Book Title: Haimshabdanushasanam Laghunyas Sahitam
Author(s): Hemchandracharya, 
Publisher: ZZZ Unknown
Catalog link: https://jainqq.org/explore/010659/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrIhaimazabdAnuzAsanam (bRhadvRttiH) laghunyAsasahitam // // ahaM // // praNamya paramAtmAnaM zreyaH zabdAnuzAsanam // AcAryahemacandreNa smRtvA kizcitmakAzyate // 1 // ahaM / ahamityetadakSa ahN|| praNamya kevalAlokAvalokitanagAgam // jineza zrIsidahemacandrazabdAnuzArAne // 1 // zArivAnitA panyodagacandropadezata ||nyaast. katicinapaDhapyArA gAbhidhIyate // 2 // iha ni zepazemupIsagunmepanirmitAnekavihajanamanazcamatkArakArizAsanikaraviramApitavizavaprajJapimaharSikAnekariH nipratimapratibhAmabhArApahastitanidazasUri zrIkumArapAlakSmApAlapratibodhavidhAnanigiloNimaNDalAbhayapradAnaprabhRtisagyAtikrAntaprabhAvanAnirmANasmRtigocarasacariSNukRtaciratanapairasvAmyAdipravarasUri sugRhItanAmadheya zrIhemanantrasUrinirimADimagrasta mamasAmapi vigamanaloya tadanukampAparItacetA zabdAnuzAsana kartukAma prathama mAlArthamabhidhegAdipratipAdanAya ceSTadenatAnamaskAramAha-praNamyeti // nanu prayogo'yaM bhAne karmaNi yA / ucyate / bhAve eva / sahi ruvaM paramA mAnamiti karma / ucyate / sakarmakANAmutpannastyAvirbhAvavivakSayA // apAUoti karmArtha svabhApAna puna, kRta' // 1 // nanatyanenApi sidhyani ki prakAreNa / prakAro mAnasika gotagati upahAsanamaskAra ca nirAkaroti / 'namasya tatsasi prema ghaNTArasitasodaram / kamakazimani sAramArambhaguDammaram / / 11-nAdivat // parameti / paramAtmAnamityadA karmaNi kRta iti paSThI prAmoti para 'tannudanta'-iti niSedhaH ||-shrey iti 'prazasyasya zra' iti zrAdezavidhAnagalAt jhiyAzavatvenAguNAgAdapi prazasyazadADhIyas / 'nekasvarasya ' iti niSedhAt 'aspasvarADe iti nAnnyasvarAdilopa / 'avarNavarNasya' ityapi na pravartate / antyasvarAderanekarUparatya' ityAyogenaiva sidde pRbhagyogakaraNamalApi yAdhanAmiti ||-shbdaanushaasnmiti / aA katha paSTIsamAsastRtImiti niSedhAt / satyam / pratyAsattinyAyena yasya kRtpratyavasthApekSayA paSTI yadi tadrapekSayena tRtIyA syAta / aga tu prakAzate ityasyApekSagA tRtIyA anuzAsana ilpapekSagA na paDIti na ||-aacaayti / Acaryate mevyate cinayArthamiti dhyaNa / / AcAre sAdhu / 'tatra sAdhI' ya. 2 / AcArAn sAtIti, kanie 3 / bhAcArAnAnaTe gira balam --ityanena 'citcanau ho cAra cIti zivyApATA'-ityanena nipAtyate 4 / AcArAn gRhAni prAyati cA 'karmaNo'' poDharAdrisyAt sAdhuH // // kimapi cinoti kiS , kima sarvavibhavalantAt 2. param, zreya iti bAciJciditi / asagaDamavyaga yA / maulo'rtha- pratIta ena // atha pUrvArdhamAnRtyA vyArayAyate / param AtmAna va praNampa pratIkRtya sAvadhAnIkRtyeti goga / kiniziSTa dAnanuzAsayati apazabdAnuzAsanastam / kiviziSTa cAtmAnam , zreya zabdAnanuzAsti zreya zabdAnuzAsanastam / ubhayana 'ramyAdibhyaH' ityanaT // pUrna tAbar3audokA atizayA mAnamityanena svArthasapatti pArthasapatyupAyalakSaNazna ho, zreya gabdAnuzAsanamityanena parAsapatti parArthasapAyupAyalakSaNazca vI labhyete / eva sarvadarzanAnugAyitvenAtizayA bhAvanIyA / catustizatigayanmagrAikAtizayacatuSTayamadhye ka kena padenocyate sUyate vA ityabhidhIyate / paramAtmAnamityanena pUjAtiyaH / ata eva 'manmahatparama'-ilpanena pUjAyA sabhAsa / dvitIyapADena 'aiyAza 3 ekazepe dheyAMsa., te ca te zabdAca tAnanuzAstIti vyutpattavacanAtizaya / baca gatizayazca na jAnAtizayaM cineti yaganAtizagena zAnAtizaya AkSigyate / zAnAtizagaza zaya vineti tenApAyApagamAtigayAkSepa / apAyabhUtA hi rAgAdayastepAmapagama sa evAtisarA iti |-ahmiti / ahaMti pUjAmityadanAvavistRpodarAdinyAtmAnunAsika siga bheTa-vA Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyA zrIhamaza sthAdAdAt / 1 / 1 / 2 // syAdityavyaya : paramezvarasya paramASThanA vAcaka rasadapa paramaprino vAcakaM siddhacakrasyAdinIjaM sakalAgamopaniSadbhUtamazeSavighnavighAtanighnamakhiladRSTAdRSTaphalasaMkalpakalpadramopamamAzAstrAdhyayanAdhyApanAvadhi paNi- nAca 'anenAtmanaH sarvataH saMbhedastadabhidheyena cAbhedaH' / vayamapi caitaccha khArambhe praNidadhmahe'yameva hi tAttviko namaskAra iti // 1 // siddhiH 12 // syAdityavyayamanekAntadyotakam / tataH syAdvAdo'nekAntavAdaH nisAnisAdhanekadharmazavalaikavastvabhyupagama iti yAvat / tataH siddhiniti mAnto'pyasita nipAta // ganu ahamiti anyaya svarAdo cAdI ca na dRSTam tatkathamavyayam / satyam / 'zyanta iti sakhyAna nipAtAnA na vidyate / prayojanapazAdete nipAtyante // ahamiti varNasamudAyatvAtkathamakSaram / satyam / na kSarati na calati svasmArasvarUpAditi akSaram / tasya dhyeya paramabrahmeti yAvat // vyAkhyAna tridhA syAt / svarUpAH rAtparya ceti / akSaramiti svarUpAkhyAnam / parameTino vAcakamityabhidhA / siddhacakrasyAdivIjamiti tAtparyavyAkhyAnamiti // paramechina patra tata zepacatuSTayavyavacchedAyAha syeti / caturAizadatizayarUpaparamaizvaryabhAjo jinasyetyartha // nanu yadyapi parameSThIti sAmAnya pada tathApi ahamiti bhaNanAdahazeba labhyate ki paramezvarasyeti padena / satyam / 'devatAnA rUNA ca nAma nopapada vinA // upAreya jAyAyA katha cinAramanamtathA // 1 // iti-siddheti / siddhA vidyAsiddhAdayantepA cakramiva caka tasya paja bIjAni teSu cedamAdivIjam ||-skleti / sakalA samastA ye AgamA lokikA lokotarAva nepAmupaniSadbhUta rahasyabhUtam / / nanu ahamityasyAIdvAcakatve sati katha laukikAgamAnAmupaniSadbhUtamidAmiti / satyam / sarvapArpadatyAcchabdAnuzAsanaraya samanadarzanAnuyAyI namaskAro vAcya , ayaM cAImapi tathA / tathAhi-akAreNocyate viSNU rephe brahmA vyavasthitaH // hakAreNa hara proktastadante parama padam / iti zlokenAIzabdasya viSNuprabhRtidevatAtrayAbhidhAyitvena laukikAgameSvapi ahamiti padamupanipabhUtamityAvedita bhavati // tadanta iti turIyapAdasyAyamartha , tasyAI zabdasyAnta uparitane bhAge parama pada siddhizilArUpa tadAkAratvAdanunAsikarUpA kalApi parama padamityuktam ||-nighnmiti / niyamena hanyate jJAyate pAratatryeNeti 'sthAdibhya ka' / bAhulakAnapusakatvam ||-dRptteti / dRSTa rAjyAdi / adRSTa svargAdi ||-aashaakheti / Aibhividhau sa ca zAsreNa saha sayadhyate / avadhizabdastu maryAdAyAm / sa cAdhyayanAdhyApanAbhyAm / tato'yamartha / zAsamabhivyApya ye adhyayanAdhyApane te maryAdIkRtya praNigheyamidamityarthaH // praNidhAnaM caturdhA padastha piNustha spasthaM rUpAtIta ceti / padasthamarha zabdasthasya, piNDastha zarIrasthasya, rUpastha pratimArUpasya, rUpAtIta yogigamyamahato dhyAnamiti / evAye de zANArambhe saMbhavato nottare he // anenAtmana sarvata sabheda ityukta padastham / tadabhidheyenetyAdinA piNusthamiti ||-vympiiti / viziSTapraNidheyapraNidhAnAdiguNaprakarSAdAtmanyutkarSAdhAnAt guNayahutvenAtmano'pi tadabhinnatayA bahutvAdvayamiti bahupacanena nirdeza ||-taattvik iti / tattvameva 'vinayAdibhya ikaNa' 'tatya prayojanamasyeti vA' // loke prasiddhasAdhutvAnAM zabdAnAmanyAkhyAnArthamida zabdAnuzAsanamArabhyate / anvAkhyAna ca zabdAnA prakRtyAdivibhAgena sAmAnyavizeSayatA lakSaNena vyutpAdanam / taca zabdArthasabandhamantareNa na sabhavati / zabdArthasabandhasiddhizca syAvAdAdhInA ityata Aha-siddhiH syAdvAdAt // dazadhA sUtraNi / sajJA 1 paribhASA 2 (a)dhikAra 3 vidhi 4 pratiSedha 5 niyama 6 vikalpa 7 samuccayAs 4 (a)tidezA' 9 (a)nuvAda 10 rUpANi / tatra 'audantA svarA ' iti / / 'pratyaya prakRtyAde' iti 3 / 'dhuTi' iti 3 / 'nAmyantasthAkavargAt-' iti 4 / 'na ta matyaya ' iti 5 / 'nAma sidayvyAne' iti 6 / ' sau naveto' iti 7 / 'zaso'tA' iti 8 'Idito yA' iti 9 / tayo samUhavaya bahupu 10 ityAdIni sUgANi pratyeka jJAtavyAni / etepA madhye idamadhikArasUtramA zAsapari se ||-syaadityvyymiti / vibhaktyantAbhatyena svarAdityAhA'nekAnta dyotayati vAcakatvanetyanekAntadyotakam ||-anekaantvaad iti / amati gacchati dharmiNamiti 'damyami'dharma / na eko'nekaH / aneko'nto'syAsAvanekAnta / tasya yadana yAthAtadhyena pratipAdanam tacAbhyupagatasyaiva bhavatIti ||-nityaanityaadiiti / AdizabdAtsadasadAtmakatvasAra - Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ppattipti prakRtAnAM zabdAnAM veditavyA / ekasyaiva hi isvadIrghAdividhayo'nekakArakasaMnipAtaH sAmAnAdhikaraNyaM vizeSaNavizeSyabhAvAdayazca nopapadyante / sarvapArSadakhAca zabdAnuzAsanasya sakaladarzanasamUhAtmakasyAdvAdasamAzrayaNamatiramaNIyam / yadabocAma stutiSu-anyonyapakSapratipakSamAvAdyathA para kabamilApyAnabhilApyatvagrahaH // 'neve' iti tyaci, nityamabhayAyantAparicchinnasattAka vastu / tadviparItamanityam // AdIyate gRhyate'yo'smAditi 'upasargAd daH ki.' iti ko Adi / " dharmiNo dharmirUpatAmiti dharmA vastuparyAyAH / te ca sahabhuvaH sAmAnyAdayaH kramabhuvazca navapurANAdaya paryAyA. / dharmamantareNa dharmiNa' svarUpanAzAt // zAmyati virudaidhamayugaparapariNatimupayAti 'zamevaM ca' ityale zavalam // elyabhedaM gacchati bhINazali'-iti ke ekam // vasanti sAmAnyavizeSarUpA dharmA asinniti 'vaserNidvA' iti tuni vastu / nityAnityAdibhiranekadhaH zavalaM yadekaM vastu tasyA'bhyupagama. pramANAviruddho'GgIkAra // tata eva zabdAnAM siddhirbhavati nAnyathetyata Aha-pakasyaiveti / tathAhi-yasyaiva varNasya isvatvaM vidhIyate tasyaiva dIrghatvAdi / tasya ca sarvAtmanA nityatve pUrvadharmanivRttipUrvakasya itvAdividherasabhavaH / evamanityatve'pi janmAnantarameva vinAzAt kasya hUsvAdividhiriti varNarUpasAmAnyAtmanA nityo, hrasvAdidharmAtmanA tvanitya iti // tathA dravyANAM svaparAzrayasamavetakriyAnivartaka sAmarthya kArakam / tacca karnAdyanekaprakAramekasyApyupalabhyate / yathA, pIyamAnaM madhu madayati, vRkSamAruhya tata. phalAnyavacinoti, viSayebhyo vibhyadanAtmajJastebhya evAtmAnaM prayacchastaireva bandhamApnoti ityAdi / taca kathamekasya sarvathA nityatve ekarUpAM vRttimavalambamAnasyA'vasthAntarAbhivyaktarUpopAlambhAbhAvATate iti sAdhyasAdhanarUpakArakavyavahAravilopa // anityatve'pi na ghaTate / tathAhi-svAtantryaM kartRtvam / taca 'idaM phalamiyaM kriyA karaNametadeSa kramo'vyayo'yamanuSanarja phalamida dazeya mama // ayaM suhRdayaM dviSanmakRtadezakAlAvimAviti prativitarkayanprayatate budho netaraH' ityevamAtmakaparidRSTasAmarthya kArakaprayoktRtvalakSaNam / tadapi nAnityasya kSaNamAtrAvasthAyitvenopajananAnantarameva vinaSTasya yujyate ki punaH kArakasaMnipAta iti nityAnityAtmakaH syAdvAdoGgIkartavyaH // tathA tamantareNa sAmAnAdhikaraNyaM vizeSaNavizeSyabhAvo'pi nopapadyate tathAhi-bhinnapravRttinimittayo zabdayorekanAtheM vRttiH sAmAnAdhikaraNyam / tayozcAtyantabhede ghaTapaTayoriva naikatra vRttiH / nApyatyantAbhede, bhedanibandhanatvAttasya / nahi bhavati nIlaM nIlAmiti // ki ca nIlazabdAdeva tadarthapratipattau utplshbdaanrthkyprsnH| tathaikaM vastu sadeveti nivasyamAne vizeSaNavizeSyabhAvAbhAva / vizeSaNAvizeSya kathacidarthAntarabhUtamavagantavyam / astitvaM ceha vizeSaNam / tasya vizeSyaM vastu / tadeva vA syAdanyadeva vA / na tAvattadeva / nahi tadeva tasya vizeSaNaM bhavitumarhati / asati ca vizeSye vizeSaNatvamapi na syAt / vizeSya viziSyate yena tadvizeSaNAmiti vyutpatteH / athAnyattarhi anyatvAvizeSAtsarva sarvasya vizeSarNa syAt / samavAyAt pratiniyato vizeSaNavizeSyabhASa iti cet, na / so'piaviSyagbhAvalakSaNa evaiSTavya / rUpAntaraparikalpanAyAmanavasthAprasaGgaH / ato nAsAvatyanta bhede'bhede vA sabhavatIti bhedAbhedalakSaNa. syAdvAdo'kAmainApyabhyupagantabya iti // AdigrahaNArasthAnyAdezanimittanimittiprakRtivikArabhAvAdigraha // ki ca, pAndAnuzAsanamidam / zabdaM ca prati vipratipadyante nitya ityeke, anilaya ityapare, nityAnitya iti cAnye / tatra nityatvAnityatvayoranyatarapakSaparigrahe sarvopAdeyatvaviraha. syAditi Aha-sarvapArSadatvAcceti / khena rUpeNa vyavasthitaM vastutatvaM pRNAti pAlayatIti 'pra. sad' iti sadi parpad / tatra sAdhuH 'parpado prayaNau' iti Ne pArSada sAdhAraNamityarthaH / athavA, pArSadaH paricAraka ucyate / sa ca parpatsAdhAraNa ityarthaH / pArSadatvena ca sAdhAraNatvaM lakSyate / tena sarveSAM pArSada sarvasAdhAraNamityarthaH / dRzyate tatvamekadezenaibhiriti, darzanAni nayA / samantadarzanAnAM ya. samudAya tatsAdhAraNasthAdvAdasyAbhyupagamo'titarAM nirdoSa ityarthaH ||-atirmnniiymiti / NigantAt 'pravacanIyAdayaH' ityanIyaH // etadeva svoktena guDhayatianyonyetyAdi / sAdhyadharmavaiziSTyena pacyate vyaktIkriyate hetvAdibhiriti 'mAvAvadi'-iti se pakSa sAdhyadharmaviziSTo dharmI / zabdo'nitya ityAdi pratikUla. pakSaH pratipakSaH / anyonyaM pakSapratipakSAnteSAM bhAva, ekasmindharmiNi parasparaviruddhadharmopanyAsa ityarthaH / tata. ||-ytheti dRSTAntopanyAse |-pre bhavacchAsanAdanye // sAtizayo matsaro'sahanatAstyepAmatizAyane matvarSIye-matsariNaH // Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemA0 // 2 // pravAdAH // nayAnazepAnavikopamicchanna pakSapAtI samayastathA te // 1 // stutikAro'pyAha 'nayAstava syAtpadalAJchanA ime rasopavidA iva lohadhAtavaH // bhavantyabhisametaphalA yatastato bhavantamAryAH praNatA hitaipiNa' // 1 // iti / athavA, vAdAdviviktavAndaprayogAtsiddhiH samyagjJAnaM taddvAreNa ca niHzreyasaM syAdbhavediti zabdAnu zAsanAmidamArabhyata ityabhidheyaprayojanaparatayApIdaM vyAkhyeyam // 2 // lokAt / 1 / 1 / 3 // uktAtiriktAnAM kriyAguNadravyajAtikAlaliGgasvAisaMkhyAparimANApatyavIpsAlugavarNAdInAM saMjJAnAM parAnnisaM nityAdantaraGgamantarAccAnavakAzaM balIya isAdInAM nyAyAnAM ca lokAdvaiyAkaraNasamayavidaH prAmANikAdezca zAsamavRttaye laghu cenenerce prakaNoyate pratipAyate svAbhyupagato'yoM vairiti dhyAnAd dhan' iti dhaji--pravAdAH pravacanAni // yathA parasparavirodhAtpare pravAdA matsariNo na tathA tvatsamaya iti / atra vizeSaNadvAreNa hetumAha-pakSapAtIti / yato rAganimittavastuvIkArarUpa pakSa pAtayati nAzayatItyevazIlo rAgasya jIvanAza naSTatvAt / atraiva hetumAha-nayAnazeSAnavizeSamicchanniti / nayAn gamAdIn 1 samastAnavizeSamabheda yayA bhavasyeyamazIkurvan / aya bhAva / nayAnA samatvena darzanAdvAgamayasya pakSasya pAtitatvAtsamayasya mAsarAbhAva., pareSA tu viparyayAt tatsanAva iti // samyageti gacchati zabdo'yamaneneti 'pumAni' iti the-samayaH saveta / yadvA, samyagayanti gamti jIvAdaya padArthA. svasipe pratiSThA prApnuvansyasijiti samaya AgamaH / matsaritvasya vidheyatvAneva naja sabamdhAra pakSapAtizamdena tyasabandhAt prakramabhedAbhAva // paroktenApi yati-nayA ityAdi / nIyante prApyante jIvAdayo'rthI ekadezaviziSTA ebhiriti nayA niravadhAraNA abhiprAyavizeSA / sAvadhAraNasya durmayayAt / samastApAstu pramANAdhInatvAt / te ca gamAvaya sasa tava syAtpadena cihitA abhimeta phalanti, lihAvac / abhimeta phala yebhya iti yahumIhiyA ||--prnntaa iti / praNantumArabdhavanta. ||-hitaissinn iti / vizeSaNadvAreNa hetu , hitaipityAdityartha // aaraaduuraantikyo.| sampagjJAnAcAmamokSamArgasyArA samIpa yAtA prAptA, dUra vA pApakriyAbhyo yAtA ityaaryaaH|| nanu astu yuktiyukta syAdvAvastadhInatvAcchandasiddhe, tathApi anabhihitAbhidheyaprayojanavArakathamida prekSAvatpravRttiviSayamityAzaGkayAha athaveti / viviktAnAmasAdhutvavimukkAnA zabdAnA prayukta samyagjJAnarUpA sindiH / sAdhuzabdAcAnAbhidheyA // yamaryamadhikRtya pravartate tamprayojanamiti samyagjJAnamanantara prayojana taddvAreNa tu ni.zreyasa paraM paramiti / yata., 'dve brahmaNI veditavye zabdAvala paraM ca yat / zabdapramANi niSNAta parai mahAdhigacchati // // ' vyAkaraNAtpadasiddhi. padasiddhararthanirNayo bhavati / arthAtatvajJAnaM tatvajJAnAtpara zreya.' // // iti // savandhastvamidheyaprayojanayo sAdhyasAdhanabhAvaH / zabdAnuzAsanAbhidheyayostu abhidhAnAbhidheyarUpa / sa ca tayorevAntarbhUtatvAtgRthagnopadarzita iti // 2||-lokaat // lokyate tatvanizcayAya, ghan / lokate samyakpadAryAnityaci yA loka ||-ukteti / ukAbhya svarAdisajJAbhyo'tiriktA adhikAratAsAm // sAdhyarUpA pUrvAparIbhUtAvayavA kiyA / vizeSaNa guNaH / 'satve nivizate'pati-' ityaadilkssnno| vaa| vizeSya dravyam // 'AkRtigrahaNA' ityAdirUpA jAtiH // trumAdilakSaNa kAlaH // liI pukhInapusakarUpam / / 'avikAro'davam' ityAdi svAGgam // ekAdyabhidhAnapratyayahetu saMkhyA // sana mAna parimANam // apatya prasiddham // nAmAbhidhAyinA zabdAnA kriyAguNadaSyairyugapatnayoktuApnumicchA viipsaa|| adarzana laka / aSTAdazabhedo'kArAdisamudAyo'varNa: / AdizabdAdivarNA iti vaiyAkaraNA / karma ukSepaNAdi / igyAzrayo guNaH / guNAzrayo dravyam / anuvRtipratyayahetu sAmAnya jAti: / parAparAdipratyayahetu kAla: / anumAna ligam / svAgadhArama svAim / aNumahadAdipratyayahetu parimANamiti tArSikA ||-praannitymiti / tathAhi-vanAnItyAdI ziso'tA'-iti dIrgha vAdhitvA paratvAt 'napusakasya zi' ityevA Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siddhirbhavatIti veditavyam varNasamAmnAyasya ca, tatra // 3 // audantAH khraaH|1|1|4|| aukArAvasAnA varNAH svarasaMjJA bhavanti / takAra a A i I u U RRla la e ai o au / audantA iti bahuvacanaM varNeSvapaThitAnAM dIrghapAThopalakSitAnAM platAnAM saMgrahArtha, tena tepAmapi svarasaMjJA kava.. 'ivarNAderasve svare yavaralam' (1 / 2 / 21 ) ityevamAdayaH // 4 // ekaditrimAtrA hakhadIrghaplutAH / 1 / 1 / 5 // mAtrA kAlavizeSaH / ekAdvenyu ," mAtrA audantA varNo yathAsaMkhyaM isvadIrghaplutasaMjJA bhavanti / ekamAtro -hasvaH / a i u R la / dvimAtro dIrghaH / AI U R lU e ai o au / trimAtraH plataH / " A 363U3 ityAdi / aidautau caturmAtrAvapIsanye / audantA ityeva / pratakSya / avArdhamAtrikayorvyAnayoH samudAyasyaikamAtratve'pi hasvasaMjJAyA abhAvAtto'nto na bhavati / varNAnAM ca hasvAdisaMjJAvidhAnAtitaucchatramisAdAvakArokAralakSaNavarNasamudAyasya dvimAtratve'pi dIrghasaMjJAyA abhAvAdvitvavikalpo na bhavati / nitya balIya / yathA, syona isyatra paramapi guNa yAdhitvA nityatvAdUT // tathA nityAdantaraGgam / yathA, jJAyA odano jJauTanastamicchati payan / tata sani, akRtavyUhatvAt jJA oDhanIya sa ti iti sthite dvitva prApnoti autva ca / tato nityatvAdvitva prApte tadAdhitvA'ntaramatvAdoravaM bhavati / jujhaudanIviSati iti / tathAntaraGgAdanavakAzam | yathA, gargasyApatyAni yan / teSA chAtrA'TorIya ' / tato'ntaraGgatvAd 'yajina ' iti yano lup 'na prAjitIye'-iti tanniSedhazca prApnuta / paramanavakAzasyAt 'na prAgajitIye' ityeva pravartate / tato gArgIyA iti siddham // tathA AdizabdAt parADhantaraGgamapi / yathA, sive 'pyAdhApanyani'-iti ne'pavAda vAlopa bAdhitvA guNAHpUrva nityatvAdUTi ca kRte paratvAdguNe prApte'ntaragatyAtta bAdhitvA yatva bhavati syona iti / etAsA kriyAdInA sajJAnA nyAyAnA ca zAkhapravRttaye lokAt siddhiveditavyA / na ca lokmantareNa tajjJAnopAyo'sti / na ca tajJAna vinA niyAthoM dhAnu' 'guNAdasiyAM navA' 'jAtikAlasukhAdenevA' 'khAnAderakRtamita'-iti 'sarayAnA m' parimANAttaddhita'-iti 'uso'patye 'vIpsAyAm ' 'lugasyAdevyapade' 'avarNasyevarNAdinA'-iti 'ivarNAderaraye svare'-isgAdizAkhapravRtti // nIyate prApyate sadehadolAmadhiruvo'rthoM nirNayapada mebhiriti 'nyAyAvAya-'-iti yaji nyAyA yuktyaH ||-audntaaH-|| atrAntazabdovayavavAcItyavayavena vigraha / samudAya smaasaarthH| avayavasya cAvazyaM samudAyarUpe'nyapadArthe'ntarbhAva / ata evAtra taguNasavijJAno'ya bahucIhi / yathA lambakarNa ityAdI / na svatadguNasa vijJAno yathA citragu ityAdI / jJApapha cAtra 'aSTa aurjaszaso ' 'Ato Nava au' 'uta auSiti vyaJjane'ddhe' ityAdi / aukArasya hi svaratvAbhAve 'aSTa au'-ityAdisUtreSu 'svare vA' ityanena yalopo na syAt ||-tkaar iti / uccAryate svarUpeNa svIkriyate'nenetyucAraNa svarUpaparigraha iti bhAva / taparatvAnirdezasya aut ityukte aukArasvarUpa pratIyate / takArAbhAve tu AvantA iti kRte kaSTA pratItirbhavediti bhAva // nanu lakAra' kRpistha evaM prayujyate na ca tatra svarasajJAyA kimapi prayojanam / sarakArasya tu sarvathA prayoga evaM nAstIti / neyam / kRpta kuzptazikhetyAdI dvitvatAde svarakAryasya darzanAt / tathAhi'adIrghAdvirAmaika'-ityanena dvitvam 'dUrAdAmadhyasya'-ityanena sarAzca svarAzrita. pratipAdita / svarasyAdhikRtatvAt asati svaratve tantra syAt iti |-prdeshaa iti / pradizyante sajJAprayojanAnyeSu iti 'vyaanAd ghan'iti dhani pradezA., sajJAprayojanasthAnAnItyartha // 4 // ekahi ||-ekmaatr iti / svarasyAntyantApakRpTo nimeponmepakriyAparicchinna ucAraNakAlo mAtrA |-ardhmaatrikyoriti / mAtrAyA ardhamardhamAtrA sAsyanayo 'nIyAdibhyastau' iti ika ||-vrnnsmudaaysyeti / audantA ityanuvRpayA varNA iti lAbhAt titau ityanna au ityevaMrUpavarNasamudAyasya dIrghatvaniSe Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMdhyakSarANAM tu ekamAtrikatvAbhAvAdasvasaMjJA na bhavati / hasvAdipradezA 'Rlati hasvo vaa'(1|2|2) ityAdayaH // 5 // anavarNA naamii|1|1||6|| zrIhemaza0 15 avarNarahitA audantA varNA nAmisaMjJA bhavanti / i I u U R Rla la e ai o au / vahuvacanaM platasaMgrahArtham / evamuttaratrApi / nAmipradezA 'nAminastayoH pa.83 (2 / 3 / 8) ityevmaadyH||6|| dantAH smaanaaH|1|1|7|| TukArAvasAnA varNAH samAnasaMjJA bhavanti / a A i I u U R la la / samAnapradezAH 'samAnAnAM tena dIrghaH' (1 / 2 / 1) isaadyH|| 7 // e ai o au saMdhyakSaram / 11||8||e ai o au isete varNAH saMdhyakSarasaMjJA bhavanti / saMdhyakSaramadezA 'aidautsNdhykssH| (12 / 12) ityevmaadyH||8|| aM aH anusvaarvisgau|1|119|| akArAbuccAraNArthoM / aMiti nAsikyo varNaH, aH iti kaNThyaH, tau yathAsaMkhyamanusvAravisargasaMjJo bhavataH / anusvAravisargapradezA 'no'mazAno'nusvArAnunAsikauca pUrvasyAdhuTpare (1 / 318)' padAnte visrgstyoH(1|3|53) ikhaadyH||9|| kAdivyaJjanam / 1 / 1 / 10 // kAdivoM hakAraparyanto vyaanasaMjJo bhavati / ka kha ga gha Ga, dha ||-sNdhykssraannaaNtviti / anya kAlApakAyai satyakSarANA dIrghasajJApi na kRtA / tato'tra saMjJAdaye'pi saMdeha , yadvA, aA ityAdI krameNa isvadIrghasajJA dRSTA, e ai ityAdAvapi ki tapavetyArAzayAmidamukta saMdhyakSarANA svityAdi |-anvrnnaa nAmI // avicamAno'voM yeSu te'navarNA // nanu sajJisamAnAdhikaraNatvena sajJAnirdeze sati 'audantA svarA' itivannAmina iti bahuvacanena nirdezo yujyate sarika nAmItyekavacana nirdeza / satyam / vacanabhedena sajJA kurvanneva bodhayati 'yatra nAmina kArya kriyate tatra kAryAyAdi kAryA svaro nyUgo bhavati tatraiva nAmisazApravRtinInyathA' tena glAyati glAyatItyAdI na guNa / ata eva tatrAha 'aikAropadezavalAsAmisvAbhAvAhuNAbhAva ' iti / atrottarayoga bahuvacana tRtasagrahArtham / vizeSaNavizeSyanAvastu vacanabhede'pi sA. mAnyavizeSabhAvena / yathA pajAdau puda, vedA pramANam iti |-ldntaaH - // udAttAnudAttakharitasAnunAsikaniranunAsikamedAdaSTAdazadhA bhinte avarNAdaya iti samAna tulya mAna parimANa Sparicchedo cA yeSAM se samAnA parasparavilakSaNAkAra vinANA apIti / tathA lukAraNa samAnasajJAyA, kalpana kRpa, 'kutsapadAdibhya kip', klAvA kRpa tAmakArSIt Nici antyasvarAdilope samAnalopAda upAntyakhAsamAnalopi'-iti haravatyAbhAve 'asamAgalope'-iti sanvadbhAvAbhAve ca acakalAkt iti bhavati, lakAra iti samAnadIrghatva ca phalam ||-ee-1 sadhau sati akSara sadhyakSapam / tathAhi-avarNasyevarNena saha saMdhAvekAra / ekArakArAbhyAmaikAra / avarNasyovarNenokAra / okArokArAbhyAmaukAra ||-aNdh:-|| visRjyate viramyate ghaNi visarga / karmapratyayopalakSaNa cedam / tena visRSTo visarjanIya ityapi sajJAhaya iSTavyam ||-kaadi-1 AdIyate gRhyate'sAdarya ityAdi / sa ca sAmIpyavyavasthAprakArAvayavAdivRtti / yathA prAmAdo ghoSa iti sAmIpye / brAhmaNAdayo varNA | hota vyavasthAyAm / AThyA devadattAdaya iti prakAre / devadattasazA ityartha / stambhAdayo gRhA iti avayave / stambhASayavA ityarthaH / nana sAmIpyArthavRttigrahaNe kakArakha vyaJjanasajJA na khAt / upalakSa kAyeM anupayogAt / yathA citragurAnIyatAmityukta citragayopalakSita pumAnevAnIyate na tu citrA gauriti / vyavasthArtho'pi na ghaTate / varNasamAjhAyasya vyavasthitAvena vyabhicArAbhAvAt / sabhave vyakti vizeSaNamarthavaditi hi nyAya / kAdInAM parasparamatyantaivasarazyA prakArAtho'pi na samIcInatAmati / avayavArthavRttistu sagacchate / kakAra Adiravayavo yasya varNasamudAyasya sa kAdi / ata . jJAno bahuvrIhi / samudAyasvAvaSaveSu samavetatvAvyagbhUtAcayavatvena ca samudAyaprAdhAnyAdekavacanam / sajJisamAnAdhikaraNe'pi smRtaya pramANamitivadAviSTalidatvAt gyAnamiti cwermendmerceremonenerencescorerwecomekeee aroo SAG6 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca cha ja jha Ja, Ta Tha Da Dha Na, ta tha da dha na pa pha ba bha ma, ya ra la va za Sa sa ha / vyajanapradezA 'nAma sidavyAne' (1 / 1 / 21) ityo apazcamAntastho dhud|1|1|11|| vargapazcamAntasthAvajitaH kAdirvarNo dhusaMjJo bhavati / ka kha ga gha ca cha ja jha Ta Tha Da Dha ta tha da dha, 4 pa sa ha / dhupadezA 'dhuTo dhuTi skhe vA' (1 / 3 / 48) ityAdayaH // 11 // paJcako vrgH|1|1|12|| kAdiSu varNeSu yo yaH paJcasaMkhyApA varNaH sa sa vargasaMjJo bhavati / ka kha ga gha Ga / ca cha ja jha Ta Tha Da Dha Na / ta tha da dha na / pa pha ba bha ma / vargapradezAH 'kavaNukasvaravati' (2 / 3 / 77." ityaadyH|| 12 // AdyaditIyazaSasA aghoSAH / 1 / 1 / 13 // vargANAmAcadvitIyA varNAH zapasAzcAghopA bhavanti / ka kha, ca cha, Ta Tha, ta tha, pa pha, za pa sa / bahuvacanaM sarvavargANAmAdyadvitIyaparigrahArtham / aghopapadezA 'aghope prathamo'ziTaH (1 / 3 / 50) ityaadyH|| 13 // anyo ghopavAn / 1 / 1 / 14 // aghoSebhyo'nyaH kAdivarNo ghoSavatsaMjJo bhavati / ga gha Ga ja jha ja Da Dha Na da dha na ba bha ma ya ra la va ha / ghopavatsadezA 'ghoSavati' (1 / 3 / 21) ityAdayaH // 14 // yaralavA antsthaaH|1|1|15|| yaralava isete varNA antasthAsaMjJA bhvnti| bahuvacanaM sAnunAsikAdibhedaparigrahArtham / antasthAmadezA 'aJvargasyAntasthAtaH' (1 / 3 / 33 ) isAdayaH // 15 // aM aH ka pazaSasAH ziT / 1 / 1 / 16 // anusvAro visargo vajrAkRtirgajakumbhAkRtizca VevaAVAVAL prakaTIkriyate'yo'neneti vyaJjana svarANAmarthaprakAzane upakAraka yathA sUpAdInyodanasyeti / kasya Adi. kAdiriti vyArayAne vyavasthAvAcyapyAdizabda / tena svarANA na vyakSanasaMjJA anusvAravisargayostu bhavati / tato'nusvArasya vyaJjanasaMjJAyA saMskartetyatrAnusvArarUpamyaJjanAtparasya sasya 'dhuTo dhuTi sve vA' ityanena luk siddha / visargasya tu vyaJjanatve supUrvasya dukhayate kipi Niluki sezva luki 'padaskha' iti visargarUpasaMyogAntasthasya khasya luk siddha, visargasya ca kasyAdiriti vyutpatyA 'apaJcamAntastha'-iti dhutve ca dhuTastRtIya iti sthAnyAsane gatve sati sudugiti siddham ||-pnycko-|| sajAtIyasamudAyo varga / sa ca varga kavargAdibhedenASTadhA varNasamAnAye kevalikAdizAkheSu prasiddha / tatra ca ya paJcasasyAtvena vyavasthitastasyeha vargasajJeti ata AhakAdipviti ||-yoy iti / sajJinA bahutvAdagRhItacIpso'pi paJcazabdo vIpsA gamayati // vRNotyAtmIyamekatvena vyavasthApayakti 'ganyami' iti ge varga / jAtyapekSamekavacanam ||-aady-|| avidyamAno ghoSo yeSA, yathA'nudarA kanyeti / bahuvrIhiNA gatatvAnna matu. // nanu lAghavArtha samAhAra eva yukto yato mAtrAlAghavamapi utsavAya manyante vaiyAkaraNA ityAha-bahuvacanamiti / anyathA zapasasAhacaryAt kakhayo. kevalayoreva graha syAt / avyabhicAriNA vyabhicArI yatra niyamyate tatsAhacaryam ||-anyo-|| ghopo dhvanirvidyate yasya sa tathA / anvarthatA ca 'tulyasthAnAsya'-itpanna darzayiSyate / ghopavAniti jAtinirdeza / aghopApekSayA cAnyatvam / tena yeSAmatizAyI ghopaste'nyatvajJAtyadhyAsitA ghopayanta ityarthaH ||-yr-|| ligamaziSya lokAzrayatvAt iti varNavizeSaNamapi antasthAzabda. strIliGgo bAhulakAt zabdazaktisvAbhAbyAt bahutvavRttiA prAya iti ||-yrlv itIti / arthavavAbhAve nAmatvAbhAvAnna syaadi.||-aN a-|| zikSuTzabdayorviSayanAmatvAtpustvam // 4 ka 18 payodezakAlalipibhede'pi rUpAbhedAdRSTAntamAha-vajrAkRtiriti / vanasyeva AkRtiryasya sa tathA / gajakumbhayorivAkRtiyasya so'pi tathA / kakArapakArI cAnayo. paradezasthAvuccAryate / sarvatra parasabaddhAvevaitI bhavato na svatatrau / nApi pUrvasaMbaddhAvanusvAravaditi / rephAdezatvAtkakhapaphasanidhAveva tayo. prayogAdalpaviSayatvam / ata eva satyapi saMjJi Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 varNaH zapasAzca zisaMjJA bhavanti / akArakakArapakArA uccAraNArthAH / bahuvacanaM varNeSvapaThitayorapi 4 ka payorvarNatvArtham / ziTmadezAH 'ziTaH prathamadvitIyasya (1 / 3 / 35) ityAdayaH // 16 // tulyasthAnAsyaprayatnaH svaH / 1.1 / 27 // yatra puDalaskandhasya varNabhAvApattistatsthAnaM kaNThAdi / yadAhu-'aSTau sthAnAni varNAnAmuraH kaNThaH zirastathA // jihAmUlaM ca dantAzca nAsikauSThau ca tAlu ca // 1 // asyatyanena varNAnityAsyam oSThAtmabhUti prAk kAkalakasaMjJakAka nntthmnneH| Asye prayatra AsyaprayatnaH, AntaraH saMrambhaH / sa caturdhA, spRSTatA 1 IpatspRSTatA 2 vivRtatA 3 IpadvivRtatA 4 / tulyau varNAntareNa sadRzau sthAnAsyamaS yanau yasya sa varNasaM prati svasaMjJo bhavati / karaNaM tu jihvAmUlamadhyAgropAgrarUpaM sthAnAsyaprayatnatulyatve sati nAtulyaM bhavatIti pRthagroktam / tatra sthAnam avarNahavisargaka vargAH kaNThyAH / 'sarvamukhasthAnamavarNa havisargAturasyau kavargo jihvAmUla' ityanye / ivrnncvrgyshaastaalvyaaH| uvarNapavargopadhmAnIyA oThayAH / RvarNaTavargarapA mUrdhanyAH / 'repho dantamUla' isake / luvarNatavargalasA danyAH / e ai tAlavyau / 'kaNThatAlavyau' isanye / o au oSTayau / 'kaNThoSThayau' ityanye / vo danyauSTayaH / sakkasthAnaH' ityanye / jihvAmUlIyo jiyH| kaNThyaH' isanye / naasikyo'nusvaarH| 'kaNThayanAsikyaH' ityanye / unaNanamAH svsthaannaasikaasthaanaaH|| athaasyprytnH| spRSTaM karaNaM sparzAnAm / sparzA vAH / IpatspRSTaM karaNamantasthAnAm / IpadvivRtaM karaNamUSmaNAm / vivRtaM karaNaM svarANAm / 'USmaNAM ca ' ityanye / 8 USmANaH zapasadAH / svareSu eo vivRtatarI / tAbhyAmapi ai au / taabhyaamdhyvrnnH| 'akAraH saMvRtaH' ityanye / tatra trayo'kArA udAtAnudAttasvaritAH pratyeka sAmAnAdhikaraNye'lpIyastvajJApanAya ziDiyekavacanena nirdeza kRta // atha kathamanavorNitvam , varNasamAnAye pAThAbhAvAt / satyam / rephasya varNavAttayoca rephAdezatvAdvarNatvasiddhi / naca varNA dezatvena lopasyApi varNatvamAzaGganIyam / tasyAbhAvarUpatvAt / gacAbhAvo bhAvasyAzrayo bhavitumarhati, atiprasagAt / avamevArtho bahuvacanena sucyate / anubAdattvena tasya sAdhakatvAbhAvASdityAha-bahuvacanamiti // nanu ka payodhyaJjanasajJApi pUrvepAmasti satkatha tai saha na virodha / ucyate / rephasthAnitvena pyajanasajJApIti na virodhaH ||-tuly-|| tolyate'nayA bhidA caDi tulA / tulayA samitastulya / 'hRyapadya -ityAdinA ya / prayatna utsAha ||-naasikautthauceti / vyastAvetI, samAse tu 'prANitUrva'-iti samAhAra syAt // kalayati IpadAsthabhAvam , java, alpAvarSe kapi Nake vA, kuIpakalaka kAkalaka / 'asye' iti kAdeza / kAkalaka iti sajJA yasya sa tathA / grIvAyAmunnatapradeza ||-aantr iti / antarA bhava 'bhave' aN / antIto yA, bhave tvarthe digAditvAdya syAt // spRzyante sma spRSTA varNI / teSAM bhAva spRSTatA varNAnA pravRttinimittam / spRSTatAhetutvAtprayatno'pi spRSTatA / 'anAdibhya ' isApratyaye vA / / sajJAzabdatvAt khItvam / prayatnAnA sajJA imA yathAkathAcit vyutpAdyante / eva sarvatra / evamIparaspRSTatA'pi / viviyante sma vivRtA varNAstepAM bhAva // Ipadvitriyante smetyAdi-kara 1 varNotpattikAle sthAnAnA prayatnAnA ca sahakAri kAraNam ||-sveti / sarva mukha sthAnamasya / mukhasthitAni sarvAthyapi sthAnAni avarNasyetyarthaM ||-knntthtaalvyaaviti / kaNThatAlu dehAMzasamudAyAdapi ca ||-svressu eo vivRtatarAviti // nanu vivRtataratAvivRtatamatA'tivitatamatAspANAM prayavAntarANA sahAyAt saptadhA prayata iti vaktumucitaM kara . satyam / vivRtaratAdInyapi vivRtatayA parigRhokta caturdhA iti / vizeSasya sAmAnye'ntabhAvAt ||-akaarH saMvRta ityanye iti / savRtatAkhya paJcama prayatamanye manyanta ilA ' Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caceermara sAnunAsikaniranunAsikabhedAt SaT / evaM dIrghAtAviti aSTAdaza bhedA avarNasya / te sarve kaNThasthAnA vivRtakaraNAH parasparaM svAH / evamivAra vivRtakaraNAH svAH / uvarNA oSThyA vivRtakaraNAH svAH / RvarNA mUrdhanyA vivRtakaraNAH svAH / lavarNA dantyA vivRtakaraNAH svaaH| 'luvarNasya dIrghA naa|| kavadvAdaza' ityanye / saMdhyakSarANAM hasvA na santIti tAni prayekaM dvAdazabhedAni / tatra ekArAstAlavyA vivRtatarAH svaaH| aikArAstAlavyA ativivRtatarAH se 5 // okArA oSThayA vivRtatarAH svaaH| aukArA oSThayA ativivRtatarAH svaaH| vAH paJca paJca parasparaM svAH / yalavAnAmanunAsiko'nanunAsikazca dvau bhedau paraspa.. svau / rephoSmaNAM tvatulyasthAnAsyaprayatnatvAt svA na bhavanti / AsyagrahaNaM brAhyaprayatnanivRttyartham / te hi 'AsannaH' (7 / 4 / 120 ) isatraivopayujyante na svasaMjJAyAm / ke punaste ? vivArasaMvArau zvAsanAdau ghoSavadaghoSatA alpamANamahApANatA udAtto'nudAttaH svaritazcetyekAdaza / kathaM punarete AsyAdvAhyAH spRSTatAdayastu AntarAH / ucyate / vAyunA koThe'bhihanyamAne'mIpAM prAdurbhAvAt / spRSTatAdInAM tu kaNThAdisthAnAbhighAte bhAvAt / tathA cApizaliH zikSAmadhIte-'nAbhipradezAtpra* yatnapreritaH pANo nAma vAyururdhvamAkrAmannuraprabhRtInAM sthAnAnAmanyatamasmin sthAne prayatnena vidhAryate / sa vidhAryamANaH sthAnamabhihanti / tasmAt sthAnAbhighAtA ddhanirutpadyate AkAze, sA varNazrutiH, sa varNasyAtmalAbhaH / tatra varNadhvanAvutpadyamAne yadA sthAnakaraNaprayatnAH parasparaM spRzanti sA spRSTatA / yadepaspRzanti sepa-16 spRSTatA / yadA sAmIpyena spRzanti sA saMvRtatA / dureNa yadA spRzanti sA vivRtatA / epo'ntaHprayatnaH / sa idAnIM prANo nAma vAyurUpramAkrAmanmUrti pratihato 1 nivRttaH koSThamabhihanti / tatra koThe'bhihanyamAne kaNThavilasya vivRtatvAdvivAraH / sNvRttvaatsNvaarH| tatra yadA kaNThavilaM vivRtaM bhavati tadA zvAso jAyate / saMhate tu naadH| tAvanumadAnamAcakSate / anye tu bruvate 'anumadAnamanusvAno ghaNTAdinihAdavaditi / tatra yadA sthAnakaraNAbhighAtaje dhvanau nAdo'numadIyate tadA nAdadhvazikSAyAmeke paThanti / tenAkArAkArayo saMvRtavivRtayobhinnaprayavatvAt svasajJA na prAmotIti vivRta evAtra pratijJAyAnya ityuktam / tehiM prayoge'pi savRta evAsau svarUpeNetyabhyupagamyate ||-saanunaasiketi / nAsikAmanugato yo varNadharmaH sa tathA // saha tena vartate yo varNa. sa tathA // nirgato'nunAsikAdya sa tathA // svara sajAto yeSAM te svaritAH / yathAkathaMcit vyutpattiH ||anunaasik iti / anunAsiko dharmo'syAstIti annAditvAda / taddharmarahito'nanunAsika iti ||-rephossmnnaaN tviti / anyavarNApekSayA teSAM svatvAbhAyo rephasya tu repha svo bhavatyeva / evamUpmaNAmapi svA na bhavantIti // nanu varNAnAM tulyAsyaprayatatve ktha zrutibheda / ucyate / kAlaparimANakaraNaprANakRtaguNabhedAt zrutibhedaH / tathAhi-yAvatA kAlenAkSNa unmepo nimepo vA bhavati tAvAnkAlo mAtrA / mAnAkAlo vaNoM mAtrika / dvistAvAn dvimAnna / nistAyAm trimAtraH / ardhamAnAkAla vyaJjanam / tadidaM varNeSu caturvidha kAlaparimANa bhedakRd bhavati / karaNaM ca zrutibhedakaraM bhavati / tatrAgevoktam / prANakRtAzca guNabhedA ghoSAghopAdaya iti ||-nivRttyrthmiti / tenArukkSayotatItyanna zakAracakArayostulyasthAnavATyaprayatatve satyapi 'buTo dhuTi '-iti zakArasya cakAre lopo na bhavati // -121 te hyAsanna ityatraiveti / 'AsannaH' ityatrApi mahAprANasyavAvakAzaH / anyeSAM ca vede prayojanam ||-upyujynt iti / upayuktA bhavantItyarthaH ||-shikssaamiti / varNotpattipratipAdakaM zAsam ||-kosstthe udare ||-anytmsminniti / matAntareNAya sAdhu' / svamate'nyataragrahaNAdanyasvArthikapratyayAntAnAM sarvAditvaniSedhAnna sidhyati ||-anuprdaanmiti / anupradIyate varNAnta Encodedeeo Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrahameza0 // 5 // nisaMsargAddhopo jAyate / yadA tu zvAso'numadIyate tadA zvAsadhvanisaMsargAdaghoSo jAyate / alpe vAyAvalpaprANatA, mahati mahAprANatA jAyate / mahAprANatvAduSmatvam / yadA sarvAGgAnusArI mastIyo bhavati tadA gAtrasya nigrahaH kaNDavilasya cANutvaM svarasya ca vAyostIyagatitvAdraukSyaM bhavati tamudAttamAcakSate / yadA tu mandaH prayatno bhavati tadA gAtrasya saMsanaM kaNThavilasya ca mahattvaM svarasya ca vAyormandagatitvAtsnigdhatA bhavati tamanudAcamAcakSate / udAtAnudAcasvarasaMnipAtAtvarita ityeSa kRtyo vAH prayatna iti // athavA, vivArAdayo varNaniSpattikAlAdUrdhvaM vAyuvazenotpayante spRSTatAdayastu sthAnAsyaprayatnavyApAreNa varNotpattikAla eveti varNaniSpattikAbhAvAbhAvAbhyAM vivArAdInAM vAhya spRSTatAdInAM cAbhyantaratvam // tatra vargANAM prathamadvitIyAH zapasavisargajiAmUlIyopadhmAnIyAzca vivRtakaNThAH zvAsAnumadAnA aghopAH / vargANAM tRtIyacaturthapaJcamA antasthA hakArAnusvArau ca saMvRtakaNThA nAdAnumadAnA ghopavantaH / vargANAM prathamatRtIyapaJcamA antasthAyAlpamANAH / itare sarve mahAprANAH // sthAnagrahaNaM kim / kacaTatapAnAM tulyAsyaprayatnAnAmapi bhinnasthAnAnAM mAbhUva / ki ca syAt / varmA, tartumityatra 'ghuTo ghuTi sve vA' (1 / 3 / 48) iti pakArasya takAre lopaH syAt / AsyamayatnagrahaNaM kim / cavargayazAnAM tulyasthAnAnAmapi bhinnAsyaprayatnAnAM mAbhUva / ki ca syAt / aruk zrotatItyatra 'ghuTo TisvA ' (1 | 3 | 48 ) iti zakArasya cakAre lopaH syAt / svapradezA 'ivarNAderasva svare yavaralam ' ( 1 / 2 / 21 ) isAdayaH // 17 // svaujasamauzasyAbhyAMbhisGebhyAMbhyasGasibhyAMbhyasGasosAMGayossupAM trayItrayI prathamAdiH / 1 / 1 / 17 // syAdInAM pratyayAnAM trayI trayI yathAsaMkhyaM prathamAdvitIyatRtIyA caturthIpaJcamIpaSThI saptamI saMjJA bhavati / ijarATaDhapA anuvandhAH 'sau nayetau ' (1 / 2 / 38 ) isAdau vizeSaNArthAH / bahuvacanaM syAdyAdezAnAmapi prayamAdisaMjJApratipattyartham / prathamAdimadezA 'nAmnaH prathamaikadvivahau' ( 2 / 2 / 31 ) ityAdayaH // 18 // styAdirvibhaktiH / 1 / 1 / 19 // sa ityutsRSTAnubandhasya sergrahaNam / ti iti utsRSTAnubandhasya tivaH / Adizabdo vyavasthAvAcI / syAdayastivAdayaztha pratyayAH supsyAmahiparyantA vibhaktisaMjJA bhavanti / vibhaktipradezA rasajananArthamekatra mIlyate / 'bhujipatyAdibhya // nigraha iti / stabdhava kaThinatvamiti yAvat // aNutyam / sUkSmatvam // sasanam / yatyamityartha // varNaniSpattikAlabhAveti / alpasvaratvena bhAvazabdasya pUrvanipAta // zvAsalakSaNamanupradAna yeSAM se tathA // itare iti / itarava pUrvavAkyApekSa na sarvepAmityartha // udAttAdInA svareSveva sabhavAna vyaJjaneSu iti vyakSanotpatto na kathyante udAsAdayo bAlaprayatA // syojs| yI prayIti bhavanakriyAyA vIpsA ||-vishessnnaarth iti / vizeSo vizeSaNa vyavaccheda iti yAvat / tatprayojanA ityartha prathama Adisya sajJAsamUhasya || bahuvacanamiti / tadAdezAstadvadbhavantIti nyAyAt sAdhyasiddhirbhaviSyati ki bahuvacanena / satyam / nyAya vinApItya sAdhitam / iya hi mahatI sa ribhApA nyAyAca vinA sAdhyata iti ||styaadiH // vibhajyante vibhAgazaH prakAzyante kartRkarmadayo'thA anaveti vibhajana vA / Adibhya iti ti. // anubadhyate kAryA ityanubandha it / utsRSTastyo'nubandho yena yasya vA sa tathA tasya ||vyvsthaabaaciiti / tena ye yadanuvandhA yAvanto vibhaktisajJAyA pUrvIcayavasthApitAnta eva tadanu SALA Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // kana * 'adhAtuvibhaktivAkyamaryavannAma' (111 / 27) isAdayaH // 19 // tadantaM padam / 1 / 1 / 20 // syAyantaM sAyantaM ca zabdarUpaM padasaMnaM bhavati / | khaM, dadAti naH zAstram / antagrahaNaM pUrvamutre tadantapratiSedhArtham / padapradezAH 'padasya (2 / / / 8) ityAdayaH // 20 // nAma sivyAne / 21112 siti pratyaye yakAravajitavyaJjanAdau ca para pUrva nAma padasaMbaM bhavati / bhvdiiyH| UNAyuH / ahaMguH / ahagyuH / zubhaMyuH / zubharaH / vyabhane / payobhyAm / pyss| rAjatA / dRktvam / rAjakAmyati / nAmeti kim / dhAtormAbhUt / vanmi / yacA sidayavyaana ini kim / bhavantau / rAjAnau / vajanaM kim / vAcamicchani vAcyati / antarvatinyaiva vibhaktyA tadantasya padatve siddha sidgrahaNaM niyamAryam / nena pranyayAntare na bhAti / sAzrutam / bhAgavatam / / 21 // naM kye / 1 / 12 // kyaiti utsRSTAnubandhAnAM kyanakyaDkyaGpAM grahaNam / nakArAntaM nAma kye prasaya pare padasa bhavani / rAjAnamindani syan / rAjIyati / rAjevAcarati yd|| rAjAyate / acarma carma bhavati kyaipa / carmAyati / carmAyate / pdtyaanlopH| namini kim / sAcyati / ya iti kim / mAmani sAdhuH sAmanyaH / evaM manyaH / athitipratiSedhAtpUrvaNAmApte vacanam // 22 // na staM matvartha / / 11 / 23 / / sakArAntaM nakAgannaM na nAma matyaya prasaye pare padamaM na bhavati / ygtii| digaMtA FEEE ITr niya menA Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIThamaza0 matorapi matvarthAnyabhicArAva matvarthazabdena grahaNam / pecuSmAn / viduSmAn / yazasvAn / taDittvAn / marutvAn / vidyuttvAn / stamiti kim / takSavAn / rAjavAn / matvartha iti kim / payobhyAm / avyaJjana iti prApta pratiSedho'yam // 23 // manurnabho'giro vati / 1 / 1 / 24 // manus nabhas aGgiras isetAni nAmAni pati prasaye pare padasaMjJAni na bhavanti / ganuriva manuSvat / evaM nabhasvat, aDirasvat / padatvAbhAvAdrurna bhavati patvaM tu bhavati // 24 // vRttynto'spe|1|1|25|| parArthAbhidhAnaM vRttiH / tadvaoNzca padasamudAyaH samAsAdiH / tasyA anto'vasAnaM padasaMjJo na bhavati / 'asape' sasya patve tu padasaMjJaiva / paramadivau / valihau / goduhau| paramavAcI / bahudaNDinau / eSa padatvAbhAvAdutvaDhatvayattvakatvalugAdIni na bhavanti / vRttigrahaNaM kim / caitrasya karma / antagrahaNaM kim / rAjavAk / atra nalopo bhavati / vAktvakcuca iti trayANAM vRcI na dvayoH pRthagvRttiriti madhyamasya niSedho na bhavati // atha vAktvacamityatra samAsAnte sati vRttyantatvAbhAvAtpadalaM pApoti / tathA ca katvaM syAt / ucyate / samAsAtsamAsAnto vidhIyata iti tvaco vRttyantatvam / asapa iti kim / siJcatIti vica, sek / dannaH sek pramuga utpana / na hi prANI prANyantarasya sAkSAnmukha bhavatIti sAmAsATazyapratIti / samagreNa coTreNa saha sAda yAbhAvAduSzabdo'vayave vartate / mukhenaiva ca mukhasAya prasiddhamiti sAmadhyAnmugamiya mugamasyetyayo'yatiSThate / evamirApi manuzabdasyArthena sAmAnAdhikaraNyamanupapadyamAnaM matuzabda matvarthavRtti gamayatItyuktam -matorapIti / maturAbdasyApi maravAjyabhicArAta mAvabhena grANamiti ||-penupmaaniti / 'sthAnIvAvarNavidhI' iti nyAyena apadasazasyAdezo'pyapadamityupAdeze te santatvAbhAve'pyapadatvAt 'dhuTastRtIya ' iti pasya utva na bhavati // -- tynto-|| vartana guzi kti / vartananyApAravatItyartha / vartana tu avayavArthApekSayA parasya samudAyArthasya pratipAdanam yahA partipISTa parArthamabhidheyAt ilayAzAsyamAnA mRtiH / kartari tirU / e gahA gartante sAyaparityAgena padAnyoti AdhAre phI vRtti padasamudAyAdirUpA / sA tredhA / samAsavRtti sadvitAntagRtti 2 nAmadhAtuvRttiveti / rAjapuruSaH / zrIpagava / putrakAmpatItyAdi / / -parAdhobhidhAnamiti / avayavArthApekSayA paro'rtha samudAyArtha / yahA avayavapadApekSayA paro'rtha samudAyA / yadvA avayavapadApekSayA samudAya paramadivalakSaNa' parastasvAdhastasyAbhidhAnam / 6. anekArthatvAtparArthAbhidhAne'pi yuttizabda // avasAnamiti / avasIyate'smin ispavasAnam // lIda iti lihI, kim / zuno lihI balihau / 'papvyayatnAcchepe' iti samAsa ti kartavyam , 18: na tu vAna lITha iti / yatastasmin kRte 'gatikAraka' iti phivantena lihaityanena samAse sati lihilyasyAvibhaktyantasyena padavyaprAptireva nAstIti |-lugaadiiniiti-aadishbdaat utpe satya14 sepa utva vatye sati 'gaDadavAde'-iti dasya dhatva katye sati garavam tugabhAve svAndaNano he' iti dvitva ca na bhavati ||-raajvaagiti / atrAntagrahaNAt pUrvasva padatve sati nalopa / sathA'vayavAdhitapadatvapratiSedhe'pi samudAyavibhaktyAzrita padazyamantIti katya babhUveti ||--yaaktvkrc iti / atra cAkazabdApekSayA svazabdo vRttyanta iti parasyAzaya -cAlatvacAmati / atra samAsAnte kRte vRttirakArAntA bhavati / na ca tanna tvagiti vRzyanta / tato vRttyanto'sape' iti padatyAtipedhastvaco na prAmoti // samAdhatte-ucyate ityAdinA / ayamartha / samAsArasamAsAnto vidhIyamAnastasvAntatva vyAhanti na tu savayavasya vacastasya samAsAvayavatvAta / nahi samadAyAvayayo'vayavasyAvayayo bhavati / yadvetvaM vyAkhyA / samAsazabdena samAsAvayavA'bhidhIyate / tata samAsAvayavAt tvaca samAsAnto vidhIyata iti bhavatpanatyantatva tvacastathApi sityeveti niyamena padava nivayate iti bhAvaH / athavA / samAsAtparaH samAsAnto vi. tata syAde pUrvastvaca evaM paro bhavati iti astu bhavRzyantatva tvaca / tatra ca padatvaprAptireva nAstIti katyAbhAva iti / samAsazabdastu lakSyavazAt kacivasamAsAvayava kacitsamAsa: KC pAki samAsa Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dadhisek / dadhisecau / ISadUnaH sek, bahusek / bahusecau / atra padasaMjJAyAM padAditvAtsakArasya 'naamyntsthaa-(2|3|15) isAdinA antarvatibhyA vibhakteH sthAnivadbhAvena padatvaM prAptamanena niSidhyate / na ca si seveti niyamena tannivartayituM zakyam / 'pratyayaH prakRsAdeH (714 // kavayasmAtsamudAyAtpratyayavidhAnaM tasyaiva padatvaM niyamena nivatyaite natu tadavayavasyeti // 25 // savizeSaNamAkhyAtaM vAkyam / 1 / 1 / 26 // saadhnte15|| khyAtam / sAkSAtpAraMparyeNa vA yAnyAkhyAtavizeSaNAni taiH prayujyamAnairaprayujyamAnairvA sahitaM prayujyamAnamaprayujyamAnaM vAkhyAtaM vAkyasaMjJaM bhavati / dharmoM vo rakSa dharmo no rakSatu / sAdhu vo rakSatu / sAdhu no rakSatu / uccaivoM vadati / uccainoM vadati / bhovatuM tvA yAcate / bhoktuM mA yAcate / zAlInAM te odanaM dadAti / zAlInAM / me odanaM dadAti / aprayujyamAnavizeSaNam , lunIhi 3 pRthukaoNzca khAda / punIhi 3 saktUMzca piva / aprayujyamAnamAkhyAtaM, zIlaM te svam / zIlaM me svam / arthAsakaraNAdvAkhyAtAdargatAvaprayogaH / lokAdeva vAkyasiddhau sAkAGkSatve'pyAkhyAtabhede vAkyabhedArthaM vacanam / AkhyAtamityatraikatvasya vivakSitatvAt / tena odanaM paca tava bhaviSyati mama bhaviSyati paca tava bhaviSyati mama bhaviSyati odanaM tava bhaviSyati mama bhaviSyatIsAdau zrUyamANe gamyamAne vAkhyAtAntare bhinnavAkyatvAdvanasAdayo na bhavanti / laukike hi vAkye'GgIkriyamANe AkhyAtabhede'pyekavAkyatvAdvastrasAdayaH prasajjeraniti / kurukuru naH kaTamisAdau tu kRte dvivacane'rthAbhedAdekamevAkhyAtamisekavAkyatvAdvastrasAdayo bhavanti / vAkyapradezAH 'padAdhugvibhavasaikavAkye vastrasau bahutve' (2 / 1 / 21) isAdayaH // 26 // adhAtuvibhaktivAkyamarthavannAma / 1 / 1 / 27 // artho'bhidheyaH svArthoM dravyaM lihU saMkhyA zaktiriti, ghosazca samuccayAdiH / tadvacchabdarUpaM dhAtuvibhakyantavAkyavarjitaM -dadhisegiti // siJcatIti vic / tato dana. segityeva kAryam / dadhi siJcatIti tu na / yata. 'sopapadAt sico vijneSyate' iti nyAsaH ||-svishe-|| AkhyAyate sa kriyApradhAnatvena sAdhyArthAbhidhAyitayA vA ityANyAtam / taca tyAdyantamiti / kriyopalakSaNa caitat / tena devadattena zayitavyamityAdyapi vAgaya bhavati |-saakssaadityaadi / yakriyAyA sAdhanasya vA tadatadAtmano'tadpAdavyavadhAnena vyavacchedaka kvacittAsAkSAdvizeSaNam / yattadvizeSaNasya vizeSaNa tatyAraparyeNa / dharma ityAdau yatra kriyApada kartari tatra kI kriyApadasya samAnAdhikaraNa vizeSaNamanyAni byadhikaraNAni / karmaNi tu kriyApade karma samAnAdhikaraNam / sAdhu vo rakSatvityAdI sAdhviti rakSaNAdikriyAyA. samAnAdhikaraNam / rakSatvityAdikriyApadasya tu vyadhikaraNamiti / zAlInA te iti / annAdanasya sAkSAdvizeSaNasya vizeSaNatvAcchAlInAmiti pAraparyeNa vizepaNam ||-shiilN te khamiti / annAstItyAdi kriyApada na prayujyate para tasyAprayujyamAnasyApi svamiti samAnAdhikaraNam // nanu pAbdaprayogo'rthapratipattyupAyaH, tasya cAprayujyamAnasyApi vizeSaNavizeSyabhAve'tiprasaddha. aprayujyamAnatvAvizeSAt sarva sarvasya vizeSaNa vizeSyaM ca syAt / kica, yadyaprayujyamAnamapi zabdarUpa vizeSya vizeSaNa vA gamayet tadA'narthaka sarvanna tatprayoga ityAha-arthAt ityAdi ||-lokaadeveti / loko hi sAkAratve sati kriyAbhede'pyekavAkyatva pratipadyate iti sAkAkSatve'pi kriyAbhede vAkyabhedArtha vacanamiti bhAva. ||-kuru kuru na iti / anna yugapadvAkyayaprayoga iti ekavAkyatvAbhAvAnasAdezasya na prAptiriti parAbhiprAyaH ||-adhaatu-|| uPH cyate viziSTo'rtho'neneti bAhulakAtkaraNe'pi vyaNi vAkyam / karmaNi tu pratItameva // artho dvedhA abhidheyo dyotpazca / tatrAbhidheya. svArthAdibhedAtpaJcadhA / dyotyazca samuccayAdiriti // yahA cakA rAdinA dyotyasyApi samuccayAde. samAsAdinA'bhidhIyamAnatvAdabhidheyatvamastItyAha-dyotyazcetyAdi / abhidheya iti zepa' / na kevala svArthAdirabhidheyo dyotyazca samuccayAvirabhidheya iti cArtha // PROPORNO recorder Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghuna Co0 zrImaza0 nAmasaMgaM bhavati / vRkSaH / kssH| zukaH / kRSNaH / DityaH / DavitthaH / svH| prAtaH / dhavazca / khadirazca / dhAtuvibhaktivarjanaM kim / ahan / vRkSAn / ayajan / atra // 7 // nAmatvAbhAve 'nAmno no'nadaH / (2 / 1 / 91) iti nalopo na bhavati / vibhavasantavarjanAcAvAdimatyayAntAnAM nAmasaMjJA bhavatyeva / Ap, ajA |bhuraajaa / GI, gaurI / kumArI / DAyani, gAAyaNI / gaukakSyAyaNI / ti, yuvatiH / U, brahmabandhUH / karabhorUH / kRt , kaarkH| kartA / bhinattIti bhid / evaM chit / taddhita, aupagavaH / AkSikaH / vAkyavarjanaM kim / sAdhurdharma brUte / arthavatsamudAyasya vAkyasya nAmasaMjJAmatipedhAt samAsAderbhavaseva / citrguH| rAjapurupaH / IpadaparisamApto guDo bahuguDo drAkSA / arthavaditi kim / vanam | dhanam / nAntasyAvadhermA bhUt / nAmatve hi syAyutpattau padatvAnnalopaH syAt / yadAnukAryAnukaraNayoH syAdvAdAzrayaNenAbhedavivakSA tadArthavattvAbhAvAnna bhavati nAmasaMjJA / yathA gavityayamAheti / yadA tu bhedavivakSA tadAnukAryeNArthenArthavattvAdbhavaseva / pacatimAha / caH samuccaye / neviMzaH / parAverjeriyAdi / nAmapadezA 'nAma sidyvyane'(1|1|21) ityAdayaH // 27 // zighuT / 1 / 1 / 28 // jaszasAdezaH zighusajJo bhavati / hai padmAni tiSThanti / pamAni pazya / ghuTmadezA 'ghuTi' (1 / 4 / 68) isAdayaH // 28 // puMstriyoH sthamaujas / 1 / 1 / 29 // auriti prathamAdvitIyAdvi vacanayoravizeSeNa grahaNam / si am au 2 jas ityete pratyayAH puMliGge strIlile ca ghusaMjJA bhavanti / rAjA / rAjAnam / rAjAnau tisstthtH| rAjAnau pazya / raajaanH| 24 -samuccayAdiriti / AdipadAhA vikalpAyo puvo'yadhAraNe ityAdi yodhyam / tathA ghotakAnAM vizeSaNaM nAsti / yathA ghaTA bhavyamiti / tathA cAdInAM svArtho'pi cotyatayA na vAcakataye tyeko'pyabhidheyo nAsti / svarAdInA tu lidAsagaye na rata // nanu nityA vibhagatyantadvAreNeva nAmatva na bhaviSyati ki dhAtuvarjanena / satyam / tathApi hantasyatra dhAnuvarjanAbhAye vibhakta D: prAkanasya en ityasya nAmAce 'nAma sid'-iti nyAnadvArA paratve ca nalopa syAditi dhAnuvarjanamiti // atha nukSAnityA nakAravidhAnasAmadeiva nalug na bhaviSyati ki vibhaktivarjaneneti / satyam / kAskAna ityAdI 'zaso'tA'-zati napidhAna caritArtham ityatra nalopa: syAt iti // nanu sAdhurdharma grUte ityA vibhaktyantatvAdeva nAmatva na bhaviSyati ki vAkyavarjanena / satyam / 'pratyaga zakRtyAde' iti paribhApayA sUdhAtorepa vibhaktyantatyam na tu samagravAphyasya / tato vAphyasya nAmatve sAdhurdharmamUte ityevaMrUpAdvAphyAdvibhaktAvaniSTarUpamasA iti / - samAsAdebhaMvatyeveti / anyathA vyarthavacchandarUpasya nAmasve vidhIyamAne'rthayarasamudAyarupasya vApayasya prasA eva nAsti ki vAkyavarjanena / tatazcaitadeva vAkyapargana codhayati samAsAde sagudAyasya bhavatyeveti nanu adhAtuvibhakIrayana paryudAsAnapaNAdarthavata eva nAmasya bhaviSyati nArtho'rthapadityanena / satyam / arthavaditi sajJinirdezArtham / paryudAsAzrayaNe ri kena dharmaNa sAdRzyamAzrIyata itya syAt / tatazcAnarthakAnAmapi dharmAntareNa sadAtye nAmasaMjJAmasaGga ityAra-arthavaditi / anyutpattipakSAzrayaNe dhana ityAderaNAsyepArthavAva natu tavayavasya pan ityAdenIntasyeti tu dhAraparthenArthavattAyAmapi dhAtudvAreNeva varjanasiddhiriti / / nanu gauriti vaktavye zaktivaikalyAno iti kenacidukaM tarasamIpavartI ca tadukramapareNa pRSTaH sAnukaroti tadA tadanukaraNa na yetyA -yadetyAdi |-anukaaryenneti / varNAvalIrUpeNetyarthaH ||-puNkhiyo:-|| alaukiko'yaM nirdeza / anyathA pumAMca sI ceti kRte'yaMtvArAIzabdasya prAgnipAra iti samAsAnte ca sIpuMsayoriti syAt / anena caitajjJApyate kacidalaukiko nirdezo bhavatIti |-symaujaasti / aA vyatikamanirdeza epAyaukAradvayaM sA' Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khiyAM, sImA / sImAnam , sImAnau tiSThataH pazya vA / sImAnaH / ni dIrgha iti diipH| puMtriyoriti kim / sAmanI / vemanI / ghudatvAbhAvAI 9 punaH pumAna strI vA / liGgam / kiM punastat / ayamiyamidamiti yatastatpumAna strI napuMsakam iti liGgam / taccArthadharma ityeke / zabdadharma ityanye / ubhayathApi // kaba ||ath liGgAnuzAsanam // puMliGgaM kaTaNathapabhamayaraSasasnvantamimanalau kiztit // nanaGau ghaghanau daH kirbhAve kho'kartari ca kaH syAt // 1 // hastastanauSThanakhadantakapolagulpha, kezAndhuguccha amau / tata. sizca amau ca jasceti kRte'msahacaritasya dvitIyAdvivacanasya graha / AvRtyA tu vyAkhyAne auzca jas ca aujas / sica am ca aujasUceti kRte jassAhacaryAtprathamAdvivacanasya prahaH / ekazeSo vA kriyate / auzca aura Avau / tataH sidha am ca Avau ca jasca tattatheti, ityAha-auriti // x x x x x // // atha liGgAnuzAsanAvacUriH-- oM namaH sarvajJAya // // liGgAnuzAsanamantareNa zabdAnuzAsanaM nAvikalamiti sAmAnyavizepalakSaNAbhyAM ligamanuzipyate // nAmeti vakSyamANamiha saMbadhyate / kaTaNathapabhamayarapasAntaM snvantaM ca nAma puliGga syAt / kAdayo'kArAntA gRhyante pRthak santanirdezAt / dvisvarasantAnAM napuMsakatvasya vakSyamANatvena ekatrisvarAdisantA gRhyante / kAntaH, AnakaH paTAho dundubhizca / ityAdi / TAnta , kakSApuTa sArasaMgrahamanthaH / ityAdi // NAntaH, guNaH bhumbe'pradhAnAdau / ityAdi // thAnta., nizIthaH ardharAtraH / zapathaH samayaH / ityAdi // pAnta', kSupo latAsamudAyaH / ityAdi / bhAnta., darbho yahi / ityAdi // mAntaH, godhUmo nAgarahe syAdityAdi / yAntaH, bhAgadheyo dAyAdaH / rAjadeye tu putriyorvakSyate / zubhe tu tamAmatvAdeva kIvatvam / tandulIyaH zAkavizeSaH / ityAdi / rAntaH, nidura kandarI / ityAdi / pAnta , gavAkSa / 'gavAkSI zakravAruNyAM gavAkSo, jAlake kapau' / ityAdi / sAntaH, kUrpAsaH kancuke / haMso vihnggbhede| ityAdi // santaH, mAzcandramAsayoH puMsi / anehA. kAla. / ityAdi // nanta', mAyA pASANo girizca / ityAdi / ukArAnta , tarka. sUtraveSTanamagnyAdhArabhANDaM ca / mantuH aparAdhaH / ityAdi // antAntaM nAma puMliGgam / paryanto'vasAnam / viSTAntaH maraNam / pratyantasya bAhulakatvAnapuMsakatvameva // imanpratyayAntam alpratyayAntaM ca nAma puliGgam // iman , prathimA / nadimA / DhimA / ityAdi / nantatvenaiva siddhe imanmahaNam 'AtvAt tvAdiH' iti napuMsakavAdhanArtham / yastvauNAdikastasyAzrayaliGgatA / bharimA pRthvI, varimA tapasvI ityAdi // al, prabhavaH / 'prabhavastu parAkrame / mokSe'pavargaH' ityAdi // tathA kyanta stivantaM (ca) nAma puliGgam // kiH, ayaM vRttiH vRtuG dhAtustadarthazca // ztiv, ayaM pacatiH DupacIp dhAtustadarthazca // ritasAhacaryAt 'ikiztib svarUpArthe ' iti / / vihitasyaiva kemrahaNam // tathA napratyayAntaM naTpratyayAntaM (ca) nAma puMliGgam // 'svapnaH svApe prasuptasya vijJAne darzane'pi ca // praznaH pRcchA / nai, vizno gamanam / / tathA dhapratyayAntaM ghaJpratyayAntaM ca nAma puliGgam / Sa', karaH / karo varpopale razmI pANI prtyaayshunnddyoH|| parisaro mRtyau devopAntapradezayoH // urabhchadaH kavacaM pracchadazcottarapaTa / chadasya tu napuMsakatA vakSyate / ityAdi / ghAntam , pAdaH / pAdo yugdhAMhituryAzarazmipratyantaparvatAdiSu // ApThAva. nAnam // bhAva / 'bhAva' sattAsvabhAvAbhiprAyaceSTAtmajanmasu // phriyAlIlApadArtheSu vibhUtibandhaja|ntuSu' // anubandha. prakRtyAderanupayogI // dAsaMjJakAddhAtorya. ki. pratyayo vihitastadantaM nAma puliGgam // Adi prAthamyam / cyAdhi. roga. / upAdhirdharmacintA kaitavaM kuTumbacyAvRto vizeSaNaM ca / upadhiH kapaTam / upanidhiH nyAsa- / pratinidhi pratibimbam / saMdhiH pumAn surasAdau / paridhi. pariveSa / avadhistvavadhAnAdI / praNidhiH prArthanamavadhAnaM carazca / samAdhiH prati samAdhAna Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . hANAm || niyoMsanAkarasakaNThakuThArakoSTha, haimArivarpaviSabolarathAzanInAm ||2||shvetplvaatmmurjaasikphaabhrpngk, manthatviSAM jaladhizevadhidehabhAjAm // niyamo mona cittekArthya ca / vidhi. kAla karapo gramA vidhivAkya vidhAna daiva prakArazca / vArUdhi puccham / zabdadhiH karNaH / jaladhi samudra / antardiyavadhA / pradhestu nemau strIpusava rogavizeSe sIya, zirodhetu sItvam, iSudhestu sIpusatva vakSyate / ityAdi // bhAve khaH, bhAve'rthe va kho vihitastadanta nAma puliGgam / Azitasya bhavanam Azitabhavo vartate, tRptirityarthaH // bhAva iti kim / Azito bhavatyanayA AzirtabhavA paJcapUlI // akartari ca ka. svAt / bhAve kartRvarjite ca kArake ya ka. pratyayastadanta nAma puMliGgam // AkhUnAmutthAnamAsUttha // vihanya te'nenAsinyA viza antarAyaH / ityAdi / akartari ceti kim / jAnAtIti jJA pariSad // 1 // hastAdInA nAma jaladhyAdInA tu sabhidA saprabhedAnAmapi puliGga bhavati / hastanAma, paJcazAkha / 4kara / zayaH / aya rAyyAyAmapi yAntasvAtpuMsi / hastasya tu punapuMsakatvam // stananAma, stana / payodhara / kuca / vakSoja / ityAdi // oSThanAma, oThaH / adhara. / dantacchada / ityAdi / nakhanAma, karajaH / karasaha / madanAduzaH / ityAdi / nasaH putIya // nakharastu vilina // dantanAma, danta / dazana / ava rudraTena kIbe'pi niyada 'dazanAni ca kundakalikA syu. iti tacintyam / dvija / radaH / radana / ityaadi| kapolanAma, kapola. / gaNDa / gaThaH / ityAdi // guraphanAma, gulphaH / guTa / prapadAH / Aprapada / khurakaH / nistoda / pAdazIrSa / ityAdi / hastigulphastu prauha / ghuTikaghuNTiSuNTagulphAstu sIpusalinA vakSyante // kezanAma, keza. / ziroja / ziroruha / cikura / bihura / kaca, / ayaM bAhulakAgaNe'pi pusi / guroH putre tu dehinAmavvAsitam / ibhyA tu yonimazcAttrItvam / asaH / velitAna / ityAdi / bujinA / yadvaudaH / vRjina kalmaSe klIva keze nA kuTile triSu' / kuntalazca / 'kuntalA syurjana| pado halo vAlA kuntala' |hle bAhulakAtpusi / pAla. punapusako vakSyate / tadvizeSo'pi keza. / kurala. / alaka. // andhu. kUpastanAma, andhuH / ihi / pahiH / ityAdi / kUpastu svIpusaliA. // gucchanAma, gucchaH / gutsa. / guluncha / stayakasta putIya // dinanAma, ghasa. / sUryAGka / daNDayAmaH / dinadivasavAsarANAM punapusakatvam / divAdostu napusakatvam // sa iti samAsaspAkhyA pUrvIcAryANAm / tamAma, bahuvrIhiH / avyayIbhAvaH / indraH / ityAdi // RtunAma, hemanta / vasantazipiranidAdhA pugnapusakA / zaratprAvRDvargAzca strIliGgAH / Rtustu udantatvA- 18 raghusi / patagaha AcelakAdhArastamAma, pratigrahaH / pratimAha / ityAdi / niryAsanAma, vRkSAdInA rasa / guggula' / zrIpRSTaH / zrIpeSTa / sarjarasa. / upa. / usRkhala napusakam / niryAsastu puna| pusaka / kumbhakundolUpale tu bAhulakAnapuMsake / nAkanAma, svarga / sva' avyayam / nAkatridivI punapusako / divaM triviSTaba klIye / ghodivI khii|| rasA. nArAdayastakSAma, jArahAsyakara garodavIrabhayAnakazAntavIbhatsAhutA iti / vatsalastu putrAdisnehAramA ratibheda eva / RgAra putIya / gauThastu 'mAravIrau bIbhatsa raudaM hAsya bhayAnakam // karuNA cAdbhuta zAnta vAtsalya ca | rasA daza' iti // kaNThanAma, galaH / nAla // kuThAranAma, parazu / parvA / khadhiti / ityAdi / kuThAra. pusI // koTanAma, kuzUla, / ityAdi / haimanAma, haimo bheSajabheda. | kirAtakasajJa // arinAma, dviSan / pratyarthI / ripu / ilpAdi / varSanAma, / vatsa' / savatsara / savadityayamavyayamapIti kazcit / varSahAyanAndAstu puzIyAH / zaratsame nu sIliGge // gara' / mAsutaH / zveTa / vatsanAbhaH / ityAdi / viSakAlakUTagaralahAlAhalakAkolA punapusakA / madhurasya bAhulakAt klIyatvam // bola bhIpadhavizeSastanAma, gandharasa. / prANa sthanAma, patAkI / svandanaH / punapuMsako'yamiti gauvazeSaH / ratha. pusI // azaninAma, paviH / ityAdi / azani. pukhI / vajrakulizau puklIyau / bhidura bAhulakAt . bhaveta' / kapardaH // lavanAma, | kola / bhela' / udupastu putIya / AtmanAma, jIva / putrala / kSetrajJa / pradhAne vyAzrayaliAtA / puruSaH / ityAdi // murajo Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnamAdriviSayAzugazoNamAsa, dhAnyAdhvarAgnimarutAM sabhidAM tu nAma // 3 // bo'cchade hirvapre trIhyanyorhAyanavahiSau // mastuH saktau sphaTike'ccho nyoH||4|| koNe'srazcapake kozastalastAlacapeTayoH // anAtoye ghano bhUmni daarmaannaamuvlvjaaH||5|| kAntazcandrArkanAmAyaHparo yAnArthato yugaH dasamAhAre dvandvo'zvavaDavAviti // 6 // vAkottarA naktakarallakAGkA, nyukhottarAsataraGgarAH // parAgapUgau sugamastuluGa kuDaGgakAliGamatAmaGgAH // 7 // vega bhedo'pi / muraja // asinAma, nisvizaH / khaDga / RSTestu pustrItvam // kapha / zleSmA / seTastu pukkIvaH / abhra megha / abhrastu puklIba. // paGko niSadara / paGkajambAlau pukkIyau // mnth| manthAna // viTa kAnti / azu / aya svAvapi / abhISu / mUrdhanyopAntyo'yam / mayUsa / ayaM zobhAjvAlayorapi bAhulakAtpusi // rucitviTadyutidIdhataya. strIliGgA / roci zocipI tu dvikha| rasantatvAt kIve / gomarIciprabhavastu pusIlidAH / razmiH / aya rajI siyAm // jaladhiH / arNavaH / samudra / mahAkacchaH / pazcimAzApatI tu dehinAmatvAtpusi / tatprabhedanAma, kSIroda / lavaNoda / ityAdi // zevadhiH / nidhi / tatprabheda / 'mahApadmazca padmazca zaho makarakacchapau // mukundakundanIlAzca sarvazca nidhayo nava' / / pAsa vibhabindI napuMsakatvam // dehii| jantu / janmI / janmazabdo'kArAnto'pyanti / jantu punapusakaH / tatprabheda / brAhmaNa. / kSatriya / vaizya / zudra / itAdi // deva / sura / ityAdi / tatprabheda / indra / candra / ityAdi // mAnanAma, tUla / kuDava / prastha punapusaka / ADhakastu trilika // dumanAma, ahipa / vanaspati // vipayanAma, vipaya indriyagrAdo gandhabdasparzAdi / dezazca / tuvararAvakapAyakolAhalanIlAnA 16 puklIyatvam / rupasya tu napusakatvam // AzuganAma, patatri / zaravANakANDA punapusakA / ipuskhiliGgaH // dhAnyanAma, nIhi / stambakari / dhAnyasItyazasyAnA sayuktayAntatvena napuMsakatvam / mApANU punapusakau / ADhakIpriyagU strI / masUra svIpusa / zaNaM napusakam // adhvaranAma, adhvara / masa / yajJa / vitAnavAjapeyarAjasUyAnA yajJavizeSANA puMnapusakatvam / yahi sannayostu | napusakatvam // agninAma, bhAskara AzuzukSaNiH / ayamaNyanto'pi vAhulakAtpusi // malsAma, vAta. / samAnastu punapusaka // 3 // chada parNa piccha ca / tato'nyasminvaI. pusi / yaha. parivAra / tayostu punapusaka. // vane kedAre'hi pusi / sarpe tu puskhI / hAyanayarhipI bIhAvagnau ca pusi / varparazmyozca bhede punapusakau / vahipo'gninAmatvAdeva siddhe dvisvarasantakIbatvabAdhanArtham // saktau dhAnAvikAre mastu / anyatra tu stvantatvAt klIyatvam // sphaTike'ccha / ayamavyayamAbhimukhye'pyasti // maNau rakhe ine sUrya krameNa nIla mitrau puNsi| nIlAntatvAnmahInIlo'pi / mitrasya dehinAmatvAdeva siddha niyamArtha, tena suhRdi sayuktarAntatvena lIvatvam // 4 // koNe'tra. pusi / koNa asa / anyatredamasaM rudhiram / sayuktarAntatvAnapusakatvam / keze tu tajJAmatvAdeva pustvam // capake koza pusi / kozavapaka / pratyAkAre zambAyAM ca triSu / bhANDAgArAdau tu punapuMsaka. // tAlo vRkSavizeSo vitastizca tayozcapeTe ca tala. pusi / talAntatvAtpratalo'pi capeTe // AtodyamupalakSaNa nRtyasya / AtodyAnmadhyamanRttAccAnyana ghana. pusi // dArA kalanam / mANA asayo jIvita ca / asava prANA. / balajA upalANyastRNabhedaH / ete pulijhA., bhUni bahutva eva / kvaciDepAmekatvamapi / asusAhacaryAttadvAcina eva prANasya bahutvam / puMstva tu NAntatvAdeva siddham // 5 // candrArkanAmabhyo'ya zabdAcca para kAnto yAnArthavAcina. paro yugazca puMliGga / candrakAnta / sUryakAntaH / ayaskAnta, lohAkarSaNaH / (yUpayugmayorapi) yAnayuga / zakaTayuga // yazcAsamAhAre itaretarayoge dvandvo'zvavaDhayAviti sa pusi / azvazca vaDhavA cemAvazvavaDavI / dvivacanamatantram / tenemezvavaDavA / azvavaDavAn pazya / 'azvavaDhavapUrvAMparAdharottarA' iti nirdezAgasvatvam / asamAhAra iti kim / azvavaDavam / dvanda iti kim / agdho vaDapA'syAzvavaDavamunmugdha ? kulam / azvavaDavA strI / inhasyAparavallinatyaprAptI vacanam // 6 // ata. para svarAntakrameNa zabdA udAhriyante / tatra svarAnteSu kakAropAntyAdikrameNAkArAntA udAhriyante // vAkottarapadA naktakAdayazva zabdA pulidA // anucyata iti anuvAkaH Rgyaju samUhAtmaka bacanam / dhajantatvAdeva siddhe niyamArtha vacana 'bhAva eva pustvamiti' tena vahna kASThamityAdau bhAvAdanyatra dhajantasyAzrayali Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vapAlvargIghArghA mabhasapucchapicchagacchAH ||vaajiijklimpunyjmuaa avaTA paTTahaThamakoSThakoSThAH // 8 // aGguSTagaNDau laguDamagaNDakaraNDakUSmANDaguDAH zikhaNDaH // 3. varuNDaruNDau ca picaNDanADIvraNI guNabhrUNamalatakuntau // 9 // potaH piSTAtaH pRpatazcotpAtavAtAvarthakapardI / buddhadagadamagado makarando janapadagandhaskandhamagAghAH // 10 // ardhasudarzanadevanamahAbhijanajanAH parighAtanaphenau / / pUpApUpI sUpakalApo rephara zophaH stambanitamvau // 11 // zambAmbau pAzcajanyatiSyI puSyaH sicayanikAyyarAtrabhavA / athavA, anugato pAko'nena tadanuvAkaH iti anpapadArthatve'pi purUvArdham / nakako galanam // rataka, padamakampala // ara' samIpam / naktakarADakayoyarAnAbhalvenAsyAntikanAmAvena sIvarace pAle vacanam // nyuzA podArA' / sampagmanoze svAdhayalina // uttarAsA kakSyam / tahAcI arthaprAdhAnyAkambalo'pi // tara Urmi / kho nartanabhUgi // parAgo dhUragAdi / pUga kamukasapo'pi / agasIno'pIti kakSit // sago bhindipAlAya zarAbizapo'prAdhAnyAnindi(da)pAlo'pi // mastulido mastiSka / kumo kSagaTanam // kAlidA kAlidinI tarapAla c| cirbhayyA navinAmalAdeva sIpam / patinAma vena gItye phalanAmaspena kIyasve prApte gacanam / tamA inkoza mano dharmoM no ziratha // 7 // pego rayaH kipAkaphalaM pravAho mUtrAdipravRttizca / / samuha saMpuTa // apAno gAntasisalakA // varga saMghAta // opa' samUhAdi / artho mUlya pUjAvizepana // vegavarodhArghANAmINAdikagAntAnAM samudrasya ca santasya grahaNam / dhajantatye tu sirameya // mago rAjAsanam / purA pacAnAga / lAmule tu punapusaphaH // picha lAlam / gacho'bhimatasaNyAyasAnam // vAga piccham // ojo vipamasaNyA // kilikSa kara // mujha zarepIkA // apaTo rAm // paTTa pepaNapApANa. pIThaM pa / lalATabhUpAyAM yAlakatvAra gItve paTI // haTha yalAkAra pAriparNI ca // prakoe' kUrparAdha // koSTha kukSigRATyorantarAlam AtmIya // 8 // anucholivizeSa // atha gantA daza // gaNDa. piTaka / laguNe lohamaya zagam // pragaNDa' kRrSarAMsayormadhyam // pharapaDo bhAuvizeSa // kRSmANDa karkAra bhrUNA / / guNe golaka PuzirAukhUlA // caraNo'ntarApedo // raNTa kayandha / rupAntatyAdvAraNDa sekapAram // picaNDa udaram // NAntArAyaH // nADIvaNo rogacizepa / maNasa punapuMsakatvena tatpurupeNa paravahinatA| prAptI vacanam // guNa paTa / ghRNo garmiNI sI zizubha / guNasyAzukanAmatvena napuMsakatye bhraNasya tu yonimannAmatvena sIve prApte pATha / atha tAntA. sapta // alako yAvaka // kunta. prAsaH / arthaprAdhAnyAt zalaparAcadIrghAyudhA api // 9 // pota pravahaNa zizubha // piSTAta paTayAsakaH / gRpatA vindava / prAyeNa bahuvacanAnto'yam / mRgavAcinastu dehinAmatvAdeva pusvam / utpAta upasarga // mAta samUtaH // atha dhAnta' / 'arSa prakAre viSaye cisakAraNavastupa / abhidheye'pi zabdAnAm ' / dhananAmatvena zIvatve prApte'sya pATha // atha dAntA paT / kapardo harajaTAvandhaH / gharATavAcinastu rAjAmAyAdeva sira pustyam // gunduda jalAdisaMsthAnavizeSa' // gado vyAdhi viSNoranujaza // agada auSadham // makaramya puSparasa / arthaprAdhAnyAnmaranda iti // janapado jaga18 samUho viSayaH karadakSa kuTumbI // agadajanapadayoM pajanAmapadAntaravAzyA gapusakAve prApte pATha / / atha dhAntA // gandho gandhaka Amode leze saMbandhagayo' // skandha, 'prakAre'ze nRpe samdha / kAye byuuhsmaayo|| agAdha ciralam / bilanAmatyAdeva chIyAce prAple'sya pATha // vira chanda' // 10 // ardha khaNDam / mAmA / artha paTI / ardha nagaram / samAMze tu sIvatyasya va ' mANatayA viSamAMzattirihArdhazabda // atha nAntA sapta // sudarzana viSNucaka zarupura ca / merajagvA gIpusaliyaH // devana gakSa / 'kAvihAravijigIpAsu nAntatvAnapusakatvameva / / 3 'sakhyAta'-iti 'sarvAza'-iti ca kRtasamAsAnto'hanazabda / sagyAtAH / sarvamaha sAha / pUrvamaha pUrvAha / evaM sAyAha / prArambho madhya cAha pAha. madhyArA // puNIba / parapazilatApapAdobhAsya pATha. // abhijana. kule yAtAyabhijano janmabhUmyAM kuladhvajo // jana loka. // parighAtana ayobaddho lagurAphena viNDIra / arthaprAdhAra - // atha pAntAzcatvAra. 