vilepanAmodamudAgatena tarkarNapUrotpalasapiNA ca satIzadUtena madhuvratena karNe rasaH kiJcit vAcyamAnAm / . ___ vyAkhyA-vilepanAmodamudA = aGgarAgasugandhAnandena, Agatena = AkRSTena, tatkarNapUrotpalasapiNA = tadIyazravaNotpalasamIpotpAtinA, ratIzadUtena = kAmadUtena, madhuvratena=milindena, karNe-zravaNe, rahaH = rahasyam, kiJcit nala eva sundaratamo varaNIyaH, evaM rUpam, vAcyamAnAm nigadyamAnAm / TippaNI-vilepanasya AmodaH tena mud tayA vilepanAmodamudA (pa0 tR. tatpu0 ) Agatena tasyAH karNapUrotpalayo hRtsapiNA (10 tatpu0 tR tatpu0 ) ratIzadUtena, ratIzasya dUtena (Sa0 tatpu0 ) vAntAtkarmaNi laT tasya shaanjaadeshH| bhAva:aGgarAgAhRtena zruterutpale gandhalobhAdupetena bhRnggaalinaa| kAmadUtena kiJcid rahasyaM mudA karNayo kayyamAnAM va tAM zobhitAm / / anugaH-aGga rAga ke sugandha ke AnandAnubhava ke liye samAgata evaM karNotpala ke pAsa ur3ate huye kAma ke dUta rUpa bhramaroM se kAnoM meM kucha rahasya kahIM jAtI huI // 95 // virodhivarNAbharaNAzmabhAsAM mallAjikautUhalamIkSamANAm / smarasvacApabhramacAlite nu dhruvo vilAsAd valite vahantIm // 96 // anvayaH-virodhivarNAbharaNAzmabhAsA mallAjikautUhalam IkSamANAm smarasvacApabhramacAlite nu vilAsAt valite dhruvo vahantIm / pyAsyA-virodhivarNAbharaNAzmabhAsAm = parasparaviruddhanIla-pIta-raktabhUSaNamaNizcInAm, mallAjikautUhalam =parasparAbhibhavakotUhalam, IkSamANAm = Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamaH sargaH vilokamAnAm, smarasvacApapramacAlite-kAmanijadhanurbhamasaJcAlite nu vilAsAta-kAminIsvAbhAvikavibhramAt valite tisthIne zrRMvI vahantIm / TippaNI-virodhino varNA yeSAM teSAM virodhivarNAnAM AbharaNAnAm azmAnaH virodhivarNAbharaNAzmAnaH teSAM bhAsastAsAM virodhivarNAbharaNAzmabhAsAma = (ba0 vrIhi, karmadhAraya SaH tatpu0) mallAnAM bhAji tasya kotUhalam (pa. tatpu0 ) smareNa svacApasya bhrameNa cAlite (40 pa0 tR. tatpuruSAH) / cAlite =atra cala dhAto mitve'pi 'jvale'tyAdinA vikalpanAdaghratvAbhAvaH / bhAvaH-parasparabhidAjuSAM vividharatnabhAsAM cayaH . pravartitaraNotthitaM kutakamIkSamANAM mudA / smareNa nijakArmukabhramavazAnnu saJcAlite dhruvo suvalite itautastathA kurvatIm / anugavaH--paraspara viruddha varNavAle bhUSaNa ke maNiyoM kiraNoM ke malla yuddha kA kautuka ko dekhatI huI kAminiyoM ke svAbhAvika vilAsa se cAlita bhauhoM ko mAnoM kAma dvArA sAdRzya vazAt apane dhanuSa ke bhrama se calAI gayI ho dhAraNa karatI huI damayantI ko // 96 // sAmodapuSpAyudhavAsitAGgoM kizorazAkhAgrazayAlimAlAm / vasantalakSmImiva rAjabhistaiH kalpadrumairapyabhilaSyamANAm // 97 // anvayaH-sAmodapuSpAyudhavAsitAGgI kizorazAsAprazayAlimAlAm taH rAjabhiH kalpadrumaH api abhilaSyamANAM vasantalakSmIm iva sthitAm / / vyAyA-sAmodapuSpAyudhavAsitAGgIm = kAmena . saharSamadhyuSitAGgIm, kizorazAkhAprazayAlimAlAm = komalAGguliyuktahastAgravat sakhIsamUhAmpakSe krameNopayovizeSaNayoH, gandha-kusuma-malayAnilAdhyuSita GgIm, navapallavAprasthitamindamAlAm, svayaMvararUpaH rAjabhiH nRpaH kalpadrumaH = sarvAbhilASapUra: api abhilaSyamANA= svAbhilASaviSayIkRtAm vasantalakSmIm iva RturAva niyamiva sthitAm / TippaNI sAmoda yathA syAttathA puSpAyuSena vAsitAnyaGgAni yasyAstAm sAmoda puSpAyudhavAsitAGgIm (ba0 vI0) pakSe-Amodena sahitAni sAmodAni tAni tAni puSpANi sAmodapuSpANi taAzugena ca vAsitAma yasyA tA tAm tathoktAm / karmadhAraya (. tatpu0 puraHsaro bahavI.) kizorazAkhA apratayA Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevadhIyacaritaM mahAkAvyam yAsAM tA AlimAlA sakhIcayo yasyA sA tA kizorazAkhAgrazayAlimAlAma pakSe-kizorazAkhAnAM navapalla bAnAmagrINi teSu zerata iti tathAbhUtA alimAlA bhramarapaGkti yasyA sA tAM tathoktAm / agrazayA-atra zIGa dhAto "adhikaraNe zete" iti Dapratyaya (ba0 bI0 ) "Amodo harSagandhayoH, Azugau vAyuvizikho, iti vizvAmarI / zAkhAgrazayaH atra 'careSTaH" iti Ta pratyayaH / bhAva:kisalayAGgulinejasakhIvRtAm kusumacApasaharSasamAzritAm / nRpatikalpanagarapi lipsitAM surabhibhAsasusampadamuttamAm // surabhitAM kusumaiH suvAsitAGgI kisalayazAyimilindamAlikAm / surapati suravRkSalipsitAM surabhiRju zriyamuttamAM dadhAnAm // anubAda:-kAmadeva ne jisake aGga meM saharSa nivAsa kiyA hai, evaM kisalaya ke samAna komala aGaguliyoM vAlI jisakI sakhiyAM haiM, pakSa meMsugandha vAle puSpa aura malayAnila se vAsita evaM kisalayoM para virAjamAna bhrUmaroM se yukta bhUpati evaM devarAja rUpa kalpadrumoM se bhI abhilaSita vasantalakSmI ke samAna sthita usa damayantI ko // 97 // pItAvadAtAruNanIlabhAsAM dehopalepAt kiraNairmaNInAm / gorocanAcandanakuGkumaNa-nAbhIvilepAn punaruktayantIm // 98 // andhayaH-pItAvadAtAruNanIlabhAsAM maNInAM kiraNaH dehopalepAn gorocanAcandana-kuGkumaNanAbhilepAn punaruktayantIm / pyAlyA-pItAvadAtAruNanIlabhAsAm = gaurazvataraktanIlarucAm, maNInAm = ratnAnAm, kiraNaH = prabhAbhiH, dehopalepAn = aGgarAgabhUtAn, gorocanamalayaja-kuGkuma-kastUrivilepAn samAnAkAratayA punaruktayantIm = punaruktAna kurvANAm damayantIm / TippaNI-pItAcAvadAtAzcAruNAca nIlAzceti tathoktA bhAsaH yeSAnte teSAM pItAvadAtAruNanIlabhAsAm (vandvagarbho bahuvrI0 ) dehasyopalepAn =dehopalepAna (10 tatpu0) gorocanA ca cambanA kukumazca aiNanAbhizceti-gorocanAcandanakuGkumeNanAmayaH, teSAM lepAna (indagarbho ba0 vrIhiH) punaruktayantIm = punaruktazabdAt karotyarthakaNyantAt zatR pratyayaH / Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAmaH sargaH bhAva:-pItavalakSAruNazitimaNikiraNAnAM samUhena / ' morocanamalayajarasakukumamRgamadalepAn pidadhatIm // manuvA-pIta-zveta-rakta evaM nIla maNiyoM kI kAnti se lipta hone ke kAraNa deha meM aGgarAga ke rUpa meM upayukta gorocana candana-kukuma evaM mRga madoM ke upalepa ko punarukta karatI huI // 98 // smaraM prasUnena zarAsanena jetAramazraddadhatIM nalasya / tasmai svabhUSAdRSadaMzuzilpaM baladviSaH kArmukamarpayantIm // 99 // anvayaH-prasUnena zarAsanena nalasya jetAram smaram azraddadhatIm tasmai svabhUSA-dRSadaMzuzilpaM validviSaH kArmukam apaMyantIm / pyAsyA-prasUnena = puSpeNa, zarAsanena = dhanuSA, nalasya = naiSadhasya, betAram = vijayinam smaram = kAmam, azraddadhatIm = avizvasatIm ataeva svabhUSAdRSadaMzuzilpam = nijAlaGkAraprotamaNikiraNanirmitam validviSaH indrasya, kArmukam -dhanuH, tasmai = smarAya arpayantIm = pradadatIm iva / vyaJjakAprayomAt gmyotprekssaalngkaarH| TippaNI-zarAsanena = zarA asyante'neneti zarAsanam tena, svabhUSAdRSadaMzuzilpam = svasya bhUSA tasyAM dRSadaH teSAmaMzubhiH (10 sa0 10 tatpuruSAH) zilpaM yasya tat (sa0 tatpu0) balidviSaH= bali dveSTIti bali dviT tasya balidviSaH ( upapadasamAsaH) / satsU-ityAdinA dviS dhAtoH kvip pratyayaH / bhAvaH-mRdunA kusumazareNa nalasya vijayamazraddadhatIm / nijabhUSAdRSadutthe tasyA indrasya kArmukaM dadatIm / manuvAda:-kAma dvArA komala puSpa ke dhanuSa se vIravara nala ke vijaya kA vizvAsa na karatI huI isaliye kAma ko apane bhUSaNa ke ratnoM kI kiraNoM se bane dRDha indra ke dhanuSa ko detI huI // 99 // vibhUSaNebhyo varamaMzukeSu tato varaM sAndramaNiprabhAsu / samyak punaH kvApi na rAjakasya pAtuM dRzA dhAtRkRtAvakAzAm // 10 // .manvaya:-vibhUSaNebhyaH varam aMzukeSu tataH varaM sAndramaNi prabhAsu (Asajya ) rAjakasya dRzA samyak pAtum kvApi na dhAtRkRtAvakAzAm / vyAyA-vibhUSaNebhyaH = alaGkArebhyaH, teSu Asajya tataH paraM yathA syAttathA aMzukena = vastreSa, Asajya tataH varaM sAndramaNiprabhAsu = saghana ranakAntiSu Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meSadhIyacaritaM mahAkAvyam Asajya rAjakasya = rAjasamUhasya, dRzA netreNa, kvApi = kvacanApi, na =nahi, ghAtRkRtAvakAzAm = vidhAtRvihitAvasarAm / vibhUSAdhyutarottaradamayantIparicchedeSu saundaryAdhikyalAbhalobhAt vyApyasthirAbhyasta dRgyaH pUrNarUpeNa spaSTaM draSTuM dhAtrA adattA vasarA tAm / TippaNI-sAndrAzca tAH maNiprabhAstAsu (karmadhArayaH ) / rAjakasya-rAjakAnAM samUhaH rAjakam-gotrokSetyAdinA rAjazabdAd vuja / rAjakAnAM purastAdRzo bhUSaNe cAMzuke ratnabhAsAM caya vai tataH / samprasaktA vidhAtA na tAbhyo dade nirbharaM tAM pradraSTuM kSaNo'pi kSaNam // anuvAdaH-rAjasamUha kI dRSTiyA~ pahale damayantI ke bhUSaNa ko dekhane meM laga gayIM, bAda meM usase adhika sundara vastroM ke dekhane meM usake bAda usase bhI adhika sundara usake ghane ratnoM kI kAnti ko dekhane meM laga gayIM vidhAtA ne rAjAoM ke netroM ko jise pUrA dekhane kA avasara nahIM diyA aisI dmyntii| prAk puSpavarSeviyataH patadbhirdraSTuM nadattAmatha tadvirephaiH / tadbhItibhugnena tato mukhena vidheraho ! vAcchitavighnayatnaH // 101 // anvayaH-prAk viyataH padbhiH puSpavarSaH atha tadvirephaH tataH tadbhItibhugnena mukhena ca draSTum na dattA vidhe vAJchitavighnayatnaH aho| vyAkhyA--prAk =pratham viyataH = AkAzAt patadbhi.