4 // pUpo'pUpakSa guNabheda. sUpa' muhAdivikAra sUpakAre dehinAmatyAdeva sitam / arthaprAdhAnyAtsUda ityapi / pUpAdInAM napuMsakatye prAple'sya pATha POORNOON GODAVANIBoomsosorosc - Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRtrAH // mantrAmitrau kaTamapuNDrAH kallololau ca khallatallau // 12 // kaNDolapoTagalapudgala kAlavAlAvelA galo jagalahiGgulagolaphAlAH || syA patrapAlavAtulatAlajaDulA bhRmalo nicolaH // 13 // kAmalakuddAlAvayavasvAH sruvarauravayAvAH zivadAvau // mAdhavapaNavAdI navahAva dhruvakoTIzAMzAH spazave // kabakuzoDIzapuroDAzavRSa kulmAsaniSkuhAH || ahaniryUhakalahAH pakSarAzivarAzyRSiH || 15 || dundubhirvamativRSNipANyavijJAtirAlikalayo'JjalirghRNiH // agnivahnikkai 15 / / kAncyAm bhUSaNatUNayo,' // picchanAmatvAnnapusakatve'sya pATha // atha phAntau / repho'vadyam / varNavizeSe tu vipayanAmatvenaiva pustvam || zopha zvayathuH // atha vAntA. 4 // stamva AlAna vrIhyo dInA prakANDavizeSazca / tatra cArthaprAdhAnyAd guccho'pi // nitamva 'khiyA pazcAtkaTI sAnau nitamba kaTarodhaso. ' // 11 // zastra musalAprastho lohamaNDalaka. azanau tu tannAmatyAdeva puMstvam // amba, sarakAdInAm // atha yAntA // pAJcajanyo viSNo zaGkha poTagalazca // tiSya. puNyazca kaliyugam / nakSatre bahula nakSatretyanena mAsavizeSe tu mAsanAmatvAdeva pustvam // sicayo vastram / azukanAmatvena kIvatye prApte'sya pATha // nikAyyo nivAsa // atha rAntA // rAtra iti kRtasamAsAnta ' sakhyAtaika' iti RksAma' iti ca rAtrizabda / puNyA rAtri puNyarAtra | varSAMrAtra / dIrgharAtra / cirarAtra / pUrvarAtra / apararAtra / ardharAtra | ahorAtrAvimau / ekAtsamAhAre ca puklIva / paravalliGgattApavAdo'sya pATha // vRtro'ndhakAra ripuzca // mantra RgAdilakSaNa. // amitro vairI / arinAmatvAdeva siddhe saMyuktarAntatvAt klIvatvabAdhanArthaM vacanam // kadapra. samUha // ' puNDro daityavizepekSubhedayoratimuktake ' // Ara ArakUTa // dravanAmatyAt klIvatve prApte'sya * pAThaH / atha lAntA 26 / kallolastaraGga / arthaprAdhAnyAduholo'pi / ulla sUraNa // khalla kRtau hastapAdAvamardanAtyaruji ca // talastaDAga // 12 // kaNDola piTakArasya bhAjanam // poTagala kAza naDazca / pula paramANu deva / kAlo mRtyu / bAlo'zvakarivAladhi / tuTau tu bAhulakAt striyAm || AvelavarvitatAmbUlam // gala sarjarasa // arthaprAdhAnyAt kalakala ityapi / | kaNThe tu tannAmatvAdeva puMstvam // davanAmatvAt klIvatve prApte'sya pATha. // jagala piSTamayam // hiGgulaM dAradam // gola sarvatovRtta bAlakrIDanakASTe strIpatrAJjanAdau kI / yastu gola eva golaka iti svArthikapratyayAnto mRte bhartari jArajasya vAcaka sa AzrayaliGga // phAla kuzI / devala devAyatanam // bahula kRSNapakSa // taNDula dhAnyasAra viDaga ca // patrapAla dIrghA churI // vAtUla vAtasamUha / vAtAsahe conmatte cAzrayaliGga // tAla gItakAlakriyAmAnakaratalAdau / jaDulo dehe kRSNa lakSma // bhramalo rogavizeSa // nicola niculakam / upasargasyAtatvAt cola vINA kUrpAko // 13 // kAmalo 'marau roge'vatase nA kAmalakhiSu kAmuke ' // kuddAla khanitravizeSa // atha vAntA 12 // avayava aGgam // sva AtmA svabhAva jJAtizca / arthaM tu pukkI / AtmIye tu guNavRttitvAdAzrayaliGga // sruva srugbheda // rauravo narakabheda // yAva alaktaka | zivo vedAdi // dAvo'raNyam / vahnivizeSe tu pustvaM siddhameva / arthaprAdhAnyAdava ityapi ' kAnane vanavahnau ca syAdAvo davavannari' // mAdhavo madhumizra bhAsava / svArthike ke mAdhavaka / mAghe mAsabhede madhau viSNau ca siddhameva pustvam / khiyAmapIti kazcit / paNava paTaha // AdInayo doSa parikliSTa durantazca // hAva bhAvasUcaka // dhruva Atauzive zaGkau ityAdi // atha zAntA 7 // koTIzI loSTabhedana | arthaprAdhAnyAtkoTizo'pi // aza bhAga // sparA saparAya praNidhizca // ' vaMzo varge kule veNI pRSThasyAvayave'pi ca // 14 // kuza yom dvIpakSa || uDDIzo granthavizeSa / hare tu dehinAmatvAtpuratvam // ' puroDAzo havirbhede camasyAM piSTakasya ca // rase somalatAyAzca hutazeSe ca pusyapi ' // atha pAnta // vRpa gavAdi / vratinAmAsana vRSI // atha sAnta // kulmAsa ardhavino mApAdi / annanAmatvAt klIvatve prApte'sya pATha / mUrdhanyopAntyo'pyayam // atha hAntA 4 // niSkuha koram | ye tu TAntamAhustanmate TAntatvAtpuratvam // aha iti 'dvigo ' iti 'ahna ' iti ca kRtasamAsAnto 'hanUzabda / dvayorano samAhAro / yaha / paJcAha / saptAha / dviguranneti strInapusakatve paramAha uttarAha ityAdau paravallitAprAptau vacanam / sudinaikAbhyA klIvatvam, puNyAhasya tu punapusakatvam // niha Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemazahidIdivigranthikukSitayo'rdanirdhvaniH // 16 // girizizrujAyuko hAhAhUhUzca nanahUgarmut // pAdazmAnAvAtmA pApmasthemauSmayakSmANaH // 17 // iti puMliI smaaptm| strIliI yonimamrIsenAvallitahinnizAm // bIcitandrA'vaTugrIvAjihAzastrIdayAdizAm // 1 // zizapAyA nadIvINAjyotsnAcIrItithIdhiyAm // aGgalIkala8 zikadiDapatrImurAnasAm // 2 // rAstAzilAvacAlAlAzimbAkRSNoNikAzriyAm // ekkApaNyAtasIdhAyyAsaraghArocanAbhuvAm // 3 // haridrAmAsivo''lUbalA zekhare nAgadante niryAse'pi // kalaha sAkoze bhaNDane ca // atha kSAnta / pakSa piccham / yudapicchanAmatvAkIvatve prAple vacanam / pratijJArthAdau ca pakSasya pAntatvAdeva pustvam // akArAntA // rAzimapAdi pujaya // gharAzi sthUlazATa // nakhanAmasvAt kIvatve prApte'sya pATha // jhApidaviziSTAdau // 15 // dundubhibhairI vizepe / daitye tu siddhameva / akSe sItvam // vamatiAnti vRSNi kulavizeSa meSadha // pANi hasta // avi mUSakakambala // jJAti svajana // rAti kalaha // kAla antyayugam // aJjali pANipuTa // dhRNirabhIzu // agni kRzAnu // vahi sa eva // kRmi kITa / arthaprAdhAncAt phimirapi // bhadri pAda // arthaprAdhAnyAdadhirapi // dIdivi godanam / arthaprAdhAnyAt kuruSa // granthi rajjvAdiveSTanabandha // kukSirjaTharam // itizcarma carmaprasevakava // ardani azi // dhani pratIyamAno'rtha / vRSNipaNyontatvAt agnivahayozca nyantatvAt gardaneranyantavAt kamarmyantasvAt pANikukSyAhINA prANyAvAcIdantatvAt trItve dIdiyerAnAmavAbAledha yujAmatvAkIvatve prApte vacanam // 16 // giri kanduka // zibhu zrotram // jAyurauSadham / karpU parApAti // hAhAhUhUrityakhaNDa nAma devagAyanavAci / kecit khaNDayanti / anyathatvAdalitAviti kecit / gandhau ca hAhA hUhUriti tu lakSyam / ekadezavikRtatyAnanyatvAdarthaprAdhAnyAhA nirdezasya tadapi sagRhItam / dehinAmatvAdeva pustvasidau vimatijJApanArtham ihUrityasya kRta iti khItvavAdhanArtham // namuhUrmApadalinyAdiyIjam / arthaprAdhAnyAnazahurityapi // nAna hayatIti vyutpattiprAdhAnye tvAzrayalijhatA // atha vyaJjanAntA 8 // garmut suvarNam saradhA ca / vanAmatvAnapusakatve prApte'sya pATha // pAd caraNa / adanto'pyayam / azmA pASANa // upalakSaNatvAdvemalo'pi // AtmA zarIra svabhAvazca // pApmA pApa rogadya / / spemA sthairyam // imAntatvAdeva siddha dvisvara manakartari iti sIvatvavAdhanArthamasya pATha // appA satApa samRvidha // yakSmA kSayaroga / tadantatvAdrAjavakSyApi / amAdInAmanantatvena kIvatve prApte vacanam / / eva zepeyapi lijeSu syarayAnAntakramo jJeya // 17 // iti pulidastAvari ||-naameti smaryate / yonimadAdInA nAma kholina bhavati / puruSI / khI / rAmA / vAmA / hastinI / vazA / vRpI / azvA / makarI / matsI / mayUrI / ityAdi / vanInAma upadehikA ityAdi / senAnAma camU / pRtanA / cAhinI / ityAdi / bahinAma / latA / pratAninI / vaharI / i. tyAdi / vallI / ajamodAyA tu asya bAhulakAt sItvam // tadizAma / zavA / capalA / carA / ityAdi / nizAnAma / tudii| tmii| nizabdo'pyasti nizAvAcI // vIcinAma / vIci / / utkalikA / laharI / bhagniH / ityAdi / tarakhoholakalolAnA / puMstvamuktam // tandrAzabdenAlaspanidre gRhote // avaTunAma / ghATA / kRkATikA / ityAdi / avaTostu sIpusatvam // grIvA--- nAma / grIvA / ayaM tazirAvAmapi // jitAnAma / rasajJetyAdi / zastrInAma / rAkhI / bhasiputrI / ityAdi / dayAnAma / dayA / karuNA / ityAdi / dignAma / AzA / kakup / ila' zizapAdigaNo nadyAdInA nAma ca sIlina bhavati / zizapAdi / zizapA / vIrut / pATalA / viThA / phalgukA / snukasnuSyo / nirguNDI / zaNTI / jambU / zrIparNI / bhadraparNI ityAdigaNapATha // nadInAma, nadI / dhunI / nikAgA / ityAdi / vINAnAma / ghopavatI / tajhedo'pi / vipakSI ityAdi // jyotsnAnAma / candrikA / kaumudI / ityAdi / vizeSa // tithIti sacanta padam // pratipadAthA dvitIyA tRtIyA caturthI ityAdi yAvat pajadazI / saiva pUrNacandA rAkA / pUrNimA / nyUnacandrA'numati / nAma / dhiSaNA / paNDA / aGgulInAma / amulI / karazAkhA // kalazI / gargarI // durdhAnyavizeSa // hinupatrI gulmabheda / surA vAruNI / nasA nAsikA // 2 // rAsnA 200a Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CONcer kAkRSNalAgirAm // ittu mANyavAci syAdIkasvaraM kRtH||4|| pAtrAdivarjitAdantottarapadaH samAhAre // dvigurabAvantAnto vA'nyastu so linminyaniNyaNiruyuktAH kacittigalpahasve kap // viMzatyAcA zatAvandve sA caikye dvndvmeyyoH||6||nuggiitiltaabhidi dhruvA viDanari vAri ghaTIM / kavara mana zilA // vacA zataparvikA // golomI / jIvA paDhmanthA / ugragandhA ityAdi // lAlA sRNIkA // zimyA bIjakozI // kRSNA kRSNajIrakaM rAjikA ca / pippalyA vallinAmatvAt siddha uSNikA yavAgU // zrIH / kakSmI. / kamalA / padmA / pabhavAsA / haripriyA / kSIrodatanayA / mA / ramA / indirA / ityAdi // sUkA gandhadvyAvizeSaH / tamAma / marunmAlA / picanA | sakA / devIlatA / ityAdi // paNyAnAma / papayA / kaTatI / suvarNalatA / jyotiSkA / ityAdi // atasInAma / kRSNapriyA / caNDikA / mahaNA / kSumA / umaa| ityAdi // dhAyyAnAma / / sAmidhenI Rk / ityAdi // saraghAnAma / kSudA / madhumakSikA / ityAdi // rocaneti gorocanA vazarocanA ca gRsate / tatrAdyAnAma | 'vandanIyA tu rocanA / bhUtanI bhUtanAzinI // vaMzarocanA tu vAzI tu kAkSIrI tukA zubhA / ityAdi / bhUnAma / bhU / bhUmiH / pRthvI / mahI / ityAdi // haridrA / pItikA || sAMsigandhanavyavizepaH // dUrvA haritAlI // AlU. karkarI, galantikA ca // balAkA pudhvaje'pi strItvameva / valAkA visakaNTikA // kRSNalA guJjA // gIrvAk // prANyAvAci ikArAnta nAma strIliGgam // godhirlalATam / kaTiH / pAli. / ityAdi / iditi kim / karNa / prANyaGgavAcIti kim / nAmi. kSatriyaH / prANyaGgavAcinastu sIpusatvam / cakrapiNDikAyAM tu khItvam // IkArAntamUkArAntaM caikakharaM strIliGgam ||hiiH / prii.| shrii| bhU. / snU / dH| jUH // ekasvaramiti kim / svayabhUrvamA / nIH lUrityAdau tu guNavRttitvAdAzrayalizatA // kRtsabandhinau yAvIdUtau tadanta nAma strIliGgam / anekasvarArtha ArambhaH / lakSmIH / papI. / yyii| ityAdi / yavAgUH / kukuH / kacchuH / bhajU / tanU / ityAdi // 4 // pAtrAdivarjitamakArAntamuttarapadaM yasya sa dviguH samAhAre sI // paJcAnAM pUlAnAM samAhAraH pnycpulii| pAtrAdivarjita iti kim / dvipAtram / himAsam / tribhuvanam / catuyugam / dvignicaturthya. paraH patha. / tripuram / ityAdi / adanteti kim / pnycsmiti| trigupti / pnyckumaari| draaddmaari| antyayo' strIpuMsatvamapItyeke // uttarapadeti kim paJca gAvaH samAhatAH paJcagavam / eva dRzagavam / saptabhUmam / anna dviguradanto nottarapadam / samAhAra iti kim / paJcAmnapriyaH // ana antamAvanta ca yaduttarapada tadanto dvigurvA strI / paJcarAjI / paJcarAjam / paJcamAlI / paJcamAlam / nisaMdhyaM tu zIvam / amantaM cAvantaM cottarapadaM na dviguriti dvirantagrahaNam // uphtastrIkhAdanyo dviguH samAhAre vartamAno napuMsakam / tena pAnAdhuttarapadasyAnadantottarapadasya vikalpitastrItvasya ca pakSe klIbaravam // 5 // lismasyayAntaM mi-ni-ani-aNipratyayAntaM striyAmuktA. ruyuktAH kti- kyap za ya. bhaH bhara bhanaH kip saH bhani iJ Nakazca ityetadantaM ca nAma sIliGgaM syAt / lit / gavAM samUho gonA / evaM rathakavyAtRNyAjanatAdayo'pi / zuklasya bhAvaH shukltaa| deva eva devatA / ityAdi | miH, nemiH kUpasyAnte yatraM kASThaM cakradhArA ca / valmirindraH / dalmiH zastram / ni , veni. kezaracanA // bhaniH, vartaniH maargH| aTanirdhanuSmAntaH // NiH, vANiH mUlyam / veNi kezaracanA pravAhazca // aNi , saraNiH panthAH / taraNi sakramo yavAgUzca / samudrAdau tu khIpusatvam / kti., bhUtyAdayaH / kyap , AsyA Asanam / bhaTyA, vrajyA, IryA ca gamage / za, kriyA / ya., jAgaryA / bha., yAMsA / icchA | zuzrUSA zravaNecchA // aha , bhidA / chidA / pUjA // ana., vandanA stuti / cetanA saMvittiH / yAcerapi bAhulakAdane yAcanA / / epAM bhAve klIyatvam / kip , saMpat / samit edho raNazca // ruk sviT gucca kAnti // a, byArayukSI vyatihAreNa secanam // ani., ajananiste vRpala bhUyAt // in ko ravaM kArimakArSI. savI kArimakArSam // Naka , bhavata zAyikA pAyituM paryAya ityartha // kacizakSyAnusAreNa tiganta nAma sIliGgam / tanutAttantirisyAdi // alpe iskhe cArthe yaH kapa tadantaM nAma strIliGgam / alpa kraya krayikA / isva. puTa. puTikA / kaciditi kim / puTaka // vizatyAcA saNyA sarayeye sakhyAne vartamAnA gha strIliGgam / iyaM vizatiH ghaTA ghaTAnAM vA / evaM nizadAdayo'pi // Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zalyadhvanivAghabhitsu tu veDA dundubhiratavinduSu // 7 // gRNA zAkhApure'zmante'ntikA kIlA ratAitau // rajau razmiryavAdidoSAdau gA surAgRhe // 8 // ahNpuu|| 11 // 4 vikAdirvamidhA akRttikA bahau // vA tu jalaukApsarasaH sikatAmumanaHsamAH // 9 // gAyatryAdaya iSTakA bRhatikA saMvartikA sarjikA,-dUpIke api pAdukA DirukayA paryastikA mAnikA // nIkA kaJcalikA''lukA kalikayA rAkA patAkAndhikA, zukA pUpalikA trikA cavikayolkA paJcikA piNDikA // 10 // dhruvakA kSipakA kanInikA zambUkA zivikA gavedhukA // kaNikA kekA vipAdikA mahikA yUkA makSikASTakA // 11 // kUcikA kUcikA TIkA kozikA keNikomikA // jalaukA | paSTisiliGga / zatAcAnA punapusakatvam / nantasakhyA svalijhA / dvande vizatyAdyA sakhyA zatAvarvAka strIliGgam ekaviMzatiryAvannavanavati / dvandvaikatve iti klIvatvabAdhanArtha vacanam // sA vi zatyAthA saNyA dvandve itaretarasamAse meye saNyeye ca vartamAnA ekatva eva prayoktavyA / itaretarArtha vacanam / ekavizatighaMTA ghaTAnA vA / ekazatam / dvilakSam / dvisahasram / dvandvameyayoriti kim / dve vizatI ghaTAnAm tisro vA viMzatyaH / vizatyAde. sakhyAsthAnasyaiva dvisvayahusvaviSakSAyA dvivacanabahuvacane / sAceti prasiddhasakhyAparAmarzAdiha na syAt / ekazcaitrAya vizatimaiMvAyeti ekavizatI AbhyA dIyatAmiti dvivacanameva // 6 // sugabhede yajJabhANDabhede gItilatAbhido. zAliparNImUrvayozca dhuvAzabda. strIlina / narAdanyatra viT / vArIti zabdarUpa ghaTyAmibhavandhanabhuvAM vA / zalyabhidi veNuzalAkAyA, dhvanibhidi bhaTAnAM siMhanAde, vAdyabhidi ca dantoSThavAye zvedA nI // akSavindupu pAsakabinduSu dundubhi. sI // 7 // zAkhApura samIpasthapura tana gRhmA, azmante culyAmantikA, ratAhatA suratamahaNane kIlA strI // rajau vAcyAyA razmi strI / iha yavAdayo yavayavaneti sUtroktA. zabdA doSAdayazcArthA gRhyante / duSTo yavo yavAnI / yavanAnAM lipiryavanAnI / uru araNyamaraNyAnI / mahadima himAnI / doSAdAviti kim / yava / yavanAH / dhAnyaviSayanAmatvAtpustvameva / bharaNyahimayostu pratipadapAThAnapusakatvam // surAgRhe vAcye ! gajA snI / khAnA strIpusaliGga // 8 // ahaMpUrvikAdayo mayUracyasakAdiSu kRtanipAtA strIliGgA / 'maha pUrvo'ha pUrva ityahapUrvikA striyAm / AhopuruSikA darpAdyA syAtsabhAvanAtmani // ahamaha-) SmikA tu sA syAtparasparamahakRti ' // varSAmaghA'prakRttikA strIbahuvacanAntAzca / jalaukAdayo'pi strI0 vikalpena bahuvacanAntAzca / kRttikA'rthaprAdhAnyAbahulApi // samAntatvAtsupamA'pi kA-15 labhede paramazobhAyA ca // 9 // paDakSarI gAyatrImAdIkRtya padvizatyakSarImukRSTi yAvat chandojAtinAmAni strI0 / zarkarI mekhalAnadyorapi / akSaraniyamAtmaka chandaH / gurulaghuniyamAtmaka vRttam / iti bahula vRttetyAdinA na sidhyati // iSTakA mRtikAra / vRhatikA uttarAsama / kapratyayAbhAve vRhatI riGgiNI / savarsikA panAdInA navodbhinna dalam // sarjikA kSAravizeSa / arthaprAdhAnyAtsarzikApi / suvarcikA / sunI ityAdi // dUpIkA negnamalam / arthaprAdhAnyAt dUSikA ityAdi // pAdukA upAnat / arthaprAdhAnyAdupAnadAdayo'pi tatparyAyA sarve / birukA koSThikAkhyo mRdvikAra / paryastikA parikara / arthaprAdhAnyAdavasasthikApi // mAnikA droNacatuSTayam // nIkA sAraNi // kanculikA kancuka / bhalakA dhAnyakam // kAlikA kuDmalam / kalikAntAvAdutkAlakApi helotkaNThayo / rAkA kacch // patAkA saubhAgya dhvajazca / arthaprAdhAnyAtpaTAkAvaijayantIjayantyo'pi / andhikA kaitavam // ekA hallekhA // pUpalikA'pUpa / kAbhAve pUpalI / arthaprAdha polI / trikA kUpasyAnte iyatra kASTham // cavikA zleSmanazcavyANyo bheSaja / arthaprAdhAnyAt sugandhApi // ulkA jvAlA // paccikA nyAsa // piNDikA cakranAbhi // 10 // dhruvakA , zeSa / upalakSaNatvAt dhuvakApi // kSipakA zastravizeSa // kanInikA nepratArA // zambUkA zukti // zibikA yApyayAnam / gavedhukA tRNadhAnyavizeSa / arthaprAdhAnyAt gavIdhukA godhUmacUrNam / arthaprAdhAnyAt zuddhasamitApi / kekA mayUradhvani // vipAdikA pAdasphoTa // mihikA himam // yUkA kSudrajIpavizepa / makSikApi / bhaTakA pitRdevatya karma / kSIravikRtiH // phUcikA kapATAGkaTa // arthaprAdhAnyAt kuzikApi // TIkA vRtti // kozikA dIpabhAjanam / / koNakA guNalayanI / jarmikA agulIyakam / jalaukA raktAkarSa Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAvikA dhUkA kAlikA dIdhikoSTikA // 12 // za(zi)lAkA vAlukepIkA vihaDikepike ukhA // parikhA vizikhA zAkhA zikhA bhaDA surayAsa // kavara 1. caJcA kacchA picchA piJjA gujA khajA prajA // jhaJjhA ghaNTA jaTA ghoNTA poTA bhissaTayA chaTA // 14 // viSThA majiSTayA kASThA pAThA zuNDA guDau 5 // veDA vitaNDayA dADhA rADhA rIDhA'valIDhayA // 15 // ghRNorNA varvaNA sthUNA dakSiNA likhitA latA // tRNatA trivRtA tretA gItA sItA sitA citA // 26-2 muktA vArtA lUtA'nantA prastA mArjitA'mRtA // kanthA maryAdA gadekSugandhA godhA svadhA sudhA // 17 // sAtA sUnA dhAnA pampA jhampA rampA prapA ziphA // kambA bhambhA sabhA hambhA sImA pAmArume umA // 18 // cisA padyA paryA yogyA chAyA mAyA peyA kakSyA // dRSyA nasyA zamyA saMkhyA rathyA kulyA jyA majalyA // 19 // upakAryA jalArA pratisIrA paraMparA // kaNDarA'sandharA horA vAgurA zarkarA zirA // 20 // gundrA mudrA kSudrA bhadrA bhalA chatrA yAtrA mAtrA // daMSTrA phelA jalUkA'pi // prAvikA zyena // dhUkA patAkA // kAlikA kSAravizeSa kITazca // dIrghikA parivA // uSTrikA aliara / arthaprAdhAnyAnnandApi // 12 // zalAkA citrakUrcikA // vAlukA sikatA // vAyukAntatvAddhimavAlukApi karpUre // iSIkA vIraNazalAkAvizeSa // vihajhikA bhArayaSTiH // IpikA gajAkSikUTam // ukhA sthAlI / parikhA kheyavizeSa // vizikhA prtolii| zArA bhuja // zisA cUDhA // bhalA tRNadhAnyam // surakSA gUDhamArga. // arthaprAthAnyAt / sadhilApi // 13 // jadhAnavizeSa // cacA tRNamayaH puruSaH / kacchA kacchoTikA | arthaprAdhAnyAt kacchATikApi // picchA kAcikam / / pijhA tUlam // gujA paTaha // khajA mantha darvizca / arthaprAdhAnyAt khajAkApi // prajA loka // zammA sazIkaro meghavAta // ghaNTA vAdyavizeSa / arthaprAdhAnyAt kikiNIkSudghaNTike api // jaTA kacavikAra // ghoNTA padarIphalam // poTA zaNDa / arthaprAdhAnyAt tRtIyAprakRtirapi // bhissaTA dagdhikA // chaTA samUhavizeSa // 14 // viSTA purIpan / maJjiSTA rAgadravyavizeSo'rthaprAdhAnyAt aruNApi // kASTA maryAdA // pAThA auSadhavizeSa // zuNDA karihasta // gudA snuhI / guDikApi ca // jaDA zUkazimbI // veDA nau // vitaNDA vA| dabheda // dAvA daSTrA // rADhA zobhA / rIThA avahelA // avalIyApi // 15 // ghRNA nindA // UrNA meparoma // parvaNA makSikA // sthUNA gRhAdInAmuttambhanakASTham // dakSiNA yazadAnam // likhitA lipi // tRNatA cApam // trivRtA auSadhi / arthaprAdhAnyAdaruNAdayo'pi tatparyAyA' / tretA yugavizeSa // gItA zAstravizeSa // sItA lAgalapaddhati // sitA zarkarA / arthaprAdhAnyAtkaThinyapi // citA mRtakadAhAya kAThazayyA // 16 // muktA mauktikam / vArtA vRttiH // lUtA UrNanAbha // anantA dUrvA // prasRtA jaDyA / / mArjitA zikhariNI / / arthaprAdhAnyAta marjitAzikhariNyAvapi // amRtA pacyA guDUcI ca // kanthA syUtajIrNavamAprAvaraNam // maryAdA'vadhi // gadA praharaNavizeSa // ikSugandhA kokilAkSe gokSurakAzajhoSTrISu // godhA dokhANaM prANivizepazca / pudhvajo'pi // godhAntatvAt tRNagodhA kRphalAsa // svadhA pitRdAnAoM mantravizeSa / sudhA pIyUSa lepana ca // 17 // sAnA gogalacarma // sUnA ghAtasthAnam // dhAnA bhraSTayayo'razca // pampA sarovaravizeSa | jhampA ucAdadha patanam // rampA carmakRdupakaraNam / prapA'myuzAlA / akartari ka spAditi pustve prApte'sya pATha / ziphA trujttaa| kanvA kambi / bhambhA bherI / sabhA bRndam sabhAsadazca / embhA godhvani / arthaprAdhAnyAdambhApi / sImA maryAdA / pAmA kaNDU' / arthaprAdhAnyAdvicarcikApi / rumA lavaNAphara / umA kIrti. // 18 // cilyA citA / padyA mArga / / paryA krama / sahayoge saparyA pUjA / yogyAbhyAsa / chAyA zobhAtama prativimyeSu pAlanorakocayo paktyarkayopiskAntyAdiSu ca / mAyA dambhaH / arthaprAdhAnyAt zAmbarI / peyA Rta dugdhAdi / kakSyA kAzI imyAdamadhyabhAgazca / bUNyA rajju' / nasyA vRSAdInAM nAsArajju / pAmyA yugakIlakaH / sadhyA cintAmaryAdAdiSu / radhyA rathAnAM samUha pratolI panthAzca / kulyA sAraNi / jyA mUrthI / majalyA mallikAgandhyaguruzca // 19 // upakAryA nRpamandiram / arthaprAdhAnyAdupakArikApi / jalAhI AIvastram / irA jalamagna gIzca / pratisIrA javanikA / paraparA paripATi santAnakazca / Herecederedded Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sIDega // 12 - ghundhAra velA gelA golA dolA zAlA mAlA // 21 // mekhalA simalA lIlA rasAlA sarvalA balA // kuhAlA zakulA helA zilA suvarcalA kalA // 22 // upalA 16. zAriyA mUryA latA khaTTA zivA dazA // kazA kuzezA maJjUpA zepA pepayA sasA // 23 // valasA visrasA bhissA nAsA vAhA guhA svAhA // kakSA''mikSA rikSA rAkSA bhayAvalyAyatikhoTiH // 24 // pezirvAsirvasativipaNI nAbhinAlyAlipAli,-bhalliH palirbhakuTizakaTI carcariH zATibhATI // khATivartitratatinagizuNThItirItirvitadi,-dakniIvicchabilipiDhidijAtyAjirAji // 25 // ruciH sacisAcI khaniH khAnikhArI khaliH kIlitUlI kamiLapighUlI // kRSiH sthAlihiNDI rupayA mahAgAyuH / arAdharA'jinam / horA lAm / cAgurA gugandhinI / pArpharA upalA / zirA dhamanI // 20 // gunyA mustAvizeSa / arthaprAdhAnyAnmahilApi / gumA praannyaalisniveshH| | pumA bezyA gaTI kaNTakArikA pa / bhadA viSTi / bhagA lodadhamanI / upA madhurikA kustugarazilandhayodha / gAgA prayANI devotsavo vRttiA / mAtrA parichapa mAnamarapa ca / vaMhA dAvA / | garthamAdhAnyApakSaNapi / phelA bhojanojitam / arthaprAdhAnyApiNDoli pheliyA / celA kAle budhamahasiyA~ sImi pAni ca / aphAramaralepAdayelA pugapUrNa / melA masi / golA pAlazIyanakASTam / yolA preTraya / zAlA gRham / arthaprAdhAnyAt kimItyapi / mAlA pati / svArSika ke mAlikA puSpamAtyam sarikheda pakSI adheyaka ca // 21 // mekhalA kAzIzailanikammarAjayadhe / simalA matsyacUrNam / lIlA keli / rasAlA mArjitA jilA pa / sarvalA yANabhera / balA auSadhivizeSa / arthaprAdhAnyAdvinayApi / thalAntarapATatibalAmahAbale api / kudAlA kAralA / arthaprAdhAnyAcaNDakolAhalA pichalA panakArA ca / zabdUlA 'konizA / helAvahelA / zilA pat stambhAdhArabhUta dAru ca / gaNDUpayA tu TayAM zilI / suparcalA zAhavizeSa / kalA zipAdi // 22 // upalA'zmarUpA mRt zarkarA pa / aMga popalakSaNatvAt mAdhavI madhuna sarkarA // atha yAntA patra // zAriyA auSadhavizeSa zAlivizeSa / mUrvI jyAdatastRNavizeSa / arthaprAdhAnyAnmoraTAsaye api / kaTabharApi ca // laTA kusumbha amaradha // saTA zayanam // zivA koTrI // dazAvasthA catizca / / kazA'vatAunaM dharmadapa / arthaprAdhAnyAsasalApi // kuzA yalA 1 // UzI AyasI cet / / IzA haladaNDaH // manuSA peTA / arthaprAdhAnyAt peTIpeTe api ||opaa devanirmAsyam // gUpA svarNavilayanabhANDam // IpA ilAyayayaya // sasA mAgu' // 23 // gaTAsA yAyu / virAsA jarA // bhissA odanaH // nAsA stambhAdInAgupari dAra // vArA pAhu // guhA girivivaram // pAhAbhiAryA // kakSA umAhaNikA spardhA pada kaTATikA ca // AzikSA takSIrakSiptavadhi // rikSA yUphAum / lAye likSA // rAkSA jA / lAye lAkSA // arthaprAdhAnyAt barapaNinI rajanI palakapA ca // atha dantA // bhanivicchiti // Agali padati // 1 bhAyatistarakAla prabhAva dairNa ca // goTigatsyabhede panyA ca // 25 // pepirmAsapipadI sanapidhAna c|| vAsistakSopakaraNam / arthaprAdhAnyAtakSaNyapi // vasatirama // vipaNi pnnymaapnn| paNyapIdhI ca // asyA ca puspIti kakSit // nAbhikAdinAbhi // nAli kAlamAna kandala ca // lavAbhAve gArinAlam zirA ca // zirAyAM cAyaprAdhAnyAlalanApi // mAliranartha setudha // OR pAli karNalatAgam bhasirasAmAntA // pAlyantasyAdapAsyapi // bhaliNabheda // pazi kuTI svagAmazca // akuTirdhabhata / upalakSaNatvAt bhRkuTi bhukaTI api // pAkadi zakaTam // cari harSaphrIja // zAdi prAvaraNavizeSa // bhATi' suratamUlyam // khATi kiNa / paridIpastadayA ca // vratavidhistAra // camiAnti // zuNThinAgaram / Itirupadrava // arthaprAdhAnyAt gAna pi // ' ativRSTiranASTipakA zalabhA zukA // bhatyAsanAca rAjAno padetA Itaya smRtA 'rItirArakUTam // arthaprAdhAnyAdarIrI api / vitadidikA // darSidarihata // nAvimala kapi kAnti' zobhA / lipilipi // arthaprAdhAnyAhipirapi / zatiroSadhAvizeSa // nigaNitanyavahAravizeSa / jAtirmAlatI // Aji samAma / puMsyapIti kazcit / rANi padati / ' kedAra // 25 // ruci kAntiH // sUpi sevanI // sAthi tiryag // banirAkara // khAni sa eva // sArimAMgaviyopa // yAni piNyAkAdiH / / kIli. kIlikA // jUli ' Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ truTidinAndI kikiH kukkuTiH kAkaliH zuktipatI // 26 // kikhistADikambI yutiH zArirAtistaTiH koTiviSTI vttissttiviithii|| dari bherI zarAristuriH piNDimADhI mupaNDiH // 27 // rATirATiraTaviH paripATiH phAligAlijanikAkanikAni // cArihAnivalabhi adhikampI cullicokam // kava-... zANI // 28 // saniH sAnimenI mariArirathyoSadhI vidhilliriH paarirbhriH|| zirodhiH kaviH kIrtigantrIkavayaH kumAryADhakI svedanI hAdinIlI // 29 // 15 // imarI kartarIsthagyapaTyaH karIyeMkapadyakSavatyaH pratolI // kRpANIkadalyau palAlIhasanyau vRsI gRdhrasI ghargharI kaparI ca // 30 // kANDI khallI madI dhaTI goNI khaNDara lyepaNI guNI // tilaparNI kevalI khaTI nadhIrasavatyau ca pAtalI // 31 // bAlI gandholI kAkalI goSThayajAjIndrANI matsyaNDI dAmanI ziainI ca // zanI kami lamaH // vApi kUpa ||dhuuli pAzuH // kRpiH karSaNam // upalakSaNa ceda kipratyayAntAnAm / tena chidibhidiviSyAdayo'pi siddhAH // sthAlirakhA // hiNDi rAtrau rakSAcAraH // truTi sazaye'lpe'pi / / vediyazopakaraNI bhUH // nAndi pUrvaraGgAjam // kaki. pkssvishep.|| kukuTi kuhanI // kAkalidhvanivizeSa // zukti. kpaalshkle| paktirdazasaMkhyA // 26 // kisi. kAlasya gonavizepa. // tADirAbharaNavizeSaH // kambidavi. // yuti kAnti. // zArirakSopakaraNam // Ati zarAriH // taTi. nadyAdau jalAsphoTanasthAnam // koTiragram // viSTibhadrA // vaTigulikA | gRSTimAnavizeSa // vIthi. paDktyAdiSu // dariH kandarA // vallarimAyauM ekArthe / pukhi. sahati. // bheri. vAdyam // zarArirAdiH // turistantuvAyopakaraNam // piNDiniSpAditanehapiNDaH // mAdi. patravasA // mupaNtirAyudhavizeSa. // 27 // rATiH kalahaH // Adi. zarAri // aTaviH araNyam // paripATi. krama // phAlidalam // gAliravadyojAvanam // janirjanma // kAkinirmApacaturbhAga. // kAni skoc.|| cAri. pazubha kSyam / hAnirarthanAzaH // valabhi. paTalAdhAro vazapakSara // idantatvAt DayAM valabhI // arthaprAdhAnyAt gopAnasI // pradhi rogavizeSa. // kampi kampanam // cuciraddhAnam // cuNTi kSudayApI / S tariH nIH // arthaprAdhAnyAt droNyapi // ahatidAnam // zANiH zANa. // 28 // saniyAMcA / sAnirvasabhedaH // meni sakalpa // marimAriza marakam // adhi. koTiH // opadhiropadham // vidhi rogavizeSa. // jhaharivodyavizepa // arthaprAdhAnyAt kalarirapi // pAristailAdyAdhAra. // ani khaninnam // zirodhi. kandharA // kavi khalInam // kIrtiryaza // athedantA // gantrI zakaTikA // kayarI veNi. // kumArI rAmataruNI // AThakI dhAnyabheda // arthaprAdhAnyAt tubaryapi // svedinI kaNDU. // hAdinI vajram // IlI ekadhAro'si // 29 / / haraNI svarNapratimA / azmarI mUtrakRcchram // kartinI ta'. // sthagI tAmbUlakaraGgaH // apaTI kANDapaTa // karIrI karidantamUlam // ekapadI mArga // arthaprAdhAnyAtpadavirapi // akSavatI yUtam // pratolI vizikhA // kRpANi kartari // arthaprAdhAnyAtkartaryapi // kadalI patAkA // palAlI kSoda. // hasanI aGgArazakaTI // arthaprAdhAnyAt hasantyapi // vRsI matinAmAsanam mUrdhanyopAntyo dantyopAntazca // gRdhrasI utsadhI vAtarak // dhardharI kikiNI // karparI tusthAJjanam // arthaprAdhAnyAirvikApi // 30 // kANDI vedaviSayo grantha // khallI hastapAdAvamardanAkhyo roga. / madI kRSivastuvizeSaH // dhaTI vakhakhaNDam // 2 goNI dhAnyabhAjanavizeSa. // arthaprAdhAnyAt kaNThAlApi // khaNDolI sarasI tailamAnaM ca // epaNI vaidyazalAkA // arthaprAdhAnyAt nArAcyapi // tuNI varNajalaukA // tilaparNI raktacandanam // paryaPintatvena mApaparNItyAyapi // kevalI jyoti zAsam // khaTI saTinI // arthaprAdhAnyAt kapkaTI kaThinyAmapi // nadhI vadhI // rasavatI mahAnasam // pAtalI vAgurA // 31 // bAlI karNabhUpaNam // kapratyaye vAlikA sikatA // gandholI kSudrajantu. // kAkalI dhvanivizeSa // goSThI sabhA salApazca // ajAjI jIraka // indrANI karaNavizeSa. sinduvArazca // matsyaNDI zarkarAbheda. // arthaprAdhAnyAt mArasyaNDI mInANDI ca // dAmanI pazurancha / ziJjinI jyA / / zRGgI svrnnvishep|| kastUrI mRgamada // arthaprAdhAnyAdyojanagandhApi // dehalI gehadvArAgrasthalI // maurvI jyA // ati savere Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 Aasad kastUrI dehalI mauya'tibhyAsandIreyyaH zaSkulI drupay // 32 // karNAndukanchu tanU rajjucakSulAyurjuhaH sImadhurau sphirgavAk // dvAghoMdivau muktvagRcaH zaradvAzchadirdarapAmapadRzo nauH // 33 // // iti strIlijAH // nalastutattasaMyuktararuyAntaM napuMsakam // vedhaAdIna cinA santaM dvisvaraM mannakartari // 1 // dhanaratnanabho'nahupIkatamopurANAUNazulkazubhAmburuhAm // aghagUthajalAMzukadArumanovilapicchadhanurdalatAlahRdAm // 2 // haladuHkhasukhAguruhigurucatvacabhepajatutyakusumbhadRzAm // bhI prANyAlA // AsandI pegAsanam // jharegI pAgasam // zakulI anada. // ayodantA // pazu kuThabheda // paryu pAritha // 32 // karNAndurarikSAptikA // phacchu' pAmA // tanu kAya // rajjurguNa. // arthaprAdhAnyAvaraNApi // pAtuH pakSigusAyam // yAgu-zirA // zaha gumbhedaH // sImA maryAdA // bhU zakaTAzam // sphig kSutam // garvAk avAntaram // dvAra dvAram // ghodipito svIkAzagApino gokArAnApantau // zuga hogabhAra // vA pArga kala // valkale pArthaprAdhAnyAt ujirapi // paga gAga yAdi. // ete gayo'pi cantA // zarat pAtuvizeSa garpA // pA. pAri // cit zIyapamapi // chardinti // caraNa glenizeSaH // pAmA karalU // parapApANaH // eg locanam // nausArI // 33 // iti sIli samAptam // nAnta lAntaM svanta tAntaM zAmA sayukA ye ragAstadanta pa napusakaliGga sAt // nAntamaNiga camegAdi // lAnta, cavAlaM samAe / palaM pAphalam // savantaM gastu rAya padArtha // mastu dadhinisanda // tAnta zItamanuSNam, anuvamA milAdi / sAnta bhitaM zakalam, nigi heriNAdi // tasya saguphasya gRdhagupanyAsAtpUrve'saMyuktA gRNante // sayupharAntam agna pura. adhika ca // go nAma kura kSega pazu sakSamo bhAtuH / ityAdi / saMyupharazabdAntam zmadhu kUrcam ityAdi / sayuktayAnta zaraNa lakSya veNaM ca / sAzAyya havyamityAdi // vedhasUprabhRtIna varjavityA sakArAnta disvara gapusakam // isa rakSa nizAcara' // upa prabhAta saMdhyAgo tu pusI // tapa kRyAcaraNam // mAghe punapusakam // rajo reNu / puMsIti gauu // jopAntyo'yam // yAdo jalacara // roci zociSa vIsI // vedha AdIniti nim / gedhA pugo viSNupividha // sahA hemanta // nabhA meghAvi. // zokA gAzraga // gophasya tu kAntatvAtpustyam / pUrvApavAdo yoga / tenAmbha soto gAda iNAdInAM gaNAdinAmaNe'pi sIyatvameva / / guNavataraNAcagalizatA parasyAt // hissaramiti anuvartate, akasari vihito yo mantadanta nAma napusakam // dhAma teja / varma pramANa pArIra // tama yUpAnam / parama gArgaH // karIrIti kim // vadAIti yAmA // karogIti nAmA // 1 // dhanAdInAM nAma gapusakam // dhanagAma, naviNa yA ityAdi // rana mANikamilayAdi // namo pigadizAdi / jaga sipaya bhaktam // epIkam inmuigam akSam // tamo'vatamasam ityAdi / digamvarasya tu bAlakAra pusgam / ghusRNam kumphuma / puMsIti vAcaspati // kazmIraNam etyAdhi // akSaNam prAGgaNam aziram / ityAdi / zulkam AragAlam tupodakamityAdi / zubham gA zreSasam karagANamityAdi // zambhAvapi nizzeyasazabdo vAhulakAra napusaphaH // amAraham ganjam kuzezagam ekhAdi // amguruvAcinAM nalinAmgujapAkamalanAlIkAnA pugapusapharayam // agham pApam / gRtham gazuciH // jalam salilam kIlAlam kSIram / dadhisArayANayostu punapusakarupam // gou dhanarasasyApi // paraNasya tadApino vAhulakAra puravam // azupham rAm // dAra kATham // kAyAntApAtpUsikAemapi // saralo devadAru dumau // evastu ghaNantaravena samidharatu nyuphtayAra sIpam // mago mAgasamityAdi / yilam rAga ilAdi / pijAm patapam param / tanUrAhagaravastu punapusaphA // dhanu kArmukam / pinAkakodaNDagANDI punapusakaravam // daNam phisalagam // tAlu kAkuvam // tava upayam / yakSa. punapusakam // 2 // halaga lAlam // du rAm kaSTam / / sukhavArma // susAdInAM gunnvRttesvaashcy| sukhA // aguru loham // hizu sahasapodhi // racam jIvaram // tvacam gandhAgavizeSaH // tustham cakSuggo vyavizeSaH // bheSaNam zamanam // gopadhastu punapusaka. // kusuma raNatam // kusubhastu pugapusakaH // akSi, IkSaNam / ega ratiH sIliye // maricam perahaNam // asthi kIkasam // zilAbha zilAgA. sAra nispanda zaileyasajJam / / Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maricAsthizilAbhavasRkkayakRnnaladAntikavalkala sidhmayudhAm // 3 // sauvIrasthAnakadvAraklAmadhauteya kAssRjAm / lavaNavyaJjanaphalamasUnadravatAM sakam // kavasadmA GgayozchatrazIrSayoH puNDarIkake // madhu drave dhruvaM zazvatarkayoH khapuraM ghaMTe // 5 // ayUpe daive'kAryAdau yugaM diSTaM tathA kaTu || asaM dvandvaM sthale dhanvAriSTeH // 15 // // 6 // dharme dAnAdike tulyabhAge'rdhe brAhmaNaM zrutau // nyAyye sAraM padmamibhavindau kAmamanumatau // 7 // khalaM bhuvi tathA lakSaM vedhye'haH sudinaikataH // bhUmogaekArthe pathaH saMkhyAvyayottaraH // 8 // dvandvaikatvAvyayIbhAvau kriyAvyayavizeSaNe // kRkhAH ktAnAH khala jina bhAve A tvAt tvAdiH samUhaH // 9 // gAyatryA dakSiNapArzve kRSNamAsAMza. // naladaM tRNavizeSa | antikam samIpam abhyarNam abhyAzam // dantyopAntye tu bAhulakAtpuratvam || sima kilAsam // yut yuddham / yudhastu khItvam / sayato napusakatvam // 3 // sauvIrAdInA lavaNAdInAM tu sabhedamapi klIbam // vAcyasya sabhedatvAnnAmApi sabhedam / sauvIram sauvIrAJjanam // sthAnaka yodhAnAmAlIDhAdisasthAnavizeSa | dvAramupAye'pi bAhulakAt klIvam // lomamudaryo jalAdhAro hRdayasya dakSiNe yakRta komaM ca vAme lIhA puSpasAceti vaiyA // dhauteyaka pranthiparNam // tadvAcI jIvadastu bAhulakArapusi // asRg rudhiram // lavaNam tadbhedA, akSIyamA nivandha viDAdayaH // vyaJjanabhedA. dadhidugdhAjyatakrAdayaH // gorasasya sAntatvAyustvam // phalabhedA nAlikerAdayaH // prasUnabhedAzrampakAdaya // agnisaparke ye dravanti bilIyante te dravantasteSAM bhedA lohAdaya // svarNavAcinastu cAmpeyasya ArakUTavAcino madanasya tu bAhulakAt pusvam // iha pRthaggrahaNAt jalasaMparkAce dravanti na teSAM parigraha // tena na mRdo'pi parigraha // 4 // sanani a ca pura klIm // nagare tu triliGga // puNDarIka ka ca krameNa chatre za ca // drayati vastuni madhu klIyam // madhu makaranda // zazvannitye tarphe kahe ca dhruvam // anyatra tu yathAprAptam // khapuraM ghaTe vAcye zIvam // ayUpAdiSvartheSu yathAsaMkhya yugadiSTakaduzabdA. klIvA // yugaM yugmam kRtAdi // yUpe tu punapuMsakam // gogoyugam ityAdau tu goyugapratyayAntAdeva siddham // diSTam daivam // kAle tu pusi // kaTu akAryam dUSaNaM ca // samAsAdanyatra dvandvakIyam // dvahaM yugmam // arthaprAdhAnyAddandramapi // dhanvan zabda sthale klIya // marau tu punapusaka // druma ca pakSiNa ca varjayitvA'riSTam klIm // ariSTam sUtikAgRham maraNam azubham // 6 // dAnAdike puNyasyopAye dharma. klIya // tAni dharmANi prathamAnyAsan // puNye tu mAntatvAtpuMstvam // svabhAve tu napusa / same'ze bAyerdhazabdaH // ardha pippalyA. ardhapippalI || atulye bhAge tu pustvam || kecidAzrayaliGgatAmAhu // zrutau vedaviSaye bAhmaNa napuMsakam // nyAyAdanapetaM nyAyyam tasmin vAcye sArazabda // balAdau tu puMsyam || ibhavindau vAcye padma napuMsakam // anyatra tu yathAprAptam // anujJAyAM kAma kIyam / ayamavyayamapyasti // 7 // bhuvi vAcyAyAM kkIba khalam // piNyAke durjane ca punapuMsakaH // sthAne tu triliGga // vedhye vAcye lakSam / vyAje tu punapusaka. // saMkhyAyAM tu putrI // zobhanavAcisudinazabdAdekazabdAcca paro aha iti kRtasamAsAnto 'han zabda klIya. // bhUma iti kRtasamAsAnto bhUmizabda sakhyAyA anyebhyaH para. ekArthe karmadhAraye vartamAna kIba. // pANDurbhUmi' pANDubhUmam // evamudagbhUmam / kRSNabhUmam // asaMkhyAta iti kim / dvayorbhUbhyo samAhAro dvibhUmam anyastu sarvo napusaka. ' iti napusakatvam // nanu cetsaMkhyApUrvasyApi klIvatvam tarhi niSedho'narthaka. // naivam // dvayorbhUmyo. kIta iti kRtasamAsAntAdikaNi tasya lupi yatvam AzrayaliGgatA cepyate / etaca viziSTa vyAvRtte. phalam / saMkhyAvAcino'vyayAca para. kRtasamAsAnto'ya pathinzabda pathazabdo vA chobe| dvayo. panthA. dvipatham // vyavayavo vAyam ||8|| dvandvaikatva sukhadukham / avyayIbhAvaH daNDAdaNDi / tUSNIgaGga deza // paJcanadam / pAregaGgamityAdi // kriyAyA avyayasya ca yadvizeSaNaM samAnAdhikaraNaM tadvAci napuMsakam // sAdhu pacati / prAgramaNIyam dig deza. kAlo vA // evamudag pratyagityAdi // bhAve ye vihitA kRtyA. kAnAH khala jin tadanta nAma klIbam // caitreNa kArya pAkyaM kartavyaM karaNIyaM deyaM brahmabhUyaM brahmatvamityAdi // kAnA iti pralepAt AnAnAnaTo gRhyante / ke caitreNa kRtam // Aneti kAnAnazauryahaNam // pecAnam pacyamAnaM caitreNa // anad nirvANam / ana IpatsthAnaM maitreNa // khala durAvyaMbhavaM maitreNa / jin sama 1 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ himeza laghunyA sArthe'vyaktamathAnakarmadhArayaH // tatpuruSo vahUnAM cecchAyA zAlAM vinA sabhA // 10 // rAjavajitarAjArtharAkSasAdeH parA'pi ca // AdAvupakramopaje kanyozInara- nAmani // 11 // senAzAlAsurAcchAyAnizA vorNA zazAtparA // bhAdgaNo gRhataH sthUNA saMkhyAdantA zatAdikA // 12 // mauktika mAkSikaM sauptikaM klItakaM, nANakaM tApAya. sArApiNam // ' bhAye svatal' iti tvapratyayAdArabhya mANastvamiti syamabhivyApya ye pratyayA sya-ya-eyaNa-gaNa-gaNa-akarA-Iga-svarUpAstadanta nAma kIbam ||p, tadAtyam tatkAla / ya, saNyam megI / vaNijya tu sIsIyam / eyaNa, kApeyam kape. phIgadikam // ag dvaipam dIpino jAti karma ca // aNU cApalam // akam AcAryakam AcAryatA ||iiy honIyam // tva, mahAtyam // samUhe jAtA ye pratyayA aNU-akaJ-Nya-ekaNa-ya-Iya-vaN-aJ-eyaj-rUpAstadanta nAma kIyam // gaNa bhaikSam // apha aupagavakam ||nny, kaidAryam // ikaNa kAyacikam // ya, mAmaNyam // Iga, azIyam // evaNa, pArzam // am, zIyam // eyaNa, paurupeyam / ityAdi // 9 // gAyatryAdIni chandonAmAni svAthai yo'NU tadantAni sIyAni // gAya- 13 yeya gAgAm // evamAnuSTubhAdInyapi // avyaktam avyaktaliGgavAci sIbam // ki tasyA garbha jAtam // yattayotpayate tadAnaya // ida ca ziSTaprayukteSveva draSTavyam // adhikAro'yam gRhata' | sthUNA iti yAvat / yadita jamanukamipyAmastana nasamAsa karmadhAraya ca vargayityA yo'nyastatpurupa sa napusaka bhavatIti adhikRtaM veditavyam // chAyAntastatpuruSaH lIya. // sA yadi yepaa| | yahanA samuditAnA sabhavati // zalabhAnA chAyA zalabhacchAyam // zaracchAyam // bahanAmiti kim / / kuyasa cchAyA kubacchAyA // senAzAletyAdinA vikalpe prApte vacana nityArtham // zAlA muphtyA'nyavAthai ya sabhAzayastadantastatpuruSa kIya. // sIsabha dAsIsama manuSyasameM tatsamUha isvayaM // anaJ karmadhAraya ityeva // asabhA / paramasabhA // paramasabhAyA upArapadatyavijJAnAdiha na sthAt // rANAM paramasabhA sIparamasabhA // evamuttaragApi // 10 // rAjA IzvarAdayastebhyo rAjavarjitebhyo rAkSasAdaya pizAcAdayazca prANino'manuSyAstebhyaH parA yA sabhA tadantasatpurupa zrIva // zAlArtha Arambha // inasabham Izvarasabham nRpasabham // pizAcasabham / rakSaHsabham / tadvanda tatsagho vetyartha // nRpatisabhAmagamaditi bAhulakAt // rAjavajiteti kim // rAjasabhA / samUhArthasya bhavatyeva pUrvaNa rAjasabham // rAjArtharAkSasAderiti kim / narasabhA // Adau upakramasyopajJAnasya ca prAthamye vivakSite upakramopazetyetadantastatpuruSa kIya. // zreyAsasyopaphama zreyAsopaphama dAnam / zreyAsena zreyase prathama pravartitamityartha // AdidevasyopajJA Adidevopaza dharmavyavasthA // Adidevena prathama jJAtyA pravartitetyartha // upakramyate ityupakrama / upajJAyate ityupazA // karmaNi ghapAvityanuyogena sAmAnAdhikaraNyam // uzInarA nAma dezastana cephasyacitsazAyAM vartamAna kanthAntastatpuruSa jhIya // sauzamInA kanyA sauzamikantham , Aharakantha nAma uzInarepu grAma // uzInareti kim / dakSiNakanyA nAma grAmasaMjJA kintu uzInareSu na // 10 // senApantastatpurupo cA jIva / kapisenam / kapisenA / hastizAlam / hastizAlA // yavasuram yavasurA // chapauchAyam chapacchAyA // cauranizam cauranizA // anan karmadhAraya iti kim / asenA / paramasenA // zazAtparo ya UrNAzabdastadantastatpurupa lIya // zazoNam / anyatra tu na / chAgorNA // | bhAtparo yo gaNastadantastatpuruSa phIba / bhagaNam / anyana na / gogaNa // gRhAtparA yA sthUNA tadantastatpurupa kIya. // gRhasthUNam gRhadhAraNam / anyatra tu na / zAlAsthUNA // akArAna 1. zataprabhRtisakhyA chIyA // anna kharya nikharva mahAsaroNamityAdi / zatasAsAyutAyutAnAM punapusakatvam / lakSA tu pusItvam // 12 // atha kAntA 17 // mauktika muktA // mAkSikaM yasmAttAmA sa dhAtuvizeSa // sautika rAtrIghATI // klItaka madhukam // nANaka rUpakAdi // nATaka dazarUpakabheda // seTaka phalakam // toTakaM dazarU kabheda, vRttaM ca // Anika nityakriyA rUpaka kAvyAlaMkAravizeSa // upalakSaNatyAyamaka dIpaka ca // jApaka darvI sugandhidravyavizeSazca // arthaprAdhAnyAt kAlApakamapi // dA ca pulizo'pyayamityeke // jAlakam - Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 nATakaM kheTakaM toTakam // AhnikaM rUpakaM jAparka jAlaka, veNukaM gairakaM kArakaM vAslukam // 13 // rucakaM dhAnyAkaniHzalAkAlIkAlikazarakopasUryakAlkam // kava kakibukatokatintiDIkai DUkaM chatrAkatrikolmukAni // 14 // mAvIkakadambake bukaM cibukaM kutukamanUkacitrake // kuhukaM madhuparkazIrpake zAlUkaM kulakaM prakIrNakam // 15 // hallIsakapuSpake khaliGa sphigamaoN pragacocavIjapiJjam // riSTaM phANTa lalATamiSTavyuSTaM karoTakRpITacInapiSTam // 16 // zRGgATamAraTapiTAnyatha pRSThagoSThabhANDANDatuNDazaraNagrahaNeraNAni // piDANatIkSNalavaNadraviNaM purANaM trANaM zaNaM hiraNakAraNakArmaNAni // 17 // paryANarNaghANapArAyaNAni zrIparNoNe dhoraNakSaNabhUtam // prAdezAntAzmantazItaM nizAntaM vRttaM tastaM vArtavAhityamuktham // 18 // acchodagodakusidAni kusIdatundavRndAspadaM dapadaninnasazilpatalpam // kUpatriviSTapaparIpavadantarIparUpaM ca gajayotram // gairika dhAtuvizeSa // kAraka kAdi // guNavRttitvAzyaliGga // vAstuka zAkavizeSa // 13 // rucaka candanapepaNI zilA // dhAnyAkam allukA // arthaprAdhAnyAt dhAneyakam dhAnyakam dhAnIyakam api / ni zalAka raha // arthaprAdhAnyAjanAntikamapi // alIkaM lalATam alika ca // zalka khaNDam // upasUryaka parivepa // atkazca roga. // kavaka bhUkandavizeSa / / kibuka jalopannadravyAvizeSa // tokamapatyam // titiDIka cukram // eDUkm antayastAsthi kuDyam // chatrAka bhUkandavizeSa // trikam pRSThAdhobhAga // upamukam alAtam // 11 // mAvIka mRvIkAsava // arthaprAdhAnyAt mAvIkamapi hArahUra ca // surAnAmatvena strItve prApte vacanam // kadambaka samUha // kAbhAve kadambam // buka tRNavizepa // ciyukamadharasyAdha. // kutuka kutUhalam // anUkamanvayaH // cinaka puNdam / / kuhukamAzcaryam // madhupake dadhimadhvAdi devAdInAmargha // zIrSakam ziramANam // zAlUkamupalAdikanda. // kulaka vRttasamUhaH // prakIrNaka cAmaram // 15 // hallIsaka strINA nRttabheda // puSpaka netraroga // kha savedanam // liGga hetuthihana ca // arthaprAdhAnyAccinamapi // sphiga sphig // aGga pratIka samIpa ca // azAntatvAvarAna cakrAza ca // pragam prabhAtam // cocamupabhuktaphalAvazeSalyAdi / bIjam hetu AdhAna ca // pikSam balam // riSTa kSemam // phANTamanAyAsam // lalATa bhAlam // iSTa Rtukarma // vyuSTa prabhAtam / / karoTa mastakam kAsyabhAjana ca // kRpITamudaram // cInapRSTam sindUram // 16 // zRGgATa jalodbhavakanda catuppatha ca // moraTamikSumUlam // piTa chardi // TAntAnA tu pustve prApte'sya pATha // atha ThAntI // pRSTham prANyaGgam // goSTa gokulam / goSTapratyayAntamapi // gogoSTam / azvagoem // 'pazubhya sthAne goSTha' iti goSTha / bhANDa bhAjanaM geha ca // aNDa tRpaNa // tuNDa muNDam // arthaprAdhAnyAt dvijAlayamapi // zaraNa gRha vANa ca // grahaNamADhara // iriNamUparam // arthaprAdhAnyAdUramapi // piDANa kAcabhAjanam geha ca // tIkSNa viSAdi / lavaNa lAvaNyam // draviNa parAkrama / arthaprAdhAnyAt ghumamapi // purANa paJcalakSaNam // trANa vAyamAnAkhyo vidhivizeSa // zaNa dhAnyavizeSa // hiraNam 'virATahemareta su hiraNa syAddhiraNyavat // kAraNa hetu. / kArmaNa savananamapi // 17 // paryANa palyayanam // RNamuttamarNadeyam // ghrANa ghANA // pArAyaNa zAstrAvizeSa // zrIparNamagnimantha / / uSNa zItavirodha // dhoraNa vAhanam // kSaNa vikalatA // bhUta prANI // prAdezAnta pramANavizeSAvasthAnam / azmanta culi // zItam maratuvizeSa uSNavirodhazca // nizAntaM gRham avarodhazca // antAntatvAtpurave prApte'sya pATha // vRnta prasavavandhanam // vRntAntatvAttAlavRntamapi // tUsta kezajaTA, jarahasram / khaNDe tu siddhameva / vArtamArogya ni sAra ca // atha thAntau // yAhitya gajakumbhayoradha. // ukya sAma // 18 // atha dAntA 11 // acchoda devasara // upalakSaNatvAmmAnasamapi // goda mastakasneha // kusida RNam // kusIda vijJAnam // tundamudaram // vRndam samUha // AspadaM pratiSThA kRtyam ca // da kalana trANa ca // pada trANa sthAnam / / pAde pusyapi padAntatvAt goSpadaprapadAdayo'pi // nimna gambhIram // zilpa vijJAnam // talpa raNamaNDapa aTTa' dArAzca // zayanIye tu puklIya // kUpa dhruvormadhyaroma // kUpamiti bhAvi // triviSTapa svarga / tripiSTapamapi // parIpa parigatA Apo yantra / antarIpa madhyejalapradeza // rUpa cakSupiya. saundarya ca / / puSpa strIrajonetrarogazrIvimAnaprasUneSu // nikuramba samUha // kuTumba kena Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyAra zrImA puSpanikurambakuTumbazulbam // 19 // prasabhatalabhazuSmAvyAtmadhAmarmasUkSma kilimatalimatokma yugmatigmaM trisaMdhyam / kisalayazayanIye sAyakheyendriyANi vayabhayakalatradAparakSetrasatram // 20 // averamajirAbhrapuSkaraM tIramuttaramagAranAgare / / sphAramakSarakukundarodaramAntarANi ziviraM kalevaram // 21 // sinduramaNDUrakuTIracAmara rANi durAraravairacatvaram // auzIrapAtAlamulUkhalAtave satvaM ca sAntvaM divakiNvayautavam // 22 // vizvaM vRzapalizamarpizakilvipAnutarSiSaM mipmRciipmuujiipshiipeN| pIyUpasAdhvasamahAnasasAdhyasAni kAsIsamatsatarasaM yavasaM visaM ca // 23 // mandAkSavIkSamatha sakthi zayAtu yAtu svAdAzu tumbaru kazeru zalAlu cAlu // saMyatkakunmahadapuNyArAdi // zulya raja // 19 // atha bhAntI // prasabha balAtkAra // talabha karikarAghAta // bhAntazcena pustve mAle'sya vacanam // atha mAntA daza 10 // zupmamoja // AtmAnamadhiSThitamadhyAtmam yogazArAm / / bAhulakAt taHpuruSAdapi samAsAnta ||avyyiibhaavsy tu 'indvakatva'-iti napusakatvam // ghAma geha tejatra // nantasya tu majantatvAdeva siddhas // ImavaNam // sUkSmamaNI / / kilima devadAra talima kuTimam tatpa candrahAsa vitAna catokma karNamala // yugma yugam // tigma tIkSNam // arthaprAdhAnyAt tIkSNa sara tIyamapi // atha vAntA 8 // nisanyamupaviNavam sanyAnayasamAhAra || 'ajAbantAnto vA'-iti pakSe sIve mAkSe'sya pATha || kisalaya pahava // zayanIya zayyA // sAya dinAvasAnam // kheya parikhA // indriyam ret|| huvaya mAnam // pAgyamapi // bhaya pratibhavam hunjakaprasUne'pi // zupmAdInA mAntatvAt kisalayAdInA yAntatvAt puskhe prApte pATha // atha rAntA 21 // kalatra bhAryA / dvApara yugavizepa / / | kSetra kedAra / kSetrakalapayoyonimajJAmatvena sItvamAptau vacanam // satra gRham AcchAdanam sadAdAnam bana dambha sAdhana yajJaza // 20 // zRddhaveramAkam // Ajira prAGgaNe vAte vipaye duIre tanI // anna medha nAkA / / svArthika ke anaka girijAmalam / / arthaprAdhAnyAt zailAbhAdayo'pi // puSkara parajanyomapaya karikarAgreSu // tIra taTam // cAcI tu tIro bAhulakAt pusi // uttara prativacanam // agAra gRham // nAgara mukhaka zuNThI ca // sphAra vipulam / guNavRttesvAbhayalitA // akSara varNa mokSa parabrahma ca // kukundara jaghanakUpa // arthaprAdhAnyAt kakundarasvAvuke api // udara jaTharavyAdhiyuddhAni // jaThare giliyo'yamiti buddhisAgara // prAntara vipine dUrazunyavatmani koTare c| zivira sainyam tanivezazca // kalevara zarIram // 21 // sidUra dhA| tubizepa // arthaprAdhAnyAn masivAInam gandhoram nAgasabhavamityapi // maNDara lohamalam // kaTIram kttii| cAmaram prakIrNakam // puspapIti kabit // kara krauryam // dUra viprakRSTam / / ana yoguNagRtsyAzrayAlizaya // arara kapATam raNa | ram virodha // catvara catuSpatham / / auzIra zayanAsane cAmara yaSTizca // jaya lAntI / pAtAla vaDavAnala / ulUkhala guggula / niryAsanAmasyAtpuruce prAse pATha // Artava puSpa sIrajA // sasya vyavasAye svabhAve vilambite citte guNe uvyAtmabhAvayo // casyAnuktasamuccayArthatvAt tatva svarUpe bAbabhede paramAtmani ca // pUrva munta gandhatRNa ca // sAmya sAma dAkSiNya ca // dviva divasa svargava / / kiNya surAjim // yautaya mAnavizeSa // 22 // vikSa jagat / / vRza bhAvera lazuna mUlaka ca // paliza yana pityA mugAdi vyApAyate / arpizam AImAsam // bAlavatsAyA duggha ca // atha pAntA 8 // kilthipa roga aparAdha viSa ca // anutapaM mavam / / apiMpam AImAsam // miSa vyAja // cIpam bhAjIpa ca piSThapacanabhAjanam // zIrSa zira // zIpontatvAt kapizIrSamapi // pIyUpamamRtam pratyayaprasavagabyAdikSIravikAradha // atha sAntA 8 // sAdhvasa bhayam // mahAnasa pAkasthAnam // sAhasa duSparakarma vaivAtyamAvimazyakAritA damazca // kAsIsa dhAtuvizeSa // arthamAdhAnyAt dhAtukAsIsam dhAtuzekharamapi // matsa sadhisthAnam // tarasa mAsam // arthaprAdhAnyAt uttama zuSkamAsam // yavasamacAdighAsa // visa pAkanda // 23 // mandAkSa lajjA kA ca // vIkSa visaya vazya ca / / sapiya Uru // 'ittu prANyA'-iti sItvaprAso vacanam // athor3antA ||raavaatu ajagara // yAtu rAkSasa // svAdu paya // Azu zIpam // tubaha auSadhivizeSa // ukArAntatvAtpuratve prApte vacanam // kasera kandavizeSa pRSThAsthi ca // arthaprAdhAnyAt gAdeyamapi // rAmAnu // 16 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Accesseenetween PreeMIMotoroceaeeeeeeeeeeeeeeeee t hAni pRpatpurItatparvANi roma ca bhasacca jagallalAma // 24 // // iti napuMsakaliGgaM samAptam // puMstrIliGa caturdazake zaGkaniraye ca durgtiH|| dormUle kakSa Akare go bhUruhi vANapiSpalau // 1 // nAbhiH pANyaGake pradhirnemau kacana valigRhe kuttH|| zroNyoSadhyoH kaTo bhramo mohe piNDo vRndgolyoH||2||bhkniinikyostaaro bhe'zlepahastazravaNAH // kaNaH sphuliGe leze ca barATo rajjuzastrayoH // 3 // kumbhaH kalaze taraNiH samudrArkIzuSTiSu // bhAgadheyo rAjadeye merujambAM sudrshnH||4|| kareNurgajahastinyoralpAkhyApasataddhitaH // lAjavastradazau bhUmnIhAyAH prtyybhedtH||5|| zuNDikacarmamasevako sallakamallakavRzcikA api // zalyakaghuTiko pipIligandhavyam // Alu kandavizeSa. // atha vyaJjanAntA 11 // sayat sagrAma // kakut vRpaskandhaH // mahat rAjyaM yuddhitatva ca // aya pusyapi / mahAn prakRti / ahardinam // pRpat bindu // purItat annam // parva darzapratipado. saMdhiH / prandhiprastAvayorapi // parva klIvamAhave ca viSuvatprabhRtipvapi // roma tanUruham // romaNI iti dvivacanam // manantatyenaiva siddhe kathaM vacanam // pusyapi kazcit // bhasadAsya jaghanamAmAzrayasthAnam / dakArAnto'yam // jagat vizvam // lalAma dhvajAdau ramye ca // lalAmasya tu punnapusakatvam // iti npuNsklinggm|| caturdazake sthAne vartamAna. zaGkazabda. strIpuMsalie // ayamiya vA zabda // 'eka daza zata tasmAtsahasramayuta tata. para lakSam // prayuta koTimathAva'damabjaM kharca nikharva ca // 1 // tasmAnmahAsaroja zaGkasaritAM pati tatastvantyam // madhya parArdhamAhuryathottaraM vazaguNa tajjJA // 2 // ' niraye vAcye durgatizabda. striipuslingg-|| ayamiya vA durgati. // bhujamUle'bhidheye kakSazabda. khIpusaliGgaH // kakSa. kakSA dormUlam // Akare vAcye gA NIpusaliGga / gAH gamA Akara // bhANDAgAre tu punapusakatvamasurAlaye tu strItva pratipadapAThenoktam // bhUruhi vRkSe vAcye vANapippalazabdI khiipuskii| vANa bANA jhinnttii| pippala. pippalI azaratha // vakhacchedanopakaraNe pratipadapAThApunapuMsakatvam // jale tu tannAmatvAnapusakatvam // 1 // prApyane vAcye nAbhizabda. strIpuMsaliA. // aya nAbhiriya nAbhi prANyaGgavize pa. // nemI cakradhArAyA vAcyAyA pradhiH // ayamiya vA adhi // kacanArthavizepe balizabda sIpuMsaliGga / yayayorakyena nirdeza / ayamiya thA bali upahAra tvam mAsasakocazca jaTharAvayavazca // gRhe vAcye kuTazabdaH // kuTaH kuTI // ghaTe halAhe ca pukkIva // zroNAvaupadhivizeSe ca kaTa pustrIliGga // kaTa kaTI zroNi , kaTaH kaTA auSadhi // mohe ajJAnavizepe ca bhrama pusI // bhrama zramI ajJAnavizepe sadehe amaNe ca // vRnde sakravAdInA gole ca vAcye piNDa putrI // piNDa piNDI vRnda golakazca // 2 // bhe nakSatre kanInikAyA tArakAyAM ca tArazabdaH strIpusalina // tArastArA nakSatram kanInikA ca // bhe nakSatravizepe alepahastaznavaNA strIpusaliGgA. // azlepa azlepA, hasto hastA, zravaNa zravaNA nakSatrANi // sphuliGge leze ca vAcye kaNa. strIpusaliGga // | kaNa kaNA sphuliko lezazca // varATa varATA rajjuzastravizepau // anyatra tu kaparde zvetanAmasyAt pustvameva // 3 // kalaze vAdhye kumbha puskhI / kumbha. kumbhI kalaza // anyanna tu yathAprAptam // guggulau bAhulakAnapusakatvam // ayamiya vA taraNi samudra arka: azu patitagorUpotthApanI yaSTizca // anyatra tu 'linminyaniNyaNiruyuktA'-iti strItvameva // bhAgadheyo bhAgadheyI rAjadeya kara // merujamvA sudarzanazabda. strIpusaliGga / sudarzana sudarzanA merujambU // anyatra tu viSNucakre zakrapure ca pratipadapAThAtpustvameva // 4 // gaje hastinyA ca vAcye kareNu strIpusaliGga // ayamiya vA kareNu gaja hastinI ca // alemarasyAkhyA pustrI // ayamali. / iyamali / evamalI alinI, bhRga bhRGgI ityAdi / dehinAmatvAtpustve prApte yonimannAmatvAbhAvAcca strIpusArtha vacanam // apatye'rthe jAtastaddhitastadanta nAma putrIliGgam // ayamApagaya. iyamaupagavI // eva baida baidI gArgya gArgI ityAyapi // AzrayaliGgatvamapIti kazcit // aupagava nA aupagavI khI) aupagava kulamityAdi / lAjazabda. vakhasabandhidazAvAcI ca dazazabda strIpusau tau ca bahutva eva prayoktavyau // aghajpratyayabhedenehAdyA zabdA strIpuMsaligAH // Iha IhA vAnchA udyamazceSTA ca / / Uha. ahA tarka / spardha. spardhA sagharSa // ityAdi // 5 // atha kAntA. 12 // zuNDika zuNDikA surApaNa. // carmaprasevaka carmaprasevakA iti. // salaka salchakI gajapriyataru niryAsavi ecorateerotiredited Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 16 // kathuluka DuDukkaturuSkatindukAH // 6 // zRGgo'tha lakhabhujazATasaTAH sRpATaH kITaH kiTasphaTaghaTA varaTaH kilATaH || coTacapeTaphaTaguNDaguDAH sazANAH syurvAriparNaphalagartarathAjamodAH // 7 // vidhakUpakalamba jisavardhAH sahacaramudgaranAlikerahArAH // bahukarakasarau kuThArazArau balarazapharamasUrakIlarAlAH // 8 // paTola: kambalo bhallo daMzo gaNDUpavetasau / lAlaso rabhaso vartivitastiTayakhuTiH ||9|| UrmIzamyau ratnyaratnI avIcirtavyaNyANizreNayaH zroNyaraNyau / / pASNazalyau zAlmaliryaSTimuSTI yonImunyau zepasyaraNa // mahaka mallikA dIpavartyAMdhAra // vRzcika vRzcikI savipa kITa // zalyaka zalyakI yAvit // ghuTika ghuTikA gulpha // arthaprAdhAnyAt ghuNTika ghuNTikA, ghuTa ghuTI, gulpha guphA ityAdi // pipIlaka pipIlikA valmIkakRmi / culuka culukA AsyapUraNaM vAri // huDaka hudakAtoyam // turuka turukA sihaka // tinduka tindukI vRkSavizeSa // 6 // zuddha guddhA kandala // atha cAnta // laja layA upacAra // bhuja bhujA bAhu // zATa zAdI paridhAnam // saTa saTA siskandhakezA / / supATa. pATI parimANavizeSa // kiTa kiTI kzAdiputalikA // sphaTa sphaTA phaNa // ghaTa ghaTI kalaza // varada carA kSudrajantuvizeSa // kilATa kilATI kSIravikAra // kilATiketyamaraTIkA || coTa coTI zATikA | capeTa capeTA vistRtAzapharI gulipANitalam // phaTa phaTA phaNa // jhuNDa jhuNDA surA | guDa guDA hastisagrAha // sANa zANA nikaSa // vAriparNa vAriparNI phalAnAmazAkam // phaNaphaNA phaTA // garta gatAM zvabhram // ratha rathI syandana // ajamoda ajamodA akuzA // 7 // vidha vidhA prakAra // kUpa kUpI andhu // kalamya kalambI zAkavizeSa | jitya jityA hali // atha rAntA 12 // vardha va carmaran // sahacara sahacarI latA samUhavizeSazca // muhara mudrarI lopTAdibhedanopakaraNam || nAlikera nAlikerI taruvizeSa // phale tu tantrAmatvAt vyam // hAra hArA mukAdAma // bahukara bahukarI samArjanI // kRsara kasarI tilodana // kuThAra kuThArI parzu // zAra zArI AyAnavIna varAceti harSa // yahara vallarI maJjarI / arthaprAdhAnyAnmakSara maJjarItyapi // zaphara matsyavizeSa | masUra masUrI mApavizeSa arthaprAdhAnyAnmasuro'pi // kIla kalA kaphaNyAdi // rAla rAlA sarjarasa // 8 // paTola paTolA auSadhivizeSa // kambala kambalI uNIvakham gogalacarma ca / / maha bhahI zakhabheda // atha zAnta // daza dazI kSudrajantuvizeSa | gaNDUpa gaNDUpA karajalAdimukhapUraNam // atha sAntA // vetasa vetasI bAnIra tRSNAtirekautsukyavAcanAsu // anyatra tu AzrayaliGga // rabhasa rabhasA paurvAparyAvicAra // rabhaso harSavegayo / mAghe tu siyAm ' kramate nabho rabhasabaiva ' // athedantA 34 // atra vartiriya kuTiriya kuTi svalpavAsa // aya truTiriya truTi avasthA kSaNadvayam cetyaruNa // 9 // ayamUrmiriyamUrti bI[vartirvastra dazA / / jaya vitastiriya vitarita bitatAGguSThakaniSTha kara || cyAdi // jayamiya vA zamistaruvizeSa | ayamiya vA ratna baddhamuSTi kara // ayamiya vArani sakaniSTha kara // ayamiya vADavIci narakabheda | amiya vA lavitram // ayamiya // lAlasa lAlasA " aNi akSAkIlikA ani sImA ca // ayamiya vANi saiva // ayamiya vA zreNi paGkti / ayamiya vA zroNi kaTi // ayamiyamaraNi agninirmanthanakASTam / ayamiva vA pANi gulphayoradha' pAdAvayava / / sainyapRSThe tu bAhulakArapusi / / ayamiya vA zali kauTilyam // ayamiya yA zAlmalivRkSavizeSa // ekadezavikRtasyAnanyAtvAtvAlmali // ayamiya vA yaSTi Alamba - nadaNDa / / ayamiya vA muSTi sApIDitAGguli kara // ayamiya vA yonitpattisthAna zroNizra // yahauDa ' dvayoyonirbhagAkAre ' // ayamiya vA munistapasvI // ayamiya vA svAtirnakSatram // ayamiya vA gavyUti kozadvayam / ayamiya vA bastirmUtrAdhAra ||10|| jayamiya vA methi pazubandhanArtha salamadhye sthUNA | ayamiya medhi seva // ayamiya masi kaJcalam / ayamiya mapistadeva || ayamiyamipudhistUNIra // ayamiyasRSTi khaDga // vyaJjanAdirapi / ayamiya pATalistaruvizeSa // ayabhiya jATali sa eva // ayabhiyamahi sarpa | ayamiya prakSi kiraNa | ayamiya tithi pratipadAdi' / / ayamiyamazanirvajram viduJca // ayamiya maNi ratnAdi || ayamiya sRNiraGkuza // jayamiya mauli cUDA mukuTa kezAzca // ayamiya kali parihAsa // avamiya hali mahAha laghu // Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svaatigvytivstyH||10|| methirmedhimazI mapIpudhI RSTiH pATalijATalI ahiH||prshnistithyshnii maNiH sRNimauliH kelihliimriicyH||11|| hanvAkhu karkandhaH sindhamRtyumanvAvadvAruH // UruH kanduH kAkuH kiSphurvAhurgavedhU rA gaurbhAH // 12 // iti strIpuMsaliGgam // punapuMsakaliGgo'bjaH zaGkha po'jasaMkhyayoH // kaMso'puMsi kuzo vahirvAlo hiiverkeshyoH||1|| dvAparaH saMzaye chade piSpalo viSTarastarau // abdo varSe darakhAse kukUlastupapAvake // 2 // parIvAdaparyayorjanyatalpau tapodharmavatsAni mAghoSNahatsu // vaTastulyatAgolabhakSyeSu varNaH sitAdikharAyo raNe sNpraayH||3|| saindhavo lavaNe bhUtaH prete tamo vidhutude // svadAyau kasvare kRcchU vrate zukro'gni-5 lam // ayamiyaM marIci. kara // 11 // ayamiya hanu kapolayoradhovartI mukhAvayava. // ayamiyamAkhu mUpika // ayamiyaM karkandhu badarI // ayamiyaM sindhu saridarNavazca // ayamiya mRtyu prANaviyoga // ayamiya manu prajApati // ayamiyamavaTu kATikA // ayamiyamevAru cirbhaTa // upalakSaNatvAdIrvArurapi // svArthike tu ke prakRtiliGgabAdhayA ervArukamapi // ayamiyamUra skthi| ayamiya kandu svedanikA // ayamiyaM kAku, dhvanirvikAra // ayamiyaM - kipha haste vitastau ca prakoSThe vA napuMsakam ' // ayamiya bAhu hasta // ayamiyaM gavedhu tRNadhAnyavizeSa // aya miya rA dravyam // ayamiyaM gau // ayamiya bhA kAnti prabhAvazca // anyatra prabhAyAmapi bhA zabda santa puliGga eva cetyAha // 12 // iti strIpuMsaliGgAvacariH // zarke 15vAcye'bjazabda punapuMsakaliGga // abja abja zakha // yaduktam 'abjo dhanvantarI candne zaMkhe sIlIbamambuje' // abje sakhyAvizepe ca padma punapuMsakam // pama padmamabja saMkhyAvizeSazca // padmakAdAyapItyanye // apusi narAdanyatrArthe phasazabda punapuMsaka // kasa kaMsaM mAnavizepa. pAnapAna kAsya ca // kuzazabda punapuMsako pahicadvAcyaH / kuza kuzam darbha // rAmasute tu dehinAmatvAdyoktradvIpAntarayostu pratipadapAThAta pusi // aparo'pyartha // varhi zabda punapuMsaka kuzo darbhazcedvAcyo bhavati // ayamida vA barhi kuza ||hiibere keze ca vAcye vAlazabda / vAla vAla hIbera kezazca // karivAladhi pratipadapAThAtpuMsi // 1 // sazaye sadehe vAcye dvAparazabda punapuMsaka / dvApara dvAparaM saMzayaH // anyatra tu yathAprAptam / dvApara yugavizeSa pratipadapAThAt napuMsaka // chidyate'neneti rachedo vakhopakaraNam // tasmin vAcye pippala punapusaka - // pippala pippalaM vanacchedopakaraNam // taroranyatrArthe viSTara punapuMsaka // viSTara viSTaram AsanaM barhiSTizca // abda abda varSam // daro daraM bhayam // kandare tu triliGga. // Ipadarthe tvavyayam dezyapadaM vA // yathA 'daradalitaharidrApijarANyAkAni ' // tupapAvake tupAzI vAcye kukUla. punapusaka // kukUla kukUla tupapAvakaH // anyatra tu lAntatvAnnapusakam // kukUlaM zakumAn gartaH // 2 // janyazabda parIvAde kolIne vAcye talpazca palyake punnapuMsaka. // janya janya parIvAda // 'janyaH khAjanavAde'pi' ityamara // talpa tatpa. paryaMGka // tapa zabdo mAghamAse, dharmazabda uSNe zItavirodhini, vatsa hRdi punapusaka. // aya tapA ida tapaH mAgha // dharma dharmamuSNa // vatsa vasaM hRt // baTazabdastulyatAyA golake bhakSyavizepe ca yAcye punapuMsaka // vaTa- vaTam tulyatA golaka bhakSyavizeSa // nyagrodhe rajau ca triliGga // bhakSye svArthike ke'pi vaTaka. vaTakam // nyagrodhaphale phalanAmatvAnnapusakam // varNazabda , sitAdI svarAdI ca vAcye punapusaka // varNa varNa sitakRSNAdi rUpam svarAdyakSara. ca // anyatra tu NAntatvAtpuspeva // vilepane'pyeke // raNe yuddhe vAcye saparAya. punapusaka // saparAya saMparAya raNam // 3 // lavaNe vAcye saindhava punapuMsakaH // saindhava saindhava lavaNam // prete vAcye bhUta punapuMsaka. // bhUta. bhUta preta // anyatra tu pRthivyAdau prANini ca lIya // vidhutude rAhI vAcye tama zabda. punapuMsakaliGga // aya tamA idaM tamo rAhuH // svadAyazabdau kasvare dhane vAcye punapuMsakau / sva svaM kasvaram // anyatra sva AtmA svabhAvo jJAtizca // pratipadapAThAt pustvameva // dAya dvAya dhanam // chazabdo vrate vAcye punapusaka // kRcchU kRcchU sAntapanAdi vratam // agnI jyeSTamAse ca zuka zabda. napuMsaka // zukra zukramagni Avoiwooooo Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAsayoH // 4 // karpUrasvarNayozcandra uDArakSa chade dalaH // dharmaH svabhAve rucako bhUSAbhinmAtuliGgayoH // 5 // pAtAle vADavo vardhaH sIsa AmalakaH phale // piTajagala-138 satvAni piTakAmAMsajantuSu // 6 // madhupiNDau surAtanvonAma zevAlamadhyayoH // ekAdAtraH samAhAre tathA mRtakakUlako // 7 // vainItakabhramarako marako valIkavalmIkavalkapulakAH pharakavyalIko // kiMjalkakalkamaNikastavakA vitaGkavaceskacUcukataDAkatAkataGkAH // 8 // vAlakaH phalakamAlakAlakA mUlakastilakapakapAtakAH // korakaH karakakandukAndukAnIkaniSkacapakA vizeSakaH // 9 // zATakakaNTakaTaGkaviTakA maJcakamecakanAkApanAkAH // pustakamastakamustakazAkA varNakamodakamUSikamuSkAH jyeThamAsazca // // karpUre svarNe ca vAcye candrazabda ghunaghusaka // candra candra karpUram svarNa ca // uDau nakSatre vAcye nakSazabda punapusapha // RkSa RkSa bham // ude paNe vAcye dalazabda punapusaka // dala. dala da // svabhAve svarUpe vAcye dharmazabda punapusaka // dharma dharma svabhAva // anyatra tu puNyopAye sIvavyamuktam // anyatra tu puMliGga eva // bhUpAbhidi aveyake mAtuline ca bIjapUre vAcye rucaka napusaka // rucaka rucaka aveyaka bIjapUra ca / sauvarcale candanapepaNyA zilAyA ca sIba // 5 // pAtAle vAcye vADavazabda punapuMsaka // vADhava vADava pAtAlam // ka sIse sIsake pAye // phale vAcye Amalaka napusaka // Amalaka Amalakam phalam // piTakAlye bhAjanavizepe mAse jantI ca yathAsaNya piTajAlasatvA punapusakA // piTa IE piTam piTakA / anyatra chadI AkarSaphale ca pratipadapAThAnapusakatvam // jagala jAlam mAsam / jagalo nirjale deze niliza pizite'siyAm // satva satva jantu / jantuvizeSo'pi jantu / tena pizAcAdAvapi punapusakatvam // upalakSaNatyAdguNaprANayorapi / anyatra tu gIya // 6 // surAyA mRbIkAmaye tanau ca vAcyAyA madhupiNDazabdI punapusakI // ava madhu ida madhu surA / aya ERY piNDa ida piNDa tanu // zevAlamadhyayonAma punapuMsakam // zevAla zevAlam / zevala zevalamityAdi / madhya madhya madhyama madhyamam avalana avalamam vilama vilamam ityAdi // rAtra / iti kRtasamAsAnto rAzizabdo gRyate sa ekazabdAtpara punapusaka // asamAhArArtha vacanam // ekA cAso rAtrizca ekarAtra ekarAtram // samAhAre dvigusamAhAro dvasamAhAratha gRhyate tasmin / vartamAno yo rAtrazabda sa punapuMsaka || rAtrI samAte dvirAva dvirAtram // eva trirAtra trirAvamityAdi // dvahasamAhAre, ahazca rAtrizca ahorAtra. ahorAtram // samAhAra iti kim / pUrvo rAneraza pUrvarAna // atha kAntA 19 // sUtaka sUtaka pArada // phUlaka kUlakam stupa // // vainItaka vainItakam paraparAvAsa yApyayAnAdi // prabharaka amaraka lalATasthoDalaka || maraka marakam bahumANimaraNam // valIka valIka nItram // valmIka valmIka pipIri kAdikRto mRsaMcaya // valka calkam tarutvak / / pulaka pulaka romAja / pharaka pharakaM kheTaka // ralayArekyena phalakamapi // vyaloka. vyalokamapriyamakAryaca // kilka kilka kesaram // kalka kalka kaSAya tilAde. khalaca // maNika maNikamaliara // stavaka stavaka gucchaka // vitaka vitaGkam | | Arogyam // varaka varakamavaskara // cUcaka cUcaka kacApam // tapAka taDArka sara / taTAka taTAka tadeva // arthaprAdhAnyAttatAgo'pi // taha taham AtA // 6 // bAlaka 2 pari-22 | hAryamAlayika ca / / phalaka phalakaM kheTakam // tadantatvAt zAliphalako'pi aSTApada // mAlaka mAlaka AmAntarATavI // alaka alaka cUrNakuntala // mUlaka mUlaka zAkavizeSa // tilaka ti-20 laka puNDa // par3ha pA kardama pApa ca // pAtaka pAtaka pApam // koraka korakam kuDmalam / / arthaprAdhAnyAt kSArako'pi // karaka karaka kamaNDalu karatazca // kanduka kanduka giri // anduka andukaM gajapAda bandhanam // anIka anIka yuddha senA ca // niSka niSka hemga aSTottara zata pala kapa he urobhUparNa dInArazca // capaka capaka madyapAnabhAjanam / / vizeSaka vizeSaka tilaka // 9 // zATaka zATakaM vasavizeSa // kaNTaka kaNTaka romAJca vRkSabhedI ca / / dakSa pApANAdicchedopakaraNa girizana ca // viTaGka ciTa, kapotapAlIsajJa pakSivinAmArya bahinigata dAru, Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COMovie // 10 // caNDAtakazcarakarocakakaJcukAni mastiSkayAvakakaraNDakataNDakAni // AtaGkazUkasarakAH kaTakaH sazulkaH piNyAkajhajherakahaMsakazaMkhapuMkhAH // 11 // nakhamukhamadhikAGgaH saMyugaH padmarAgo bhagayugamatha TaGgodyogazRGgA nidAghaH // kakacakavacakUrcArdharcapucchoJchakacchA vrajamuTajanikuJjau kuJjabhUrjAmbujAzca // 12 // dhvjmlyjkuuttaaH| kAlakUTArakUTau kavaTakapaTakheTAH karpaTaH piSTaloSTau / naTanikaTakirITAH karvaTaH kukkuTAhau, kuTayakuTaviTAni vyaGkaTaH kohakuSTau // 13 // kamaTho vAruNDakhaNDapaNDA nigaDAkrIDanaDaprakANDakANDAH // kodaNDataraNDamaNDamuNDA daNDANDau dRDhavAravANavANAH // 14 // karpApaNaH zravaNapakkaNakaGkaNAni droNAparAhmacaraNAni tRNaM suvarNam // vakradAIdhAra tatra hi kapotapaGktikIryate / maJcaka 2 palyaGka | mecaka 2 varNavizeSa // nAka 2 svarga AkAza ca // pinAka 2 rudradhanu // pustaka 2 likhitapatrasaJcaya // NakapratyayAnto'yam / tena pustAt svArthikakena na sidhyati // mastaka 2 gira // uNAdau tu kAnto'yam tapratyayAntAdvA svArthika ka / mustaka 2 mustA // zAka 2 mUlakAdi // varNaka 2 vilepanam // | modaka 2 lar3aka // mUpika 2 Abu // muka 2 vRpaNa // 10 // caNDAtaka 1 adhorukavayam // caraka 2 zastravizeSa // rocaka 2kSut // kancuka 2 sannAhAdi // mastiSka 2 mastakasneha // yAvaka 2 alaktaka // karaNDaka. 2 puSpAdyAdhAra // taNDaka. 2 zAlyAdisAra // AtaGka 2 iSTaviyogatAparakazakSAdiSu // ghanantatvAtpusi // zuka 2 dhAnyAde zRGgaH // saraka 2 madyabhAjanam // madyapAne tu triliGgaH // kaTaka 2 sainya sAnu valayo'drizRGga ca // zulka 2 mArgAdI rAjadeya sIvivAhaparigrAhya dhAnya ca // piNyAka 2 tilAdikhala / jhasaraka 2 kaliyugan / hasaka 2 napuram // zakha. 2 kambu valaya prANyaGgam // pusa 2 zarapRSTham // 11 // nakhamukhe prasiddha // adhikAGgaH 2 sArasana yad hRdi badhyate yudhi // sayugaH 2 sagrAma // padmarAga 2 shonnmnniH|| bhaga 2 upastha // yugo 2 yUpa // TaGgaH 2 khanitram // udyoga 2 parAkrama // zRGga 2 zikharam // nidAdha. 2 grISma // kaca. 2 karapatram // kavaca 2 varma // phUrca. 2 bhrama- 12 dhyam dIrghazmanu kaitava ca // paraco'rdhamardhacaM. 2 // 'paraliGgo dvadvo'yI' ityasyApavAda // puccha 2 lADUlam // umcha 2 jIvikAvizepaH / / kapcho 2 bahujalo deza. // praja. 2 panthAH // uTaja 2 tApasaparNakuTI / nikuJja. 2 gahvaram // kuJja. 2 gahara gajakumbhAdho dantidanta hanuzca // bhUrja 2 ca taruvizeSatvak / / ambuja. 2 kamalam // ckaaro'nuktsmuccye| tena cAnteSu adhya) 2 namasyA // 12 // dhyaja 2 patAkAdi // malayaja. 2 zrIkhaNDam // kUTa 2 mAyAdi // kAlakUTa 2 viSam // ArakUTo 2 rIti // kavaTa 2 ucchiSTham / kapaTaH 2 dambha // kheTa 2 phalakam kaphazca / / karpaTa. 2 vAsa // piSTa 2 apUpa // loSTa 2 mRcchakalam // naTa 2 nartakavizeSa. // nikaTa 2 samIpam // kirITaH 2 mukuTam // karbaTa 2 parvatAvRtagrAmavizepa // kukkuTa. 2 tAnacUDaH // aba 2 kSaumam gehabhedazca // kuTo 2 ghaTa halAGgavizeSazca // yakuTa. 2 vArtAkIkusumam // viTa. 2 khila- govizeSazca // vyagaTa. 2 zikyabheda // koTTa 2 durga. // atha ThAntI // kuSThara | tvagdoSa gandhadravyavizeSazca // 13 // kamaTha. 2 asuravizepa bhAjanaM ca // kUmai tu dehinAmatvAt pustvameva // vAruNDa 2 darNamala gaNistharAjazca // khaNDa 2 zakalamithuvikAraca // guNavRttestvAzrayaliGgatA // khaNDa khaNDI khaNDamiti // paNDa 2 vRkSAdisamUha // nigaDha 2 pAdabandhanam // AkrIDa. 2 udyAnavizeSaH // naDa 2 naDvalajastRNavizepa. // prakANDa 2 stambaH zastaM tarozca mUlazAkhAntaram // kANDa 2 zara. samayazca prakaraNa samUha jala vAlaM kutsitam bRpaskandhaH latA ca // koDhaNlu 2 cApam // taraNDa 2 uDupa' // maNDa, 2 dabadvanyANAmuparistho bhAga. bhaktAdiniryAsa eraNDa mastu ca // muNDam 2 zira // daNDa 2 yaSTi manthA sainya damana ca // aNDa' 2 pakSyAdiprasava // atha dAntaH // dRDha 2 sthUla balavAMzca // vAravANaM 2 carma // bANa. 2 zara. puppavizepazca // 14 // karSApaNa. 2 mAnavizeSa paNapoupakaM ca // prajJAdyaNi kApaNo'pi // zravaNa 2 karNa // pakaNa' 2 zabarAlaya // kaGkaNa. 2 hastarakSAsUtram // droNa 2| parimANavizeSa // aparAha 2 divasAparabhAgazca // caraNa 2 gotrAdi // tRNa. 2 upalAdi. // suvarNa 2 svarNa, 2 hemam / / praNa. 2 Ura. // paNa. 2 muka. // bhUpaNaH 2 alakAra // artha encetreencetreeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIpa // 18 // svarNavaNI paNa bhUpaNadUSaNAni bhANastathA kiNaraNapravaNAni cUrNaH // 15 // toraNapUrtaniketanivAtAH pAratamantayutaprayutAni // kSveDitamakSatadaivataTTacairAvatalohitahastazatAni // 16 // vratopavItau palito vasantadhvAntAyutayUtaghRtAni pustaH // zuddhAntastau rajato muhUrtadviyUthayUthAni varUthagyau // 17 // prasthaM tIrtha prothamalindaH kakudaH kukuTASTApadakundAH // gudadohadakumudacchadakandArbudasau dhamathotsedhakavandhau // 18 // zrAddhAyudhAndhaupadhagandhamAdanaprasphoTanA lagnavidhAnacandanAH / vitaanraajaadnshishrvdnaapiinodpaanaasnm|| 19 // nAvamAnaH samAdadAnamA nividhAnAnanasA bhana // prAdhAnyAtmano'pi // dUSaNa 2 upAlambha || bhAga 2 prabandhabhed kir 2 vaggranthi // raNa 2 saparAya // pravaNa 2 catuSpatham // cUrNa 2 kSoda // 15 // toraNa 2 vandanamAlA dviriniryUha // pUrta 2 khAnAdi karma / niketa 2 AvAsa nivAsa 2 gRha durbheda dharma ca // vAtarahite pradeze vyAyatA | pArata 2 rasendra | arthaprAdhAnyAtpAradamapi // anta 2 prAnta samIpa svarUpa ca // upalakSaNatvAtmAnta prAntamapi / yutam 2 apAnam prayuta 2 daza lakSANi // kSveDita 2 siMhanAdavizeSa // akSatA akSatam manastaNDulA | pusi bahuvam // daivata 2 devatA // vRttam 2 zIla nista ca // merAvata 2 surendradantI // lohita 2 soNitam // guNavRttistvAzrayati // hasta 2 kara | rAta 2 paJca vizataya // 16 // 2zAkhito niyama // upavIta 2 kaNThasUtram // palita 2 pakkeza kezapAke kardame ca tAntavAnapusakatvam / vasanta 2 surabhi devaputravizeSazca // dhvAnta 2 tama // ayuta 2 dazasahasrANi // rAta 2 durodaram // vRtam 2 Agyam / pusta 2 lekhyapatrasaMghAta lepAdikarma ca // zuddhAnta 2 anta puram // sta 2 pakamAsavizeSa // rajato 2 rUpya zveta ca // muhUrta 2 ghaTikAdvayam // dvayoryugayo samAhAro dviyUtha 2 // yUtha 2 sajAtIyapazvAdisaghAta // varuya 2 rathagupti // gUtha 2 viSThA // 17 // prastha 2 mAnam // tanmita vastumAnna ca // zIyaM 2 puNyasthAna jalAvatAratha // proya 2 azvAderghoNAntaram // alinda 2 gRhadvArasthA sthalI // kakuda 2 kukudana zreSTha vRpaskandha rAjaciha ca // aSTApada 2 suvarNa yUtaphalaka ca // arthaprAdhAnyAt zAriphalakamapi / girau zalabhe kapI cAdvidehinAmatyAt pukhI // kunda 2 puSpavizeSa nidhibhedamurabhidosta pustvamuktameva // cakrazramI ca bAhulakAtpusi // gudam 2 apAnam // dohada 2 zradvAdI || hRdayasya tu bAhulakAnapusakatvam // kumuda 2 kairavam / chada 2 dala piccha ca // kanda 2 payodhara sasyasUla ca // arbudo 2 daza koTaya // koTirityanye // sthAnavizeSa akSirogavizeSadha // parvatavizeSe tu puruvameva // atha dhAntA // sIdha 2 rAjagRham // utsedha 2 unnati / kabandha 2 zirorahita kAya // 18 // zrAddha 2 pitRkarma // yastu tyAnta sa Azraya // Ayudha 2 praharaNam // andha 2 tama // auSadho 2 bheSajam // gandhamAdana 2 parvatAvizeSa // prasphoTana 2 zUryam // ugna 2 mepAdi // pidhAna 2 savaraNam // ape pyAdezAbhAve'vidhAnamapi // candana 2 malayajataru || candanAntatvAdaricandano devadAru candanavizeSatha || vitAna 2 vistAra ulloca zUnya yajJatha // rAjAdana 2 pipAla kSIrikA ca // zikSa 2 meNdU // yauvana 2 dvitIya vaya // ApInam 2 Udha // udapAna 2 kUpa // asana 2 vRkSavizeSa // panirdezAdAsanamupavezanam // ketana 2 dhvaja // azana 2 odana // 119 // nalina 2 pamam / pulina 2 saikatam // mauno 2 vAgyama // vardhamAna 2 zarAva // samAna 2 tulya zarIrastho vAyuvizeSazca // odana 2 kUram // dino 2 divasa // zata mAnAnyasya zatamAna 2 bhUbhAgavizeSa rUpyamAna ca // hAyana 2 varSa razmi // sthAnam 2 Azraya // mAna 2 darpa // dhano 2 dravyam // nidhana 2 vinAza kula ca // vimAnaM 2 vyomayAnAdi // tAna 2 vyadhanam // stena 2 caura caurya ca // vastra 2 avasya // dhanavakhayostu klIvatvam // bhavana 2 geham // bhuvana 2 jagat // yAna. 2 vAhanam // udyAna 2 krIDAsthAnam // laghuna Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai banayAnodyAnavAtAyanAni // 20 // abhidhAnadvIpinau nipAnaM zayanaM lazunarasonagRjanAni // khalinakhalInAnumAnadIpAH kuNapaH kutapAvApacApasUrpAH // 21 // stUpo Dapau viTapagaNDapazaSpavAppadvIpAni viSTapanipau zaphaDimbavimvAH // jambhaH kusumbhakakubhau kalabho nibhAmasaMkrAmasaMkramalalAmahimAni hemam // 22 // udyamakAmodyAmAzramakuTimakusumasaMgamA gulmaH // kSemakSAmau kambalivAhyo maireyatUyauM ca // 23 // pUyA'janyamamayasamayA rAjamyo hiraNyAraNye saMkhyaM malayavalayau vAjapeyaH kpaayH|| zalyaM kulyAvyayakaviyavadgomayaM pArihAryaH pArAvArAtikharazikharamannavasropavakhAH // 24 // aliaraH kuuvrkuurverniihaarhinyjiirraahsmehaaH|| saMsArasIrau tuvarazca sUtragArapadrAntarakarNapUrAH // 25 // netraM vaktrapavitrapatrasamarauzIrAndhakArA varaH kedAramavarau kulIrazizirAbADambaro gadaraH // zrIraM koTaracakracukratimirAGgArAstupAraH zara pAtAyana 2 gavAkSa // 20 // abhidhAna 2 sajJA zavazca // dvIpina 2 vyAghra // nipAnam 2 AhAva // zagana 2 zayyA // lazunarasonagRjanA 2 mahAkandA // khaliga 2 rAlInaM 2 ca | 19| kaviyam // anumAno 2 hetu // arcanadanto'yam // bhAye tu lIvatyameva // dIpa. 2 pradIpa / / kuNapa 2 zavam // kutapa 2 chAgaromatakAla. darbha' aparAhakAlazca / / AvApo 2 valaya. // 1 cApa 2 dhanu // zUrpa 2 dhAnyAdipavana bhANDam // 21 // stUpo 2 mRdAdisTa. / / uDupa 2 plaba. // cande tu pustvam // viTapa 2 taro skandhAdUrva zAsA // maNDapo 2 janAzraya ||sh-4 ppa 2 bAlatRNa proktam // bAppa 2 netravAri jammA ca // dvIpa 2 madhyejala deza. // viSTapa 2 jagat // nipa 2 ghaTa // zapha 2 sura' // vimya' 2 udarAnto'vayava // vimba 2 pratibina 17 maNDala ca // jambho 2 jambIra // kusumbha 2 kamaNDalu mahArajata ca // kakubha 2 vINApraseva. // kalabha 2 pharipota. // nibho 2 byAja // arma 2 cakSaroga. // sakAma saphamA 2 jalataraNavizeSa // lalAma 2 zRGgaM puccham hayamukhe'nyavarNa puNDU ketuzca // hima 2 tupAra. // hemam 2 svargaH // 22 // ugrama 2 utsAha // kAma 2 abhilApa // udyAma 2 'udyamoparamau' iti nipAtanAvRddhiniSedhe'pi ata eva nipAtanAdAtvamapi // Azrama 2 munisthAnam brahmacaryAdiyA // kuTima 2 saskRtabhUmivizeSaH // kusuma 2 puppe khorajasyapi ca // neggaroge tu bAhulakArakIyatvameva / / sahama. 2 saMgama // gulma 2 viTapa prakANDa ca // kSema 2 kuzalam labdharakSaNa ca // kSaumam 2 aTTAlaka abhyantare prAkAradhAraNArtha zomAsyazca // kambalivAhya 2 gantrI // mereya 2 sIdhu // tUrya 2 vAgham // 23 // pUrva 2 kitAsam // ajanya 2 utpAta. // pramaya. 2 maraNam // samaya 2 kAla' / anyatra pusi // rAjasUyaH 2 Rtu // hiraNya 2/ svarNam // araNya' 2 aTavI // sakhya 2 Ahava // malaya. 2 girivizeSa. // valaya 2 kaTakan // vAjapeya. 2 kratubheda // kapAyo 2 rasabhedemaroge ca // zalyaM 2 behagata zasAdi / kulya 2 asthi // avyayaM 2 svarAdi // kaviya. 2 khalinam // gomaya. 2 gozakRt / / pArihArya 2 valayam / / atha rAntA 27 // pAra 2 paratIram samAptizca / / avAram 2 aryAktIram // atikhara 2 auSadhavizepa // zikhara 2 zailavRkSAya pulaka pakadADimanIjAbhamANikya ca // kSatram 2 kSatriyaH // vasaM 2 vAsa // upayakham 2 upavAsa // yattUpayastA prApto'speti kRtyANi aupavastramupavAsaH tatsayuktarAntatvAnapusakam // 24 // aliJjara 2 maNika // kUyara 2 yugadhara // kUra. 2 odanam // bero 2 deha // nIhAra. 2 himam // hiIraH 2 anduka // sahasra 2 daza zatAni // meNTra 2 zapha. // sasAra. 2 jagat // sIra 2 halam // tubara 2 kapAya // sUtra 2 tantu sUtraNA ca // RdvAro 2 rasavizeSa // padda 2 grAmasthAnavizepa. // antara 2 | madhya chidaM vinArtha avadhi avakAza' vizepazca / / karNapUra. 2 avatasa. nIlotpala ca // 25 // netro 2 nayanam paridhAnavizepazca / / vo 2 mukham / / pavitra 2 pAvanam / guNavRttestyAnayali-| itA // pana 2 parNa vAhana ca // samara 2 raNam // uzIra 2 vIraNImUlam // andhakAra 2 tamaH // arthaprAdhAnyAnIlapaGkadinakesarAvapi // vara 2 zreSTha devatAdeva / manAgiSTe tyavyayam // C0 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Baa thIhemaza0.1: bhrASTropahararASTtakajaTharArdrAH kuJjaraH pajaraH // 26 // karpUranUpurakuTIravihAravArakAntAratomaradurodaravAsarANi // kAsArakesarakarIrazarIrajIramajIrazekharayugaMdharavanava-18 // 19 // pAH ||27||aalvaalplbhaalplaalaaH palkhalaH khalacapAlavizAlAH // zUlamUlamukulAstalatelo tuulkumltmaalkpaalaaH||28|| kavalapavAlavalazambalotpalopala zIlazailazakalAgulAJcalAH // kamalaM malaM muzalazAlakuNDalAH kalalaM nalaM nigalanIlamaGgalAH // 29 // kAkolahalAhalau halaM kolAhalakaDAlavalkalAH // sauvarcaladhumale phalaM hAlAhalajambAlakhaNDalAH // 30 // lAgUlagaralAvindranIlagANDIvagANDivAH // ulvaH pArazavaH pArSApUrvatridivatANDavAH // 31 // niSThevaH pragrIvaH anye tu jIvam / kedAra 2 vA // prabaro 2 gotrASizepa hima ca // kulIra 2 karkaTaka // zizira 2 stuvizeSa // Avambara 2 karigarjitam paTaha udatavepAdizca // gahara 2 vila nikuJja dambhava kSIra 2 dugdham // jale tu napusakatvam // koTara 1 chivam niSkuhana // caka 2 Ayudham ravAzam saghAta rASTra kaTaka ca // valpasvayo kapi cakrikA duruyoga pugAyatazca // cukam 2 amlo rasa amladhyakSana ca // vimira 2 tama // ahAra 2 anidagdhakAThazakalam // tupAra 2 himam // zara 2 vANa dadhisArazca / / bhrAham 2 ambarISa / upaha22 upasara raha samIpa ca // rASTra' 2 janapada upadavA // takam 2 udAdhit // jaTharam 2 udaram // AI 2 zavavaram // kuara 2 gaja // pAram 2 bItasam // 26 // karpUram 2 dhanasAra / napuro 2 gaaura // kuTIra 2 ivA kuTI / vihAra 2 bhikSusthAnam yaticaryA ca // vAra 2 paripATi avasara samUhaba / kAntAro 3 mahAraNyam // tomara 2 zasavizeSa // durodaram 2 paNa // vAsaran 2 dinam // kAsAra 2 palbalan / kesara 2kilka saTA ca // karIra 2 vazAthaGkara ghaTava ||shriir 3 kAya ||jiirm 2 ajAjIka / jIrako'pi c|| mamIra 2 napuram // zekharam 2 zirobhUSaNam // yugadharam 2 kUvaram // yatram 2 azani ratna ca // vamam 2 kSetra rodhana // 27 // AlavAlam 2 AvAlam // palam 2 mAsa maanvisheptr| bhAla 2 lalATam // palArA 2 dhAnyAdezuSkanAlam / / palvala 2 kAsAra // khala 2 piNyAka durjanazca // durjane AzrayaliGgo'pyayamityeke / / capAla 2 yajJapAtram // vizAla 2 vistIrNatA / guNavRcestvAzrayalizAtA // zUlam 2 Ayudham // mUlam 2 Adi pratiSThA c|| mukulam 2 kamala // talam 2 adha svabhAvazca // pRSThe tu sAtatyAnapusaka // tailam 2 tilAdisneha // tUlam 2 pica // kamalo 2 mukula // tamAlo 2 vRkSavizeSa // kapAlam 2 ziro'sthi / ghaTAdizakale baje bhikSAbhAjane va svIDIva // 28 // kavala 2 bhakSyapiNDa / pravAlam 2 navakizalaya vihumatra // bala 2 prANa // arthaprAdhAnyAt saho'pi // sainyasthaulvarUpeSu nu kIba // rAvalam 2 pAyeyam / / utpala 2 sarojam arthaprAdhAnyAt kuvalayamapi // upala 2 pApANa // zIla 2 sahutta svabhAvazca / / zailam 2 gaDa kala 2 khaNDam // abula 2 agulIyamAnam // avalam 2 vabaikadeza // kamala 2 panam / / jale tulIva / / arthaprAdhAnyAnAlIkamapi // mala 2 kim pApa ca // kiTTe cArthanAdhAnyAt kiTTa kiTTam // musala 2odanopakaraNam / / arthaprAdhAnyAt ayo'na // zAlam 2 vRkSavizeSa // kuNDala 2 karNAbharaNam // kalalam 2 zukazoNitayorIpaddhana pariNAma // nalam 2 anta zupirastRNavizeSa // nal gandhe ityasyedaM rUpamiti kRtalavAnaDAdasya bheda |ninlyte vadhyate'neneti nigala pAdabandhanam // ayamapi dhAtubhede kRtalavAna sidhyati / / nIla 2 varNavizeSa // mahala 2 prazastam // 29 // kAkolo 2 vipabheda / halAhala 2 sa eva / / hala 2 sIra / kolAhala 2 kalakala // kakAla 2 zarIrAkhi // valkala 2 vRkSAdInA tvak // sauvarcalam 2 rucakam // dhUmala 2 tUrya / phala 2 prayojana puSpAdibhava ca // hAlAhalo 2 vipabheda / ekadezavikRtasyAnanvatvena jhAlahalamapi // jamvAla' 2 kardama / khaNDala 2 khaNDam // 30 // lAgala 2 pucham ||grl 2 viSam // indranIla 2 ranabheda // gANDIva 2 dhanu pArthadhanuna // gANDivara tadeva // ulba 2 kalalam // pArazava 3zasam // pArtha 2 kakSAgha zarIradeza // apUrva 2 dharmAdhamI // tridiva 2 svarga tANDavam 2uta nRtyam // 3 // niSTheva 2: m Recenesearner Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Vocerce zarAvarAvau bhAvalIvazavAni // devaH pUrvaH pallavanalyau pAzaM kulizaM karkazakozau // 32 // AkAzakAzakaNizAGkuzazepavepoSNIpAmvarIpaviparohipamASamepAH // - tyUpayUpamatha kopakarIpakarpavAmipA rasavusekasacikkasAzca // 33 // karpAsa Aso divasAvataMsavItaMsamAMsAH panasopavAsau // niryAsamAsau camasAMsakAMsasnehAni vahA~ gRhagehalohAH // 34 // puNyAhadehau paTahastanUho lakSAraristhANukamaNDalUni ca // cATuzcaTurjantukazipvaNustathA jIvAtukustumburu jAnu sAnu ca // 35 // | kambuH sakturvagururkhAstu palANDuhiGguH zigurdostitauH sIdhvatha bhUma // vema prema brahma garulloma vihAyaH karmASThIvatpamadhanurnAmamahimnI // 36 // iti niSThevanam // anna yajJopakaraNavAcina pAtrIcazabda kacitpaThanti sa tvAzrayaliGga // pragrIvo 2 vAtAyanam // zarAvo 2 vardhamAnam // rAva 2 dhvanivizeSa // bhAva 2 svabhAvAdiH // lIva. 2 tRtIyAprakRti // arthaprAdhAnyAt napuMsakamapi // zavo 2 mRtazarIram // devo 2 vidhi // pUrva 2 prathamatA || guNavRttistvAzrayaliGga | pallava 2 kizalayam // pallavAntatvAt sapallayo 2 vAsa // nalyo 2 hastacatu zatI // atha zAntA 8 // pAzo 2 bandhanam // kulizo 2 vajram // karkazo 2 'mRdutvam // guNavRttastvAbhayaliGgatA / kozo 2 bhANDAgAra kuDmala zapathazca // bhANDAgAre'rthaprAdhAnyAt go'pi tAlavyopAntya // samAnArtha mUrdhanyopAntya kopazabdo vakSyate // 32 // AkAzo 2 nama // kAga 2 tRNavizeSa // kaNiza 2 vAnyazIrSakam // aDaza 2 sRNi // atha pAntA 15 // zepa 2 upayuktetarat // vepa 2 Akalpa // tAlavyopAnyo'pyayam // uSNapi 2 kirITam ziroveSTana ca // ambarIpa 2 zrASTra // vipa 2 garalam // rohiSa 24 raktatRNam // mApa 2 dhAnyavizepa // mepa 2 meNTham // pratyUpa 2 prabhAtam // yUpa 2 mugAdirasavizepa // koSa 2 kuDmalam // karIpa 2 zuphagomayaM tadagnizca // karpa. 2 palacaturthAza // varSa 2 savatsara vRSTi khaNDa bharatakSetrAdi ca // Amipam 2 utkoca mAsa bhAgyavastu ca // rasaM 2 madhurAdi zRgArAdi vipa vIrya rAgazca // vusam 2 kaDAra // iksa 2 vastuvizeSa // cikkasaM 2 yavAnnavizeSa // cakArAt pAyasa 2 paramAna 2 ca // 33 // karpAsa 2 tUlakAraNam // Aso 2 dhanu // divasaM 2 dinam // avatasa 2 zekhara // avasya vAdeze vataso'pi // 1) arthaprAdhAnyAduttaso 2 'pi // vItasa 2 paJjara // mAsa 2 jaGgalam // panaso 2 vRkSavizeSa // upavAsa ahorAtranirazanatA // niryAso 2 vRkSAdenisyanda // mAsa 2 pakSadvayam // camasam 2 yajJapAtram // masUrAdipiSTe tu bAhulakAttItvam / camasI // asa 2 skandha // kAMso 2 bhANDavizepa // saha 2 sauhRda tailaM ca // baha 2 kalApa varNa ca // gRhANi 2 dArA vezma ca // geha 2 sadanam // loha 2 aya aguru ca // 34 // puNyAha 2 puNyadinam // deha 2 kAya // paTaha 2 Anaka // tanUruha 2 garalonI // lakSa 2 vyAja // vedhye kIba // sakhyAyAM tu strIlIba // arari 2 kapATam // athodantA // sthANu 2 zaGkha // zive tu dehinAmatvAtpuratvam // kamaNDalu 2 karaka // cATu 2 priyavAkyam // caTu 2 tadeva // jantu 2 prANI // kazipu 2 bhojanAcchAdane // aNu 2 paramANu sUkSmaparimANavizepa ityartha // jIvAtu 2 jIvanauSadham // kustumburu 2 dhAnyavizepa // jAnu 2 aSThIvAn // sAnu 2 giritaTam // 35 // kambu 2 zaMkha // valaye zambUke gaje kacUre ca pusi // saktu 2 yavAdivikRti // kecidena bahuvacanAnta paThanti // dAru 2 kASTham // dArvantatvAdeva mahAdAvAdayo'pi puktIvA // sarve'pyete | ekArthI // aguru 2 gandhadravyavizeSa // vAstu 2 gRhabhUmi // palANDu 2 kandavizeSa // hiDgu 2 rAmaTham // zignu 2 zobhAJjanam // athodantaprakrama eva chando'nusadhAnAt santa // do 2 bAhu // titau 2 zUrpam // sIdhu 2 maireyam // atha vyaJjanAntA 13 // bhUmA 2 bahutvam // vemA 2 tantuyAyazalAkA // premA 2 sneha narma ca // brahma 2 tapa veda jJAnam AmA prajApati // garut 2 svarNa piccha ca // loma 2 tanUruham // vihAyA. 2 zakunirnabhazca // karma 2 kriyA vyApya ca // aSTIvAn 2 jAnu' // padama 2 akSiroma tulaM ca // dhanu 2 cApam // nAma 2 sajJA // mahimA 2 mahattvam // 36 // iti punapuMsakaliI samAptam // zuktau gandhadanyavizepe nakhazabda sIlIvaliGga // nakhI / nakham // vizvamadhukanAmnI aupadhavAcinI Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAImaza0 puMnapuMsakaliGgAH // sIlIvayonakhaM zuktau vizva madhukamauSadhe // mAne lakSaM madhau kalyaM koDo'Dhe tindukaM phale // 1 // taralaM yavAgvAM puppe pATalaM paTalaM caye // vasa- laghunyA // 20 // ntatilakaM vRce kapAlaM bhikSabhAjane // 2 // ardhapUrvapado nAvapThyaNaka-naTau kacit // corAyamanojJAyaka kathAnakakazeruke // 3 // vaMzikavakrauSTikakanyakubjapIgani naktamavAhityam // razanaM rasanAcchoTanazumvaM tumbaM mahodayaM kAMsyam // 4 // mRgavyacavye ca vaNijyavIryanArAIragAvAparamandirANi // tamisrazasne nagaraM masUratvakSIrakAdagoTI // viNA vi guNI // madhukA madhuka madhupaSTi // mAne saMkhyAyA lakSa sIsIgam // lakSA lakSa sAharAzatam // madhI maye cAcye karayazabda zIzIca // karayA kasyam // a. urasi pAdhye gouzanda goTI gogA / koum // phalapizege vikhukA sIlIyam // sindukI / tindukam // 1 // ganAgyA pAyAvA taralam / taralA / taralam // hAre tanmaNamaNo cAbharaNanAmatyAsuruvam // pugpapizepe yANe pATalam // pATalI pATalam // cage samUTe yANe paTalam / paTalI paTalam / piTakatilakaparicchedeSu lAntatyA japusakatyam // guNavizepe vasantatilakam // vasantatilakA / vasantatilakam // bhikSubhAjane pAraye kapAla sIjhIyam // kapAlI / kapAlam // 2 // ardhazabdapUrvapado'samAsAnto nauzabda sIsIya // ardhanAvI / ardhanAyam // vyaNapratyayAnta kartRvajiro kArake vihito go'namAyamApanta ca pacipakSyAnusAreNa sIjIyam // vyaNa , ucitasya bhAga karma yA aucitI / ocityam // eva yAzAkAmI gAthAkAmpam // vaidagdhI caidagbhyam // mesI megAm // aapuurvii| mAnugunam // ityAdi / kacir3hacanAt kaciragItvameva // golameva polI / kacillIyatvameva / zelyam // evaM dAdarvam / jAjvam / mAhmaNyam / mailokyam / sengam // ityAdi / arnagaT // AsthAnI AsthAnam rAjasamA // rAjadhAnI rAjadhAnam skandhApAra // cAlinI cAlanam titara // eva karaNI karaNam // pramANI pramANam // ityAdi / hAcigIpameva // guNalaganI dUSpam // amaNI rAza kIga // parAdhinI kAtikA // cepe tu jIyatvameva // gavAdanI gayA ghAsasthAgam iNAdi // cirApusakatyameva // pradhIyate'smijiti prabhA- 11 nam // ' prakRto pa mAmAne prajJAyA paramAtmani // napurAka pradhAna syAt ekatve tUtame sadA // sAdhyate'neneti sAdhana pramANa turagAdisamUhama // lakSaNa lakSma ciAnaM nAma ca // upapartana deza // sAna sthiti sAzya ca // gukAnaM karaNA ca sthAne ityangayam // ketana 2 gRham // ketau tu punapusakam // pramANa 2 samga prayakA // kAraNa 2 maryAdA mAnaM ca // upasarjana 2 | goNamityAdaya // cira AmayaliGgabhAga // rAjagojana pAsi // rAjabhojanI nAkSA // rAjabhojanamatram ityAdikA // manojJANantargaNayajitebhyazcorAdibhyo yo'kapratyayastadantaM nAma sInapusajam // corikA / caurakam // dhortikA / dhortakam // gauvanikA / yovanakam ityAdi // amanauzAdIti kim / mAnozakam preyarUpakam ityAdI A tvAcAdi'-ityanena jIvatvameva // cora / bhUta / upan / grAmapuga / grAmapaNDa / grAmabhASau / grAmakumAra / grAmakula / grAmakulAla / amugyaputra / jagaNyakula / bhArapuna / zArapuna / manojJa / priyarUpa / abhirUpa / bahula / bhedhAvin / kalyANa / Aya / surumAra / chAndasa / chAna / zroti / vidhadeva / prAmika / kulaputra / sArapuna / gRba / avazya // iti caurAdi // atha kAntAzcatvAra // kathAnikA kathAnakam ) AgAnam // korakA kazeraka pRSThAsthi // 3 // vazikA / vazikam aguru // vakoTikA / cakoSThika smitam // aya jAnta. // kanyakubjA kanyakubyA mahodayAkhyo deza // atha ThAnta // paThiI pIThamAsanam // nakA natI // nakamiti mantamavyayamapi // avahityA ahityamAkAragopanam // razana razanA kAjI // rasanA rasana jihA // acchoTanA ANThoTana mugayA // | zummA gumba ra // tumpI gumpa pachivizeSa // mahodayA mahodaya kanyakubjANyo deza // kAsthI / kAsya saurASTrikA // arthaprAdhAnyAt sorASTrikA saurASTrikamapi // 4 // gugavyA mRgavyA pApA // canyA cavya nAgapatimUlam / yacAyA tu gItvameva // vaNijyA / vaNijya vaNirma // vIryA vIryam atizayazakti // atha rAntA daza // nAsIrA nAsIramagragAnam // gAyA gAna gajarA pUrvajaDyAdimAga // aparA apara gajasA pAcAyajA // mandirA mandira gRham // samudra tu puMstvameva // nagare tu jIyam // tamisa tama / tamitA niviu tama // sAmAnyavize-22 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mbarakAhalAni // 5 // sthAlIkadalyau sthalajAlapittalA golAyugalyau baDizaM ca chardi ca // alAbu jambUDurupaH saraH sado rodo'rcipI dAma guNe tvayada tayaTa // 6 // iti shriikriivlinggaaH|| svatakhiliGgaH sarako'nutarphe zalalaH zale // karako'bdopale kozaH shimbaakhdgpidhaanyoH||1|| jIvaH prANeSu kedAre balajaH pavane khalaH // bahulaM vRttanakSatrapurAyAbharaNAbhidhAH // 2 // bhallAtaka Amalako harItakavibhItako // tArakADhakapiTakasphuliGgA viDaGgataTau // 3 // paTaH puTo vaTo vATaH kapATazakaTau 271 payorabhedavivakSayA aiphAya'm // kope tu kIvam // kRSNapakSanizAyAM tu khI // zakhI zasamAyudhavizeSa // nagarI nagara purI // masUrI masUraM carmAsanam // tyakSIrI tvakSIraM yazalocanA // kATamArI kAdambara madyavizeSa // sAmAnyavizeSayorabhedavivakSAyAmitya nirdeza // yadAha- kAdavaraM madyabhede dadhisAre sIbuni striyAm ' // atha lAntA aSTa // kAhalA kAhala zupiro vAdyabheda // 5 // sthAlI sthAla bhAjanavizeSa | kaDhalI kadalam zAkAdevanAlam // sthalI akRtrimAcet kRtrimA tu sthalA / sthalam unnato bhUbhAga // jAlI jAlam AnAya samUha gavAkSazca // pittalA pittalamArakUTam // golA gola 'pannAbhane kunayA ca godAvaryA ca maNDale // sasImaNikayogaulA gola lakSyAnusArata ' // 1 // yugalI yugala yugam // atha zAnta // vaDizA baDizaM matsyabandhanam // baDizItyapi kacit // athedanta // iya chadi ida chardi vAnti // iyamalAvU idamalAbu tumnIlatA // iya jambU ida jambu jambUvRkSaphalam // anayo klIvatve isvatA // uDu unu nakSatram // upA upa sandhyA // prabhAte punapusakam // sara sarasI taDAga // sada sadA sabhA // rodasI dyAvApRthivyau // Arci 2 agnizikhA razminA / dAma 2 yandhanam // guNavAci sa ayaTtayaDanta nAma sInapusakam // huyI huyam / yI trayam / catuSTayI catuSTayam / guNini tyAzrayalidatava // huye padArthA dvayI gati / darya vastu // ayANi jaganti // catuSTaye kapAyA // catuSTayI zabdAnA pravRtti ityAdi // 6 // iti strIklIyaliGgam // svato natu vizeSyavazAt / anutarSe madyapAne vAcye sarakazabdasiliGga // rAraka / srkaa| sarakam // svatasiliTa ityadhikAra ||gle zvAvidromaNi vAcye zalalazabdasilina // galala / zalalI / zalalam // abdopale medhapApANe vAcye karakagabdaciliGga // zimbAyA vIjakoze khagapidhAne pratyAphAre ca kozazabdaskhiliGga // prANeSu asupu bAcyeyu jIva svatakhiliGga // 1 // jIva / jIvA / jIvana prANA // kedAre vAcye balajaskhiliGga // pavane dhAnyaSavanasthAne khalazabdakhilie // vRtta mAtrAdirachanda // vRttAdInAmabhidhA nAmAni bahala lakSyAnurodhena triliGgAni / / vRttAbhidhA zloka puTa paNava ityAdi pusi // pramANI samAnI kalikA gAthA AryA ityAdi miyAm // patra vitAnamityAdi klIve // daNDaka punapuramaka / / vasatatilaka sIkIbe uktam // nakSannAbhidhA tipya punarvasU ityAdi pusi / adhinI ilvalA citrA ityAdi khiyAm // bha9) IS nakSatram ityAdi napulAm // mRgazira punapusaka // kasya citpuratyAbhivA draga dvAja nigama ityAdi puMsi // pU amarAvatI alaketyAdi khiyAm // adhiSThAna pattanaM durgam ityAdi kIvam // Adizabdo grAmadezopalakSaNam // tena varaNA grAma godau grAma ityAdi pusi // zAkinI grAma / kAJcI mADizca deza ityAdi khiyAm // kroDa grAma kurukSetraM ca deza ityAdi kIye // AbharaNAbhidhA / tulAkoTi tADaka ityAdi pusi // vAlapAjhyA pAritathyAzabdo kezAbharaNe, mekhalA saptakI ityAdi striyAm // keyUrAGgade mukuTam aGgulIyakam ityAdi klIce // AvApyAdaya 18 punapusakA // hAra punapusaka // razana sIklIvam // 2 // bhallAtakI AmalakI harItakI vibhItakyAdayo tRkSabhedA / tArakA bham / AThakI mAnavizeSa. / piTakA bhAjanavizeSa phoTazca / sphu71 liyA agnikaNA / vinA aupadhivizeSa / abhijJe tvAzrayAlina / taTI rodha // 3 // paTI vanavizeSa | puTI patrabhAjanam / bhUrjAdyavayave tu TAntatvAt pustvameva // vaTI nyagrodhatara rajjuzca / / vATI vRtti / vayavikAre varaNDeGge ca vAhulakArapunapusaka // varmani pustvameva // ikTIvAstunostu khiyAm // kapATI arari / japAdityAhave kayATI // zakaTI ana / kaTI vIraNAdikRta / / Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kttH|| peTo maThaH kuNDanIviSANAstUNakar3hatau // 4 // mustakugegudambhadADimAH piTharapatisarapAtrakandarAH // nakharo vallUro daraH pura chantrakuvalamRNAlamaNDalAH 1 // 5 // nAlapraNAlapaTalArgalagalakandalAH / / pUlAvahelo kalazakaTAhI paSTireNvipu // 6 // iti svatastriliGgAH // paraliGgo dvaMdvo'zI 2'rtho vAcyavadapatyamiti peTI saghAta parikTazca // spA ke peTikA // gaThI AvayavizeSa / kuNDI bhAjanabheda // nIzA kulAya // viSANI viSANA vA gavAdizAma dantidantazca // tUNI tUNA yA iSudhi / kakatI kezamArjanam // 1 // mustA phandavizeSa / myA varNakambala |shudii tukSavizeSa // jammA jambhaNam // dADimA udhilinatara taraphala trknnaa|| piTharI sthAlI / musta manthAnadaNDayostu gIram // pratisarA mArayam senAyA pavAjAgava // pApI bhAjanam // yogye yajJabhANDe nAvAnukatari ca jIra // kandarI kandarA ca drii| akuro tu pusinakharI nakharA vA nasa // vandarA saukara zupha yA mAsam // Upare nakSane bAene cInam // darI zatram / purI nagarI // chanI Atapatram // kuvalI gakSavizeSa tatphala c|| mRNAlI visam // maNDalI deza sam hA vimya caturasatA ca // 5 // nAlI nAlA vA pagAdivRntam / / jalanirgame tu bAhulakArapuMsi latyAbhAve, nADa / praNAlI jalapahati / paTalI gRhoparibhAga akSirogana / 'argalA tripu 1 kalole do cAnta kapATayo / kula zalA halamayomayI rantu / / kandalI uparAga samUha navAikura dumabhedaca // pUlI pUlA vA vastuNasacaya // avahelA'vajJA / / kalazI jalA sAdhAravizeSa / / dantyopAnyoyamapi // kaTAhI bhAgyavizeSa / paSTi salyAvizeSa reNu li // ipurvANa // 6 // iti svatakhilihAvari // indra samAse indrasyaiva yatparamuttarapada tasamAnAtiko bhavati // sa ca samAhArAdanyo bhivAliGgavartipado vacana prayojayati // samAhArastu napusaka ukta // samAnalizavartipado'pi siddhalita eva / imI mayUrIkukkuTI / ime kukkuTamayUgau / ratyAdi / / azitatpuruSasamAsa paraligo bhavati / / ardha pipatyA ardhapippalI / / aya 'same'ze'dhaM navA' iti samAsa // adhoM jaratyA' ardhajaratIyam // 'jaratyAdibhi' iti samAsa // dvitIya bhikSAvA dvitIyAbhikSA 'hini'-iti samAsa / pUrvAhapUrvarAbAdInAm ' aha'-iti 'rAtra'-iti ca puMsvam // devaturthyo'rthazabdo yatra prastAvAt tatpuruSasamAse sa vAcyasya yati samAnAlako bhavati // vAlaNAyAya brAhmaNArtha sUpa. // eva vAlaNAryA peyA // brAhmaNArtha paya ||dhdti kim / dhAnyenArtha dhAnyArtha // pustyApavAdo yoga // apalyamiti apatyAdaya zabdA niyatA niyate ajahairtinI vyaste samaste vA liGgavacane yeSA te tathA / / apatya duhitA punazca // iti zabdatyAvarthattvAdeva toka rakSa sArathi sAdI nipAdI atithi sI pumAn kula vA // syAhAda pramANam, anekAntAtmaka vastu savidA gocara, daNDa upasarjana, visA guNa , gau prakANDa, kumArI tallaja , azvo matalikA // svArthikakamAyAntAstu kacidvAcyalihA api bhavanti / / vIrau rakSa prakANDakI / kumArI taDajakA ityAdi / bAhulakArakacidAbhayalizA api // pramANI jAmaNI / / guNo vizeSaNa tasmAtpravRttinimittAdvizeSye yuttiryasya sa guNavati zabda tasyAzramAdvizeSyavazAlizavacane svAtAm // paratvAt sakalazAkhApavAda // asyAropeti-Aropo'rthAntare nivezanam , akhiyAmAropo'khyAropa tasyAbhAve sati / / guNavRttiva guNadgakiyopAdhibhedAnedhA / guNopAdhi zuru paTa zuklA zATI zuru vasam / mUkhoM nA mUrkhA sI mUrkha kulam ityAdi // dravyopAdhi daNDI nA daNDinI sI dANDi kulam ityAdi / kiyopAdhi , pAcako nA pAcikA sI pAcaka kulam ityAdi / sarcAdi kevalastadantazca guNavRtti / eva sakhyApi / sarva sUpa sarvA yavAgU sarvamanam // eva sa sA tat // anya anyA anyat // dvAbhyAmanya banya sanyA anyat / eka paTa / ekA paTI / eka vastram // eva dohe / naya tisa grINi // bahumohiradigvRttiguNavRtti // citrA gAvo'sya citragurnA citragu khii| ciyagu phulam itpAdi / digyAcI tu dizAmatvAtvIliGga / dakSiNasthA pUrvaspAkSa yadantarAla dika sA dakSiNapUryA dig / / evaM dakSiNapadhimA / pUrvapadapradhAnastatpuruparataddhitAdviguzca guNavRti // atiphAnta khaTvAmatisaTya atikhaTvA atikhaTyam // evamavATa. kokilayA avakokila 3 / pariglAno'dhyayanAya parvadhvayana 3 / ala jIvikAyai alajIvika 3 // niSkAnta kIzAmkhyA | Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ niyatAH // ahayAropAbhAve guNavatterAzrayAdvacana liGge // 1 // prakRteliMgavacane bAdhante svArthikAH kacit // prakRtirharItakyAdirna liDgamativartate // 2 // vacanaM tu khalatikAdidvaryAtyati pUrvapadabhUtA || strIpuMnapuMsakAnAM sahavacane syAt paraM liGgam // 3 // nantA saMkhyA DatiryuSmadasmacca syuraliGgakAH // padaM vAkyamavyayaM tyasaMkhyaM ca // 4 // niHzeSanAmaliGgAnuzAsanAnyabhisamIkSya saMkSepAt || AcAryahemacandraH samadRbhadanuzAsanAni liDgAnAm // 5 // // iti liGgAnuzAsanaM saMpUrNam // svarAdayo'vyayam / 1 / 1 / 30 // svarAdayaH zabdA avyayasaMjJA bhavanti / straH sukhayati / ehi jAye svA rohAva / svaH saMjAnIte / svaH spRhayati / svarAgacchati / chAyeva yA svarjaladhairjaleSu / svarvasati / antaryAmi / antarvasati // atyuccaisau, atyuccaisa ityatroccairatikrAnto yastadabhidhAyakasya pUrvapadArtha - niSkauzAnvi 3 / prApto jIvikA prAptajIvika 1 ityAdaya // zatAtpare para zatA 3 // evaM para sahasA 3 parokSA 3 uttarapadapradhAnasya tu yathAsya linam // tadvitArthadvigu // paJcasu kapAleSu saskRta paJcakapAla / paJcakapAlA / paJcakrapAlam // raktAdyarthe'NAdyantAzra guNavRttaya / haridrayA rakta hArina hAriI hAritam / eva sarvatadviteSu yathAyogamapavAdavarjamudrAhAryam // AropAbhAve iti kim / caJcaiva caJcA puruSa / atra samatayA Aropa / evamanyegvapyAropepUdAhAryam // akhIti kim / dhavanAmno yogAttadvAryAyAmadhyArope Azragalitaiva // prasya bhAryA sa eveyamityanedopacAreNa praSTI // eva bhavAnyAdayo'pi // 1 // svArthe prakRtyarthe bhavanti iti svArthikA / te ca kacilakSyAnusAreNa prakRtelina vacana yAvante / vAcite ca line bahula linavyavasthA // sadiSTA vAk yAcikam // vinaya eva vainayikam // upAya evaM aupayikam // yogye vyAzrayati // vRttireva vArtikam // hrasvA guNDA rAmI vA guNDAra zamIra // kacidanuvartate // rAjJo dhU rAjapurA // mRdeva mRttikA mRtsA mRttA // kacihnikalpa // IpatraparisamAso gujhe bahuguDo bahuguDA vA drAkSA // prakRtilipratipattivyudAsArthaM vacanam // harItasyAdikA prakRti pratyayArthe vartamAnApi prakRtyarthali nAtikrAmati // harItasyA vikAro'vayavo vA harItakI harItakyau harItasya phalAni / eva pippalyAdayo'pi // mahikAyA vikAro'vayavo vA puppa | mahikA || eva mAratI yUthikA mAgadhI navamAlikAdayo'pi // 2 // salatikAdidA prakRtirvacanameva nAtikrAmati / lina tu atikrAmati // turevAyeM / salatiko nAma parvatastasyAddUrabhavAni kharati yanAni // bahuviSayA prakRti paJcAlAdikA pUrvapadabhUtA satI svagata vacanamatikrAmati / asyAropAbhAve ityasyApavAdaH // paJcAlAzya nivAsa mathurA ca paJcAlamathure // - strIpuMnapuMkAnAmiti / punapusakaliGgAnA sahavacane para pulisa napusakaliGga vA bhavati // strIpusayo sahavacane pulina bhavati / sA ca sa ca tau // sa ca zATI ca tau / khInapusakayorna pusakam / sA ca vA ca te| punapusakayornapuMsakam / sa ca taca te strIpunapusakAnA naghumakam / sA ca sa ca tatha tAni // 3 // nantA sakhyA utyanta yuSmadasmadI ca alisA zabda // paJca kati yati yA yi // anna DIne bhavati // yuSmabhyam asmabhyam atrAp na bhavati // vibhavatyanta pada, savizeSaNamArayAta vAsyam, svarAdyavyaya ca alinAni asatyAni ca // kANDe / kulam | | pacate / kANDIbhUta kulam / eSu 'klIce' iti hrasvo na bhavati // tadahulam // tatpUrvokta ligalakSaNa bahula draSTavyam // tena pi pi pi tu zamyApine tu bAlakam // rAmake nAlikAyA tu pitA gorocanAmayo 1 ityevamAdi lina ziSTaprayogAnusAreNa beditavyam // taduktam - vAgviSayasya tu mahata saMkSepata eva nividhiraka // yajJokamatra sadbhistalokata eva vijJeyam // 1 // zrI // iti liGgAnuzAsanAvacUriH samAptA // - svarA - // - atyuccaisAviti / nanu pUrvapadamapyatrAvyayam, tatastatsabandhitvAtlup prApnotIti / satyam / atikrAnte'rthe Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyAsa zrIhemaza09 pradhAnasya samAsasya saMvandhI syAdinoMcaiH zabdasya, tena 'avyayasya' (3 / 2 / 7) iti lup na bhavati / paramocaiH, paramanIcairityatra tu uttarapadArtha- // 22 // gadhAnatvAtsamAsasyAvyayasaMvandhyeca syAdiriti bhavatyeva / anvarthasaMjJA ceyamavyayamiti, ligakArakavibhaktinAnAtve'pi na nAnArUpatAM pratipadyata iti / yaduktamsadRzaM tripu liGgeSu sarvAsu ca vibhaktiH // vacaneSu ca sarveSu yanna vyeti tadavyayam // 1 // anvarthAzrayaNe ca kharAyavyayamavyayaM bhavatIti kharAdevizepaNatvena tadantavijJAnAtparamothaiH paramanIcarityAdAvaSyavyayasaMjJA bhavati / svar antar sanutara punar prAtar 5 sAyam naktam astam divA dopA 10 hyas zvas / kam zam yos 15 mayara vihAyasA rodasI om bhUs 20 bhuvam svasti samayA nikapA antarA 25 purA bAhira avas adhas asAMpratam 30 addhA RtaM | satyam iddhA mudhA 35 mRpA vRthA mithyA mitho mithu 40 mithas mithus mithunam anizam muhus 45 abhIkSaNam makSu jhaTiti uccais nIcaim 50 zanais avazyam sAmi sAci viSvak 55 anvak tAjak drAk sAk dhak 60 pRthak dhik hiruk jyok manAGa 65 Ipat jyopam jopam tUpNIm kAm 70 nikAmam' prakAmam Cassette lisaNyAgogAdatizabda satve vartate iti nAvyayam / 'atiratikame ca' ityatra vAhulakArAcirasamAsAbhAve'ti stutyetyAdI kriyAsabadasyAtizabdasya dyotakatvameveti ||-prmniicritytr vityA-3 di| aga tu zabdo vizeSaNArtha pUrvasmAhizepa dyotayati / tena ki siddha yatrAnupasarjana svarAzanto bhavati tatrAvayava samudAyacobhayamapyavyaya bhavatyeva / samAsasyottarapadArthapradhAnatvAt // nanu bhavatyevam tathApi sajJAvidhI tadantapratiSedhasya jJApitatvAt 'praNayatA nAranA na tadantavidhi / iti pratiSedhAca katha paramocarityAdau tadantasyAvyayasatyAha-anvarthAzrayaNe cetyAdi / na vyoti na nAnAtva gacchati satvadharmAna gRhAti ityanvarthasiddhi / ayamoM yadanvarthasajJAkaraNAt hitIyamavyayamityupasthApita tadvizeSyatvena vijJAyate tatva svarAdIti vizeSaNatvena / tatazca 'vizepaNamanta ' iti nyAyAt vadantavijJAnam / kevalasya tu vyapadezivanAvAt paramoccarityAdAyapyavyayasajJA vijJAyate ityartha / yat avyayam akSaya zabdarUpa kiviziSTa svarAdi svarAyanta tavyayasaza bhavatIti ca sUnArtha smjni|| (athAvyayArthI // sar divi / antara madhye / sanutar adhobhAge / punar bhUyo'rthe / prAvara prabhAte // 5 // sAya sadhyAyAm / nakka rAtrI / astam / zailavizeSAdarzanayo / divA dinam / dopA rAni // 10 // yas atItadinam / vas bhaviSyadinam / kam mastake / za suro / yos viSayasukham // 15 // mayas susam / vihAyasA gaganam / rodasI pAyAbhUmI / om aGgIkAre / bhUs bhUmi // 20 // guvas gagane / svasti zreyasi / samayA, nikapA dvayamapi sAmIpye / antarA madhye // 25 // purA pUrvArthe / pahis kAlavAcI / avas , adhas adhobhAge / asApratam ayuktam // 30 // addhA niAye kAlavAcI ca / Rtam , satyam prAkAraye / indA, mudhA vaiphalye // 35 // gupA, vRthA, miSyA anute / miyo raha sahAthayo / mithu, // 10 // mithas , mithus , mithunam prItibandhe / anizam anavaratam / muhas // 45 // AnIpyam pauna punyam / makSu zIgham / jhaTiti satvare satve / ucais uye / nIces nIce // 50 // zanais mande / avazyam nizcaye / sAmi adhai / sAci yatve / viSvak sAmastye // 55 // anyak AnukUtye pazcAdathai vA / tAjak, drAk, khAk zIdhe / dhak satye // 60 // pRthak minne / dhik nindAyAm / hira, jyota viyogahisAvarjaneSu / manAk kAlAparave // 65 / / Ipat alpe / jyoSam , jopam, lUNIn maune / kAmam, 1000 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aram varam param 75 ArAt tiram manas namas bhUyas 80 mAyas prabAhu prabAhuk pravAhukama Aye 85 halam Ayehalam svayam alam ku 90 balavat atIya suSTu duSTu Rte 95 sapadi sAkSAt san prazAn sanAt 100 sanat sanA nAnA vinA kSamA 105 zu sahasA yugapat upAMzu puratas 110 puras purastAta zazvat kuvit Avis prAdus 116 iti svarAdayaH // bahuvacanamAkRtigaNArtham / tenAnyepAmApa cAdiSUpAcAnAmanupAttAnAM ca svarAdisadharmaNAmavyayasaMjJA bhavati / svarAdayo hi svArthasya vAcakA na tu cAdivayotakA iti / avyayapradezA 'avyayasya' (3 / 2 / 7) ityAdayaH // 30 // cAdayo'satve / 1 / 1 / 31 // sIdato'smi~lliGgasaGkhye iti sarva liGgasaGkhyAvadravyam / idaMtadityAdisarvanAmacyapadezyaM, vizeSyamiti yAvat / tato'nyatra vartamAnAzcAdayaH zabdA avyayasaMjJA bhavanti / nipAtA ityapi pUrvepAm / vRkSazca plakSazca / asakhe iti kim / yatraipAM sakharUpe'nukAryAdAvarthe vRttistatra mAbhUt / caH samuccaye / iva upamAyAm / evo'vadhAraNe / ca aha ha vA eva evam nUnam zazvat sUpat kUpat kuvit neva cet nacet caNa kaJcit yatra naha nahi hanta mAkis nakis mA mAGa nikAmam , prakAmam atizaye / aram zIgham / varam manAgiSTe / param kevale // 75 // ArAt dUrAntikayo / tiras vyavadhAne / manas niyame / namas gatau / bhUyas prAcuyeM // 8 // prAyas bAhulye / prabAhu jArthe / prabAhuk samakAle / prabAhukam prItiyandhe / Arya prItisavodhane // 85 // halam pratipedhaviSAdayo / Aryahalam viziSTazIle / svayam Atmani / alam atizaye / ku kutsAyAm // 90 // balavat praakaashye| atIva atizaye / suSTu zobhanarave / duSTu azobhanatve / ate vinArthe // 15 // sapadi jhaTiti / sAkSAt prtyksse| san , prazAn ciratane / sanAt hisAyAm // 100 // sanat , sanA kalpane / nAnA anekatve / vinA abhAve / kSamA sahane // 105 // zu pUjAyAm / sahasA, yugapat ekakAle / upAzu ekAnte / puratas, S // 11 // puras , purastAt agAthai / zazvat nirantare / kuvit yogaprazastibhAvepu / Avis, prAdura dvau prAkAzye // 116 // ) // iti svarAya iti / itizabda evaprakArArtha / evaprakArA svarAdayo gRhyante na tvetAvanta ityarthaH / yata -' iyanta iti sakhyAna nipAtAnA na vidyate // prayojanakzAdete nipAtyante pade pade' ||1||-aakRtignnaarthmiti / Akriyate'nayeti AkRtivarNakAprakAra / tasA gaNastadarthamiti // avyayIbhAvasya cAvyayatva nAjhIkartavyam / tadIkAreNa hi uccakai cakairityAdivat upAni pratyagnItyatrApi ' avyayasya ko dca' - iti ak prasajyeta / tathA upakumbhamanyamityAdau doSAmanyamaharityAdivat mAgamapratiSedha syAt // athAvyayIbhAvasya tRptArthapUraNAvyaya-iti paSThIsamAsapratipeyo'vyayasajJAphalamiti cet| na / tatra samAsakANDe bahulAdhikArAdeva setsyatIti / ki ca, avyayIbhAva iti mahatI sajJAM yaca kRtavAn AcAryastajjJApayati kacidavyayatvamapIti / tena caityasyopakumbhamityatra na samAsa ||caad-||-anukaaryaadaaviti / AdizabdAdAyujaisAvityatra vAcakasyAtizabdasya cinotIti ca ityevaniyApradhAnasya ca pazabdasya nAvyayasakSeti // xxx (ca anyAcayasamAhAretaretarayoga-1:23 samuccaye / aha nirdezaviniyogakilArtheSu / ha avadhAraNe pAdapUraNe ca / vA vikalpopamayo / eva avadhAraNapRthaktvaparimANeSu / evam upamAnopadezapraznAvadhAraNapratijJAnepu / nUnam ta'rthanizcaye ca // zazvaditi svarAdAvapi paThita // sUpat , kUpat dvAvapi praznavitarkaprazasAsu // kuviditi svarAdAyapyadhIta // net , cet dvAvapi pratipedhavicArasamucayeSu / nacet niSedhe / caNa cedarthe / kacit iSTamadhe / yatra kAle'dhikaraNe / naha pratyArambhavipAdapratividhipu / nahi abhAve / hanta prItivipAdasaMpradAneSu / mAkis , nakis dvAyapi niSedhe varjane ca / mA, mAi , na, nam ete sarve'pi Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemA0 nanaJ vAva tyAva nvAva bAvat sAvat nyAvara khai tubai nvai nuvai raivai zraupad vauSaT vapad vaTa vAT veda pATa pyAT phaT huMphaT chavaT adha At svadhA svAhA alam cana hi | laghunyA aza om atho no nohi bhos bhagos aghos aMgho haho ho aho Aho utAho hA hI he hai haye ayi aye arare agare are ave nanu zukam sukama nukam hikam nahikam Um hum kum uJ muJ kam ham kim him ad kad yad tad id cid kid svid uta bata iva tu nu yacca kaJcana kimuta kila kiMkila kiMsvit udasvit Ahosvit ahaha nahavai nava navA anyat anyatra zav zapU athakim viSu paT pazu khalu yadinAma yaduta pratyuta yadA jAtu yadi yathAkathAca yathA tathA pud atha purA yAvat tAvat diSTayA maryA Ama nAma ma itiha saha amA samam satrA sAkam sArdham Im sIm kIm Am As iti ava aDa aTa bAhyA anupak khos a A i I u U la la e ai o au ma parA apa sam anu aba nis dus / etau rAntAvapi / AG ni vi prati pari upa adhi api su ud ati abhi iti niSedhe / yAva sabodhane / svAya, nyAya, vAvat , svAyat , nyAyat ete sarve'pi anumAnapratijJApasamAptipu / tvai, tubai, nca, jubai catvAro'pyete vitakeM pAdapUraNe ca / rai dAne / vai sphuTArthe / zrIpada, caupad , yapaT devahavidardAnAdau / vaTa , bAr, ceTa ayo'pi viyogavAvayapAdapUraNayo / pATa , pyAT dvAvapyetI sabodhane / phaT , huphaT , chavaTa yo'pyete bharsanasabodhane / adha adho'theN| At kopapIugo / svadhA pitRbalI / svAhA havirdAne / alamiti svarAdau nirUpitam / cana apyarthe pade pUraNe ca / hi hetAvavadhAraNe ca / atha majhalAnantarArambhapraznakAnyeSu / omiti svarAdI paThitam / atho anyAdezAdau / no niSedhe / nohi niSedhe / bhos , bhagos , aghos , ayo, haho, ho, aho, Aho, utAho navApyete sayuddhau / hA vipAde / hI vismaye / he, hai, haye, Athi, aye, arare, aza, re, are ave gute'nuzayasabodhanayo / nanu virodhoktI anavyayAdau vA / zukam , sukam , nukam , hikam , nahikam paJcaite pratyAkhyAne / Um prakSe / hum bharsane / ega pro| u Asti satve rupoktau ca / sug pUrvavat / kamiti svarAdI jJAtavyam / ham ropAnukampAdI / kim pro cita ca / him sazramabhartsanayo / ad vismaye / kad ku-12 tsAyAm / yad , tad hetyarthayAzyopanyAsayo / id apUrve'rthe Ipadarthe ca / cid prabhAvadhAraNayo / kid bhartsanapAdapUraNayo / svid vimarzapraznayo / uta vikalpe / bata khedAnukampAsatopavismayAmannaNeSu / iva upamAyAm / tu vizeSaNapAdapUraNayo / nu vitakeM pAdapUraNe ca / yaca vAkyAntaropakrame / kayana kaJcidarthe / kimuta vikalpe / kiza sapraznavArtayo / kikila kilArthe / kisvit , udasyid , Ahosvit ete praznavitarkavikalpeSu / ahaha adbhutakhedayo / nahavai nava dvAvapi pratyAkhyAne / nayA vibhASAyAm / anyat anyArtha / anyaca anyAdhikaraNakAle / zav , zap dvAvapi pratigrahe / athakim aGgIkAre / viSu nAnAtve / paT pazu zyarthe / khalu niSedhavAkyAlajhArajijJAsAnunayeSu / yadinAma pakSAntare / yaduta parAzayaprakAzAnAdau / pratyuta uktavaiparItye / 3. yadA dezAyadhikaraNe / jAtu avadhAraNapAdapUraNayo / yadi pakSAntare / yathAkathAca anAdareNetyarthe / yathA yogyatAyIpsArthAnativRttisAdRzyeSu / tathA sAmye / puditi kutsAyAm / ya hisAprAti-18 lonyayo / purA asatyabhUte kAle pUrva paThitastu svarAdivatsatyabhUte kAle iti thiyeka / yAvat maryAdAvadhAraNaparimANeSu / tAvat artha prAgvat / diSTayA prItisevanayo sabhAjanaprAtilomyayorvA / 16 maryA sImavandhe / Ama pIchAyAm / nAma prAkAzyasabhAvyakodhopagamakutsaneSu / sma atIte pAdapUraNe ca / itiha purAvatau / saha tulyayogavidyamAnayo / amA sahArthe samIpe ca / samam sama-16 / tato'rthe / sanmA, sAkam , sArdham ayo'pi sahAthai / Im , kIm , sIm nirdezanivedanavAkyapAdapUraNeSu / Am prativacanAvadhAraNayo / As smRtikhedayo kope ca / iti evamarthe, Adyarthe, 2. hetyarSa, prakArAya, zabdaprAdurbhAve, andhasamAptau padArthaviparyAsAdau ca / aca, aDha, aTa ayo'pi bhatrsane / bAdhA niSpattau / anupak anumAne / khos kutsAyAm / a, A, i. I, u, U, Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caadyH|| bahuvacanamAkRtigaNArtham // 31 // adhaNatakhAdyA zasaH / 1 / 1 / 32 // dhaNvajitAstasvAdayaH zasparyantA ye pratyayAstadantaM zabdarUpamavyayasaMjhaM 15 bhavati / devA ajunato'bhavan / atra paSThayantAt 'vyAzraye tamaH' (7 / 2 / 81) / tataH / atra pittas / tatra / iha / ka / kadA / etahi / adhunA / udAnIm / sdyH| paredyavi / pUrveyuH / ubhayeyuH / parut / parAri / aipamaH / kahi / yathA / katham / paJcadhA / ekathA / aikathyam / dvaidham / dvedhA / pnyckRtvH| dviH| sakRt / bahudhA / mAk / dakSiNataH / pazcAt / puraH / purastAt / upari / upariSTAt / dakSiNA / dakSiNAhi / dakSiNena / dvitIyA karoti kSetram / zuklIkaroti / agnisAta saMpadyate / devatrA karoti / bahuzaH / adhaNiti kim / pathi dvaidhAni / saMzayatraidhAni / A zasa iti kim pacatirUpam // 31 // vibhktithmnttsaadyaabhaaH|1|| 1 // 33 // himavatyantapratirUpakAsthamavasAnA ye tasAdayaH pratyayAstadantapratirUpakAzca zabdA avyayasaMjJA bhavanti / ahaMyuH / zubhaMyuH / astikSIrA brAhmaNI / kutH| yathA / tathA / kathamiti / ahaM zubhaM 1 kRtaM paryAptaM 2 yena tena cireNa antareNa 3 te me cirAya abAya 4 cirAt akasmAt 5 cirasya anyonyasya gama 6 ekapar3e agre prage mAhne hetau rAtrau velAyAM mAtrAyAm 7 / ete prathamAdivibhavatyantapratirUpakAH / 'asti nAsti asi asmi vidyate bhavati ehi brUhi manye zaDkye astu / bhavatu pUryate syAt Asa Aha vartate navartate yAti nayAti pazya pazyata Adaha ATha AtaGga' iti tivAdivibhavatyantapratirUpakAH // 33 // vattasyAm / 1 / 1 / 34 // battasyAmpratyayAntaH zabdo'vyayasaMjJo bhavati / battasisAhacaryAdAmiti taddhitasya 'kityAye'vyaya-' (7 / 3 / 8) ityAdinA vihitasyAmo grahaNam / muneraha munivavRttam / 'tasyAhe kriyAyAM vat' (7 / 1 / 51) iti vat / kSatriyA iva bhatriyavadhu-yante / 'syAderive' (7 / 1 / 52) iti vat / pIlumUlenaika- 6. dik pIlumUlato vidyotate vidyut / tasiH' (6 / 3 / 211) iti tasiH / urasaikadik urstH| 'yazcorasaH' (6 / 31212) iti tasiH / Am / uccastabhA , , la, e, ai, o, au ete caturdazApi pUraNamarsanAmantraNaniSedheSu |)-adhnntsvaadyaa zasaH // tasvAdaya pratyayAste ca prakRtyavinAbhAvina iti tai prakRtiranumIyate / tasyAcaite vizepaNatyanAzrIyante / tato vizeSaNamanta ' iti tadantavijJAna bhavatItyAha-tadantamiti // ki ca pratyayasyaivAyyayatve arjunata ityAdI pratyayamAnAtavyayAvarthayAyena nAmatye syAyutpattI ' pratyaya prakRtyAde ' iti vacanAt pratyayamAnasyaiva prakRti yena tadantAce pUrvasya ca 'nAma sida'-iti padatve 'sapUryAsprathamAntAhA' iti vikalpaprasana / tasmAttadanta samudAya puvAvyayam / na pratyayamAtramiti ||-arjunt iti // atra sapsamyak yamasya lup ||-vibhktithmnt-||-aadveti // anna ' taka kRcchrajIyane' ityasya sthAne dakuriti paThanti ||-vttsyaam / / Amiti paSTIyahuvacanasya tadvitasya parokSAsthAnaniSpatrasya cAvizeSeNa grayANAmapi grahaNa prApnoti, dvayoreva cepyate'to'tibyAptyupahatatvAvara kSaNametat ityAha-vattasIti / taddhitasyetyupalakSaNam tato dhAto| raneksvarA--' ityAdinA vihitasyApyAmo praNam / tena pAcayA cakrupetyAdI TAlope padatvAdanusvArasiddhi // na copalakSaNAtpaSTI bahuvacanasyApitrahaNa ki na syAditi vAcyam // yato ya | Am Ameva bhavati sa eva gRhyate aya tu nAm sAm vA bhavatIti // yadA vattasI avibhapatI tatsAhacaryAdAmo'pi avibhaktareva grahaNa tato daridrAcayAdbhirityanna susthAnaniSpannasya pacatitarAmityA kilyAyo'vyaya-iti vihitasya ca grahaNaM bhavati, yata etAveva tayoyattasyoravibhaktitvena hitAviti vyutpattyA taddhitAvityabhidhIyate / asmizca gyAragAne 'ktyiAye'vyaya -ityanena Serece Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 24 // laghunya rAm | uccaistamAm || 34 // ktvAtumam / 1 / 1 / 35 // ktvA tum am ityetatpratyayAntaM zabdarUpamavyayasaMjJaM bhavati | kRtvA / hRtvA / prakRtya / prahRtya / tum, kartum / hartum / amiti NamukhNamArutsRSTAnubandhayorgrahaNaM na dvitIyaikavacanasya ktvAtumsAhacaryAt / yAvajjIvamadAda | svAduMkAraM bhuGkte // 35 // gatiH / 1 / 1 / | 36 || gatisaMjJAH zabdA avyayasaMjJA bhavanti / adaHkRtya / atrAvyayatve ' ataH kRkami kaMsa kumbhakuzAkarNI pAtre'navyayasya ( 2 / 3 / 5 ) iti sakAro na | bhavati // 36 // aprayogIt / 1 / 1 / 37 // iha zAstra upadizyamAno varNastatsamudAyo vA yo laukike zabdaprayoge na dRzyate sa eyapagacchatIti itsaMjJo |bhavati / aprayogitvAnuvAdenetsaMjJAvidhAnAccAsya prayogAbhAva siddha / upadezastu dhAtunAmamatyayavikArAgameSu kAryArthaH / ghAtau, edhi, edhate / zIG, zete / iGittvAdAtmanepadam / yamI, yajate yajati / ciTa, cinute cinoti / kaNDUg, kaNDUyate kaNDUyati / IgittvAt phalavatyAtmanepadam / TuTu, davathuH / dvitvAdathuH / nAmnni, citra AzvayeM / citrIyate / mAD mA bhavAnkArSIt / atra mAjhyadyatanI pratyayo bhavati / vikAre, vyAkhyAtAse vyAkhyAtAsi / Agame, papiya / itmadezA 'iGita kartari ' ( 3 / 3 / 22 ) ityAdayaH // 37 // anantaH paJcamyAH pratyayaH / 1 / 1 / 38 // paJcamyarthAdvidhIyamAnaH zabdaH pratyayasaMjJo bhavati / ananto na cedantazabdoccAraNena vihito bhavati / 'nAmnaH prathamaikadvivahau ' ( 2 / 2 / 31 ) vRkSaH / vRkSau / vRkSAH / 'striyAM nRto'svasrAdeGIH ' (2 / 4 / 1) rAjJI | kartrI / |' At ' (2 / 4 / 18 ) khaDDA | 'gupaudhUpavicchipa Nipane rAya ' ( 3 / 4 / 1) gopAyati / dhUpAyati / 'RvarNavyaJjanAdyaNa' ( 5 / 1 / 17 ) kAryam / ityantena idameva sUtra saMpUrNa gRhyate, Adizabdena tu dhAtoranekasvara - iti vihitasya vasukAnasthAnasyeti / tathA dvaridAcakravadbhirityagrAmantasyAvyayatve'pi