= avaaciinmaaycchdbhiH| puSpavarSeH = kusumavRSTimiH, atha = anantaram, tadvirepha = tatpuSpa. saMsaktabhramaraiH, tataH = tadanantaram, tadbhItimugnena = bhRGgabhItinicInena = mukhena = Ananena ca draSTuM avalokayitum na dattAm (brahmaNeti zeSaH) vidhe = brahmaNaH, vAJchitavighnayatnaH, lipsitalAbhavyAghAta aho Azcaryam / TippaNI-tadbhItibhugnena = tebhyo bhItiH tadbhIti: "paJcamI bhayena" ( iti paJcamI tatpuruSaH ) tayA bhugnena (tR0 tatpu0 ) bhujeH ktaH "oditaca" iti niSThAnatvam draSTum = dRzestumun "sRjidRzori"tyamAgame yaN / 'bacabhrasje"tyAdinA SatvaM STutvaM ca / vAJchitavighnayanaH = vAJchitasya vighnaH tasmin yatnaH / (Sa0 sa0 ttpu0)| purastAn patantyA divaH puSpavRSTyA tadA''kRSTamRgastato vinitazva / nicInena vakreNa tadbhItitatra na dattA pradraSTuM viServakratA'ho / . Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamaH sargaH anubAdaH-pahale AkAza se giratI huI phaloM kI vRSTi se usake bAda usameM ulajhe hue bhramaroM se anta meM una bhramaroM ke bhaya se mukha nIce kara dene ke kAraNa una rAjAoM ne damayantI ko pUrI taraha se nahIM dekha pAyA Ipsita ke rukAvaTa karane kA vidhAtA kA prayAsa Azcaryajanaka hotA hai // 101 // etadvaraM syAmiti rAjakena manorathAtithyamavApitAya / sakhImukhAyotsRjatImapAGgAt karpUrakastUrikayoH pravAham // 102 // andhapaH-etat varam syAma iti rAjakena manorathAtithyam avApitAya sakhImukhAya apAGgAta karpUrakastUrikayoH pradAham utsRjantIm / vyAkhyA-etat = sakhImukham varam = manAk priyaM syAm iti = evaM prakAram, rAjanarAjalokena, manorathAtithyam = abhilASaviSayatAm, avAphi tAya-prApitAya, sakhImukhAya%DsahacarIvaktrAya, apAGgAt netraprAntAta, kapUra. kastUrikayoH = candramRgamadayoH, pravAham = pUram, utsRjantI = vitarantIm, sakhInAM mukhAni pshyntiimityrthH| TippaNI-syAm -prArthanAyAM liG / rAjakena = "gotrokSe"tyAdinA / vuna pratyayaH / manorathAtithyam = manorathAnAmAtithyam (10 tatpu0 ) avApitAya = avapUrvAdApnoteya'tAt ktaH / sakhImukhAya = sakhyAmukhAya (10 tatpu.) karpUrakastUrikayoH karpUrazca kastUrikA ceti karpUrakastUrike tayoH ( dvndH)| bhAva:-etadIyasakhi vakratAM varaM prApnuyAma vayamityabhIpsite / ___ rAjakena sitakRSNa netrabhAM tAM sakhIjanamukhe prakurvatIm // anuvAraH-acchA hotA ki hama loga isakI sakhiyoM kA mukha ho jAte, usa rUpa meM isake kaTAkSa kA bhAjana to ho jAte, isa prakAra rAjasamUha dvArA Ipsita apanI sakhiyoM ke mukha ke prati netra ke prAnta se zveta kRSNa netraprabhA pravAha ko bikheratI huI // 102 // smitecchudantacchaikampakiJcidigambarIbhUtaradAMzuvRndaiH / / AnanditorvIndramukhAravindairmadaM nudantI hadi kaumudInAm // 103 // anvayaH-AnanditorvIndramukhAravindaiH smitecchudantacchadakampakiJciddigambarIbhUtaradAMzuvRndaH kaumudInAM hRdi madaM nudantIm / vyAkhyA-Anandito:ndramukhAravindaH -prasAditabhUpativaktrakamalaH, smitecchudantacchadakampakiJciddigambarIbhUtaradAMzuvRndaiH- smitAbhilASaradasphuritoSTapuTe Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSaSIyacaritaM mahAkAvyam SanirgatAstatadigantarAlaradakiraNa nikurambaH, kaumudInAm = candraprabhANAm hRdi= hRdaye, madam = svacchatAhaGkAram nudantI dUrayantIm kaumudyohi kamalavikAzAsamarthAH dantakiraNastu nRpamukhapamAni vikasitAni iti bhaavH| . TippaNI-AnanditorvIndramukhaiH = AnanditAni urvIndrANAM mukhAni yaste taiH (ba0 vrIhiH ) / smitamicchata iti smitecchU toca to radanacchadau tayoH kampane digambarIbhUtAni, radAnAmaMzavaH, teSA vRndAni taH, smitecchu-radanacchadakampakiJciddigambarIbhUtaradAMzuvRndaiH / ( karmadhAraya, Sa0 tatpu0, 50 tatpu0 tR0 tatpu0 karmadhArayaH / ) bhAva:smita-vikasitakAntadantakantyA'dharayantI zazikaumudIprasAdam / bapi ca nRpasadomukhAravindAnyadhigatacAruvikAsamAdadhAnAm / / anuvAka-dharAdhIzoM ke mukhakamala ko prasanna karane vAlI smitAbhilASa se vikasita oSThapuTa se nikale danta-kiraNoM se candra ke cA~danI ke mada ko madana karatI huI // 103 // pratyaGgabhUSAcchamaNicchAlena yallagnatannizcalalokanetrAm / hArAgrajAgradgaruDAzmarazmipInAbhanAbhIkuharAndhakArAm // 104 // anvayaH-pratyaGgabhUSAcchamaNiJchasena yallagnatanizcalalokanetrAm hArAnajAgradgaruDAzmarazmipInAbhanAbhIkuharAndhakArAm / vyAkhyA-pratyaGgabhUSAcchamaNicchalena = pratipratIkanirmalaratnacchalena, yallagnatAnizcalalokanetram = tattadaGgasaktanispandajananayanAm, hArAgrajAgrad garuDAzmarazmipInAbhanAbhIkuharAndhakArAm =hAraprAntaprotanIlamaNikiraNaghananAbhizvabhra. dhvAntAm / TippaNI-aGge ane iti pratyaGgam ( vIpsArthe'vyayIbhAvaH ) pratyaGgaM yA bhUSA tAsu ye acchAH maNayaH teSAM cchalena pratyaGgabhUSAcchamaNicchalena ( sa0 tatpu0 Sa0 tatpu0) yasmin lagnAni tasminnizcalAni lokAnAM netrANi yasyAM sA tAm / (saptamItatpu0 garbha karmadhAraya puraHsaraH bahuvrIhi ) / hArastha agre jAgrataH garuDAzmanaH kiraNaiH pInAbhaH nAbhikuharAndhakAro yasyAH sA tAm (10 tatpu0 karmadhAraya pa0 tatpu0 puraHsaraH bahuvrIhiH ) hArAgrajAgradgaruDAzmarazmipInAbhanAbhIkuharAndhakArAm / Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... zamaH sargaH / mAra-pratyaGgAhitanizcalajananayanAbhirAmabhUSaNamaNim / / dharanihitamAlapatamaNikiraNapIvaranAbhikuharatamIm // anuvAdaH-pratyeka aGgoM meM svacchaNAliyoM ke vyAja se jahAM para lage vahIM para nizcala haye logoM ke netroM vAlI arthAta pratyeka ana ke bhUSaNoM meM maNi nahIM hai ve logoM ke netra hI nizcala hokara lage haiM aisI evaM hAra ke agrabhAga meM guMthe nIlama ke nIla kAnti se atyanta dhanA ho gayA hai nAmichidra kA andhakAra jisase aisI usa damayantI ko / / 104 // tadgaurasArasmitavismitendu-prabhAziraHkamparuco'bhinetum / . vipANDutAmaNDitacAmarAlI-nAnAmarAlIkRtalAsyalIlAm // 105 // anvayaH-tadgaurasArasmitavismitenduprabhAziraHkamparucaH abhinetuM vipANDutAmaNDita cAmarAlInAnAmarAlIkRtalAsyalIlAm / - vyAkhyA-tadgaurasAra-smita-vismitenduprabhA-ziraHkamparucaH damayantIdhavalatamamandahAsavizmeracandracandrikAmUrdhaspandakAntIH, abhinetum = anukartum, vipANDutAmaNDitacAmarAlInAnAmarAlIkRtalAsyalIlAm = dhavalimazobhitAnekacAmarapaGktirUpahaMsInikarakRtanATayavilAsAm / nijamandahAsavismeracandacandrikAzirA kampAyacAmaracayabIjyamAnAmityarthaH / ' TippaNI-tasyAH gaurasArasmitena vismitAyAH induprabhAyAH ziraHkamparucaH tadgorasArasmita-vismitenduprabhA-ziraHkamparucaH (10 tatpu0 tR0 tatpuruSaH karmadhA0pa0 tatpu0 ) / vipANDutayA maNDitAH yAH cAmarAlyaH tAH eva nAnAmarAlya tAbhiH kRtA lAsyalIlA yasyAH sA tAm / (tR0 tatpu0 karmadhA0 mayU0 vyaMsa0 tR0 tatpu0 gabhI bahuvrIhi ) / atidhavalatadIyahAsavismitasya, zazirucinikarastha, mUrdhakampanAyAH / viviSacalitacArucAmarAlImayasitavayasAM cayaH biDambayantIm // anubAvara-atyanta dhavala apane hAsa se vismita candramA ke cAMdanI zira:kampa kA babhinaya karane ke liye dhavalimA se zobhita sundara cAmara rUpa marAlI ke samUha se abhinaya karatI huI // 105 // tadaGgabhogAvaligAyanInAM madhye niruktikramakuNThitAnAm / svayaM dhRtAmapsarasAM prasAda hriyaM hRdo maNDanamarpayantIm // 106 // Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 meSadhIyacaritaM mahAkAvyam anvayaH tadaGgabhogAvaligAyanInAM madhye niruktikramalajjitAnAM svayaM dhRtAM hRmaNDanaM hiyaM prasAda arpayantIm / vyAkhyA-tadaGgamogAvaligAyanInAm = tadviSayakaprabandhavizeSagAyikAnAm madhye = prabandhamadhye, niruktikamakuNThitAnAm = yathAvanirUpaNAsamarthAnAm, apsarasAm- devAGganAnAm, svayam AtmanA dhRtAm = avalambitAm, hRdaH = hRdayasya, ( vakSasana ) maNDanam = bhUSaNam, hriyam = lajjom, prasAdam = stutipuraskAram apaMyantIm / svastutyasamarthAH apsarasaH ljjyntiimityrthH|| __ TippaNI-saivAGka yasya sA tadaGgA (ba0 bI0 ) sA cAso bhogAvalI ( karmadhA0 ) tasyA gAyanInAm (10 tatpu0) bAhulakAt kartari lyuT / niruktikrama kuNThitAnAM niruktaH kramaH (Sa. tatpu0 ) tasmin kuNThitAH ( sa0 tatpu0 ) tAsAm / navabadhvAH bhUSaNIbhUtAM lajjA puraskAra rUpeNa tAbhyaH apaMyantIm / bhAvaH-svaprastavaprakramakuNThinAnAm devAGganAnAM sadasi sthitAnAm / prasAdarUpeNa hRdi sthitAM hriyam svabhUSaNaM tAM hriyamarpayantIm // anuvAdaH-apane aGgoM ko varNana karane vAlI