kutsitAdyarthe 'avyayasya ko du ca ' iti ak na bhavati, aparisamAptArthatvenAmantasya kutsitArthAsabhavAt iti // - uccaistarAmiti // kacitsvArthe iti prakRSTe vAyeM tarap // ktvAtumam // ktveti kakAro'sadehArthaM // anyathA tyA iti nirdeze sadeha syAt kimaya kvApratyayasya nirdeza kiyA vidita gotva yakAbhistA viditagotvA iti tvapratyayasyAyantasyeti // - na dvitIyaikavacanasyeti // dvitIyaikavacanAntasyAvyayasye 'avyayasya ko'd ca' iti ak syAt // tathA devasya darzana kurvityAdau tunnudanta ityanena paSThI na syAt // nanveva hyastanyadyatanyamantasyAnyayatva katha niSidhyate / satyam / dvitIya ca tadekavacana ceti vigrahe tasyApi saMgraha / dvitIyApekSayA dvitIya caikavacana vastanyadyasamyoramiti // - aprayogIt // prayoga zabdasyoccAraNa so'syAstIti prayogI na prayoga aprayogI iti sajJinirdeza, iditi ca sajJeti // - laukika iti // lokasya jJAte 'loksarvalokAte' isIkN // anantaH // na vidyate'msazabdo vAcako'bhidhAyako yasya sa tathA // paJcamIti pra tyo'bhidhIyate / sa ca prakRtyavinAbhAvIti tena prakRtirAkSipyate tayA cArtha ityAha- paJcamyarthAdityAdi // - zabda iti // sa ca zabdo varNastatsamudAyo vA bhavati zabyata iti kRtvA zabdazabdenocyata iti // nanu nAgamasya pratyayatve ko doSa iti / satyam / anandadityAdI nAgamena dhAto khaNDitatvAt nandadhAto prAk ad dhAto - ityaDAgamo na syAt // atha aruNadityAdI zrapratyayavat ' sammadhyapatitastadgrahaNena gRdyate iti bhaviSyati / tarhi asya nyAyasyAnityatvajJApanArthamantagrahaNam // tena yakA sakA ityAdI ityapratiSedha sArthaka / kasya prakRtyavayavatye svityaprAptiprasana eva na syAt // tathA'ntagrahaNAbhAve lAGkakAyanirityatra 'carmiyarmi ityAyaniji kAgame tasya pratyayatve yAdIdUta ke ityanena sva syAt iti // tathAntagrahaNAbhAve // 24 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAkyam | ananta iti kim / antazabdocAraNena vihitasyAgamasya mAbhUt / yathA 'uditaH svarAnno'ntaH' (4 / 4 / 92) ityAdi / pratyayapadezAH 'pratyaye ca' (1 / 3 / 2) ityAdayaH // 38 // ityatu saMkhyAvat / / 1 / 39 // DatipratyayAntamatapratyayAntaM ca nAma saMkhyAbadbhavati / ekadyAdikA lokaprasiddhA saMkhyA, tatkArya bhajata ityarthaH / katibhiH krItaH ktikH| 'saMkhyADatezcAzattiSTeH kaH' (6 / 4 / 130) iti kaH / katibhiH prakAraiH katidhA / saMkhyAyA dhA' (7 / 2 / 104) iti dhA / kati vArA asya katikRtvaH / 'vAre kRtyas' (7 / 2 / 109) iti kRtvam / evaM yatikaH / yatidhA / yatikatvaH / tatikaH / tatidhA / tatikRtvaH / atu, yAvatkaH / yAvaddhA / yAvatkRtvaH / tAvatkaH / tAvaddhA / tAvatkRtvaH / kiykH| kiyddhaa| kiyatkRtvaH // 39 // vahagaNaM bhede / 1 / 1 / 40 // bahu gaNa ityetau zabdo bhede vartamAnau saMkhyAvadbhavataH / bhedo naanaatvmektvprtiyogi| bhkH| bahudhA / bahukRtvaH / gaNaka / gaNadhA / gaNakRtvaH / bheda iti kim / vaipulye saMghe ca saMkhyAkArya mAbhUt / bahugaNau na niyatAvadhibhedAbhidhAyakAviti saMkhyApra siddherabhAvAdvacanam / ata eva bhUryAdinivRttiH // 40 // ksmaase'dhyrdhH|1|1|41|| adhyardhazabdaH kamatyaye samAse ca vidhAtavye saMkhyAvadbhavati / * adhyardaina krItam adhyardhakam / 'saMkhyADatezvAzattiSTeH kaH' (6 / 4 / 130 ) iti kaH / adhyarthena zUrpaNa krItam adhyardhazUrpam / atra saMkhyApUrvatvena dvigutve * krItArthasyekaNaH ' anAmnyadviH plup ' (6 / 4 / 141 ) iti lup / kasamAsa iti kim / dhAdipratyayavidhau na bhavati // 41 // ardhapUrvapadaH pUraNaH // 1 // 42 // samAsAvayavabhUte pade pUrvapadamuttarapadaM ceti prasiddhi / ardhapUrvapadaH pUraNapratyayAntaH zabdaH kamatyaye samAse ca vidhAtavye saMkhyAvadbhavati / ardhapaJcamyAdvidhAyamAnatvenAgamasyApi pratyayatve 'pratyayApratyayayo pratyayasyaiva' iti nyAyAta pregvanamityAdAveva 'vottarapadAnta' ityanena Natva syAt natu madrabAhuNA kulemetyAdI 'anAmasvare' iti SaSThayantAdvidhIyamAnasya pratyayatvAbhAvAditi // apara ca, 'RtRpamRpa' ityatra zrathui zaithilye ityasya pratyayApratyayayoriti nyAyena nAgamasya pratyayatve satyasyaiva grahaNa syAt na tu zrathara mocanapratiharSayorityasya // tasmAdantagrahaNamavazya vidheyamiti // ubhayathApi paJcamyA sabhavantyA 'para ' iti paribhASayA pratyayo niyantryate prakRte para eveti // tahi svarAtpUrvo no'nta ityapi katha na labhyate iti cet / satyam / 'no vyaJjanasya'-ityatrAnudita iti bhaganAt // anyathopAntyatvAbhAvAtprAptireva lopasya nAstIti |-ddtytu-|| vatkaraNAbhAve 'kRtrimAkRtrimayo '-iti nyAyAt ekaDyAdInAmakRtrimANA na syAt iti ||-bhu-||-vaipulye-iti // yathA rajogaNaH raja saghAta ityartha // atha bahugaNazabdayormedavacanatvAt sakhyAtvamastyeSa yato bheda parigaNana sakhyeti, tatazcakanyAdInAmiva pahugaNazabdayorapi lokAdeva sakhyAtyasidrI kimanenAtidezavacanena / atidezo hi anyatra pramidasyAnyatra prasiddhiprApaNArtha ityAi-bahugaNAvityAdi // loke TekavyAdInA Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 24 // 'garum / apilamargam // 42 // ||ityaacaaryshriihemcndrvircitaagaaN midahemacandrAbhidhAnasopazazabdAnuzAsanavRttau prathamasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH smaaptH||1|| haririva valibandhakaratrizaktiyuktaH pinAkapANiriva // kamalAzrayazca vidhiriva jayati zrImUlarAjanRpaH // 1 // dvitIyaH pAdaH samAnAnAM tena dIrghaH / 1 / 2 / 1 // samAnasaMjJakAnAM varNAnA tena pareNa samAnena sahitAnAM dI? bhavati / 'AsannaH ' (7 / 4 / 120) daNDAnam / tavAyuH / khadAna / sAgatA / dadhIdam / dadhIhate / nadIndraH / nadIhate / madhUdakam / madhUhanam / vadhUdaram / vadhUDhA / pitRpabhaH / mAtRkAraH / klUkAraH / samAnAnAmiti kim / vAgatra / teneti kim / dadhi zotam / bahavananaM cyAtyartham / tenocarasUtreNa lagAtorapi cAlati isvo bhavati / kla pabhaH / hotR lakAraH / anyathA 'gadustayoH' (1 / 2 / 5) iti paratvAdurekha syAt // 1 // Rlati hasvo vaa|||2|2|| samAnAnAmRkAre lakAre ca para ikho vA bhavati / vAlagazyaH, bAlazyaH / khavanazyaH, khadaryaH / mahApiH, mhrssiH| dhUlijantuH, dhUlya'tuH / nadinacchati, navRcchati / tanuRjutA, tanTajutA / vanaraNam / baTaNam / karvapamaH, kartapabhaH / bAlalakAra:, vAlaskAraH / kanyalakAraH, kanyatkAraH / ityAdi / isvakaraNasAmadeiva kAryAntaraM na bhavati ata eva hAsyApi -hasvaH kriyata / samAnAnAbhityena / dakSAyacchati / blutoti kim / daNDAnam / kanyAyA RkAraH knyaarH| takAra uccaarnnaarthH| kacinu hastatvAbhAvapakSe prakRtibhAvamapAcchati / tanmate lahAnApaH, nadInadazya ityAdyapi bhavati / pArchatItyAdau tu paratvAdAreva bhavati / 'hasso'pade vA' (1 / 2 / nigatArSibhadAbhibhAgito rAgAprasici, anayoga na toti sarApAprativarabhAga iti // // iti prathama: pAda: spuurnnH|||| // // // // smaanaanaa-|| japAntarAgantaribhASarAvanne paSThI ||-teneti // pratIgAnirdeza sthApittapratipayartha // tenastAna roga kriyatA jiteneti ema rAti 'igaNIdaraso spo'-ratyapAramANa na ta syAt iti phalama , utpate / 'dagarga nArgagazAstAralagA' iti gAyAdadhi zItamilyapa dormA sAtammAbhUdityegamam // ganu roneti rAhA togeti yodorNatA prApnoti yathA guNa rAta rAta iti / nigam / gAnAkSINa rADhopana viditA eka ega dIrma iti zAtangam // daNyAmityapa yantatyAzadaraga padayAbhAga dAzabdAkAraraya 'lagasya - iti kara laga 7 bhagatIti net / yate / rANe pAvaya sAdhAraNa bhagatIti gAgAra, Are iti sAdhAraNa nyAgam apa erA gaNahAro bhagatIti // Apa tu pAkyAgasthAgA padegIti // taH 'gatikAga'-iti gAyAt prAgaNamityAdI nibhAyudAte prAgA rAmArI kara na bharatIti / rAyam / apade iyattarapadamapi gavata, uttara na tada pada gIta phate ' te lugA' iti uttarazamalopAdita ||-mhlti-|| aga takAramantaraNa kArAva saptamogavane tatve na lArUpasya nikRtalAva kimaya saphAra uta vakAra dIta sadeha svAt ||-lt- mati dIpottareNa sibatvAta Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22) ityeva siddhAvavarNArtha padArthaM ca vacanam // 2 // lata Rla RlabhyAM vA / 1 / 2 // 3 // lataH sthAne RtA lutA ca pareNa sahitasya yathAsaMkhyam RlU ityAdezau vA bhavataH / R iti svarasamudAyo vA svaravyajanasamudAyo vA varNAntaraM vaa| tadapopatspRSTakaraNaM dvirephaturIyamadhyardhasvaramAtramityeke / saMvRtataraM sakalarepharkAramardhamAtrasvarabhaktikamityanye / dvirephazrutikamadhyardhasvaramAtramityapare / evam la ityapi / RtA, kakAraH / pakSe pUrveNa -hasva uttareNa RkArazca / klRRkAraH / kRkAraH / lunA, klRkAraH / pakSe dIrghatvaM -hasvatvaM ca / klUkAraH / kla lakAraH / luvarNasya sthAnitvamicchantyeke // 3 // Rto vA tau ca / 1 / 2 / 4 // RkArasya sthAne RtA lutA ca pareNa sahitasya yathAsaMkhyam RlU ityAdezau vA bhavataH / tau ca-RkAralakArI RtA latA ca saha RkArasya vA bhavataH / RtA, pitRSabhaH / pitRpabhaH / pitRRSabhaH / latA, holakAraH / pakSe hotRkAraH / hota lkaarH| tau ca, pitRpabhaH / hollkaarH| pakSe yathAmAptam / atrApi pravarNasya sthAnitvamicchantyeke // 4 // RstyoH||2|5|| tayAH-pUrvasthAninAlaMkAraRkArayoH sthAne yathAsaMkhyamRtA lutA ca pareNa sahitayokAro dvipAtra Adezo bhavati / kRSabhaH / hotRkAraH // 5 // avarNasyevodinaidodaralU / 1 / 2 / 6 // avarNasya sthAne ivovarNaRvarNalaraNaH paraiH sahitasya yathAsaMkhyamet ot ar ala ityete AdezA bhavanti / devendraH / tavehA / mAleyam / sekSate / navodakam / navoDhA / gaGgodakam / soDhA | vRkSa indraM ta indramityAdau ca DI jasa ikAre caikapadAzrayatvenAntaraGgametvameva bhavati na tu parapadAzritaM vahiraGgamikArasya dIrghatvam / paramarSiH / tvrkaarH| sarkAreNa / tavalkAraH / salkAreNa / trimAtrAderapi sthAninaH sthAne dimAtrAvedotau bhavataH sUtre tayoreva vivakSitatvAt / avarNasyeti kim / dadhIdam / madhUdakam / pitRSabha / klRkAraH / ivAdineti kim / daNDAgram // 6 // RNe prdshaarnnvsnkmblvtsrvtstrsyaar||1||27|| prAdInAmavarNasya RNazabde pare pareNa RkAreNa sahitasyArityayamAdezo bhavati / aro'pvaadH| pragatamaNaM prArNam / dazAnAmRNaM dazANam / daza RNAnyasya da| vidhAnamanarthakamiti savizeSamAdezamAha-R iti svarasamudAyo veti // varNAntaratve matabhedAnAha-tadapIti ||-dvirephturiiymiti // raiphasya turIyau rephaturIyau ekasya rephasya caturbhAgIkRtasya dvau caturthabhAgAvitvartha // dvau rephaturIyAvasminniti // adhikamadha yasyA sA adhyAruDhA'rdhena vA adhyardhA svarasya mAtrA svaramAtrA adhyardhA svaramAtrA 'sminiti adhyardhasvaramAtram pAdona mAtrAdvayamityartha ||-sklrephaarmiti // sakala paripUrNo repha RkAracAtra tattathA // ardha mAtrA yasyA sA ardhamAtrA, svarasya bhaktirbhAga svarabhakti / ardhamAtrA svarabhaktiryasya tattathA // Rto--hola,kAra iti // hoturnakAra iti paSThIsamAsa / hotsavadhI hotrA likhita uccArito vA lakAra ityartha ||-Rstyo. // atha RkAranakAgyo sajAtIyatvasya pUrva pratipAditatvAt 'samAnAnA tena'-ityanenaiva dvimAtra RkAra setsyati kimanena / naca vAcya ktaRSabha iti atra lakArasya sthAnitvAt dIrghatve pratyAsannatvAt lakAra syAdityAdi yato dvayo sthAnitvamukta tatra RkArameva sthAninamAzritya dIrghe kriyamANe pratyAsattyA akAra eva bhaviSyati / satya syAdevam yadi kArasyaiva sthAnita kiciniyAmaka syAt / yAvatA dvayo paSThItatIyAnirdiSTyo sthAnitvamiti pUrva para pA lakArarUpa sthAninamAzritya dI kriyamANe lakAro'pi syAt / akAra eva ceSyate ityetadarthamasyArambha iti // Rnne-||-dsh RNAni asyeti // varNAnupUrvIvijJAnArtha Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunya zrIhaimaza0 zArNaH kSatriyaH / daza RNAni jaladurgANyasyAM dazArNA nadI / RNasyAvayavatayA saMvandhi RNamRNANam / vasanAnAmRNaM vasanANam / evaM kambalArNam / vatsarAI Nam / vatsatarANam / samAnAnAmiti bahuvacanasya vyAptyarthatvenoktatvAdihottaratra ca -isvo'pi bhavati praRNam dazaRNamityAdi / vatsarazabdasyAraM necchntyeke||7|| Rte tutIyAsamAse / 1 / 2 / 8 // Rtazabde pare yadavarNa tasya sthAne pareNa RkAreNa sahitasyArityayamAdezo bhavati, tau cenimitta nimittinAvekatra tRtIyAsamAse bhvtH| zItena RtaH zItAtaH / duHkhena Rto duHkhAtaH / hasvo'pi bhvti| shiitRt|du khRtH|Rt iti kim / mukhetH| duHkhetH| tRtIyAgrahaNaM kim| paramataH / samAsa iti kim / sukhentH| duHkhenana / Rtena kRta RtakRtaH, paramazvAsau RtakRtazca paramartakRta ityatra tu nimittanimittinau naikatra tRtIyAsamAsa iti na bhavati / avarNasyetyeva / pitRtaH / kathaM 'kSudhAtaH san zAlon kavalayati mAMspAkavalitAn ' kSudhzabdasya hi vyaJjanAntatvAt kSudRta iti prApnoti / naivam / ApUrva Rte tRtIyAntasyAsamastasyAyaM prayogaH / A Rta iti uttareNAr / ArtaH / tata: kSudhetyanena saMvandhaH / yasya tu vyaJjanAntAdapyAp tanmate kSudhayA Rta at iti sagastamayoga evAyam // 8 // RtyArupasargasya / / 2 / 9 // upasargasya saMvandhino'varNasya sthAne RkArAdau dhAtau pare pareNa RkAreNa sahitasyArAdezo I bhavati / sarvApavAdaH / pArchati / parArchati / prAdhnarnoti / parArnoti / RtIti kim / upetaH / upasargasyeti kim / iharcchati / ihamacchati / yena dhAtunA * yuktAH pAdayastaM prati gatyupasargasaMjJAH, teneha na bhavati / pragatA RcchakA asmAtmachako dezaH / evaM prarSabhaM pazyaM vanam / Ariti vartamAne punarAmrahaNamAreva hai yathA syAdityevamartham / tenehottarayozca isvatvaM vAdhyate // 9 // nAni vA / / 12 / 10 // upasargasya saMvandhino'varNasya sthAne RkArAdau 'nAmni' vyutpattimAtramaitat yAvatA sajJAzabdo'yam // yadyapi paratvAtsarvabAra prApnoti tathApyara eva bAdhaka ArAdezI na isvasyatyAha-samAnAnAmitIti // Rte-||-kssudhaat iti // atra tRtIyAntasya kSudhazabdasya 'omADi ' iti Alope 'asiddha bahiraGgamantarahe' iti nyAyAnna dhasya dattam // RtyA- upasatya dhAtumarthavizeSa sajatIti lihAyaci nyAditvAdgatve upasarga ||-srvaapvaad kA iti // pUrvasUtravihita ArAdeza 'avarNasya-ityara eva vAdhako na hasvasya aba tvaro hasvasya ca sarvasva prApnuvato vAdhaka ityartha ||-praaiitiiti // accherteaa 'zrauti -iti RcchAdeze - ||-yen dhAtuneti // yadyeva praNasa mukhamityAdI prazabdasyopasargatvAbhAve 'upasargAt ' ityanena nasAdezo na prApnoti / ucyate / yatropasargava na sabhavati tatropasargazabdena prAdayo lakSyante na tu sabhavatyupasargatve iti // nanveva pragatA RcchakA yasmAt sa prarchaka ityAdI prAditvena prazabdasyopasargatvAdAra prApnoti / naivam / prazabdo'tra gatArthamantarbhAvya pravartamAno gakapratyayasyArtha kartAra vizinaSTi na RccherdhAtorarthamityetabAvasapandhAbhAvAt ena prati anupasargatvamasyocyate iti // nAmni vA // nAmItpanena akArAdirdhAtu sAmAnAdhikaraNyena vizeSayitu na zakyate ityavayavadvAreNa RkAgadisamudAyo Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmAvayave dhAtau pare pareNa RkAreNa sahitasyArAdezo vA bhavati / prArSabhIyati / kecittu pakSe hasvatvamapi manyante / praRSabhIyati / upasargasyetyeva / iharSabhIyati / RtItyeva / upoSTrIyati / RkAramicchati uparkArayati // 10 // latyAtvA / 1 / 2 / 11 // upasargasya saMvandhino'varNasya kRti lRkArAdau nAmAard anal pare pareNa lakAreNa sahitasyAla vA bhavati / alo'pavAdaH / upAlkArayati / upakArayati / atrApi pakSe hasvatvamicchantyeke / upalakArIyati / upasargasyetyeva / ihalkArayati / lRtIti kim / lRkAra micchati upakArayati // 11 // aidautsaMdhyakSaraiH / 1 / 2 / 12 // avarNasya sthAne saMdhyakSaraiH paraiH sahitasyait aut ityAdezAvAsannau bhavataH / evaM caikAraikArAbhyAM sahitasyaikAraH, okAraukArAbhyAM sahitasya caukAraH / tavaiSA / khadvaiSA / tavai 1 | saindrI / tavadanaH / khaddaudanaH / tavaiaupagavaH / khaddaupagavaH / avarNasyetyeva / dadhyetat / dadhyaicchat / madhvodanaH / sAdhvauSadham / saMdhyakSarairityaitvanirdezAdupasasyeti nivRttam // 12 // UTA / 1 / 2 / 13 // avarNasya pareNoTA sahitasya sthAne aukArAdezo bhavati AsannaH / dhautaH / dhautavAn / lAvayati pAvayati iti kipi Nilope 'anunAsike ca chchaH zUd' ( 4 / 1 / 108 ) ityUTi, lau: pau: / okArApavAdo yogaH // 13 // prasyaivaiSyoDhoDhyUhe svareNa | 1 | 2 | 14 || prazabdasaMbandhino'varNasya epa eNya UDha UDhi Uha ityeteSu pareSu pareNa svareNa sahitasya sthAne aidautAvAdezau bhavata Asannau / maiSaH / praiSyaH / prauDhaH / prauDhiH / mauhaH / Uhe necchantyeke / prasyeti kim / apodaH / upoDhaH / epAdiSviti kim / pretaH / protaH / kathaM prepaH preSyaH / ISe ISye ca bhaviSyati / yadApi A ISya eSya iti tadApi 'omAGi ' ( 1 / 2 / 18 ) isavarNalope preSya ityeva bhavati / ' asminprApte yo vidhirArabhyate sa tasya vAdhako bhavati' iti nyAyAt 'upasargasyAniSedhedoti' ( 1 / 2 / 19 ) ityasyaivAyaM vAdhako na omAGItyasya / atheha kasmAnna bhavati te preSyate proDhavAniti / arthavadgrahaNe'narthakasyAgrahaNAt / kathaM tarhi UDhizabdasya Nyantasya sArthakasya prayoge proDhayatIti / UDhazabdena sArthakena syAdyantena sAhacaryANNyante auvAbhAvAt / prauDhAdizabdAttu Nau mauDhayatItyAdi bhavatyeva // 14 // svairasvairyakSauhiNyAm / 1 / 2 / 15 // dhAturnAmnItyanena vizeSyata ityAha- nAmAvayave - iti // aidaut // nanvatra trimAtracaturmAtrayorAdezino sthAne katha dvimAtrAvevAdezau bhavata / yAvatA 'sthAnyAsanna' iti nyAyAtrimAtrI caturmAtrI caprAptuta iti // satyam // sadhyakSareriti bahuvacana dvimAtrAdeza pratipattyartham / anyathaikavacanena nirdizet / etadarthaM ca sat upasarganivRttimapi karoti ityAha-saMdhyakSarairiti // - UdA // aidIditi samudAyAnuvRttAvapi 'Asanna ' iti nyAyAdaudeva bhavatItyAha - aukArAdeza iti // - lo: / pau iti // akArasyApyudAharaNamidameva // lUpUbhyAmajantAbhyAmalantAbhyA vA lavamAcaSTe patramAca 'Nij bahulam iti Nici kivAdi pUrvavat // prasyai // avarNasya kAryiNo'nuvRttestasya ca prazabdena sAmAnAdhikaraNyAyogAt avayavAvayavisabandhe SaSThItyAha - prazabda saMbandhino ' varNasyeti // yadA A ISya iti kriyate tadApi 'omADi ' ityasya viSaye'pi ' upasargasyAniNe ' ityasya prAptireva ' ubhayo sthAne ' iti nyAyena AI ityetayorubhayo sthAne niSpannasya eto yadA ADA vyapadezastadA 'omADi ' ityasya anyathA ' upasargasya - ityasyetyata Aha- yasmin prApte iti // prApta evetyavadhAraNa vyAkhyAnAt // - svaira || yathA samamAtrauSadhanippannazNapi I **** Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 svaira svairin akSauhiNItyeteSu avarNasya pareNa svareNa sahitasya ait aut ityetAvAdezau bhavataH / svasyeraH svaira / ghan / sva Iro'treti svairamAsyatAm / svaya laghunyA mIrati irte vA svairaH / nAmyupAntyalakSaNaH kaH / svayamIrituM zIlamasyeti svairI / nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNamiti svairinnii| akSANAmUho'syAmastIti akSauhiNI / svairazabdAnmatvarthIyenaiva inA siddhe pRthak svairingrahaNaM tAcchIlikAdiNinnante'pIrinzabde aitvArtham // 15 // aniyoge lugave / 1 / 2 / // 16 // niyogo niyamo'vadhAraNam , tadabhAvo'niyogo'navaluptiH / tadviSaye evazabde pare'varNasya luglopo'darzanaM bhavati / iheba tisstth| ayeva gaccha / svecchAvRttiratra gamyate nAvadhAraNam / niyoge tu ihaiva tiSTha, mAgAH / ye tvaniyoge'vyApAraNe icchanti tanmate zAstralokapratItaprayogavirodhaH / tathA hi'amaivAvyayena' [2 / 2 / 20 pA0] 'dhAtostannimittasyaiva' [6 / 1 / 80 pA0] 'tapastapaHkarmakasyaiva' [3 / 1 / 881 pA0] 'laGaH zAkaTA| yanasyaiva' [ 3 / 4 / 111 pA0] / yenaiva hetunA vAkyaM bhavati tenaiva vRttirapi prAmoti / yathaiva tarhi / ihaiva syAditi / 'yadaiva pUrvaM janane zarIram' / - dRzaiva kopAruNayA riporuraH // adyaivAvA raNamupagatau tAtamambAzca natvA / tarasaiva ko'pi bhuvanaikapuruSastapasyatoti / kathaM zakAnAmandhuH zakandhuH / aTatItyaTA, kulAt kulasya vA'TA kulaTA / patatoti pataH, pato'JjaleH pataJjaliH / sInno'ntaH sImantaH kezavinyAsa eva / prArthanAyA'dhyayanaM pradhyayanam / halasya IpA halIpA / evaM lAgalIpA / manas ISA manIpA / halIzA / lAgalIzetyAdi pRSodarAditvAdbhaviSyati / kathaM tubai svai nuvai nvai / nipAtAntarametat // 16 // vauSThautau samAse / 1 / 2 / 17 // oSThazabde otuzabde ca pare'varNasya lugvA syAt , to cennimitta sama ityavayavadharmeNa samudAyasya vyapadeza evamihApi sverAvayavayogAta samudAyo'pi tryAtmaka svaira , svairyavayavayogAt svairI, akSauhiNyavayavayogAdakSauhiNI // tata svairathAsau svairI ca sa cAsAvakSauhiNI 2 ceti karmadhAraya / yathA 'maryAdAbhividhau ca ya ' ityatra samudAyo'vayavazabdena maryAdAvayavatvAnmaryAdA, abhividhyavayavatvAdabhividhiriti vyapadizyate tato vizeSaNasamAso bhavati / samudAye ca svairasvaiX kSauhiNIrUpe kAryAsabhavAdavayava evaM svaira ityAdi kAryabhAgiti // sautro vA nirdeza / tenetaretarayoge bahuvacana samAhAre ca isvata ca na bhavati // evamanyatrApi // tathAtra sUtre viSayasaptamI / tena | * svairAdipu niSpatsyamAneSu yo'kAra ityartha // svena AtmanA Ira svaira // 'kAraka kRtA' iti samAsa / Ira iti sAmAnyena ghanantasya kAntasya ca parigraha ityubhayatrApi kAryam / svairazabdasya dha- | antasyApi anAdidarzanAnmatvarthIyenApratyayena katrabhidhAna bhavati ||-svymiirtiiti // yujAditvAtyAkSikaNijantatayA prayogo'yam ||-aitvaarthmiti // anyathA Nini sverIti aniSTarupamApayeta ||aniyoge-|| avadhAraNamavazyabhAva ityartha ||-iheveti // vAkyAlakAre ekzabda ||-amaiveti // eteSu sarveSu svarUpAkhyAnamevAsti na tu vyApAraNamiti / yadyavyayena saha samAsastadA amA'mantenaivetyartha , nimUlakApa kapatItyAdAviti ||--vRttirpiiti // mumUrSaityevarUpA sanpratyayasya vA vRtti pravRttirityartha // sImno'nta ekadeza ||-prdhyynmiti // prazabdasya DepratyayAntasya hitAditvAt samAsaH ||-vai iti // tuzabdasyokAralaupe se iti rUpa manyate para., tataH kena sUtreNovarNalopa iti parasyAzayaH ||-vausstthau--|| atra sautratvAtsamAhAro'nyathA 'prANidurya-iti 'svaiH' iti vyA Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ **** nimittinAvekatra samAse bhavataH / vivoSThI / vivauSThI / vimbaSThA / vivauSThA | sthUlotuH / sthUlautuH / samAsa iti kim / he rAjapu pazya / he chAtrasvaraM zRNu / avarNasyetyeva / zucyoSThI // 17 // *omAGi / 1 / 2 / 18 // avarNasya omi AGAdeze ca pare lugbhavati / AGa dorghatvenaiva siddhe lugvidhAnamanarthakaM syAditi AGiti AGAdezo gRhyate / ayoGkAraH / somityavocat / AGi, *A UDhA oDhA oDhA adyoDhA / sA UDhA soDhA / A RzyAt azyat / adya arthAt adyarthyAt / khaTTA arthAt kharthyAt / A ihi ehi / upa ehi upehi / parA ehi parehi / evmupetH| omAGIti kim | tavaudanaH / avarNasyetyeva / ARRnoH atH| *dadhyataH // 18 // upasargasyAniNedhedoti / 1 / 2 / // 19 // upasargasaMvandhino'varNasyeNedhativarjite ekArAdAvokArAdau ca dhAtau pare lugbhavati / melayati / parelayati / parokhati / upasargasyeti kim / pragatA elakA asmAtmailako deza' / aniNedhiti kim / upaiti / paraiti / upaidhate / paraidhate / edotIti kim / upAyate / plAyate || 19|| * vA nAmni |1 / 2 / 20 // nAmavayava ekArAdAvokArAdau ca dhAtau pare upasargasaMbandhino'varNasya lugvA bhavati / upekIyati / upaikIyati / proSadhIyati / prauSadhIyati // 20 // * varNAderasve khare yavaralam / 1 / 2 / 21 // ivarNovarNavarNalavarNAnAmasva svare pare yathAsaMkhyaM yv r l ityete AdezA bhavanti / dadhyatra / nadyeSA / madhvatra / vadhvAsanam / *pitrarthaH / krAdayaH / lanubandhaH / lAkRtiH / ivarNAderiti kim / pacati / asva iti kim / dadhadam / svara iti kim / madhu pivati / *kecittrivarNAdibhyaH parAn yavaralAnicchanti / dadhiyatra / tiriyaG / madhuvatra / bhUvAdayaH / tanmatasaMgrahArthamivarNAderiti paJcamI vyAkhyeyA // 21 // 1 vRttyA niSedha syAt // yadvA, puTApuTiketivat oSThAvayavayogAt samudAyo'pyoSTha iti prakriyayA karmadhArayaH // - tau cennimitteti // tena A ISat oSTho'nenaivADo lope oSTha, parama oSTho yAsA tA paramauSThA ityatra lug na bhavati // vimvyA phala - bimbam // ' hemAdibhyo'J ' // - omAGi // A UDhA oDheti // ' gatikanyaH - iti samAsa // Rze sautrAta gatyarthAt stutyarthAdvA 'Rzi jani ' - iti kiti ye Rzya - khaTuryAt // nikSepaNIyetyAdikriyA yojyA // tathA-dadhyatauriti / bhakSaNIya varjanIya deti yoga // -ups|| iN ca eca iNet, na iNet aniNet / aniNeca tat eca aniSedhet / aniSedheca oghetyAdivigraha // na vidyete iNedhI yatra so'niNedhU sa cAsAveca tato dvandva iti vA // vA nAni // - upekIyatIti // atra pasya 'ghuTastRtIya iti rat na / 'asincha pahiraGgam' iti nyAyAt // na ca vAcya 'svarasya pare ' - ityasya 'na sadhi - ityAdinA bAdhitatvAt prApnotIti / yatastatra paribhASApi 'asiddha pahiraGgam - ityanena nyAyenAvAdhi / tatra sUtre sadhAvapi side dvigrahaNAt // ivarNA // " keciditi // devananyAdaya || astre svare iti asamasta nirdeza svarasabandhanivRttyartha // tena ' edaito'yAy' ityAdI svarasyaivAnuvRttirna svasva ityasya / tena rAyaindrItyAdI sve'pi bhavati // pitrartha iti // pitre ayamiti asvapadena vigraha ' tadarthArthena ' iti / arthazabdenaiva caturthyAM abhihitatvAt vAkyAbhAve'rthazabdena nityasamA Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 28 // Xie hasvo'pade vA / 1 / 2 / 22 / / ivarNAdInAmastre svare pare hrasvo vA bhavati / apade-na cettau nimittanimittinAvekatra pade bhavataH / nadi eSA / nayepA / dadhi atra / dadhyatra / madhuatra / madhvatra ati eti / atyeti / anu eti / anyeti / hasvasyApi hrasvaH parjanyavalakSaNamavRtte / hasvavidhAnasAmarthyAca kAryAntaraM na bhavati / kacittu pakSe prakRtibhAvamapIcchati / kumArI atra / apade iti kim / nadyau / badhvau / nadyudakam / yadhvAsanam / nayarthaH / gauryArAdhaH / antarvartivibhaktyapekSayA padabhede'pi samAse satyaikapadyam / evamanuvyacalat / athavA, anuprAvizadityAdivadakhaNDamavyayaM vibhaktyantatvA caikapadatvam / ata evaitadyoge 'sapUrvAsmathamAntAdvA' ( 2 | 1 | 32 ) iti vikalpena vasnasAdayo bhavanti / ayo anuSyacaladro devadattaH / atho anuvyacalayuSmAkaM devadattaH / ayo anuprAvizadvo jinadattaH / ayo anumAvizadyuSmAkaM jinadatta ityAdi / ivarNAderityeva / munayAcara / sAdhavAcara / svara iseva / nadI vahati / astra ityeva / dIdam // 22 // edaito'yAy / 1 / 2 / 23 // ekAraikArayoH sthAne svare pare yathAsaMkhyam ay Ay ityetAvAdezau bhavataH / nayanam / nAyakaH / asva iti ivarNAdisabaddhaM tannivRttau nivRttam / tena svaM'pi bhavati / vRkSayeva / rAyaindrI / svara ityeva / jale padmam / dhRtiH || 23 || odauto'vAn | 1 | 2 | 24 // okAraukArayoH sthAne svare pare yathAsaMkhyamav Av ityetAvAdezau bhavataH / lavanam / lAvakaH / paDhavotuH / gAvau / svara ityeva / gozRGgam / naukASTham // 24 // *vyakye | 1 | 2 | 25 || okAraukArayoH sthAne kyavarjite yakArAdau pratyaye pare yathAsaMkhyamatra Av ityetAvAdezau bhavataH / gavyati / manyate / nAvyati / nAvyate / lavyam / pavyam / avazyalAcyam / avazyapAvyam / *gavyam / nAvyam / yoti kim / gobhyAm / naubhyAm | akya iti C sa // svo - // ati etIti // stro'pi sadhikAryamiti nityA dhAtUpasargayo iti pravartata eveti // hasvasyApIti // ayamartha vyakti padArtha tatra ca prativyakti lakSaNena pravartitavyam apravRtto thArdhakya tasya sthAta iti parjanyavat phalAbhAve'pi tena pravartitavyam parjanyo hi yAvadUna pUrNaca sarvamabhivarSati // vadhvAviti // nanu ukArasya AkArasya va oSThatvAta asvasvAda iti vyAvRtteti // satyama // matAntareNa oMkAra kaNDoma iti ukAra prati arUpa iti na kiti // evaM naye ityatrApyasyasvaratvamabhyUhAn / nadyudakama ityAdI paSThIsamAsa satyapyantativibhaktyapekSayA paramapIti yugapat sava iti satrAze nama prasajyasyAbhavaNa taMtra va vidhe sAmarthyaprAtatayA gaNatvAt pratiSedhasya cavidhIyamAnatayA prAdhAnyAt tadAzritamena kArya bhavatIti bhAi // evamiti / 'nAma nAmnAyeM iti samAsa satIrakharva // tato'nuvyacalat isthata samAsAt selugU 'dIrghaDavAya nena // athaveti // svarAderAkRtigaNatvAt vibhavatyantAmatvAdvA anyayatyamityartha // adhyayatvA syAdyutpatti artha sa eveti // edaito- rAya aindrIti pIsamAsa // vRt tyAne te svana rUpegAtmAna yeti Adibhya iti vA pati / tata paThIsamAsa // yasye gavyamiti // gozabdasya yugAdo pATho hitadA tadantArthaM / tena yamatigavyamityAdAvapi varNa laghunyAsa // 28 // Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | kim / upoyte| auyata / lauyamAniH / kyavarjanAdyakArAdiH pratyayo gRhyate teneha na bhavati / goyuutiH| nauyAnam / kathaM gavyUtiH kozadvayam / kozayo janAdivadavyutpannaH saMjJAzabdo'yam / gavA yUtirgamyUtiriti vyutpattipakSe tu pRpodarAditvAdbhaviSyati / *zaravyamiti tu zarasamAnArthAt zaruzabdAduvarNAntalakSaNe ye, zarAna vyayatIti vA De bhaviSyatIti // 25 / / *Rto rastaddhite // 1 // 2 // 26 // ta RkArasya yakArAdau taddhite pare rAdezo bhavati / pitari sAdhu pitryam |bhraavym / taddhite iti kim / kAryam // 26 // bhaedotaH padAnte'sya lk| 1 / 2 / 27 // edodbhyAM padAnte vartamAnAbhyA parasyAkArasya lugbhavati / te'tra / paTo'tra / yajante'tra / edota iti kim / dadhyatra / padAnta iti kim / nayanam / lavanam / asyeti kim / tayiha / paTaviha // 27 // bhgonaamnyvo'ksse||||2||28|| gorokArasya padAnte vartamAnasyAkSazabda pare *nAnni saMjJAyAM gamyamAnAyAmava ityayamAdezo bhavati / gorakSIva, aprANyaGgatvAtsamAsAnte'ti gavAkSo vaataaynH| nAnnIti kim / gavAmakSANi go'kSANi / go akSANi / kazcittvasaMjJAyAM gavAkSANItyapIcchati // 28 // *svrevaanksse|1|2|29|| gorokArasya padAnte vartamAnasya svare pare'va ityayamAdezo vA bhavati, anakSe-*sa cetsvaro'kSazabdastho na bhavati / gavAyam / gavAjinam / gvodhH| gvaudnH| gavezvaraH / pakSe yathAprAptam / go'gram / go'jinam / goagram / goajinam / gqssttrH| gvodnH| gavIzvaraH / svara iti kim / gokulam / anakSa iti kim / go'kSam / goakSam / padAnta ityeva / gavi / *ota ityeva / citragvarthaH / gorityeva / dyo'yam / he citragavudakamityatra tu lAkSaNikatvAdgozabdasya na bhavati // 29 // *indre / 112 / 30 // gorokArasya padAnte vartamAnasyendrasthe svare pare'va ityayamAdezo bhavati / gavendraH / gvendryjnyH| yugAderya ' siddha // zarazabdAdyapratyaye okArAbhAvAnyAdezAbhAve katha zarabyamityAzaikyAha-zaravyamitIti ||-Rto-|| nanu kAryamityatra paratvAt dhyaNityatra NopadezAdvA vRddhireva bhaviSyati ki taddhitagrahaNena / satyam / atra taditagrahaNa vinA jAgRyAt ivAt ityanayo rata syAt // nanu parisarcetyatrApi prApnoti / na / tamAnyadapi vaktu zakyam kyapo'dhikAre yagrahaNa guNArthamiti ||pdot:-|| yadyapi padAnta iti vyadhikaraNa vizeSaNamakArasyedotaca sabhavati, tathApyedotoreva kartavyam // 'go myavo'jhe' ityatrAkAralopapAdhanArthamavAdezavidhAnAt / akArasya padAnta iti vizeSaNe gavAkSa ityatrApadAntatvAdakArasya lopaprAptireva nAsti kutastadapavAdo'vAdeza sabhavati / kica 'edota '-ityatreva sUtre'syetyasminneva sUtrAze'kArasya nAmasiditi padave 'edota padAnte' ityanena lopaprAtirnAnyatreti edotoreva padAnta iti vizeSaNamiti ||--gonaamny-||-naasti saMjJAyAmiti / 'kRtrimAkRtrimayo kRtrime kAryasaMpratyaya' iti nyAyena nAtra pAribhASikasya nAmno grahaNa go'kSayo matvAvyabhicArAta, kiMtu niruTa laukikamevetyAha-nAsni sazAyAmiti // sA ca samudAyenaiva gamyate nAvayavairityAha-gamyamAnAyAmiti ||-svre vaa|| na akSo'nakSa iti prasajyavRttirnaJ / paryudAse hi vidhe prAdhAnyAt pratiSedhasya tu sAmarthyaprApitatvAt go'kSasaghAta ityAdI anakSavidhireva syAt na tvakSAzrita pratiSedha / prasajye tu pratipedhasya pradhAnatvAt akSAdisamudAyasthe'pyakSazabde'kSAzrita pratiSedha sivyatItyAha-sa cet svara ityAdi |-prot ityeveti // citrA gAvo yasya sa citragu / puvadbhAvo hasvatva ca // tatazcitragave'ya citragvadhaM iti / atra ota ityanuvRttimantareNa hatyatve kRte 'ekadezavikRtamananyavat' iti ekadezavikRto'pyaya gozabda evetyatrApi syAdityartha ||-indre|| svara ityasyA Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyAsa // 29 // zrIdemamA0 as nityArtha vacanam // 30 // vaa'tysNdhiH||2|31|| gorokArasya padAnte vartamAnasyAtyakAre khare pare'saMdhiH prakRtibhAvo cA bhavati / go agram / go a jinam / pakSe yathAprAptam / go'gram / gavAgram / go'jinam / gavAjinam / atIti kim / gaveGgitam / gavAnanam / gorityeva / yo'gram / ota ityev| citragva2 gram / he citrago'yamityatra tu lAkSaNikatvAnna bhavati / padAnta ityeva / gaurivAcarati, gavati // 31 // plato'nitau / / / 2 / 32 // itizabdavajite svare pare pluto'"saMdhirbhavati / saMdhikAryabhAga na bhavatItyarthaH / *devadatta 3 atra vasi / jinadatta 3 idamAnaya / muzloka 3 Agaccha / sumaGgala 3 idamAnaya / anitAviti kim / suzloketi / sumaGgaleti / kecittu itizabde vikalpamicchanti / suzloka 3 iti, suzloketi / sumagala 3 iti, sumaGgaleti // 32 // i3vA / 1 / 2 / 33 // i3 iti plutaH khare pare vA'sandhirbhavati / itAvaprApte'nyatra ca prApta ubhayatra vikalpo'yam / lunIhi 3 iti, lunIhIti / cinuhi 3 idam , cinuhIdam / kathaM vazA 3 iyam vazeyam / chAndasAvetau // 33 // Idet dvivacanam / 1 / 2 / 34 // It Ut et ityevamantaM dvivacanaM svare pre'sNdhibhrveti| IAS puNI atr| munI iha / sAdhU etau| am iti / kuNDe atra / mAle iti / pacate iti / pacethe iti / pacAvahe AvAm / Idadediti kim / vRkSAvatra / dvivacanamiti kim / kumaarytr| epo plutAnAmitAvapi saMdhirna bhavati / agnI 3 iti / vAyU iti / svara ityeva / tava I kAmau tave / pratyAsatteH khara nimittakakAryapratiSedhAdiha bhavatyeva / taba I * tave AsAte / kecitu 'maNIvoSTrasya lambete priyau vatsatarau mama' iti prayogadarzanAt maNo iva maNIvetyAdAvasandhipratiSedhaM varNayanti / tadayuktam / zvAzabdenopamAyena siddhatvAt / 'maNI ivodinnamanoharatviSo' ityAdAvasaMdhidarzanAca / anye tu yathAdarzanaM saMdhimasaMdhi vecchanti / maNIva / daMpatIva / rodasIva / maNI iva **OKEKKERENEREKHEMEERNET E5dhikaraNaminne iti tatastadAdAviti vaktavyam, gavendrayajJa ityAdyartha kevale ca vyapadezivadbhAvAdbhavati ||-pluto-|| atIti nAnuvartate, itizabdavarjanavaiyayAt ityAhaitizabdetyAdi ||-as. 5 dhiriti // na vidyate sadhiryasya iti yahunIhiNA vyAkhyeyam / evamuttaratra // devadatta3 atra nvasIti // devadattazabdAdAmantryAvidvitasya se 'adeta sthamauTuMga' iti luki 'dUrAdAmantryasya' iti pluta // Agaccha bho devadatteti kasyacidvAkyasyAnte idamAmantryapada draSTavyam vAkyAnte plutasya vidhAnAt iti // -33 vA // SazA 3 iyamityatra pluto'pi chAndasatvAdbhavati // idUdet // AS agnI 3 itItyAdo 'dUrAdAmantryasya'-iti pluta // tave iti // nanu yathA svare pare sadhikAryaniSedhastathA pUrvadezasthite'pi ki neti / satyam / 'saptamyA nirdiSTe pUrvasya' iti nyAyAt svarApekSayA kA pUrvadezavyavasthitaspeva IdAde sadhiniSedho na tu pUrvasthite sare / yadyeva yatra paratra svaro bhavati tave AsAte iti tatra pUrveNApi saha sadhipratiSedha prApnotItyata Aha-pratyAsatterityAdi // ayamoM yasmin sati yadbhavati tattasya nimittAmiti paralarAzritatvAt iti prathama yatvasya tadanu ayAdezasya ca niSedha / te eva ca parasya svarasya pratyAsane, etva tu para svaramantareNApi bhavatIti na tat svaIK ranimittam na tatpratyAsanna ceti pratyAsattinyAyAttanimittakasyaiva kAryasya niSedho nAtannimittakasyeti ||vaashbdenetyaadi / bhASyakAravArtikakArayogsamatatvAceti // dapatI ityatra rAjadantAditvAt KHEREXXEXEYEEKX** Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 34 // *adomumii| 1 / 2 // 35 // adasaMbandhinau mumI ityetAvasaMdhI bhavataH svare pare / amumuIcA / amI Asate / amI ashvaaH| adasiti kim / *amyatra // 35 // *caadiHsvro'naang|1|2||36|| *AvajitazcAdiravyayasaMjJakA svaraH svare pare'saMdhirbhavati / a apehi / *A evaM kila manyase / *A evaM nu tat / vismaye, i indraM pazya / I IdRzaH sNsaarH| u uttiSTha / U *Upare bojaM vapasi / e ito bhava / o ozrAkya / cAdiriti kim / a viSNo Agaccha, Agaccha / kathaM titauH paripavanam / tanerDa uriti DauvidhAnavalAdasaMdhirbhaviSyati / uttaratrAntagrahaNAdiha kevalo gRhyate teneha na bhavati / ceti / itIha / nanviti / veti / svara ityeva / jAnu u jAnU / svara iti prayAsattestannimittakasaMdhipratiSedhAdiha dIrghatvalakSaNaH saMdhirbhavatyeva / jAnu u asya rujati, jAnU asya rujati / kecittu cAdyacAdisthAnasyAcAdirUpatvAtsvaranimittakamapi saMdhimicchanti / jAnu u asya rujati, jAnvasya rujati / anAGiti kim / A IpaduSNamoSNam / A ihi ehi / *A udakAntAt , odakAntAtmiyaM prothamanuvrajet / *A AryebhyaH, Aryebhyo yazo gataM gautamasya / 'Ipadarthe kriyAyoge *maryAdAbhividhau ca yaH // etamAtaM GintaM vidyAdvAkyasmaraNayoraGit ' // 1 // 36 // *odntH|1|2|37 // okArAntazcAdiH svare pare'saMdhirbhavati / aho atra / utAho idam / Aho etat / atho asmai / haho Agaccha / agho ehi / no indriyam / cAdirityeva / gviishvrH| agau!H samapadyata, *go'bhavat / jAyAyA dambhASa // yozca pRthivI ca pRSodarAditvAt rodasi idanta Adezastato dvivacanam // ado-|| adaso mumI iti vigraha // nanu amuSya mumI iti vigraha prApnoti kathamadasa iti| satyam / avivakSitArthasya prAyogikasyAdaszabdasyAtra prayoga , tatra tu sArthako gRhyate iti adaszabdasavandhikAryAbhAve'nasa iti bhavati / hrasvatvAbhAve tu svaigadisUtravat sarva draSTavyam sItratvAdvA samAhAre'pi na hasva ||-amyti // am gatAvityatI bhASe ghani ama so'syAstIti in ||-caadi-|| anAdityatra paryudAsAzrayaNena sadRzagrahaNAt cAdinA svarasya vizeSaNAt tadantatvAsabhavAta sAmAnAdhikaraNyalAbhAt kevalapa grahaNamityAha-ADavarjitazcAdiravyayasazaka svara iti / vRttau tu dvitIyamuttaram ||-aa evaM kila manyase iti // atrAkArI vAkyAlakAre / pUrvavAkyArthaviparyayadyotako vA // ucyate pIcyate bIjAdi vastvaneneti vyajanAni upa, so'sminnasti 'madhvAdibhyo ra' iti re Upara // zRNotoNagi ali zrAva / o zrAva ozrAvasta karoti Nici pUrvapadI 2 ozrAvayeti kriyApadamakhaNDam ||-aa udakAntAditi // anADU maryAdAyAm tena priyaprodhAnunajanasyaudakamaryAdAbhAva ADA dyotyate ||-aa Aryebhya iti / atrAbhividhI tena yazogati prati AryANAmabhividhitva dyotyate ||-mryaadaabhividhii ceti // avadhimatA sapado'vadhirabhividhirabhivyApti- avadhimapi yo vyApnotItyartha / avadhimatA'sayanI yo'vadhi sa maryAdA ta parityajya yo vartate ityartha ||-vaakysmrnnyoriti // vAkyazabdena vAkyArtha ucyate, cAdInA dyotakatvAt arthasyaiva ca dyotyatvAt na tu zabdasyeti ||-"aa evaM kila manyase / pUrvaprakrAntavAkyArtha2 sthAnyathAtvadyotanAyAyamatrAkAra // anye tu vAkyazabdena vAkyamevAhu / tata A evaM kila manyase, naiva pUrvamamasthA saprati manyase iti vAkyasUcanAyAkAra prayujyate // tathA smRte sUcaka AkAra prayujyate tata smRtyoM nirdizyate-A evaM nu taditi" ||-odnt ||-smpdyteti vRttAvarthakathana na tu gverArambhakamida vAkyam / bhvastiyoge eva carvidhAnAt ||-go'bhvditi Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIimaza0 miyo'tra / miyozabdaH svarAdirnatu caadiH| tiro'bhavat, namo'karot , ado'bhavadityAdiSu lAkSaNikatvAca na bhavati / aho ityAdayo'khaNDAzcAdaya iti laghunyAsa pRthagyogaH // 37 // sau nveto| 1 / 2 / 38 // sinimitto ya odantaH sa itau pare'saMdhirvA bhavati / paTo iti / paTaviti / sAdho iti / sAdhaviti / sAviti kim / aho iti / gavityayamAha / gauriti vaktavye'zaktyA go ityuktamanukriyate / syAdvAdAzrayaNAcAnukAryAnukAraNayorabhedavivakSAyAmasatyarthavattve vibhaktirna bhavati / itAviti kim / paTotra // 38 // U~ cotra / / 2 / 39 // uzabdazAdiritizabde pare vA'saMdhirbhavati / asaMdhipakSe ca una U~ ityevaMrUpo dIrgho'nunAsiko vA bhavati / tathA ca sati trairUpyaM siddhaM bhavati / uiti 1 OM iti 2 viti3 / itAvityeva / u uttiSTha / jitkaraNaM svarUpaparigrahArtham / *tena vikRtasya na bhavati / ahau aho, aho iti / evamutAho iti // atha U~ ityeva cAdipu paThyatA kimAdezena / naivam / tasyAnitAvapi prayogaH prasajyeta taniSedhArthamAdezavacanam // 39 // * avargAtsvare vo'san / 1 / 2 / 40 // jakArarahitebhyo vargabhyaH para uj svare pare vakAro vA bhavati, sa *cAsanabhUtavat / vAste / kuchaDu Aste / kimvApanam / kimuAvapanam / kimbuSNam / kimu uSNam / kimbiti / kimu iti / kima iti / kiviti / kiviti / jAnu u jAnU / jAnvasya rujati / jAnU asya rujti| tavasya matam / tadu asya matam / vargAditi kim / svaru upaiti / antaru upaiti / ajiti kim / ghaju si // atra 'adhaNtasu'-iti 'gati' iti vA'nyayAve telupi 'edota gadAnte'stra'-iti alopa // ityAdyapIti / tiram namas as ityAdyapi svarAdirna tu cAdirityartha ||-aho ityAdaya iti // aha u aho iti, uta aha u utAho iti, Aha u Aho ityAdAvaryAbhadAt cAdisamudAyazApi cAditvAt pUrvagera sidatvAt anarthakamidamiti parasyAzaya / naivam / ephanipAtatvAcAdiSu tathaiva pAThAt pUrveNa na prApnotIti pRthagyogArambha ityAi--aho ityAdaya iti ||-saun-1 Amantryavihita siratra grAhya / anyena svarasya vyavadhAnAt okArasyAsabhavAca prApterabhAvAt pratiSedho'narthaka // yetyukte'pi vikalpe sine navetyadhikArArtha kRtam / tena sarvana yatra naveti tatrAdhikArI yatra tu veti tatra nAdhikAra iti // OM coJ // tena vikRtasyeti // vikRtasmAnito vikRtI satyA | svarUpahAnerityartha // ayamabhiprAga. dvAvimAbukArI eko niranupandho'para sAnuyandha iti tatra yo niranuvandhastasya aho ityacaukArodaza iSyate nAparasya / ato'ho ityatrAjita eva kRtAdezatvAt ida 251 gUna na pravartate ityartha // gata eva jAnyasya rujatItyatra uttararAtreNa para sibam // utrA saha jAnorukArasya dIrghAbhUtatvAt / atha vA, atra sUne ukAraprakSepAt u u un ityukAreNa utro SD vizeSaNAt uphArarUpamA uno prahaNAt aho ityAdI 7 bhagati, uttaraca tu jAtyAzrayaNAt dIrghAbhUtasyApi jAnyasya rUjatItyAdI vatva bhavati // -anyvrgaat-|| naJtatpuruSagarbhakarmadhArayAt pnycmii| anAsanityukte yadi vakArarUpAdezasya svarUpeNAbhAvo vidhIyate tadAdezavidhAnamanarbhaka syAt / atha upasva sthAnino nivRtyartha taditi cet / satyam / eSa sati utra eva nivRtti kuryAt / tasmAdasamiti mukhyArthayAdhAyA guNakalpanAzrIyate ityAha-asannabhUtavaditi / asivayadakRtayadityartha // tataya sthAnyAzraya kArya sida bhavati / nanu asanniti vinApi prathamameva dvitve / haDAste iti setsyati talkimanegAtra dazitena / satyam / ama paratvAt 'hasvAnNano dve' ityanena jAyamAna dvitya yAdhiHyA nityatvAdanana vakAra / tasya cAsattvAdvitam ||-kiviti / kivitIti / atra 'ivarNAde - iti patve kRte 'to mumo vyAne'-dati anusvArAnunAsiko // takhasya matam iti / yana 'tato 'syA.' ityasya prAptistatra ' adIrghAt // 30 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eti / svara iti kim / kimu gacchati / asatvAdvitvamanusvArAnunAsikAbhAvazca // 40 // *aiuvarNasyAnte'nunAsiko'nIdAdeH / 1 / 2 / 41 // avarNasyevarNasyovarNasya cAnte virAme vartamAnasyAnunAsika Adezo vA bhavati, anIdAdeH-na cedayamIddedvivacanam (1 / 2 / 34) ityAdimUtramaMbandhI bhavati / padAntAdhikAre'ntagrahaNa vigamamatipattyartham / sa ca virAme bhavanpadasyAnte bhavati, kevalamupasargasya samAsAntavartinazca na bhavati / saam| sAma / khddoN| khar3A / dadhei / dadhi / kumArI / kumArI / madhu / madhu / vRkSeNa / vRkSeNa / nAma atra / nAma atra / dadhi atra / dadhi atra / madhu atra / madhu atra / vRkSeNa atra / vRkSeNa atra / virAmatvAca saMdhirna bhavati / aiuvarNasyeti kim / kat / it / anta iti kim / dadhi karoti / madhu karoti / *vRkSaH / anIdAderiti kim / agnI / vAyU / amU / amI / kimu / cAdisUtre cATeH svarasya ke balasyAGvajitasya ca grahaNAdiha bhavatyeva / aeN iti viSNoH saMbodhanam / plakSazca nyagrodhake / pATaliputrAdaoN // 41 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM middhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau prathamasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH samAptaH // 2 // pUrvabhavadAragopo,-haraNasmaraNAdiva jvalitamanyuH // zrImUlarAjapuruSo,-namo'vadhodurmadAbhIrAn // 1 // tRtIyaH pAdaH *tRtIyasya paJcame / 1 / 3 / 1 // veti padAnta iti anunAsika iti cAnuvartate / *vargatRtIyasya padAnte vartamAnasya vargapaJcapa pare vAnunAmiko bhavati / sthaanyaasnnH| vAG Gavate / bAga urate / vA akAraH / vAg akAraH / vAG NakArIyati / vAg NakArIyati / vAG nayati / vAg nayati / vAG madhurA / bAga madhurA / evaM paN nyaaH| paD nyaaH| *tannayanam / tadnayanam / *kakummaNDalam / kakumaNDalam / tRtIyasyati kim / svanaMyati / halyAtram / padAnta iti prAptamapi dvitva na pravartate nityatvAdikAraNebhya ||-astvaadvitvmiti / 'adIrghAt' iti tato'syA ' iti ca dvitvAdau kartavye sanneya, yato'sannityatrApi vA yojanIya / vakAgadezo'pi vA'san bhavatItyartha / tataH pakSe'sattvavidhAnAt kAryavizeSa prati sattvameva / tena tadvasya mukha (matam ) jAnvyasya rujati ityAdyapi siddham ||-aiu-||-vRkss iti / kAdiya'janamiti so kasyAdiriti tatpuruSasamAse visargasyApi pyajanale 'nAma sit -' iti vRkSAkArasya padatvAt anta iti vyAvRtterna bagavikalateti // // iti dvitIyapAda: saMpUrNaH // ttiiy-|| vatIyasyetyasarArtham / anyathA varga,syeti kriyeta / tena prAharUtIti siddham ||-betiiti | 'sI navetI' ityato naveti, 'edota'- ityata padAnte iti, 'aiuvarNa-ityato'nunAsika ityadhikAratraya pArAntaragatamapyanuvartate'pekSAto'dhikAra iti nyAyAt // prathamadvitIyavatIyAditva vargasyaiva dharma iti vargasyaiva tRtIya paJcamazcetyAha-vargatRtIyasyeti ||-sthaanyaasnn iti / yadurgasatkasvatIyastargasalka evAnunAsika ityartha ||-tnnynmiti / atra tRtIyasya dasyAsattve tatsthAnasya nasyApyasattvAt nalopo na bhavati |-kkummnnddlmiti / atra 'to muma Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrohaipaza0 ityeva / vidyaH / paJcama iti kim / vAgatra / par3a gacchanti / kecitta vyajanasya sthAne'nunAsike pare vA'nunAmikamicchanti / tasya tu 'hasvAnGaNanA dve' (1 / 3 / 27) iti dvitvaM ca necchanti / tanmate, vA iti / vA iti / valiNU iti / valihU~ iti / t| iti / tadrU iti / halamAtram | pahalemAtram / / nanu paNnayA ityAdI 'adIghodvirAmaikavyaJjane' (113 / 32) ityanena tRtIyasya dvitve kRte'ntasyAnanAsike ca tRtIyasyApi zrutiH pAmoti / navam / anunAsike kRte pavAd dvitvasya bhAvAt / tena paNNanaya :, paDUnayA ityAdi siddham // 1 // pratyaye ca / 1 / 3 / 2 // padAnte vartamAnasya tRtIyasya sthAna paJcamAdau pratyaye pare'nunAsiko bhavati / nityArtha vacanam / vADamayam / guDaliNmAn / paNNAm / padAnta ityeva / yjnyH| sdm| *cakAra uttaratra vikalpAnuttyathaH // 2 // tato hazcaturthaH / / 3 / 3 // padAnte vartamAnAttatastRtIyAtparasya hakArasya sthAne pratyAsatyA pUrvasavargazcaturtho vA bhavati / vaagdhiinH| vArahInaH / * ajjhalI / ajhalau / paDDhalAni / pahalAni / taddhitam / tahitam / kakumbhAsaH / kkuhaasH| tata iti kim / prAGa hasati / bhavAn harati // 3 // *prathamAidhuTi zazchaH / 1 / 3 / 4 // padAnane vartamAnAtpathamAtparasya zakArasya sthAne'dhuTi pare chakArAdezo vA bhavati / vaakyuurH| vaarshuurH| vAkchlakSNaH / vaakshlkssnnH| tacchetam / taczvetam / ucchathaH / ucchamanuH / tacUcIlati / tacchmIlati / pdyaamaaH| pdshyaamaaH| triSTupchUtam / triSTupazrutam / prathamAditi ESI ityanena nAnusAra, 'aJcat-ityato'sadadhikArasya prayojanavazAdiSTatvAt lAkSaNikatvAt asida bahiramityasidatyAdveti ||-kecitviti | vizrAntavidyAdharAdaya // mAtramavadhAraNe, hal ca tat mAtra ca, hal mAvAsyeti vA-halamAtra miti ||-hlmaatrmiti / atra lakArasya sAnunAsiko lakAra iti // nanu paNanayA ityatra paratvAt vatIyasyAnunAsika yAdhitvA 'adIrghAt'-ityanena dvitve te panayA iti prAmotItyAha-anunAsike kRte pazcAdAdvitvasya bhAvAditi / 'adIrghAta -itpanena pUrva dvitva na pravarta te, tatrAnvityadhikArAt / kRte tvanunAsika pravatate itya ||-prtyye-||-vaangmymiti / vAcA vikAro'yayayo vA / ekasvarAnmayaT / vAca Agata 'Totabhya' iti mayaT vA ||-guddlinnmaaniti / atra 'mAvarNa'- iti patye kartavye hasya itvamasida draSTavyam iti ||-ckaar iti / ayamartha / atra cakAra pUrvayogasyaiyAsya yogasya zeSatA pratipAdayan Atmani tyasya sabandhAbhAva vAnavRttedhottaratrAcyavadhAna sUcayatIti |-tto h-|| nanu hasya kaNThayatvAttadAsanena hasya ghenaiva bhAvyam na jhandhabherityata pUrvacaturtha iti kartavyama iti / naivam / catartha iti gurukaraNAt pUrvapratyAsattilabhyate anyathA tato ho gha ityeva kuryAt ikyAhaES pratyAsatyA pUrvasavarga iti ||-aljhlaaviti / atra sajJAzabdatvAtkatvAbhAva / yato'rthapratyAyanAya zabdaprayoga / ac iti hi svarapratyAyanamiSTam / kave tu kRte ak ityukte samAnapratIti syAditi / ata eva ca 'sijadyatanyAma' ityAdI vivakSitArthapratItyabhAvAt sicadhakArasya kAma na kRtamiti / anyathauNAdikasya sikapratyayasyAyatanyA satyA pratIti syAditi ||-prthmaa- // vAra chara ityAdiprayogeSu sarveSu vRtIyasya prathame kRte tAdRkSAtprathamAt zaphArasyAnena / pravartate, tatasvatIyAdhikAreNeva sidhyati / na ca paratvAt 'aghope prathamo'ziTa' iti prAgeva prathamo bhaviSyati tatastatIyAbhAvAllatha zasya chAdezo bhaviSyati iti vAcyam / yatastatrAnvityadhikArAt na prAgeva prathamatvamiti / satyam / vatIyAdvidhIyamAne che utIyasya prathamatva padyAt na prApnoti vidhAnasAmarthyAt, yathA // 31 // Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KKXKXEKX kim / paashuurH| bhavAn shobhnH| adhuTIti kim / vAkthyovati // 4 // *raH kakhapaphayoH kapo / 1 / 3 / 5 // padAnte vartamAnasya rephasya kakhe paphe ca pare yathAsaMkhyama ka pau-jihvAmUlIyopadhmAnIyAvAdezau vA bhavataH / kakArapakArAkArA uccaarnnaarthaaH| ka 5 karoti / ka 5 khanati / ka 28 pacati / ka8 phalati / anta 5 karoti / anta 28 phalati / pakSe 'raH padAnte visargastayoH' (5 / 3 / 53 ) ityanena visargaH / kaH karoti / kaH khanati / kaH pacati / kA phalati / antaH karoti / anta: phalati / visargApavAdo'yam / evamuttarAvapi // 5 // uSase zaSasaMvA / 1 / 3 / 6 // padAnte vartamAnasya rephasya zapaseSu pareSa yathAsaMkhyaM zapasa ityete AdezA vA bhavanti / kazate / kaH zete / kappaNDaH / kaH SaNDaH / karasAdhaH / kaH sAdhuH / antazete / antaH zete / mAtaSyaNDe / mAtaH SaNDe / payastu / payaH // kathaM gIrpa, dhUrpa / aro rephasya mupi repho vakSyate / kaH 3zakAra ityAdiSu tvaghope ziTpare visarjanIyasya vidhAnAdrepha eva nAstIti na bhavati / evaM pUrvottarayorapi yogayodraSTavyam / vAsaH saumam / adbhiH sAtam / ase saruH / navAdhikAre vAgrahaNamuttaratra vikalpanityartham // 6 // *caTate sadvitIye / 1 / 3 / 7 // padAnte vartamAnasya rephasya caTateSu sadvitIyeSu parepu kyathA saMkhyaM zapasa ityete AdezA bhavanti / cchyoHshH| kazvarati / kazchAdati / antazcarati / anta chAdayati / TaThayoH pH| kaSTIkate / kaSThakAreNa / punaSTIkate / punaSThakAreNa / tathayoH sH| kastarati / kasthuiti / 'Dna. sa. so'zca.' ityatra sUtre DakArAtpare se kRte Tatva na bhavati SaDrasIdantItyatra / phiMca prADka chete, sugaNT chete ityAdI tIvAbhAvAt chatva na syAt iti vidhyarthamiti // zobhata ityevazIla zobhana / 'iDito vyajana'-datyana // adhuTIti paryutAsAt svarAntasthAnunAsikaparasya zalya cho bhavatIti tena vAruza ityatra cho na bhavati / vAkchUra ityAdau 'unArthapUrvAdhai ' iti samAsa ||kaa ra kkh-|| nanu niranupandhagrahaNe na sAnugnyasyeti nyAyAt ka karotItyAdI sAnusandhasya rephatvAdezo na prApnoti / satyam / aro. suSi'-ityatra ruparjanAt rorapyAdeza / tadi ra padAnte'- iti 2 sUtrAt niranusandhe rephe'nuvartamAna svayameva siddha sat jJApayati 'niranusandhagrahaNe sAmAnyagrahaNam' ityapi nyAyo'stIti |-shpse-|| nanu zapase so vetyaiva sakAra eva vidhIyatAm / tasya ca sasya zapau' iti kRte karazete kavADa ityAdau zakArapakArI setsyata / evamuttaratrApi kazcarati kaSTIkate bhavaoNdharati bhavaoNTIkate ityA zapo setsyata ityuttarArthamiti na vaktavyam / tathA 3 karazete ityAdI 'dhuTasvatIya' iti asmin kartavye rutvasya, antazzete ityAdI tvasiddha himamiti nyAyena zatvasyAsibave tRtIyatvamapi na pravatyati tatki zapayo pRthagvidhAneneti / satyam / 2 asiddha pahiranamantarahe iti nyAyasyAnityatvApanArtham / tena yapatyAdI svaranimittamuvAdi siddham / kica, zapasagrahaNa vyaktyartham / tenaiteSu kRtepyetadvilakSaNa kAryAntara na bhavati / tatazcAnta zete mAtaSpaNDa ityAdI 'dhuTastRtIya' iti javaDalAdika na bhavati / karazete ityAdI tu hatIyAbhAvo ro pare'tatvAdapi sidhyatIti nyAsa / katha tahi sapippu ityAdI patvamiti / satyam / zapasavilakSaNa tRtIyatvAdika na bhavati zapasarUpa tu bhavatyeveti dik ||-cttte-|| nanvatrAsadehArya cachaTaThatathe ityeva kina kriyate sadvitIyagrahaNamapanIyeti / satyam / nimittapahuve yathAsasya na syAt ata Aha-yathAsaNyamiti // na ca sadvitIyagrahaNe satyapi cakArAkAnta chakArau yatra, evaM TakArAkAnta Tha, takArAkAntasthakArazca yatra bhavet tatraiva kArya prAptotItyAzanIyam / 'u Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayA // 32 // antastarati / antasyuDati // 7 // *no'mazAno'nusvArAnunAsikau ca pUrvasyAdhuTpare / 1 / 38 // padAnte vartamAnasya prazAnvarjitazabdasaMvandhino nakArasya sthAne caDhateSu madvitIyeSvadhapareSu pareSu yathAsaMkhyaM zaSama ityete AdezA bhavanti / anusvArAnunAsikau ca pUrvasya- anusvAra Agapo'nunAsikacAdezaH pUrvasya krameNa bhavata ityarthaH / bhavazvati / bhavAMvarati / bhavAdayati / bhavAMzchAdayati / bhavA~STIkate / bhavAMSTIkate / bhavakAreNa / bhavadvakAreNa / bhavastarati / bhAgastarati / bhavati / bhavasthaiti / amazAna iti kim / prazAJ carati / prazASTIkate / prazAntarati / adhuvara iti kim / bhavAnrukaH / padAnta ityeva / bhavantaH / virAme pratiSedhasya vakSyamANatvAdiha na bhavati / bhavAn carati / bhavAn TIkate / bhavAn tarati // 8 // *mo'zivyaghoSe 'khyAgiraH | 1 // 3 // 9 // pumiti pumsoH kRtasaMyogAnnalopasyAnukaraNam / adhupare'ghAMpe zikhyAvarjite pare purasyetasya ro'ntAdezo bhavati anusvArAnunAsikau ca pUrvasya / puMskAmA | +kAmA / puMskokilaH / puMskAkila / puMskhAnap / eNsthAnam / puMzcalI thii| puMcham / puMstram / puMSTibhiH puSTibhi / puMsputraH / puMstraH / puMsphalam / puMsphalam / aziTIti kim / *zaraH / aghoSa iti kim / puMdAsaH / puMgava / adhupare ityeva / *H kssaarH| akhyAgIti kim / puMkhyAtaH / puMkhyAtiH // 9 // nRnaH peSu vA / 1 / 3 / 10 // nRniti zasantasya nRzabdasyAnukaraNam / nRnaH pakAre pare ro'ntAdezo vA bhavati, anusvArAnunAsikau ca pUrvasya / naM 8 pAhi / nRpAhi / nR 8 pAhi / nRH pAhi / nRnpAhi / tUM prINIhi nR " mINIhi / nRH prINIhi nRH prINIhi / nRnmINIhi / peSviti kim / nRn yojayati / bahuvacanasya vyarthatvAdadhudapara iti nivRttam // 10 *dviH kAnaH kAni / saH / 1 / 3 / 11 / kAniti * 1 // laghunyAsa0 dadhara sApyAt 'careSTa' 'zrIyAdibhyasto' ityAdijJApakAt kevaleyeva bhavatIti ||-no'pr|| adhudapara iti / adhu paro yasmAditi kAryam / na tu ghuT paro'smAditi kRtvA namA yoga kArya yata prasajyazayA varNAmavi'pi syAt bhavAn va ityatreti // nanu paragrahaNa kimartham yAvatA'yuTItyukte'pi adhuTi parato yacaTata tasminnasya zAdayo vA zakyante eveti / netram | caTate parato yo'dhu tasmin nakArasyaite bhavantIti kasmAna vijJAyate / tatatha bhavAnAcarati, bhavAnAcchAdayati ityAdAveva svAt na tu bhavatItyAdI / parabrahaNe tu vatipadArthApekSayA'ntaraGgamavi tatpuruSAt parAyaNAt pUrvoktadoSAbhAva iti // anusvArApekSayAvayavAvayavibhAve'nunAsikApekSA sthAnyAdezamAtre pUrvasyeti SaSThI // pumo // atra ramapanIya sa iti kRte vidhAnasAma svAbhItyAdi na sidhyatIti sa iti na kRtam // stramiti / pumAta kAmayate 'zIlikAmi iti Na yadvA kameNaDantAtkAmanA kAma 'yuvarNakama vRkA / sa kAmossthA ANi 'pusa ' iti sa // pumAsa calayati 'karmaNo'N // zIryate parapakSo'nena 'punAni zara // kSura iti surata viravanane 'nAbhyupAsya'-- iti ka ||-kssaar iti jvaladatvA // atra byAga evaM varjanAt syAt prarucane ityasmin puNyAta puNyAta iti bhavatyeva // nUna vyAptyarthatvAdini / adhupare ghuTpare ca pakAramAtre nimite'sya sUtrasya pravRttirvyAtistadasvAdityarya / tena nRptAdanAdisiddham // dviH kA // anukAryAnukaraNayobhedasya vivakSitatvAt zasantAnukaraNAdapi paTho tathA saptamyapi // . XXXXXXX // 32 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LOCKX* kimaH zasantasyAnukaraNam / dviruktasya kAnaH kAni pare sakArAntAdezo bhavati, anusvArAnunAsikau ca pUrvasya / kA~skAn / kAMskAn / dviriti kim / kAn kAn pazyati / atraikaH kiM manyastu kSepe / kAnIti kim / kaskAn pazyati / *rasyAdhikAreNaiva siddhe savidhAna rutvabAdhanArtham // 11 // *staTi samaH | 1 | 3 | 12 || samityetasya slaTi pare sakAro'ntAdezo bhavati, anusvArAnunAmikau ca pUrvasya / saMsskartA / saMskartA / saMskartum / saMsskartum / ssaTIti kim / saMkRtiH / *saMcaskAretyatra tu vyavadhAnAnna bhavati / sama iti kim / upaskartA // 12 // *luk / 1 / 3 / 13 // samityetasya saTi pare lugantAdezo bhavati / pRthagyogAdanusvArAnunAsikau ca pUrvasyeti nivRttam / saskartA / saskartum / kecicatrApyanunAsikamicchanti / saMskartA / saeNskartum // 13 // *tau mumo vyaJjane svau / 1 / 314 || mogamasya padAnte vartamAnasya ca makArasya vyaJjane pare tasyaiva svau *tAtranukhArAnunAsikau varNoM paryAyeNa bhavataH / magrahaNenaiva siddhe mugrahaNamapadAntArtham / svetyanunAsikasya vizeSaNaM, nAnusvArasyAsaMbhavAt / caMkramyate / caGkramyate / caMcUryate / caJcUryate / dviriti kAnsatkabhavanakriyApekSayA kriyAvizeSaNamidam // adhAtra sakAre kRte 'so ru' iti rutva katha na bhavatItyAha - rasyetyAdi / ayamaryo yadi sasya rutva syAt tadA rephAdhikAreNaiva siddham savidhAnena / prakriyAgaurava ca parihata bhavati // athAtrAnusvArasya vyaJjanatvAt 'padasya' iti sayogAntalopa katha na bhavati / naivam / tatra mukhyavyaJjanasayogasyaivAzritatvAt / asya tu sAmarthyaprApitatvenAmukhyavyaJjanatvAt // ssadi // sama iti prAdipaThitasyaiva samo grahaNam natu pam STam vaiklavye ityasya vijantasya 'sasskRte bhakSye' ityAdijJApakAt // anusvArasya vyaJjanatvAt 'dhuTo ghuTi sve vA' iti pakSe sakAralope dvisakAramekasakAra ca saskartA sasskateti rupadvaya draSTavyam / sakRtirityatra gargAdipAThAtsad na // sacaskAreti / na cAtra sam eka iti sthite pratyayotpatte prAgevAdezaprasaGga iti vAcyam / yato'tra paratvAnnityatvAdAtumAtrAzrayeNAntaragatvAcca prathamametra pratyayastatastadAzrita kArya dvitvam tena ca saTo vyavadhAnamiti / nanu 'aghoSe ziTa ' iti luptasya sasya 'sthAnIva' - iti sthAnitve sati kaya na bhavati, na ca vAcyamavarNavidhI sthAnitvamiti, ssaTIti varNasamudAyAzrayaNenAvarNavidhitvAt / na / ssaDiti sakArAdi sad stad iti kRte varNavidhitvAt // nanu 'nimittAbhAve ' - iti nyAyena dvitvena samo vyavadhAnAt kRga sadabhAva prApnoti / naivam / svAGgamavyavadhAyakamiti nyAyAt dvitvarUpasya svAgasya kRga prati vyavadhAyakatvAyogAditi // - luk // nanu pRthagyoga kimarthaM pUrvasUtra eva lugucyatAm / na ca vAcya lukapakSe'pi anusvArAnunAsiko syAtA sakArapratibaddhattvAttayostannivRttau na pravRtti / naivam / anusvArAnunAsiko kAryapratiddhAveva vijJAyete luco'pi kAryatayA tatprativaddhatayA lukapakSe'pi syAtAm ityAha - pRthagyogAditi // - tau mu- // nanu tograhaNa kimartham svAviti vizeSaNasya vizeSyasApekSatvAt samAnAdhikaraNa adhikArAnuviddhau anusvArAnunAsikAcevAnuvartyata / satyam / taugrahaNamavadhAraNArtham / anyavA'nantaroktA luganuvarteta pUrvasyeti ca / tatazca mumalugbhavati pUrvasya cAnusvAra, cakramyate ityAdau nimitabhUtavarNApekSayA pUrvasyAkArAde sthAne'nunAsikaceti sUtrArthe'niSTa rUpa cakramyata ityAyApayeta / taugrahaNAt tu tAveveti niyamitAvanusvArAnunAsikAvanuvarteta / tacchabdasya pUrvavastuparzitve'pi sakAraluko svatvAsabhavAta, anunAsikasya ca sabhavAt tasyaiva parAmarza dvivacanopAdAnAt tatprativadvasyAnusvArasya cetyAha - tAviti // mana // manayavalA pare yasmAditi bahumIhirna tu tatpuruSa XXXX Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghanyAsa zrIdemaza.al daramyate / dandrampate / vaMbhaSyate / vambhaNyate / yaMyamyate yayampate / baMvamyate / vayamyate / ma / vahaliho gauH / vahalaeNlido gauH / khaM karopi / vaG karopi / // 33 // saM carasi / svadharati / tvaM TIkase / tvaNTIkase / tvaM tarasi / tvantarasi / nakAraspa lAkSaNikavAdA 'mo'mazAnA'-(1138) ikhAdinA sakAro na bhavati / tvaM pacasi / sampacasi / sNytH| sayataH / ahaMyuH / ahaguH / tvaM lokH| tvalokaH / saMvatsaraH / srvvtsrH| kNvH| kcH| kiMtarAm / kintarAm / padAnte ileva / gamyate / ramyate / vyaJjana iti kim / kimatra / sAviti kim / ramyate / zamyate / tvaM ramase / vaM pANDaH / vaM paNDaH / tvaM sAdhuH / tvaM isasi // 14 // manayavalapare he / 1 / 3 / 15 // manayavalapare hakAre pare padAnne vartamAnasya makArasya sthAne'nusvArAnunAsikau sau paryAyeNa bhavata / kiM malayati / kim jhalayati / kiM hute / kin hute / ki yH| ki khH| kiM halayati / ki halayati / ki hAdate / kile sAdate / mAdipara iti kim / ki hasati / ha iti kim / kicalati // 15 // samrAT / / 3 / 16 // 'samo makArasya rAjatau kivante pare'nusvArAbhAvo nipAtyate / samrATa bhrtH| samrAmau / smraajH| sAmrAjyam // 16 / / NoH kaTAvantau ziTi navA / 1 / 3 / 17 // padAnne vartamAnayorDakAraNakArayo zidi pare yathAsaMkhya kTU SSSSSCHOCOMSEKSEECHOCKEHENSISCRISHICKERREREIGNERSIERe GENEMIERENEVEMENDMEMENEREMEMEMBREVEME paramahaNAt / vayema ganayanale iti kasmAnovam saptamboSa di parazabdArtha pratipAdayiSyati makArAdo pare yo hakArastasmiciti / 'neyam / viparyayo'pi vidhAyata hukArapare makArAdAviti / tatadha ki mahapati, ki navyati, yAdi, ki pahasi, philipyate ityatra lyAe / akArAdinA vyavadhAmAza bhaviSyavAti cet / na / 'yana nAvyaSadhAna tena vyavahite'pi syAt' iti nyAyAta ekena varNena gvadhAnamAtrIyate / aba prathamapo ki yalapatItyAdI sUpa caritArthamiti phimiti pyapadhAnamAzrIyate iti cet / na / yena pratipAdana daphArapare makArAdAyityeSa gUjArtha svIkRtasta prati pakSAntarasthAsabhavAda viparItapratIni. syAditi tanirAzAya paramahaNa kartavyamevati / tathApi na kartavyam / viparyayamatolI hi asya veSadhye sthAtI muma ityaneneva rUpayasya sidatvAt / satyam / tahi niyamAdhamatada syAvatA mahArAdA hapara evaM syAt nAnyatra / tanAva manapasa daravAra pUraNApi na syAdita prmhnnm| tathA kArasya ko nAstIti vyavar3itamajhArApekSayA spo'nunAsikI bhavan makArAvirUpa epa bhavatIti / masya padAnte vartamAnasoti vyAptyartham / yAtA'padAno'pi mAgame pUrvamatropAttAta sakArasya sAnunAtikAjI kriyamANe janmayate jammatpate jagatpate bahAyate ilyAyapi bhavati, yathA caJcalAdi ||-smraatt / rephalya svayAbhArAnunAsikamAtireya nAstItyAha-anusvArAbhAya iti / ekapacanasyAtamyArayAdavacanAdApi bhavani ||-bnno-|| nannatA ntamadana kimartham daNI kaTAritveSIcyatAm / nepam / eSa kRte zo pApanApana phaTayorAdezava yAtanirAsAyAntamahaNam / tahi ga kaTamiti samAdAra kathA dUNa iti paJcamyantamAdezatvanirAsAya vyAkhyAyAm / ma / agtAhaNAbhASe kasya pratyAre naSkAttinadimA sati vibhaktelRpi na kArastha nivRti svAra nimittavAtasya tathAca prAihote iti na syAt / prAijete ityatra pUrvapadabhaktapena padAsatvAt 'prathamAdabhuTi cha ' iti zakArasya mayama bhavati / antamahaNe sati prAila sAye ityatra kArasya padAntatvAt 'nAmyantasthA' ityanena padamA vidhIyamAna patya | ma mapati / anyathA parAvilena kakAreNa sakArasya padAditvavidhAtAva pava syAditi / tathA sAdhAsu ityatra 'nAma siday'-dIta TakArasya pUrvapadabhaktArakhena padAtarI 'padAntAda Tapati- iti HOCKKRISEXYXEX Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ityetAvantau bhavataH / prArakzete / pAkachete / prAzete / pAipaNDe / pApaNDe / pAka sAye / pAGsAye / sugaNTa zete / mugaNTachete / sugaNazete / caNTapaNDe / "yaNapaNDe / vnnttmaaye| vaNa saaye| krukSu / kuGpu / mugaNaTsu / mugaNmu / Noriti kim / bhavAn shete| *mahAna paNDe / ziTIti kim / pAkaroSi / magaNNaTati / padAnte ityeva / baMbhapi // 17 // *DaH saH so'zvaH / 1 / 3 // 18 // padAnte vartamAnADakArAnnakArAcca parasya sakArasya sthAne tsa ityaya takArAdiH sakArAdezo vA bhavati, azvaH-saMyogAvayavazcet zakAro na bhavati / *paDtsIdanti / *DakAranirdezAdRtvaM na bhavati / kecittu TatvamapIcchanti / paTtsIdanti / bhvaantsaadhuH| pakSe, paTmIdanti / bhavAn saadhH| sa iti kim / SaD bhavanti / mahAn SaNDaH / azva iti kim / pazyotanti / bhagaJ zyotati / zyateH sopadezatvAcchakArasya sakAropadiSTaM kArya vijJAyate, tena madhu zyotatIti kim , madhuzyutamAcaSTa iti NAvantyasvarAdilope, punaH kipi, Nilope, mo, tallaki ca, yalope, 'saMyogasyAdau skolak' (2 / 1 / 88) iti zalope, casya kave madhugiti siddham // 18 // *naH ziJca / / / 3 / 19 // padAnte vartamAnamya nakArasya sthAne zizakAre pareJc ityayamAdezo vA bhavati, azvaH-saMyogAvayavazvecchakAro na bhavati / bhavAJcalUra / bhavAJczuraH / pakSe bhavAb shrH| evaM kurvaJcchete / kurvaJcazete / kurvaJ zete / AdezavalAtkatvaM na bhavati / zIti kim | bhavAn karoti / azva ityeva / bhavAJthyotati / rAjA zete ityatra tu paratvAnnalopaH // 19 // *ato'ti rosH||| 3 / 20 / veti nivRttam / ato'kArAtparasya padAnte vartamAnasya roH sthAne ati akAre pare pratiSedhAt 'sasya zo' iti sakArasya patva na bhavati / parAvayavatve tvapadAntatvAt pratiSedhAbhAvAt syAdeveti / anyaca kaTayo pratyayatvAnAmatve yAvaka ityAdivat hetvardhayoge tRtIyAdayo vibhataya syu / vaN zabda ityato vici vaNa, kipi tu dIrghatve vANa / tathA sugaN ityatrAkAraNigorlopasya 'ahan paJcamasya-iti sthAnitvAbhAvAt katha na dIrgha iti cet / satyam / tatra invarjanasyopadezAvasthAyA paJcamAntagrahaNArthatvena vyAkhyAsgamAnatvAt ||-mhaan paNDe iti / atra 'pi tavargasya ' iti niSedhAt 'tavargasya / ghanazca Dnam / * tato'svarADasi. / vigrahastu uccAraNArtha svareNa kriyate / yathA ghRtAdikamAnayetyukte dravadavyatvAt kevalasya durAnayanatvAt bhAjane AnIyate // --TavargAt -' iti OMA niSedhAt 'tavargasya-iti na Tatvam // SaDitiprayogastho DakAra sUtre anukRtastata eva 'aghope prathamo'ziTa ' iti Tatva na bhavati ityAha sAdhuriti / athAtra nakArasya 'no'prazAna -' ityanusvArAnunAsikapUrva sakAra kasmAnna bhavati / ucyate / adhuTpara iti vacanAt / atra hi dhuTparastakAra tri 'sasya zapI' ityatrAnu ityadhikAre vartamAne zvavarjanAbhAve dantyasakArasya saH syAt iti / nanu tAhe upadezAvasthAyAmeva (mapi) tAlavya ptthnii| ki dantyapaThaneneti / satyam / vanya paThaneva jJApayati / dantyApadiSTa kArya tAlavyasyApi bhavati para dantyasthAnaniSpannasya na sarvasya tena bhavAn zete ityAdI tso na bhavati / nanu madhugityatra 'svarasya pare'- iti sUtreNa NiloparUpasya svagadezasya sthA nivalyAt zalopo na prApnoti / na ca vAcya 'na sadhi'-ityupatiSThate iti / anukIti vacanAta / yathA supUrvAt kusmayate sukUrityatra / na / askukItyatra nanirdezena 'namA nirdiSTamanityam / iti nyAyAt sthAnitvAbhAva iti ||-n zi Jca ||-ktvN na bhavatIti atropalakSaNavyAkhyAnAt 'padasya ' ityapi na bhavati ||-ato-||-bote nivRttamiti / kAryA nimitta kAryama Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IS dhanyAsa bhImaza mahArAdezo bhavati / ko'| ko'rthaH / ata iti kim / agiraNa / devA atra / suzrotazyatra basi / atIti kim / ka iha / sarvajJa Aste / paya avadatta / // 34 // rorivi nim| punarava // 20 // ghopavati / / 3 / 21 / / ataH parasya padAnte vartamAnasya roH sthAne bopapati pare ukAro bhavani / ko gacchati / bhoM jagati / ahobhyAm / ghopavatIti kim / kaH karoti / ata ityeva / munirgacchati / suzrota 3 dehi / rorityeva / spayoti / punarvakti / uttareNa luki prApte'pavAdo'yam // 21 // *avrnnbhobhgo'gholNgsNdhiH|1|3|22 // avarNodobhago'yobhyazca parasya padAntasthasya roya?zAti pare gbhavati, sa pAmadhiH-saMdhenimittaM na bhavati / zramaNA gacchanti / dhArmikA jayanti / akArAttu parasya roH pUrveNApavAdatvAdutvamena / bho gacchasi / bhago hasAsa / agho yAsi / bhobhagoagho ityete AmannaNAryA sakArAntA avyyaaH|| kecinu abhavadbhagavadaghavatA saMyodhane sau parato bazabdasyotve takArasya ca rutva kRtvA etAni rUpANIcchanti, tepA dvivacanabahuvacanayoH siyAM ca na sidhyati / bho brAhmaNau / bho braahmnnaaH| bho vAmaNi | bhago brAhmaNI / bhago braahmnnaaH| bhago trANi | ago bAmaNau / agho prAtmaNAH / agho brAmaNi / ghopavatItyeva / kumArAH krIDanti / / *asadhirityu sarArtham // 22 // *vyoH / 1 / 3 / 23 // aparNAsparayoH padAnte vartamAnayoyorvakArayakArayo?pavati pare lugbhavati sa cAmadhiH / vRkSa vRnati kim / vRkSadhamAcaSTe iti NAvantyasvarAdilope vRkSAyatIti nici siddha vRkSa / vRkSa gati / ena mAlA hasati / avya gacchati / ghoSavatItyeva / vRkSam karoti / avyay karoti / avodityeva / tarulU dalapati zima / guhAgaNa panimittopAdAna niHzamAtikama nidhi kArAtikama sUcayati / ziniyati / tathA'to'tauti nirdezAna, sanipAtalakSaNatyAyo nopatiSThata / tagA 'pANI, '-dati gahA prApnoti / param ' antarabArapiyo -iti nyAyAga bhapati satyama / nA tarAyana tayAm ityA sadasya grahaNa 'kasmAta vijJAyate kimityudita epeti / satyam / ato'tiriyata era zApakAn / etalAnApAcaraya gaM pIttAnAnavRtistA ca bhImagoDadhAbhya parasya padAntasvaraya saranAsyAsamavAt sAnusandhAra grahaNa bharatIti / / suzrota 3 yatrayasIti / ata iti taparganazana sarapaNAt plute sati na bhavati / patyAntaramavAcakArAtyUmara pluta ||-avrnn- // nanu sadhipatAyA satyAmanadhiogati pratiSedho yukta, lAtu abhArUpa pAlasabhirUpa maga bhAtIti vidhyate sa cAsadhirityata Aha-sarityAdi / atra sadhizabdena sardhAi gamittasyopacArAdabhidhAma ||-ciliAta / inAmikAlAparaprabhRtayaH ||bhgvdghytaamiti / bhaganne saMyanta cana sA~paNa svApyantaM padAryA aneneti 'gocarasacara'-iti ca bhagam / tadaravAratauti mato bhagavaditi rUpam / aSaNa pApakaraNo'oNla mato avagat / AstisyAnyana gAsattasyAbhimuzIraNa sapodhanamAmantraNamityartha ||-aspirityuttraarthmiti / nanu tA 'sAre dAitvena asandhigrahaNa kriyatAm / mAm / lurusaniyogaziSThalApAvAdanaugAdAsta / tega banAne prAdhikAraNa laka zisadhi / tatabhAgAgAtItyAdA sadhipratipaMdhI na bharati / citra kate sadeva sthAna sAre nimitte'sadhirvA bhAtIti / tato iNTa apamityaniekapa syAditi / tathA adhirityasya saniyogaziSya yA lurgAnatirAtra taztarado'dhirityagi nirtata iti ||-vyo- gRkSaritra kiSi satyada svAditi vici siddhamityuktam / [ca 'hAya'-iti Niluka sthAnitvam / 'T sadhi'-i gurUvAnAt / tahi 'yo'-iti kaba nA laha, na / satyam / tadA syAnityA / anyayagatIti vica kie vA / pici tAyava 7 br| samasyA -ti Nija sAnidhAna / jipi gati Nitra sthAniyattva na bhAti na sadhi'-iti nipavAsa / tathApi na yaga lAisAsa ityanena vyajanadvArA side kAniti rAna Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gacchati / padAnta ityeva / bhavyam / jayyam / *kazcinu svarajayognAdisthayoyakAravakArayoghopavatyaSaNoMdanyato'pi lopamicchati / adhyArUDha uma-Izama . adhyuH| sa cAsAvinduzca, adhvinduH| sAdhorI:-zrI , sAdhvI / tasyA udayaH, sAdhyudaya ityAdi // 23 // *svare vaa||3|24 / / avarNabhoyago'yobhya parayoH padAnte vartamAnayorvakArayakArayoH svare pare lugvA bhavati sa caasNdhiH| paTa iha / paTaviha / avarNAdIpaspRSTatarasya vikalpena vivAsyamAnatvAtrairUpyam / pttvih| vRkSa atra / vRkSavatra / vRkSavatra / vRkSA iha / vRkSAviha / vRkSAviha / ta AhuH / tayAhuH / tayA~huH / tasmA idam / tasmAyidam / tasmAyidam / ka Aste / kayAste / kyoNste| devA AhuH / devAyAhuH / devAyA~huH / bho atra / bhoprabhRtibhya uttareNepatspRSTatarasya nityaM vidhAnAvarUpyam / bhopaeNtra / bhago atra / bhagoyeMtra / agho atr| aghoyatra / ujyapi dairUpyameva / paTa u / paTaveM / ityAdi / padAnta ityeva / lavanam / nayanam / avodibhya ityeva / madhvatra / dadhyatra / svara iti kim / vRkSav karoti // 24 // *aspaSTAvavarNAttvanaji vA / 1 / 3 // 25 // avarNabhobhago'dhobhyaH parayoH padAnte vartamAnayorvakArayakArayoH sthAne'spaSTAvIpatspRmRtarI pratyAsattervakArayakArAvevAdezau svare pare bhavataH, avarNAttu parayoyorujvajite svare pare'spaSTau vA bhavataH / paTavU / vRkSa / asAveM / kayeM / devAyeM / bhoyatra / bhoyu / bhagoyatra / bhagoyeM / aghoya~tra / aghoceM / aparNAttvanuni vA / paTaviha / padaviha / asAvinduH / asAvinduH / tayiha / tayiha / tasmAyidam / tasmAyidam / kayiha / kayiha / devAyAhuH / devAyAhuH / anujIti kim / uni aspaSTAveva yathA syAtAm / tathA codAhRtam / kecittu rusthAnasya yakArasthotri pare lopamevecchanti / ka u aagtH| bho u ehi / bhago u ehi / agho u yAhi // *apare tu bhobhago'yobhyaH svare nityaM lopamevecchanti / bho atra / bhago atra // 25 // *roryH| 1 / 3 / 26 // * avarNabhobhago'yobhyaH parasya padAnte vartamAnasya roH sthAne svare pare yakAra Adezo bhavati / kayAste / devaayaaste| bhoyatra / bhagoyatra / aghoyatra / roriti kim / punariha / avarNAdibhya ityeva / muniratra / svara ityeva / kaH karoti / bhoH karopi // 26 // *svAnDanohe / / 3 / 27 // hrasvAtpareSA padAnta vartamAnAnAM ityeSAM varNAnAM sthAne svare pare dve rUpe bhavataH / kruDAste / sugANNaha / pacannAste / *karvannAste, kRpannAste ityatra tu *vahirajasya dvitvasyAsiddhatvANNatvaM na bhavati / isvAditi kim / prAGagaste / vANAste / bhavAnAste / *rAja niha / vipi kacit vyaJjanakAryamanityamiti jJApanArtham / tatA yaluga na bhavatIti / yadvA lugiti sajJA sajJAparvako vidhiranitya iti / nanu vRkSa kagetItyA padAntatva nAsti Nilopasya sthAnittvAt tato yahavikalatva ghyAyuttariti / navam / 'na sadhi'-ityanena sadhividhI sthAnitvAbhAva iti ||-kshcityiti / vizrAntavidyAdhara ||-svre-|| kayAste tayAgtyiAdiSu syAdividhI gerasattvAta * asiddha pahiramiti nyAyAca 'ata A tyAdI'-iti na dIrgha ||-aspssttaa-|| spazeNijantAt te No dAnta'-iti nipAtanAt spaSTa // - apare viti | kAzikAkAgadaya // * roryaH / atrAnantarApyavarNAdityeva nAnunartate / bhoprabhRtibhyo yakArasyAspaSTayakAravidhAnAt iti vyavahito'pi avarNAdisamudAyo'nuvartate ityAha-avarNabho ityAdi / nanu tarogyana tarvayana cAva namityatraiva 'roya' iti prApnoti ukAratadbhAvAt / navama / evaM kRte bho prabhRtibhyo yakArAsabhavAt 'svare vA' ityAdIni sUtrANi nirarthakAni syu, ||-hsvaa-||-kurvnnaaste ityAdi / nanyatra dvive kRte pUrvasya nakhyAnantyatvAt Natva prApnoti ityAha-vahiraGgaraseti / ubhayapadApekSateneti / vaNatIti ki 'ahan pazcamasya' iti dIrghase-vANa ||-raajniheti / paratvAt Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 35 // na iti kim / tvamatra / svara ityeva / matyaG zete / gacchan bhuGkte / padAnta ityeva / vRtrahaNau / daNDinau // uNAdayaH (5 / 2 / 93 ) ityAdau svarUpami - dezAt, 1459) ityAdIti // 20 // anAmA dIpA chaH 13 no dIrghAtpadAnte vartamAnAtparasya chakArasya dve rUpe vA bhavataH / kanyAcchatram / kanyAchatram / kuTIcchAyA / kuTIchAyA / jambUcchAyA / jambUchAyA / munecchAyA / *mune chAyA / raicchAyA / raichaayaa| gocchAyA / gochaayaa| naucchaayaa| nauchAyA / anAGmAGa iti kim| AcchAyA / *Acchinatti / *A cchAyAyAH / mAcchidat / 'svarebhyaH' (1| 3 | 30 ) iti nityameva / GitkaraNAdeSu vikalpa eva A cchAyAM manyame A chAyAM mnyme| AcchAyA mA bhUt / A chAyA mA bhUt / *vAkyasmaraNayorayamAkAraH / mA cchindhi mA chindhi / mAcchandaH / *pramAchandaH / putro mAnchinatti / patro mA chinatti / AGsAhacaryeNAnyayasya mAjhe grahaNAdihApi vikalpa eva / pramimIta iti pramAH, vic / pramAn chAtraH / pramAchAtraH / dIrghAditi kim / zvetacchatram / vAkchatram / padAnta ityeva / dvIcchati // 28 // * plutAdvA / 1 / 3 / 29 // padAnte vartamAnAdIrghasthAnAtplutAtparasya ukArasya dve rUpe vA bhavataH / Agaccha bho indrabhUte 3cchamAnaya / Agaccha bho indrabhUte 3 chtrmaany| dIrghAdityeva / *Agaccha bho devadatta 3 chatramAna // 29 // *svarebhyaH | 1| 3 | 30 // bahuvacanaM vyApyartham / tena *padAnta iti nivRttam / svarAtparasya chakArasya padAnte'padAnte ca dve rUpe bhavataH / icchati / gacchati / hocchati / mlecchati / cacchAyate / cocchupyate / vRkSacchAyA / prathama pdbhut'| 'nAmantrye' iti lopAbhAna // pratyaGzete iti / apa mAbhUdane dvirA adIrghAdvirAma - ityanena bhaviSyati tat kimarthametAvRttaye svara ityucyate / yadyanena syAt nitya syAt tena tu vikalpeneti tadartha svara ityucyate // vRtrahaNAciti / ana sajJAyA pUrvapadasthAditi asajhAyA tu 'kAka' iti Natvam // anADa // padAnte iti dIrghasya vizeSaNamna cha svAsambhavAt / padAnte hi tasya rihAreNa bhAvyam zabdaprAT iti / AmArjanAdeva dIrghAditi pade laye kimartha dIrghAdityUce satyam AmADAravyayo tatparyudAsAdanyasmAdapyavyayAdIrghAdityapi prathama syAditi // mune chAyeti muni chAyeti sthite 'svarebhya iti dvina prApnoti 'Amantrye ' iti si / tatrAntaratvAt nityasyAcAmantraye iti pUrva si tato 'hasvasya guNa' iti simA saha guNe ane vikalpe chasya dvityamiti / 'sarebhya iti nitya dviye prApte vikalpArtho'yamArambha iti // Age prita ISadarthAdiSu caturtheSu vartamAnasya pratiSedha mAstu pratiSedhavacanasya iti krameNodAharati- AchAyeti ISadarthe ||-aacchinttiiti kriyAyoge / chadiraNa haThAt ahane viyate sa cAr3A viziSyate // bhA chAyAyA iti / atrAmaryAdAyA chAyA parihRtvetyartha / abhinidhI tu chAyAmabhivyApyetyarthaM // vAkyasmaraNayoriti vAkya pUrvavAkyArthaviparItakaraNarUpa, smaraNa vistRtArthaparijJAnam // pramAchanda iti / pramIyata iti 'upasargAdAta.' itya pramA cAsI hRdaya pramAchanda // plutA // dIrghAdivRttAvapi dvimAnatrimAnayovirodhAt sAmAnAdhikaraNyAsabhospi mayA lozantItyAdivat sthAnopacArAt tadvyapadezAdvizeSaNavizeSyabhAva / dIrgho'syAsti sthAnineAzrAdityAdati vA dIrghazabdena pluto'bhidhIyate ityAha- dIrghasthAnAditi / natu kimarthamidam yato dIrghatvamAzritya 'anAdmADa' - ityaneneva dvisya vA bhaviSyati / satyam / idameva jJApaka dIrghApadiSTa na plutasyeti kArya va na yathA // Agaccha bho devadatta 3 / plutAt prathama luk 'adeta ityanena / anyathA prathama kuryAt yadi padhAdapi syAt // - svarebhyaH // padAnta iti nivRttAmati 'gacchati pathidUte ityana gacchatIti nirdezAca // hRdi // acyate iti bhINuzalIti ke caja gamiti phalam / arcyata iti ghaJi nyaGkAdizat 1 J 1 T laghunyAsa 97993980 // 35 // Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svarebhya iti kim / vAJchatram // 30 // *hadirhasvarasyAnu navA / 1 / 3 / 3 // svarebhyaH parau yau rephahakArau tAbhyAM parasyAIsvarasya rephahakArasvaravajitasya varNasya sthAne dve rUpe vA bhavataH, anu-yadanyatkArya prAmoti tasmin kRte pazcAdityarthaH / arkH| arkaH / mUrkhaH / mUrkhaH / svargaH / svrgH| adyH| arthH| OM arcA / arcA / brahmA / brahmA / jihamaH / jihmaH / bAhyayam / bAhyam / jinnA / nihA / arhakhAsyeti kim / *padmahataH / ahaH / karaH / svarebhya ityeva / * abhyte| hute| anviti kim / possnnunaav| atra dvivacane kRte yathA syAt // 31 // *adorghAdvirAmaikavyaJjane / 1 // 3 // 32 // *adIrghAtsvarAtparasya haisaravajitasya varNasya sthAne virAmaikavyaJjane virAme'nayuktavyaJjane ca pare'nu de rUpe vA bhavataH / tvak / tvak / tvam / tvam / SaT / SaT / paDD / paDU / tatt / tat / tat / tad / ekavyaJjane / daddhyatra / dadhyatra / patthyadanam / pathyadanam / maddhvatra / madhvatra / pitrarthaH / pitrarthaH / tvaGmadhurA / tvaGmadhurA / tvaG karoSi / khaGkaroSi / *sayyataH / sayyataH / ura 55 kaH / urakaH / upaH / ura 28paH / urAkaH / urakaH / zgo 3trAta / go3trAta / nau 3trAta / nau 3trAta / anvityadhikArAtkatvagatvAdiSu kRteSu pazcAd dvitvam / adIrghAditi kim / vAk / bhavAn / sUtram / pAtram / netram / hautram / virAmaikavyaJjana iti kim / indrH| candraH / kRtsnam / mRtsnaa| uSTraH / ddhi| madhu // *saMyuktavyajane'pIcchantyeke / paJtam / patam / arhasvarasyetyeva / caryA / dahyam / titu| ata evAdezavalAsaM katye anena vA dvitvam / auNAdike'H prathamameva kasya dvirUpatvAnnAnane dvitvam // yahirjAtam ' yahiSaSThIkaNca' jya / yadA tu bahirbhava tadA 'gambhIrapazca' iti jya ||-pnhd iti / hA date ityac pRSodarAditvAt hasva / nanvatra dvite kRte'pi 'ro re lag'-ityanena raloSe sati na kicidvinatyati / satyam / yadyatra varjana na syAt tadottarasUtre'pi varjanAbhAve'rha ityatrauttareNa * dvite rore luki AI iti aniSTa rUpa syAditi // nanu kara ityatra dvite kRte'pi 'lagasya-ityAdinAsya luka bhaviSyati kiM svaravarjanena / satyam | cAru dAru vArItyAdI cAru dArU vArItyA- * dhaniSTa bhavediti svaravarjanam ||-pronnunaaveti / atrAnvityatyAbhAve satyantaraGgatvAt dvitve kRte pazcAt parokSAnimittatvena bahiraGga dvirvacana syAt / tatazca proNunAvetyaniSTarupApatti / nanu dvitva kRtamapi nimittAbhAve-iti nivartyati kimanugrahaNena / satyam / anugrahaNAdevAya nyAyo'nitya iti / yadvA nAya sArvatriko nyAya kumbhakArasya vinAze ghaTasya darzanAt ||-adiiyaat // adIrghAriti paryudAsAt anuvRttasya svarasya vizeSaNAmatyAha-adIrghAt svarAditi / atha sayogAntalopo mAbhUt tvA ityatra prathamakakArasya 'sayogasyAdI'-iti lukasmAna bhavati / na ca vAcyamaya dvikhAdezo'narthaka iti, anyatra dvitvazrutezvaritArthatvAt iti / satyam / aIsvaramyeti hopAdAnAt vyakti padArtha AzrIyate / tatra ca kakAraviSayasya dvitvasyAnarthakya mA bhUditi na bhavati / nanu 'li lau' iti sUtre dvivacaneneda jJApitam yathA sAnunAsikasyApi niranunAsika evAdeza iti tat katha sAnunAsiko yakAra sayyata ityatreti / satyam / sa eva sAnunAsiko yakArI dvirUpo bhavati na svayaM bhinna Adeza kriyata iti sAnunAsika eva bhavatIti / ekayApi cArdhakalayA dvAvapi vakArau sAnunAsiko jJAyate sAnunAsikayakArasyaiva dvitvApannatvAditi ekaiva kalodAharaNe ||-gotraat / gAva ena prAsariniti 'tikkRtI nAmni' iti ta ||--icchntyeke iti / indragomicandraprabhRtaya / triyate iti varyA / 'vopasarya-iti va / atra dvive kRte raloye ca vAryeti syAt / Dau Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zodeza // 32 // EXSKSKSKIKEKOKHEKKER gogAntalopona bhAti / ayamatyAdika tu divAsyAvAcanAdAtyedha // 32 // *ajvrgsyaantsthaatH|113133|| antasthAtaH parasya jakAravarjitasya vargasya liyanyAsa rathAne'na deNe vA bhAtaH / ulA / usakA / nalammIkaH / valmIkaH / kSat karoti / vRkSam karoti / vargasyeti kim / savyam / amiti kim / hljkaage| antasthAta iti kim / bhavAnmapuraH // 33 // tato'syAH / 1 / 3 / 34 / / tato'yagot parasyA antasthAyAH sthAne dve rUpe vA bhvtH| darapatra / dadhyana / madhyAna / manana / tata iti kim / bAlyam / asyA ra ti kim / vAm jayati // 34 // ziTaH prathamadvitIyasya / / 13 / 35 // ziTaH parayoH prathamadvitIyayoH sthAne de rUpe vA bhAtaH / tva karopi / sakaropi / saMkkhanarAi saM khanasi / kaH kkhanati / kaH khanati / kaH ppacati / kaH ppacati / kakkhanati / kaarkhnti| phalati / ka8 pphalati / kavati / kacarati / karachAdayati / kAdayati / kaSTokate / kaSTophate / kaSThakAraH / kssttkaarH| stthAlo / sthaalii| spphiitaa| sphonaa| ziTa iti kim / bhavAn karoti / prathamadvitIyasyeti kim / Asyam / / anunAsikAdapyAdezarUpAta kecidicchanti / tvajcchAnaH / laj chAnaH / ityAdi // 35 // tataH shittH| / / 3 / 36 // tataH prathama dvitIyAbhyA parasya ziTaH sthAne de rUpe vA bhvtH| taczzate / tacazete / pappaNDe / paTpaNDe / tatssAdhuH / tatsAdhuH / vatssaH / vtsH| kapIram / kSoram / apsarA / apsarAH / tata iti kim / bhavAn saadhuH| zida iti kim / mathanAti / khyAti // 26 // na rAtsvare / / 3 / 37 // rAtparasya ziTaH sthAne svare pare de rUpe na bhavataH / darzanam / vimrshH| krpti| vati / svaspA radaM vAsryam / ku. sarAyA idaM kArsaram / rAditi kim / tanzete / padaSpaNDe / vtssH| svara iti iti kim / *kazzyate / vaSyate / ziTa ityeva / arkH| vrcH| 'hAdahasvarasya' -1 / 3 / 31) iti vikalpe pAle pratipedhaH // 37 // putrasyAdinputrAdinyAkroze / 1 // 3 // 38 // Adinzabde putrAdinzabde ca pare putrazabdasaMbandhi // 36 // GKEKOKSkOOKEKOREKOKOREKHEREXEXECXS vidhAnasya puti visargAntaraNa garitAlAsapura ke titau itpana mirAmastarayo kArasya dviA syAt // prathamatvAdikamiti / para yadanamityAdipu ||-aj-1-antsthaat iti / bhanAzAdiyAtam |-tto- yogAdo 'asiva parim' iti nagAyAt antAra dviro kartavye pahiramo yAdyAdezo'sita pharamAna bhAti / na cAsyAsibase gUmAmidamanakAmati nAgam / dhyAnamijyAdApanAdezako gAdau tasya sAvakAzatvAt iti / ugate / 'na sabhiDIyaki'-ityana dvitvalA sadhiSidhirapena sthAnivaddhAnapratipeye side vigrahaNamasiddha pahiranamantara iti nyAyasahA pAdhanA m iti hitamupAyate / tAmelAna rasa nadilam svarasyegAdhikArAH / lasya tu dile kAmpatItyAdi praSTavyam ||-shitt:-|| pala sthAne iyata' kartari 'gA upala'-dati Ne jo | "jAteravAnta-ti yA-sthAlI / ssAlayatIti bhava' svAli // asyata iti yaNi 'zikyAsya-dati nA-Asyam ||-kecidishii / zAkaTAyanAdaya ||-svcchaatr iti / rAmasAila sthite to muma-ityanunAsiko nakAra / tata chasya dvito 'agho prathama'-iti tasya ca ||-tt-|| tA-yA tata / tapAdasyAnantarapUvistuparAmazikalpena prathamadvitIyayoranu iti // 'zipAyasya-iti pakArasya phakAre kute dvitIyAdapi sasya dile aphsarA ilapi dRzam / narA. sunti sIdanti asyAmiti gRssodraadityaav-vRsii|-kshyt iti Ni Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nastakArasyAkrozaviSaye dve rUpe na bhavataH / 'adIrghAdvirAmaikavyaJjane' (1 / 3 / 32) iti vikalpe prApta pratiSedhaH / putrAdinI khamasi pApe / putraputrAdinI bhava / AdinputrAdinIti kim / putrahatI / putrhtii| putrajagdhI / putrjgdhii| anAcchAdajAtyAdevA' (2 / 4 / 47) iti vA kii| Akroza iti kim / aputrAdinI zizumArI / putrAdinIti vA / putraputrAdinI nAgI / putraputrAdinoti vA // 38 // *nAM dhaDavarge'ntyo'padAnte / 1 // 3 // 39 // anviti vartate / apadAnte vartamAnAnAM makAranakArANA dhusaMjJake varge pare pratyAsattenimittavargasyaivAnyo'nu bhavati / ma gantA / gantum / zaGkitA / zaGkitum / anycitaa| azcitam / kunntthitaa|kunntthitum / nanditA / nanditum / kmpitaa| kampitum / nAmiti bahuvacanaM varNAntaravAdhanArtham / tena kurvanti, kRpanti, visambha., saMrambhaH, ityatra nakArasya NatvaM bAdhitvA anena vargAntya eva bhavati / krAntvA, bhrAntvA, isatrApi nakAre kRte NatvavAdhanArtha punarnakAraH / dhuDiti kim / Ainmahe / prahanmaH / dhuDvarga iti kim / gamyate / hanyate / apadAnta iti kim / bhavAn karoti / anvityadhikArAt vyatA, vyaktamityatrAorgatve katve ca kRte pazcAtkavargAntyaH / anyathA cavargAntyaH syAt // 39 // *ziDahe'nasvAraH / 113 // 40 // apadAnte vartamAnAnAmnAM sthAne ziTi hakAre ca pare anusvAra Adezo'nu bhavati / m , puMsi |gN. syate / , dNshH| sudaMzi kulAni / vapUMSi / dhaSi / yazAMsi / payAMsi / guDaliMhi / svanavAhi kulAni / nAmiti vahuvacanAvRhaNamityatra NatvaM daMza ityAdI atvaM ca bAdhitvA'nenAnusvAra eva bhavati / evaM sIpi / surdezi / ziTa iti kim / gamyate / hanyate / apadAnta ityeva / bhavAnsAdhuH / zreyAnhetuH / anvityeva / pinnddi| shinnddi| atra piziSohauM tasya dhitve Sasya Datve ca ziDabhAvAnkArasyAnusvAro na bhavati // 40 // *ro relgdiirghshcaadidtH| 1 / 3 / 41 // apadAnte RE gantasya / eSa varNyata ityapi / tIvat puso'pi putrAdanAkroze tatrApi pratiSedho bhavatyeva / putrAdI bhaveti / abhIkSNa putrAnatsauti 'matAbhIkSNye ' iti Nin ||-putraadinii shishumaariiti| * adhyAropeNa hi nindAkroza / tattvAkhyAne tu tadasabhava iti pratiSedhAbhAvAt 'adIrghAt '-iti dvitva bhavatyeva ||-naagiiti / 'jAtesyAnta'-iti DI ||-naaN dhutt-|| yadyatra vargaprahaNa na syAt tadA gantetyatra thakAra. syAt / tasyApi takArApekSayA'ntyatvAt ityavyavasthAnirAsAya vargagrahaNamiti ||-nimittvrgsyaiveti / makAranakArApekSayA'nyasya varNasyAntyasyAbhAvAt iti ||-bhuvcnmikti / avamartha / varNagrahaNe jAtigrahaNamiti jAtinirdeza prApte pahuvacana vyaktinirdezArtham tena yAvAn makAro nakAracApadAntastatra sarvatra vyaktyapekSayA yarya mA bhUditi pravartamAno'ntya kAryAntarapAdhAsAye prabhavati ||-gmyte / hanyate ityatra manonimittayakArasyAntyo ra syAt ||-shidd'he-|| nanu piNDiA ityAdI vasyAluka' sthAnivattvAdakAreNa paspa vyavadhAnAta anusvAro na prAmIti kimanvityA ayaNena / naivam / 'na sadhi'-iti sadhividhau sthAnitvaniSedhAt // nanu hasya ziTsajJA kRtvA ziTyanusvAra ityevocyatAm / salpam / yadi hasya ziTsazA kRtvA iha haprahaNa na kriyate tadA ojaDadityatra 'aghoSe ziTaH' iti ilope'niSTa rUpa syAditi ||-ro re-|| nanvapadAnta ityAdhikArAt ajarghA apAspA- acokU acAkhA acAkA apApA ityAdiveva prApnoti na tu svArAjyamityAdAviti / naivam / adidyuta iti igrahaNAdapadAnta iti nAnuvartate / yata ikArAtparasya rephasya rephe'padAnte sabhavo nAstIta / bhinnasthAninimittabhaNanAdA / kiM punarida sAnupandhasya kAryiNo rephasya grahaNa Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyAsa zrIhemaza0 iti nAnuvartate / rephasya rephe pare lagbhavati, akArekArokArANAM cAnantarANAM dIpoM bhavati / punA ramate / prAtA rauti / agrI rathena / nIraktam / dUraktam / paTU // 37 // rAjA / ucai rauti / anvityeva / ahorUpam / atra pUrvameva rorutve rephAbhAvAllugdIrghAbhAvaH siddhaH // 41 // DhastaDaDhe / 13142 // tannimitto dastaDdaH / Dha ke kArasya taDDe pare'nu lumbhavati / akArekArokArANAM ca dIrgho bhavati / mahateH ktI, mAdiH / lIDham / mITham / gUDham / taDDha iti kim / madhuliDDaukate / nAyaM lu pyamAnaDhakAranimico daH / evaM *cakRDDhave, lalubihave ityAdAvapi DhakArasya dvitve sati DhakArayonimicanimittibhAvo nAstIti lugna bhavati / adiduta ityeva / *AvRddham / AvRddham / anvityeva / *leDhA / moDhA / atra guNe kRte pazcAt ddhlopH| anyathA hi pUrvameva Dhalope doghe ca lIDhA mUDhetyaniSTa rUpa syAt // 42 // sahivaroccAvarNasya / 1 / 3 / 43 // sahivahi ityetayoDhasya taDDhe pare'nu lugbhavati, avarNasya caukAro bhavati / soddhaa| voDhA / udavoDhAm / avarNasyeti kim / OM UdaH // 43 // udaH sthAstambhaH saH / / 3 // 44 // udaH parayoH sthAstambha ityetayoH sakArasya luga bhavati / utthAtA / utthAtum / uttambhitA / utta-* mbhitum / uda iti kim / saMsthAtA / saMstambhitA / sthAstambha iti kim / utsnotA / utskannaH / sa iti kim / uttiSThati / udasthAt / udastambhat / uttistambhipati / pratyAsatteH sthAstambhAvizeSaNasyaivodo grahaNAdiha na bhavati / Urdhva sthaanmsyotsthaanH|| kathamutskandatIti utkandako roga iti pRSodarAditvAdbhaviSyati * *HOCISIGNOMETERAREECENTERaratirodkoottiteededokter // 37 // niranupandharaNa vA / tatrAyapakSa azI ganesyAdi sidhyati na tu punA ramate ityAdi / dvitIyapakSe punA ramate ityAdi sidhyAta na svano rathenetyAdi / na cobhayapAragrahe phi ciniyAmakamasti / ucyate / atra "rore'-dale kanayalena sUtra ubhayocAraNAdekana sAnupandhasyAparantra niranupandhasya na nirdezAna niranusandhamahaNe sAmAnya grahaNAmAta nyAyAca sAmAnyena grahaNa bhavatItyAha-rephasyati |-anntraannaamiti / nanu sAmAnyanirdezAinantarANAmeveti kuto labhyate iti ceducyate / re ityupataSasaptamInidezAva lugidha dogho'pi rephopaniSThasyeva bharatIti |-dsthddhe ||-anviti / ida sUtra padAnte 'dhuTasvatIya ' ityasya pAdhakam apadAno tu balIyastRtIyacoM' ityasya caiti tato'nvityadhikAra etayo sUtraporviSaya mukyA jJAtavya / ata eva madhuliDDaukate ityatra pUrva tRtIyatvAbhAve sati na vyAvikalateti |-ckiddve iti / aba nimyintAt '-iti dhasya dalo 'adIrghAt '-hAte tasya dvitve 'tRtIyastRtIya'-hAte pratya ||-aatRddhm / AvRddhamiti / tRho tRhota hisAyAma, gRhota udyamane iti dhAtU 'veTo'pata ' itIniSedha ||-leddhaa iti / nanvatra paratvAdguNo bhaviSyati kimanvityadhikAreNa / satyam / dalopasyAlpAzritatvenAntaraNatvAt prathama dalopo dIrghatva ca prApnoti // nanu dasyAsalAt sarvamapyasat / tato guNA bhaviSyati / salAm / tathApi asiba pahirazamantarate iti date sati dIrghatva syAt / 'vANI vidhi'-dati nyAyanAntarana itvam / tatasta-25 smin vidheye guNo'si do yato guNoDavANI vidhiriti / kAryAsatvapakSa idamuktam / zAkhAsattvapakSe tu guNaM kRte datya bhavati |-ud-|| nanu udasthAdityatra sakAralApa kasmAna bhavati / na ca vAcyamAgamena vyavadhAnam / yato'dinojA vyavadhAyaka na bhanAMta / sayam / AralyA uda iti pada svAstambha sakArasya ca sapandhanIyam udasthAt udastambhata ilAmapo siddhyartham / upasthAdityavADAgamA-X sUryamanvityadhikArAta na bhAMta / aDAgame ca sati paJcamyA nidiSTe paraspatavAnantarasyeSana vyavahitasyeti na bhavati |-utsthaan ityatra sthAnasya vizeSaNam ut na tu tiSThatAreti // tad Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * // 44 // tadaH seH svare *pAdArthA / 1 / 3 / 45 // tadaH parasya seH svare pare lugbhavati, sA cetpAdArthI-pAdapUraNI bhavati / saiSa dAzarathI rAmaH saipa rAjA yudhiSThiraH // sauSadhIranurudhyate / pAdArtheti kim / ' sa eSa bharato raajaa'|| 45 // *etadazca vyaJjane'nagnasamAse / / 3 / 46 // etadastadazca parasya seya'Jjane pare lagbhavati, aki *nasamAse ca sati na navati / eSa dadAti / sa dadAti / paramaipa karoti / paramasa dadAti / etadazceti kim / ko dAtA / yo dhanyaH / serityeva / etau gcchtH| tau tiSThataH / * anubandhagrahaNAdiha na javati / eteSu carati / teSu yAti / ananasamAsa iti kim / eSakaH karoti / sako yAti / 'tanmadhyapatitastadgrahaNena gRhyate' iti sAko'pi prAptiriti pratiSedhaH / aneSo gacchati / aso yAti / vyaJjana iti kim / eSo'tra / so'tra // 46 // vyaJjanAtpaJcamAntasthAyAH sarUpe vaa|1|3|47|| vyaJjanAtparasya paJcamasyAntasthAyAzca sarUpe vaNe pare lugvA javati / RJco uDau kalDau / - nDau / aditerayamAdityaH / *sa devatA asya AdityaH sthaaliipaakH| Adityya iti vA / vyaJjanAditi kim / annam / bhinnam / sarUpa iti kima / varNyate / pitryam // *kecittu paJcamAntasthAyAH paJcamAntasthAmAtre lopamicchanti na tu sarUpa eva / tanmate vabhyate, vazyate, mabhyate, mazyate, ityAdAvapi javati // *apare tu abhravabhramabhrANAM trayANAM dhAtUnA dhuTi rephalopaM nityamicchanti / abhrateH 'tikRtau nAmni' (5 / 1171) iti tiki, abdhiH / vabhramabhroryaGlupi, vaavbdhiH| mAmabdhiH / *siddhAnte tu, aThitaH / vAvAzritaH / mAmazritaH // 47 // *dhuTo dhaTi khevA / / 3 / 48 // vyaJjanAtparasya dhuTo dhuTi khe pare lugvA javati / attm| KI tada ityanena tadAdezasya sasya grahaNam / anyathA vyajanAtsalopa siddha eva / anukaraNatvAttada ityatra tyadAdyatvAbhAva / zabdArthAnukaraNe hi prakRtivadanukaraNamiti nyAya pravartate / zabdAnukaraNe tu neti / kA kathAmidamiti cet / tada se svare' iti sUtrasUtraNAt // pAdAya iya pAdo'rthoM yasyAmiti vA-pAdArthA / nanu so'ha tathApi tasyasmin prayoge 'tada se svare pAdArthA' ityanena pratiSNAte na nimittasvare paratrAvatiSThamAne sati selukatha na bhavati / ucyate / tada se svare'-iti sUtra 'rorya' iti sAmAnyasvaranimittasUtraviSaye 'so ru.' ityasya vAdhaka na puna svaravizeSanimittasya 'ato'ti roru' ityasya viSaye / kuta , sarvatrApi vizeSeNa sAmAnya vAdhyate na sAmAnyena vizeSa iti nyAyAt // etd-|| prakRte para zrUyamANazcakAra prakRtyantarasadvitIyatA gamayan pUrvasUtravataprakRtyaiva sadvitIyatA gamayati // natra samAsau nasamAsastato dvadvagarbho naJtatpuruSa // nasamAse ca sati na bhavatIti / anena natra kriyAsabandha darzayan anagnasamAsa iti prasajyapratiSadho'yamiti darzayati / paryudAte hi sati 'nayukta tatsadRze' iti nyAyena naJtamAsAdanyatrApi samAsa eva vartamAnAbhyAmetattacchabdAbhyA siloSa syAt iti / anagnasamAse iti pratiSedhAt parameSa karotItyAdI tadantAdapi serluka || dhana labdhA 'dhanagaNAladhAra' iti ye-dhanya' ||-anubandhayahaNAditi / ayamartha / vyajana iti viSayasaptamyAmapi seriti iDanubandhagrahaNAt anyAnuvandhasamudAyaas sya lopAbhAva eteSu caratItyAdau / adhAtra paratvAdetve patve ca kRte sakArasyAbhAvAllopo na bhaviSyati / satyam / vizeSavihitatvAdevapatvAbhyA pUrvameva lopa syAditi / kica etatskubhnAtItyAdAvapi syAt ||-vynyj- // samAhAre'pi sautratvAddasvAbhAva ||-aadityo devatAsyetyAditya iti / atrAkAralaupe luka sadhividhitvAt sthAnivadbhAvapratiSedhe'nena pakSe yaluk ||-kecittviti| cAndraprabhRtayaH ||-apre tviti / zAkaTAyanAdaya ||--siddhaant iti / zuddhapakSe svamata ityarthaH / sva iti kRte zAI ityAdiSvapi syAt ||-dhutto-||-prmiti / prapUrvAdadAterArambhe'rthe | Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrohamA pratam / avattam / avantam / atra trayastakArA madhyamasya vA lopaH / *ziNDi / ziNDDhi / piNDi / piNDDhi / bhinyH| bhintthaH / dhuTa iti kim / zAgarma / laghunyA // 38 // *bhAm / dhuTIti kim / sakthnA / sakthne / kha iti kim / tartA / dartA / vyaJjanAdityeva / boddhA / yoddhA // 48 // tRtIyastatIyacaturtha / / / 3 / 49 // ghaTA sthAne tRtIye caturthe ca pare sthAniprayAsannastRtIyo bhavati / majati / bhRjjati / dagdhA / dogdhum / piNDDhi / ziNDDhei / yoddhA / yoddham / labdhA / labdhum / tRtIyacaturthe iti kim / likhyate / dhuTa ityeva / valbhate / padAnte 'dhuTastRtIyaH' (2 / 1 / 76 ) iti apadAntArthaM vacanam // 49 // *aghoSe prathamo'ziTaH 3 / 50 // zivarjitasya dhuTaH sthAne'ghoSe pare prathamo bhavati / vAkpUtA / devacchannam / para kurvanti / dRsstklpH| kakupsu / bhattA / lapsyate / aghope iti | kim / bhajyate / bhidyate / ghuTa ityeva / bhavAn khanati / kaNThaH / kanyA / aziTa iti kim / shyotti| kssttiikte| payassu // 50 // *virAme vaa|1|3|51|| * virAme vartamAnasyAziTo dhuTaH sthAne prathamo vA bhavati / vAk / vAm / SaT / Sad / tat / tad / kakup / kakun / virAma iti kim / vAgatra / dhuTa ityeva / kuG / sugaN / bhavAn / tvam // 51 // *na saMdhiH / 1 / 3 / 52 // ukto vakSyamANazca virAme saMdhirna bhavati / dadhi atra / te aahuH| tat lunAti / bhavAn lunA- ti / kurvan zete / vRkSasya chAyA / brAhmaNasya chantram / bhavAn chAdayati / nUna pAhi / kuNDam hasati / vRkSa yAti / kurvan Aste / virAmAdanyatra tu 2 *saMhitAyAM saMdhireva / sA ca-saMhitaikapade nityA nityA dhAtUpasargayo' // nityA samAse vAkye tu sA vivakSAmapekSate // 1 // 52 // *raH padAnte visargastayoH / 1 / 3 / 53 // padAnte vartamAnasya rephasya sthAne visarga Adezo bhavati, tayovirAme'ghoSe ca / vRkssH| plakSaH / prAtaH / punaH / agniH atra / padaH iha / aghoSe, kaH karoti / kaH khati / punaH pacati / punaH phalati / kaH zete / kaH SaNDe / kaH sAdhu / kazvarati, kaSTIkate, kastaratItyAdiSu OMke 'prAdAgasta'-iti tAdeza / avadIyate sma ta / 'nivisvandhavAt' iti tta ||-shinnddi / piNDhIti / zipiSo paramyA ho 'rudhA svarAt'- iti apratyaye 'zrAstyo g' iti alope ka dhaTa-iti hedhibhAve ' tRtIyastRtIya-iti tatIyatve tabagasyeti datve 'nA ghaT-iti Natve'nena pakSe ulopa ceti ||-bhaaiimiti / bhRgo 'bhRvRbhyA no'ntazca' iti kiti ge nAgame ca 2 * bhRGga tasyedamityaNi ||-tRtiiy-|| likhyate ityatra khasya ga valbhate ityatra dasya la Asanna prApnoti ||-aghope-nnu payassu ityatra 'zaSase zapasa vA' iti vidhAnAdapi na prApnoti kimaziTa * iti pacanena / satyam / zyotatItyAdyartham / tathA'ziTa ityabhAve vRkSa puruSa ityAdI kaspAdi kAdiriti vyAkhyayA visargasyApyapazcamAntastheti dhutve avarNahavisargakaSaryA kaNThapA iti katva syAt / OM zyotatItyAdiprayogatraye yathAsakhya caTatA syuriti / asthi (sti) Aste ityAdiSu ca takAra syAt ||-viraame // vaiSayikamidamadhikaraNam ||-kru ityAdi / cavargajo prakAra 'padarujavizaspR. zo gham' ityAdI dRzya / kuD ityAdicatuSTaye kaTanapA syu / dhana ityatra ca syAditi ||-n sadhi ||-shitaayaamiti / sadhIyate varNA asyAmini zIrIbhU' iti kiti te sahitA varNAnA paraspara sanikarSa ||-ekpd iti / viSayasaptamI / te bhavantItyAdau ekapade nitya sahitA ||-dhaatuupsrgyoriti / dhAtUpasargayo prelayatItyAdau nityasamuditatvAt samAsasyApi nirantarAnekapadAtmakatvAt padadhAtUpasargasamAsAnA niyamenakaprayatnocAryyatvAca virAmAbhAvAgnitya sahiteti / vAkye tu sarvatraikaprayatnAcAryatvasyAniyamAta virAmAbhAve na sahiteti ||-r pdaante-|| visarga. zabdapurIvAta Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta zAdaya evApavAdatvAdbhavanti / padAnta iti kim / Ite / ark| sUrpaH / sarpaH // kathaM nRpaterapatyaM nArpatyaH, nRkuTyAM bhavo nArkaTaH, tarkAraH, pArchatItyAdi / 'asiddhaM bahiraGgamantaraGge' iti vRdhyarArAdezAzrayasya rephasyAsiddhatvAdvisargoM na bhavati / evaMka 8 pAvapi / anvityadhikArAt gIH, dhUH, sajU ghu, AzISu | ityAdiSu dIrghatve kRte pazcAdvisargaH / anyathA hi pUrva visarge kRte irurorabhAvAdI! na syAt // 53 // *khyaagi|1|3|54|| padAnte vartamAnasya rephasya Re khyAgi pare visarga eva bhavati / kaH khyAtaH / namaH khyAtre / pUrveNaiva siddha niyamArthamidam / tena jivAmUlIyo na bhavati // / 54 // *zivyaghoSAt / / 3 // 55 // * aghoSAtpare ziTi parataH padAnte vartamAnasya rephasya visarga eva bhavati / paruSaH sarukaH / sarpiH saati| sarpiH sAtam / vAsaH kSaumam / adbhiH / sAtam / idamapi niyamArtham / tena satvaSatvAkapA na bhavanti // 55 // vyatyaye lugvA / 1 / 3 / 56 // ziTaH paro'ghoSa iti vyatyayaH / tasmin hai sati padAnte vartamAnasya rephasya lugvA bhavati / cakSu racyotati / pakSe, cakSuzzyotati / cakSuH zcotati / ka SThovati / kaSTIvati / kASThIvati / ceta skhalati / cetasskhalati / cetaH skhalati / cakSu spandate / cakSusspandate / cakSuH spandate / puna spandate / punasspandate / punaH spandate // 56 // *aroH supirH|1|3|5|| svajitasya rephasya sthAne supi pare repha eva bhavati kAryAntaravAdhanArthaH / gIrSu / dharSu / vAyuM / dvAeM / *visargaSakArau na bhvtH| aroriti kim / payaHsu / payassu / ahAsu / ahassu / supIti kim / giiH| dhuuH| ra ityeva / mahatsu / / 57 // *vaahrptyaadyH||3|58|| aharpatyAdayaH zabdA yathAyogamakRtavisargAH kRtotvAbhAvAzca vA nipAtyante / aharpatiH / ahHptiH| ahampati / *giiptiH| gI:pati / gIpati / dhuuptiH| dhuuptiH| dhuuptiH| eSu pakSe visargAbhAvo nipAtyate / he *macetA rAjan / he praceto rAjan / atra pakSe utvAbhAvo nipAnyate / bahuvacanamAkRtigaNArtham / / 58 // ziTyAdyasya dvitIyo vaa||3| 59 // A- Mas bindudvaya rUTe / tayorityatrakA'pi saptamyarthavazAt dvidhA bhidyate / ekA vaiSayike'dhikaraNe'parA tvaupazleSika iti ||--asiddhmiti / pratyayAzritatvena pahusthAnyAzritatvena ca pahirAtA / varNamAtrAzrita lena tvantaraNatA / padAdeza padavaditi ca vRddhavAdI kRte rephasya padAntatvam iti ||-khyaagi| khyAgyeva visarganiyamAt khyAka prathane ityasmin jinAmUlIyo'pi ||-shirth-|| aghoSAtparasya 52 padAnta rephasyAsabhavAt aghoSAditi ziTItyasya vizeSaNamityAha-aghoSAtpare ziTIti ||-aro-||-visrgti / antaragatvAt zapase iti sata prApnoti ata sakAra ityuktam / nanu paya su *ityAdiSu 'so ru' iti kRte antasthAdvAreNa rephAtpara pakAraH katha na bhavati / satyam / nityatvAt 'ra. padAnte'-ityAdayo bhavanti / ruvarjanAt lAkSaNikanyAyo niranubandhanyAyazcAnityastena ra OMAkakhakaphayo'-ityAdau lAkSaNisyApi bhavati ||--vaah--|| nipAtanAtpadAntAdhikAro nivartate tenottarasUce na yAti / tathA ca ruSIramityAdi sibam ||-giitiriti / atra kSIrasvAminA bhrAtuSpu-30 trAditvAt patvAmadhyate ||--prcetaa rAjaniti / sabodhane vizeSajJApanAya sabodhanAdanyatrApyudAhAryam / taca samAse evaM anyatra tu abhvAderiti dIrghatve vizeSAbhAvaH / yadutpalaH / karmadhArayAtsamAsASnte pracetArAja pracetorAja / zakaTo'pyAha-pracetaso rAjA pracetArAja / pracetorAja / pracetA rAjA asyeti pracetArAjA pracetorAjeti / AkRtigaNArthavAdahuvacanasya pAri carati kaciditi he vA co hasa / upasi budhyate 'nAmyupAntya'-iti ke uparbudhaH / anayoH zatvamutva ca na bhavati / vyavasthitavAzabdAya na vikalpa. ||-shittghaady-|| atrAyatva prativargapaJcaka prathamAkSarApekSam tada Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyAsaH // 39 // zrIhemaza0 ghasya prathamasya sthAne ziTi pare dvitIyo vA bhavati / rupIram / kSIram / tadazobhanam / taczobhanam / samrATsu / samrATsu / bhavathsu / bhavatsu / asu / apsu / * aphsarAH / apsarAH / Adyasyeti kim / bhavAn sAdhuH / ziTIti kim / vAk karoti / satyam // 59 // *tavargasya zcavargaSTavargAbhyAM yoge cttvau||| 360 // tavargasya sthAne zakAracavargAbhyAM pakAraTavargAbhyAM ca yoge yathAsaMkhyaM cavargaTavargAbAdezau bhavataH sthAnyAsannau / samudAyadvayApekSayA yathAsaMkhyArthaM tRtIyAdvivacanam / yogagrahaNa sthAnitvAzaGkAnirAsArtha pUrvAparabhAvAniyamArtha ca / zakAreNa yoge, tcshete| tcyotti| bhvaashete| cavargeNa, taccarati / *tcchaadyti| tajjayati / *tajjhApayati / taJcakAreNa / atra dakArasya jakAre 'tRtIyasya paJcame' (1 / 3 / 1) iti jkaarH| prazAJ carati / prazAJ chintti| bhavAn jyti| bhavAJ jhApayati / bhavAJ akAreNa / pUrveNa cavargeNa, yaacyaa| yjnyH| raajnyH|| *pUrveNa zakAreNa *pareNa ca SakAreNa pratiSedho vakSyate / pUrveNa tu SakAreNa, peSTA / peSTum / ISHI pUSNaH, vRSNaH, kRSNA, doSNA' ityAdi NatvenApi sidhyati / TavargeNa, taTTIkate / taTUThakAreNa / taDDAnam / taDDhaukate / taNNakAreNa / aD / aTThati / adi / a dRte / bhavANDInaH / bhavANDaukate / bhavANNakAreNa / pUrveNa TavargeNa, ITTe / tavargasya cavarge kRte 'cajaH kagam' (2 / 9 / 86) iti na bhavati. 'asiddhaM bahiraGgamantaraGge, iti / tatra ca prayayAdhikArAnmajjatIsAdAvapi na bhavati / evamuttaratrApi *zakArasya Satvamapi na bhavati // 60 // sasya zaSau / / / 3 / 61 // sakArasya syAne zvavargaSTavargAbhyAM yoge yathAsaMkhya zakArapakArAvAdezau bhavataH / cavargeNa, zyotati / vRzcati / majati / lajjate / bhRjati / sajjati / SakAreNa, * | pekSa ca dvitIyatvAmiti / tena kacaTatapAnA khachaThayaphA ziTi bhavanti / krameNodAharaNAni // tavarga-||---sthAnitvAzadvetyAdi / ayamartha , yogagrahaNa vinA sahAryatRtIyAyAm 'avarNasyevarNAdinA' | ityAdivat avargAderapi sthAnitvAzahA / paradigyogapaJcamyA tu 'paJcamyA nirdiSTe parasya' iti nyAyAtparasyaiva tavargasya svAta na pUrvasyati yogagrahaNam / nanu tavargasya kAyitvAttena ca viziSTavarNasamudAyaES svAbhidhAnAt taca zete ityAdipu ekaikasya tavargazabdApratItI katha kAyitvamiti / satyam / samudAyaikadezasyApi tadAtmakatvAt prAmo dagdha itivat samudAyazabdenAbhidhAnAt dasyApi tavargatve sati ikA rarUpatavargasyAnena jakAra / yadvA yathA grAma vasatItyAdI prAmAyekadezAderapi prAmAdizabdAbhidhAnam / na hi devadattAdirevamabhidhIyamAno grAma gRha vA vyApya vasati kiMtu tadekadeze / tatra sa ekkadezI prAmo gRha cocyate tadvadanApItyadoSa ||-tcchaadytiiti / chadaN savaraNe ityasya chadaN apavAraNe ityasya vA yujAde svArthaNijantasya rupam // tajjhApayatIti prayoktRvyApAre Nig / 'hantyAca' iti Nijantasya vA rUpam ||-raash iti / zasi isau usi ca rUpam / eva majA ityapi ||-puurvenn zakAreNeti / 'na zAt ' ityanena niSedho vakSyate ||-prenn SakAreNeti / 'pi tavargasva' ityanena / anvityadhikArAt apiDipatItyatra dvitve kRte pazcAt TavargaH / anyathA adihipatItyaniSTa rUpa syAt / evamATipate ityAdyapi / evamuttarasUtre'pi ||-'cj' kagam' iti na bha vatIti / taca zete tacaratItyAdI ubhayAbhitatvAcava bahiraGga padamAtrAzritatvAt katvamantaraNam iti ||-shkaarsy patvamapIti / vacatItyAdI 'zasya zaSo' iti kRtasya zakArasya 'yajasaja'ityanena dhudAzrita ghatva pratyayAbhAvAnna bhavati ityartha ||-ssy-|| nanu vRzcatItyAdau dantyApadiSTa kArya tAlavye'pi bhavatIti bhaNanAt 'nAmyantasthA'-iti ghatva katha na bhavatIti / ucyate / pA. Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarpiSSu / dhanuSSu / doSSu / atra so rutva, tasya satvaM, supaH ghatvaM tato'nena pUrvasasya patvam / TavargeNa, pApadipa | vaMbhapi // 61 // * na zAt / 1 / 3 / 62 // zakArAtparasya tavargasya sthAne yaduktaM tanna bhavati / kimuktam / cavarga: / aznAti / aznute / vizva' | praznaH ||32|| * padAntATTavargAdanAmanagarInavateH / 1 / 3 // 63 // padasyAnte vartamAnATTavargAtparasya nAmnagarInavatisaMvandhivarjitasya tarvagasya sakArasya ca yaduktaM tanna bhavati / kimuktam / TavargaSakArau / SaTtayam / madhutirati / madhuliT ghuDati / madhuli dunoti / madhuli dhunoti / paNnayAH / madhuliT sIdati / madhuli sAye / madhuliT syAt / madhuliTsu / TavargAditi kim / catuSTayam / sarpiSTvam / padAntAditi kim / ITTe / anAmanagarInavateriti kim / SaNNAm / ghaNNagarI / ssnnnnvtiH| *nAmityAmAdezasya grahaNAdiha pratiSedho bhavatyeva | nAma || 63 // Si tavargasya / 1 / 3 // 64 // padAnte vartamAnasya tavargasya sthAne SakAre pare yaduktaM tanna bhavati / kimuktam / TavargaH / tIrthakRt poDazaH zAntiH / bhavAn paNDaH / pIti kim / taTTIkate / tatrargasyeti kim / sarviSNu // 64 // *li lau / 1 / 3 / 65 // padAnte vartamAnasya tavargasya sthAne lakAre pare sthAnyAsannAvanunAsikAnanunAsikau lakArau bhavataH / tallunAti / bhavAeN lunAti / 'AsannaH' ( 7 / 4 / 120 ) ityeva siddhe dvivacanamanyatrA'nunAsikasyApi sthAne'nanunAsikArtham / tena 'vASTana AH syAdau ' (1 / 4 / 52 ) ityAdAvananunAsika* eva bhavati // 65 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau prathamasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH samAptaH // 3 // cakre zrImUlarAjena navaH ko'pi yazo'rNavaH // parakIrtitravantInAM na pravezamadatta yaH // 1 // caturthaH pAdaH * ata AH syAdau jasbhyAMye / 1 / 4 // 1 // syAdau jasi bhyAmi yakAre ca pare'to'kArasyAkAro bhavati / *vRkSAH / pRkSAH / *AbhyAm / ThakAle yo dantyasakArastasya kRtatvAbhAvAt iti / sarpiSSu ityAdiSu padAntatvAt nAmyantasthetyAdinA patva na bhavati prakRte sasya // na zAt // tavargasyeti / asabhavAt sasyeti na vyAkhyAtam // padAntAt // tavargasyeti / uttaratra tavargasyeti bhaNanAt tavargasya sasya ceti labhyate'tra // -- nAmityAmAdezasyeti / anupratyayAntasya dhanantasya ca namateravayava eka aparathAmAdeza / atra va AmAdezo nAma tasyaivArthavattvAtpratyayApratyayayo pratyayasyaiveti nyAyAdvA grahaNamityAha - paDnAma nAmazabdo nakArAnto'kArAnto vAvyaya iti // - li lau // -- anunAsika eva bhava tIti / viparIta niyamastu niranunAsikasya sAnunAsika iti 'hRdayasya hRLAsa' ityatra hRllAseti karaNAnna bhavati / prAyika caitaj jJApakam / tena 'samAnAnA tena dIrgha ityAdI Asanna eva bhavatIti // iti prathamasyAdhyAyasya tRtIya pAda // ata A syAdAviti // atra pratyayApratyayayoriti siddhe syAdigrahaNa 'Naghamasatvare' - ityAdI prayojanArtham / tena rAjabhyAmityAdau nalopasya Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laghunyAsa as zramaNAbhyAm / zramaNAya / saMyatAya / ata iti kim / munaya' / munibhyAm / syAdAviti kim / vANAn jasyatIti kie / vANajaH / agnaye / vRkssyoH||1|| *bhisa aisa / 1 / 4 / 2 // akArAtparasya syAderbhisaH sthAne ais ityayamAdezo bhavati / zramaNaiH / sNytaiH| atija / esAdezenaiva siddha aisakaraNaM 'sani pAtalakSaNa'-nyAyasyAnityatvajJApanArtham / tenAtijarasairisapi siddham / anye tvatijarerityevecchanti / ata ityeva / munibhiH / zAlAbhiH / dRpatiH / syATeriPAS tyeva / caitrabhissA / odanaM bhissA // 2 // idamadaso'kyeva / 1 / 4 / 3 // idam adam ityetayorakyeva satyakArAtparasya bhisa ais bhavati / imakaiH / / / amukaiH / akyeveti kim / ebhiH / amIbhiH / pUrveNaiva siddha niyamArthamidam / evakArastviSTAvadhAraNArthaH // 3 // ebhusnosi|1|4|4|| bahabarthavipaye sakArAdau bhakArAdAbosi ca syAdau pare'kArasyaikArAdezo bhavati / eSu / eSAm / amISAm / sarveSAm / ebhiH / ebhyaH / vRkSebhyaH / zramaNayo / saMyatayoH / vahivati kim / vRkSasya / kSAbhyAm / sbhosIti kim / sarve / ata ityeva / sAdhuSu / sAdhubhyaH / khavAsu / khadgabhyaH / agnyoH / dRpadoH // 4 // *TAGaso rinasyau / 1 / 4 / 5 // akArAtparayoSTAGasoH syAyo sthAne yathAsakhyamina sya isetAvAdezau bhavataH / vRkSeNa / atijareNa / vRkSasya / atijarasya / ata asii ityeva / atijarasA / atijrsH| atra paratvAnnityatvAcca prAgeva jarasAdeze kRte akArAntatvAbhAvaH / / *anye tu mAgevenAdezaM 'saMnipAtalakSaNa'-nyAyaspAni syAdividho vidheye'sibatvAdAkAro na bhavatIti / na cAtra syAdigrahaNAbhAve tricatura -' ityAdivihitasya syAdeprahaNa bhaviSyati / yatastatra tasya grahaNe'pi na kimapi phalam / anyaca syAdigrahaNe - Ke cizabdAta DapA pratyayatvAt 'Dityaditi / ityetva prApta niSidhyate / kicAtra svAdigrahaNAbhAre vanya ityatrApi 'avarNevarNasya' ityetat yAdhitvAkAra syAt / yadvA itya cAlanA pralpayApratyavayoriti zinyAyena side syAdigrahaNa gapamasat iti sUtre'saditi kAryArtham / tena rAjabhyAmiti sidam / ida ca na vaktavya yat vane sAdhustatra sAdhI ye pratyaye AkAra prAmotIti syAdigrahaNa, yato ja-2 sbhyAsAhacaryAt SakAro'pi syAdereva lapsyate ki syAdigrahaNena / satyam / tahi adhikArArtham tena zucI tItyAdau DIpratyaye 'Ditvaditi' ityekAro na bhavatIti // -vakSA iti / atra jati apa-1* vAdatvAt samAnadIrghatvavAdhakasya 'lugasyAdetyapade ' ityasya pAdhako'yamAkAra ||-aabhyaamiti / idazabdasya atate 'kacit ' iti De aprakRtervA siddham ||-shrmnnaabhyaamiti / syAde pUrvame-13 52 kapadatvAbhAvAt kA 'raghuvarNa'-iti gatva zramaNaprakRte / ucyate / bhApini bhUtavat iti nyAyAdbhavati ||-shrmnnaayeti / akArasanipAtena vidhIyamAno yakArastavighAtAya katha prabhavatIti na vAcyaMakm / yagrahaNaparthyaprasadhAta ||-bhis ais ||-esaadeshenaiveti / esAdeze kRte 'lugasya-iti tu na vAcyam / vidhAnasAmarthyAt / anyathA yadi deverityabhISTa syAttadA isiti kuryAt ||-aRS tijarasairiti / ekadezavikRtasyAnanyatvAt kRtahalo'pi jarAzabda eveti // bhissaTeti / psAra ityasyAbhipUrvasyAbhipsAyate iti 'upasargAdAta ' iti aDi pRSodarAditvAdabherakAralope paphArasya sa kAre Api lakSyAnurodhAt vikalpena TAgame bhissA bhissaTA // - idmdso-||-ittaavdhaarnnaarth iti / tena pratyayaniyamo na bhavati / tadabhAve ca takai vizvakairityAdi sidam ||-ttaangso-||-anye viti / yadi hi atijarasinetyetat sUtrakArasya nAbhimata syAt tadA TA ityetasya nakArAdezameva kuryAt / tatrApi hotve kRte vRkSeNetyAdi sidhyatyeva / kathametyamiti cet edahu-1X Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tyaskhAzrayaNAtpazcAjjarasAdeza cecchanto'tijarasinesapi manyante // 5 // *DeDasyoryAtau / 1 / 4 / 6 // akArAtparayo.Dasi ityetayoryathAsaMkhyaM ya At iseatAvAdezau bhavataH / vRkSAya / vRkSAt / atijarAya / atijarAt / ata ityeva / atijarase atijarasaH // kecittu prAgevAdAdeze jarasAdezamicchanto'tijarasAditya pi manyante // 6 // *sarvAdeH smasmAtau / 1 / 4 / 7 // sarvAderakArAntasya saMbandhinorDeDasyoryathAsaMkhyaM smai smAdityetAvAdezau bhvtH| sarvasmai / paramasarvasmai / | sarvasmAt / paramasarvasmAt / asarvasmai / asarvasmAt / kisarvasmai / kiMsarvasmAt // evaM vizvasmai / vizvasmAt / ubhazabdasya dvivacana *svArthikapratyayaviSayalAtsmaiprabhR- Mars * tayo na bhavanti / gaNapAThastu helaprayoge sarvavibhakyarthaH / ubhau hetU 1 / ubhau hetU 2 / ubhAbhyAM hetubhyAm 3 / ubhAbhyA hetubhyAm 4 / ubhAbhyA hetubhyAm 5 / * ubhayorhetvoH 6 / ubhayohetvo' 7 iti / ubhayasmai / ubhayasmAt / anyasmai / anyasmAt / anytrsmai| anyatarasmAt / DataragrahaNenaiva siddhe'nyataragrahaNaM DatamamatyayA- hA ntasyAnyazabdasya sarvAditvanivRttyartham / anyatamAya / anyatamaM vastram / anyatame // eke vAhuH- 'nAyaM DatarapratyayAnto'nyatarazabdaH, kiMtu avyutpannastarottarapadastaravanto vA' tanmate DatamAntasyApyanyazabdasya sarvAdikhama / anyatamasmin / itarasmai / itarasmAt / DataraDatamau pratyayau / tayoH svArthikalAtmakRtidvAreNaiva siddhe pRthagupAdAnamatra prakaraNe'nyasvArthikapratyayAntAnAmagrahaNArthamanyAdilakSaNadArya ca / katarasmai / katamasmai / ytrsmai| yatamasmai / tatarasmai / tatamasmai / ekatarasmai / ekatamasmai / iha na bhavati / sarvatamAya / sarvatamAt / tvazabdo'nyArthaH / tvasmai / tvasmAt / tvacchabdaH samuccayaparyAyaH / tasya smAyAdayo na saMbhavantIti hetvarthayoge sarvavibhaktitvamajhatyayazca prayojanam / tvataM hetum / tvatA hetunA vasati / ajnyaataatvtstvktH| nemazabdo'rdhArthaH / nemsmai| nemasmAt / samasimau sayau~ / samasmai / samasmAt / simasmai / simasmAt / sarvArthatvAbhAve na bhavati / samAya dezAya / samAdezAddhAvati / *svAbhidheyApekSe cAvadhiniyame vyavasthAparaparyAye bhausItyatra TAvacanaprakSepAt / atra jayAditya / yathA tu bhASya tathA naitalakSyate ||-ddeddsyo-|| nanvatra at ityevaM kriyatAm ki dIrghakaraNena / nacava kRte 'lugasyA'-iti prApsyatIti tadA * hi t ityeva kuryAt / satyam / matAntare'tijarasAdityapi manyate tatsiddhyartha dIrghakaraNam / dIrghakaraNAca svamate'pi samatamiti yodhym|| srvaade-1-prmsrvsmaayiti| syAdyAkSitasya nAmna sarvAOM divizeSaNAt vizeSaNena ca tadantavidherbhAvAt na sarvAdiriti induniSedhAdA prahaNavatA nAnA na tadantavidhirityasyAnupasthAnAt tadanta paramasarvasmAyityudAhRtam / kevalasya vyapadezivadbhAvAt tadantatva dRzyam ||-vishvsmaayiti / sarvazabdasAhacaryAdvizvazabdasyApi samastArthasyaiva grahaNa na tu jagadarthasya ||-svaarthikprtyyeti / ityavadato'yamAzaya / svArthikapratyayo'pi gaNapAThaphalamiti / simo* vAdyartho'pi ||-adhraanniiti / zabdarupApekSayA napusakanirdezo nArdhApekSayA / tena sIpunapusakeSu sarveSvapyartheSu sarvAditvam iti ||-svaabhidheyeti / pUrvAdInA zabdAnAM svAbhiyo digudezakAlasva bhAvo'ya / tamapekSate ya sa svAbhidheyApekSa / co'vadhAraNe / digAdInA barthAnA pUrvAdizabdAbhidheyAnA yat pUrvAditva tat niyamena ka civadhimapekSya sapadyate na tvavadhinirapekSam / tathA hi-pUrvasva | dezasya yatpUrvatva tatpara dezamavadhimapekSya bhavati / parasyApi yatparatva tat pUrvadezamapekSya bhavati / tasmAt pUrvAdizabdavAcyApekSaNe'vazya kenacidavadhinA bhAvyam / tatra tasyevAvadherya pUrvAdizabdAbhidheyApe Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza0 gamyamAne pUrvaparAvaradakSiNottarAparAdharANi / pUrvasmai / pUrvasmAt / parasmai / parasmAt / avarasmai / avarasmAta / dakSiNasmai / dakSiNasmAt / uttarasmai / laghunyAsa // 41 // uttarasmAt / aparasmai / aparasmAt / adharasmai / adharasmAt // vyavasthAyA anyatra na bhavati / dakSiNAya gAthakAya dehi / pravINAyetyarthaH / *dakSiNAyai dvijAH spRhayanti // AtmAtmIyajJAtidhanArthavRttiH svshbdH| AtmAtmIyayoH, yatsvasmai rocate tatsvasmai dadAti / yadAtmane rocate tadAtmIyAya dadAtItyarthaH / jJAtidhanaas yostu na bhavati / svAya dAta svAya spRhayati / jJAtaye dAtuM dhanAya spRhayatItyarthaH / vahiAvena bAyena vA yoge upasaMkhyAne upasaMvIyamAne cArthe vartamAno ntarazabdo, na ced vahiyoge'pi *puri vartate / antarasmai gRhAya / nagaravADAya cANDAlAdigRhAyetyarthaH / caNDAlAdigRhayuktAya vA nagarAbhyantaragRhAyetyarthaH / AS antarasmai paTAya / paTacatuSTaye tRtIyAya caturthAya vetyarthaH / prayamadvitIyayohiyogeNaiva sijhakhAt / puri tu na bhavati / antarAyai pure krudhyati / caNDAlAdipu iyarthaH / vahiyoMgopasaMvyAnAderanyatra tu na bhavati / ayamanayomiyorantarAttApasa AyAtaH / madhyAdityarthaH / tyasmai / tasmai / yasmai / amuSmai / IN asmai / etasmai / ekasmai / hiyuSmadbhavatvasmadA smAyAdayo na saMbhavantIti *sarvavibhaktyAdayaH prayojanam / (dvau hetu )2 / dvAbhyAM hetubhyAm 3 / yokhoH2| ajJAte de, dake khiyo kule vaa| dvako purupau| yuvAbhyAM hetubhyAm 3 / yuvayohakhoH 2 / yuvakAbhyAm / yusspaadRshH| bhavadbhyAM hetubhyAm 3 / bhavatokhoH 2 / bhavakAn / bhavA- 132 dRshH| sa ca bhavAMzca bhavantau / atra tyadAditvAtparatvAcca bhavacchepaH / bhavAn putro'syeti bhavatputraH / atra sarvAditvAtpUrvanipAtaH / navato'patyaM jAvatAyaniH / atra tyadAditvAdAyanin / navatyAH putro javatputraH / atra sarvAditvAtpuMbadbhAvaH / javantamaJcatIti kipi, navadyaG / atra 'sarvAdiviSvagdevADDadriH kvyazcau' (3 / 2 / 122) iti udyAgamaH / ukAro nAgamArtho unyoM dIrghArthazca / nvtii| javAn / AvAbhyAM hetubhyAm 3 / AvayohatvoH 2 / AvakAbhyAm / aRS] kSo'yadhibhAva ekAntika sa niyamo vyavasthAparaparyAya / tasmin gamyamAne pUrvAdInA zabdAnA svAbhidheya eva vartamAnAnA sarvAdikAryam, na tu vAcya / yo hi pUrvAdizabdAbhidheyAdAdanyasyAvadhibhUtasya niyama sa kaya pUrvAdizabdavAcyo bhaviSyati iti / atastasminnAntarIyaphatayA gamyamAne pUrva para avara dakSiNa uttara apara adhara ityetAni sapta zabdarUpANi sarvAdIni bhavanti / avadhimati digAdila kSaNe vartamAnAni pUrvAdIni sarvAdIni bhavanti ityudAharati-pUrvasmai ityAdi ||-dkssinnaayai iti / yajJakarmakRtA vetanadAna dakSiNA / bahirbhAveneti / dharme pahiSTve dhamiNi ca pahirbhava yahi zabda / anta rAtIti 'Ato Do'hAvA-iti ||-puri vartate iti / puri iti zabdapradhAno nirdeza / yadA antarazabdasya pusya janAnto vAcyo bhavati tadA sarvAditvasya niSadha / yadA akArAnta I kArAnto vA pura purI dahAdayazca vAcyA bhavanti tadA sarvAditvamastyeva ||-tthaabhpaamiti / 'sarvAda sarvA ' ityatra matadvayAbhiprAyeNa prathamAdvitIyAvarjanAt tRtIyA prArabhyAtrodAharaNAni darzitAni / Kkhamate dvI hetU ityAdi bhavatyeva ||-svibhktyaady iti / AdizabdAyathAyoganekazeSapUrvanipAtapvabhAvari At AyaniJ mayaT apha prayojanAni jJAyante iti / atra sarvamAdIyate gRhAte'bhi2S) dheyatvena yenetyanvaryAzrayaNAt sarveSA yAni nAmAni tAni sarvAdIni / sazopatarjane ca vizeSa'vatiSTate / tathAhi yadA sarvazana samAtvena niyujyate tadA prasiddhapravRttinimittaparityAgArasvarUpamAtrIpa Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ smAdRza: / kasmai / kasmAt / sarve'pi cAmI saMjJAyAM sarvAdayo na javanti / teneha na javati / sarvo nAma kazcit / sarvAya / sUrvAt / uttarAya kurave spRhayati / ityeva / bhavate / bhavataH / sarvAderiti SaSThInirdezena tatsavandhivijJAnAdiha na bhavati / priyAH sarve yasya tasmai priyasarvAya / sarvAnatikrAntAyAtisarvAya / dvAvanyAvasya tasmai vyanyAya / tryanyAya / priyapUrvAya // sarva, vizva, ubha, *ujjayad, anya, anyatara, itara, *Datara, Datama, *tva, *tvat, nema, samasimau savArthI, pUrvaparAvaradakSiNotarAparAdharANi vyavasthAyAm, svamajJAtidhanAkhyAyAm / antaraM vahiyogopasaMkhyAnayorapuri, sada, tad, yad, adam idam, etad, eka, dvi. yuSmad, javatu, aspad, kim, ityasaMjJAyAM sarvAdiH / ubhayaDiti TakAro GanyarthaH / ujjayI dRSTiH // 7 // GeH smin / 1 / 4 / 8 || sarvAderakArAntasya saMbandhinaH saptamyekavacanasya Ge: sthAne sminnityayamAdezo bhavati / sarvasmin / vizvasmin / ata ityeva / bhavati / sarvAderityeva / sarvo nAma kazcit / sarve / same deze dhAvati / tatsaM| vandhivijJAnAdiha na bhavati / priyasaveM | ativizve // 8 // jasa iH | 14 | 9 || sarvAderakArAntasya saMvandhino jasaH sthAne ikAra Adezo bhavati / ekavarNo'pi ' pratyayasya ' ( 7 / 4 / 108) iti sarvasya bhavati / sarve / vizve / ubhaye / te / ata ityeva / bhavantaH / sarvAH / tatsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / priyasarvAH pumAMsaH / sarvANi kulAni ityatra tu paratvAnnapuMsake zireva // 9 // *nemA prathamacaramatayAyAlpakatipayasya vA / 1 / 4 / 10 // nemAdIni nAmAni / '*tayAyau pratyayau / teSAmakArAnvAnAM saMbandhino jasaH sthAne iva bhavati / nemasya prApte itareSAmaprApte vibhASA / neme / nemAH / ardhe / ardhAH / prathame / prathamAH / carame / caramAH / dvitaye / dvitayAH / tritaye / tritayAH / dvaye / dvayAH / traye / trayAH / ubhayazabdasya tvayaTpratyaya rahita syAkhaNDasya sarvAdau pAThAtpUrveNa nityamevetvaM bhavati / ubhaye / alpe | alpAH / katipaye / katipayAH / paramaname / paramanemAH / ityAdi / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / priyanemAH / atinemAH / svArthikamatyayAntAgrahNAdiha na navati / ardhakAH / sarvAderityeva / nemA nAma kecit / *vyavasthitavibhASAvijJAnAdarddhAdInAmapi saMjJAyAM na javati / *ardhA nAma kecit / ata | ityeva / nemAH striyaH // 10 // dvandve vA / 1 / 4 / 11 // dvandve samAse vartamAnasyAkArAntasya sarvAdeH saMbandhino jasaH sthAne iva bhavati / pUrvottare / pUrvotta| kArI pravartata iti vizeSa evAvatiSThate / upasarjanamapi jahatsvArthamajahadvA'tikrAntArthavizeSaNatAmApatram atisarvAyetyAdAvatikrAntArthavRtti bhavati / eva bahuvrIhAvapi priyasatraya vyanyAyetyAdAvanya padArthasakramAdvizeSArthavRtti / vAkye tvasaniSTArthatvAt svArthamAtraM pratipAdayato na vizeSe'vasthAnamiti syAtsarvAditvam / ubhata pUraNe'to 'nAmyupAntya ' - iti ke ubha / tatpUrvAdyAte Ato DokAvAma' iti de nipAtanAt dittve ubhayad // - utareti / pratyayAnukaraNam ||-tv // jitvariSu sabhrame'ta ' kvacit' iti hai // tvat / asyaiva dhAto 'zazvatvehatsAkSAdAdaya iti nipAtanAt // - nemArdhaprathameti // tayeti / tayi rakSaNe ca ayi gatAvityAbhyAmaci tayAyI zabdAvapi sta / para vyAkhyAnAta tayAyau pratyayau / tayotha kevalayorasabhavAt tadantasya kArya darzayati- dvitaye ityAdi // vyutpattipakSe'pi tayadsAhacaryAt avasya tadvitasya grahaNam na tu 'gayahRdaya ' -- ityINAdikasya // - vyavasthitavibhASeti / vyavasthita maryAdAnatikrAnta prayogajAta vizeSeNa bhASate iti // -- ardhA nAma keciditi / nAmetyadantamavyayam / nAmanAmnA sazayA nAma prasidvArthI vA / kecit vartante kiM nAma ardhA nAma tadA kI // dvandve vA // katare ca dazanAtheti kRte dvadvasyobhaya Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImazaH / katarakatame / knrktmaaH| dantakatame / dntktmaaH| prmktrktme| prmktrktmaaH| tatsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / priyakatarakatamAH / vastrAntaravasa laghanyAsa // nAntarAH / uttareNa niSedhe prApte pratiprasavArtho yogaH // 11 // *na sarvAdiH / 1 // 4 // 12 // dvandva samAse sarvAdiH sarvAdirna bhavati / sarva *sarvAdikArya na ja vatItyarthaH / pUrvAparAya / pUrvAparAt / pUrvApare / katarakatamAnAm / dakSiNottarapUrvANAm / atra 'sarvodayo'syAdI' (3 / 2 / 62 ) iti paMcAyo bhanatyavAna 2) bhUtapUrvasyApi sarvAdagrahaNAt / *katarakatamakAH / atra sarvAditvaniSedhAdakSatyayAbhAve kappatyaye sati svArthikamatyayAntAgrahaNAd 'dvande vA' (1 / 4 / 11) iti ra SRI jasa ina jAti // 12 // tRtIyAntAtpUrvAvaraM yoge / / / 4 / 13 // pUrva avara ityeto sarvodI tRtIyAntAtpadAtparau yoge saMbandhe sati sarvATI na bhavataH / mAsena pUrvAya / mAsapUrvAya / saMvatsareNAvarAya / sNvtsraavraay| maasenaa'vraaH| maasvraaH| tRtIyAntAditi kim / grAmAtpUrvasmai / parvasmai mAsena / avara - kSeNa / pUrvAvaramiti kim / mAsaparasmai / yoge iti kim / yAsyati caitro mAsena pUrvasmai dIyatAM kambalaH // 13 // *tIyaM GitkArye vaa| / / 4 / 14 // tIyapratyayAntaM zabdarUpaM GitA DeGasiDasaDInA kArya kartavye vA sarvAdi bhavati / dvitoyasmai / dvitIyAya / dvitIyasyai / dvitIyAyai / dvitIyasmAt / dvitIyAta / dvitI yasyA dvitIyAyA AgataH / dvitIyasyAH dvitIyAyAH svam / dvitIyasmin / dvitIye / dvitIyasyAm / dvitIyAyAm / evaM tRtIyasmai / tRtIyAya ityAdi / jitkAyeM | * iti kim / natraiva sarvAditvaM yathA syAt nAnyatra tenAk na bhavati / tathA ca kappatyaye sati svArthikAtyayAntAgrahaNAtsmaiprabhRtayo na bhavanti / dvitIyakAya / tu. IAS padaprAdhAnye'pi kataradazanA ityatra 'dvaDhe vA' iti na vikalpa / sarvAdarityAnantaryaSaSThIvijJAnAt / yadvA sarvAderityAvRttyA pazcamI vyAkhyeyA / 'paJcamyA nirdiSTe parasya' iti nyAyAta ca syAdervyavahita tyAna bhavati // vastrAntaravasanAntarA iti / vasamantara yeSA te pastAntarA / sarvAditvAdantarazabdasya pUrvanipAte prApta rAjadantAditvAtasya pUrva nipAta / evaM basanAntarA / tato vaghAntarAca vasanAntarAzceti kRte samAnArthatvAdekazeSa prApnoti / naivam / atra vasanazabdo gRhaparyAya iti na smaanaarthtvm| baDhdA eko'ntarazabdo vyavadhAnArthI anyastu vizeSArthI / nanu cAntarazabdo bahuprIhI vartate | as na de iti kathamada pratyudAharaNam / na / taiyavarako bahumIhida iti so'pi indra iti pratyudAhiyate ||-n svaadiH||-saadikaarymiti / sarvAdikArya karmatAmApedAna na prAmotItyartha prAptAvapi paraRE smaipadamate ||-ktrktmkaaH / svArthikapratyayAntAgrahaNa itaraDatamagrahaNena jJApitam / tau ca prakRterante samAgacchatastato'nyo'pi svArthika pratyayo yo'nte samabhyati tadantasyaivAgrahaNam / tena ak pratyaye sati etatprakaraNavihita kArya bhavatyeva / tatassarvakai iti sindham ||-tRtiiyaantaat // azvavaDaveti pUrvazabdasyApareNa svena samAhRtirbhaNidhyate iti sUtratvAt samAhAra / karmadhArayo vA | ES pUrvAvayavayogAditi ||-yoge sabandhe iti / yoga ekArthIbhAvo vyapekSA cobhaya gRpate ||-maaspuurvaayeti / ' unArtha-dati samAsa / lusAyA api tRtIyAyA ' sthAnIya'-iti sthAnitvena -1 PAtIyAntatvam / 'lupyanvRtenata ' iti paribhASayA pUrvasya yat kArya prApta lupi nimittabhUtAyA tadeva niSidhyate / ata 'sthAnIvAvarNavidhI ' iti sthAniya tatasvatIyAntatva sibam / nanu yAsyati caitro mAsenetyA yogagrahaNa pinApi 'samartha padavidhi ' iti nyAyena bhaviSyati niSedha ki yogagrahaNena / ucyate / yogaprahaNAdanyadapi sibam / aparai sAmAnyena tRtIyAntena yoge pratiSedha kRta na tRtIyAntAt teSA mate pUrvAya mAsenetyapi bhavati tanmatasagrahArtha tu pUrva digyoge'pi paJcamI vyAkhyeyA |-tiiyN Di-1-dvitIyikAya iti / 'svajJAjabhasA'-iti Apa i / yatra tu itva nahara *orekREEMEDIEVEMEREKEEEEEEEEEEEERENEDRENEVERENEE** Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIyakAya / *dvitIyikAyai / tRtIyikAyai ityAdi / arthavataH pratipadoktasya ca grahaNAdiha na bhavati / paTujAtIyAya / mukhato bhavo mukhatIya' / ghaadipaatthaadiiyH| mukhatIyAya / evaM pArzvatIyAya // 14 // *avarNasyAmaH sAm / 3 / 4 / 15 // avarNAntasya sarvAdeH saMvandhinaH SaSThIbahuvacanasyAmaH sthAne sAmityayamAdezo bhavati / sarveSAm / vizveSAm / 'saMnipAtalakSaNa'-nyAyasyAnityatvAdetvam / sarvAsAm / vizvAsAm / paramasarvepAm / paramasarvAsAm / sargaderityeva / TyAnAm / dvitayAnAm // kathaM 'vyathA yeSAmapi medinIbhRtAm ' iti / apapATha eSaH / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / piyasarvANAm / avarNasyeti kim / bhavatA| m / bhavatInAm // 15 // navabhyaH pUrvebhya ismAtasmin vA / 1 / 4 / 16 // pUrvAdibhyo navabhyo yathAsthAnaM ye i. smAt smin AdezA uktAste vAra na bhavanti / pUrve / pUrvAH / pUrvasmAt / pUrvAt / pUrvasmin / pUrve / pare / parAH / parasmAt / parAt / parasmin / pare / navabhya iti kim / tye / tyasmAt / tyasmin / / pUrvebhya iti kim / sarve / sarvasmAt / sarvasmin / pUrva, para, avara, dakSiNa, uttara, apara, adhara, sva, antara iti pUrvAdayo nava // 16 // *Apo DitAM yai yAsa yAsa yAm / 1 / 4 / 17 // AvantasaMvandhinAM syAdeGitA DenDasiGasbInAM sthAne yathAsaMkhyaM ye yAs yAs yAm ityete AdezA bhavanti / khaTvAyai / khttvaayaaH| khaTvAyAH / khaTvAyAm / bahurAjAyai / vhuraajaayaaH| bhuraajaayaaH| bhuraajaayaam| *kaariissgndhyaayai| kaariipgndhyaayaaH| kaariipgndhyaayaaH|kaariisshai| gandhyAyAm / Apa iti pakAraH kim / kIlAlape / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / bahukhaTvAya puruSAya / iha tu bhavati, bahukhavAyai viSTarAya ityAdi // 10 // SAI *sarvAderDapUrvAH / 1 / 4 / 18 // sarvAderAvantasya saMvandhinAM hitAM yeyAsyAsyAmaste DasphUSo bhavanti / sarvasyai / sarvasyAH / sarvasyAH / sarvasyAm / paramasarva syai / paramasarvasyAH / paramasarvasyAH / paramasarvasyAm / *asyai / asyAH / asyaaH| asyaam| atra *paratvAtpUrvamadAdeze pazcAi dds| tIyasya vikalpena GitkArye sa-| dilyAta ditIyasyai / dvitIyAyai / sarvAderiti kim / sarvA nAma kAcit / sarvAyai / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / *piyasarvAyai / atisarvAya / dakSiNasyAzca zyate tatra 'DayAdIdtaH ke' iti hasvatvam ||-avrnnsyaa-prspraadyaam sAmAdeze tatraiva sAmAdeza evocyeta / na hyAmAdeza kRtvA sAmavacane kicitprayojanamasti / prakriyAgaurava ca parihata bhavati / parokSAdezastu Am dhAtorvidhIyamAna sarvAderna sabhavati / 'kartu kvim-iti kippratyayAntatAyA sabhave'pi syAdarityadhikArAnnirasyate ityAha-SaSThIti // samUThaducchRGkhalazazanisvana svana prayAte parahasya zANi // satvAni ninye nitarA mahAntyapi vyathA yeSAmapi madinIbhRtAm ' mAghoktam ||-Apo GitAm-||-Avanteti / pUrvasUtreSu sarvAderavyabhicAre'pi uttarasUtre sarvAdigrahaNAta ES ii sAmAnyamavagamyate ||-kaariissgndhyaay iti / nanu aNi aNantatvAt 'aNaneye' iti ini tu 'nujati ' iti kI prAyoti / naivam / atra dhyAdeza samajani / 'aNabheyekaNa-iti sUtre RS tu svarUpasyANI prahaNa na pyAdezarUpasya / etat vyAkhyAnato labhyate / inastu ikArAntasya DIvakta ||-saaddes-||-asyai iti / idazabdasya 'A dera ' ityate 'lagasya-ityakAralope 'At ' ityApi ' Apo ditAm-iti yAyAyAdeze 'anaph' ityadAdeze anena DaspUrvatve 'dityantya'-ityakAralope / athAtra yAyAyAdeze kRte sarvAdilena tatpRSThabhASitvAt dasi kRte vyaJjanAdittA| bhAvArakapamadAdeza ityAda-paratvAditi ||-priysryaay iti / sarvazabdasya prAgnipAte prApte 'priya' ityanena priyasya prAgnipAta ||-ath bAnIhyAderiti / pareNa bahunIyAderiti prAgabhidadhe Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza pUrvasyAzca dizauryadantarAlaM sA dakSiNapUrvA dik / dakSiNapUrvAyai / dakSiNapUrvAyAH / dkssinnpuurvaayaaH| dakSiNapUrvAyAm / eSu bahubIdyAderanyapadArthAdipradhAnatvAtsarvAdi- laghunyAsa0 // 43 // vAbhAvaH / yadyevaM, katha dakSiNapUrvasyai, dakSiNapUrvasyAH, dakSiNapUrvasyAH, dakSiNapUrvasyAm iti / dakSiNA cAsau pUrvA ceti karmadhAraye bhaviSyati / *atha ca bahubI as zAdeH sarvAditvAbhAve katha tvakapitRkA, makatpitakadakiputraH, kakisabrahmacArI ityAdAvamayayaH / ucyate / antaraGgatvAtpUrvamevAk bhaviSyati / * anye tu ba hubohAvantaraGgasyApyakaH pratiSedhamicchanti / tanmate kappatyaya eva / tvatkapitRko matkapitRkaH // 18 // *Tausyet / 1 // 4 // 19 // Avantasya saMvandhinoSTIsoH parayorekAro'ntAdezo bhavati / khadayA / khaTvayoH / bahurAjayA / bahurAjayoH / kArIpagandhyayA / kArIpagandhyayoH / Apa ityeva / kIlAlapA brAhmaNena / taAS saMbandhivijJAnAdiha na bhavati / bahukhaTvena puruSeNa / iha tu bhavati / IpadaparisamAptayA khavayA bahukhaTvayA viSTareNa // 19 // *autaa| 1 / 4 / 20 // * A-a vantasya saMvandhinA autA prathamAdvitIyAdvivacanenaukAreNa sahAvantasyaivaikAro'ntAdezo bhavati / mAle tiSThataH / mAle pazya / evaM bahurAje 2 ngyauN| kArIpagandhye As kanye / Apa ityeva / kIlAlapau puruSo / tatsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / *bahukhaTvau puruSau / iha tu bhavati / IpadaparisamApte khaTve bahukhaTve maJcakau // 20 // idato'strerIdat / 1 / 5 / 21 // nizabdavarjitasyedantasyodantasya ca autA saha yathAsaMkhyamIt Ut ityetAvantAdezau bhavataH / munI tiSThataH / munI pazya / sAdhU tiSThataH / sAdhU paz5 / iduta iti kim / vRkssau| nadyau / vdhvau| autA ityeva / muniH| sAdhuH // sakhyau, patyau ityatra tu *vidhAnasAmAnna bhvti| astreriti kim / atistriyau puruSau / kathaM zasImatikrAntau atizastrI puruSo / ' arthavadgrahaNe nAnarthakasya' iti pratiSedhAbhAvAt / idameva cAkhigrahaNaM jJApakam 'pareNApI yadezenedutkArya na vAdhyate' iti / tenAtikhayaH, *sahastriyastiSThanti / atikhaye / atiH / atisroNAm / atisro nidhehItyAdi siddham // 21 ||jsyedot * / 1 / 4 / 22 // idantasyodantasya ca jasi pare yathAsaMkhyamet ot ityetAvantAdezau bhavataH / munayaH / sAdhavaH / buddhayaH / dhenavaH / atistryH| jasoti kim | muniH| sAdhuH // 22 // Gityaditi / 11 / / 23 // aditi kiti syAdau pare idantasyodantasya ca yathAsaMkhyamedotAvantAdezau bhavataH / munaye / sAdhaye / PF atitraye / muneH / sAdhoH / atikheH, AgataM khaM vA / buddhaye / dhenave / buddheH / dhenoH AgataM khaM pA / ritIti kim / muni / saadhuH| aditoti kim / as tadeva anUditam / ata Ade phala na nirIkSyam / yA pitAsya, ahaka pitAsya, do putrAvasya, kake sabrahmacAriNo'syeti ||-anye sviti / utpalAdaya ||-ttausyet // editi takAro'sade hAthoM'nyathA'ntareNa takAramerityucyamAne phimaikAra Adezo bhavatyAhI svit ikArasya Toso parayo pUrve AdezA iti sadeha syAt ||-autaa // ApantasyetyetApi SaSThI dvidhArthavazAdbhidyate sabandhana : | sthAnitayA cetyAha-Avantasya sabandhinA autA saha Acantasyaiva sthAne iti / vahakhaTvau / ekadezeti sthAnIvaiti vA Apantatvam ||-to-|| vivarjanAt tatsabandhIti na saba| dhyate / SaSThayAntyasyeti nirdizyamAnati vA iduto sthAnino ||-vidhaanaati / anyathAIkAramevAradadhyAt ||-shsry / sahAttulyayoge kaniSedha ||-ddityditi ||-dhenve / dhIyate payo'syA // 43 // SEE Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ budhyai / dhenvai / budhyaaH| dhenvAH AgataM khaM vA / vudhyAm / dhenvAm / syAdAviseva / zucI / padavI // 23 // TaH puMsi nA / 1 / 4 / 24 // idudantAtparasya puMsi puMviSayasya TastRtIyaikavacanasya sthAne nA ityayamAdezo bhavati / muninA / sAdhunA / atitriNA / amunA / atra 'pAginAt ' (2 / 1 / 48 ) iti vacanAtpUmutvaM pazcAnnAbhAvaH / puMsi iti kim / bubhyAm / dhenvAm // kathamamunA kulena / ' anAmasvare no'ntaH' (1 / 4 / 64) iti bhaviSyati // 24 // *GiDauM / 1 / 4 / 25 // idudantAtparo GiH saptamyekavacanaM Daurbhavati / abhedanirdezazcatuSaMkavacanazaGkAnirAsArthaH / DakAro'ntyasvarAdilopArthaH / munau / sAdhau / buddhau / dhenau| atikhau| viNshtau| adidityeva / *vadhyAm / dhenvAm // 25 // *kevalasakhipaterau / 1 / 4 / 26 // kevalasakhipatibhyAmidantAbhyAM paro Dirobhavati / sakhyo / patyau / patAviti *kazcit / ita ityeva / sakhAyamicchati kyani dIrghatve, sakhIyatIti kipi, yalope, sakhIH / *skhyi| evaM patyi / kevalagrahaNaM kim / priyasakhau / nrptau| pUjitaH sakhA, susakhA / tasmin susakhau / evmtiskhau| IpadUnaH sakhA bahusakhA / vhuskhau| evaM bhuptau| epa pUrveNa Daurava // *anye tu bahupratyayapUrvAdapi ptishbdaadaukaarmevecchnni| tanmate, vahupatyau / / 26 // *na nA Divet / / / 4 / 27 // kevalasakhipateH parasya dAvacanasya nAdezo Giti pare ekArazca ya uktaH Assana bhavati / sakhyA / patyA / sakhye / patye / sakhyuH / patyuH AgataM khaM vA / *sakhyau / ptyau| Diditi vizeSaNaM kim / jasyedbhavatyeva / patayaH / kevalAdityeva / priyasakhinA / susakhinA / bahusakhinA / sAdhupatinA / bhuptinaa| priyasakhaye / narapataye / priyskhe| narapateH AgataM khaM vA // bahupratyayapUrvAdapi patizabdAtmaPas| iti apAdAne 'dhe zit' iti nu / karmaNi tu kya syAt / napusake tvasabhavitvAnna darzitam / tatra hi 'anAmasvare' iti nAntena bhAvyam ||-buddhyai ityaadi| nanvikArokAramAtrApekSatvenAntara itvAt pUrvameva edotau syAtAm na dAyAdyAdezA teSA tItvaviziSTekArokArApekSatvena pahiranatvAta, kRtaborapyadautorikArokArAbhAvAt varNavidhitvAcca sthAnittvAbhAvAt devAsAdyAdezAbhAvAt pratiSedho na yu ta / na ca tadantAdAdezavidhAnAt avarNavidhitvAt sthAnittvam / apradhAne'pi varNavidhipratiSedhAt / evaM tarhi anavakAzatvAt pUrva daiprabhRtaya AdezA' pravartante pazcAdaditIti pratiSedha / tathApi idusaIas| nipAtena jAyamAnatvAt daidAsAdyAdezenaiva edodvAdho bhaviSyati ityaditIti pratiSedho vyartha / yadyeva yatnamapi na prApnoti / tasmAdaditIti pratiSedho varNavidhAvaya nyAyo nopatiSThate iti jJApanArtha / tena hA dedAsAdipu kRteSu edoto na bhavata / yatva tu bhavati ||-ngiddauN ||-buddhyaamiti / nanu dAmakaraNasAmarthyAdeva Dorna syAt ki vyAvRttAvaditIti darzanena / na / DityaditItyetvaniSedhakatvena tasya ca ritArthatvAtDau syAt iti vyAvRtti saphalA / yathA 'izva sthAda ' ityatra siclopavidhAyakatvena -hasvakaraNasya caritArthave guNayAdhaka kitakaraNam / kica yathAsakhyArtha 'siyA DitAm' ityatra* | dAmgrahaNa kAryam / anyathA ida sUtramanyathA uttara cAnyathA kArya syAt tathA ca garIyasI racanA sthAt iti ||-kevlskhi-||-kshciditi / durgasihazrutapAlAdi ||-skhyi iti / atra 'sthAnIvAvarNavidhI' iti nyAyAt kipaH sthAnitve sati 'vo pvaya-iti yalopa kasmAna bhavati / asiddha yahirAhamiti nyAyAt antaraGge kiyAzrite kArye yatvamasiddha draSTavyam ||-anye viti| zAkaTAyanAdaya ||-n nA- // sakhipaternADidetA saha na yathAsakhyam, 'khitikhItI'-iti sUtre khigrahaNAta, sakhyurito nirdezAdvA ||-skhyaaviti / atrAdeze kRte 'Dityaditi' iti prApnoti Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tiSedhaM kecidicchanti / bahupatyA / bahupatye / bahupatyuH AgataM svaM vA / / anye tu sakhyantAdapi pratiSedhaM pUrveNa rokhaM cecchanti / bahavaH sakhAyo yasya tena bahusa- laghunyAsa0 khyA / evaM bahusakhye / bahusakhyurAgataM khaM vA / bahusakhyau nidhehi // 27 // striyA DitAM vA daidAsadAsadAm / 1 / 4 / 28 // triyAH strIliGgAdiduda- Mas |ntAcchandAtpareSAM+ tatsaMvandhinAmanyasavandhinA vA syAderDitAM aeNDasiGasUDInAM sthAne yathAsaMkhyaM daidAsa dAma dAm ityete AdezA vA bhavanti / dakAro 'Dityaditi' ASI(1 / 4 / 23 // iti vizeSaNArthaH / vudhyai / buddhaye / budhyAH / buddheH AgataM khaM vA / budhdhAm / yuddhau / dhenvai / dhenave / dhenvAH, dhenoH 2 / dhenvAm / dhenau / evaM muSTacai / muSTaye / iSvai / ipave / zucya / zucaye / padai / paTave / patyai / patye / jIvapatyai / jIvapataye striyai / kanyA patiryasya yasyA vA kanyApatyai / kanyApataye evaM miyabudhyai / miyabuddhaye / priyadhenvai / priyadhenave / priyAzanyai / miyAzanaye / atizakaTacai / atizakaTaye / striyai puruSAya vA / eSu samAsArthasya puruSatve'pi patyAdizabdAnAM strItvamasti // *anye tu puruSasya samAsArthatve sati necchanti / tanmate miyabuddhaye, miyadhenave puruSAyetyeva bhavati // *anyastu puruSasyaiva samAsArthatve sati icchati na striyaaH| tanmate atizakaTaya, miyadhenvai purupAya ityatraiva bhavati, na tvatizakaTaye, priyadhenave striyai ityatra / khiyA iti kim| *munaye, saadhve| iduta IAS ityeva / gave / nAve // 28 // *strIdataH / 1 / 4 / 29 // nityastrIliGgAdIkArAntAdUkArAntAca zabdAtparepAM tatsavandhinAmanyasaMbandhinAM vA syAdarDitAM sthAne | yathAsaMkhyaM dai dAm dAs dAm ityete AdezA bhavanti / naye / nadyAH / nadyAH / nadyAm / lakSmyai / lakSmyAH / lakSmyAH / lakSmyAm / kurorapatyaM strI 'dunaadi'(6|1|118) ityAdinA jyaH, tasya 'kurorvA' (6 / 1 / 122 ) iti lupi, 'uto'praanninshc'--(2|4|73 ) ityAdinoDi, kuruuH| kuvai / kurvaaH| kurvAH / kurvAm / vadhvai / vadhvAH / vdhvaaH| vadhvAm / evaM brahmavandhyai / brahmavandhavAH / brahmavandhvAm / varSAvai / varSAbhavAH / atilakSmyai, atitantrya, ativadhyai striya REL puruSAya vA / kumArImicchatIti kyanantAt kumArIvAcaratIti kivantAdA kartari kip , kumArI tasmai kumAyeM brAhmaNAya brAhmaNya vA / kharakuTIca kharakuTI tasmai kha rakuTathai brAhmaNAya brAhmaNyai vA / khiyA ityanuvartamAne punaH strIgrahaNaM nityakhIviSayArtham / teneha na bhavati / grAmaNye khalapve striyai| IdUta iti kim / mAtre / HEREREkdeteleletekeleteketNEEkkEDEOKHEIODSEEEEEXERCIEND IaS| na tu pUrvam / yatastadAdhaka riDhoM tato'pi kevalasakhIti otyam / tatastadAdezeti nyAyAt syAditve sati etva prApta nipiJcam ||-striyaa GitAM- // patyurna iti nirdezAt sakhipatI nAnuva kA tate / siyA iti vizeSaNasya vizeSyasApekSatvAt sakhipatibhyA parepA DitA sinirootIya uritveSamAdibhiAzepAvadhibhirApAtasAt dikaraNasa tu prayojanavattvAt sAmAnyamidudantamAdheita gamyate ityAha 12--idudantAcchabdAditi ||-knyaaptye ityAdI napusake tu paratvAnAgame kanyApatina kulasya 'cAnyata '-iti kanyApatyA kanyApate // anye tviti / candendugobhiprabhRtaya ||-anystviti / kSIrasvAmI ||-muny iti / atra pustotve'pi pustvamaica vivakSitam ||-striiduutH ||-triy iti / prAmaNyAdizabdo hi kriyAzabdatvAt cilikatvAt nityatIviSayo na bhavatIti ciyAmapi dharta Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ duhitre / buddhaye / dhenave / *AmalakyAH phalAya AmalakAya, atikurave, atikumAraye, ityatredUta iti varNavidhitvena sthAnivadbhAvAbhAvAdIkArokArAntatA nAstIti REL na bhavati / GitAmityeva / nadyaH / vadhvaH // 29 // *veyvo'striyaaH|1|4|30|| iyuvoH saMbandhinau yo khIdatau tadantAcchabdAtpareSAM tatsaMvandhinAmanya| saMvandhinAM vA syAdeGitAM sthAne yathAsaMkhyaM dai dAs dAs dAm ityete AdezA vA bhavanti, astriyAH-strIzabdaM varjayitvA / zriyai / zriye / zriyAH / zriyaH / shriyaaH| shriyH| zriyAm / zriyi / bhrubai / bhuve / bhruvaaH| bhrvH| bhruvAH / bhrvH| bhruvAm / bhruvi / zriyamatikrAntAya, atizriyai / atithiye / brAhmaNAya brAhmaNyai vA / evamatibhruvai atibhruve / pRthuH zrIryasya tasmai pRthuzriyai pRthuzriye puruSAya striyai vA / evaM pRthubhruvai pRthubhrave // kecitu samAsArthasya strItva evecchAnta na puMstve / tanmate atizriyai, atizriye striyai ityatra bhavati / iha na javati // atizriye, atibhuve puruSAya / pUrveNa *nityamapi na bhavati // kazcittu pUrvamataviparyayamevecchati / atizriyai atizriye puruSAya / iha na bhavati / atizriye sriyai / iyuva iti kim / *Adhyai / pradhyai / varSAvai / punarve / pUrveNa nityameva / khodUta ityeva | yavakriye kaTamuve striyai / astriyA iti nirdezAtparAdapi iyuvyatvAdikAryAtmAgeva strodAzritaM kAryaM bhavati / tena striya, strINAm , bhrUNAm , Adhyai ityAdi siddham // 30 // *Amo nAma vaa| 1 / 4 / 31 // iyuvoH saMvandhinau yau strIdUtau tadantAcchabdAtparasya tatsaMbandhino'nyasaMbandhino vA AmaH *paSThIbahuvacanasya nAmityayamAdezo vA bhavati, akhiyAH-srozabdaM vrjyitvaa| zrINAm / zriyAm / bhrUNAm / bhuvAm / atizrINAm / atizriyAm / pRthuzrINAm / pRthuzriyAm / atibhrUgAm / atibhuvAm / pRthabhUNAm / pRthubhruvAm / sroNAM puruSANAM vA / zobhanA dhIreSAM sudhInAm / sudhiyAm / astriyA ityeva / sroNAm / paramastrINAm / uttareNa nityameva / napuMsake'pi hasvatvena bhAvyamityuttareNa nityameva / atizrINAm / atibhrUNAM kulAnAmiti // 31 // *svApazca / 1 / 4 / 32 // isvAntAdAvantAtvIdantAcca zabdAtparasyAmaH sthAne nAm iyayamAdezo bhavati / isva, zramaNAnAm / saMyatAnAm / vanAnAm / dhanAnAm / munInAm / sAdhUnAm / vuddhonAm / dhenUnAm / pitRnnaam| mAtRNAm / Ap, khaTvAnAm / vahurAjAnAm / strodUtaH / nadInAm / vadhUnAm / khINAm / lakSmINAm / khIzabdavarjitayoriyuvAdezasaMbandhinoH khodUtoH pUrveNa vikalpa, eva / zrINAm / zriyAm / bhrUNAm / bhruvAm / isvApazceti kim / somapAm / senAnyAm / / 32 // *saMkhyAnAM ma / 1 / 4 / 33 // rephapakArana| mAnAdAdezAbhAva ||-aamlkyaa iti / AmalakAt uNAdipratyayAntAt iyAm AmalakI vRkSavAcI dhvani / yadvA Amalakasya phalasya vikAro vRkSa dusajJakasya mayaTo yadA yAhulakAllup gaurAditvAt | kI tadApi AmalakIzabdastaruvAcI ||-vrnnvidhitveneti / IkArokArau varNoM tadAzritA dAyAdaya ||-veyuvo ||-nitympiiti / ko'yaMstanmate strIdUta ityatrApi samAsArthasya trItva eva bhavati // -Adhyai / AdhyAvati pradhyAyati AdadhAti pradadhAti ityevazIlAyA buddhervAcakau varSAbhUvat nityatrIliGgau AdhIpradhIzabdau / kriyAzabdatvena sarvaliAttAt grAmaNyAdizabdavannityatrIviSayau naiti cintyametadityekai ||-aamo nAm vaa||--sssstthiivcnsyeti / atra DisthAnikasya sAnuvandhatvAdaparasya cAsabhavAt syAdyadhikArAcca SaSThIbahuvacanasyaivAmI grahaNama ||-isvaa-||-puurvenn vikalpa eveti / iyuSsthAnitvena vizeSavihitatvAt iti zeSa ||-sNkhyaanaaN-|| raca p ca na ca teSAm rNAm / tavargasyeti Natvam / raghuvarNeti tu na ekapadatvAbhAvAt / vottarapadAntetyapi na yata pakAro na Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 bn zAbhAti / akAra uccAraNArthaH / munetyarthaH // 36 // khitikhItIya uralena vartale sakhaH / sarkha sakhAyaM vecchAmAsyuH / lUna pUna cecchataH / pani kipi, patIH / sakhyuH / patyuH / tathA sukhAma iti kim / yatra yatvAdezastatra yathA syAt / / pakhAH // 36 // kArAntAnA saMkhyAvAcinAM zabdAnA sabandhina AmaH sthAne nAm ityayamAdezo bhavati / caturNAm / paNNAm / paJcAnAm / saptAnAm / paramacatama / paramapaNNA laghunyAsa m / paramapaJcAnAm / tatsabandhavijJAnAdiha na bhavati / priyacaturAm / miyapapAm / miyapaJcajam / saMkhyAnAmiti kim / girAm / vimapAm / yatinAma / karNAmiti II kim / bhatrizatAm / paJcAzavAm / bahuvacana vyAptyartham / tena bhUtapUrvanAntAyA api / * aSTAnAm / paramASTAnAm ||3shaa netryH||||34|| * AmaH saba ndhinakhizabdasya trayAdezo bhavati / trayANAm / paramatrayANAm / AmsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / atitrINAm / bhiyatrINAm / atasaMvandhino'pi bhavatItyeke / | atitrayANAm / bhiyatrayANAm / khiyA tu paratvAttisabhAvo bhavati / timRNAm // 34 // *edoDyA usiDaso rH||4|35 // edoyA parayosiGasoH sthAne repho bhAti / akAra uccAraNArthaH / muneH / muneH / sAdhoH / sAdhoH / goH / goH| dyoH| dyoH / paramazcAsAvizca parameH / parameH / nayatIti vic / naH / neH| evaM loH / loH / vacanabhedo yathAsaMkhyanivRttyarthaH // 36 // khitikhItIya ura / 1 / 4 / 36 // khitikhItIsaMvandhina ivarNasthAnAdhakArAtparayoIsi GasoH sthAne ura Adezo bhavati / khi, skhyuH| sakhyuH / ti, ptyuH| ptyuH| khItI / saha khena vartate sakhaH / sakhaM sakhAyaM vecchati iti kyani kipi, skhiiH|| as patatIti pataH / pataM pati vecchatIti kyani kipi, patIH / sakhyuH / patyuH / tathA mukhamicchati, sAtamicchati, kyani, sukhyuH| *saatyuH| luna pUna cecchataH, zalanyuH / pUnyaH / 'tAdezo'pi' (2 / 1161) iti natvasyAsattvAcIrUpatvam / ya iti kim / yatra yatvAdezastatra yathA syAt / iha mAbhUta / atisakheH atipateH / khitikhItIti kim / mukhyamapasaM cAcaSTe Nic , vic / *mukhyaH, apatyaH AgataM sva vA / aditi ityeva / sakhyAH / pakhAH // 36 // | pUrvapadA phitu madhyapadastha / tarhi repha pUrvapadastho'sti tadapekSayA gatva bhavatu / na / pade'ntare niSedhAt / nanu miti zabdanirdeza sakhyA kalAdi / tata zabdArgayo sAmAnAdhikaraNa na sagAte / satAm / upacArAta sakhyA zabdA sakhyAzabdenAbhidhIyante / yatA, sakhyAyate Abhiriti upasAdAta iti karaNAdhAre paramapyanaTa bAdhilA pAlapacanAdaDi Api ca sakhyAzabdenai kAdaya zabdA eprocyante iti ||-vishtaamiti / nA ca trizadAdaya zabdA sakhyeyeSvapi vartamAnA "vizatyAthA zatAt dvadve' iti vacanAt ekale eka vartante ityatrakavacanAntA evaM bhavitumarhanti katha | pahucanan / satyam / ekazeSAt vizaya trizaya triMza ca vigata ||-assttaanaamiti / athASTazabdAdAmi paratvAt vASTana ityAkAre nAntarasAbhAvAt kA nAmabhAvo'na Aha-bhUtapUrveti |-ny / -12 | AmaH sabandhinaH iti / sapandhasyobhayaniSTharanAma sapandhiA ityapi yuktam / Ama sapandhitva ca |rrthdvaarkm / yasmAdAma sapandhI prerarthastata sa Ama ityucyate / Ama sabandhIti kAryakAra-132 gabhAthe paThau / trizabda kAraNamAm ca kAryam / yatasizabdabahukhe Am ||-pdobhyaam-|| atra takAra sarUpAhaNArtha, / tena lAkSaNisyorappaidoto. parigrahaH ||-prmeriti / Ato nandavaruNa-152 stheti zApAt pUrIpUrvottarapadayo kAryam tata sadhikAm ata parameriti prApnoti / nevam / zApaphazApitA vidhayo yanityA iti ||-khiti-pnnuugii, sanoti datte paraspara bhojanAdikAmeti sakhA, | sane kakhi / pAti apAyAditi 'pAte' iti iti ||-saatyuriti / sAyate sma dIyate sma puNyeriti sAtam / sAti sautra suse, sAtati vA / mukhya iti / atra vici kRte kho pviti kA yasya lagna / yata svarasya pare iti Nilopa, sthAnI / na ca na sadhItyasthAvakAza. 1 navA nirdiSTatyAnityatvAt / bhavatu vAvakAzastadedamuttaram / vyo. pvayiti sUtre luru iti sajJA sazApUrvako 26/ // 45 // Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ to Dur // 1 // 4 // 37 // RkArAtparayoIsiGamoH sthAne hur ityayamAdezo bhavati / pituH| pituH| maatuH| maatuH| GasiGasa ityeva / pitRRn / Rta iti kim| grH||37|| tRsvasunaptRneSTutvaSTakSattRhotRpotRprazAstro ghuTyAr 1 // 4 // 38 // tRta'npatyayAntasya svasrAdizabdAnAM ca saMvandhina RkArasya sthAne tatsaMvandhinya* nyasaMvandhini vA dhuTi pare Ar ityayamAdezo bhavati / kartAram / kartArau2 / kartAraH kaTasya / vaditAram / vaditArau / baditArau / vaditAraH, janApavAdAn / sva* sAram / svasArau / svasArau / svasAraH / naptAram / naptArau / naptArI naptAraH / neSTAram / nepTArau / nepTArau / neSTAraH / tvaSTAram / tvaSTArauM / tvaSTArau / tvaSTAraH / kSattAram / kSattArau / kSattArau / kSattAraH / hotAram / hotArau / hotArau / hotaarH| potAram / potaarau| potaarau| potaarH| prazAstAram / prshaastaarau| prshaastaarau| prshaastaarH| *atikartAram / atikartArau / atikartArau / atikartAraH / ghuTIti kim / kartR kulaM pazya / sau tu paratvAt DAguNau / karnA / he krtH| tRzabdasyArthavito grahaNena pratyayagrahaNAnnavAdInAmavyutpannAnAM saMjJAzabdAnAM tRzabdasya grahaNaM na bhavatIti teSAM pRthagupAdAnam / idameva ca jJApakam 'arthavadhaNe nAnatharkasya / * grahaNaM navatIti / vyutpattipakSe tu tRgrahaNenaiva siddhe natrAdigrahaNaM niyamArtham / tenAnyeSAmauNAdikAnAM na bhavati / pitrau| bhrAtarau / mAtarau / jaamaatrau|| *keci tu prastotrunnetrudgAtRpratihatRpratisthAtRzabdAnAmauNAdikAnAmapyAraM manyate / prastotAram / prastotArau / prastotArau / prstotaarH| ityAdi / / 38 // *ayai ca / 1 4 / 39 // RkArasya sthAne *Dau ghuTi ca pare'r ityayamAdezo bhavati / pitari / pitaram / pitarau 2 / pitrH| mAtari / mAtaram / mAtarau 2 / mAtaraH / Dau ceti kim / pitrA / mAtrA / *kartRNi kule, kartRNi kulAnItyatra tu paratvAtpUrva na eva / tasmiMstu sati vyavadhAnAnna navati / Rta ityeva / gri // 39 // *mAturmAtaH putre'heM sinAmantrye / 114 // 40 // mAtRzabdasyAmanvye putre vartamAnasya *sAmarthyAdvahuvrIhI samAse sinA saha mAta ityakArAnta Adezo bhavati, vidhiranitya / yadvA, kAviti sUtrakaraNAt kivicauryajanakAryamanityam / na ca vAcya katha vicyapi vyajanakAryAnityatA / yato'prayoginAmupalakSaNa kvip ||-to Dara / RkAropadiSTa lakArasthApi tena RphiDAdilatvam / kul lakAra / yadAha upAdhyAya Aplu ityetasmAt paSThayAmApul ityeva bhavati // tRsvasa- // sUtratvAdanAm svare iti na / sUtre Rkaaropaadaanaadaa| kathamiti cet prazAstRNA R prazAstu tasya ||-atiktaarmiti / atra tatpuruSo na bahuvrIhi kacprasagAt tena ca vyavadhAnena prApvabhAvAt / nanvatra sUtre zI nimitte ki na darzitam / svarAcchAviti nAgamenata vyavadhAnAna prApnotIti cenna / nAgama prakRterevAza iti / satyam / avayavenAvayavasya RlakSaNasya vyavadhAna bhavatIti na darzitam / suSTu asyati kSipati bhrAturamAilyamiti svasA sorase , namati pUrvajebhya iti nahA name paca, nayati prApnoti vedazAkhAm iti neSTA niya pAdi pratyaya / vipI dIptau / tvepate dIpto bhavati svanirmANanaipuNeneti tvaSTA / kSad khadane iti sautra / kSattA / 'tvaSTakSattaduhitrAdaya' ityanena nipAta / juhoti bIhyAdikAn , punAti AtmAna vedapAThena 'hupUgAnIprastu' ityAdinA hotA potA / prazAsti dizati zastrANi iti prshaastaa| 'zAsizasinI' ityAdinA ta pratyaya / jAyata iti jA putrI 'kacit ' pratyaya / jA minoti jAyA migastapratyaya / 'migmIga '--ityAkAra ||-kecittviti / bhojaprabhRtaya ||-aauN c||-ddii ghuTi ceti|* ana nimittAtpara zrUyamANathakAro nimittAntarasavyapekSa , pratyAsatteranantarasUtropAttameva nimittamupasthApayati |-krtRnni kule iti / pitari vAriNItvAdAvubhayo sAvakAzatvena paratvAnnAgame rukArAntatvA-2 bhAvAnna bharatIti ||-maaturmaat - // nanu katha mAtazabdasya putrArthe vRtti nAsI putrArthe vartamAna kvacidRSTa ityAha-sAmarthyAditi / ayamartha , kevalo na vartate bahuprIjhe tu svArthopasarjanata ikkYXXXEKXYYYYYAZAVLCascoverswwwwwww Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 46 // arhe-mAtRdvAreNa putraprazaMsAyAM gamyamAnAyAm / *kaco'pavAdaH / gArgI mAtA yasya tasyAmantraNaM he gArgImAta / evaM he vAtsImAta / atra putraH saMbhAvitotkarSayA zlAghayA mAtrA tatpunavyapadezayogyatayA prazasyate // mAturiti kim / he gArgyapitRka / putra iti kim / he mAtaH / he gArgImAtRke brse| aI iti kim| are gArgI| mAtRka / Amantrya iti kim / gArgImAtRkaH / sineti kim / he gArgImAdakau // 40 // hrasvasya guNaH | 1 | 4 41 // Amantrye'rthe vartamAnasya sAntasya sinA saha thutatvAddhasvasyaiva guNo bhavati / 'AsannaH ' / he pitaH / he mAtaH / he kartaH / De svasaH / he mune / he sAdho he buddhe / he gheno / sinetyeva / he kartR kula / he vAri / he trapu / atra paratvAtpUrva serlupi seranjAvAnna bhavati / 'nAmino lugbA' (1 / 4 / 61 ) iti luki tu sthAnivadbhAvAdbhavatyeva / he kartaH kula / he vAre / he po / Amantrya ityeva / pitA / muniH / sAdhuH / hrasvasyeti kim / he zrIH / he bhrUH // he nadi, he vadhu, ityatra tu *svavidhAnasAmarthyAtseranAvAca na bhavati // 41 // edApaH / 1 / 4 / 42 // Amantrye 'rthe vartamAnasyAvantasya sinA saha ekArAntAdezo bhavati / he khaTve / he bahurAje | he bahukhave viSTara | A Apa ityAkAramazleSAdiha na bhavati / he miyakhaTva | Apa iti kim / he kIlAlapAH / Amantrya ityeva / khaTvA // 42 // *nityadidvisvarAmvArthasya hrasvaH / 1 / 4 / 43 // nityaM diva dAsadAsadAmlakSaNa Adezo yebhyasteSAM dvisvarAmvArthAnAM cAvantAnAmAmantraye'rthe vartamAnAnAM sinA saha hrasvAntAdezo bhavati / nityadit, he tri / he gori / he zArGgarava / he abhi / he lakSmi | he tantri | he brahmabandhu / he karabhoru | he zru / he vadhu | he karkandhu / he alAbu / he varSAbhu | he punarbhu / he atilakSmi / dvisvarAsvArtha, he amba / *he aka / he ata / he ala / he amba / he paramAm / he miyAm / nityadiditi kim / *he vAtamaH / *he huH / *he grAmaNIH / he khalapUrvaSTi / nityagrahaNAdiha na bhavati / he zroH / he hoH / he bhUH // kathaM he subhra he bhoru / khoparyAyatvAduGa kRte navidhyayA'rthAntara pratipAdayat // kaco'pavAda iti / anantarAnantaribhASe SaSThI vyAkhyeyA / tena kathA vyavadhAne na syAt / sabhAvita are rear aatzAt tatpunna iti vyapadeza kathana tasya yoga - are gArgImAtRketi / ajJAta pipica ninyayA mAtrA viguNa putro ninyate iti // hrasvasya // adhikRtasya nAmno vizeSaNAt vizeSaNena ca tadantavidhinA dAha-hasvAntasyati // - zrutatvAditi / zruto svasvAntatya yatumitam 'zrutAnumitayo zroto vidhirbalIyAniti nyAya // - hasyAvadhAnate / 'ubhayo sthAne ya' iti nyAyena yadA yadA tu vyapadezastadA terabhAvAna bhanati // padAva AvAsAtA ceti AkArapralepAde priyasatyana 'godhAnte iti haravale sivyapadezastadA sirhasyAsti ato vidhAnasAmarthyAt ekadezanikRteti nyAyAt prApto'pi ekArAdezo na bhavati // - nityadit // gRNAti rupistasyApatya zanI / yadvA zRNotIti 'zizumerunameya iti nipAtanAdro antasya dize zaru / yadA tu anenaiva zRjaruriti nipAtyate tadANi yA ca zaravI athavA zAna ratho yathA gorAdiyA yA zAsvI // he ambeti / atru ampate'c amyA // he akketi / / asya mitrAcchamati nipAtanAle allA // he haha / jahAte Apha kuTilAyA gato ityasya niSkaturuSketyAdinipAtanAt kapratyaye // atate putapiteti nipAtanAdattA // alI bhUSaNAdo pRSodarAdizAdUpratyaye dvirvacanAdo // - he vAtapramI / yAta pramimI vAtAt prama vi. Ipratyaya // he grAmaNI / nAyamIkArAnto nityadida kiMtu puli'pi // he subhu iti / kei laghunya // 4 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9 ti / ambArthAnAM dvisvaravizeSaNaM kim / he ambADe / he ambAle / he ambike / Apa ityeva / he mAtaH // 43 // * adetaH sthamorluk / 1 / 4 / 44 // akArAntAdekArAntAccAmantrye'rthe vartamAnAtparasya sestadAdezasyAmazca lugbhavati / he zramaNa | he saMyata / am, he vana / he dhana | he upakumbha || he ati / paramazcAsAvizva, he parame / he se| adeta iti kim / he gau / he nauH / he paramauH / *syAdezatvenaivAmo'pi luci siddhAyAM pRthagvacanamanyasyAdezasya lugabhAvArtham / tena he kataradityAdau lugna bhavati // 44 // * dIrghaDyA vyaJjanAtteH / 1 / 4 / 45 // dorghAbhyAM yAnbhyAM vyaJjanAcca parasya serlug bhavati / GI, gaurI / kumArI / bahUvyaH zreyasyo yasya sa bahuzreyasI caitraH / evaM bahupreyasI / kharakuTIva kharakuTI brAhmaNaH / kumArIvAcarati kip luk kip kumArI brAhmaNaH / Ap, khaTvA / bahurAjA / vyaJjana, rAjA / takSA / he rAjan / ebhya iti kim / vRkSaH / uyAvagrahaNaM kim / lakSmIH / tantrIH / grAmaNIH / kIlAlapAH / dIrghagrahaNaM kim / niSkAzAmbiH / atikhaTvaH / napuMsakeSu paratvAt ' anato lup ' (1 / 4 / 59 ) iti luveva / tena yatkulaM tatkulamiti siddham / 'padasya ' ( 2 / 2 / 89) iti siddhe vyaJjanagrahaNaM rAjetyAdau silopArtham / anyathA sAvapi padatvAt 'padasya ' iti ca pare'sattvAtpUrvaM nalope serlup, ukhAsradityAdau saMyogasyAdau skoluki *dattaM ca na syAt // 45 // *samAnAdamo'taH / 1 / 4 / 46 // samAnAtparasyAmo'kArasya lugbhavati / vRkSam / khadavAm / munim| saadhum| buddhim| dhenum| nadIm / vadhUm / pitaramityAdiSu vizeSavidhAnAtmathamamevAr / samAnAditi kim / rAyam / nAvam / ama iti kim / nadyaH / syAderiti kim / *acibhavam // 46 // *dIrgho nAmyatisRcatasRpaH / 1 / 4 / 47 // tisRcatasRpakArarephAntavarjitazabdasaMvandhinaH pUrvasya samAnasyAmAdeze nAmi pare dIrgho bhavati / zramaNAnAm / munInAm / sAdhUnAm / buddhInAm / dhenUnAm / vArINAm / trapUNAm / pitRRNAm / mAtRRNAm / kartRRNAm / atisRcatasRp iti kim / tisRNAm / catasRNAm / paNNAm / caturNAm / *ap iti pratiSedhena nakAreNa vyavahite'pi nAmi dIrgho jJApyate / paJcAnAm / saptAnAm / nAmIti kim / carmaNAm / syAdAvityeva dadhinAma / nipAtanAt bhrAmyaterdhru / zobhana zru bhramaNa yasyA / sudhuzabdAt bhIradhvanaizca jAtitvAd / parasya vikalpena dittvAta he suzrU he bhIro prAptamityabhiprAya / ambAmaDatIti lihAditvAdac / ambA lAtIti 'Ata DokAvAma' iti pratyaya / ambate Nakacauka Ap / asyAyattaditi ikAra // - adeta - // Amantrya iti vartate / tatra ca syAdeza evam sabhavatItyAha - syAdezeti // he | kataraditi / natu amugrahaNasya anyadapi phala kasmAnna bhavati / yathA kumbhasya samIpAni upakumbhamityatra lugartham / naivam / sisAhacaryAdekavacanasyAmo grahaNa na pahuvacanasthAnasya // - dIrgha- // kumArI brAhmaNa ityatra naiSA vivAdInA DIsyorvyavadhAyakatva sthAnitvam / yata sthAnyAzraye vRddhyAdike kArye kartavye sthAnitvam na tu vyavadhAyakatve / na hi vyavadhAyakatva kArya nAma api tu vRddhyAdIni kAryANi iti / evamacyauvamityAdiSu sico lopasya Dhatve kartavye na sthAnisvam // datva ceti / sau pare luka pUrva datva prApnotIti na vAcyam / pare luki 'sasUkSvas ' - iti sUtrasyAsiddhatvAt // 1-samAnA // acinavamiti / na ca vAcya paratvAnnityatvAcca guNena bhAvyamiti prAptau satyA hi paratva nityatva ca cintyate iti // - dIrgho nAmya // - AmAdeza iti / syAdyadhikArAdAmAdeza eva gRhyate'ta idamuktam // apU iti / nanu SakArephAbhyA vyavadhAnAdeva na bhaviSyati dIrgha ki pUvarjanena ityAha- nakAreNeti / anyavyaJjanena tu asabhava iti // zasoDatA // samAnasyeni / Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EX E EEE** zrIhamaza0 carmanAma / anarthakatvAdvA // 47 // nurvA / 1 / 4 / 48 // nRzabdasaMbandhinaH samAnasya nAmi pare dI? vA bhavati / nRNAm / nRNAm / atinRNAm / laghunyAsa // 47 // atinRNAm // 48 // zaso'tA sazca naH puMsi / 1 / 4 / 19 // zasaH saMvandhino'kAreNa saha samAnasya pradhAnasthAnyAsanno dIrgho bhavati, tatsaMniyoge ca puMliGgavipaye zasaH sakArasya nakAro bhavati / zramaNAn / munIn / sAdhUn / vAtapramIn / huhun / pitRRn / puMliGgAbhAve tu dIrghatvameva / zAlAH / buddhIH / nadIH / dhenUH / vadhUH / mAtRH / caJcAH, kharakuTIH, yaSTI, puruSAnpazyetyatra cazcAdayaH zabdAH puruSe vartamAnA api trIliGgalaM nojjhantIti zanakAroM na bhavati / yadA tu zabdasya puMliGgatvaM tadA vastunaH strIle napuMsakatve vA nakAro bhavaseva / dArAn bhRkusAn strIH pazya / paNDAn paNDakAn a pazya / dIrghasaMniyogavijJAnAdiha no na bhavati / etAn gAH pazya / samAnasyeyeva / rAyaH, nAvaH pazya / vanAni pazyetyatra paratvAcchireva // 49 // saMkhyAsAyaverahasyAhana DI vA / / 4 / 50 // saMkhyAvAcibhyaH sAyazabdAdvizabdAzca parasyAhasya zabdasya chau pare'hannityayamAdezo vA bhavati / dvayorakA hoeva iti vigRhya bhave' (6 / 3 / 123 ) ityaviSaye srvaaNsh'-(7|3|118 ) ityAdinA'T ahAdezazca / tato 'dvigornptye'-(6|1 / 24) 2 ityAdinA'No lupi yahUnastasmin yahina / yahani / yahane / evaM vyahina / vyahani / vyahane / yAvadahina / yAvadahani / yAvadaDne / tAvadani / tAvadahani / tAvadaDne / sAyamahaH sAyAhastasmin sAyAhina / sAyAhani / sAyAine / ata eva satranirdezAtsAyaMzabdasya makAralopaH / sAyetyakArAnto vA / vigatamaho | vyanastasminvyahina / vyahani / vyahane / saMkhyAsAyaveriti kim / madhyAhina / anasyeti kim / yoroH samAhAro yahastasmin *vyahe / aviti kim / dhynH|| 50 // *niya Am / 1 / 4 / 51 // niyaH parasya 2 sthAne Am ityayamAdezo bhavati / niyAm / grAmaNyAm / / 51 // *vASTana AHsyAdau ke * / 1 / 4 / 52 // aSTanzabdasya tatsaMvandhinyanyasaMvandhini vA syAdau pare AkAro'ntAdezo vA bhavati / aSTAbhiH / aSTabhiH / aSTAbhyaH / aSTabhyaH / aSTAsu / * atra yadyapi samAnasya zaso'kArasya ca sthAnityam tathApi pradhAnAnuyAyino vyavahArA bhavantIti pradhAnasthAnyAsana evaM dIrgho bhavati / pradhAnatva ca SaSThInirdiSThasya samAnasyaiveti pradhAnasthAnyAsana iti | vacanAt munInityAdI praso'kArasthAvarNahavisati Asanave'pyAkAro na bhavati ||-vaatprmiiniti / vAta pramimate vAtAt prama phit Ipratyaya / devanandinA mRge'pi trIliGga ukta ||sNkhyaasaay-||-agvissye iti / dvayoradorbhava 'sakhyA samAhAre ca ' iti taditaviSaye dvigusamAse'viSaye'Ti aAdeza / zAkaTAyanastu 'varSAkAlebhya ' iti ikaviSaye'Tpratyayamicchati / svamate tu na bAda ityasyAkAlapAcitvAt / yAvadadi ityAdipu dusAkeSu dorIyaviSaye'Ti tata Iya , nasya ca 'dvigoranapatye' iti luru ||-yhe iti / dvigoranA ityatra ahanprahaNAt zApakAt DA' soza-dati paramappaTa pAdhitvA 'dvigoranada' ityat // tato'dhAbhAva ||-niy-||-nnu grAmaNyAmityatra nI sAkSApAsti phitu gI ilyAmo na prApti / satyam / syAdividhA Natvamatidam // asyAma kA AmA nAmyA' iti nAmAdezo na bhavati / tatra nityasodUtoradhikRtatvAt / nayephadezavikRteti lIye'pi prAptirasti / na / niyaI mI itIkAraprazleSAt nini prAmaNini kula ityA bhavati / bhAjana tu bhUtapUrvanyAyena napusake'pi niyAmityuktam // vaattn-|| pUrvasUtrAt derajuttirmAbhUditi syAdigrahaNam / apa 'aSTa orjamazaso ' ityatrASTa iti zApakAt DeranugRttina bhaviSyati / satyam / ****** ***************** 47 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTasu / priyASTAH / miyASTA / miyASTau priyASTAnau / priyASTAH / priyASTAnaH / priyASTAm / priyASTAnam / miyASTau / priyASTAnau / priyASTaH / priyAnaH / miyASTAbhiH / miyASTabhiH / he miyASTAH / he miyASTan / anya saMbandhinorjaszasornecchantyeke / miyASTAnastiSThanti miyASTranaH pazyetyeva bhavati / syAdAviti kim / aSTakaH saMghaH / aSTRtA / aSTatvam / aSTapuSpI / kecittu sakArabhakArAdAveva syAdAvicchanti // 12 // aSTa aurjasAsoH / 1 / 4 / 53 // aSTa iti kRtAtvasyASTanzabdasya nirdeshH| aSTAzabdasaMvandhinorjaszasoH sthAne aukArAdezo bhavati / aSTau tiSThanti / aSTau pazya / paramASThau / anaSTau / kRtAtvasya nirdezAdiha na bhavati / aSTa tiSThanti / aSTa pazya / paramASTa / anaSTa / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / priyASTAstiSThanti / miyASTaH pazya / atatsaMbandhinorapIcchantyeke / priyASTau tiSThanti / miyASTau pazya / kecittu aSTAvAcakSata iti Nici kipi aSTau tiSThanti aSTau pazyetIcchanti / tadapyaSTa iti tantreNa saMgRhItam // 53 // DatiSNaH saMkhyAyA lup / 1 / 4 / 54 // itiSakAranakArAntAyAH saMkhyAyAH saMvandhinorjaszasolup bhavati / kati tiSThanti / kati pazya / yati tiSThanti / yati pazya / titiSThanti / tati pazya / SaT tiSThanti / SaT pazya / paJca tiSThanti / paJca pazya / evaM sapta, nava, daza / paramaSaT / paramapaJca / DatiSNa hati kim / trayaH / calAraH / tAvantaH / zatAni sahasrANItyatra * saMnipAtalakSaNatvAnnAntasya na bhavati / saMkhyAyA iti kim / vimuSaH / rAjAnaH / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / priyakatayastiSThanti / priyakatIn pazya / priyaSaSaH / priyaSaSaH / priyapaJcAnaH / priyapaJcanaH // kecittu isantAtkatizabdAdevecchanti // 54 // napuMsakasya zi | / 1 / 4 / 51 // napuMsakasya saMbandhinorjasAsoH sthAne zirbhavati / kuNDAni tiSThanti / kuNDAni pazya / evaM dadhIni / madhUni / kartRNi / payAMsi / yazAsi / syAdyadhikArAdiha na bhavati / kuNDazo dadAti / napuMsakasyeti kim / vRkSAH / vRkSAn / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / priyakuNDAH / priyakuNDAn / iha tu bhavati / paramakuNDAni / zakAraH 'zau vA' ( 4 / 291 ) ityAdau vizeSaNArthaH // 55 // *aurI | 1 | 4 // 56 // napuMsakasya saMvandhI aukAra IkAro bhavati / kuNDe tiSThataH / kuNDe pazya / evaM dadhinI / madhuno / kartRNI / payasI / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / miyakuNDau puruSau / iha tu bhavati / paramakuNDe // 56 // | *ataH sthamo'm | 1 / 4 / 17 // akArAntasya napuMsakaliGgasya saMvandhinoH syamoramiyayamAdezo bhavati / kuNDaM tiSThati / kuNDaM pazya / kIlAlapam / atadvi matAntarasagrahArtham // - itiSNa - ||sNnipaatlkssnntvaaditi / sanipatati kAryamasmin sanipAto nimitta zilakSaNam sa lakSaNa citra yasya nasya // kecitviti / vAmanAdaya / tanmate ida na siddhati / 'yati te nAga zIrSANi tati te nAga vedanA na santi nAga zIrSANi na santi nAga vedanA // napuMsaka - // khI ca pumAca sopusI liyA pusa' iti samAsAnta na sIsI nakhAditvAt naJo'dabhAva / pRSodarAditvAt tIpusazabdasya pusaka Adeza // aurI // kAryakAryiNorabhedanirdeza sarvIdezArtha / anyathA paSThayAntyasya ' iti nyAyAt viniSThAvarNasyokArasya syAt / yata ao iti prakRtI 'aidotsandhyakSare ' ityanena okAro niSpAdita // ata sya // nanvatrAddmahaNa kimartham / na ca vAcyamadgrahaNAbhAve dadhItyatrApyamAdeza syAt yato'nato lupiti sUtra bAdhaka viyate iti / nanu anata ityatra paryudAsa prasajyo vA naJ gRlyate iti saMdeha / na ca vAcya paryudAse hi nAmino lup iti sUtra kuryAt tasmAt prasajya eveti / kuta kASThA para prakamadhyAyaka / XXXXX Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza0 tikhaI kulam / he kuNDa / atrAmAdeze atti 'adetaH syamolaka ' (1 / 4 / 44 ) ityamo luk / napuMsakasyetyeva / vRkSaH / ata iti kim / dadhi tiSThati / dadhi laghunyAsa pazya / tatsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / priyakuNDaH puruSaH / amo'kAroccAraNaM jarasAdezArtham / tenAtijarasaM kulaM titIti siddham // 57 // paJcato'nyAderanekatarasya dH|1|4|58|| napuMsakAnAmanyAdInAM sarvAdhantavartinAM paJcaparimANAnA saMvandhinoH syamoH sthAne da ityayamAdezo bhavati, ekatarazabda varjayitvA / akAra uccAraNArthaH / anyattiSThati / anyatpazya / evamanyatarat / itarat / katarat tiSThati / kataratpazya / evaM yatarat / tatarat / katamattiSThati / katamatpazya / evaM yatamat / tatamat / ekatamat / he anyat / he anyattarat / he itarat / he katarat / he katamat / he ekatamat / anekatarasyeti kim / ekataraM tiSThati / ekataraM pazya / paJcata iti kim / nema tiSThati / nemaM pazya / napuMsakasyetyeva / anyaH puruSaH / anyA strii| anyAdisaMvandhinoH svamograhaNAdiha na bhavati / pri* yAnyam atyanyaM kulam / iha tu bhavati / paramAnyat tiSThati / paramAnyatpazya / ananyat // 58 // *anato lp||4| 59 // anakArAntasya napusa kasya saMbandhinoH syamolub bhavati / dadhi tiSThati pazya vaa| evaM dadhi, madhu, kartR, payaH, udazcit / anata iti kim / kuNDaM tiSThati pazya vA / *lukamakRtvA lupkaraNaM syamoH sthAnivadbhAvena yatkArya tasya pratiSedhArtham / yat / tat / atra tyadAyatvaM na bhavati // 52 "jaraso vaa|1|4|60|| jarasantasya napuMsakasya saMvandhinoH syamola vA bhavati / atijaraH, atijarasaM kulaM tiSThati pazya vA // *anye tu dvitIyaikavacanasyaivAmo yo'mAdezastasyaiva luvikalpamicchanti na syAdezasya / tanmate atijarasaM kulaM tiSThatItyeva bhavati // kecijjarasaH syamorlopaM necchanti / tanmate atijarasaM tiSThati pazya vetyeva bhavati // 6 // *nAmino lagvA |1||63||naamyntsy napuMsakasya saMvandhino syamoluMgvA bhavati / he vAre / he po / he kartaH kul| piyatisa kula tiSThati pazye | vA / amo luka *necchantyeke | tanmate piyatri kulaM pazyetyeva bhavati / nAmina iti kim / yad / tad / priyacatuSkulam // catuHzabdasyApi *luvikalpamicchantya nye / priyacatama kulam / miyacatuSkulam / lupaiva siddha lumvacanaM sthAnivadbhAvArtham // 61 // zvAnyataH pumAMSTAdau svare / 1 / 4 / 62 // yo nAmyantaH ityatra kriyAvizeSaNatvena AkArAdapyamo lug dRzyate / ato'nata iti kartavyameva / ata sadehastadavastha eva / ato'nugrahaNena jhApyate prasajya eva rAyate / tathA ca paya ityAdI lupa sivA navamAdeza | ata iti napusakasya vizeSaNam atastadantapratipattirbhavatItyAha--akArAntasyati / amagrahaNamuttarArtha tenAnyat pazyati sibam ||-pnycto-|| pazca sakhyA parimANamasya 'paJcaddazatI varga vA' iti it pratyaya |-anto-|| nanu anata iti kimartham / na ca vAcya kuNDamityatrApi syAt / 'ata sthamo'm' iti bAdhakAt / atrocyate / anata ityasyAbhAve pazcato'nyAde'| ityato'nyAderityAgacchet / na ca vAcyam anyAvabhISTI hi ekameva yoga kuryAt / pUrvamekataravarjitasyAnvAdegrahaNam, iha tu ekatarasyApoti pRthagyogasya sAphalyAt / he karta. ityAdau paratvAt prathama selope kA pratyayalopalakSaNanyAyena isvasyeti guNa kasmAna bhavati ityAha-lukamakRtveti ||-jrso-11-anye viti / utplaady-naamino-||-priytis kulamiti / aduzanasityatra ghuTa sermahaNAdatra zIpatvena ghuitvAbhAve se. sthAnittve'pi na DA. ||-necchntyeke / devananyAdayaH ||-icchentynye / utpalAdayaH ||-vaanyt.- -puMcadvati / parArthe prayujyamAna. zando batimantare Hin48. ena / avAnyataH pumATAkalA // catuHzabdamA viyatira kAma Page #97 -------------------------------------------------------------------------- Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimazA0 vAriNA / vAriNe / vAriNaH 2 / vAriNoH 2 / vAriNi / trapuNI 2 / trapuNA / trapuNe / trapuNaH 2 / trapuNoH 2 / trapaNi / kartRgI kule 2 / krtRnnaa| kartRNe / laghunyAsa0 // 49 // kartRNaH 2 / kartRNoH2 / kaNi / priyaguruNe / apriytisRnnH2| atra paratvAttisrAdeze sati no'ntaH / anAmiti kim / bArINAm / trapUNAm | nAgamAbhAve nAmi sati 'dIrgho naamytisR'-(1|4| 147 ) ityAdinA dogheH siddhH| khare iti kim / he vaare| he po / syAdAvityeva / *taumburavaM cUrNam / *nAmina ityeva / kANDe / kuNDe / napuMsakasyetyeva / munI / sAdhU / tatsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / piyavAraye ghuse / priyamadhoH puMsaH // 64 // *svraacchau|1|4|65 // jaszasAdeze zau pare svarAntAnnapuMsakAtparo no'nto bhavati / kuNDAni / vanAni / priyavRkSANi kulAni / bArINi / puunni| * kartRNi / svarAditi kim / catvAri / ahAni / vimaladivi / sugaNi / *ata ityeva siddhe svaragrahaNam uttarArtham // 65 // *dhuTAM praak|1|4|66||2 svarAtparA yA dhuDjAtistadantasya napusakasya dhuDbhya eva pAk zau pare no'nto bhavati / payAMsi tiSThanti / payAMsi pazya / udazvinti / sIpi / dhaSi / ati* jarAsi kulAni / dhuTAmiti bahuvacanaM jAtiparigrahArtham / tena kASThatati gorati kulAnIti siddham / svarAdityeva / *gomanti kulAni / zAvityeva / udazcitA * // 66 // loM vaa|1|4|67|| rephalakArAbhyAM parA yA dhujAtistadantasya napuMsakasya dhuTaH prAga no'nto vA bhavati zau pare / baji / bahurji / sarji / sUji / muvaGgi / suvaliga / le iti kim / kASThatasi / pUrveNa nityameva / dhuTAmityeva / suphulli vanAni / zAvityeva / vahUrnA kulena // 67 // *dhuTi / 1 / 4 / 68 // *adhikAro'yam / nimittavizeSopAdAnamantareNApAdaparisamApteyatkAryaM vakSyate tad ghuTi veditavyam // 68 // acaH / 1 / 4 / 69 // as nimittAbhAve iti tisrAdezI nivateta / tathA pratyayApratyayayoriti nyAyenAsya nakArasya pratyayasyApi sabhave banAnItyAdAveva dIrgha syAt na tu rAjAnamityAdI priyatisUNa iti / yadi pUrva 35 nAgama syAt tadAnI ki vinazyet yata svAgamavyavadhAyakamiti kRtvA kRte'pi nAgame tisrAdezo bhaviSyati / tat kaya paratvAdityuktam / atrocyate / yasmAcchabdAnAgama samAnIta tasya yadi kimapi prApnoti tadAnImaya nyAya upatiSThate / atra tu priyatrin ityasya na kimapi prApnoti / api nAI avayavasya tisAdeza, tatazcAvayavasyAvayavena vyavadhAnam na tu avayavenAvayavina / yathA devadattasya * zmazru na dRSTa hastena vyavahitatvAt / nahi ko'dhItya vadati yaduta devadatto na dRSTa istena vyavahitatvAt ||-taumburv cUrNam // tumburuNa vikAra 'prAgyauSadhi'-ityAdinA ag / tasya lum / tasya vikAra vikAre punaraNa / tumburuNo vRkSasya vikArapUrNam ekasminnaNi vaa| 'asvayabhuvo'n' iti paratvAdbhaviSyatIti na vAcyam / pusIliyoreva sAvakAzo napusake tu vizeSavidhAnAdida prApnoti 2 -nAmina ityeveti / klIce nAmyantasya sattve syAdau vijJAnAta kulayorityatve kRte na nAgama / dvayorityatrApi AdezAdAgama iti nyAyena nAgama prApnoti / na / paratvAdantaragatvAca 'Avara'* ityatvam pazcAt etve kRte sakRditi nyAya |-svraanchau |-at ityeveti / nanu ivAde 'anAmasvare no'ntaH' iti zI nAgama siddha eva, AkArAntasya tu antyasya napusake hasvavidhAnAt 31 sthitirava nAstIti ata ityeva yujyate ki svaragrahaNena ata Aha-uttarArthamiti ||-dhuttaam- // prAgityanena saha sapandhAbhAvAta dhuTAmityatra 'prabhRtyanyArtha'-dati na paJcamI ||omnti / 2 *'Rdudita ' ityanena paratvAta nAgame'nena no'nto na bhavati ||-ghutti ||-adhikaaro'ymiti / napusakasya ghuTi parato no'nto bhavati iti vidhireva kasmAnna bhavati / ucyate / napusakasya Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aJcaterdhAto Dantasya tatsaMbandhinyanyasaMvandhini vA ghuTi pare dhuTaH prAgno'nto bhavati / mAiH / atipAiH / pAcau / paashcH| pAzcam / mAJci kulAni / ghaTItyeva / prAcaH pazya // 69 // RdditH|1|4|70 // Rdita uditaca dhuDantasya tatsaMbandhinyanyasaMvandhini vA ghuTi pare dhuTaH prAk svarAtparo no'nto bhavati / kurvan / adhIyan / mahAn / sudana baalH| uditaH, cakrivAn / vidvAn / gomAn / zreyAn / ghuTItyeva / gomtaa| pRthagyogo bhvAdivyudAsArthaH / samrAT // 7 // yujo'smaase|| 4 / 71 // yajUMpI yoge ityasyAsamAse dhuDantasya dhuTaH pAka ghuTi pare no'nto bhavati / yuG / yuJjau / yunyjH| yujam / yudhi kulAni / ipadaparisamApto yu bahuyut / bahuyujau / bhuyujH| +asamAsa iti kim / azvayuk / azvayujI / ashvyujH| RdinirdezaH kim / yajiMca samAdhAvityasya mAbhUt / yujamApannA munayaH / samAdhi prAptA ityrthH| puTItyeva / yujaH pazya / yujI kule // 71 // *anaDuhaH sau| 1 / 4 / 72 // anazabdasya dhuDadantasya tatsaMvandhinyanyasaMvandhini vA sau pare dhuTaH prAk no'nto bhavati / anavAn / priyAnahAn / he anachan / he piyAnachan / sAviti kim / anaDvAhI // 72 // mansa / / / 4 / 73 // puMsu ityetaspoditastatsaMbandhinyanyasaMvandhini vA ghuTi pare pumans ityayamAdezo bhavati / pumAn / pumAMsau / pumAMsaH / I pumAsam / IpadUnaH pumAn bahupumAn / priyapumAn / bhiyapumAMsi kulAni / he puman / ghuTItyeva / puMsaH pazya / bahupuMsI kule / puMsoruditvAt priyapuMsitarA, priya* puMstarA, priyapuMsItaretyAdau *DIhasvapuMvadvikalpazca bhavati // 73 // *ota auH|1|4|74|| okArasya ota eva vihite ghuTi pare aukAra Adezo bhavati / gauH / gAvau / gaavH| yauH| dyAvau / dyAvaH / lunAtIti vica lauH| zobhano gauH sugauH / evmtigauH| priyadyAvau / atidyAvau / he gauH / he dyauH| kiNgauH| agauH| ota iti kim / citrA gauryasya citraguH / citragU / vihitavizeSaNAdiha na bhavati / he citrgvH| ghaTItyeva / gayA / yathA // 74 // zimantareNAnyatva ghuTvAbhAvAt / tatra ca svarAcchAvitvAdibhirnAgamasya vihitatvAt pArizeSyAdadhikAro'yamiti ||-Rdu-||-pRthgyogo bhvAdivyudAsArtha iti / ayamabhiprAyaH / udita. kharAmo'nta ' ityatra dhAtvadhikArAt bhvAderudita 'udita. svarAno'nta ' ityanenaiva sidatvAt atra udita pRthagArambhAdudito'bhvAdareSa tatsAhacaryAdito'pi abhvAdarevati niyamAt sapAT ityAdau na bhavati ||-yjo--asmaase iti / svAdyAkSitasya nAsA yuja iti vizeSaNAttaca ca tadantavidherbhAvAt samAse'pi prAptiriti asamAsagrahaNamidameva zApayatyA prakaraNe tadantavidhirastIti |anddu-|| satyapi nAmagrahaNe iti nyAye anaDahItyatra dhuDantatvAbhAvAna bhavatIti / nanu anaDAnityatra 'sastaskassa'-ityAdinA dakAra kA na bhavati / salyam / prApnoti para vidhAnasAmAna bhavati ||-puso:-||--pusorudittvaaditi / nanu pAteImsuriti udanupandha kuto'sti tenApi priyapusItaretyAdi rUpatraya setsyati kimatrodanupandhena / ucyate / yadA abyu*pattyAzrayaNa tadAtra sUtre kRtasyophArasya phalam / vyatpattau tu phalamINAdikasya / yathA bhavatuzabdo bhAterDavaturiti vyutpAdito'pi sarvAdo udanupandha paThito'vyutpattipakSArtham ||-priypumaaniti / pahuve vAkyam ekatve tu 'pumanahunau'-iti kac syAt ||-ddiihsvpuvdviklpti| DInitya hasvapuvattvayokSa vikalpa ||-ot auH|-citrguriti / ana paratvAt pUrva harUpo kRte pazcAt | ghuTi okArAbhAvAt ota iti vacanAdIkAro na bhavati / varNavidhityAca sthAniSadbhAvo nAsti / atha he citrago ityatra okArasya vidyamAnatvAt ubhayo sthAninoH sthAne iti nyAyena saLapadeze sati Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAma // 50 // A amazaso'tA / 1 / 4 / 75 // okArasyAmzasorakAreNa saha AkAro bhavati / gAm / sugAm / gaaH| sugAH pazya / dhAm / atidhAm / yA / sudyAH pazya / syAdAvityeva / acinavam // 75 // *pathinmathinRbhukSaH sau| 1 // 4 // 76 // pathin mathin RbhakSina ityeteSAM nakArAntAnAmantasya sau pare AkAro bhavati / panthAH / he panyA / manthA / he mnyaaH| RbhukssaaH| he RbhukssaaH| amanyA sumnthaaH| *bahubhukSA / sAviti kim / panthAnau // katha he mupathin | he supathi kula, he sumathin he sumathi kula / atra nityatvAnapuMsakalakSaNAyAH selupi serabhAvAna bhavati / nakArAntanirdezAdiha na bhavati / panthAnamicchati kyani nalope kipi ca *pathIH / evaM mthii| RbhukSI // 76 // *eH / 1 / 4 / 77 // pathyAdInAM nakArAntAnAmikArasya zyuTi pare AkAro bhavati / panyA / panthAnau / pnthaanH| panthAnam / panthAnau / manthAH / manthAnau / manyAnaH / manyAnam / mandhAnau / RbhukssaaH| RbhukSANau / RbhukSANaH / RbhukSANam / RkSANI / supadhAni vanAni / 'pUjAsvataH mAk TAt ' (7 / 3 / 72 ) iti samAsAntapratiSedhaH / vahumanyAni kulAni / anubhukSANi balAni / mupanthAnau / paramamanthAnau / prAmoti kasmAna bhavati ucyate / yadA ukAravyapadezastadA serabhAvAt yadA tu servyapadezastadA lAkSaNikatvAnna bhavati ||-aa am-|| nanvatra ateti kimartha yata etadinApi gA ityAdiprayogajAta samAnAnAmiti dIdhai sidhyatIti / ucyate / ateti pada vinA pulio 'zaso'tA'-iti sIlio 'lugAta ' - iti pravateyAtAm tatadha gAn ga ityAyaniSTa syAt / sthite tu 'zaso'tA'-ityaneneva dIrghasya saniyoge nakAro'bhANi ||-acinvmiti / atra AdI 'samAnAdamota' ityamokArasyApi luna bhavati tatrApi syAvadhikArAt ||-pthin-|| atra ghuToti sabandhAta sAviti vinirdezana 1*sup na gRhyate |-pndhaa iti / atra tAnunAsikasyApyAdezo bhavan 'lilo' ityatra dvivacanenaiva jJApitvatvAt niranunAsika eva bhavati // --pathoriti / pandhAnamicchAne kyAna nalopa , sa ca dIrgha cIti 15 pare kArye'sana bhavati / yata 'rAsta ' ityata prAgeva yatsUtra tadevAsadbhavati, ida tu 'rAtsa ' ityata param iti nAsat / tata payAyanIti kipi alope yalope peda rUpam / nanvanenAtvarupe syAdinidhI IS vidhAtavye nalopasyAsidatvAnAntatvamasti / na ca vAcyam 'ata' ityanuru 'svarasya pare'-iti sthAnivadbhAvena nAntatvAnupapattiriti, yata, pratyAsattenimitto luru vidhirapi yadi tanimitto * bhavatIti vyAkhyAnAt / atra tu asya luru kvipi Arava tu so pratyaye prAmotIti kRtvAta nAntatvamasyeveti prAmotyAsam / satyam / nAnte tavyAvRttivalAdeva na bhavati / anyathA yatrakutrApi nalopastatra sarva vApyamISA pa yAdInA sanInAmanenAvalakSaNe syAdividhau kartavye 'japamatatpara-iti nyAyena nalopasyAsi dave nAntatvasadbhAvAdanenAva bhavedevati atra sUtraM nAnnAMnadezo'nardhaka syAt / tasmAdyatra sAkSAtrAzAntatvagamISA bhavati tatreda pravartate'nyatra tu vyAvRttiriti sarva samIcInam / tAhe dIrghaDapAmeti sUtreNa saluru kasmAtra bhavati yato'yamApe syAdividhi syAdividho ca nalAge'san bhavatIti / satyam / dogha pApityatra sAvadhAraNa vyAkhyeyam / vyajanAntAdeva yadi tirbhavatIti / vihitavizeSagAdvA / yatra ebhya para sividito bhApati tatra lugu bhagate aba tIkArAntAdeDato na vyajanAntAditi / tArha yA sA ityevamAdiSu seluk na prApnoti / satyam / yauteSA madhyadikasmAdvihito bhavati kAryAntareSu ca kRtemeteSAmeva madhyenyatamasmAtparI bhavati tatrApa bhavati / tenAnayA prayogayAya janAntAt paro vihita kAryAntareSu |BE ca satsu vidyate AyantAditi se ha bhavatyeva / ya sa ityanayostu vyAjanAntAdviAhato'sti param Adara ityAdikAMvapu kaneSu satsu pazcAdamISA madhyAdekasmAdapi paro nAstIti na sertum ||-bhuRbhukssaa iti / lak 'phUlati hasvovA' iti hastha / strItvAbhAvAdina. kac na bhavati // he supathin , he supthiiti| 'lAya vA' ityanena vA nasya lopa |-epthyaadiinaamekaarsyaasbhvaat eriti ikArAta paSThItyAha-ikArasyeti / // 50 // Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * nakArAntanirdezAdarebhAvAceha na bhvti| panthAnamicchati kyan kie / pathyau / pthyH| pathyam / ghuTItyeva / supI bane / pathibhyAm / sumathI kule / mathibhyAm // 77 // yo nth / 1 / 4 / 78 // pathin mathin ityetayornakArAntayosthakArasya sthAne ghuTi pare nth ityayamAdezo bhvti| tathaivodAhRtam / ghuTItyeva / supaa thI / vahupathI kule / pathaH pazya // 78 // *in Gosvare luk / 1 / 4 / 79 / pathyAdInAM nakArAntAnAM GImatyaye* aghuTsvarAdau ca syAdau pare in avayavo * luk bhavati / *supathI strI kule vA / pathaH / pthaa| pathe / pathaH / pyoH2| pathAm / pathi / evaM samayo strI kule vA / myH| mthaa| anubhukSI senA kule vA / RbhakSaH / RbhukSA / abhedanirdezaH sarvAdezArthaH // 79 // *vozanaso nazcAmantrye sau|1|4|80|| Amanye'rthe vartamAnasyozanaszabdasya sau pare nakAro |* ra lukcAntAdezau vA bhavataH / he uzanan / he uzanaH / Amantrya iti kim / uzanA / sAviti kim / he uzanasau // 80 // *uto'naDaccaturo vaH / 1 / 181 // AL anaDuG catur isettayorAmadhye'rthe vartamAnayorukArasya sau pare va iti sasparavakArAdezo bhavati / he anain / he priyAnaDvan / he aticttH| he miyacattaH / A mantrya ityeva / anavAn / priyacatvAH / sAvityeva / he anahAhI / he priyacatvAraH // 81 // *vAH shess|1|4| 82 // AmanThyArthavihitAtseranyo ghuTa R iha zeSaH, tasminpare'naDucaturityetayorukArasya vA isAkArAnto vakAra Adezo bhvti| anahAn / anddddaahau| anddddaahH| anaDDAham / anahAhau / priyAnavAMhi kulAni / priyacatvAH / miyacatvArau / priyacatvAraH / priyacatvAram / miyacatvArauM / catvAri / catvAraH / zeSa iti kim / he priyAnain / he priyacattaH / ghuTItyeva / anaduhaH pazya / priyAnaDuhI kule / priyacaturo kule / iha zeSe ghuTi vAdezavidhAnAtpUrvatrAmadhye sAviti saMvadhyate // 82 // . 