bIca meM varNana meM asamarthatA ke kAraNa kuNThita appamarAoM ko navavadhU svabhAva se dhAraNa kI huI hRdaya kI lajjA rUpa bhUSaNa ko puraskAra ke rUpa meM detI huI / / 106 // tArA radAnAM vadanasya candra rucA kacAnAJca nabho jayantIm / AkaNThamakSNodvitayaM madhUni mahIbhRtaH kasya na bhojayantIm ? // 107 // anvayaH-radAnAM rucA tArAH, vadanasya (rucA) candram kacAnAM (rucA ) tamazca jayantIm akSaNoH dvitayaM madhUni kasya mahIbhujaH AkaNThaM na bhojyntiim| vyAkhyA-radAnAm = dantAnAm, rucA-kAntyAH, tArA:-tArakAH, vadanasya-mukhasya (rucA), candram = somam, kacAnAm = kezAnAm ( rucA), tamaH = andhakAraca, jayantIm =nyakkurvANAma, akSNoH = nayanayodvitayam = yugalama, madhUni = kasya, mahIbhujaH = rAjJaH, AkaNTham = Agalam, na bhojayantIm = AzayantIm, api tu sarvAneva bhUbhujaH bhojayantImityarthaH / TippaNI-prasahyArthasya na padasya bhojayantIm padena supsupeti samAsaH / dvitayam - 'saGkhyayA avayave tayabiti tayap pratyayaH / bhojayantIm bhujeya'ntAda shtRprtyyH| Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH bhAva:- . . . radana-vadana kezotkarSavatyA jayantI mudu-zazisutabhAmiprAjyasobhAgyalakSmyA / nayanarucisudhAM svAM bhUbhujAmAyatAM tAmanupamaramaNIyAmAgatAM bhojayantIm // anuvAdaH-dAMtoM kI kAnti se tArAoM ko mukha kI kAnti se candramA ko aura kezoM kI kAnti se andhakAra ko jItatI huI evaM apane nayanoM kI kAnti rUpa sudhA se kisa rAjA ko AkaNTha na DubAtI huI arthAt sabako tRpta karatI huI usa damayantI ko / / 107 // alaGkRtAGgAdbhutakevalAGgI stavAdhikAdhyakSanivedyalakSmIm / imAM vimAnena sabhAM vizantI papAvapAGgaratha rAjagajiH // 108 // anvayaH-atha alaGkRtAGgAdbhutakevalAGgIM stavAdhikAdhyakSa nivedyalakSmIm vimAnena sabhAm vizantIm imAm rAjarAjiH dRzA ppe| vyAkhyA-atha = ahlAdAnantaram, alaGkRtAGgAt adbhutakevalAGgIm stavAdhikAdhyakSanivedyalakSmIm = bhUSitazarIrAt adhikAnalaGkRtazarIrazobhAm anirvacanIyapratyakSazobhAm, vimAnena = caturasrayAnena sabhAm = svayaMvarasabhAm, vizantIm = pravizantIm imAm = damayantIm, rAjarAji = nRpasamUhaH apAGgena = dRkprAntena, pape = saspRham iikssitvtii| TippaNI-alaGkRtAt adbhutAni kevalAni aGgAni yasyA, sA (ba0 brIhiH ) alaGkRtAGgAdbhuta kevalAGgIm, stavAdhikA adhyakSA nivedyA lakSmI yasyAH sA tAm ( ba0 vrIhiH ) stavAdhikAdhyanivedyalakSmIm / bhAvaH-alaGkRtAdapyadhikAM svadehato bhUSAvihInAGgarucaM dadhInAm / ... stuteragamyAM zriyamAvahantIM nRpAH papustAM svadR zA sabhAsthAm // anuvAdaH - bhUSita deha kI apekSA abhUSita deha kI adhika zobhAvAlI anirvacanIya zobhA vAlI caturasrayAna se sakhA meM praveza karatI huI damayantI ko sabhI rAjasamUha ne nayana prAnta se dekhA // 108 // AsIdasau tatra na ko'pi bhUpastanmUtirUpodbhavadadbhutasya / ullesuraGgAni mudA na yasya vinidraromAGkuradanturANi // 109 // anvayaH-tatra aso bhUpaH ko'pi na AsIt tanmUrtirUpodbhavadadbhutasya yasya aGgAni mudA vinidraromAkuradanturANi na ullesuH / 60 Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevadhIyacaritaM mahAkAvyam jyAlyA-tatra = svayaMvarasabhAyAm aso- etAdRzaH nRpaH= rAjA, ko'pi = kazcidapi na AsIt = nAbhUta, tanmUrtirUpodbhavadadbhutasya = bhImajAma saundaryodbhutAzcaryarasasya yasya = bhUpasya, aGgAni = zarIrANi, mudA-Anandena, ugniduromarakuradanturANi = udgataromakaNTakitAni na * ullesu = allAsam praaptaani| TippaNI-tasyA mUrtyA udbhavataH adbhutasya (10pa0 tatpu0 krmdhaaryH)| tanmUrtirUpodbhavadadbhutasya unnidraH romAkuraiH danturANi (karmadhAraya tu. tatpuruSo) tanmUrtirUpodbhavadadbhutasya / ___ bhAvaH tadavayavAdbhutarUpa-prekSaNasaMjAtavismayarasasya / kasya na bhUmibhRto'bhUdaGgaM romAJcitaM sarvam / / anuvAdaH-svayaMvara sabhA meM aisA koI bhI rAjA na thA jisakA usa damayantI ke lokottara saundarya ko dekhakara romAJcita hokara Ananda se ullasita na ho gayA ho-sabhI kA zarIra romAJcita evaM Ananda se ullasita ho gayA // 109 // aGguSThama ca nipIDitAnA madhyena bhAgena ca mdhymaayaaH| AsphoTi bhaimImavalokya tatra na tarjanI kena janena nAma // 110 // anvayaH-tatra bhaimIm avalokya aGguSThamUrnA madhyamAyAH madhyena bhAgena nipIDitAgrA kena janena nAma tarz2anI nAsphoTi / __vyAkhyA-tatra = sabhAyAm, bhaimIm = damayantIm, avalokya = nirIkSya, madhyamAyAH = agulyA, madhyena = madhyabhAgena, nipIDitAnA = AkrAntazikhA kena = tadavalokakena, nAma = khalu, tarjanI = tadAkhyAgulI na aasphottisphottitaa| TippaNI-aGguSThamUrnA=aGguSThasya mUrnA (pa0 tatpu0) / nipIDitAnA = nipIDitaM agraM yasyaH sA nipIDitAgrA (ba0 vii0)| bhAva:lokavikhyAtasaundaryasArazriyaM tAM sadaHsthAM vilokyAkhilA raajkaiH| Atmano'GguSThajAgreNa no tarjanI madhyamAmadhyabhAgena saMsphoTitA // anuvAba:--usa sabhA meM damayantI ko dekhakara agUThe ke agrabhAga evaM madhyamA ke madhyabhAga se jisane apanI tarjanI ko na caTakAyA ho, lokottara Azcaryajanaka vastu ko dekhane para prAyaH sabhI kI aisI ceSTA hotI hai // 110 // Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamaH sargaH asmin samAje manujezvarANAM tAM khaJjanAkSImavalokya kena / . punaH punarlolitamolinA na bhruvorudakSepitarAM dvayI vA ? // 111 // anvayaH-asmin manujezvarANAM samAje khaJjanAkSIm avalokya lolitamolinA kena vA punaH punaH dRzoH dvayI na udakSepitarAm / . nyAyA--asmin - etasmin, manujezvarANAm = narapatInAm, samAje - sadasi, khajanAkSIm-khajarITanayanAm, avalokya-dRSTvA, lolitamolinA= kampitaziraskena satA kena vAM janena = lokena punaH punaH- bAraM vAraM bhuvordayI -bhrUyugalam, na udakSepitarAm = atyantaM kssiptaa| TippaNI-khajanAkSIm = khaJjanasyeva akSiNI yasyA sA tAm (ba. vriihiH)| manujezvarANAm = manujAnAmIzvarAsteSAm (ttpurussH)| lolitamaulinA=cAlitaziraskena, lolitaH maulina saH tena (bahuvrIhiH ) udakSe. pitarAm utpUrvAt lipe karmaNi luG tataH 'tiGazceti tarap pratyayaH kimeti. DityAdinA Am pratyayaH / bhAvaH-sadasi tatra na ko'pyabhUnnRpaH samavalokya sukhajanalocanAm / . kSitibhujAM yugalaM na nijadhruvo muharapetadhutiya udakSipat // anubAdaH-usa svayaMvara sabhA meM aisA koI rAjA na thA jo usa khajanAkSI ko dekhakara dhairyahIna hokara jisane apane bhrUyugala ko usake Upara na prakSepa kiyA ho // 111 // svayaMvarasyAjiramAjihAnAM vibhAvya bhaimImatha bhuuminaathaiH| idaM mudA vihvalacittabhAvAdavAdi khaNDAkSarajihmajihvam // 112 // anvayaH-atha svayaMvarasya ajiram AjihAnAm bhaimIm vibhAvya bhUminArthaH mudA vihvalacittabhAvAt idaM khaNDAkSarajihmajihvam avaadi| . vyAkhyA-atha = anantaram svayaMvarasya = varavaraNasthAnasya, ajiram = aGgaNam AjihAnAm = AgacchatIm bhaimIm = damayantIm vibhAvya = dRSTvA bhUminAyaH bhUpatibhiH mudA = Anandena vihvalacittabhAvAt - vyagracittatvAta idam = vakSyamANam, khaNDAkSarajihmajihvam = skhalitAkSaram, avAdi uktam / TippaNI-AjihAnAm (hAGaH kartari zAnac ) vihvalAni cittAni yeSAM teSAM bhAvAt vihvalacittabhAvAt (bahu0 bI0 SaSThI tatpu0) khaNDAkSara. jihvam = khaNDAkSaraJca tad jihmam (karmadhArayaH ) / Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhAvaH-adhisado bhuvi tAM samupAyatI kSitipajAM samavekSya tadA mudA / - ati vignadhiyo'kathayannidamativijihmavikhaNDitavarNakam // anuvAdaH-usa svayaMvara ke prAGgaNa meM AtI huI damayantI ko dekhakara Ananda se vihvala citta vAle rAjAoM ne jihvA ke kuNThita hone se truTitAkSara vAle vacana ko isa prakAra bole // 112 / / ityetayA'lopi divo'pi pusAM vaimatyamatyapsarasA rasAyAm // 11 // anvayaH-rambhAdilobhAt kRtakarmabhiH surabhUmipAnthaiH bhUH zUnyA mAbhUta iti atyapsarasA etayA divaH puMsAm api rasAyAM vaimatyam alopi| vyAkhyA-rambhAdilobhAta = rambhAprabhRtidivyAGganAlipsayA, kRtakarmabhiH = vihitayajJAdisAdhanaiH surabhUbhipAnthaiH = devalokapathikaiH bhUH = bhUmiH eva zUnyAniSpuruSA mAbhUt = na syAt, iti = ataH atyapsarasA = svargAGganAto'dhika sundaryayA etayA = dRzyamAnayA divaH= svargasya puMsaH = devAnAmapi rasAyAm = dharAyAm vaimatyam = avahelanA alopi = niraratA devA api dharAyAmAgamanAbhilASiNaH kRtAH / TippaNI- rambhAdiSu lobhAt rambhAdilobhAta ( sa0 tatpu0 ) / kRtakarmabhiH = kRtAni karmaNi yaiste taiH (bahuvrIhiH ) / surANAM bhUmisteSAM pAnthAstaiH surabhUmipAnthaH (10 ttpu0)| atyapsarasAH apsarasaH atikrAntA atyapsarAH tayA atypsrsaa| atyAdayaH ityAdinAtikrAntA ( kugatiprAdayaH ) iti sUtreNa jAtisamAsaH / bhAva:svargabhUlAbhalobhAt kRtaiH karmabhiH svaH prayAtajanarmAstuzUnyA rsaa| etayA'tyapsaraH zebhayeyaM dharAlipsitA'kAri devairdivo'pyutsukaiH / / anavAda:-rambhA Adi devAGganAoM ke lobha se yAgAdi karma karake svarga ke pathika logoM se yaha dharAtala kahIM zUnA na ho jAya, isIliye apsarAoM se bhI adhika zobhAvAlI isa damayantI ne svargavAsI devoM ko bhI isa dharA ke prati utsuka kara diyA // 113 // rUpaM yadAkarNya janAnanebhyastattadigantAd vayamAgamAma / saundaryasArAdanubhUyamAnAdasyAstadasmAt bahunA kanIyaH // 114 // Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH 83 - anvayaH--vayaM janAnanebhyaH yadrUpaM AkaNyaM tattaddigantAt samAgatA tadrUpam asmAt anubhUyamAnAt saundaryasArAt bahunA kanIyaH / vyAkhyA--vayam = nRpatayaH, janAnanebhyaH = lokamukhebhyaH, yat-pUrvA'dhigatam rUpam = saundaryam . AkarNya = zrutvA tattaddigantAt = tAbhyastAbhyo digbhyaH samAgatAH= AyAtAH, tadrUpam = tatsaundaryam asmAta = saMmukhasthAt anubhUyamAnAt = sAkSAtkriyamANAta saundaryasArAt = saundaryotkarSAt bahunA=bhUmnA, kanIya = atyalpam / TippaNI-janAnanebhyaH = janAnAmAnanAni tebhyaH (10 tatpu0) tattaddigantAt = sa ca sa ca digantaH tattaddigantaH tasmAt ( karmadhArayaH) kanIyaH = atizayenAlpaH, alpa zabdAt anIyar pratyayaH / "yuvAlpayoH kananyatarasyAm" iti kanAdeza / bhAvaH-janamukhAdavagatya yadAgatA vayamiyaM nayanAbhimukhIM ttH| paramasaubhagasArasurUpiNI sadasi tantuvikalpitamanyathA / anuvAdaH-hamaloga logoM ke mukha se sune jisa saundarya se AkRSTa hokara aneka dizAoM se yahA~ Aye, vaha sundaratA isa anubhUyamAna sundaratA se atyanta rasasya zRGgAra iti zrutasya kva nAma jAti mahAnudanvAn / kasmAdudasthAdiyamanyathA zrIlAvaNyavedagdhyanidhiH payodheH ? // 115 // anvayaH-zRGgAra iti zrutasya rasasya mahAn udanvAn kva nAma jAgati anyathA lAvaNyavaidagdhyanidhiH iyaM zrIH kasmAt payodheH udasthAt / / vyAkhyA-zRGgAra iti = zRGgAra ityevaM nAmnA, zrutasya = vikhyAtasya rasasya, mahAn = mahattvazAlI, uMdanavAn = udadhi, kva nAma = kasmin api deze jAgati = vartate, anyathA = tadabhAve lAvaNyavaidagdhyanidhiH= saundaryacAturthasevadhibhUtA, iyam = pUrvaprasiddhabhinnA lakSmIH bhaimI rUpA kasmAt kuta, payodheH= samudrAta udasthAt = utpnnaa| zriyo'pyadhikarUpiNIyaM kSIrAbdheranyasmAt zRGgArasamudrAdavavazyamutpanneti bhAvaH / TippaNI-udanvAn = "udanvAnudadho" iti nipAtanAt siddham / lAvaNyavaidagdhyanidhi= lAvaNyaJcavaidagdhyaJcetilAvaNyavaidagdhye tayonidhiH (dvandvagarbha: 10 tatpu0 ) udasthAt = utpUrvAt tiSThate luMG 'jAtisthetyAdinA' sico luk / Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSIyacaritaM mahAkAvyam bhAva-zRGgAranAmno vipula: samudro rasasya nUnaM kvacana sthito'sti / yasmAdiyaM zrI rudagAt samudrAt saundaryacAturyanidhAnabhUtA // anuvAda-zRGgAra isa nAma se prasiddha rasa kA mahAn sAgara kahIM pAra avazya hogA jisase yaha damayantI rUpiNI saundarya evaM cAturya kI nidhAnabhUta lakSmI kA prAdurbhAva huA hai anyathA lakSmI se adhika guNazAlinI isakI utpatti kSIrasAgara se sambhAvita nahIM hai // 115 // sAkSAt sudhAMzumukhameva bhaimyA divaH sphuTaM lAkSaNikaH zazAGkaH / etadbhavo mukhyamanaGgacApaM puSpaM. punastadguNamAtravRttyA // 196 // anvayaH-bhaimyA mukham eva sAkSAt sudhAMzuH divaH zazAGkastu lAkSaNika etad bhuvI mukhyam anaGgacApam puSyantu tadguNamAtravRttyA / vyAlyA-bhaimyAH = damayantyAH, mukham = Ananameva sAkSAt = upamAnabhUtaH abhidhAbodhyaH sudhAMzuH = candraH, adharasudhAMdhAratayA sAkSAdanubhUyamAnatvAt / divaH= AkAzasya zazAGkastu lAkSaNikaH = etanmukhasadRzaguNasambandhAt gauNIlakSaNA bodhyA / lAkSaNika:-lAJchanayuktaH / etaddhRvI% damayantyA dhruvI mukhyam anaGgacApam = mukhabhavatayAnugatArtham abhidhAbodhyam, puSpaM tu=damayantIbhrUguNasambandhAd goNam lkssnnaabodhym| TippaNI-sAkSAt sudhAMzu adhara sudhAdhAratvAdahlAdakatvAbhiSeyaH / zazAGka:zazalakSaNayuktatvAt mukhaguNasambandhAda' lakSaNAvRttibodhyA / etasyA dhruvI etaddhRvI (Sa0 tatpu0) mukhyamanaGgacApam = mukhabhavatvAt mukhe bhave mukhyam "zarIrAvayavAdyat" iti yat pratyayaH / abhidhAvRtti bodhyam puSpantu uddIpakatva sAmyAda goNam / bhAvA-adasIya mukhaM pradhAna canda: gaganasthastaguNena gauNa ev| . . - madanasya tu mukhyacApametad damayantI prayugaM na puSparUpam // anuvAda:-damayantI kA mukha hI sAkSAt (mukhya ) abhiSeya sudhAdhu hai kyoMki isake adharoSTha meM sudhA virAjita hai| AkAza kA zAsuto zazarUpa lakSaNa se yukta hone ke kAraNa lAkSaNika lakSaNAvRttibodhya hai isakI donoM bhoha hI kAma ke mukhya cApa haiM mukha meM hone ke kAraNa tathA sAkSAt kAmoddIpaka hone kAraNa abhiSeya haiN| puSpatA to samAnatA ke kAraNa gauNa kAmadeva kA pApa hai // 116 // Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vazamaH sargaH lakSye dhRtaM kuNDalike sudatyA tATaGkayugmaM smaradhanvine kim ? / samyApasavyaM vizikhA visRSTAstenaitayoryAnti kimantareNa ! // 117 // anvayaH-sudatyAH tATaGkayoH yugmam smaradhanvine lakSye kuNDalike dhRte kim tena sanyApasavyaM visRSTAH vizikhAH etayorantareNa yAnti / .. .. vyAkhyA-sudatyA - bhaimyA tATaGkayoH karNabhUSaNayoH, yugmam = yugalam smaradhanvine = kAmadhAnuSkAya lakSye =zaravyabhUte, kuNDalike - kuNDalyo, ghRte = nivezite kim ? tATakameva zaravyacakratvena dhRtavatI kim, tena - dhanvinA savyApasavyam, vAma-dakSiNam visRSTA vimuktAH, vizikhA: bANAH, tayoH tATaGkayoH antareNa = madhyena, yAnti = nirgacchanti / TippaNI-sudatyAH=zobhanA dantA yasyAH sA sudatI tayA sudatyA (ba. vriihiH)| suzyAthA ityAdinA dantasya dadbhAvaH / smaradhanvine smara eva dhanvI tasmai tathoktAya ( mayUravya0 sa0) tAdayeM caturthI / kuNDalyAveva kuNDalike svArthe kprtyyH| bhAva:-tATaka yugmaM vighRtam smarAya zaravyahetoH kimu bhIma putryaa| savyApasavyena tayo visRSTA kAmena bANAH satataM prayAnti // manuvAdA-damayantI ne apane donoM kAnoM meM kAma dhanvI ke liye nizAne para bANa mArane ke liye dhAraNa kiyA hai kyA ? kyoMki dAyeM boye se palAye gaye kAmadeva ke bANa usI ke rAste se nikala jAte haiM // 117 // tainAtyakIrti kusumAzugasya saiSA btendiivrkrnnpuurii| / yataH zravaHkuNDalikA'parAddha-zaraM khalaH khyApayitA tamAbhyAm / / 118 // anvayaH-sA eSA indIvarakarNapUrI kusumAyudhasya apakItim tanoti vata yataH khalaH AbhyAm tam zravaH kuNDalikAparAyazaram khyaaypitaa| - vyAyA-sA prasiddhA eSA=damayantI indIvarakarNapUrI-nIlakamale karNabhUSaNIbhUte eva kusumAyudhasya = prasUnabANasya apakIrtim = apayazA, tanotivistArayati bata iti khede, yataH = yasmAddhetoH, khala:- durjanaH, AbhyAm - karNotpalAbhyAma, tam = kAmama, zravakuNDalikAparAzaram - tATaGkarUpalakSya skhalitanIlapaparUpavANam khyApayitA- khApayiSyati / indIvarayorapi kAmabANatvAt kuNDalikA bahirbhAgalagnatvAtAvAgdha etad dRSTAntena anyatrApya parAvapRSatkadoSotATana sokaryAditi bhAvaH / Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam TippaNI-indIvarakarNapUrI = indIvare eva karNapUrI ( mayUravyaMsakAdiH) / kusumAyudhasya = kusumAnyevAyudhAni yasya tasya ( bahuvrIhiH ) / Ayutimitivat kAryakAraNayostAdAtmyam / zravaH kuNDalikAparAddhazaram = zravasoH kuNDalike tAbhyAmaparAddhAH zarAH yasya saH tam / ( tatpu0 garbho bahuvrIhiH ) / bhAvaH-. karNapUrIkRtendrIvareyaM tataH duryazaH kAmadevasya dhatte vt| / tacchavaH kuNDalA myAmalagnAzugaH dhanvidoSeNa yuktastataH khyAsyate // anuvAdaH-damayantI apane kAnoM meM indIvara ke karNapUroM ko kAmadeva kI apakIrti ke samAna dhAraNa karatI hai yaha kheda hai kyoMki isa nIlakamala rUpa karNapUra dvArA khala loga kAmadeva dhanvI para doSAropaNa kareMge ki usakA bANa kuNDa rUpa lakSya se cyuta ho gayA hai isaliye yaha acchA dhanurdhara nahIM hai| yahAM nIlakamala rUpa kAraNa se janita hone ke kAraNa kIrti bhI kAlI huI kAraNa kA guNa kArya ke guNa ko paidA karatA hai // 11 // rajaHpadaM SaTpadakITajuSTaM hitvA''tmanaH puSpamayaM purANam / adyAtmabhUrAdriyatAM sa bhaimyA bhrayugmamantadhRtamuSTicApam // 119 // anvayaH-adya AtmabhUH saH rajaHpadam SaTpada kITajaSTam AtmanaH purANaM puSpamayaM dhanuH hitvA antarghatamuSTi bhaimyAH bhrUyugaM cApam AdriyatAm / . vyAkhyA-adya = asmin ani AtmabhUH = manobhUH saH= prasiddhaH rajaH padam = parAgayuktam (dhUlikaluSam ) SaTpadakITajuSTam = bhramararUpaghuNaviddham tallIDhatvAjjarjaram, AtmanaH= svasya purANam = purAtanam puSpamayam = kusumarUpa-dhanuH = cApam, hitvA = vihAya antardhatamuSTi = madhye muSTidhRtavallakSyam bhaimyAdamayantyA bhrUyugarUpameva cApam, dhattAm = dadhAtu / sati viziSTaguNe nave purANaM nikRSTaM tyajatu / TippaNI-rajaHpadam = rajasAM padam (10 tatpu0 ) / SaTpadakITajuSTam = SaTpadaireva kITaH juSTam ( mayUravyaM0 puraHsarastRtIyA tatpu0 ) antaghRtamuSTi = antaH dhRtA muSTiyaMtreti (ba0 vI0 ) / bhAvAsarajasamapi bhRGgakITajuSTaM kusumadhanuH samapAsya tatpurANam / kSitipatitanayA bhrayugmacApaM kalayatu dhRta madhya muSTi sasmaro'dya // Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH anuvAda:-Aja kAmadeva parAga yukta (dhUlidhUsara ) bhRGga rUpa kITa se jUThA kiyA gyaa| (ghuNakSata ) apane purAne puSparUpa dhanuSa ko tyAga kara madhya meM muSTi se dhAraNa kiye gaye ke samAna, damayantI ke bhrUyugala rUpa naye dhanuSa ko dhAraNa kre| viziSTa guNa vAle naye dhanuSa ko mila jAne para purAne jIrNa dhanuSa ko chor3a de // 119 / / padmAn hime prAvRSi khaJjarITAn kSipnuryamAdAya vidhiH kacit tAn / sAreNa tena prativarSamuccaiH puSNAti dRSTidvayametadIyam / / 120 // anvayaH-vidhiH yaM sAram AdAya tAn (niHsArAn ) hime padmAn prAvRSi khajarITAn kvacit kSipnuH tena sAreNa prativarSam etadIyam dRSTidvayam uccaiH pussnnaati| vyAkhyA--vidhiH = brahmA yam kamalakhajarITayoH sAram AdAya = gRhItvA (niHsArAn ) hime=himatI padmAn = kamalAn prAvRSi= varSAsu khaJjarITAn =khajanAn kvApi = kvacana kSipnuH = prakSepaNazIla:, tenaHpUrvagRhItena, sAreNa zreSThabhAgena prativarSam = pratisamam, etadIyam = etasyAH . damayantyAH sambandhi dRSTidvayam nayanayugalam puSNAti = viziSTa zobhaM karoti / . TippaNI-etadIyam = etasyA idam etadIyam 'tyadAdIni ceti' vRddhasaMjJAvRddhAccha iti chapratyayaH / dRSTidvayam = dRSTyoH dvayam / (10 ttpu0)| ___bhAvaH-hime'ravindAnapi khaJjarITAn varSAsvapAsyAtta tadIyasAraiH / pratyabdamasyAH nayanadvayasya zriyaM prakRSTAM prakaroti dhAtA // - anuvAda:-brahmA jisa kamala aura khaJjarITa ke sAra ko lekara niHsAra una donoM ko hima Rtu meM kamala ko evaM varSA meM khajarITa ko kahIM pheka detA hai aura usI sAra se prativarSa damayanti ke nayanayugala kI zrI ko viziSTa banAtA hai / / 120 // etadRzoramburuhaivizeSaM bhRGgo janaH pRcchatu tadguNajJau / itIva dhAtrAkRta tArakAli-strIpuMsamAdhyasthyamihAkSiyugme / / 121 // anvayaH-'janaH etAdRzaH amburuhaiH saha vizeSam tadguNajJo bhRGgo pRcchatu itIva dhAtrA iha akSiyugme tArakAli strIpuMsamAdhyasthyam akRt| vyAkhyA-janaH = lokaH, ambumhaH kamalaH saha-sAkam, vizeSam = bhedam tadgaNazo tayoH kamalekSaNayoH guNajJo =guNabhijJo bhRGgo bhRGgadampati Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 neSadhIyacaritaM mahAkAvyam pRcchatu = anuyuktAm, itIva etadarthameva dhAtrA- brahmaNA, iha = aliyugme tArakAlI strIpuMsamAdhyasthyam = kanInikArUpAlidampatI kUTasAkSitvaM ( akSimadhya ) vatitvaJca / akRta% kRtavAn / TippaNI-etadadRzoH = etasyA dRzau tayoH (10 tatpu0 ) tadguNajJo = tayoH guNAn jAnItaH iti tadguNajJo = sopapadAt jAnAterDa: bhRgI bhRGgazceti bhRGgo 'pumAn striyA' iti puruSakazeSaH / pRcchatu 'duhAditvAd dvikarmatvam, tArakAlistrI puMsamAdhyasthyam - tArake eva alistrIpuMso ( mayUravyaMsakAdivat ) tyo| mAdhyasthyam ( 10 tatpu0) 'acaturaMvicaturetyAdinA smaasaantH'| papAni utkRSTAni uta etannetre utkRSTe iti saMzaye kUTasAkSitvam, akRta = kRtavAn, kaJ kartari luGa hrasvAdaGgAditi sicoluk / tasmAnnetre kamalApekSayA utkRSTe dhUmaravannIlakanInikA. viziSTe cetyarthaH / bhAva:-kamala: saha damayantyA pRcchatu bhRgau jano dRzorbhedam / . iti dhAtAkSiNi cakre tAraka rUpAlidamyatI madhye // anuvAda:-damayantI ke nayanoM kI kamaloM se kyA vizeSatA hai isako loga donoM ke guNoM ko jAnane vAle bhRGga dampati se pUcha leM mAno isIliye vidhAtA ne usake nayanoM meM tArakA rUpa bhramaradampatI ko madhyastha banA diyA hai // 121 // vyadhatta saudho ratikAmayostad-bhakkaM vayo'syA hRdi vaasbhaajo| tadagrajAgratpRthuzAtakumbha-kumbhI na sambhAvayati stanau kaH ? // 122 // anvayaH-ratikAmayoH bhaktam vayaH asyA hRdi vAsabhAjo ratikAmayoH kRte saudhau vyadhatta yasmAt kaH na ( asyAH) stanau tadagrajAgratpRthazAtakumbhI sambhAvayati / pyAlyA-ratikAmayoH=ratimanobhavayoH, bhaktam-vidheyam, vayaH = yauvanam asyAH = damayantyAH hRdi vAsabhAjoH=nivasatoH ratikAmayoH kRte =upa. yogAya / sodhIprAsAdo, vyadhatta-kRtavAn / yasmAt =hetoH, kaH nakaH jano na, asyAH stanau tadagrajAgrat pRthazAtakumbhakumbhI sambhAvayati / TippaNI-vAsabhAjoH =vAsaM bhajataH iti vAsabhAjI tayoH vaasbhaajo| 'bhajoNvi' iti Nvi pratyayaH / ratizca kAmazceti ratikAmI ( dvandvaH ) tayo ratikAmayoH tadagrajAsatpRthazAtakumbhakumbhI tayorane jAgrato pRthu zAtakumbhI kumbhI (10 tatpu0 10 tatpu0 krmdhaaryH)| Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basamaH sargaH bhAvaH-sthAsnostadIye hRdi kAmaratyoH bhaktaM vayo vAsakRte prsaadii| vyadatta kumbho kila zAtakumbhI pratyetiH ko naiva kucau tadane // - anuvAdaH-damayantI ke hRdaya meM rahane vAle rati aura kAmadeva ke nivAsa ke liye unake bhakta yauvanAvasthA ne do koThe banAye haiM, kona vyakti damayantI ke stanoM ko una donoM ke Upara virAjamAna suvarNa ke ghaTa ke rUpa meM sambhAvanA nahIM karatA // 122 // asyA bhujAbhyAM vijitAt bisAt kiM pRthak karo'gRhyata tatprasUnam ! / ihekSyate tanna gRhaM zriyaH kerna gIyate vA kara eva lokaH ? // 123 / / anvayaH-asyAH bhujAbhyAM vijitAt bisAt pRthak prasUnam karaH agRhyat kim tat kaiH zriyaH gRhaM na IkSyate kaH vA loke kara eva na kathyate / pyAsyA-asyAH = damayantyA, bhujAbhyAm = hastAbhyAm vijitAtparAjitAt bisAt = mRNAlAt pRthak pratyekam, prasUnam = kusumam kara:- hasta (baliH) agRhAta svIkRtaH kim iha % asyAH, bhujayo tat karatvena gRhItaM papram zriyaH-lakSmyAH zobhAyAtra gRham = sthAnam . kaH-janaH na IkSyate - dRzyate kaiH vA lokaH kara eva na gIyate - kara eva na kthyte| damayantyA bhujAbhyAM vijitya tatprasUnaM kamala karatvena gRhItam vijetrAvijitAt karaH gRhyata ityrthH| TippaNI-kara: valihastAM zavaH karAH' itymrH|| bhAvA-kara yugena hi bhImabhujobisAt samavajitya karaH kusumaM ghRtam / ___karapadena tato vinigadyate'khilajanaM bhavanaJca kilazriyaH // .. anuvAda:-isa damayantI kI bhujAoM ne jIta kara mRDAla se karake rUpa meM usakA phUla kamala karake rUpa meM karako grahaNa kiyA hai kyA isaliye kauna vyakti usako kara nahIM karatA aura kauna usako lakSmI (zobhA) kA gRha nahIM dekhatA hai // 123 // chameva tacchambarajaM bisinyAstatpapramasyAstu bhujaagrs| utkaNTakAdudgamanena nAlAdutkaNTakaM zAtazikhai khairyat // 124 // ambaya:-bisinyA tat zambarajam chapa eva tu asyAH bhujAgrasapa tat papam yat utkaNkAt nAlA udgamena zAtazikhaH nakhaH kaSTakitam / Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam vyAkhyA-bisinyAH = kamalinyAH tat = prasiddham zambarajam = jalajam chadma= kapaTam eva, ( zambarAsureNa mAyayA vihitam ) mithyAbhUtam / tu= kintu tat = padmam asyAH = damayanyAH bhujAgrasajha% hastAgrasthalam yat utkaNTakAta udgatAGkurAt nAlAta-bisAt udgamena = utpannatvena zAtazikhaiH. = tIkSNanakhai. kaNTakitAra: kAraNaguNAH kAryaguNAnArabhante iti niyamAt kamalaM tuna tathA ato na tajjAtam / TippaNI-zambarAjjAtam zambarajam-sopapadAt janerDa: "daitye vA zambaro'mbuni" iti vaijayantI / pakSe-zambaranAmnomAyAvino mAyA kRtam / bhujAnasadma bhujayoragraM bhujAgraM tadeva sadma yasya tat (bahuvrIhiH ) utkaNTakAt = udgatAni kaNTakAni yasmin tasmAt ( bahuvrIhiH ) / bhAva:chama tacchAmbaraM vastutaH paGkajaM bhImaz2AyA bhujAne darIdRzyate / .kaNTakaptAd bisAdudgatau tad bhujo kaNTakaiH paGkajaM naiva tat tAdRzaM dRzyate // anuvAdaH-zambara ( jala ) se utpanna hone vAlA kamalinI kA kamala kapaTa mAtra mithyA bhUta hai, zambarAsura ke mAyA se kalpita hai| kamala kA sthAna to vastutaH damayantI kA bhujA kA agrabhAga hI hai kaNTaka yukta mRDAla se utpanna hone ke kAraNa bhujA tIkSNa agrabhAga vAle nakhoM se kaNTaka yukta dekhe jAte haiM, kamala kaNTakita nahIM hai isaliye vaha mRDAla se utpanna nahIM hai| kAraNa ke guNa kA kArya meM honA Avazyaka hotA hai / 124 // jAgati matryeSu tulArthamasyAM yogyeti yogyAnupalambhanaM naH / yadyasti nAke bhuvane'thavA'dhastadA na kotaskutalokabAdhaH ? // 125 / / anvayaH-matryeSu asyAH tulArtham yogyA iti na, yogyAnupalambhanam (vAdhaH) jAgati, nAke athavA adho bhuvane yadyasti tadA atra kotaskutalokanAtha: na syAt / ___vyAkhyA-matryeSu = mAnaveSu asyAH -damayantyA tulArtham, yogyA UhI iti atra naH yogyAnupalambhanam = yogyAnupalabdhiH ( vAdhaH ) jAgati / nAke = svarga athavA adho = pAtAle bhuvane= loke yadyasti tadA=tasmin