1 / 4 / // 83 // sakhizabdasyakArAntasya tatsaMvandhinyanyasaMbandhini vA zivajite zeSe ghuTi pare aikArAntAdezo bhavati / sakhAyau / sakhAyaH / sakhAyam / sakhAyau / he thonth / anekavarNatvAtsarvasya prAptau tha iti sthAnivizeSArthamabhukSinivRttyartha ca ||-in ngii-||-adhudsvraadaaviti / DIsAhacaryAta aghuTIti vizeSaNa jJeyam / tarhi syAdimantareNApi prApnotIti na vAcyam / syAdyadhikArAzrayaNAt DIgrahaNasya vaiyaryaprasadgAca / nimittavizeSAnupAdAne ghuTItyadhikArasya nirNItatvAtsvara iti nimittavizeSogadAnAt ghuTi ca pathyAdInAmino vizeSavidhiviSayatvAdaghuTsvare ityavasIyate // supathI strI kule veti| vyutpAttapakSe sudhAditvAta, uNAdInAmavyutpannAni nAmAnIti pakSAzrayaNAt innantatvAbhAvAdinaH kac na bhvti| samAsAntavidharanityatvAt 'RkSara'-ityapi na / nAntatvAt 'khiyA nt| a iti DI ||-boshnso-|| yadA sarvavidhibhyo lopa iti nyAya AzrIyate tadA se sthAnivadbhAvena kAryam ||-uto'nddu-|| utaratra zeSagrahaNAdAmantryasirevAnuvartate na tu vizeSanimittAnupAdAnAta ghuTIti // satyapi | nAmagrahaNe liGgaviziSTasyeti he anaDuhItyatra gaurAdinipAtanAdvatvAbhAva / evamuttaratrApi // catu zabdasvArthaprAdhAnyena ekAmantraNAsabhave samAte upasarjanIbhUta evodAhiyate ||-vaaH zepe |-ih zeSa iti / atra * sUtre zeSasya ghuTa AghrAtatvAt etatsUtramukta prAktanasUtraviSaya iti bhAva ||-skhyuri-|| nanu prakriyAlAghavArtha sakhyurito'zAvAy iti kriyatAm kimaitkaraNena / na / anekavarNeti sakalasyApi syAt / na ca Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zo'nehasaca sAmA / anehA / sakhA / a syetyeva / he katara zrIDaimazaH sakhAyau / he skhaayH| susakhAyau / priyskhaayH| azAviti kim / * atisakhIni priyasakhIni kulAni tiSThanti / pazya vA / ita iti kim / ime sakhyau / s||1|| khIyatIti kyani kiSi, sakhyau / sakhyaH / ghuTItyeva / sakhIn / sakhyA / zeSa ityeva / he sakhe / idamevedgrahaNaM jJApayati 'nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam' As] 'ekadezavikRtamananyavad' iti ca // 83 // *RdazanaspurudaMzo'nehasazca serDA / 1 / 4 / 84 // RkArAntAduzanaspurudaMzasanehas ityetebhyaH sakhyuritazca / parasya zepasya seH sthAne DA isayamAdezo bhavati / pitA / atipitA / kartA / uzanA / purudaMzA / anehA / sakhA / atyuzanA / priyapurudaMzA / atyanehA / kiAS sakhA / susakhA / priyasakhA / sakhyurita ityeva / iya sakhI / sakhIyateH kim / sakhI / seriti kim / uzanasau / sakhAyau / zeSasyetyeva / he kataH / he uzanan / ra Jast he uzana / he uzanaH / he purudNshH| *he anehaH / he sakhe // 84 // *ni diirghH| / / 4 / 85 / / zeSe ghuTi pare yo nakArastasminpare pUrvasya svarasya doSoM bhavati / rAjA / rAjAnau / raajaanH| rAjAnam / rAjAnau / sImA / sImAnau / sImAnaH / sImAnam / sImAnau / sAmAni / dAmAni / lomAni / vanAni / dhnaani| PS dadhIni / madhUni / kartRNi / hartRNi / noti kim / dRSad / dRSadau / dRSadaH / 'svarasya isvadIrghaplutA' iti *sugnayateH kie / uk srum , jhugnau, mugnaH ityatra as kArasya dIrgho na bhavati / ghuTItyeva / carmaNA / vAriNI / madhunI / zeSa ityeva / he rAjan / he sIman // 85 // *nsma hatoH / 1 / 4 / 86 // santasya 3 mahacchabdasya ca saMbandhinaH kharasya zeSe ghuTi pare dI| bhavati / zreyAn / zreyAMsau / shreyaaNsH| zreyAsam / zreyAMsau / paramazreyAn / atizreyAn / priyazreyAn / zreyAsi / yazAMsi / *sapIpi / dhanUMSi / priya'mAsi kulAni / mahAn / mahAntau / mhaantH| mahAntam / mahAntau / paramamahAn / atimahAn / priyamahAn / mahAnni / nirdizyamAnAnAmiti ita evAyiti vAcyam / yato vibhaktisAmAnyena sakhizabdasya vizeSyatvena ikArasya vizeSaNatvena ca nirdeizyamAnatvAbhAvAt ||-ashaaviti / atha zau sati AdezAdAgama iti nyAyAta KI aisAt prathamameva nAgamena bhAvyam tatastena vyavadhAnAdekAro na bhaviSyatIti / na ca dvayorapyanyatra sAvakAzatvAdikAra syAditi vAcyam / kRte'pyakAre loya iti hasvatve tato nAgame dIrghatve ca na 25 RS kathiddoSa / naivam / asina yahiraNAmiti ghunimittasyaikArasya pahiranatvAt hasvatve kartavye'sibatvAt / nanu bhavatveva tathApi kRtAkRtaprasahitvena nityatvAt pUrva nAgama iti ghuvyavadhAyako bhaviSyati / navam / kRte'pi nAgame prakRtibhaktatvenAvyavadhAyakatvAt aikAro'pi nitya iti dvayonityayo paratpAdakAra eva syAditi zipratiSedhaH ||-atiskhiini / pUjita sakhA yeSu kuleSu / yadvA sakhizabdo las napusako'pi lakSyeSu dRzyate ||-dushns-kaaraantsyaaddauNcetyri, trayANA 'dIrghaDadhA-iti silope abhvAderiti dIrghatve soruriti rutve ca, sakhizabdasya tu aitve prApte Arambha // 12 aneha ityatra 'na sadhi ' iti sadhiniSedha ||-ni dIrghaH ||-raajeti // syAdividhI kartavye nalopasyAsatvAt prathama luru na ||-sgnyte kibiti / sUco hanti acitte Tapha / 25 12 adhikaraNe tu sthAdibhva ka 'gamahan-ityaluk // hanI dona // dIrghavidhitvAt Ne sthAniyadbhAvo na bhavati sau ' nAmro mo'naha' iti nalopa / tata 'padasya' iti ghalopa ||-suumhto // atra auNAdiko 'duhivRhi'-ityanena kaTapratyayAntI vyutpatro'vyutpanno vA mahacchando grAhya / yastu zatrantastasya mahannityena, na tyanena dIrgha / lakSaNapratipadoktayoriti nyAyAt / yata zatapratyaES yAnta mahaditi rUpa lAkSaNika kaTapratyayAnta tu pratipadoktam / etacca vatsakapabhAvUcatu. ||-spiipiiti / atra 'smahato ' ityanena dIrghalakSaNe syAdividhau vidhAtavye 'gaSamasata pare'-ityanena | FEEKEEKEEREKREYEEKXXIEEEEEEEEEEEEEE Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *mahatsAhacaryAcchuddhadhAtoH kivantasya na bhavati / suhimau / suhiNsH| sukaMsau / mukaMsa nAmadhAtostu bhavatyeva / zreyasyati kipi, zreyAn / mahAn / ghaTItyeva / zreyasa., mahataH pazya | *mahatI kule / zeSa ityeva / he zreyan / he mahan // 86 // *inhanpUSAryamNaH zisyoH / 1 / 4 / 87 // inantasya hanAdInAM ca saMvandhinaH | svarasya zau zeSe sau ca pare do? bhavati / daNDoni / sagvINi / vAggmIni kulAni / daNDo / sragbo / vAgmI / bhrUNahAni / bahutrahANi / bhrUNahA / vRtrhaa| *bahupUSANi / pUSA / svayamANi / aryamA // 'ni dIrghaH' (1 / 4 / 85) iti siddhe niyamArthaM vacanam / eSAM zisyoreva yathA syAt nAnyatra / daNDinau / dnnddinH| * daNDinam / vRtrahaNau / vRtrahaNaH / vRtrahaNam / pUSaNau / pUSaNaH / pUSaNam / aryamaNau / aryamaNaH / aryamaNam / zepa ityeva / he daNDin / he vRtrahan / he pUSan / he a-ke yaman / ' arthavadgrahaNe nAnarthakasya ' iti plIhAnau plIhAna plIhAnamityatra niyamo na bhavati / vAgminau vAgmina ityAdau tu ' aninammanagrahaNAnyarthavatA cAnarthakena ca tadantavidhi prayojayanti' iti nyAyAdbhavati // 87 // apaH / / / 4 / 88 // apaH svarasya zepe dhuTi pare doryo bhavati / aapH| zobhanA Apo yatra khAe / svaapau| svaapH| bahapA ityatra samAsAntena vyavadhAnAnna bhavati / ghuTItyeva / apaH pazya / zeSa ityeva / he svap / / 88 // nivaa||4|89 // apa svarasya nAgame sati ghuTi pare vA do? bhavati / svAmi / svampi / atyAmpi / atyAmpi / samAsAntavidheranityakhAt vadAmpi badampi // 89 // 5 *abhvAderatvasaH sau / 1 / 4 / 90 // akhantasyAsantasya ca bhvAdivarjitasya saMvandhinaH svarasya zeSe sau pare dIrgho bhavati / atu,*bhavAn / kRtavAn / gomAn / * yavamAn / etAvAn / as , apsarAH / anggiraaH| candramAH / sthUlazirAH / sumanAH / abhvAderiti kim / piNDaM asate piNDagra / carma vaste crmvH| 'arthavadgrahaNe nAnarthakasya' ityeva siddhe vAderiti vacanama 'aninasmanagrahaNAnyarthavatA cAnarthakena ca tadantavidhi prayojayanni' iti nyAyajJApanArtham / tenAnApi bhavati / khrnnaaH| khrnnaaH| adhAtorityaktvAbhvAderiti karaNaM bhAdInAmeva vajanArtham / teneha bhavati / gomantamicchati kyan vip / gomAn / evaM sthalazirAH / zeSa | patvamasat ||-mhtsaahcryaaditi / mahaditi zudro dhAtu kvivanto na sabhavati tatsAhacaryAdanyasyApi zuddhadhAto kiyantasya na bhavati / nAmadhAtustu mahadapi kvivanta sabhavati / ato'nyasyApi nAmaKdhAto kviyantasya bhavati / mahacchandastAvannAmatva na vyabhicarati tatsaniyoganirdiSTasya santasyApi nAmatvAvyabhicAriNa eva grahaNam ||-mhtii kule iti / zreyasa pazya / zreyasI kule iti tu na dazyate / santatvAbhAvena byAvikalatvAt ||-inhn-||-bhrnnhaaniiti / haniti hante' kviAntasyeda grahaNam / na ca hante kevalamya kvip dRzyate iti tadantamudAharati ||-bhpssaanniiti / / 25 / hA pAryamNoH svapradhAnAyA vRttI zerasabhavAt tI samAse upasarjanabhUtAbudAharati // eSAM zisyoreveti / epAmeva zisyogiti viparItaniyamastu na bhavati / 'vakSyajyAya' ityatra yuveti, 'pagaNi kAna'2 -ityatra tu parANIti nirdezAt ||-vRtrhnnaaviti / sajJAyA 'pUrvapadasthA'-ityanena, asajJAyA tu 'kavargakastvagvati' iti Natvam // - tadantavidhimiti / nanu 'aninasman ' ityatrAtoranirdezAt anaryakena tadantavidhegprayogAt arthavadhaNanyAyAta kiyAnityatraya dIrgha prANoti na gomAnityAdI / satyam / aturanarthako'pi tadantavidhi prayojayati / matvAdInAmukArAnubandhakaraNAt / anyathA teSAmapi zatyat akAgmevAnunandha kuryAt ||-abhvaade-||-bhvaaniti / nonte satyapi 'Agamo'nupaghAtena' iti nyAyAt bhavatyeva dIrgha // Rshstun'-||-tRjaadesh iti / Adeza ityukte sakala Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 iseva / he bhavan / he sumanaH / atu iti uditkaraNAdRdito na bhavati / pacan / jaran // 90 // *Rzastunastaca puMsi / 1 / 4 / 91 // kruza paro yastun * laghunyA // 52 // tasya zeSe ghuTi pare stRjAdezo bhavati puMsi *puMliGgaviSaye / kroSTA / kroTArau / kropttaarH| koSTAram / kropTArau / atikroSTA / priyakoSTA / bahuvrIhau 'asiddhaM bahiraGgamantaraGge' iti RdillakSaNaH kac na bhavati / puMsItyeva / kRzakroSTUni vanAni / ghuTItyeva / kroSTUn / zeSa ityeva / he kroSTo / * kroSTo koSadR' ityakalA tRjva canaM svasrAdisUtreNArartham // 91 // *TAdau svare vA / / 4 / 92 // TAdau svarAdau pare kuzaH parasya tunastRjAdezo vA bhavati puMsi / kroSTrA / kroSTunA / 15 kopTre / kroSTaye / kroSTuH / kroSToH / kroSTroH / kroSTvoH / kroSTari / kroSTau / kroSTanAmityatra tu nityatvAtpUrva nAmAdeze svarAbhAvAnna bhavati / dAdAviti kim / kroSTUn / kroSTranityapIti kazcit / svara iti kim / kroSTubhyAm / krossttubhiH| puMsItyeva / kRzakroSTune vanAya / yadyapi tRpratyayAnto *mRgavAcI syAt , *tathApi prayoganiyamo *durvijJAna ityAdezavacanam // 92 // striyAm / 1 / 4 / 93 // ghuTIti na saMvadhyate / kruzastunastRceNsi striyAM cetyekayogAkaraNAt / striyAM vartamAnasya kruza. parazya tunastRjAdezo bhavati praninimitta eva / kroSTrI / atra mAgeva tRjAdevo RdnttvaanddiiH| kroSTrayau / kroSTraya / kroSTrIm / kroSTrayA / | sthApi tunastRjAdazo bhavati / tathA coktam - ekasyAvayavasya yo bhAti sa prokto niphAro budhairAdezastvasabhUriva prakaTita sarvopamardAtmaka ||-puNlijhvissye iti / samAse'pi yadi puliGgaviSaya eva / tena priya kroSTA yasyA yasya vA kulasyetyatra na bhavatyeva Adeza / ata eva ghyAvRttiH phlopaviSaye darzitA ||-kopttoriti / kroSTo kroSTra ghusi iti dRzyam ||-ttaadau ||-nitytvaaditi / KI kRtAkRtaprasaninyAyeneti / kroSTranityapi kathit tanmatasagrahArtha TAyA AdiSTAdiriti nyAkhyAna kartavyam ||-mRgvaaciiti / magazadasyAraNyapazupAcitve'pi zRgAla evArthe'tra vRttizyA ||-duvijnyaan | kA iti // nanu yA sadantena prayojana tadA ci yadA tu udantena tadA tuni sAdhyasiddhirbhaviSyati phitujAdezavidhAnena / satyam / zeSe ghaTi pusi ca nitya TATo kho vA ityetasmAdviSayAdanyatrApi 2 tic pratyaya syAt / sthite tu yatra tunastujAdezastava mRgavAcitvam / tRci pratyaye tu kriyAzabdatvamiti niyamasiti / tathApi prayoganiyama iti / aba parI bRta koSThA koSTre koTa kroSTa XoSTI kroSTo ityAdyartha tac Anaghate / na ca vaktavyam tRpratyayAntasya sajivana pratIyate bhIrugmaNItyAdivat pratIyate eva / koSTunA kroSTaye ityartha tu vidhAyiSyate evaM atA nirarthaka sUtramidam / na / yadyapi tRpratyayAntasyApi mRgavAcitvamunmajAti tathApi prayoganiyamo durghaTa sUtra vinA na jJAyate kasmin viSaye tun kasmin viSaye tRn yadA vyajanAdApApe tRc syAt tathA cAniSTAni rUpANi syu kroSTra-yAm kroSTrabhi kroSTraSviti / iSTAni tu tumantAnyera vyAnAdo / kRte sUtre mRge vAcye TAdo svara era ta pUrveza ghuyeva tR / anyatra tunetra / kriyAzabdasya tu sarvatrAstyeva tRc // | tathApIti / tunanto mRgavAcyeva tRcpratyayAntastu kasmin viSaye mRgapAcIti na jJAyate / tunassvAnapravRttena tu tRcA jJApyate yatra ghuTi TAdo svarAdI ca tRc tatraiva mRgavAcitvam / tena mRge vAcye | kroSTrabhyAmityAdi na bhavatIti niyamasidi ||-sriyaam // siyA ceti ekayoge'pi niyA cetyasamastanirdezasyeda phalama yat tiyAmityuttarasUtre yAti / anyathA pustiyorityeva kuryaat||-ninimitt | eveti / nanu nimittatvAzrayaNe akArAntatvAbhAvAta moSTuzabdasya kA do syAt / satyama / gogadA pAThAt TI spAdeveti DIsiddhi para nimittavyAkhyAyA ligA DagAmiti satra kuryAt // iti prathamalad tyAdhyAyasya caturtha pAda // // // // iti prathamAdhyAya samApta // Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kroSTrIbhyAm / he kroSTi / paJcabhiH kroTrIbhiH kroteriti vigRhya 'mUlyai' krIte' (6 / 4 / 150) itIkaN / tasya 'anAmnyadiH plup' (6 / 4 / 141 ) iti * lapi, undhAdegauNasya --(2 / 4 / 94) ityAdinA DInivRtI, paJcakroSTabhI rthaiH| atra ninimittakhAdAdezasya DInivRttAvapi nivRttina bhavati / ata evaM raca 'kyaGmAnipittaddhite' (3 / 2 / 50) iti puMbadbhAvo na bhavati / puMvadbhAvenApi hi Adeza evaM nivartanIya / sa ca nimittatvAzrayaNena DInivRttAvapi nivartate eva // 93 // // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau prathamasyAdhyAyasya caturtha. pAdaH // 14 // sotkaNThamaGgalagataiH kacakarSaNaizca vAjacumbananakhakSatakarmabhizca // zrImUlarAjahatabhUpatibhirvilesuH saMkhye'pi khe'pi ca zivAzca surastriyazca // 1 // // samApto'yaM vRhadvRttI prathamo'dhyAyaH // Page #106 -------------------------------------------------------------------------- Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||dvitiiyo'dhyaayH|| tricaturastisUcatama syAdau / 2 / 1 / 1 // striyAmityanuvartate / tri catura ityetayoH strIliGge vartamAnayostatsaMvandhinyanyasaMvandhini vA syAdau vibhaktau tisa catasa ityetAvAdezau yathAsaMkhyaM bhavataH / tisrastiSThanti / tisaH pazya / catasrastiSThanti / catasraH pazya / tisRbhiH / catasRbhiH / tisabhyaH / catasabhyaH / / visRNAm / catasRNAm / tisaH / catarapu / priyAstisro'syeti priyatisA purussH| priytikhau| priyatisaH / evaM priyctsaa| priyacatasrau / priyacatasaH / priyAstisro'sya kulasya piyatisa kulam / priyatisRNI / piyatisRNi | evaM priyacatasRNI / priyacatasRNi / eSu vibhaktyAzrayatvena bahiraGgalakSaNasya tisUcatasrAdezasyAsiddhatvAtsamAsAntaH kaj na bhavati / paratvAca tisrAdeze kRte pazcAnnAgamaH / syAdAviti kim / priyatrikaH / piyacatuSkaH / nisRNAM priyatripriyaH / ctuppiyH| priyani / kulam / priyacatupkulam // kathaM tarhi priyatisa kulam / 'nAmino lugvA' (1 / 4 / 61) iti luki sati sthAnivadbhAvAdbhaviSyAta / yathA he trpo|| striyAmityeva / vyH| ctvaarH| triinni| ctvaari| priyAstrayaH trINi vA yasyAH sA priytriH| piytrii| miytryH| evaM piyctvaaH| miyctvaarau| priyacatvAraH / atra tricaturAvastriyAM samAsa eva tu siyAmityAdezau na bhavataH / kathaM tisakA nAma grAmaH / saMjJAzabdo'yam // 1||to ra khare'ni / 2 / 1 / 2 // tisRcatasRsaMvandhina RkA tricaturaH ||-striyaamitynuvrtte iti / pUrvasUtrAditi zeSa / tacca zrutatvAt tricatura ityasyaiva vizeSaNam ||-tin ityAdI vidhAnasAmarthyAna patvam ||-prtvaaditi / nanu | kRtAkRtaprasadbhityena nityatvAt AdezAdAgama iti ca nyAyAt pUrva nAgama eva prAmoti / nevam / zabdAntaraprAdhyA nAgamo'pyanitya / yahA, paratvAditi ko'rtha prakRSTatvAdityartha / prakRSTatva ca | AgamAtsaryAdeza iti nyAyAt / kica / Rto ra svare'nItyannAnIti bacanamanarthaka syAt / svarAdI pUrva nakAre tikhAbAdezAbhAvAt ratvamasana eva nAratIti anIti vacanAt pUrva nAgamAderita 12 khAdyAdeza iti ||-priytis kulamiti / 'nAmino lugyA' ityatra caturzabdarayApi lumvikalpamicchantyeke / tanmate priyacatasa kula priyacanuvI kulamiti ||-priytrirityaadi / khAliGgavivakSAyAmapi samAsAt DIpratyaye priyavyeva / zepAdveti kaci priyatrikaivamAdezo na bhavati / prathama DIpratyaye pazcAt bahuvrIhisamAse paratityadita ' iti kaveva / yadA tu kevalAt nizabdAt DottadA tu ephadezavikRtatvenAdezo bhavati ||-kthN tisakA nAmeti / trizabdAt sajJAyA ke Api bahuvacane ca syAdervyavadhAnAt katha tisRbhAva iti praSTu sazaya / samAdhate-(strIliGgo bahuvacanaviSayaH) saMjJAzabdo'yamiti / tasyanti paravalAnyAsu 'niSkanuruSka-' iti nipAtyate ||-Rto r-|| anIti nakAra pratyarUpa AgamarUpo vA ||-smaandiirghtveti / za Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIye zrIraMgaza rasga sthAne tasaMvandhinyanyasaMvandhini vA kharAdau syAdau parato rAdezo bhavati, ani nakAravipayAdanyatra / samAnadIrghatvAIrAmapanAda / tizaH cetasastiSThanti pa- zya vA / piyatisI / priyanatasau / prigatisam / priyacatasam / priyatisaH priyacavasaH AgataM svaM vA / piyatisi priyacatakhi nidhehi / svara iti kim / tisaabh| catarAbhiH / anIti kim / prigatirANI / priyanatasaNI / bhigatimaNi / priyacatasRNi / tirANAm / catasRNAm / Rta iti tirAcatasoH pratipattyartham / itaranA hi *tadapanAdazinaturorevAgagAdezo vijJAyeta // / anye tUpasarjanayostirAcatasazabdayonai ghuTi cAni svarAdau ratvanikalpamicchanti / tanmate pigatisi piyatisari / miyacatasi priyanatasari / piyatiau / piyatirArI / miganatasau priyacatasarau / miyatisraH piyatisaraH / bhiyacatasaH miyacatasaraH / priyatisam / miyatirAram / priyacatasam / giganatarAram / pradhAnasya tu nityameva ratvam / visH| paramatisaH / catasaH paramanatasaH // apare tvani khare sarvatra vikalpaM jamzostu nityaM manyante / tanmate piyatikho piytisrau| bhiyanatasau piyctsrau| piyatisaH priyatisuH piyanatasraH priyacatamu. AgataM svaM vAityAdi / jaszasostu, shikhH| catasa / prmtisH| paramacatasaH piyatisa. priyacatasaH tiSThanti pazya veti nityameva rtvm||2|| jarAyA jarasa vaa|2|113||jroshbdsy svasaMvandhinyangarAMvandhini vA kharAdA syAdA paratA | jarasa ityayamAdezo vA bhavati / jrsau| jrsH| jarasam / jrsau| jarasaH / jrsaa| jrse| jararAH / jrsH| jrsoH| jarasAm |jrsi| jaraso. / pakSe, jare / jraaH| jarAm / gare / jraaH| jryaa| jraayai| jarAyAH jarayoH rAjarANAm / jarAgAm / ekadezanikRtasyAnanyatvAt atijrsau| atijarau / atijrsH| atijarAmaatijarasam / atijaram / atijrsH| atijarAn / atijarasA / atijareNa / atijararIH / atijre| atijarase / atijarAya / atijarasaH / atijarAt / atijarasaH / atijararaya / avijarasoH atijarayoH 2 / AtijarasAm / atijarANAm / atijarasi / atijare / napuMsake syamorambhAve, atijarasam atijaram / 'jaraso vA' / (1 / 460) iti luApi, atijaraH / atijarasI, atijare tipataH pazya vA zau paratvAjjarasAdezastato nAgamaH / atijarAMsi atijarANi tiSThanti pazya vA / sonezi dI neti pasto gariti prAptAnAm ||-tdpvaad iti / vyAgAdo sgAdo pUrvayoga sApakAza sArAdo tu agameva syAt // - anye tu rati / zAkaTAganAdaya ||-apr tu iti / nidhAntaviNAdharAdA ||-jraayaa ja-- // jarasA kuNThAni ityA go. sAvakAzayAna paravAjarasAdeza purotyAha-zI paratvAditi / nanu pUrvamapi nAgame kute sanAgamasyAdeze puna untalakSaNa gAgame ca rUpA sinavAra ki paratyacintagezi / ucyate / gadi pUrva nAgama' ragAva sa ca pUrpaNaka prakRtimevAnanyayativaNyAta apayayasya tu jarazabdaraga vibhaktI jarasAdezo vidhIyamAno na prApnoti / agakA pUrva nAgamasyA 'Agamo'nupaghAtI' iti anena gAyena jarasAdeze kRte sakArAtparasya nAgamasya zravaNaM syAt yathA atijarasn iti tasmAt parastyAjArasAdeza eti // Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ravwcchemes khiyAMta vibhakterApA vyavadhAnAnna bhavati / svara ityeva / jarA / jarAbhyAm / jarAbhiH / syAdAvityeva / jarAyam / jAraH / jaareyH|| 3 // apo'dre / 2 / 14 // apa ityetasya svasaMvandhinyanyasaMvandhiAna vA bhakArAdau syAdau parato'd ityayamAdezo bhavati / adbhiH| adbhaya / svadbhyAm / atyadyAm / bha iti kim / Apastipranti / apaH pazya / apAm / apsu / syAdAvityeva / abhakSaH // 4 // A rAyo vyaJjane / 2 / 1 / 5 // svasaMvandhinyanyasaMvandhini vA vyaJjanAdau syAdau pare zabdasyAkAro'ntAdezo bhavati / rAH / he rA / atirAH / rAbhyAm / rAbhiH / rAbhyaH / rAsu / ekadezavikRtasyAnanyatvAt atirAbhyAM kulAbhyAm / atirAma kulessu| vyaJjana iti kim / rAyau / rAyaH / syAdAvityeva / raimUtram / raibhayam / sbhItyeva siddhe vyaJjanagrahaNamu~ttarArtham // 5 // yussmdsmdoH|2|116|| yupmadasmadityetayoH zabdayo' svasaMvandhini anyasaMvandhini vA vyaJjanAdau syAdau pare AkAro'ntAdezo bhavati / tvAm / mAm / atitvAm / atimAm / yuvAm / AvAm / atiyuvAm / atyAvAm / yupmAn / asmAn / atiyupmAn / atyasmAn / yuvAbhyAm / AvAbhyAm / atiyuvAbhyAm / atyAvAbhyAm / yussmaabhiH| asmaabhiH| atiyupmAbhiH / atyasmAbhi / yupmAsu / asmAsu / atiyupmAsu / atyasmAsu / yupmayaterasmayatezca kvip / yuSm , asm / anayoreMmaubhyAMsu paratvAttvamAdyAdeze kRte pazcA meetnermencree eena striyAM tviti / atijarayetyanna hi atijarazabdAt pravRttenAppratyayena jarAzabdo vyavadhIyate ||-jaarH / jAreyaH // jarAyA ayam / tasyedam ' ityaN / jarAyA apatyam / dvisvarAdanadyA' iti eyaNa ||-apo'd bhe-||-svbhyaam / zobhanA atizayitA vA Apo ayoriti vigrahe -- pUjAsvate prAkTAt ' iti samAsAntapratipedhe bhyAmi satyapi tadantagrahaNe nirdizyamAnasyAdezA bhavanti' nRtyapa puvAdeza ||-abhkss iti / 'zIlikAmi--' iti Na ||-aa raayo-|| AkArasyaikavarNatvAt 'paThyA antyasya' iti raizabdAntasyaiva bhavati ||-smiityev siddha iti / Ami tu rAyamatikrAntAni yAni teSAM 'klIve' ityanena hrasvatve sati ' sanipAtalakSaNa '-nyAyAt ikArarUpa hUsvamAzritya samutpanno nAm tadvighAtAya notsahate / tarhi 'dIrgho nAmi'-ityapi na prApnoti / satyam / tadAnityatvAdasya nyAyasya bhavasyeva dIrgha / yato nyAyA hi sthavirayaTinyAyena pravartante ||-uttraarthmiti / yayeva tatraiva kriyatA kimatrAnena sadehAspadena / naivam / * kecinsanipAtanyAyamanityamAzritya atirANAmityAkAramapIcchanti tanmatasagrahArtha vyaJjanagrahaNamihArthamapi tena svamate'pi samatam ||-yussmdrmdoH // atrAvivakSitArthayoryupmadasmadoretAvanukaraNe iti tyadAdvikAryamekazeSa 'TAiyosi-' ityanena yuSmadasmadAdikArtha ca yatvAdi na pravartate ||-atitvaamiti / nAmAdhikArAttadantapratipattI tadantamudAharati ||-yussmyteriti / yuvA yu'mAnveti vidheyam na tu tvAmiti, Nici sati tvamau syAtAm ||-amaubhyaasviti / ayamartha / dvayoranyantra sAvakAzatvAt zabdAntaramAyA cAnityatvAtparatvAtpUrva tvamAdyAdeza iti / prathamamAtve tu Poete bdence Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza0 // 2 // dAtvam / tvAm / mAm / yuvAm / AvAm / yuvAbhyAm / AvAbhyAm / vyaJjana ityeva / yupmabhyam / asmabhyam // 6 // TAGayosi yaH / 2 / 1 / 7 // yuSmadasmadityetayoH svasaMvandhiSu anyasaMvandhiSu vA TAGios ityeteSu syAdipu pareSu yakAro'ntAdezo bhavati / tvayA / mayA / atitvayA / atimayA / atiyuvayA / a- | tyAvayA / atiyuSmayA / atyasmayA / tvayi / mayi / atitvAya / atimAye / preyayuvayi / priyAvayi / priyayupmayi / priyAsamAya / yuvayo / AvayoH / atiyuvayoH / atyAvayo / atitvyoH| atimayoH atiyuSmayo / atyasmayo / TAGacosIti kim / yat / mat / lugapavAdau yogau // 7 // zeSe luk|2|1|| 8 // yasmin pratyaye AtvayakArau vihitau tato'nya. zepastasmin syAdau pare yuSmadasmadorantasya lugbhavati / yuSmabhyam / asmabhyam / atiyuSmabhyam / atyasmabhyam / tvad / mad / atitvad / atimad / yuSmad / asmad / atiyuSmad / atyasmad / yuSmAkam / asmAkam / atiyuSmAkam / atyasmAkam / aliGge yuSmadasmadI iti antalope khiyAmAp || na bhavati / zepa iti kim / tvayi / mAye // 8 ||morvaa / 2 / 1 / 9 // yuSmadasyadikhetayormakArAntayoH svasaMvandhini anyasaMvandhini vA zepe syAdau pare makAra sati mantatvAbhAvAt tvamAdayo na syu / NijvAkyAvasthAyi yabahuvacana tat kivRtI gauNa babhUva iti svamau bhavata ||-vynyjn ityeveti / nanu vyaJjanagrahaNa vinApi yuSmabhyamityAdaya prayogA anenAtve kRte 'lugAto'nApa ' ityAkAralope sidhyanti / ki vyaJjanAdhikAreNa / satyam / sUtrasya vyaktvA pravartanAt Atve kRte lubAdika na pravartata iti vyaanagrahaNam / tathA vyaJjanAbhAye yumAka yupAkamityAdI anena sUtreNa AkAra guva syAt / na tu 'moryA ' iti makAralopa ||-yupmbhymiti / nanu lugasyetyAlope morcA kathana / ucyate / svarasya sthAnivatvAt / tarhi yupmUzabdAdyaso 'bhyamAdeze luk na praamoti| naivam / pratyAsatyA yasmin pratyaye lug bhavati / tasmiteca pratyaye pUrvasya yadi kArya bhavati tadA sthAnitvamana tu pratyayAntare luk ata sthAnitvAbhAva / moti sUtrasthAnavakAzavAhA sthAnitvAbhAva ||-ttaaddyo-|| odha oSa ausI 'sthAdAyasaNyeya ' ityekazeSa / tata TAca Di osI ceti kArya tena paSThIsaptamyorapi graha / anyathA DinA sAhacaryAt | saptamyA evaM oso grahaNa syAt / ganvatra osgrahaNAbhAve'pi 'zepe lug' iti dalope egahusbhosItyanena etve edaito'yAyityayAdeze ca atiyuvayorityAdi sidhyatIti / satyam / Nici antya| svarAdilope yuvAcAdeze 'zepe lug' ityakAralope akArasyAbhAvAt yugyorityAdau yatva na sidhyatIti osagrahaNam ||-shepe-|| zepagrahaNAbhAve TAiyosItyadhikAra Agachet / na ca vAcya TADayosItyadhikAro yadyabhipreta syAttadA TADa yosi yalukAvityekameva kuryAt / yato lugiti uttarArtha pRthakaraNa kartavyameva / anyathA TADa yosi yalukAvityadhikAro'gretane'pi sUtre gachet ityAzaGkAyAM zeSagrahaNam ||-striyaamaapt bhavatIti / kevalayoyuSmadasmadornantA sakhyeti lakSaNenAlijhalvabhaNanAt / atha bahubIhI tatpurupe ghA'nyapadArthAdipradhAnatvena yuSmadasmadantasya strItve Apa katha na bhavati / hai| ucyate / sanipAtalakSaNanyAyAt dalopo'bhyama sanidhAnavyavadhAne na nimittam / tahi yupmabhyAmityAdipu kevalapvapyata evaM nyAyAdApa na bhaviSyati / ki lijAnuzAsane tayorvajanena / satyam / nyAyA-13 | nA sthavirayaSTinyAyena pravRttevizvAsa kartumazakya ||-morvaa / nanu yuvAmAcaSTe iti bAkye Nici vipi syAdau yuvAdeza katha na bhavati / satyam / yadA yupmadasadI hirave tadA svAdirna yadA CRoe Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ never sya lugvA bhavati / yuvAM yuSmAn vA AvAmasmAn vA''caSTe, Nici kipi talluki ca yuSm aham iti mAntatvam / yuSmabhyam / asmabhyam / yuSabhyam / asabhyam / yuSmad / yuSad / asmad / asad / yuSmAkam / yuSAkam / asmAkam / asAkam / zeSa ityeva / yupAn / asAn / yupAbhiH / asAbhiH / yupAsu / asAsu / eSu pUrveNa makArasyAtvam / TADayosi nityatvAttvamAdikAryebhyaH prathamameva pUrveNa makArasya yatve, yupyA / asyA / yuSya / asthi / yudhyoH / asyo / ayaH zabdAntaramAptyA yatvamapyaniyamisAzrIyate tadA paratvAtpUrvaM tvamAdyAdeze akArasya yatve khyA / myA vyi / myi / gunyoH / AvyoH / atha ' sakRdrate spaddhe yadvArthitaM tadbhAdhitameva ityAzrIyate tadA yatvAbhAve, tvena / mena / yuvayoH / AvayoH / tre | me / atrAsarvAdisaMvandhitvAt Ge: sminnAdezo na bhavati / atha 'kiva prakRtivAha' iti sarvAdisaMvandhityam tadA bhavaseva+ sminnAdezaH // sijaGasmayaye tu paratvAt tvamahamAdaya evAdezA bhavanti / tvam / aham | yUyam / vayam / tubhyam / mahyam / tatra / | mama / eke tu mantayoryuSmadasmadorAdezAnecchanti // 9 // mantasya yuvAvau dvayoH | 2||10 // dvitvaviziSTe'rthe vartamAnayoryuSmadasmadormantasya makArAvasAnasyAtrayasya tatsaMvandhini anyasaMbandhini vA syAdau pare yathAsaMkhyaM yuva Ava ityetAvAdezau bhavataH / yunAm / AvAm / yuvAbhyAm / AvAbhyAm / guvayoH / AvayoH / | atikrAntau yuvAm AvAM vA atiyuvAm / ayAvAm / atikrAntaM yuvAm AvAM vA atiyuvAm asAvA pazya / atikrAntau yuvAmAvAM vA atiyuvAm asAvAM pazya || evam atiyuvAn / atyAvAn atiyuvayA / atyAvayA / atiyuvAbhyAm / atyAvAbhyAm / atiyuvAbhiH / atyAvAbhiH / atiyuvAbhyAm / atyAvAbhyAm / atiyuvat / akhAvat / atiyuvAbhyAm / asAvAbhyAm / Agatam / atiyuvat / atyAvat / atiyuvayoH / atyAnayoH sam / atiyuvAkam / asAvAkam / atiyuvayi / atyAvayi / atiyuvayoH / / atyAvayoH / atiyuvAsu | atyAvAsu // sijaGeGas ityeteSu punaH paratvAttvamahamAdayaH / mantasyeti kim / makArAvadheryathA syAt na tu sarvasya / tena yuvakAbhyAmAvakAbhyAmityatrAkazrutiH, yuvayorAvayorityatra tu dakArasya yatvaM siddham | anyathA gunyorAvyorityaniSTaM syAt / dvayoriti kim / yuSmAn / asmAn / yuppaabhiH| asmAbhiH / yuSmabhyam / asmabhyam / yuSmat / asmat / yuSmAkam / asmAkam / yuSmAsu / asmAsu / dvayorapi yuSmadasmadvizeSaNaM | tu syAdistadA na dvitve iti na yuvAdeza // - zabdAntareti / prAk makArasya pazcAt akArasya yaprApti / athavA pUrva yuSmiti prakRte pacAcceti prakRte // - atrAsarvAdisaMbandhitvAditi / yuSmada smaDhI tvamahavAcake sarvAdigaNamadhye dRzyete / atra tu tvA mA vakti yastadvAcake iti na sarvAdinI // atha kvivarthamiti / vivantayoryuSmadasmadoyoM'rthastamartha kipsahitA yuSmadasmadrUpA prakRtirevAha / na hi prakRti binA kip bhavati // - sminnAdeza iti / tena tvasmin masmin sannipAtanyAyasyA'nityatve svAsmin mAsminnityapi // - sijasiti / etena prakriyAgaurava nirasta bhavati / anyathA'nena makAralope'pi sipratyayAdinA saha tvamahamAyAdeze sarve'pi prayogA sidhyanti // - mantasya // hisveti vRtya | dvayorityanena dravyapradhAnatvAt sAmAnyavAcinApi yuSmadasmadarthaM eva dvitvaviziSTo nirdizyate'rthAntare tayorvRttyabhAvAt / syAdivizeSaNatye tu guNAbhidhAyitvAt syAderguNapradhAnatayA dvitve iti bhAvapratyayAntena nirdizyeta / yathA dvitve vAnnAviti // yuvAvAdezayo sasvarale Nigi kipi talope ca yuvyorAjyorityAdiSu phala dRzyam / evamuttarasUtre liya syi // paratvAt tvamahamAdaya iti / yadi paratvena tvamahamAdaya kariSyante tarhi parAdantaraGga balIya iti 1 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kim / yuSmAnasmAnatikrAntI, atiyuSmAm / alpasmAm / atiyuSmAbhyAm / atyasmAbhyAm / atiyuSpayoH / atyasmayoH / atra samAsa eva dvitvaviziSTe'rthe ca-15 dvitIya tate, na yuSmadasmadI iti yuvAvAdezau na bhavataH / syAdAviseva / yuvayoH putraH yussmtputrH| AvayoH putraH asmatputraH |yuvyoridm yuSmadIyam / Avayoridam asmadIyam // 10 // tvamau pratyayottarapade caikasmin / 2 / 1 / 11 / ekatvaviziSTe'rthe vartamAnayoryuSmadasmadormakArAntasyAkyavasya svasaMvandhinyanyasavandhiAna vA syAdau pare pratyayottarapadayozca parayoryathAsakhyaM tva ma ityetAbAdezau bhavataH / tvAm / mAm / tvayA / mayA / tvad / mad / tvayi / mayi / AtakrAntau vaamtitvaam| | atimAm tiSThataH / atikAntaM tvA mAM vA atitvAm / atimAM pazya / atitvAn / atimAn / atitvayA / atimayA / atitvAbhyAm / atimAbhyAm / atitvA- 1 bhiH / atimAbhiH / atityAbhyAm / atimAbhyA dehi / atitvabhyam / atimabhyam / atitvat / atimat / atitAbhyAm / atimAbhyAm Agatam / atitvada / / atimad / atitvayoH / atimayoH svam / atityAkam / atimAkam / atitvayi / atimAya / AtitvayoH / atimayoH / atitvAmu / atimAsu / sijasDenGassu / punaH paratvAvamahamAdayo bhavanti / prayayottarapadayoH khlypi| tavAyaM tvdiiyH| madIyaH / lanmayam / manmayam / tvAmicchati tvdyti| madyati / tvamivAcarati tvadyate / madyate / tvayA kRtaM tvatkRtam / matkRtam / tvtputrH| matputraH / tvaddhitam / maddhitam / tvtmdhaanH| matmadhAnaH / tvAmAcaSTe tvadayati madayatItyatra nikhatvAdantyasvarAdilopAtyAgeva tvamAdezau / kazcittu pUrvamanyavarAdilope tvamAdeze akArasya vRddhau pAgame tvApayati mApayati, kipi tu tvAm mAp ityAha / ekasminniti kim / yuSmAkam / ekatvena yupmadasmadovizeSaNadiha na bhavati / atikrAntaM yuSmAn atiyuSmAm / asasmAm / atiyuSmayA / atyasmayA / atiyuSmad / asasmad / atiyussmyi| avasmayi / prasayottarapade ceti kim / tvayyadhi adhiyuSmad / adhyasmad / antaraGgatvAtsyAdidvAreNaiva tvamAdeze siddhe prayAyuttarapadagrahaNaM 'bahiraGgA'pi lup anta nyAyAt yuvAvAdaya gavAdezA prApsyanti na tvamahamAdaya / satyam / paratyAdvizeSavihitatvena prakRSTatyAdityartha // tvamau-|-tvadayatIti / atra nityatvadi'ntyasvarAdilopAt prAgeva tvamAdezo pazcAdapi | antyaravarAdilopo na lopAt svarAdeza iti nyAyAt lugasyetyeva pravartate / tasminnApi kRte na bhavati / naikasvarasya' iti niSedhAt / 'miti' ityanena vRddhirapi na adhAtutvAt ||-kshci|ttviti utpala / zabdAntaramahatyA iyorapyanityatvAdanyatra sAvakAzatvAtparatvAdantyasvarAdilopa ityartha ||-akaarsy vaddhAviti / ato NitItyanena sUtreNa / nanu pratyayottarapadgrahaNa kimartha syAdA- 18 vityeva siddhatvAt / na ca paratvAt 'aikAya iti syAderlupi pratyayalopa iti nyAyasya 'lupyavRjhenat ' iti pratiSedhAt syAderabhAva iti vAcyam / yata aikAyeM lubucyane / aikArya ca prakRtipratyayo pUrvottarapade cAzritya bhavatIti tasya bahiraDnatvAttadAzrayA lubapi bahiragA / vibhaktimAnamAzritya vidhAnAt tvamAdezayorantaragatyam / tato'siddha bahiraGgamantaraGga iti nyAyAnnityAdapyantaraGgaspa balIyastyAt tvamAdezayo karttavyayo lupo'siddhatvAttAbhyAmeva pUrva pravartitavya tato lubiti na kicidaniSTamityAha-antaraityAditi / nanu yadA syAdigrahaNameva kriyate na pratyayottarapadagrahaNa tadA tvadIya tvatputra ityAdI prAgeva paratvAna usA saha tavamamAdezI prAmuta , tatkathamantaraGgatvAtsyAdidvAreNaiva sidhyatIti / satyam / yau tvamau bhavatastAvalpAzritau yata prakRtimevAzrayata yau tu mau tau prakRte 3 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ raddhAna vidhIna vAdhate' iti nyAyajJApanArtham / tena yad tad isAdAvantaraGgamapi tyadAyatvAdi na bhavati // eke tu nimittanirapekSamekatvaviziSTe'rthe vartamAnayostvamA dezAvicchanti / tanmate, adhitvat / adhimat / / mantasyeseva / tvakaM pitA'sya tvapitRkaH / atrAksahitasya mAbhUt / pratyayagrahaNenaiva siddha syAdAvityuttarArthamanu1 vartate // 11 // tvamahaM sinA pAk cAkaH / 2 / 1 / 12 // yupmadasmadoH svasaMvandhinA'nyasaMvandhinA yA sinA saha yathAsaMkhyaM tvam aham ityetAvAdezI bhavataH, tau cAkpratyayaprasaGge'kaH prAgeva bhavataH / bam / aham / atikrAntastvAm atitvam / asaham / atikrAnto yuvAm atitvam / asaham / atikrAnto yuSmAn atitvam / asaham / priyastvaM piyau yuvAM miyA yUyaM vA yasya sa priyatvam / priyAm / eSu paratvAvamau yuvAvI ca bAdhitvA tvamahamAveva bhavataH / sineti kim / yussmaabhiH| asmaabhiH| silupi ca 'lupyamballenat' (7 / / 112) iti niSedhAnna bhavati / tvaM putro'sya tvtputrH| matputraH / evamuttareSvapi / prAk cAka iti kim / lakamahakamisatrAkaH zrutiryathA syaat| anyathA pUrvamaki sati 'tanmadhyapatitastadhaNena gRhyate iti nyAyAt sAkorapyAdezaH syaat| kecittu tvAM mAM cAcaSTe iti Nau tvamAdeze vRddhau kipi mantayoreca tvAhAdezavidhAnAtsau tvAm mAm iti, dhAtoreva vRddhiriti mate tvaM mam ityeva ca bhavatIti manyante |tehi prakRtimAtrasyAdezAn DejassInAmamAdezaM usastvakAraM cecchanti // 12 // yUyaM vayaM jsaa|2|1|13 ||yupmdsmdoH svasaMvandhinA'nyasaMvandhinA vA jasA saha yathAsaMkhyaM yUyaM vayamisetAcAdezau bhavataH, mAk caakH| yUyam / vayam / paramayUyam / paramavayam / priyastvaM piyau yuvAM miyA yUyaM ca yepAM te priyayUyam / priyavayam / atikrAntAstvAM yuvA yupmAnyA atiyUyam / ativayam / 2. jaseti kim / yUyaM putrA asya yuSmatputraH / asmatputraH / mAk cAka ityeva / yUyakam / vayakam // 13 // tubhyaM mahyaM DyA / 2 / 1 / 14 // yupmadasmadoH svasaMvandhinAnyasaMvandhinA vA upatyayena saha yathAsaMkhyaM tubhyam mahyam ityetAvAdezau bhavataH, mAk cAkaH / tubhyam / mahyam / paramatubhyam / paramamahyam / priyastvaM piyau / 1. yuvAM priyA yUyaM vA yasya tasmai priyatubhyam / priyamAm / atikrAntastvAM yuvAM yuSmAn vA tasmai atitubhyam / atimahyam / anyeti kim / tubhyaM hitaM tvaddhitam / pratyayasya ca sthAne bhavata iti bahAzritAvityantaraGgatvAt svamau prAmuta iti syAdidvAreNaiva sidhyatIti / tavamamAdeze tu karttavye ekasthAnitvenAntaraGgatyAt paratvAca iso lubeveti ||-eke tviti / candrAdaya // tvamaI-1-sineti kimiti / nanu sAviti kRte ' dIrghaDa yAy-' iti se ki ca sarve prayogA nippadyante iti / na / yuSmadassadorityAnya syAt / AdezavidhAnasAmarthyAna bhaviSyatIti cet / satyam / tadA AtvAbhAve'syApi se zeSatva syAttathA ca 'morvA' iti vA lopa syAt pakSe ca caritArthatA sUtrasya syAditi ||-vkm ahakamiti / 'yupmadasmado'sobhAdi-16 iti ak||-puurvmkiiti / nirapekSavenAntaradatvAt ||-kecittviti / paanniniiyaadyH|-tvmaadeshe vRddhAviti / vAdayatIti vAkye kRte kim ||-tvmhaadeshvidhaanaaditi / tvamahAdezI na | bhavata iti zeSa / dhAtoreva vRddhiriti mate tu tvada yatIti vAkyam / nanu tanmate tvam , ahaM, yUya, vayAmatyAdayaH katha sidhyantItyAha-te hIti ||-prkRtimaatrtyeti / vibhaktirahitasyetyartha ||aadeshaaniti / tubhyamadI Dayi, yUyavayau jasi, tyAhI sAviti tubhyAdIn AdezAn DejassInA DeprathamayomityamAdeza isastu yuSmadasmacyA Taso'z ityakAra ceDantItyartha / svamate na tvamahAmityeva bhavati ||-yuuyN vyN-|| priyasava priyI yuvAmiti vAkyam / ekAvavizvayoryupmadaramadovartamAnasyAt 'tvamau pratyayottarapade ca-' iti ' mantasya yuvAyau-' iti ca tvamAdhAdeza na'nyatra Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1-18 maditam / mAk cAka iseva / tubhyakam / matyakam // 14 // tava mama DasA / 2 / 1 / 15 // yuSmadasmadoH svasaMvandhinA'nyasaMvandhinA vA usmatyayena saha 20 gathAsaMkhyaM taba mama ityetAvAdezI bhavataH prAk cAkaH / tava / mama / priyastvaM piyau yuvAM miyA yUyaM vA yasya tasya priyatava / priyamama / atikrAntastvAM yuvA yupmAn vA tasya atitana / atimama | useti kim / tava priyastvatmiyaH / matmiyaH / prAk cAka ityeva / tavaka / mamaka // 15 // amau mH|2|1||16|| yuSmadasmadbhyAM parayostatmabandhinoranyasaMvandhinorvA am au ityetayorma isayamAdezo bhavati / akAra ucAraNArthaH / tvAm / mAm / atitvAm / atimAm / yuvAm / AgAm / atiyuvAm / asAvAm tiSThataH pazya vA // 16 // zaso naH / 2 / 1 / 17 // yuSmadasmadbhyAM parasya tatsaMvandhino'nyasaMvandhino vA zasaH sthAne na ityayamAdezo bhavati / akAra uccAraNArthaH / yuSmAn / asmAn / priyayuSmAn / priyAsmAn / priyastvaM yeSAM tAn priyavAn / piyamAn / priyau yuvAM yeSAM tAn | priyayuvAn / priyAvAn // 17 // abhyam bhyasaH / 2 / 1 / 18 // yuSmadasmadbhyAM parasya svasaMvandhino'nyasaMvandhino vA bhpasazcaturthIbahuvacanasya sthAne'bhyamAdezo bhavati / yupmabhyam / asmabhyam dIyate / priyayuSmabhyam / miyAsmabhyam / vAmatikrAntebhyaH, atitvabhyam / atimabhyam / yuvAmatikrAntebhyaH, atiyuvabhyam / atyAvabhyam / akArAdikaraNamAtvavAdhanArtham // 18 // DasezcAd / 2 / 1 / 19 // yuSmadasmadbhyAM parasya svasaMvandhino'nyasaMvandhino vA usezcakArAt tatsahacaritasya bhpasaH sthAne'd iyayamAdezo bhavati / tvad / mad / tvAM yuvAM yuSmAnvA'tikrAntAt atitvad / atimad / atiyuvad / asAvad / atiyuSmad / ayasmad / bhyam , yuSmad / asmad / tvA yuvAM yuSmAnvA'tikrAntebhyaH, atitvad / atimad / atiyuvad / atyAvad / atiyuSmad / asasmad / paJcamIbhyaso grahaNAcaturthIbhyaso na bhavati / yuSpabhyam / asmabhyam // 19 // Ama Akam / 2 / 1 // 20 // yuSmadasmadityetAbhyAM parasya tatsaMbandhino'nyasaMvandhino vA''maH sthAne AkamityAsAyakAzAn bAdhitvA yUya yayamityA sAvakAzau yUyayayamAdezI paratyAdubhayaprAptI satyA tAveva bhavata / yUyakamityAdau kutsitAutheM 'yupmadasmado'sobhAdi-ityak / evamuttaratrApi ||-tvmm - // katha tapatA mamatA tayAyita mamAyitam / satyam / syAyantapratirUpakANyagayAnyetAnIti zabdAntaratyArisannam ||-amau-|| aura jIzca Avo 'syAdAvasakhyaye, ityakazepa. / tato'm ca AvI gha amo tassa amI / lusapaSTa kiyacanAnta padam / ekazeSAbhAve tu amA sAhacaryAt dvitIyAsatkasyaiva grahaNa syAt / nanu amgrahaNa kimartha yAvatA tvAmiti niSpAcam / naya yuSmado'mi nimite tyAdeze pope luga' iti dasya luki samAnAdamo'ta ' ityamo'sya luki 'yuSmadasmado ' ityantasyAtve ca siddham / naivam / antaro'ntasyAtve kArya bahiraso'mo'kArasya lugasiddha iti| - zasona' / nanu yupmAnityAdI iya prApnoti / zeSe-' ityantalopo'nena nakArazca tatra kRtAkRtaprasamitvena nakArasya nityatvAllopasya ca kRte nakAre zeSatvAbhAvAdaprasamitvenAnityatvAtpUrva nakAra era bhavatIti / yoga kimanena 'zasotA-' ityanenaiva siddhatvAt / naivam / aline yuSmadasmadI iti pustvAbhAvAcakAro na sidhyatIti vacanam / bahuvIdhAdAvabhyupagame vA liGgasya sInapusakA TO priyayuSmAn grAmaNI , priyayuSmAn kulAnItyAdi |-abhyN-|| kAryiNa prathama nirdeza prApte kAryasya prathamamupAdAna pratyAsattisUcanArtham / pAThApekSayA ca caturyeva pratyAsaneti tasyA evAdeza / yahA / isevAt ' ityA cakAro bhyaso'nukarSaNArtha / sa ca isisAhacaryAtpazcamIsabandhyeva gRhyate iti pArizepyAdiha' caturthIbhyaso grahaNamityAha-caturthIbahuvacanasyeti ||-ddse-|| cakAreNa bhyaso'nukapaNe'pi bhyaso usezekavacanAntanirdezana dvivacanAntanirdiSTAbhyAM yuSmadasmadbhyA saha vaiSampAyathAsakhyA'bhAva iti ||-aam-|| Ama. kamiti kRte 'yuSmadasmado' ityAraye kRte yupmAkami Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dezo bhavati / yuSmAkam / asmAkam / priyayuSmAkam / priyAsmAkam / khAM yuvAM yuSmAnvA atikrAntAnAm, atitvAkam / atimAkam / atiyuvAkam / atyAvAkam / atiyuSmAkam / asasmAkam / AkamityAkAro NyantArtham / yuSmAnAcakSANAnAM Nau, vipi, yuSmAkam / asmAkam // kecittu tatsaMbandhina evAma AkamAdezamicchanti / tathAmpratyaye dakArasya yatvamapIcchanti / tanmate priyA yUyaM yeSAM teSAM priyayuSmayAm / priyAsmayAm / evamatiyuSmayAm / asyAm // 20 // padAdhuvibhaktyaikavAkye vasau bahutve / 2 / 1 / 21 // dvitIyA caturthI paSThI ca yugvibhaktiH / tathA vahutvavipayayA saha padAtparayoryuSmadasmadoryathAsaMkhyaM vastram ityetAvAdezau vA bhavataH, tacetpadaM yuSmadasmadI caikavAkye bhavataH / anvAdeze nityaM vidhAsyamAnatvAdiha vikalpo labhyate / evamuttarasUtratraye'pi dharmo vo rakSatu / dharmo no rakSatu / dharmo yuSmAn rakSatu / dharmo'smAnrakSatu / tapo vo dIyate / tapo no dIyate / tapo yuSmabhyaM dIyate / tapo'smabhyaM dIyate / zIlaM vaH svam / zIlaM naH svam / zIlaM yuSmAkaM svam / zIlamasmAkaM svam / padAditi kim / yuSmAn dharmo rakSatu / asmAn dharmo rakSatu / yugvibhaktyeti kim / jJAne yUyaM tiSThata / zIle vayaM sthAsyAmaH / jJAne yuSmAbhiH sthitam / zIle'smAbhiH sthitam / jJAnaM yuSmadAgatam / zIlamasmadAgatam / jJAnaM yuSmAsu tiSThati / zIlamasmAsvAyatate / grAme yuSmatputraH / nagare'stputraH / iti yuSmadupAdhyAyo brUte / ityasmadAcAryo 'nushaasti| ekavAkya iti kim / ekasminpade nimittanimittinorbhAve mAbhUt / atiyuSmAnpazyati / atyasmAnpazyati / vAkyAntare ca mAbhUta odanaM pacata yuSmAkaM bhaviSyati / paTaM vayata asmAkaM bhaviSyati / natu ca vAkyAntarasyAtparayoryuSmadasmadoH sAmarthyAbhAvAdeva vastrasAdayo na bha | vidhyanti kimekavAkyagrahaNena / naivaM zakyam / yuktayuktAdapi padAdasamarthatvAnna prApnuvanti / iti sma naH pitA kathayati / iti vaH zreyasI bravImi iti me maataa'voct| zAlInAM ta odanaM dArayAmi / atra hi yuSmadasmadI pitrAdibhiryukte na pitrAdiyuktairitismAdibhiriti vastasAdayo na syuH / ataH pAraMparyeNApi yuktAdekavAkyasthAtpadAtparayoryuSmadasmadorbAsAdayo bhavatvityeka vAkyagrahaNamarthavat / bahutva iti kim / dharmoM yuvAM rakSatu / dharmastvAM rakSatu / syAdyadhikAre vibhaktigrahaNaM yUkusyAdivacananivRttyartham / tena jJAne yuvAM tyAdivyati kimAkAra karaNenetyAha - AkamityAdi // kecitviti / pANinisUtrAnusAriNa / te hi sAma Akamiti paThanta kRtasAmAdezasyAma Akamamicchanti / sa cAvarNasyAma iti tatsarbAdhina eveti // - padAda - // padyate gamyate kartRkarmaviziSTo'rtho'neneti padam / vibhaktayA saha sAmAnAdhikaraNyArthaM yunaktIti yudda karttari kvip / yadvA yojana yudda samamavipama sasyAsthAnam / yugmamiti yatsakhyAyate / tena parichinna vastramapi yugityucyate / tata samasasyA dvitIyAcaturthIpaSTIrUpA vibhaktayo yugzabdenocyanta iti // - dhammoM vo rakSatviti / atra padAdeza padavaditi vam ityasya patye 'so ru' iti satva babhUva / tathA 'zaso na 'zeSe lug' ityAdIni bAdhitvA nityatvAt niravakAzatvAzca vastasAveva bhava'ta iti // - ekavAkya iti / eka ca tat vAkya ceti ' pUrvakAleka' - ityanena samAse ekasya pUrvanipAta / tato vizeSaNasya vyavacchedakatvAt sarva vAkya sAvadhAraNa bhavatIti nyAyAcca ekasmin vAkya eva bhavatIti na tu pde| atiyuSmAn pazyatItyAdI tu yathaikasmin vAkye tathA ekavibhaktyapekSayA ekasmin pade'pi yuSmadasmadI sta iti / tathA ekasminneva vAkya ityavadhAraNAt yadi pada yuSmadasmadI caikasminneva vAkye bhavato na tu vAkyAntare tadAkhI bhavata // - sAmarthyAbhAvAdeveti / parasparavyapekSAlakSaNasabandhAbhAvAdevetyartha // kimekavAkyagrahaNeneti / ki savizeSaNena vAkyagrahaNena vAkyagrahaNameva padavyavacchedAya ka yukta kimekagrahaNenetyarthaM // - yuktayuktAditi / yuktena yuSmadasmatsabaddhena pitrAdinA yad yuktamitismetyAdi tasmAdityartha // - itismetyAdi / atretismetyAdi pada sAkSAt yuSmadAdika nApekSate ki pitrAdikamiti ekavAkyagrahaNAta sAmarthyAbhAve'pi ekavAkye padAtparasya yuSmadAderAdeza siddha / tathA yugbahutve ityapyukte dvitIyAcaturthI SaSThIbahuvacanAni labdhAni / vibhaktigrahaNa tUttarArthamiha Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oheyaza // 5 // tiSThataH, zIle AvAM tiSThAva iyatrottareNa vAmanAvAdezau na bhavataH // 21 // dvitve vAmnau / 2 / 1 / 22 // padAtparayoryuSmadasmadodvittaviSayayA yugavibhakyA dvitI saha yathAsaMkhyaM vAmnAvisatAvAdezau vA bhavataH, tazcetpadaM yuSmadasmadI caikavAkye bhavataH / dharmoM vAM rakSatu | dharmo nau rakSatu / dharmo yuvAM rakSatu / dharma AvAM rakSatu / zIlaM vAM dIyate / zIlaM nau dIyate / zIlaM yuvAbhyAM dIyate / zIlamAvAbhyAM dIyate / jJAnaM vAM svam / jJAnaM nau svam / jJAnaM yuvayoH svam / jJAnamAvayoH svam / yuga vibhavatyetyeva / grAme yupmatputraH / nagare'smatputraH / padAdityeva / yuvAM dharmo rakSatu / AvAM dharmo rakSatu / ekavAkya ityeva / odanaM pacata yuvayorbhaviSyati AvayobhaviSyati // 22 / / aeNDasA teme / 2 / 1123 // teme iti luptadvivacanAntaM padam / padAtparayoryupmadasmadorDeDas ityetAbhyAM saha teme ityetAvAdezau vA bhavata ekavAkye / cheDasetyekavacanaM sthAnibhyAmAdezAbhyAM ca yathAsaMkhyanivRttyartham / dharmaste dIyate / dharmastubhyaM dIyate / dharmo me dIyate / dharmo mayaM dIyate / zIlaM te svam / zIlaM tava svam / zIlaM me svam / zIlaM mama svam / ekavAkya ityeva / odanaM paca tava bhaviSyati mama bhaviSyati / tvAM yuvAM yupmAnvA'tikrAntAya atitubhyam / DeGaseti kim / / paTastvayA kriyate / dharmo mayA kriyate // kathaM 'na me zrutA nApi ca dRSTapUrvA / na me na mayeti ytraarthH| asAdhurevAyam / syAdizatirUpakamavyayaM vA // 23 // amA tvaamaa|2|1||24|| padAtparayoyuSmadasmadoramA dvitIyaikavacanena saha tvA mA ityetAvAdezau yathAsaMkhyaM vA bhavata eknaaky| dharmastvA rakSatu / dharmo mA rksstu| dharmastvAM rakSatu / dharmo mAM rakSatu / padAdityeva / tvAmIkSate / maamiiksste| ekavAkya ityeva / atitvAM pazyatu / atimAM pazyatu // 24 // asadviAmantryaM pUrvan / 2 / 1 / 25 // Amantryate yattadAmantryam / tadvAci padaM yupmadasmayAM pUrvamasadivAvidyamAnamiva bhavati / sati tasminyatkArya tanna bhavati asati yattadbhavatItyarthaH / zramaNA yupmAn rakSatu dhrmH| zramaNA asmAn rakSatu dharmaH / zramaNA yuSmabhyaM dIyate / zramaNA asmabhyaM dIyate / zramaNA yupmAkaM zIlam / zramaNA asmAkaM zIlam / zramaNau yuvAM rakSatu dharmaH / zramaNau AnAM rakSatu dharmaH / zramaNau yuvAbhyAM dIyate AvAbhyAM dIyate / zramaNau yuvayoH svamAyayo svam / zramaNa khAM rakSata tapaH mAM rakSatu tpH| zramaNa tucaM dIyate mahyaM dIyate / zramaNa tava zIlam mama zIlam / epvAmanyasyAsattvAvalasAdayo na bhavanti // grAmAcaitra te svamatho ityAdau caitrapadasyAmantryasyAsavAdagrAmapadApekSayA'nvAdeze nityaM temayAdinidhiH, na tu 'sapUrvAtprathamAntAdvA' (2 / 1 / 32) ini vikalpaH / ivakaraNaM kim / zravaNaM yathA syAt / Amanvyamiti kim / dharmo vo ca kiTatAparihArArthamiti ||-dvitve-|| ditya iti bhAvapratyayAntena saMkhyA nirdizyate / sarayAyA ca vibhaktirtate na yupmadasmadI dravyaktitvAttayAriti dvitya iti vibhaktarena vizepaNamityAhahityaviSayayeti ||-ddeddsaa-||-repuurveti / pUrva raSTA 'nAma nAmnA'-iti sa (sI cet )||-amaa tvA mA || am yadyapyanekaprakAro'sti tathAhi eko'ta sthamo'm dvitIyo'manyayIbhAvasyeti tRtIya ANyAsavibhaktaramba'm iti tathApi yuSmadasmanyAmanyasyAsabhavAdvitIyakavacanameva gRhAte ityAha-amA dvitIyaikavacaneneti ||-asdivaa-|| yo'rtha khena dharmeNa prasiddhI dharmAntarasavandha pratyabhimukhIkriyate sa Amaya / yathA devadatto devadattatvena prasiddhI dharmAntare'bhimusIkriyate yathA paca paThetyAdi / tatrArtha kAryAsabhavAdupacArAdAma gAbhidhAyi padamAmavya vijJAyata iti / tathottaratra nityagrahaNAdasmin sUne katha vikarapo na labhyata iti / ucyate / nitya vidhAsyamAnatyAniti bhaNanAyatraiva yasasAiyo vidhIyante sarova vikalpa upatiSThate na vasasAdInA niSedhe 21 iti / athavA yadyatrApi sUtre vikalpa syAttadA kimetatsUtrakaraNena / yatosadivAmadhya pUrvam iti kRte'pi yamanAsAdayo vikalpyante / te ca 'paDhAgugavibhaktyA-' ityanenaiva vikalpena bhaviSya Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta / dharmo no rakSatu , catra dharmo nAyA chedakaM vizeSaNam / rAjinAH zaraNyA vaH zaraNa Ocreenasamasa rakSatu / dharmo no rakSatu / pUrvAmeti kim / mayaitatsarvamAkhyAtaM yuSmAkaM munipugavAH // parasya hyasadvattve pAdAdilakSaNaH pratiSedho na syAt / vyavahite'pi -pUrvazabdo vartate / tena 'caitra dharmo vo'tho rakSatu, catra dharmo no'tho rakSatu ' atra 'sapUrvAtmathamAntAdvA' (211 / 32) iti vikalpo na bhavati // 25 // jasvizeSyaM vA's manvye / 2 / 1 / 26 // tadatadvipayaM vizeSyam / tasya vyavacchedakaM vizeSaNam / yuSmadasmadbhyAM pUrva jasantamAmantryaM padaM vizeSyamAmadhye pade sAmarthyAttadvizeSaNabhUte pare'sadiva vA bhavati / pUrveNa nityaM prApte vikalpaH / jinAH zaraNyA yuSmAn zaraNaM prapadye / jinAH zaraNyA vaH zaraNaM prapadye / jinAH zaraNyA asmAn rakSata / jinAH zaraNyA no rakSata / siddhAH zaraNyA yupmAnatho zaraNaM prapadye / siddhAH zaraNyA vo'tho zaraNaM prapadye / siddhAH zaraNyA asmAnatho rakSata / siddhA zaraNyA no'tho rakSata / jasiti kim / sAyo suvihita vo'tho zaraNaM prapadye / sAdho suvihita no'yo rkss| vizeSyamiti kim / zaraNyAH sAdhavo yupmAn zaraNaM prapadye / zaraNyAH sAdhavo'smAn rakSata / Amantrya iti kim / AcAryA yuSmAn zaraNyAH zaraNaM prapadye / atrAmadhyaM vizepaNaM vyavahitatvAnna paramiti na bhavati / sAmathyAttadvizeSaNabhUta iti kim / AcAryA upAdhyAyA yupmAn zaraNaM prapadye // 26 // nAnyat // 2 / 1 / 27 // yupmadasmadbhyAM pUrva jasantAdanyadAmantryaM padaM vizepyamAmadhye pade tadvizeSaNabhUte pare'sadiva na bhavati / sAdho suvihita tvA zaraNaM prapadye / sAdhU muvihitau vAM zaraNaM prapadye / sAdho suvihita mA rakSa / sAdhU suvihitau nau rakSatam / sAdho suvihita te jJAnaM dIyate, me jJAnaM dIyatAm / sAdhU muvihitau vAM jJAnaM dIyate, nau jJAnaM dIyatAm / sAdho suvihita te zIlaM svam , me zIlaM svam |saadhuu muvihitau vAM zIla svam , nau zIlaM svam / anna parasya ' asadivAmantryaM pUrvam' (2 / 1 / 25) ityasattve'pi pUrvavizeSyapadAzrayA yupmadasmadAdezA bhavanti / vizeSyamityeva / suvihita sAdho tava zIlam maya zIlam // 27 // paadaadyoH|2|1|28 // niyataparimANamAtrAkSarapiNDaH pAdaH / padAtparayoyuSmadasmadoryaduktaM vasnasAdi tatpAdasyAdibhUtayona nti ||-shrvnnN yathA syAditi / anyathA lopa syAt ' te lugvA' ityaneneva ||-paadaadilkssnn iti / muniejhavA ityasya padasyA'satve pAdasyAbhAbAdityartha / munipuGgavA iti sihAditvAt samAsa karmadhArayo baa||-vyvhite'piiti / yathA mathurAyA pUrva pATaliputramiti ||-puurvshbdo vartata iti / ayamoM yadyavyavahitasyaiva pUrvasyAnenA'sjhAyo vidhIyeta na vyavahitasya tadA pUrvagrahaNamapanIya asadivAmadhyamityeva kriyeta yata pUrvasyAvidyamAnavadbhAve banasAdyabhAva prayojanam / tathetthamapi kRte sivyati / tathottaraso'pyetadAnuguNyena jasvizepyAdityeva vidhIyateti ||jkhi-|-tdtdvipymiti / zabdapradhAnatvAt syAdvAdAzrayaNena zabdArthayoraiSadhAdvA'rthAbhAve tyadAdityAbhAvAta ta chadAvayavayogAtsamudAyo'pi tad ityAdi kRtvA karmadhArayakaraNAt bAhulakAhA nekazepa / taba ataca tadatadI iti dvande 'A dera ' iti na / 'na sarvAdiH' iti niSedhAt ||-saamrthyaattdvishessnnbhuut iti / vizegyasya vizaMpaNAkAkSiNa ekavApa-yopAttatvena sAmarthyAsannihitatvAdvizeSyatyanimittamAmaya ityetadeva vizeSaNa vijJAyata iti ||-jinaaH zaraNyA ityatra zaraNamiti sAmAnyakarma yupmAniti vizeSakarma / siddhA bharaNyA yuSmAnatho zaraNa prapadye ityAdI 'saparcAt-' iti yA yasasI prAptAvapi 'asadivA '-ityanena nipiDhI punara'nena vikalpyete ||-jsiti ki, sAdho suvihiteti / atra dvayorapi paDhayo 'asadiyA '- ityasatve pAte 'nAnyat' ityanena sAbo ityasyA'sattvAbhAva / 'nityamanvAdeze' ityanena ca vanasI ||-shrnnyaa sAdhayo yupmAniti / anna dvayorapi ' asadivA '-ityasadbhAva // AcAryo yuSmAn zaraNyA iti / annAmadhyasya vizepyasya vyavahitatvena paropazleSAbhAvAna bhavati ||-aacaaryaa upAdhyAyA iti / atra bhinnAdhikaraNayo padayone pUrva vizeSya na paraM vizepaNamiti sAmarthyAttAtidoSaNabhUta iti bhaNanA bhavati ||-naanyt ||-jvishessym '-ityasya pradhAnatayA'nyaditi sabadhyate ityAha -jasantAditi ||-paadaa-|| mAtrAzca akSarANi ca mAtrAkSarANi niyatapa Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 maza0 // 6 // 1 naat| ' vIro vizvezvaro devo yugmAkaM kuladevatA || sa eva nAtho bhagavAnasmAkaM pApanAzanaH // 1 // pAdAdyeoriti dvivacanaM yuSmadasmadorabhisaMbandhArtham / pAdAdAviti zunyamAne AmantryamabhisaMbadhyeta / pAdAyoriti kima / ' pAntu vo dezanAkAle jainendrA dazanAMzavaH // bhavakUpapatajjantujAtoddharaNarajjavaH ' // 1 // 28 // cAhasvaivayoge / 2 / 1 / 29 // ca aha da vA eva ityetairyoge saMbandhe paDhAtparayoryuSmadasmadoryaduktaM vastasAdi tanna bhavati / jJAnaM yuSmAMtha rakSatu asmAM rakSatu / jJAnaM yugAnaDa rakSatu asmAnaha rakSatu / jJAnaM yuSmAn ha rakSatu / asmAn ha rakSatu / jJAnaM yuSmAnvA rakSatu, asmAnvA rakSatu / jJAnaM yuSmAneva rakSatu, asmAneva rakSatu / jJAnaM yuSmabhyaM ca DhIgate asmabhyaM ca dIyate / jJAnaM yuSmAkaM ca svam, asmAkaM ca svam / jJAnaM yuvAM ca rakSatu / jJAnamAvAM ca rakSatu / jJAnaM yuvAbhyAM ca dIyate, AvAbhyAM ca dIyate / jJAnaM yuvom Anayotha svam / jJAnaM tvAM ca rakSatu mAM ca rakSatu / jJAnaM tubhyaM ca dIyate, madyaM ca dIyate / jJAnaM tava ca svam, gama ca svam / yogagrahaNaM kim / jJAnaM cazIlaM ca vo rakSatu, no rakSatu / jJAnaM ca zIlaM ca vAM dIyate, nau dIyate / jJAnaM ca zIlaM ca te svam me svam / naiteSu cazabdena yuSmadasmadoyogo'pi tu jJAnazIlayo / 'cAhane' ityeva siddhe yogagrahaNaM sAkSAdyogapratipattyartham // 29 // dRzyayezcintAyAm / 2 / 1 / 30 // dRzinA rAmAnAtha dRzyarthaH / tairdhAtubhi cintAyAM vartamAnaiyoMge yuSmadasmadoryaduktaM vastasAdi tanna bhavati / jano yuSmAnsaMdRzyAgataH / jano'smAnsaMdRzyAgataH / jano yuvAM samIkSyAgataH / jana AvAsa|mIkSyAgataH / janastvAmepakSate / jano mAmapekSate / jJAnaM yuSmabhyaM dIyamAnamutpazyati / jJAnamasmabhyaM dIyamAnamutpazyati / jJAnaM yuvAbhyAM dIyamAnaM nirUpayati / jJAnamAvAbhyAM dIyamAnaM nirUpayati / jJAnaM tubhyaM dIyamAnaM nidhyAyati / jJAnaM mahyaM dIyamAnaM nidhyAyati / jano yuSmAkaM cittamupalakSayati / jano'smAkaM cittamupalakSayati / jano yuvayoH kArya saMpazyati / jana AvayoH kArya saMpazyati / gurustava kAryamAlocayati / gururmama kAryamAlocayati / sarvatra manasA cintitaM dRzyarNAnAmarthaH / iyathairiti kim | jano vo manyate / jano no manyate / cintAyAmiti kim / jano vaH pazyati / jano naH pazyati / jano vAmIkSate / jano nAvIkSate / janastvAlokayati / jano mAlokayati / sarvatra cakSuSA pazyatItyarthaH // 30 // nityamanvAdeze / 2 / 1 / 31 // kathitAnukathanamanvAdezaH kasya cid vastunaH kiJcikkiyAdikaM vidhAtuM ka - rimANAni ca tAni mAtrAkSarANi ca tepA piNDa / yadvA mAtrAkSarANA piNDa 2 niyataparimANa cAso mAnAkSarapiNDa 2 // pAdAdAviti cyamAne iti / pAdAdAvityasyAmajyAbhisa ki svAta / ' jineza tyA namaskRtya yAro muktimicchati // ato narasurAdhIza stutyastotra tvamarhasi / ityagrAmanyasya padasyAdibhUtasya satvAt syAdeza prasajyate'to dvivacanamadAt sUri // dezanAkAla iti / dezana dezasta karoti ' Nijbahula' dezyate iti 'NivecyAsa' ityana // - cAhaha - // -- yoga iti / cAdidyotyasamuccayAyarthasya sAkSAnupAdasmadarthasavance ityarthaM / jJAna ca zIla I cazabdena jJAnazIyo sahitIyatA dyotyate na tu yuSmadasmadarthayoriti yogagrahaNamiti / ayamathoM yogagrahaNa vinA arthAtprakaraNAdvA cAdiSu gamyamAneSvapi syAditi // - dRzyathaiH // zrArthe svarUpa yA ki / tara yadA tadA dazirartho yeSAm / svarUpe tu dazera'rtho darzanamAlocana yepA dhAvUnAm ||-jno vo manyata iti / nAya the / yathoM nAma yacakSu sAdhane vijJAne varttate'to na niSedha iti // - nityama - // nanvatra niSedhAdhikAre kathamida vidhAyakamabhUt / satyam / nityanipedhAdhikAre nityagrahaNa tadeva bodhayati vidhAnasUtramidamiti / na caivAyama dinade // 6 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % A ABAD thitasya tenAnyena vA zabdena punaranyadvidhAtuM kathanamisarthaH / tasminviSaye padAtparayoyuSmadasmadoryaduktaM vasnasAdi tannisaM bhavati / yUyaM vinItAstadvo gurakho mAnaya nti / vayaM vinItAstanno gurakho mAnayanti / yuvAM zIlavantau tadvA guravo mAnayanti / AvAM zIlavantau tannau gurakho mAnayanti / tvaM vidvAnatho te kSamAzramaNairjAnaM dii| yate / ahaM vidvAnatho me kSamAzramaNairjJAnaM dIyate / dhanavAMstvamatho tvA loko mAnayati / dhanavAnahapatho mA loko mAnayati // 31 ||spuurvaatprthmaantaadaa| 2 / 1 / 32 // vidyamAnapUrvapadAtmathamAntAtpadAtparayoryuSmadasmadoranvAdeze vastrasAdaya AdezA yA bhavanti / yUyaM vinItAstadgurakho vo mAnayanti / tadguravo yuSmAna mAnayanti // vayaM vinItAstadravo no mAnayanti / tadguravo'smAnmAnayanti / yuvAM muzIlau tajjJAnaM vAM dIyate / tajjJAnaM yuvAbhyAM dIyate / AvAM suzIlau tajjJAnaM nau dIyate / tajjJAnamAvAbhyAM dIyate / suzIlastvamayo kSamAzramaNAste jJAnaM prayacchanti / atho kSamA amaNAstubhyaM jJAnaM prayacchanti | suzIlo'hamatho kSamAzramaNA me jJAnaM prayacchanti / atho kSamAzramaNA mahyaM jJAnaM prayacchanti / dhanavAnasi atho grAme kambalaste svam / atho grAme kambalastava svam / dhanavAnahamatho grAme kambalo me svam / atho grAme kambalo mama svam / dhanavAstvaM tallokastvA pUjayati / tallokastvAM puujyti| dhanavAnahaM talloko mA pUjayati / talloko mAM puujyti| gamye'pya nvAdeze bhavati / grAme kambalo vaH svamatho grAme kambalo yuSmAkaM svamatho isAdi / sapUrvAditi kim / paTo yuSmAkaM svam / atho vaH kambalaH svam / prathamAntAditi 6. kim / paTo nagare yuSmAkaM svam / atho kambalo grAme vaH svam / 'mANavaka jaTilaka te svamayo' ityAdau tu vizeSaNapadasya ' asadivAmanvyaM pUrvam / (2 / 1 / 11 nityagrahaNAbhAve 'paDhAt '-iti sUtre katha vikalpa iti / tadA hi tatraiva na veti kuryAditi / kasya cidravyasya kAcit kriyA jAti guNa dravya vA pratipAdayitu kathitasya tena taditareNa vA zabdena paunarutya mAbhUditi vizepAntara pratipAdayitu puna kathanamanvAdeza iti yAvat // tenAnyena veti / yuSmadasmadazabdAbhyA kRtvA vinItatyAdika vidhAya punaryupmadasmadyA gurumAnanAdika vidhIyate / atra sUtre tenaiva zabdena kathanamAnti / anyena tu kathanamuttaratraiva jJeyam ||-punrnydvidhaatumiti / puna zabdopAdAnAttasyaiva kathana yadi bhavati tadaivAnvAdeza / na hAnyasya kathane / puna zabdArtho ghaTate / tena yanAnyasya kathana tatra nAnvAdeza / tatazca jinadattamadhyApaya eta ca gurudattamityatA tasyaiva jinadattasya puna kathanAbhAvAdanyAdezAbhAvAt 'tyadAmenad '-ityanena enadA dezo na bhavati ||-yuuyN vinItA iti / anvAdezadarzanArtha vAkyAntaramidamupadarzitam / na tUttarapadasabaddha bohavyam / tena tadityasta padasya sapUrvasvAbhAvAdu ttareNa na vikalpa / tadityavyaya 8. tasmAdityarthe / vinInatAmAtramatrAndyate nApUrva kicidvidhIyate // yUya vinItA iti prathamAdeza uttarasyAnvAdezalyApanArtham // vinItA iti vinItatva pratipAdayitu yUyamityuktam ||-tdvaa guravo mAnayanti iti / ayamanvAdeza / yUyamiti yatprathamamukta tasyeva ca guravo mAnayantIti pratipAdayinu dvitIya kathana tatra vasAdeza / eva sarvatra ||-spuurvaat-|| sahazabdo vidyamA1 navacana / pUrvazabdo vyavasthArtha / saha vidyamAna pUrvapada yasmAt ' ekArtha ca-' iti samAsa ||-prthmaantaavti / prathamAyA pratyayatvAtpratyaya prakRtyAderityAdinA'ntasya labdhatvAdantagrahaNa nyAyA 12 nuvAdArthamiti ||-dhnvaan'siityaadi / atra anyena kathanamanvAdeza / yato dhanavAnasItyasminnanvAdezadarzake vAkyAntare prathamamasItyuktam / atho grAme kambalaste svamityatra tu te ityuktam // gamye'pyanvAdeze bhavatIti / yUya dhanavanta ityAdipadopAdAne hi sAkSAdanvAdezo bhavati / atho ityAdestu dyotakmAtrasyopAdAne gamya eva / mANavaka jaTilaka te svamatho ityAdau tu vizeSaNa Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrauDhamaza04 25 ) isasadaddhAvAnnAsti sapUrvaprathamAntamiti na bhavatyeva viklpH| pUrveNa nitye prApte vikalpArthaM vacanam // 32 // tyadAmenadetadoM dvitIyATausyavRttyante / 2 / 1 // 33 // tyadAdInAM saMvandhina etadityasya dvitIyAyA dAyAmosi ca pare'nvAdeze enad ityayamAdezo bhavati, attyante na cedayametacchabdo vRtterante bhavati / uviprametadadhyayanamayo enadanujAnIta / etakaM sAdhumAvazyakamadhyApayAtho enameva sUtrANi / atra saako'pyaadeshH| suzIlAveto tadenau garayo mAnayanti / masthitA ete tadenAndevA api namasyanti / dA, etena rAtrirapItA atho enenAharapyadhItam / os, etayoH zobhanaM zIlamayo enayomahatI kIrtiH / sarvANi zAstrANi jJAtavantAyeto ayo enayotiSThato nyaH pUjAhaH / tyadAmiti kim / etadaM saMgRhANa atho etadamadhyApaya / saMjJAyAmasarvAditvAdatyadAdiH / avRttyanta iti kim / atho paramaitaM pazya / antagrahaNaM kim / enacchUitakaH / atrAtmakaraNAdvApekSye nijAte sati samAso'nvAdezaca / dvitIyATIsIti kim / ete medhAvino vinItA atho ete zAstrasya pAtram / etAbhyAM rAtriradhItA atho etAbhyAmaharapyadhItam / etasmai sUtraM dehi ayo etasmai anuyogamapi dohe / abhyudayaniHzreyasapadametacchAsanamayo etasmai namo bhagavate / anvAdeza iseva / jinadattamadhyApaya etaM ca gurudattam / na pazcAtkathanamAtramanvAdezaH / yatrApi vastumAtranirdezaM kRtvA vidhAnaM kriyate tatrApi na bhavati / 'Ipadarthe kiyAyoge maryAdAbhividhau ca yH|| etamAtaM Dita vidyAt // 33 // idmH|2|1|34 // tyadAdInAM saMvandhina idamityasya dvitIyAyAM TAyAmosi ca pare'nvAdeze enad isayamAdezo bhavati avRttyante / uddiSTamidamadhyayanamatho enadanujAnIta / imakaM sAdhumAvazyakamavyApaya atho enameva mUtrANi / atra sAko'pyAdeza / suzIlAvimA tadenau gurakho mAnayanti / susthitA ime tadenAndevA api namasyanti / anena rAtrirItA atho enenAharapyadhItam / anayoH zobhanaM zIlamayo enayormahatI kIrtiH / sarvANi zAstrANi jJAtavantAvimau atho enayostiSThatonAnyaH pUjAhaH / dvitIyATausIseva / matputrako zIlabantAvimako tiSThataH / yAdeza iseva / jinada ta mAtaM GitaM vidyAt // danujAnIta / imakaM sAdhu nenAharapyadhItam Procentencedeowww padaspa jaTilaka ityasya asadicA '-ilyasatvam / mANavakaityasya tu vizepyapadasya 'asadivAmanyam '-iti nA'saddhattva 'nAnyat ' iti pratiSedhAt ||-tydaamende-|| tyA tyadazca | pada / 'tmadAdi.' ityephazepa / 'A hera' iti tu na bhavati / sUtratvAt / zabdArthayorbhedavivakSAyA nirarthakatvena tyadAdivAbhAvAdA ||-etaabhyaaN rAtriradhIteti / atrAvivakSitakarmaNa iddhAtoyoge rAtrilakSaNasyAdhArasya 'kAlAvabhAvadeza' iti kAlasya karmatve tatathA'dhItelyA karmaNi ke sati karmaNa uktatvAt rAgnizabdAtprathamA / yadi vA rAtrisahacaritamadhyayanamapi upacArAt rAtrizabdenocyate / tata sA'dhIteti |-arthaatprkrnnaadveti| prathamAdezasApekSatvAdanvAdezasya / nanu tabA'sAmarthyAt Rdasya rAjJa puruSa ityAdivat samAsAbhAva / sAmAt samAsacet pUrvakayanasApekSasyAnvAdezasyAbhAva iti parasparavirodhAdubhayAbhAvAdavAdezAbhAva ityAha-arthAdilyAdi / artho yA tAdazo bhavati prakaraNa vA yena tAbhyAmevA'pekSyasya prathamAdezasya nizcitatyAittAyevAntabharbhAvAnirapekSatvAsamAso bhavati / yathA devadattasya gurukulam ||-vstumaatrnirdesh kRtveti / anuvAdamAtra kRtyetyartha // tatrApi na bhavatIti / yathA etamAta Ditamityatra // idamaH // ' TIsya-2 | na ' iti 'do ma-' iti ca prApte'yamapavAda |-mtputrkaaviti / kRtrimI matputrI na tu putrAviti ka / anukampyo vA matputrI 'anukampA'-iti ka |-shiilbntaavimko tiSThata iti / Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avRttyanta iyeva / atho paramemaM pazya / vRttyAdau tu bhavatyeva / enamenAM vA zrita encchuuitkH| anvAdeza ityeva / caitramadhyApaya imaM ca maitram / yatrApi vastumAtranidezaM kRtvA kiJcidvidhIyate tatrApi na bhavati / ayaM daNDo harAnena phalAni // kecittvidama Adezamenam iti makArAntaM dvitIyaikavacane AhuH, tanmate irda kuNDamAnayAtho enaM parivartayetyeva bhavati / yogavibhAga uttarArthaH // 34 // abdyaJjane / 2 / 1 // 35 // idama iti paSThyantamapi sarvodezArtha-prathamAntatayeha vipI tyadAdisaMbandhIdamzabdo vyaJjanAdau syAdau pare'nvAdeze gamyamAne'd bhavati, avRttyante / takAra uccAraNArthaH / imakAbhyAM zaikSakAbhyAM rAtriradhItA atho AbhyAmaharapyadhItama / imakaiH zaikSaka rAtrirItA atho ebhiraharapyadhItam / evamimakasmai atho asmai / imikasyai atho asyai / isakasmAdayo asmAta / imakasyAtho asya / imakepAmatho eSAm / imakasmin atho asmin / imikasyAmatho asyAm / imakeSu atho eSu / imikAsu atho Asu / sau tu paratvAdayamAyAdezaH / atho ayaM zIlavAn // kecidetado'pIcchanti / etAbhyAM chAtrAbhyAM rAtriradhItA AbhyAmaharapyadhItam / evametaiH, ebhiH / etasmai asmai ityAdi / anvAdeza ityeva / imakasmai dehi / avRttyanta ityeva / ayo paramemakAbhyAM rAtrirItA / vyaJjana iti kim / adho isake tiSThanti / uttaratra 'anan / (2 / 1 / 3 5) iti vacanAdiha sAka eva vidhiH // 35 // anan / 2 / 1 / 36 // anvAdeza iti nivRttam / pRthagyoga uttarArthaH / tyadAdisaMvandhini vyaJjanAdau syAdau pare'gvarjita idama ad bhavati / AbhyAm / ebhiH / AbhiH / asmai / asyai| asmAt / asyAH / asya / asyaaH| epAm / AsAm / asmin / asyAm / eSu / Asu / anagiti kim / imakAbhyAm / imakebhyaH / imakasmai / imikasyai / imakeSAm / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / atIdaMbhyAm / atIdaMsu / priyedamu / iha tu bhavati / paramAbhyAm / paramaiatrApi pUrvavadgamyamAno'nyAdeza / atho ityAdi tu dyotakatvAt kvApi prayujyate kApi na ||-ayN daNDo harAneneti / atra hyanuvAdamAnameva na tu nibhAlyatAmityAdi vidhIyate ||-kecittviti / pANiniprabhRtaya ||-atho enaM parivartayetyeva bhavatIti / na tu kuNDazabdala napusakasya vizeSaNarave enaditi // - adyAne // takAra uccAraNArtha / anyathA sau 'so ru' ityAdau kRte o ityaniSTa rUpa syAt ||-prthmaanttyeh vipariNamyata iti / ata eva kAryA nimitta kAryamiti nirdezakrame prApte nimittAtpUrva kAryanirdeza / uttarabAnagiti prathamAntavizepaNopAdAnAdvA ||shaiksskaabhymiti / zikSete iti zikSakau / tata svArthe prajJAvaN / zikSaNa zikSA 'kleTo guro'-itya'pratyayastata. zikSA vitto'dhIyAte vA 'padakramazikSA '-ityakaH / tataH zikSakAveva prajJAdyaN / atha vA zikSAyAM bhavau ' zikSAdezvANa / tato yAvAditvAt ka / atha sAvapi vyaJjanAditvAt kathaM nAyamAdeza ityAha-sau tu paratvAditi ||-keciditi / cAndrabhojakSIrasvAmiprabhRtaya ||saak eva vidhiriti / vinAntAdau anvAdeze sAko nirakazcAdAdezavidhAnAdiha evamapi vyAkhyA / sAko yadyAdezastadA anvAdeza eveti / tena nirako'nvAdeze ananvAdeze cottareNAdAdeza siddha ||-ank ||-pRthyogaaditi / pRthagayogArambhAditi bhAvaH / anyathA sAko'nako'pyanvAdeze pUrvasUtreNaiva sAmAnyavidhAnena siddhatvAt sUtrArambhavaiyarthya miti| anvAdezanivRttau tatsabaddhamavRttyanta sareeeeeeeeee Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimasa // 8 // bhiH| paramaibhyaH / paramAsmai / paramAsyai / paramAsmAt / paramAsyAH atraH pUrvottarayo padayoH pUrva kArye kRte pazvAtsaMdhikAryam / etacca 'Ato nendravaruNasya ' ( 7 / 4 / 29 ) ityatra jJApayiSyate / abhedanirdeza sarvAdezArtha // 36 // TausyanaH / 2 / 1 / 37 // tyadAdisaMvandhini TAyAmosi ca pare'varjitasyedamaH sthAne ana | ityayamAdezo bhavati / anena / anayA / anayoH svam / anayonirdhehi / paramAnayoH / tyadAdisaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / atIdamA / atIdamoH / priyedamA / priyedamAH / anak ityeva / imakena / imikayA / imikayo / imakayoH // 37 // ayamiyaM puMstriyoH sau / 2 / 1 / 38 // tyadAM saMvandhini sau pare puMliGgastrIliGgayoridamaH sthAne yathAsaMkhyamayam iyamityetAvAdezau bhavataH / ayaM pumAn / iyaM sii| paramAyam / anayam / parameyam / aniyam / sAviti kim / imau / ime / sadAdisaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / atIdama pumAn strI vA / evaM miyedam / putriyoriti kim / puMsi iyam striyAmayam mAbhUt / napuMsake tu nityatvAtprathamameva serlapi idaM kuNDamityatra prasaGga eva nAsti / sAko'pyayamiyamAdezau bhavataH / ayam / iyam // anye tvAdeze kRte paJcAdakamicchanti / ayakam / iyakam // 38 || do maH syAdau / 2 / 1 / 39 // tyadAM saMbandhini syAdau parata idamo dakArasya makArAdezo bhavati / imau / paramemau / ime / imam / imau / imAn / imakau / imakena / imakAbhyAm / tyadAdisaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / atIdamau / priyedamau // 39 // kimaH kastasAdau ca / 2 / 1 / 40 // tyadAdisaMvandhini syAdau tasAdau ca pratyaye pare kizabdasya sthAne ka ityakArAnta Adezo bhavati / kaH / kau / ke / kam | kau / kAn / kena / kAbhyAm | kai / striyAm kA ke / kaaH| kAm / ke / kAH / napuMsake, ke / kAni / paramakaH / paramakau / akaH / akau / sAko'pi / kaH / kau / tasAdau, kadA kahi / tasAdau ceti kim / ki tiSThati / kiM pazya / kita - 1 iti ca nivRttam / nanu paramAbhyAmityAdau parAdapyadAdezAtsamAse sati syAdyutpattisApekSatvena hirajJAdantara avasyaitye kRte idarUpAbhAvAdAdezAbhAva prApnotItyAha- atreti / kica paramaibhirityAdiSu paramazabdasabandhinA akAraNa saha yadi lakSaNa sadhi prathamameva kriyate tadA ubhayo sthAne ya samutpadyate sa labhate anyataravyapadezamiti nyAyAt yadA ekArasya idam zabdasabandhitA tadA ekAreNa saha idamot syAt / tataH pUrvasya vyaJjanAntatAyAmaniSTarUpApatti / yadA tu sya idamvandhitA na bhavati tadA ekArasya sthiti syAt ityubhayathApi aniSTApati // - etaceti / katham anendramityatra prayoge AkArAt indravaraNasthasva svarasya vRddhirna bhavatItyuktam / tatazca yadi pUrvameva sadhikArya svAttadA niSedho'nena vyartha evetyarthaM // - aymiym-|| pUrvadalaukiko nirdeza / luptaprathamAdvivacanAnta padam // puMstriyoriti ki / pusi iya khiyAmaya mAbhUditi / nanu kathamidamukta yAvatA napusake ayamiyamAdezanivRtyarthaM pusiyoriti vacanAt tacAha - napuMsake tu nityatvAdityAdi / apekSAto'dhikAra iti 'anak ityana na savadhyate / tena matAntare sAkospi Adeza / kepA cinmate akArAnta Adeza se sthAne m // - do ma. syAdau / syAdyadhikAre svAdAvityupAdAnAt syAdirevA'nuvarttate na ki cittadvizeSaNamityAha- syAdAviti // - kimaH kaH // naca vAcyamida sUtra kimarthaM yata A rastasAdau ca aye ima iti kriyamANe sAkasyAniSTa rUpa syAt / kaka / kakau / nanvanna sasAdAviti kimarthaM tasi tAvat ' itosa kuta iti nipAtana vakSyate / satyam / uttarArthamidam / athavA dhamantArthaM tasAdigraha Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Credecome rAm / tyadAdisaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / Atikim / atikimau / atikimaH / priyakim / miyakimau / piyakimaH / Adizabdasya vyavasthAvAcetvAttasAdayasvaimavasAnA graahyaaH|| 40 // A desH|2|1|41|| dvizabdamabhivyApya tyadAdInAmantasya tatsaMvandhini syAdau tasAdau ca pare'kAra Adezo bhavati / syH| tyau / tye / saH / tau / te / yH| yau| ye / amU / amI / imau / ime / epa / etau| ete / ekH| evaM dvau |tykau / prmtyau| striyAM, syA / tye|tyaaH / dve| napuMsake, | tye / tyAni / dve / tasAdau, ttH| tatra / tathA / tahiM / yataH / yatra / yadA / yathA / tyadAdisaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / atitad / atitadau / atitada' / priyatad / miyatadau / bhiyatadaH / A veriti kim / kim // 41 // taH sau sH|2|1|42 // A destyadAdInAM saMvandhini sau pare takArasya sakArAdezo bhava- 1.8 ti / syaH / syA / syakaH / prmsyH| saH / sA / sakaH / paramasaH / epaH / eSA / eSakaH / paramaipaH / he sa / he paramasa / he prmaip| ta iti kim / ya / sAviti kim| tyad / tad / tyo / tau / tyadAdisaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / bhiyatyad , priyaitat pumAn / A varityeva / bhavatI // 42 // adaso daH saMstu ddau| 2 // 1 // 4 // tyadAdisaMbandhini sau pare'daso dakArasya sakArAdezo bhavati, sestu Dau / asau / asakau |-he asau, he asakau vidvan / asau / asako khii| he asau, he asako khi / sAvityeva / ada / amU / tyadAdisaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / atyadAH / DitkaraNamantyasvarAdilopArtham / tena 'autA' (1 / 4 / 20) 'edApa.' (1 / 4 / 42) 'dIrghaGayAvyaJjanAtseH' (1 / 4 / 45 / 'asyAyattasipakAdInAm ' (2 / 4 / 110) iti kAryANi na bhavanti / anyathA daH sau isetat kriyeta // 43 // asuko vA'ki / 2 / 1 / 44 / tyadAdisaMbandhini sau pare'daso'ki satyamuka iti dasya saH sakArAtparasyAkArasyokAra sezca DautvAbhAvo vA nipAtyate / asukaH / asakau / he amuka / he asakau / asukA / asakau strI / kecita asukasiti sAntaM sinA saha nipAtayanti // 44 // mo'varNasya gam anyathA'navadhika jJAyeta / atra pUrvasUtrAt syAdAvityanuvartamAnena saha tasAdAvityasya samuccayArthazcakAra // yathA 'vizepaNa vizeSyeNa '-ityatra / ata eva 'A Dhera ' ityatra syATAvityasyAnuvRttiranyathA cAnukRSTatvAnnAnuvatteta ||-thmvsaanaa iti / tena kitarAmityAdI taduttareSu na bhavati ||-aa deraH // dvAviThati kyani kipi tayoloMpe sau anena IkArasya asva na tyadAdisabandhisyAdyabhAvAt dvIrityeva bhavati ||-ek iti / rUpanirNayArthamida darzita na tu kicitphalam ||-tH sau saH ||-bhvtiiti / 'nAmagrahaNe-' iti nyAyAvatrApi satve bhavasIti syAt / napusake serabhAvAt pulijhe tu se sthAnitvena satve kRte'pi 'padasya' iti salope vizepAbhAvAt striyAmudAhRtam ||-adso-||-asaaviti / seranena Dau ' DivyantyasvarAde.' ityeva kArya na | tu 'A dvera' iti prakriyAlAghavArtha DilkaraNasya sarvakAryavAdhakatvena vyAsyAsyamAnatvAcA -he asau| he asako viddhanniti / atra aurityapi te tadAdezA iti se sthAnitve'pi ' adeta | syamo. '-ityasya na prasanna / sidvAreNA'mo'pi lupi siddhAyA yat amgrahaNa tadanyasya syAdezasya nivRtyarthamiti tatra vyAkhyAnAt ||-kaaryaanni na bhavantIti / etAni ca khiyAM prAmuvanti / tathAhi asUzabdAt sau anena aukAre 'A dera ' ityatve Api auvyapadeze autetyasya sivyapadeze tu Amanvye 'edApa ' ityasya, anAmanye tu ' dIrghaDyAb' ityasya, aki tu 'asyAyattat 'ityasya prApti / atha autelyatra prathamAhitIyAdvivacaneneti vyAkhyAnAt katha sisthAnIkArasya prApti / satyam / atraiva sthite tatraya vyAlyAtamiti auteti prAmotyeva ||-asuko-||-asuk iti / atra paratvAnnityatvAca ' avADhe '-iti bAdhitvA sasya 'A dera ' 'lugasyA-' ityalopa / so ru ||-kecittvsuksiti / tanmate savodhane striyAM cA'suka iti visargAnta eva / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Pecience himaza / / 2 / 1 / 45 // avarNAntasya tyadAdisaMbandhino'daso dakArasya makAra Adezo bhvti| amU narau, khiyo, kule vA / amI nraaH| amUH striyaH / amUni kulAni / amuM naram / amUM khiyam / amU : strI / amUn narAn / amUni kulAni / amuko narau / amuke striyau kule vA / paramAmum / amUdRk / amUdRzaH / amuudRkssH| atra 'anyatyadAderAH' ityAve satyavarNAntatvam / avarNasyavi kim / adaH kulam / adasyati // 45 // vAdrau / 2 / 1 // 46 // adaso'bhAvante sati dakArasya makAro vA bhavati / dvApatra dakArau tatra vikalpe sati cAtUrUpyaM bhavati / adamuyat / amuyaG / amumuyaG / adayaG / tadAha 'parataH kecidicchanti kecidicchanti puurvt.