atra = svayaMvare, kotaskutalokabAdhaH = tattallokAgatajanabAdhaH, na syAt %na bhavet atastayorapi asyA aupamyAr2yA nAsti / pUrvatrAnupalabdhyA pramANena paratrArthApattirUpapramANena tribhuvane asyAH aupasyA kAcana nArI nAsti / Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH TippaNI-yogyAnupalambhanam = yogyAyAH anupalambhanam (10 tatpuruSaH ) kotaskutalokabAdhaH = kutaH kutaH AgatA iti kautaskutA (tata Agata ) ityaNa avyayAnAM bhayAthe TilopaH iti ttilopH| te ca te lokAH teSAM vAdhaH / bhuvi anupalabdhi pramANAt svarge pAtAle ca arthApattipramANA tribhane'pi kAcide tattulyA nAstIti siddham / yadi syAdupalabhyeta tato nAstIha bhUtaleH divo'dhastAcca nAstyeva / yadi tatredRzI bhavet tadA divodhastAdAgatAnAmatra sammardaH na syAt / . bhAva:-atastrilokyAM no bhaimIsadRzI kAcidaGganA / anupalabdhyArthApattI . pramANe jAgRto yataH / / anuvAda:-isa dharAtala para yadi bhaimI sadRza koI strI hotI to avazya pAyI jaatii| nahIM pAyI jAtI hai ataH yahA~ para aisI koI nahIM hai| yadi svarga athavA pAtAla meM hotI to una-una lokoM se vahA~ vahA~ ke vAsI isa svayaMvara meM nahIM Ate, ataH una donoM lokoM meM bhI bhaimI ke sadRza koI strI nahIM hai| bhUmi para sattA kA vAdhaka anupalabdhi pramANa hai svarga evaM pAtAla meM sattA kA bAdhaka arthApatti pramANa hai ataH ina donoM pramANoM se tInoM loka meM aisI koI strI nahIM hai yaha siddha ho gayA // 125 // namaH karebhyo'stu vidherna vA'stu spRSTaM dhiyA'pyasya na kiM punstaiH| sparzAdidaM syAllulitaM hi zilpaM manobhuvo'naGgatayA'nurUpam // 126 // anvaya:-vidheH karebhya: namaH astu athavA na astu asya dhiyA api na spRSTam kiM punaH taiH hi idaM zilpaM sparzAt lulitaM syAt anaGgatayA manobhuvaH anurUpam idam zilpam / vyAkhyA-vidheH = brahmaNaH, karebhya: hastebhyaH, namaH= namaskAraH, astu = bhavatu, athavA na astu / asya = brahmaNaH, dhiyA = buddhayA, api = ca, na = nahi spaSTam =kRtasparzam kiM punaH taiH = hastaiH hi = yataH idam = purodRzyamAnam zilpam sparzAt = karAsaGgAH lulitam =mRditam syAt = bhavet, anaGgatayA= azarIratayA manobhuvaH = kAmasya anurUpam = yogyam idam zilpam, astIti shessH| . ___TippaNI-karebhyo namaH "namaH svasti svAhe'tpAdinA caturthI spaSTam = spRzo karmaNi ktaH vazceti SatvaM STutvam, anurUpam = rUpasya yogyam anurUpam yathA'rthe'vyayI bhAvaH / Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mevadhIyacaritaM mahAkAvyam bhAvAnamAmo vidhAtuH karebhyo'thavAno na tasyadRzI saMvidhA smbhvitrii| sa kAmo vidhAtuM vimAmAkRti yA zarIraM vinA vartate cetasaiva // se bhI vaha damayantI nahIM chuI gayI hai hAthoM se to bAta hI kyA hai zarIra na hone ke kAraNa kAmadeva kA yaha zilpa ho sakatA hai / / 126 // imAM na mRdvImasRjat karAbhyAM vedhAH kuzAdhyAsanakarkazAbhyAm / anvayaH-vedhAH mRdvIm imAM kuzAdhyAsanakarkazAbhyAm karAbhyAm na asRjat * tathA zRGgAradhArAM zAnti-vizrAnti-dhanvAdhvamahIraheNa manasA api na aracayat / ___syAsyA-vedhAH brahmA mRdvIm = komalAGgIm imA, kuzAdhyAsanakarkazAbhyAM =darbhAsanakaThinAbhyAm karAbhyAm hastAbhyAm na asRjat = nirmitavAn zRGgAradhArAm = zRGgArarasavAhinIm, zAnti-vizrAnti-dhanvAdhva-mahIraheNa= viSayavirati-virAma-marusthala-vRkSarUpeNa manasA= cetasA api ca na aracayat % nirmitavAn / TippaNI-mRdvIm = votoguNavacanAt iti vaikalpikaH DIp / kuzAdhyA. sanakarkazAbhyAm = kuze adhyAsanaM tena karkazAbhyAm (sa* tR0 tatpuruSo) zRGgAradhArAm = zRGgArasya dhArAm (10 tatpu0 ) "samAno marudhanvAno" ityamaraH manasA nAsRjat viSaya rasaviraktena zRGgArarasavAhinyA asyA nirmANA sambhavAt / bhAva:-mRdvI neyaM karkazAbhyAM karAbhyAM kartuM zakyA vedhasA vai kathaJcit / zRGgArekA nirjharI vA virakta-cittenApIyaM vidheyA tathaiva // anubAbA-vidhAtA komalAGgI isa damayantI ko kuzAsana para baiThane se karkaza apane hAthoM se nahIM banA sakate aura zRGgAra rasa kI taraGgiNI rUpA isako viSaya se viraktoM ke vizrAmadAyaka kaThina marusthala mArga ke vRkSa svarUpa apane mana se bhI isako nahIM banA sakate viSaya se anabhijJa dvArA zRGgAra rasamayI isa damayantI kA nirmANa kaise ho sakatA hai // 127 // . ullAsya dhAtustulitA kareNa zroNI kimeSA stanayorgururvA / tenAntarAlastribhiraGgulInAmudItamadhyatrivalIvilAsA // 128 // Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pazamaH sargaH . anvayA-eSA zroNo guruH stanayo vA guruH ( iti saMzaye ) dhAtuH kareNa tallAsya tulitA tena aGgulInAM tribhiH antarAlaH udiitmdhytrivliivilaasaa| vyAkhyA-eSA = damayantI, zroNI:nitambe, guru:-gurvI, stanayoH-kucayoH vA guruH goravayuktA, iti saMzaya iti zeSaH / dhAtuH brahmaNaH kareNa = hastena ullAsya = utthAya tulitA= samaM dhAritA kim - utpresa, tena-tolanena aGgulInAm = karAvayavAnAm, tribhiH%3DtrisaGkhyAka: antarAlaiH = vyavadhAnaH udItamadhyatrivalIvilAsA = udgatAntarAlasya trivalIzobhAyuktA jaataa| TippanI-udItamadhyatrivalI vilAsA =udItaH madhye trivalIvilAso yasyAH sA tathoktA ( vydhikrnnbhuvriihiH)| udIta = utpUrvakAdiNaH ktapratyayaH / bhAva:-gurU stanayoreSA zroNI veti vedhasA samuttolya / . parIkSitA ki yagulimadhyotpatrivalisaMyutA yasmAt // anuvAdA-yaha damayantI nitamba bhAga meM guru hai ki stanabhAga meM guru hai aisA saMzaya hone para vidhAtA ke hAtha se uThAkara bIca bhAga meM dhAraNa kara parIkSA kI hai jisase cAra aGguliyoM ke tIna avakAzoM se nikalI tIna rekhAoM se isakA-madhyabhAga zobhita ho rahA hai // 128 // nijAmRtodyannavanItajAGgImetAM kramonmIlitapItimAnam / kRtvendurasyA mukhamAtmanA'bhUnidrAlunA durghaTamambujena // 129 // anvayaH-induH nijAmRtodyannavanItajAGgIm kramonmIlita pItimAna enAm kRtvA nidrAlunA ambujena durghaTam asyAH mukham AtmanA abhUt / . . vyAkhyA-induH =candraH nijAmRtodyannavanItajAGgIm = svIyAmRtotpadyamAna dadhisArItpanAGgIm kramonmIlitapItimAnam = kramotpannapItavarNAma, enAm = damayantI, kRtvA- vidhAya, nidrAlunA = rAtrI saGkocabhAjA ambujena = kamalena durghaTam asyAH = damayantyAH mukham AtmanA = svayam abhUva =bhavatisma / TippaNI-nijAmRtodyannavanItajAGgIm = nijaM yat amRtaM nijAmRtam tasmAd udyat yannavanItam tajjAnyaGgAni yasyA sA tAm tathoktAm / (karmadhAraya pa0 tatpu0 puraHsaro bahavrIhiH ) kramonmIlita pItimAnam = krameNa unmIlitA pItimA yasyA sA tAm (bahuvrIhiH ) nidrAlunA "tandripatidayi nindretyAdinA nindrAdhAto Aluc pratyayaH / "amRtaM vyomni devAnne mokSe hemni ca gorase" iti vaijayantI, "daghisAro navanItam" iti halAyudhaH / Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhAva:-amRtotthena sAreNa bhaimyAstaveM saMvidhAyendurabjena nidrAlunAm / asuzakyaM vilokya svayaMtanmukhaM prAbhavat pUrNimAzarvarIza: zazI // anuvAdaH-candramA apane amRta se nikale navanIta se utpanna aGga vAlI kramazaH ugharI huI pItimA se yukta zarIra vAlI damayantI ko banAkara rAtri meM saMkucita hone vAle kamala se durghaTa usakA mukha svayaM bana gaye / / 129 // asyAH sa cArumadhureva kAruH zvAsaM vitene malayAnilena / amUni puSpairvidadhe'GgakAni cakAra vAcaM pikapaJcamena // 130 // anvayaH-cAruH saH madhuH eva asyAH kAruH malayAnilena zvAsam vitene puSpaiH amUni aGgAni vidadhe pikapaJcamena vAcaM cakAra / vyAkhyA-cAruH= caturaH, saH- prasiddhaH, madhuH = vasantaH, eva asyAHdamayantyAH , kAruH= zilpI, malayAnilena = malayamArutena, zvAsam = nizvAsam, vitene = kRtavAn, puSpaiH = kusumaiH, amUni = pratyakSamanubhUyamAnAni aGgAni = avayavAn vidadhe %DvihitavAn pikapaJcamena = kokilapaJcamasvareNa vAcam = TippaNI-pikapaJcamena = pikasya paJcamena (pika: kUjati paJcamam ) ityuktH| bhAva:-surabhireva sakAsavaro vyadhAt nRpasutAzvasitaM malayAnilaiH / ___avayavAn kusumairvacanaM tathA vikasitena cakAra manoharam // anuvAda:-catura vasanta kArIgara hI isa damayantI kA zilpI hai usI ne pika se paJcama svara se isakI madhura vANI ko banAyA / / 130 // kRtiH smarasyaiva na dhAtureSA nAsyA hi shilpiitrkaarujeyH|| rUpasya zilpe vayasA sa vedhA nirjIyate sa smarakiGkareNa // 131 // anvayA-eSA smarasya eva kRtiH naiva dhAtuH hi asyAH zilpI itarakArujeyaH na rUpasya zilpe saH vedhA smarakiGkareNa vayasA Api nirjIyate / vyAkhyA-eSA-damayantI, smarasya - kAmasya, eva kRtiH= racanA dhAtuH = brahmaNaH, na hi / yataH asyAH = damayantyAH , zilpI = kAruH itara kArujeyaH na-zilpyantaravijeyo na, saH-prasiddhaH vedhAH = brahmA tu smarakiGkakareNa%3 kAmAnucareNa vayasA = yauvanena api, nirjIyate = parAjIyate kimuta kAmena / Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazamaH sargaH TippaNI-itarakArujeyaH = itareNa kAruNA jeyaH (tR0 tatpuruSaH ) 'kartRkaraNe kRtA bahulam' ityanena samAsaH / smarakiGkareNa = smarasya kiGkaraH smarakiGkara stena tathoktena (10 tatpu0 ) nirjIyate-nipUrvakAt jayateH karmaNi laT / bhAva:-smarakRtireSA bhaimI na vidheH sa hItarevinirjeyaH / smarakiGkaravayasA'so nirjIyate kimuta kAmena // anubAda:-yaha damayantI kAmadeva kI hI racanA hai brahmA kI nahIM kyoMki usake zilpI ko sarvazreSTha anya zilpiyoM se ajeya honA cAhiye brahmA to kAmadeva ke kiGkara yauvanAvasthA se bhI jIta liyA jAtA hai kAra se to kahanA hI kyA // 131 // gurorapImAM bhaNadoSThakaNTha-niruktigarvacchidayA vinetuH / zramaH smarasyaiSa bhavaM vihAya muktiM gatAnAmanutApanAya // 132 // anvayA-guroH api imAM bhaNadoSThakaNThaniruktigarvacchidayA vijetuH smarasya eSaH zramaH bhavaM vihAya mukti gatAnAm anutApanAya / vyAkhyA--guroH= bRhaspate: api = ca imAM bhaNadoSThakaNTha niruktigarvachidayA, vijetuH = smarasya, varNapadoSThakaNThasaundaryAtizayanirvacanAhaGkArabhaGgena zikSayituH kAmasya eSa:-damayantInirmANarUpaH, zramaH = parizramaH, bhavaM%D janmamaraNAdiklezabahulatvadhiyAM saMsAra, vihAya = tyaktvA, muktim = mokSam gatAnAm, muktAnAmityarthaH anutAyAnAya / damayantI sadbhAvAt sadAnandamayatvena saMsAra eva mokSa sukham vayaM saMsAraM tyaktvA mudhA muktA evaM rUpa pshcaattaapaay| TippaNI--maNadoSThakaNThaniruktigarvacchidayA = oSThI ca kaNThaJceti oSThakaNTham prANyaGgatvAd ekavadbhAvaH / bhaNat yat oSThakaNTham tayoH niruktisarvacchidA tayA ( dvandvaH, karmadhArayaH, Sa0 tatpu0) chidA=atra "SidbhidAkinyo'" ityaGpratyayaH striyAM bhAve / vijeturatra tAcchIlye tRc / saundaryanirvacanakarmaNi bhImaputryAH kaSThoSThakuNThanabhRto vigatasmayasya / tadvAkpaterapi vineturayaM smarasya muktAtmanAM samanutApakaraH prayAsaH / / anuvAda:-isa damayantI ke varNana meM oSTha aura kaNTha ke kuNThana se naSTa huye garva vAle vRhaspati ko zikSA ko dene ke liye kAmadeva kA damayantI ke Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neSaSIyacaritaM mahAkAvyam saundaryAtizaya ke nirmANa kA prayAsa mukta puruSoM ko pazcAttApa karane ke liye hai| damayantI ke rahane se sadA Anandamaya saMsAra ko chor3akara hamaloga vyartha hI mukta hue aisA prazcAttApa ke liye hai // 132 // AkhyAtumakSivrajasarvapItAM bhaimI tadekAGganikhAtadakSu / gAthAsudhAzleSakalAvilAsairalaJcakArAnanacandramindraH // 133 // anvayaH-atha indraH akSivajasarvapItAm bhaimI tadA ekAGganikhAtadikSu AkhyAtuM gAthAsudhAlepa kalavilAsaH Ananacandram alaJcakAra / vyAkhyA-atha - uktaprakAreNa rAjakaH damayantI varNane kRte indraH = devarAjaH, tadA = tasmin kAle, ekAGganikhAtadikSu = ekAvayavadarzanadattadRSTiSu, akSivajasarvapItAm = sahasranetradRSTasarvAGgazobhAm, bhaimIm = damayantI, khyAtum = varNayitum, gAthAsudhAzleSakalAvilAsaiH = zlokAmRtazleSAlaGkAraracanAcamatkAraiH anyatrAmRtasamparkeNa SoDazakalAvilAsaH Ananacandram = mukhendaM alaJcakAra bhUSayAJcakAra / zliSTArthya vakSyamANazlokenAkathayat / TippaNI--akSivajasavaMpItAm = sarva pItA sarvapItA akSaNAM vrajam akSivrajam akSivajam (pUrvatra supsupeti samAsaH anyatra Sa0 tatpu0 ) akSivajena sarva pItAm gAthAsudhAzleSakalAvilAsaH= gAthA sudhAyA yA zleSa kalA tasyAH vilAsaH (10 tatpu0 ) ekAGganikhAtadikSu = ekasmin aGge nikhAtA dRSTayo yeSAM te teSu (bahuvrIhi ) ekamaGgam ekAGgamatra (pUrvakAletyAdinA smaasH)| bhAvaH-dvinetreSu bhaimyekadezekSaNeSu sahasrekSaNadR'STasarvAGgazobhaH / __surezastadA svAnanenduM girA tamekArthabhAjA samAyojayatsaH // anuvAdaH- isake bAda devarAja ne apane sahasra netroM se damayantI ke sabhI aGgoM ko dekhakara usake eka eka aGga ke darzana meM lagI dRSTi vAloM meM kahane ke liye isa prakAra zliSTArthaka padya kalA se apane mukhacandra ko alaGkRta kiyA / / 133 // smitena gaurI hariNI dRzeyaM vINAvatI susvarakaNThabhAsA / hemeva kAyaprabhayA'GgazeSaistanvI matiM kAmati menakA'pi // 134 // anvayaH-iyaM smitena gaurI, dRzA hariNI, sundarakaNThabhAsA vINAvatI, kAyaprabhayA haimIva, aGgazeSaH tanvI menakA'pi me mati kAmati / Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bazamaH sargaH vyAlyA-iyam = bhaimI smitena = mandahAsena, gaurI gaurInAmA kAcidapsarAH pakSe-sitA ca / ('me matiM kAmati' evamuttaratrApyanveyam ) sundarakaNThabhAsA madhurakaNThadhvanisampadA, vINAvatI ( me mati kAmati ) vINAvatInAmnI kAciddevAGganA pakSe vINAyuktA ca, kAyabhAsA = dehakAntyA, hema = apsarovizeSaH suvarNaJca aGgazeSaH = avaziSTAGgaH, tanvI = menakApi me mati kAmati, etasyA aGgAni dRSTvA smaryata ityrthH|| bhAvaH-govarNA smitenekSaNenaiNikA svasvareNaivamAbhAti baannaavtii| - kAyakAntyA suvarNAGgazeSariyaM menakA tAnavAptA zubhAnyA'GganA / anuvA-yaha damayantI mandahAsya gaurI nAma kI apsarA vA, gauravarNA hai, AMkhoM se hariNI nAma kI devAGganA vA, mRgI hai, sundara kaNThasvara se vINAvatI apsarA vA, vINA ke samAna svara vAlI yA vINA vAlI hai, kAya kI kAnti se hema nAma kI amaranArI vA svarNavarNA hai, evaM zeSa aGgoM se tanvaGgI menakA nAma kI apsarA bhI merI buddhi para ArUr3ha ho jAtI hai smRti patha para A jAtI hai / koI bhI strI isake upamA yogya mere mana meM nahIM AtI hai| yahAM para indra ne deva aura mAnava donoM arthoM ko lekara kahA hai / / 134 // iti stuvAnaH savidhe nalena vilokitaH zaGkitamAnasena / - vyAkRtya mocitamarthamuktarAkhaNDalastasya nunoda zaGkam / / 135 / / anvayaH--iti stuvAna: AkhaNDala: savidheH zaGkitamAnasena nalena vilokitaH ukteH mocitamathaM vyAkRtya tasya zaGkAM nunoda / vyAkhyA-iti = pUrvoktaprakAreNa gaurI prabhRti devAGganAtve bhaimI varNayan AkhaNDala:-indraH, savidhe-samIpe, sthitena= upaviSTena, nalena -naiSadhena, zaGkitamAnamAnasena nUnamayaM mama rUpadhArI maghaveti sajAtazaGkena, vilokitaH = dRSTaH, uktaH= svoktasya, mayocitam = manuSyapakSIyam, artham = abhidheyam vyAkRtya=vivRtya, tasya = nalasya, zaGkAm = sandeham, nunoda = duritavAn / TippaNI-stuvAnaH = studhAto kartari laT tasya zAnajAdezaH / 'AkhaNDala: sahasrAkSaH' ityamaraH / zaGkitamAsena = zaGkA saJjAtA asyeti zaGkitam 'tadasya sajAtaM tArakAdibhya itac' itItac pratyayaH tAdRzam mAnasaM yasya saH tena (bahuvrIhiH ) / mocitam = matyaMsya ucitam (10 ttpu0)| vyAkRtya = vi+A+ +ktvA-lyap / Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 naiSadhIyacaritaM mahAkAvyam bhAvaH-goryAdInAmapsarorupamayaM jJAtvA jAtAmindrazamAM nalasya / ____ artha svAktarmAnavIyaM vidhAya zaGkAtakaM duritaM tanmaghonA / / anuvAba:-isa prakAra damayantI kA varNana karate huye indra ne pAsa meM baiThe zaGkita mana se nala dvArA dekhe jAne para apanI ukti kA mAnava pakSa vAlA artha karake unakI zaGkA ko dUra kara diyA / / 135 // svaM naiSadhAdezamaho ! vidhAya kAryasya hetorapi nAnalaH san / ki sthAnivadbhAvamadhatta duSTaM tAdakakRtavyAkaraNaH punaH saH ? // 136 / / anvayaH--saH kAryasya hetoH svaM naiSadhasya. AdezaM vidhAya nAnala: san punaH tAdRkkRtavyAkaraNa: api saH sthAnivadbhAvaM duSTaM na vyadhatta kim / vyAkhyA-saH = indraH, kAryasya = bhaimIlAbhasya, hetoH= kAraNAt, svam = AtmAnam, naiSadhasya = nalasya, Adezam-nalarUpAdezam, vidhAya = kRtvA, nAnala: = nalarUpo bhUtvA, punaH = nalazaGkAnantaram tAdRk kRtavyAkaraNaH =tathAvidha: mAnavocitavihitavivaraNa: api san saH= indraHsthAnIyaH bhUtvA na bhavati parivartate tadvat sthAnivat = indravat, bhAvam = Azayam, duSTam = parastryabhilASarUpam, kim = kimartham, vyadhatta= kRtavAn aho| mahendrasyApi duvyaMsanitA Azcaryam / nalarUpadhAriNA nalavat sAdhusvabhAvavatA bhAvyam / kintu taM vihAya parapratAraNarUpabhAvo ghRta, ityakArthamiti bhAvaH / anyacca tAdakakRtavyAkaraNaH mAhendravyAkaraNakartA api paNDitaH sa indraH naiSadharUpAdezaM vidhAya tadrUpadhAraNena tAdRzo bhUtvA na al anala, na anala nAnala ala rUpo bhUtvA tadrUpa kAryasya ala rUpa kAryasya hetoH duSTaM sthAnivadbhAvaM 'sthAnavadAdezo'nala vidhau" iti pANinisUtrAt anala vidhAviti al kAryavidho niSiddham sthAnivadbhAvaM kathaM kRtavAn iti aho Azrayam / / anyacca tAdRkkRtavyAkaraNaH tathAbhUta kRta saMskAraH 'sa' iti zabda: "tyadAdInAmaH" takArasya sthAne kRtAkArAdezaH "halaGayAdibhya" ityAdi sUtreNa, akArAdezasya sthAnivatvena halaM sampAdya anala kAryasya hetoH sulopaH kathana kRta ityAzcaryam / TippaNI-kAryasya hetoH "SaSThI hetuprayoge" iti SaSThI naiSadhAdezaH = neSadharUpam AdezaH (karmadhArayaH ) nAnalaH san na ala: anala: na anala: nAnalanalarUpaH sannapi tathAkRtaM vyAkaraNaH tathA kRtaM mayaMvat kRtaM vyAkaraNaM Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zamaH sargaH svoktiviruddhavivaraNaM yena saH (bahuvrI0 ) sthAnI indraH tasya bhAvam sthAnivadbhAvam, parastyanurAgarUpam / nalena satA tadvat sAdhu svabhAvena bhAvyam tathA tu na kRtam indrarUpasthAnisadRzameva kRtam / idaM devaviruddhAcaraNamAzcaryam / anyacca-nAnalrUpa alakAryasya heto analvidhAviti duSTarUpAni vadbhAvaM kathaM vyadhatta yataH sa: svayaM mAhendravyAkaraNakartA pnndditH| ___ anyacca tathA saMskRta 'saH' iti zabdaH / 'tyadAdInAmaH' iti tAdezamakAraM sthAnivatvena halaM kRtvA halGyAdinA suloparUpaM duSTaM sthAnivadbhAvaM vyadhattetyArSam / bhAva:kRtakakRta nalaM svaM tannalAdeza bhUyaM, vyadhita nRpa sutArthe sa svayaM nAnalo'pi / anali vidhividhAne sthAnivadbhAvakArya hakRta kRtaviruddha vyAkRteH paNDito'pi / / apalapati nijokti svaH sadA mAnanIye ghRNita janasamAne lipsite tucchabhoge / smarazaravidhurANAM mAnavAnAmakArya nahi kimapi vijAne citrametadvicitram // . anuvAdaH-isa indra ne damayantI lAbha rUpa kArya ke liye apane-Apa ko nala rUpa Adeza banAkara ( nAnala ) svayaM anala hote huye bhI nala kI zaMkA ke bAda manuSya ke samAna pUrva kathana ke viruddha batAte huye mithyAbhASI hokara (sthAnI) indra ke samAna bhAva ko parastrIviSayaka bhAva ko dhAraNa kiyA yaha Azcarya hai| nala kA rUpa dhAraNa karane para usake samAna sAdhu svabhAva honA cAhiye kintu indra ne apanI svAbhAvika duSTatA ko nahIM chor3A yaha Azcarya hai / athavA ( nAnala ) ala hote huye bhI damayantIlAbharUpa kArya ke liye 'anala vidhau' isase niSiddha sthAnivadbhAva ko nala rUpa Adeza hokara dUSita sthanivaddhAva ko kiyA yaha Azcarya hai| kyoMki ve mAhendra vyAkaraNa ke kartA svayaM mahAvaiyAkaraNa haiM unako aisA dUSita sthAnivadbhAva nahIM karanA caahiye| athavA isI prakAra saMskRta 'sa' isa zabda meM bhI 'tyadAdInAmaH' isa sUtra se kiye ta ke sthAna meM arUpa Adeza ko sthAnivadbhAva se hala mAnakara halGyAdilopa rUpa al vidhi meM niSiddha sthAnivadbhAva ko karanA Azcarya hai / / 136 / / iyamiyamadhirathyaM yAti nepathyamaJju vizati vizati vedImuvaMzI seyamuLaH / iti janajaniteH sAnandanAvijaghne nalahRdi parabhemovarNanAkarNanAptiH // 137 / / Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nevAyacaritaM mahAkAvyam anvayaH-nepathyamaJjuH uAH urvazI seyam iyam iyam, adhirathyaM yAti, vedIm vizati vizati iti janajanitaH sAnandanAdai: nalahRdi paramabhIvarNanAkarNanAptiH vijaghne / vyAkhyA-nepathyamaJjuH = prasAdhanamanoharA, urvyAH = dharitryAH, urvazI = tannAmnI apsarA seyam = sA damayantI, iyam iyam = ityaGgulyA nirdezaH / adhirathyam = rathyAm, yAti = gacchati / vedIm = svayaMvarabhUvedikAm, viti vizati-pravizati pravizati, janajanitaH lokotpAditaH, sAnandavAdaH = saharSaravaiH nala hRdi naiSadhahRdaye, parabhaimIvarNanAkarNanAptiH = itarakRtadamayantIprazaMsAzravaNAdhigamaH vijaghne - vighaTitaH / vyavahitAyatItyarthaH / TippaNI--nepathyena majuH nepathyamaJjuH (tR0 ttpu0)| rathyAyAdhi adhirathyam vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH / janairjanitaH janajanitaH ( kartRkaraNa0 ) ityAdinA (tR0 tatpu0 ) / sAnandaMvAdAstaH ( supsupA ) nalasya hRdi nalahRdi (10 tatpu0 ) parabhaimIvarNanAkarNanAptiH = pareSAM bhaimIvarNanasya AkarNanam tasyAptiH (10 tatpu0 ) vijaghneH =vi + hankarmaNi+liT / bhAvaH--urvazIyaM bhuvo dhipratolivrajatyeSakA vedikAyAM vishtyucckaiH| haSTahRSTajanaharSavAde kRte naiSadhIyaM mano nAnyataH sNyyo|| anuvAdaH-dharAdhAma kI urvazI sajadhajakara yaha galI meM jA rahI hai rahI hai dekho yaha usI svayaMvara vedI meM ghusa rahI hai ghusa rahI hai isa prakAra lo ke saharSa kolAhala se nala ke dvArA damayantI kI prazaMsA ke zravaNa kA adhigaH citrita ho gayA // 137 / / zrIharSa kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIraH sutaM . zrIhIraH suSuve jitendriya-cayaM mAmalladevI ca yam / . tarkeSvapyasamazramasya dazamastasya vyaraMsInmahA... kAvye cAruNi naiSadhIyacarite sargo nisargojjvalaH // 138 / anvayaH-kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIraH zrIhIraH mAmalladevI ca jitendriyacayaM yaM zrIharSa sutaM suSuve, tarkeSu api asamazramasya tasya cAruNi naiSadhIya carite mahAkAvye nisargojjvala: dazamaH sargaH vyaraMsIt / vyAkhyA-kavirAjarAjimukuTAlaGkArahIra:= kavIndracayamukuTAlaGkRtima zrIhIraH- tannAmA pitA mAmalladevI= tannAmnI mAtA ca, jitendriyacayama Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..bazamaH sargaH 101 svAdhInIkRtakaraNanikaraM yaM zrIharSa sutaM suSuve tarkeSuna kavitAsu, api, ca asamazramasya = lokottarazAlinaH, zeSam sugamam / manuvAdaH-kavirAjasamUha ke mukuTamaNi zrIhIra nAmaka pitA aura mAmalla -devI nAma kI mAtA ne indriyasamUha ke vijetA jisa zrIharSa kavi ko paidA kiyA, tarkazAstra meM bhI lokottaraparizrama karane vAle usa zrIharSa nAma kavi se nirmita manohara naiSadhIyacarita nAmaka mahAkAvya kA svabhAvataH samujjvala yaha dazavA sarga samApta huA // 138 / / kalpanAgaganadUracArihaMsaH varNanA-vividhacAruGgimAJcitaH / tarkatalpitAvilyamaNDitaH paNDitaH kavigirAM saharSakaH / pranthirasmin durUhA susaMsthapitA kAvyakasvikaNThena codghossitaa| mAdRzastAM kathaM vettu jIvAtave svasya jIvAtu TIkA kRtA tena sA // pravAsAdetasminnijavihitapadyairapi mayA... sameSAM padyAnAM vyaraci khalu bhAvo bahuvidhaH / aduSTona kyAnyakaluSamanobhirbudhajanaiH - kva doSA AsmAkavyavasitakRto duSpariharAH / / khAzvi-khAbdhimitavrakame'bdake maaghshuklgurupnycmiitiyo| naiSadhIyadazamAGkasargake pUritA'tra sakalaiva TokikA / / gAjIpuramaNDalAntargataverAsoMgrAmAbhijanane, zrIyadunAthamizrapautreNa, paNDitavarazrIbaladevamizraputreNa, caturdhAmayAtrAsaMzodhitadhiyA caturvizatilakaikakrameNa savidhasampAditagAyatrIparazcaraNacatuSTayena vyAkaraNAcArya kAvyatIrthopASidhAriNA, pATaliputrasthaDAlamiyAanantabhAskarasaMskRtamahAvidyAlaya, ArAmaNDalasya haragaurIsaMskRtoccavidyAlayaH gAjIpuramaNDalastha zrInRsiMha saM0 mahAvidyAlaya, dillIstha RSikula saM0 mahAvidyAlaya pradhAnAcAryeNa, zrIbadarInArAyaNa mizraNa kRtA saMskRta-hindI-TIkA samAptA / Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- _ Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ katipaya parIkSopayogI praznocarAtmaka anya kAgyaprakAza-rahasyam (prshnottraatmkH)| bhIrAmajI lAla zarmA 25-.. candrAloka-rahasyam (praznottarAtmakaH ) / mAnavallI tathA betAla 30-.. zizupAlavadha-rahasyam (praznottarAtmakaH) 1-4sarga / azokacandra goDa 30-.. sAMkhyakArikAdarzaH (prshnolsjhkH)| zrI rAjendraprasAda koThadhArI 15-.. asArazAstrasya tihAsaH (praznottarAtmakaH) zrIparamezvaradIna pANDeya 12-50 talecampU-rahasyam (praznottarAtmakaH)1-5ucchvAsa / paramezvaradInapANDeya20-.. vedAntasAra-pradIpaH (prshnottraatmkH)| bIjendraprasAda koThapArI 15-0. madhya siddhAntakaumudI-candrikA preznottarAtmaka) vijayamitra zAstrI 75-.. mRcchakaTika-sopAnam (prshnottraatmkH)| DA~0.nareza jhA 20-.. veNIsaMhAra-rahasyam (praznottarAtmakaH) bI paramezvaradIna pANDeya 15-.. naiSadha-rahasyam (praznottarAtmakaH)1-5 srg| dhI ramAzaMkara mitha 35-0. dazarUpaka-rahasyam (praznottarAtmakaH) zrI trilokInAtha vivedI 17-50 bhaTTikAvya-darpaNaH / svAmI prajJAbhikSu 1-4 sarga 25-00, 5-8 sarga 15-.. bhaTTikAvyAlokaH DaoN. ramAzaMkara miSa 14-17sarga 25-0,18-22sarga25-0. bhAratIya-saMskRtiH / lokamaNi dAhAla saMskRtabhASAvijJAnam / DaoN0 zivaprasAda dvivedI candrakalAnATikA-rahasyam (praznottarAtmakaH) bIparamezvaradIna pANDeya 15-.. saMskRtasAhityetihAsaH (praznottarAtmakaH) / zrI-paramAnanda zAstrI 15-.. rasagaGgAdhara-hRdayam / (praznottarAtmakaH) / bI jJAnacandra tyAgI 25-0. laghusiddhAntakaumudI-candrikA (praznottarAtmaka: ) vijayamitra zAstrI kAdambarI-kalAprakAzaH (praznottarAnA / DaoN0 nareza zA3.-.. laghUmaStaSAntraNAta rAmaka)bI paramezvaradInI rAmezvara puNezAkuntalanottarAtmakaH)1-5 srg| dhI ramAzaMvanAtha dvivedI 30-0. me badUta-tara praznottarAtmakaH ) zrI trilokInAtha zokacandra gaur3a zAstrI 15-.. mahAbhASyanavamI prajJAbhikSu 1-4 sarga 25-00) vijayamitra zAstrI 30-0. muktAvalI-praramAzaMkara miSa 14-17sarga 25-gottrii)| thI rAjekamaNi dAhAla aucityavicADaoN. zivaprasAda dvivedI DaoN. nareza jhA 12-1. voktijIvitam (praznottarAtmakaH)0 nareza jhA bhAratIya saMskRti-sopAna (jyotarAna.biDI 15-.. -