|| ubhayoH kecidinchanti kecidicchanti nobhyoH||1||46|| mAdvarNo'nu / 2 / 1 / 47 // adasaH saMvandhino makArAtparasya varNamAtrasyovarNa Adezo bhavati, 'anupazcAtkAryAntarebhyaH / AsannatvAnmAtrikasya sthAne mAtrikaH / dvimAtrasya dvimaatrH| vimAtrasya trimAtraH / amum / amU / am 3 iti / 'mane ca pratipadam / (7 / 4 / 98 ) iti pluta: / amumuyaG / amumuIcaH / adamuIca adamuIcA / ' adomumI' (1 / 2 / 35 ) iti saMdhipatiSedhaH / anviti kimartham / amuSmai / amuSmAt / amuSya / amuSpin / amUpAm / amuyA / amuyoH / ityAdipu smaiprabhRtikAryeSu kRtepUvoM yathA syAdityevamartham // 47 // prAginAt / 2 / 2 / 48 // GURU sAmate tu sigAma'sukA iti / sIsavodhane tu he suke iti ||-mo'vrnnsy / nanu ada kulamicchatItyasin vAkye adasUzabdAnapusakAdamo lupi 'so ra ' iti ratve 'roya.' iti yatve | 'svare vA ' iti yalope'varNAntatvAnmatvAsA iti / satyam / padAntarApekSatvena yalopasta bahirAvyAttadanapekSatvena matyavidherantaranavAdasiddha bahiramiti lopasthAsiddhatve'navarNAntatvAt makArAbhAya - vAdrau // adaso'vayavasyA'dhyAgamasya tadgrahaNena prANAcasmin satyavasa ikArAntatvena avarNAntatyAbhAvAdamAle'ya yoga ||-amumuydditi / samudAye pravRttA api zabdA avayave'pi vartante iti mAnAzabdo'rdhamAnAyAmapi tena amumuyadityA aImAnikasyApi ra sthAne ekamAnika ukArAdezo bhavati / ana vA vyavasthitavibhASArtho na vikalpArtha / tena kApi kathacit vikalpa pravarttate / 2. yadi tu vikalpArtha svAttadA prathamameva prayogadaya syAt / tApateva vikara pasya caritArthatvAt ||-adso dakArasyeti / aDerAgamatvAda'dasgrahaNena grahaNAdadaso dakArasyetyukte'pi adaso'deva dasya ma siddha / dakArasyetyana ekavacanAntatvAdekasyaiva dasya ma iti tu na vAcyam / dajAtyAzrayaNAt |-caatuuruupymiti / catvAri rUpANyeva svArthe bheSajAditvAt TavaN / caturNA rUpANA bhAva | " patirAjAnta'-ityanena vA ||-maaduv- nanu pajampA nirdezAt uvarNa pratyaya katha na bhavati / satyam / adomumI iti sUtranirdezAt varNamAnasya sthAnitva labdhamiti ||-anu pazcAditi / | anAnunA pUrva sabandhastasya ca pazcAdarthatvAt 'prabhRtyanyArtha '-iti digyogalakSaNA pajamI / yadi tu pUrva pazcAdityanena yogo vipakSyate / tadA 'ririSTAt ' ityanena kAryAntaramya ityatra paThI syAt // pazyAditi akhaNumavyaya vA / athAvAnugrahaNa kimartha yato yadi kAryAntarAtmAguvoM bhavati tadA inAdevenyattarasUtre niyamAyeM vyAkhyAyamAne'nvarthasya labdhatyAt / satyam / evamapi niyamAzayA syAt inAdezastAvatpratyayAdezatato'nyasAdapi pratyayAdezAdeva pazcAduvarNa prakRtyAdezAt paratvAt pUrvamapi bhavet / tathA cAmuyA amuyorityAdayo na sidhyeyu ||-amussmai iti / natvA 'Dityaditi' iti otva saiAdeze kRte katha na bhavati / ucyate / aditItyaya nA paryudAsAzrayaNAt / sa hi sadazamAhI tato yA sAkSAt svaro'ne bhavati tauva pUrvasyokArasma okArAgAditi sAkSAt we.. Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ABP KI adaso mAtparasya varNamAtrasyenAdezAtmAguvo bhavati / anvityasyApavAdo'yam / amunA puMsA kulena vA / inAditi kim / amuyA striyA // 48 // bahuSverI / 2 / 1 / 49 // vahaSvartheSu vartamAnasyAdaso makArAtparasyaikArasya sthAne IkAra Adezo bhavati / amI / amIbhiH / apIbhyaH 2 / amIpAm / amISu / bahuSviti kim / amU kanye / amU kule / eriti kim / amUH knyaaH| amUn / narAn / mAdityeva / amuke / amukebhyaH // 49 // dhAtorivoMvarNasyeyut svare pratyaye / 2 / 1 // 50 // dhAtusaMvandhina ivaNasyovarNasya sthAne svarAdau pratyaye pare yathAsaMkhyamiy uc ityetAvAdezau bhavata / niyau / niyaH / luvau / luva / adhIyAte / adhIyate |luluvtuH| luluvuH / svamicchati kyan kim / svIH / striyau| striyaH / evaM striyau| khirH| adhIyan / dhAtoriti kim / lakSmyAH / ivovarNasyeti kim / mlaayti| vAcaH / svara iti kim / niiH| lU: / pratyaya iti kim | nyarthaH / tvarthaH / iyurabhyAM guNavRddhI paratvAdbhavataH / nayanam / lavanam / nAyakaH / laavkH|| 50 // iNaH / 2 / 1151 // iNo dhAtoH svarAdau pratyaye pare iy isayamAdezo bhavati / yatvApavAdaH / IyatuH / IyuH / katha yanti, yantu / paratvena 'dviNorAviti vyau' (4 / 3 / 15) iti yatvasyaiva bhAvAt / ayanam, Ayaka isatrApi paratvAdguNavRddhI eva // 51 // saMyogAt / 2 / 1 // 52 // dhAtusaMvandhina ivarNasyorvaNasya ca dhAtusaMvandhina eva saMyogAtparasya svarAdau masaye pare iyuvAbAdezau borapavAdau bhvtH| yvkriyau|yvkriyH| kttguvau| kttvH| zizriyatuH / shishriyuH| dhAtunA saMyogasya vizeSaNAdiha na bhavati / unyau / unyaH / sakalyau / sakRlvaH // 52 // bhruushnoH|2|1||53|| bhraznu ityetayoruvarNasya saMyogAtparasya svarAdau pratyaye pare 19. uvAdezo bhavati / bhrUvau / bhravaH / kyankiyantasya 'dhAtorivovarNasya' ityAdinaivovAdezaH / Apnuvanti / rAnuvanti / takSNuvanti / saMyogAdityeva / sunvanti / cinvanti / svara ityeva / bhrUH / ApnutaH / pratyaya ityeva / bhvartham / // 53 // . striyAH / 2 / 1 // 54 // trIzabdasaMvandhina ivarNasya svarAdau matyaye pare iyAdezo | svaravarjanAt iti kakkalasya vyAkhyA / tathA'ditIti viSayasaptamyA prakRterapi vizepaNAhakArAt eti utpadyate yastadvipAvarjanAnmakArasya tadAdezatvena dakAratvAt / ata eva dedAsa ityatra editi na kRtamiti nyAsakAravyAkhyA ||-bhupverii ||-amukebhyH / annAkastanmadhyapatitasya tadbrahaNena grahaNe'pi ukAreNa vyavadhAnAt anane ItyAbhAva ||-dhaatorivoN-|| yuvarNasyeti kartavye yadivarNovarNaspati kRta tadvicitrA sUtrakRtiriti darzanArtham ||-prtyye iti| pratyayA'pratyayagoriti nyAyena pratyaya eva bhavipnati ki tahaNena / satyam / nyAyAnA sthavirayaSTinyAyena pravRtte ||niyo| niya iti / nanu gINamuravayoriti murayasyaveyuvI prApta / navam / 'syATo va ' iti sUtrasyetadapavAdatvAt gINasyApi bhavati ||-triyaaviti , / nanu 'siyA' ityanenApi iy 9 siddha kimatrodAharaNena / satya / tena nAmna iy bhavati / anena tu dhAto / ata eva yatra viyanta khIzabdo bhavati tannAnena yAmazasi' iti vikalpo bAdhyate ||-innH // ava vyabhicArA24 bhAve'pi dhAtorityuttarArthamanuvartanIyam ||-ytvaapvaad iti / 'yo'nekasvarasya' iti prAptasya ||-prtveneti / zitIti vizeSavihitatvAt prakRSTatvenetyartha / paratva tu spabhAvAnna ghaTate // paratvAditi / pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn vAdhante nottarAniti -- yo'nephasvaratya' iti prAptaM yatva bAdhate na tu gunnvRddhii| Igaripatra dvitve kRte vArgAvyAkRta balIya iti nyAyAt prathamamiyAdezastato diirgh-||-sNyogaat ||-vorpvaadaaviti / 'kivRtte '-' yo'nekasparasya' iti vihitayo ||-bhruushnoH // sayogAtparauti vizeSaNa norna tu dhUzabdasyAvyabhicArAt ||-striyaaH // chachay`accha`a`a`a`a Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyo zrIhemaza // 10 // 6 sANAmatyatra tu prAgeva nAm / paraDyAdezo vA bhavati / khimyAta ghAtorivarNa- ( 2 3 3 / anekasparasya dhAtoH saMvandhiH annAdyantasya tu dhAtutvA 2 // 16 ||dhaatoritynuvym kim / sakhI: / salyAnalaghuH // 56 // yAdI vasvaH / syAdAvati / / sAsya / priy| anekadA 3. bandhana prAptattiyaH, atikhIn n|6|| yo'nekasvarasyaH / ninyuH / skhaaymichaat| duvarNasthetyeva / ullabachati kyan hi vamaH savandhano dhaatorivrnnaavnnyaa| rAdamA paramaniyo / paramaniyaH / ri pitA syAdau pratyaye pare vakArAdezo bhavAvA asudhiyaH sudhIzabdavarjitAyAH samAgaNyaH / khalapyau / bhavati / triyau / triyaH / khiyAm / paramatriyau / atistriyau narau / zastrIzabdasaMvandhinastanarthakatvAnna bhavati / svara ityeva / khIbhiH / pratyaya ityeva / syrthH| katham atisiyA, atikhiNA / atikhape / atistreH 2 / atikho / 'iduto'kherIdUta' (1 / 4 / 21 ) itpatra khizabdavarjanAtparo'pIyAdezo vAdhyate / khINAmityatra tu mAgeva nAm / etaca 'veyuvo'striyaaH(1|4 / 30 ) iyatroktam / pRthagyoga uttarArthaH // 54 // vAmazasi / 2 / 1 / 55 // khIzabdasaMvandhina ivarNasyAmi zasi ca pare iyAdezo vA bhavati / triyam / khIm / khiyaH / siiH| paramakhiyam / paramastrIm / paramatriyaH / paramastrIH / atikhiyam , atitrim naram / atitiyaH, ativIn narAn / syannAdyantasya tu dhAtutvAt 'dhaatorivrnn-(2|1|50 ) ityAdinA nityamiyAdezaH / strImicchati, sIvAcarati strI brAhmaNaH / khiyam / tAn khiyaH // 55 // yo'nekasvarasya / 2 / 2 / 56 // dhAtorityanuvartate / anekassarasya dhAtoH saMvandhinaH pratyAsacerivarNasya sthAne svarAdau pratyaye pare yakArAdezo bhavati / cicyatuH / cicyuH / ninyatuH / ninyuH / sakhAyamicchati kyan kim / skhii| sakhyuH / evaM ptyuH| sakhyi / patyi / anekasvarasyeti kim / niyau / niyH| paramaniyo / paramaniyaH / riM pit gatau / riyati / piyati / ivarNasyetyeva / luluvtuH| luluvuH // 56 // syAdau vaH / 2 / 1157 // anekasvarasya dhAtoH saMvandhinaH pratyAsattevarNasya sthAne svarAdau syAdau pratyaye pare vakArAdezo bhavati / vasumicchati kyan kie vasaH / vasvau / vsvH| syAdAviti kim / luluvuH / / 57 // kivRtterasudhiyastau / 2 / 1 / 58 // kivantenaiva yA vRtti samAsastasyA asudhiyaH sudhIzabdavarjitAyAH saMvandhino dhAtorivovarNasya sthAne svarAdau syAdau pratyaye pare to yakAravakArAdezau bhavataH / unyau| unnyaH / sulcau / sulvH| tironyau| tironyH| tirolkhau| tirolvaH / grAmaNyo / grAgaNyaH / khlpvau| Con siyAmityana niranubandhagrahaNe iti nyAyAt 'isvApazca' ityanena nAm na ||-prmkhiyaaviti / grahaNavateti nopatiSThate / 'veyuva '-ityatra asiyA iti nirdezAt / yahA svarAdipratyayena prakRterAkSepAt siyA iti tasyA vizeSaNayena tadantasapratyayAttadantasyApyudAharaNam / tarhi zasIzabdasyApi rUpantatvAdiyAdeza prAmotIsyAha-anarthakatvAditi ||-etceti / akhiyA iti nirdezAt parAdapi iyuvyatyAdikAryAt prathamameva saudUdAzritaM kArya bhavati ityAyukta tatretyartha // vAmazasi // atra paSThIbahuvacanasya nAviSayatvena svarAditvAbhAvAt zasmAhacaryAca tulyAyAmapi sahitAyA dvitIyakavacanasyaiva grahaNam / khIzabdasya sakhyaikArthavAbhAvAt taddhitazaso'nutpatte sakhyakAravayogAdutpattI vA svarAditvAbhAvAt dvitIyAbahuvacanasyaiva zaso grahaNAt / atastasyA:vyabhicArAttena sAhacaryam ||-kynnaadyntsyeti / atha dhAturUpasyaiva strIzabdasya vikalpArthamida karasAnna bhavati kathamukta 'dhAtoriva!varNa-' ityAdinA nityamiyAdeza iti / ucyate / khiyA iti prAg ArambhAt adhAtorepa bIzabdasya grahaNam / sa eva cA'nuvarttate / na cAnuvartamAnasyAnyathAtva bhavati / yadAha zrIzeparAja-na hi godhA sarpantI sarpaNAdahibhavati iti / talAyuktamukta 'dhAtorivaNAvarNa-' ityAdinA iyAdeza iti ||-yo'nek-||dhaatoritynuvrtt iti // vizeSAtidiSTa' prakRta na bAdhata iti nyAyAt iybAdhakamidam ||-prmniyaaviti / anna samAsasyAnekasvaratva na dhAto // syAdau vaH // bAdhanArthamidam ||-bsumichtiiti / devamAna rAjAna vetyartha / imyavRttistu napusaka ||-kinvRtte--kibntenaiveti / nanvanAvadhAraNa kasmAlandham / ucyate / vRttisthasya dhAto syAdau kAvidhAnAtasya ca kevalasya vRttyasabhavAvRttigrahaNAdeva kipi labdhe kigrahaNamavadhAraNArdham / ata evAvadhAraNasya zabdAzrayatvAda sAmarthyamapi Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khalapvaH / eSu syAdyutpatteH prAgeva kvivantena samAsaH / evaM nayanazIlo nIH / senAM netA senAnIH / senAnyau / senAnyaH / yadvA / nayatIti nIH pazcAtsAdhanena yogaH / parmasya netA paramanIH / paramanyau / paramanyaH / kigrahaNAdiha na bhavati / paramazcAsau nIzca paramanIH / paramaniyau / paramaniyaH / syAdyantenAtra vizeSaNasamAso na tu kivantena / vRttigrahaNAdiha na bhavati / brAhmaNasya niyau / asudhiya iti kim / suSThu dhyAyati dadhAti vA sudhIH / ' didyud ' ( 5 / 2 / 83 ) ityAdinA kipa dhIbhAvatha / sudhiyau / sudhiyaH / supUrvasyaiva varjanAdiha bhavatyeva / madhyau / Adhyau / uthyau // 58 // dRnpunarvarpAkArairbhuvaH / 2 / 1 / 59 // dRn punara varSA kAra ityetaiH saha yA kivvRttistatsaMbandhino bhruvo dhAtosvarNasya svarAdau syAdau pratyaye pare vakArAdezo bhavati / in hiMsan bhavatIti hanbhvau / inbhvaH / punarbhUH punarUDhA strI / punardhvo / punaH / varSAbhUropadhIvizepo darduratha / varSAbhvau / varSAbhvaH / kAre kAreNa vA bhavati kArabhUH / kAravau / kArabhyaH / karazabdenApIcchantyeke / karabhvau / karabhvaH / / kArAzabdenApyanye / kArAbhvau / kArAbhvaH / nAdibhiriti kim | svayaMbhuvau / pratibhuvau / mitrabhuvau / vibhuvau / Atmabhuvau / pUrveNaiva siddhe niyamArthamidam etaireva bhuvo nAnyairiti // 59 // NaSamasatpare syAdividhau ca / 2 / 1 / 60 // itaH sUtrAdArabhya yatparaM kAryaM vidhAsyate tasminpUrvasmiMzca syAdyadhikAravihite vidhau kartavye NatvaM patvaM vAsadasiddhaM draSTavyam / etatsUtranirdiSTayoca NatvapatvayoH pare patve NatvamasadraSTavyam / nAsti // senAnIriti / senAM netetyarthakathanam / yAvatA senAzabdasya SaSThayantasya gatikAraketi nyAyena nIzabdena kivantena ' kRti' iti samAsa // na ca vAcya 'na nAmyeka' iti niyamena dvitIyaiva prApnoti na paSThI tatkatha kRtIti samAsaH / ucyate / ' Dasyukta kRtA' ityasyaiva vipaye'ya niyamo na kRtItyasya // yadApi nayatIti nI. pazcAtu paramazabdena karmapaSThayantena kArakatvAt syAdyutpatte pUrva vibantena samAsastadApi yatva bhavatItyAha - yadvetyAdi / ubhayatrApyarthabhedAbhAvAt prakriyAbhedamAtrametadupadarzitamiti / paramArthastu sopapadAdeva kip / nanu bahava senAnyo yasyeti | kRte yatva bhavati vA na vA / bhavatyeva / yata senAnIzabdasya phibantena vRttirasti // - paramanIriti / paramazabdasyAkArakatvAt vibantena samAsAbhAvAt kiyagrahaNAdiha yatra na bhavati ||dnpun | in hiMsanniti / dRhu iti dhAtu / dahatIti vipi tallope silope ca ' padasya ' iti halope chan iti rUpam // - varSAbhUriti / bhekvA punarnavAgAM strI varSAbhU rdurdure (napatrINa ) pumAn iti vaijayantIkAra // kAreti / kriyata iti kAra / rAjalabhyo bhAga // karamvAviti / ubhaya zAkaTAyana. / sa hi karazabda paThitvA karakArazabdayorekArthatvAdekadezavikRta tadeveti kArazabdenApIcchati / kArAzabda tu devanandI || - svayaMbhuvAviti / atrApi ' didyuDadat -' ityAdinA kip / na tu ' zasasvayam' ityAdinA / tadA hi dhAnulya na smAt // etaireveti / prakRtiniyamo'yam / etairyoge bhuva eva nAnyasya dhAtoriti tUpapadaniyamo na bhavati / 'asvayabhuvo'c' iti sUtranirdezAt / evavidhe hi niyame kriyamANe etairbhuva eva nAnyasyetyanye dhAtavo niyatritA syu' / bhuvastu etairanyaizca yoge vastra syAt / tathA cAsvayabhuva iti na syAt // Navama // No vidheyatvena eNvastItyabhrAdyakAre Nazabdena NatvavidhAyakAni sUtrANyucyante / eva pazabdenApi patvavidhAyakAnIti // - patatsUtranirdiSTayoriti / yadi tu saptamapAdoktakrameNa paNa iti kriyate (tadA NatvamasadRSTavyam / pUrvaM kRtasya NatvasyAsatvAt pranaSTa iti siddham / na ca za iti vyAvRtyA pUrvameva na bhaviSyati / dhAto. pazcAdupasargasaMbandha iti mate vyAvRttezcaritArthatvAt abhipuNotItyAdi na sivyati / ' upasargAtsug' ityanena vihitasya patvasya Natve pare'saccAt ) Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 11 // dvitIyo0 *NapazAstraM vA pare syAdividhau ca zAstre pravartamAne'sadraSTavyam / pUSNaH / takSNaH / atra NatvasyAsattvAdano'kAralopo bhavati / pipaThIH / atra patvasyAsattvAtsakArasya rurbhavati / syAdividhau ca, avaannau| sarpApi / atra NatvapatvayorasiddhatvAdupAntyadIrghatvaM siddham / asatpara ityadhikAro 'rAtsaH 1 ( 2 / 1 / 90 ) iti yAvat / syAdividhau ceti tu 'nomrmyAdibhyaH ' ( 2 / 1 / 98 ) iti yAvat // 60 // tAdezo'pi / 2 / 1 / 61 // kakAreNa upalakSitasya takArasya sthAne ya AdezaH sapakArAdanyasmin parekA syAdividhau ca kartavye'san draSTavyaH / kSAmimAn / atra ' kSaiyupipaco makavam ' ( 4 / 2 / 78) iti kkAdezasya makArasyAsattvAt ' mA varNAnta -' ityAdinA matormo vo na bhavati / zuSkikA / atra kakArasyAsattvAt ' svajJAja ' - ityAdinetvavikalpo na bhavati / ' asyAyattatkSipakArdAnAm ' ( 2 / 4 / 110 ) iti tu nityamevetvam / pakkam / atra vatvasyAsattvAdbhuTi katvaM bhavati / buddhvA / dagdhvA / atra kAdezasya dhakArasyAsatvAt ' gaDadavAde: ' ityAdinAdevaturtho na bhavati / syAdividhau calRnyuH / pUnyuH / atra tAdezasya natvasyAtsattvAttyAzrita ur bhavati / apIti kim / vRkNaH / vRkNavAn / atra kkAdezasya natvasya sattvAt ' yajasRja ' ( 2 | 1 | 87 ) ityAdinA dhuNnimittaH po na bhavati / katve svasattvAttadbhavatyeva / pare syAdivadhau cetyeva / lagnaH / magnaH / atrAsyAdividhau pUrvasUtrakA 'aghope prathamo'ziTaH ' ( 1 / 3 / 50 ) iti prathamatve natvasyAsatvAbhAvAdaghopanimittaH prathamo na bhavatyeva // evaM kSAmeNa zuSkeNetyAdau pUrva NatvaM tadAbhipuNotItyAdi na sidhyati / upasargAtsug' ityanena vihitasya patyasya Natve pare'sasyAt 'rapRvargAt' ityanena pakArAt vidhIyamAna gavya na syAt // NapazAstra veti / ayamabhiprAya | zArasthecAsiddhatva yuktam / kAryAsitvAzrayaNe hi yathA devadattasya hantari hate'pi punardevadattasya prAdurbhAvo bhavati tathA kArye'si tvamApAdite'pi na prakRte puna pratyApattirbhavati / sava pUNa ityavyasyAsiddhatve'pi nakAraNatyA patterabhAvAjJA'nantA prakRtiriti taripandhano'no'kAralopo na syAt / zAgrAsile svakAralopazArAmeva tAvatpravarttate na gAyazAstramiti // -adhikAra iti / adhi upari kriyate'nuvartyata ityadhikAra dhani // - kAdezo'pi // || kakAreNa upalakSitasta ka iti vyutpattikaraNAt kakacatutistyAnA grahaNa siddha kakAropalakSitasya takArasya sarveSyeSu vidyamAnatvAt // pare kArya iti / parasyametatsUnApekSa vijJAyate na kAdezavidhAyakasUnApekSam / apIti pratiSedhAt / etatsUnApekSe hi paravye 'yajasUja' iti patvamapi param / tasminnapyasa prApo'pIti pratiSedho yujyate ||kssaamimaaniti / kSAmasyApatyam ' ata ij ' / tato matu / yadvA kSAmossvAsti in tata kSAmyagAsti matu ||-luunyuH / pUnyuriti / sUna pUna cecchati kyan ' pani ' iti IkAra / tato usa / yadApi lavana lUni / tAmiti yA zo kvan nIyatItyAdi prakriyA kriyate / tadApi grAmaNIzabdavat vizeSeNa nityasItyAbhAvAt ' yo'nekasvarasya ' iti venyupanyurityeva bhavati / yadA tu sunibhichati ga pumAn ityAdi kriyate / sadA yo nisanda polisa sa idanto na bhavati veg sara sa na danta sa na khIliGga iti 'khIdUta ' ityasya prAptireva nAstIti yatve lUnyu pUnyurityeva / yadA tu ktyantAdeva usa tadA 'ziyA jitA yA' iti dAsi tatpakSe tu 'Disyaditi' ityetve lUnyA lUneriti rUpadvayam / nanu apati kimarthaM yata patvarUpe pare kArya karttavye kAdezasyA'saya prAptamanena niSidhyate / taca pare kAyeM iti bhaganAta prAmoti Nasvapatyayo pUrvasUne grahaNAditi / satyam / ata eva pratiSedhAt pUrvaga Natvasahacarita saptamapAdanirdiSTa patya gRhyate / tena bhAkSIdityAdi siddham / anyathA yadi pUrvasUtra sAmAnyena patyamanIkriyate tadAga 'paTho kassi' iti pare kArya karttavye // 11 // Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 09) paThIH / pipaThIyaH / padAnta iti kim / girau / girH| luvau / luvaH / nAmina ityeva / ajAgaH |aurityev / madhuliT / bhvAderityeva / agniH / vAyuH / caturbhiH | // 64 // na yi tadvite / 2 / 1 / 65 // yakArAdau taddhite pare yo vauM tayoH parayo mino dIrgho na bhavati / dhuraM vahati, dhuryaH / giri dhAtu myupAntyastaddhite na saMbhavati / yIti kim / gIrvat / dhurvat / taddhita iti kim / giramicchati gIyati / dhRti / gIrivAcarati gIyate / dharyate / kye, kIryate / gIyate / dIvyati / sIvyati / kIryAt / gIryAt / dIvyAt / sIvyAt / kecitu kyankyorapi pratiSedhamicchanti / tanmate, giyati giryate dhuti dhuryate ityeva bhavati // iha kasmAnna bhavati puryAma, giryoH, kiyoH / bahiraGgalakSaNasya yatvasyAsiddhatvena vyaJjanasyAbhAvAt // 65 // kurucchurH| 2 / 1 / 66 // kurucchuro' saMvandhino nAmino rephe pare dIrtho na bhavati / kuryAt / kurvaH / kurmH| churyAt / churyate / kurvityukAraH kim / kurat zabde / kuryAt / kUyate // kecidasyApi pratiSedhamicchanti // atha dvirvacane pUrvasya kasmAd dIrgho na bhavati / rIH rirvA / riryatuH / yuH / viiH| vivytuH| vivyu / bahiraGgAlakSaNasya yatvasyAsiddhatvena vyaJjanasyAbhAvAt / savivyAya vivyAdhetyAdau tu nAmino'siddhatvAt // 66 // bho no mvozca / 2 / 1 / 67 // makArAntasya vAderantasya padAnte vartamAnasya makAravakArayozca parayonakArAdezo bhavati / visarga bAdhitvA nityAdantaramiti nyAyAt prathamamanena dIrgha / tato visarga ||-n yi t||-naamyupaanty iti / ayamartha / yadA div ityAde. krip tadA UTA bhAvyam iti na vakArAntatvam / yadA tu vic tadA guNe kRte ekArasya dIrgharUpasya dIrdhakaraNa vyartham / nanu divyamityatra sabhavati vAnto nAmyupAntyazca dhAtu / satyam / atrApi DivapratyayAntasya auNAdikatvADivo na dhAtutvamiti na vAnto nAnyupAntyazca dhAtu sabhavati ||-puryaamiti / purazabdAnjAtitvAt iyA pRz pAlanapUraNayorityasmAt kRgRbhUpRSaDbhya kit' iti kiti ipratyaye vA / eva giryo kiyoriti ||vhirngglkssnnsyeti / pratyayAzcitatvena yatva bahiraGga dIrghatva tu prakRtimAtrAzritatvenAntaraGgam ||-kuru-1-kurvityukaarH kimiti / anyathA pratipadoktatvAt kurat zabde ityasyaiva grahaNa syAt / tarhi kAra iti nirvivAda kriyatAm / na ca vAcya kachura iti kRte kRpTa hisAyAmityasyApi grahaNa syAt kRNotItyAdau rephAbhAvAtkaripyatItyAdau tu nAmyabhAvena dIrghatvaprApterabhAvAceti / ucyate / evavidhe sUtre kRte cikIrSatItyAdI dIrghaniSedha syAt ||-sNvivyaay / vivyAdheti // byag vyadhac AbhyA Navi 'vyasthavagavi ' ityAtvapratiSedhe dvitve anAdivyaJjanalope ' hrasva ' ityanena hrasvatve tasya ca kAryAntaravAdhanArtha 'jyAvyavyAdhi '-iti ikArasthApItve prathame prayoge 'nAmino'kalihale '-iti eta ailve Ayi ca siddham ||-naamino'siddhtvaaditi| dvitve kRte pratyayAnnitatvena bahiraGgasya prakRlyAzritatvenAntaraGge dIrghatve karttavye 'isva ' ityanena kRtasya ikArasya ityartha / na tu vRddhAdhanArtha 'jyAvyevyadhi '-iti kRtasya ikArasyApi madhye ikArasyAsidatya yatastasthAsiddhatve ' isva ' ityanena kRta ikAra siddha syAt tasya ca nAmitvAt tato nAmino'siddhatvAditi yadukta tayAhata syAt / nanu nAmino'siddhatvAditi kimityukta yAvatA yadyappanAnena dIyoM bhaviSyati tathApi 'hasva ' ityanena isve kRte saviNyAyetyAdi setsyati / satyam // isvarUpe parasmin kAyeM vidheye dIrgharava dIrghatvazAstra vA'siddha bhavatIti / yadApi nityatvAvizeSavidhAnAdvA 'iva ' iti bAdhitvA 'jyAvyeyadhi'-iti pravartate tadApi pratyayAzritatvena bahiraGgatvenAsiddhatvAnnAmino'bhAvAddIrghA'bhAva / kuIte kurdanetyAdipu yosphUrjeti jJApakAddIrghatva na bhavati katha yadi rephopAntyAnAM dIrghaH syAttadA TvosphUrjA vajranirghoSa ityasyApi dIrgha. siddha iti dI|ccAraNaM na karttavyam / tasmAdana dIrgha kurvan jJApayati bhvAderityaya vidhiranityaH ||-mo Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prati matvakayoH sattvAttakAraNa vyavadhAnaM nAstIti NatvaM bhavati // 61 // poH kaH si / 2 / 1 / 62 // pakAraDhakArayoH sthAne sakAre pare kakAra Adezo bhavati / pip pekSyati / viSikSati / dRz, adrAkSIt / sRj, akhAkSIt / yaj, ayAkSIt / Dha lihU, lekSyatei / lilikSati / vahU, vakSyati / guhau, nighokSyati / sIti kim | pinaSTi / asatpare ityadhikArAt nighokSyatItyatra sthAnasya kakArasyAsattyAccaturthAntalakSaNa Adevaturtho bhavati // 62 // bhvAdenAmino dIghoM vorvyaJjane / 2 / 1 / 63 // nAderdhAtoravayavabhUtau yau rephavakArau tayoH parayostasyaina bhAdenamino dIrgho bhavati vyaJjane tAbhyAM cetparaM vyaJjanaM bhavati / hUrchA / huurchitaa| muurchaa| mUrcchitA / AstIrNam / prastIrNam / pUrtam / avagUrNam / kUrdate / Urdidipate / cikIrSati / yuvUSati / bubhUSati / dIvyati / sIvyati // dIvyAt / sIvyAt |" asadvidhau parAdezasya lopasya sthAnivadbhAvapratiSedhAt pratidInnA / pratidInne / bhvAdezita kim / caturbhiH / caturthaH / kurkuramicchati kurkurIyati / evaM caturyati / divyati / nAmina iti kim / smaryate / bhavyam / variti kim | budhyate / vyaJjana iti kim / vikarati / / vadirAMvandhivizeSaNaM kim / dIvyateH kanipi vakAralope divan divnA dine / nAmino bhvAdisaMvandhivizeSaNaM kim / dadhitrajyA / matyAsattyA tasyaiveti vizeSaNaM kim / grAmaNivrajyA // 63 // padAnte / 2 / 1 / 64 // padAnte vartamAnayordhvAdisaMbandhino rephabakArayoH parayostasyaiva bhyAdernAmino dIrgho bhavati / gIrbhyAm / gIrSu / gostarA / gIrarthaH / dhUH / dhUrmAn / aashiiH| AzIrbhiH / sjuuH| sajUHSu / pi / pApasyAsasyAt kavya na syAditi // mana iti / 'masje sati sasya na / 'no vyaJjana-' iti lup // paDho kassi // - nighokSyati / syatipratyaye guNe 'ho puTpadAnte' iti datve nityasyApi kAdezasya pare'sayyAt 'gaudayAde - ityAdenuskhe tato'nena kalva siddham / kavicchAserapi sau vikalpena kaphAramicchati / tanmate zAzi zAsi // - bhvAdenamino - // 'radAdamUrcha'iti sUtre sUrya iti nirdezAt pratyayApratyayagoriti nAdhIyate / bhvAderiti AvRttyA nAbhina ityanena vorityanena ca sabadhyate // chati / anAc // mUrcchati / atra bhidAvad // - vuvUSati / 'dha' iti ved // - dIvyAt / anAzI kzAt saptamyA tu dInyeva sInmet // asadvidhAviti / athAna dIrghadvAreNeva sthAnivadbhAvapratiSedho bhaviSyati / kimanena sUneNA'saddhikAravihitena / nevam / oma ityana sArthakatvAt / tathAhi karvatIti sUryatIti mani 'rAjya' iti vakArayakArayorlIpa etatsugavihitadIrghasyAsa dvidhityenA'sacye 'laghorupAntyasya' iti guNo bhavati / anyathA upvabhAvAtsa na syAt // dinA / dine iti / yalavAnA sAnunAsika niranunAsikatve'pyana niranunAsikatva vivakSitamiti ' anunAsike ca' ityud na bhavati / ' manvanUtanin-' iti kanipUvidhAyake ho kacigrahaNasya sarvopAdhivyabhicArArthatvAtkacidaya svarUpeNa na bhavati / kacit pAnubandho na bhavatIti tAgamAbhAva // pratyAsasyeti / anaikena prayatena dvayorupAdAna pratyAsati / zabdAntara pratItya zabdAntarasyAsa ciriti vyutpate / iyameva hi zabdasya zabdAntareNa pratyAsaci / yadekaprayatenocAraNa nAma ekavAkyopAttalakSaNapratyAsattirnehopayujyate ||pdaante // pipaThIriti / nanu bhyAde sabandhino nAmino dIrgha ityuktam / tatkathamatra pipaThipaityasyAbhyAdirUpasya sabandhino nAmino dIrgha iti / satyam / bhyAyavayavena paityanena yogAsamudAgo'pi pipaThiSa evarUpo bhyAdi // yayeya pUrvanodAsteSu caturbhi caturtha ityAdiSvapyanena prakAreNa bhyAdisandhitvamasyeva tatkatha na dIrgha / satyam / dhAtutve sati bhvAdyasyAdicintA kiyate / ana tu dhAtutvasyApyabhAva / tarhi kurkurIyati, caturyati, divyatItyAdiSu dhAtutvamasti tato'nena prakAreNa bhvAdityamapyasti tato dIrgha syAt / satyam / yayapyepA pratyayAntAnAM dhAtutvamasti / tathApi pipaThIrityAdivadeteSu na bhAvavayavAt pratyayo vidhIyate / ki tarhi nAna eva / tato bhAvavayavayogAbhAvAt kurkurayiityAde samudAyasya // AzIriti / atra nityamapi Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . sa cAsan pare / prazAn / matAn / pradAn / pariklAn / prazAnbhyAm / matAnbhyAm / pradAnbhyAm ! ntvsyaasttvaannlopaabhaavH| mboH khalvapi / jaMganmi / jaMgandha / jaMganmaH / jaganvAn / nananmi / nananmaH / mbozcati kim / prazAmau / pratAmau / ma iti kim / chit / bhit / bhvAderityeva / idam / kim // 67 // sanmadhvanskvassanaDuho daH / 2 / 1 / 68 // sanmadhvansoH kasmatyayAntasya sakArAntasyAnaDuzabdasya ca yo'ntyastasya padAnte vartamAnasya dakAro bhavati / ukhAsat / ukhAkhad / parNadhvat / parNadhvad / vid, vidvat kulam / upasedivad, upasedivatkulam / svanaDu, vanaDutkulam / ukhAsadbhyAm / parNavadbhiH / vidvatsu / vidvattA / upasedivattamaH / anaDudbhyAm / kassiti dvisakArapAThaH kim / sAntasyaiva yathA syAt / iha mA bhUt / vidvAn / he vidvan / upasedivAn / upasedivan / sakArasya 'padasya' (211 / 89 ) iti lopena nivartitatvAta // evaM tarhi anaDAna he anaDan ityatra nakArasyApi prAmoti / tatra vizepaNAbhAvAt / naivam / nakAravidhAnasAmarthyAnna bhaviSyati / etaca datvaM 'yena nAprApte' iti nyAyAta rutvaDhatvayoreva vAdhakam / saMyogAntalope puna +mApte cA'mApte cArabhyate iti tasya bAdhakaM na bhavati // padAnta ityeva / ukhAsrasau / parNadhvasau / vidvAMsau / anaDDAhI // 68 // RtvidizzspR zasrajdadhRSuSNiho gH| 2 / 1 / 69 // eSAM padAnte vartamAnAnAM go'ntAdezo bhavati / Rtum Rtau Rtave Rtuprayojano vA yajate Rtvika, Rtvim / dizyate iti dik, dig / pazyati darzanaM vA dRk, dag, / anya iva dRzyate anyAdRg, anyAdak / evaM yAdag, yAdRk / tAham , tAdRk / ghRtaM spRzati ghRtaspRg , ghRtaspRk / mantreNa spRzati mantraspRga, mantraspRka / sRjyata iti krusaMpadAditvAt kim / 8 no ||-pdaant ityanuvartamAnena samuccayArthazcakAro na tu padAnta itya'syA'nukarSaNArtha / vidhAnasAmarthyAlopAbhAvo nAzaGkanIyo mvovidhAnasya caritArthatvAt ityAha -natvasyAsatvAditi // khalvapIti / apya'rthe'khaNDamavyayam ||-ssvNskss--||-ukhaasrditi / ukhayA yutena sthAlyA vA nasate / nanu dakArakaraNa kimartha takAra evaM kriyatAm / yatastakAre'pi kRte 'dhuTastRtI181 ya.' ityanena dakArI bhaviSyati / naivam // takAre vidhIyamAne pare'saditivacanAt 'dhuTastRtIya ' iti datvAbhAvAikArasya zravaNa na syAt // - svanaDuditi / bhanna bahutve vApaya kAryamekatve tu| 'pumanaDunnI '-iti kac syAt ||-kssitiiti / kaso kakAro vasa nivAse vasika AchAdane'nayoguMdAsArtha / tena base vipi yajAditvAt vRti dIrghave U / kSauma baste kiMpi kSomava / 161 atha vasativastyo sakArAntatvAvyabhicArAt vyabhicAre ca vizeSaNasyArthavatvAvyabhicAriNa kasa eva grahaNa bhaviSyati / kuta vassiti sakAropAdAnAt / naivam / anyathApi pratIti syAt / yailu bantayoretayoreva hyastanIsivantayovizeSavihitatvena 'se svA ca '-iti sivlopAbhAve vassiti dvi sakArarUpa grahaNa syAt itIha mAbhUditi kakArakaraNam ||-rutvddhtvyorev vAdhakamiti / anaDuGzabde 'ho dhuTpadAnte' ityanena Dhatvasya zepeSu rutvasya prApti // prApte cAprApte ceti / klIye vidvadkulamityAdiSvaprApte pustve tu vidvAnityAdI prApte iti tasya na baadhkm||Rtvij-1-Rtvigiti / Rtu prayojana pravartako yasyeti vAkye 'mayUra' iti prayojanazabdalopa / ata eva nipAtanAdvA / Rtuprayojana iti arthakathana vA // tatra pakSe RtunA hetubhUtana yajata ityartha / nanu avidigdagiti gAntA nipAtA. kriyantA ki gavidhAnena / satyam / ganipAtane gatvasaniyogaziSThateca jJAyeta tato vyAvRttI daSTapI uNihApiti na syAtAm / gatve tu Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ thIhemaza // 13 // Grammar ata eva nirdezATato ratvaM ca / saM gatAvityasya vA'kaj sam / sana / dhRSNotIti ddhRss| ata eva nirdezAdvitvam / dadhRg, dadhRk / Urdhva snihyati nAti thaa| ata eva nirdezAta udo dakArasya lope sasya patvaM, nahernakArasya ca SNirAdezaH / uSNim , uSNik / RtvitbhyAm / digbhyAm / dRgbhyAm / ghRtaspRgbhyAm / sragbhyAm / dagbhyAm / uSNigbhyAm / padAnta ityeva / Rtvijau / dizau / dRzau / ghRtaspRzI / khajau / dadhRSau / uSNihau // 69 // nazo vA / 2 / 1 / 70 // naze padAnte go'ntAdezo vA bhavati / jIvasya nazanam , jIvanam / jIvanak / pale, jIvana / jIvanaT / jIvanagbhyAm / jIvanaDbhyAm / padAnta ityeva / jIvanazau // 71 // yujazcakruJco no GaH // 2 // 1171 // yuaJcakuJcAM nakArasya padAnte vartamAnasya ukAra Adezo bhavati / yunataH kipi ghuTi nAgame saMyogAntalope, / yu / aJcateranarcAyAM naloSe ghuTi nAgame, arcAyAM tu nalASAbhAve, prAG / prAbhyAm / pASu / prAkSu / kruzcerata eva nirdezAt 'no vynyjnsyaanuditH| (4 / 2 / 45 ) iti nalopAbhAve, kruG / krubhyAm / kruSu / RkSu / padAnta ityeva / yuJjau / yujaH / prAJcau / paashcH| kruzcau / kruzcaH // 71 // so ru|2|1|| 1 72 // padAnte vartamAnasya sakArasya rurAdezo bhavati / mitrazIH / AzIH / agniratra / vAyuratra / Agnargacchati / payaH / payobhyAm / payovat / ukAraH 'aroH supi rH(1|3|57) ityatra vizeSaNArthaH // 72 // sjussH|2|1173 // sajuS ityetasya padAnte vatamAnasya rurantAdezo bhavati / sardevaiH / sakraSibhiH / sahapUrvasya jupeH kipi sahasya sabhAve rUpametat / satAm / sarvat / padAnta ityeva / sajuSau // // 73 // a-haH / 2 / 1 / 74 // ahanazabdasya padAnte rurikhayamAdezo bhavati, sa cAsan pare syAdividhau ca / dIrghANyahAnyasmin he dIrghAho nidAgha / dIrghAhA nidAghaH / atra rutvasyAsavAnAntalakSaNo dIrghA bhavati // kazcittu dIrghatvaM necchati, tanmate dIrghAho nidAghaH / ahobhyAm / ahassu / ahan zatrumityatrAhanazabdasya tyAdyantasya lAkSaNikatvAnna bhavati // 74 // ro lupyri|2|1| 75 // ahanazabdasya lapi satyAmarephe pare padAnte ro'ntAdezo bhavati / rorapavAdaH / aharadhIte / ahareti / ahardadAti / aharbhuGkte / dIrghAhAzcAsau mAsazca dIrghAharmAsaH / ahakAmyati / aharvAn / lupIti kim / he dIrghAho'tra / arIti kim / arorUpam / ahorAtraH / gatamaho rAtrirAgatA / kRtsnamaho vihite nipAtana sarvana bhavati / gatva tu padAnta eva bhavatIti // sragiti / sarati mastakAdikamiti Rdhipadhi '-ityanena bahuvacanAt kidaj ||-nsho vA // jIvatIti an / jIvasya ko'rtha / jIvasya jIvato vA nazana ' bhyAdibhyo vA ' iti kim ||-yuj c-|| nanu na iti kimartha 'paSTacAntyasya ' iti sarveSAmantasyaiva nasya bhaviSyati / satyam / yujinsamAdhAvityasyApi padAnte yuGa ityaniSTam , apadAnte kuca gatAvityasya kucau kuca ityapi aniSTe syAtAm / adhunA tu nakAre kRte sUtrasAmarthyAna tasya lum ityapi phalam ||-sjussH // DatvApavAda ||sjuuriti / prathame sarvajJavacana dvitIye munivacana ||-sNbhaave iti / asmAdeva nirdezAt ||-antH ||-kshcittviti / durgasiha // lAkSaNikatvAditi / ayamabhiprAya / uNAdayo'nyutpannAni nAmAnItyasmin pakSe nAjha pratipadoktasya sabhavAt lAkSaNikasya na grahaNamiti / vyutpacipakSastu iha nAzritaH ||-ro lupyari |-ahrdhiite iti / kAlAdhvanoddhitIyA ||-ahkaamytiiti / 'ro kAsye ' iti niyamAt 'pratyaye' ityanena na sakAra // he dIrghAho'neti / atra vAkye pibhakta vAsti tatkatha ro na bhavati / satyam / lupIti pratyAsatyA vyAkhyeyam yadapekSayA lue Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rathantaraM gAyati / sarvamaho ramayastra tyAtaM zanaiH sarvamaho rathena / / anye tu rAtrirUparayaMtareSveva rephAdiSu parepu rephapratipedhamicchanti // 7 // dhuttstRtiiyH|2|1176|| dhuTAM padAnte vartamAnAnAM tRtIyo bhavati / bAg / vAgbhiH / aj | abhiH / SaD / paDbhiH / vidyud / vidyudbhiH| kakub / kakubhiH / viD / vibhiH| kecittu visagajilhAmUlIyayorapyalAkSaNikayostRtIyatvaM gatvamicchantIti tanmate, supUrvAt duHkhayatevuHkhayatervA kipi-saMyogAntalope, sudug, sudugbhyAm iti siddham / padAnta ityeva / vAcau / kazcarati, kaSTIkate, kastaratItyAdiSpAdezavidhAnasAmarthyAt, paSTa ityatra tu 'paSThI' iti nirdezAt na bhavati // 76 / / gaDadvAdezcaturthAntasyaikasva9 rasyAdecaturthaH svAzca pratyaye / 2 / 1177 // gaDadavAdezcaturthAntasyaikasvarasya dhAturUpAvayavasyAdezcaturtha Amanno bhavati padAnte sakArAdau dhvazabdAdau ca pratyaye 161 pre| parNaghuT / parNaghuDbhyAm parNayuTtvam / tuNDibhamAcaSTe Nau kipi, tuNDhiDhabhyAm / tuNdviptyam / godhuk / godhugbhyAm / godhuktvam / gardabhamAcaSTe Nau kie| gardha / grthbhyaam| gardhaptvam / dharmabhut / dharmabhubhyAm / dharmabhuttvam / svoH, guhau, nighokSyate / nyadhUvam / dui , dhokSyate / adhugdhvam / budh , bhotsyate / bubhutsate / abhuddhvam / gaDada paDhatvamapi yadi tadapekSayA bhavati / atra tu vAkyavibhaktyapekSayA lup sAkSAvibhaktyapekSayA tu padatvam / vAkyavibhaktyapekSayaiva par3hatvamapIti na ca vAcyam / 'vRttyanto'sape' iti niSedhAt ||rthNtrmiti / stha rathastha taratyatikrAmati 'bhUvRji'-iti kha / sAmavizeSa ||-yaatmiti / karmaNi kta ||-dhuttH-||-abhiriti / anna sajJAzabdatvAt 'caja kagam' iti na bhavati ||-alaakssnnikyoriti / ' ra kakhapapha'-ityAdilakSaNenAkRtayorityartha // duHkhayatedu:khayatevati / sukhadu khaNityanna du khadhAturvisargAnvito matAntareNa jihAmUlIyAnvitazca pavyate ||syogaantlope iti / nanu vyaJjananairantarya sayogaH / na ca visarjanIyajihvAmUlIyayoryakSanasajJAsti / tatkatha 'padasya ' ityantalopa / satyam / kasyAdi kAdiriti vyutpacyA aMa ityetayowJjanatve tatazca 'aa. 18 ka '-iti sUtre aaH iti sAhacaryAt ka ityasyApi vyaJjanatve sayogAntalopo bhavati / kaNThyatvAJca sthAnyAsanno gakAra' / na tu pa ityanena sAhacaryAt varNamAavanivandhano vyaJjanasvAbhAva / kuta. / aMbha pa 18 ka ityakaraNAt ||-kshcrtiiti / yadyapyatra rutvasya pare asattvAttRtIyasyAprAptistathApi mAtazcaratItyAdiSu prApnotIgAha -vidhAnasAmarthyAditi ||-gddvaade-||-dhaaturuupaavyvsyeti / anna dhAturUpAvayavasyeti vizeSyam / asya ca samAsadvayaM, parNadhuDityAdI sisAdhayipite dhAturUpazcA'sau avayavazca guhityAdi. / avayavazcAvayavivyapekSayAbhidhIyata iti parNaguGityAdisamudAyo'vayavI / tuNDib ityAdau tu sAdhayitumiSTe dhAturUpasyAvayava iti paSThIsamAsa' / dhAturUpa tuNDim ityAdi / tasyA'vayavo DibhaityAdi / samAsaTTaye'pi ca kuNDamumbhati kuNTov iti nirastam / nahi kuNDob ityasya samudAyasya madhye Dop iti dhAturUpo'vayavo nApi dhAturUpasya avayava iti AdicaturthatvAbhAva / yadvA dhAturUpasyAvayava ityeva paSThIsamAsa evaM kriyate eva ca kriyamANe tuNDhiv ityAdIni Adyantavadekasinniti nyAyanirapekSANi sidhyanti / paparNadhuDityAdIni tvAdyantavadekasminniti nyAyena // anyacca svI pratyayau dhAtoravyabhicAriNI iti cAnukRSTatvenAnayo. sAhacaryAtpadAnta ityapi dhAtoreveti dhAturUpAvayavasyeti tasyaiva yuktatvAditi / rUpazabdastu bhvAdyabhvAdidhAtumAtraparigrahArtha ||-skaaraadau ceti / vastyAdipratyayastadekavibhaktinirdiSTasvena sakAro'pi tyAdireveti ||-tunnddibheti / tuDaitoDane'sya ' udita svarAnno'ntaH' iti nAgame kilipili' iti ipratyaye tuNDi' sA'syA'stIti 'balivaTinuNDerbhaH' iti bha / nyabRdayamiti / adyatanyA dhyami saki 'duhadiha '-iti tasya luki aTi Dhatve ghatve ' tavargasya '-iti dhasya Dhatve 'ustaDDe' iti Dhalope rUpamidam // Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyo0 yAdatikie, dAmaliT / tyozceti ki ityasya yaGlApa hau dhibhAve, dAdayaH / davahe // 77 // ghAgaratAdhitvAdvacanasAmarthyAdvAto lApanadaSTeyagaNena ca // dacha / dhayam / atrAsadibhUt / tivA zavA'vikam / dayaH / dadhyA dApaliSTasya grahaNaM kim / / 3 / 32 ) iti dhaary| dhatse / dhatsva / dharApa yaGlubantasya mA bhUta Sarvav bhauhemaza vAderiti kim / krut / kotsyati / jabheryaGlupiajaMjhae / caturthAntasyeti kim / sugaN / dAsyati / ekasvarasyati kim / dAma leDhi kie, dAmalihamicchati kyan , // 14 // dAmaliyati kie, dAmaliT / svozceti kim / dharmavudhau / boddhA varNAvadhitvena sthAnivadbhAvo nAstIti abuddha, abuddhAH ityatra sijluki na bhavati / dhakArasya vakAropazliSTasya grahaNaM kim / 'dadhi dhAraNe' ityasya yaGlApa ho dhibhAve, daadaaddhi| prasaya iti kim / dhAg vas dvitvam / 'znazcAtaH' (4 / 2 / 96) ityAkAralope 'adiiryaadviraamaikvynyjne'(1|3|32) iti dhakArasya dvirbhAce, daddhvaH / dadhvahe / / 77 // dhaagstthoshc|2|178||ddhaateshcturthaantsy dakArAderAderdakArasya tathayozca parayozcaturyo bhavati / dhttH| dhatthaH / catya / dhatse / dhatsva / gha' / ghaddhvam / atrAsadvidhitvAdvacanasAmathyAdvAto lopasya svarAdezatve'pi sthAnivadrAvo na bhavati / gakAra kim / dhayatermAbhUta / dheryaglApa, dAca / dAtyaH / dadhAterapi yaGlubantasya mA bhUta |'tivaa zavA'nubandhena nirdiSTaM yadgaNena ca / / ekasvaranimittaM ca paJcaitAni na yaGlupi' iti nyAyAta 'daattH| dAtthaH / / kecita yaGlavantasyApIcchanti / dhAtaH / dhAsthaH / tathozcati kim / dadhaH / dadhmaH / caturthAntasyetyeva / dadhAti / dadhAsi // 78 // adhazcaturthAttathordhaH / 2 / 1 / 79 // caturthAtparayostakArathakArayordhArUpavarjitAdAtovihitayoH sthAne dhakAra Adezo bhavati / dogdhA / dogdhum / adugdha / adugdhAH / leDhA / leTum / alIDha / alIDhA / yoddhA / boddham / abuddha / abuddhAH / labdhA / labdham / alabdha / alabdhAH / adha iti kim / dadhAteryalabantadhayatezca mAbhUta dhitaH / dhattha / daattH| dAtthaH / kecitu yaGlugantadhayaterapIcchanti / daadH| dAddha / vihitavizepaNaM kim / jJAnabhutvam / atra nAmavihite ve mA bhUt // 79 // nAmyantAtparokSAcatanyAziSo dho ddhH|2|1|80|| rephAntAnAmyantAca dhAtoH parAsA parokSAdyatanyAzipA vibhaktInAM yo dhakArastasya DhakAra Adezo bhavati / atIdvam / tIpIDhvam / tuSTaye / cakRDhe / adiDhvam / adhivam / acevam / acyoham / / varNavidhitveneti / varNe sakArarUpe parato vidhi ||-sijluki na bhavatIti / nanu silopAt pUrvameva kimiti nAdicaturthatvam / nevam / parasmin sicaloparUpe kArya vidheve AdicaturthatvasyA'sadadhikAravihitatvenA'satyAt ||-prtyy iti kimiti // nanu pratyayA'prAyayayo pratyayasyaiveti nyAyena pratyaye eva bhaviSNati ki pratyayagrahaNena / satyam / daddha davahe ityatra yadA ubhayo sthAne iti nyAyena dhvaityasya prakRtipratyayasthAnaniSpanasya pratyayavyapadeza syAcadA Adicaturthatva bhavet / sati tu pratyayagrahaNe nyAyanirapekSo ya pratyayasta sinneva bhavati netarasmin pratyayagrahaNasAmarthyAt ||-dhaag:-|| nanvana cakArakaraNa kimartha syo pUrvaNava siddhatvAt / satyam / yaddalupi ' kriyAvyatihAra ' iti Atmanepade se vyatidhAse iti syAt / kRte cakAre nyatidAse ityeva / na tyAdecaturthastivA zaveti nyAyAt ||-adhcturthaa-|| pUrvasUne nimittatvenopAdAnAt iha tathoriyasya punarupAdAna kAyitvArtham ||-cturthiiditi / nanu gaDadavAderityatazcaturthAntasyetyadhikAro'nuvartya / arthavazAditi paJcamyanta kRtyA rUpANi sAdhayiSyante ki caturthAdityanena / satyam / kiSTA matipattiriyamiti sukhArtham ||-yblvntdhyteshceti / kevalasya tu zavA vyavadhAnAcaturdhAntasvAbhAva ||--naamvihite iti / kiyantA dhAtutva na tyajantIti nyAyAdapi na bhavatya'dha iti varjanena paryudAsAzrayaNAsudadhAtoreva parigrahAt ||-naamyntaat-|| dhAto mIti vizeSagAdvizepaNena ca tadantavidherbhAvAttadantAye labdhe antagrahaNa sukhArtha rAntAdaniTa parokSA na sabhavati / seTastu tatvariye ityAdipUttareNa vikalpa eva / tathA'na ragrahaNAbhAve'pi nAmyantAditvena vihitabyA Cccccces // 24 // Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ POPoweeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeen akRtvam / cepIdvam / kRSIdavam / myantAditi kim / apagdhvam / pakSIvam / nAmyantAditi dhAtovizeSaNaM phim / vasidhdhe / Asidhvam / AsipIdhvam / parokSAyatanyAzipa iti kim / stuve / studhvam / astudhvam // 8 // hAntasthAjJIDbhyAMvA / 2 / 1181 // hakArAdantasthAyAzca parAJ jeriTazca parAsAM parokSAyatanyAziSAM saMvandhino dhakArasya DhakAro vA bhavati / vacanabhedo yathAsaMkhyanivRttyarthaH / agrAhidvam / agrAhidhvam / grAhipIdvam / grAhipIdhvam / anAyitvam / anAyidhvam / nAyipIdvam / nAyiSIdhvam / akAridvam / akAridhvam / kAripIyam / kAripIdhvam / alAvidyam / alAvibvam / lAvipIDhvam / lAvipIdhvam / parokSAyAM jina saMbhavatIti nodAhRtaH / iTaH, jagRhive / jagRhiye / agrahItvam / agrahIvvam / grahIpIdvam / grahIpIdhvam / upadidIyive / upadidIyidhve / Ayitvam / Ayidhvam / ayipIdvam / oyapIdhvam / tatvAro / tatvaridhve / avAranam / atvaribam / varipIdvam / varipIdhvam / balive / vavalibbe / avalitvam / avalidhvam / saMvalipIdvam / saMvalipAdhvam / lulavive / luluvidhve / alavidvam / alavidhvam / lavipIDhvam / / lavipIdhvam / hAntasthAditi kim / ghAnipIvvam / AsipIdhvam // 8 // ho dhuTpadAnte / 2 / 1 / 82 // hakArasya dhuTi prasaye | pare padAnte ca DhakArAdezo bhavati / leDhA / lekSyati boDhA / vakSyati / padAnte, madhulin / madhuliDbhyAm / madhulibhiH madhuolaTtvam / madhuliDvat / madhuliTkalpaH / dhutpadAnta iti kim / madhulihau / asatpara iseva / guDaliNmAn / atra DhavatRtIyatvayorasattvAt 'maavrnn'-(2|1|94 ) ityAdinA matooM vatvaM na bhavati / UDhamAkhyat aujaDhata / atra DhatvadhatvayorasattvAdanyasvarAdilopasya ca-dvitve sthAnivatvAdakAreNa saha teti dvivacanam // kocavanyasvarAdi. lopasya sthAnitvamanicchanto itIti dvitve UhamUDhi vAkhyat aujiDhaditi manyante // 82 // bhvode deghH|2|1|83 // bhvAdadhAtoryo dakArAdiravayavastadavastyAne kriyamANe paratvAt 'RtA viDatIr' ityanena irAdeze satyapi atIvamityAdIni sidhyanti / ktui adiDhya adhiDvamityAdIni na sidhyantIti ragrahaNamiti / atItvamityatra 'RvaNot' iti / sica kitvam / adivamityAdau 'izca sthAda ' ityanena itva sica kizva ca / itvavidhAnAdeva guNo na bhaviSyati ki kitveneti na vAna vidhAnasya aditetyAdI hUsvadvAreNa sico lupi caritArthatvAditi ||-akRttvN kRpIDhvamityanayo 'RvaNAt ' ityanena sicsIdhvamo kittvAdguNAbhAva ||-apgdhvmiti / so dhi vA ' iti vikarapena sico luSpravRtte pakSe apagaDDvamitya| bA'dyatanIdhvami sici dhAtucakArasya cija kagam ' iti katye 'nAmyantasthA' ityanena sica patve 'tRtIyastRtIya-' iti pasya Datve 'tavargasta'-iti dhvamo dhasya Datve ca siddhi - hAnta- // niTa khatanatvAt iTastu pratyayAvayavatvena pratyayatvAt dhAtonAmyantatvAbhAve pUrveNa na prApyotItyaprAse vibhApeyam // ho dhuda--madhulihAviti / yadA gatikAraketi nyAyAt madhuzabdasya liT ityanenA'vibhaktyantena samAsastadA'ntativibhaktvabhAvAtpadatvaprAptireva nAstIti / yadApi lIDa iti kRtvA madhuno lihAviti vibhakyantena samAsastadApi vRtyanto'sape' iti padatvAbhAva ityubhayathApyapaddhatva lihaityasyeti ||-dvitve sthAnivatvAditi / nanu kthamanna sthAnitvamakAreNa saha keti dviryacane kartavye pUrvavidhitvAbhAvAt / satyam / nimittApekSayApIha prAvidhiripyate / yadA, hatityanayo prAvidhitvamastyeva / avayavayokSa samudAyopacArAt itaityasyApi svarAdezasthAnyantasya prAgyidhitvamiti / yadi nimittApekSayA prAvidhiriSyate / tarhi nayanamityatra svarAdezasya guNalya sthAnirave'yAdezo na prAmoti / satpam / nimittApekSayA prAgyidhitva prAyikamiti ||-kecittviti / candragomidevanandyAdA ||-bhvaade-|| yadi bhyATeritvasya dAderiti samA Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HOM ditIyo0 . :. joza sya dhanivRttyartham // 8 vAbhiH / yAyasvam / jaH, tyatA varAta ucyate / atra dasya TOSyavasya hakArasya dhuTi pratyaye pare padAnte ca dhakArAdezo bhavati / tsyaapvaadH| dagdhA / dagdhum / vakSyati / dogdhA / dogdham / ghokSyati / eSu vyapadezivandAvAddhA- toravayavasya dAditvam / adhAkSIt / padAnte, aghog / godhuk / kASThadhaka / godhugbhyAm / kASThadharabhyAm / godhuSu / kAThayakSu / yAderiti ki.m / dAmIlahamicchati | kyan kie, dAmaliT / etaM hapaghuTa / dAderiti kim / soDhA / madhuliT / ha iseva / adAt / dhurapadAnta ityeva / gohI / goduH|| 83 // muhadahasnuhaliho pA / 2 / 1 / 84 // epA saMvandhino hakArasya dhuTi pratyaye padAnte ca nakArAdezo vA bhAti / druhaH mA'nyepAmamA vikalpaH / muha, mogyA / modA / unmuk / unmun / unmugbhyAm / unmuDbhyAm / druG, drogyaa| drodA / mitrapak / miAthT / gita gbhyAm / mitadhrubhyAm / snuh,plomaa| nottaa| utsnuk / utsnu / utsnugbhyAm / utstubhyAm / sid, segdhA / leDhA / celanika / celakhin / celastigbhyAm / calamibhyAm / dhuipadAnA iseva / unmuhau / unmuhaH / muhAderiti gaNanirdezamakRtvA dhAtuparigaNane yaGlupyapi vivyartham / momoridha / momodi / dodrogdhi / dodrohi / / 84 // nhaahotii|2|1|85|| nahernUsthAnAhazca dhAtoH saMbandhino hakArasya dhuTi makhaye padAnte ca yathAsaMkhyaM dhakAratakArAbAdezI bhrtH| naddhA / natsyati / upAnat / parINat / upAnAmyAm / upAnakalpaH / At, Atya / AheniyatavipayatvAtpadAntatA naasti| dhutpadAnta ityeva / upanAti / upAnaho / upAnahaH / Aha / AhatuH / AhuH / AherAdezAntarakaraNam 'avdhturthiitthodhH| (2 / 1 / 72) iti thakArasya dhattanivRttyartham // 85||cj: kagam / 2 / 1 / 86 // cakArajakArayoTi pratyaye pare padAnte ca kakAragakArAvAdezau bhavataH / vaktA / vAtum / vakSyati / odanapak / sara / vAk / vAgbhiH / vAkttam / jA, tyaktA / tyaktum / tpakSyati / ardhabhAg / saptam / tRSNA / / ghaTpadAnta ityeva / vacmi / vAcA / vAcaH / matyaya ityeva / icchati | majjati / kathaM tacaJcuH, tatraNaH, tacarati / ucyate / atra dasya parasAtRtIyale pazcAcavarga| cAdhikaraNa nizepaNa bhavetavA'dugdhetyAdayo'DAgame hate dAdityAbhAvAra sidhyuriti mpAderityastA dAderiti gAdhikaraNa vizeSaNa gANyAtam / nanvA sarveyapi prayogeSu ghasya ga kriyate / rAto ga epa kriyatAm / ki karaNeneti / salAm / gakAre phiyamANe caturthAntavAbhAvAvadhogilAdo 'gadara'-tyAdinA dhArthava na sAt ||-maa--celnik cela siyati liyatItyartha / secanArthatva spasna 'khasahana ' iti sUo sihAte'neneti sehanamupakApIti darzanAvijJAyata iti // nanu ki muhAdaya svarUpeNopAdIgante guhArilepocyatAm / nacaiva kRte'vikAnA prasAsAranantara turakaraNAt / tadi pupApiyara muddAdiparisamAptyarthamapi bhaviSyatItyAha-mudAriti |-nhaaho-||-vsthaansyeshi // anyaskhAsabhavAt ||-aattheti / ganyApa dhakAre 'adhope prathama-' pati sakAre ye Atyeti sidhyatItyubhayorapi dhakAra evaM kriyatA ki tkaarkrnnenetyaah-aaheraadeshaantrennaadi| na ca sivasthavidhAnAdeva dhatva na bhaviSyatya'payA sipo dhatvameva vidaNAditi vAcyam / yato lApavArtha tajavara anyathA 'nUga paJcAnAm '-hasyana sipo dha iti sUgAntare te gaurava sthAcasAsUkta dhApanityarthamiti --cajaH-puTapadAnta ityasa bajAbhyAM phagAmyA pratyekamabhisaMyandhAt yathAsaNyAbhAvaH / pratyekamabhisavandhana prAginAra ''ratyAdivibhakti.' iti sAnirdiSpharavagatvarUpajJApakAt / kica yadi bhuTpadAntaiyona saha yathAsaNyamabhipresa 14 syAcadA pig-ityadhikAre jamANa phulyA gapa pidaNyAviti / gathAtra so phigarthamAdezadayavidhAna yAyatA kavidhAna gapidhAna vA kriyatA, yathAlakSaNa kasya garaye gasya kAye ca sarvasAdhya Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Cccccc te prathamatvam / tatastRtIyasya 'cajaH kagam / (2 / 1 / 86 ) iti pare'sattvena cajayorabhAvAtkatvagatve na bhavataH / ajjhalAvityatra tu saMjJAzabdatvAnna bhavati // 86 // yajasRjamRjarAjabhrAjabhrasjavascaparivrAjaH zaH ssH|2|1|87|| yajAdInAM dhAtUnAM cajaH zakArasya ca dhuTi pratyaye pare padAnte ca pakAra Adezo bhavati / yaj, yaSTA / yaSTum / deved / upayaT / upayaDbhyAm / sRja, sraSTA / em / tIrthasRT / tIrthasRDbhyAm / mRj, mASA / mArTam / kaMsaparimRT / kaMsaparimRDbhyAm / rAj, samrAT / samrADabhyAm / bhrAja, vibhrAT / vibhrADbhyAm / rAjabhrAjoH ktireva dhun / anyastu iTA vyavadhIyate / rASTiH / bhrASTiH / kecitu ktiM necchanti / bhrasj , bhraSTA / bhraSTum / bhI / bharnus / dhAnAbhRD / dhAnAbhRDbhyAm / vazca , braSTA / braSTum / mUlavRT / mUlabaDbhyAm / parivAja , paribAD / paribADbhyA-12 m / 'didyudan'-isAdinA kivantasyaiva nipAtanAt dhudyasaMbhavAnnodAhRtam / zakArAnta, liz , leSTA / leSTum / liT / liDbhyAm / Adezo'pi zakAro gRhyate / praSTA / praSTam / zabdagAi / zabdamAbhyAm / rAjisahacaritasya bhrAjeGgrahaNAt ejaGa bheja bhrAji dIptAvisasya gatvameva / vibhrAk / vibhrAgbhyAm / ata eva / bhrAjerAtmanepadino'pi rAjag Tu bhrAjaga dIptAvityubhayapadipu punaH pAThaH sAhacaryArtham / dhuTpadAnta iseva / devejau / devejaH / rajjusRjau / kaMsaparimRjau / samrAjau / vibhraajau| dhAnAbhRjjau / mUlavRzcau / parivrAjau / zabdamAzau / uccha, samuzau / yajAdidhAtusAhacaryAt zakArasyApi dhAto saMvandhina eva grahaNAdiha na bhavati / nizAzabdasyAntalope 'ghuTastRtIyaH' (2 / 1 / 76 ) iti jakAre, nijbhyAm / mupi tu jakArasya prathamate 'rAsya sapau' (1 / 3 / 61) iti mupaH sakArasya zatve 'prathamAdadhuTi shshch| (1 / 3 / 4) iti chatve, nicchu, / jakArasya tu pare gatve'sattvAt 'cajaH kagam' (2 / 1 / 86) iti gavaM na bhavati / caja ityeva / vRkSavRzcamAcaSTe Nau vici, vRkSava / atra vakArasya mAbhUt / kathamasRg , amRgbhyAm , rajjusRg , rajjumRgbhyAm / amRjrajjusajzabdayoroNAdikayobhaviSyati / kazcittu 'anunAsike ca cchuH zUTa (4 / 1 / 108) iti zatvavidheranityatvajJApanArtha chakArasyANi patvamicchati / tanmate * pathibhAcchau, pathimAcchaH / siddhe / satyam / gA'bhAve lagnAdaya , kA'bhAve pakkAdayo na sidhyeyuriti kagagrahaNam ||-yjsRj-||-ktirev dhuDiti / 'tehAdibhya ' iti niyamAt kI iDabhAva ityartha // nanu yaddalubantayoranayoranyopi tivAdidhuH saMbhavati tatkatha ktireva dhuDiti / satyam / yaDlubantayoranayo tupArAyaNikAnAmeva mate prayoga ipyate na caiyAkaraNAnAmiti ktirevetyuktam ||-saahcryaarthmiti // na cAtmanepadAnityatvajJApanArtha puna pATha iti vAcyaM tadA yAtmanepadiSveva puna pazyeta / nApyekasa Tva'nuvandhatvAdathurbhavatyanyasya neti vAcya yata. vanubandhAdapi 'asarUpa'-iti sUtrAta | utsarga. pravartiSyate tasmAdekenApi dhAtunAbhedena prayogadvayaM sidhyati paraM sAhacaryAya dvipATha iti ||-kthmsRgiti / nampUrvasya sRjeH kvivantasya patvena bhAvya tatkatha gatyamityAha auNAdikayoriti / asyata iti na sRjyata iti vA 'rudhithi '-iti kidaji bAhulakAdekanA'sya tve'nyatra jakArAkArayolope. ghA'sRjazabdasiddhi ||-pthinaacchaaviti / panthAna pRcchata / prayoga iSyate na vai / nApyekasya Tva'nuvadhavA bhayogadyaM sidhyati paraM sApta Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvi // 7 // saMyogasyAdau skorlak / 2 / / sAdhumagbhyAm / o athaut, vRSaNaH / avAn / / // 16 // saskoriti kim / narnati / aparA, aT / anyastvadDataH sa ityeva / sAdhumajjau / kASThatamAzAta ki mAMsapipa thIhaimaza0 zabdamAcchau, pAbdamAcchaH / ucchat vivAse, samucchau, samucchaH // 87 // saMyogasyAdau skorlak / 2 / 1 / 88 // dhuTi prasaye padAnte ca yaH saMyogastasyAdau vartamAnayoH sakArakakArayoluMga bhavati / o lasjaiti, lamaH / lagavAn / sAdhulam / sAdhulagbhyAm / masja , sAdhumak / sAdhumagbhyAm / o bacauta, vRkNaH / vRkNavAn / mUlaThaT / mUladbhyAm / bhrasja, bhRSTaH / bhRSTavAn / yavamRD / yavabhRDbhyAm / k, vakSI, taSTaH / taSTavAn / kASTataT / kAThataDbhyAm / akSau, aSTaH / aSTavAn / tRNAT / tRNAbhyAm / tRNATakalpaH / cati, AcaSTe / nanu skorkhakaH parasminnasatvAt 'padasya (2 / 1 / 89) iti saMyogAntasya lopa: syAt / naivam / skoH padAnte luko vidhaanaadsttvaabhaavH| anyathA hi samudAyasyaiva lopaM vidadhyAt / saMyogAntasyeti kim / sAtam / kRtam / AdAviti kim / zakervakazca yalupi zAzakti, vAvakti / skoriti kim / narnati / aha abhiyoge, aT hisAtikamayoH, anayoH kiSi uttarasUtreNa DakAraTakArayoluki dakArasya ca prathamatve kSetramAt / anye tu adhi topAntyaM paThanti / tanmate kipi at, aT / anyastvaDateH saMyogAderdakArasyApi lopamicchati / tanmate ad , abhyAm / tathA aTTa atikramahisayoriti paThan saMyogAdeSTakArasyApi lopamicchati / ad, aDbhyAm / dhuTpadAnta ityeva / sAdhumajjau / kASThatakSau / pratyaya ityeva / pRthaksthAtA / vAsyartham , vAkyarthamityatra tu yatvasya pahiraGgatvenAsiddhatvAtsaMyogAdive satyanenAderuttareNa vAntasya lug na bhavati / kathaM mAMsaM pipakSati kipa mAMsapipak; vaco vivakSate vacovivak / katvasya parasmillope'siddhatvAnna bhavati // 88 // : padasya / 2 / 1 / 89 // padAnte vartamAnasya saMyogasya lugantAdezo bhavati sa ca pare syAdividhau ca pUrvasminnasan draSTavyaH / pumAn / pumbhyAm / pubhiH puMbhyaH / pusa / puruSyaH / ghumyH| puMjAtIyaH / evaM gomAn / anaDvAn / mahAn / bhUyAn / kurvan / zreyAni'digut '-iti kim / dhuTi padAnte ca pUrvANyevodAharaNAni vyAvRttI tu vizeSa / svamate tu paviprAzAvilyAyeva bhavati ||-sNyog-|| sayujyante vA aneti vyaanAd ghani sayoga / sa ca vaiyAkaraNasapradAyAdvyaJjananarantaryamucyate / vantyApadiSTamiti nyAyAtAlavyazasya luka darzita / dantyasya tu sasyA'vAvagityatra kakuzakuDiti paThitasya varatajJeya iti // samudAyasyaiva lopaM vidadhyAditi / kayA yuktyA sayogeti prathama, padasyeti dvitIyam , ante gheti tRtIya, sUna kuryAt / tanAvasyArtha dhuTi pratyaye sayogAdisthayo sakArakakArayoluMg bhavati / dvitIyasyArtha padAnte varImAnasya sakArakakArAdisayogasya sakalasyApi luk / tRtIyasyArtha., padasyetyata padAnte ityanuvartate / tata padAnte sayogasabandhino'ntasya lam bhavatItyakaraNAt ka sthAnirava na bhavati ||anye tu avaTimiti / tanUmatasvamatayo na badanam -ityA vidoSa / tanmate atiSpite svamate tu, aTiTipata iti ||-prthaasthaateti / pRthakzabda kAnto'vyayam / na tu 'rudhidhi'-ityanenA'janta / tadA 'caja '-iti gatvasya pare'sattvAttadAdezasya katvasyApyasatve vyAvikalatA sAt ||-maaNspipkiti / nanvana 'kharaspa'-iti sthAnivadAyena padAnte sayogasyAbhAvAt kakAralopo na zAmoti / na cAsadvidhau sthAnitvaniSedha iti vAcyam / asphlukIti bhaNanAt / satyam / nagnirdiSTasyA'nityatvena sthAnitvAbhAvAt prAptirvidyate / yathA madhugitpatra ||-pdsy - padAnte vartamAnasyeti // padasya pizeSyasya 'vizeSaNamantaH' iti paribhApayA sayogAntasyeti sthite padAnte vartamAnasya iti vyAkhyAtam / A padAnte sayogasya lugbhavatItyucyamAne'pi sayogAntasya padaspaiva lopa ityarthasya siddhatvAtpadatyeti vacana padAntasabaddha nivRttyartham / tena skanyA ityAdI bhugadI luk na bhavati ||-bhuuyaaniti / apadasajJake'pi tadvite 'asvayabhuvo'v' Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GOOK tyAdau saMyogAntalopasya parakArye'sattvAduttarasUtreNa lopo na bhavati / syAdividhau cAsattvAdatvAdilakSaNo dIyoM bhavati / padasyeti kim / skanvA / syantvA / bhavAJcazete ityAdau tu zcAdevidhAnasAmAnna bhavati // 89 // raatsH|2|1|90|| padAnte vartamAnasya saMyogasya saMvandhino rephAtparasya sakArasyaiva lug bhavati / cikii| cikIyam / cikIrSu / atra cikIrSatIti kipi 'atH| (4 / 3 / 82) ityakAralope Satvasya pare'sattvAtsakArasyaiva lopaH / evaM jihii| jihIAm / jihIrSu / kttcikiiH| pttjihiiH| pUrvaNaiva siddhe niyamArthaM vacanam / tena rAtparasya saMyogAntasya sasyaiva lopo nAnyasya / Urcha / UgbhyAm / nyamA / gRdheH spardhezca yaGlupi dvitve, 'rirau ca lupi' (4 / 1 / 56) iti pUrvasya rAgame 'AguNAvanyAdeH' (4 / 1 / 48) iti dIrghale cADAgame ca siddham ajarghAH / apAspAH / rAdeva sasyeti tu viparItaniyamo na bhavati / 'puMvatkarmadhAraya '-ityatra puMvaditi nirdezAt // 90 // nAmno no'nahnaH / 2 / 1 / 91 // padAnte vartamAnasya nAmno nakArasya lum bhavati anaH-sa cedahanazabdasaMvandhI na bhavati sa cAsan syAdividhau / para iti nivRttam / rAjA / vRtrahA / daNDI / vAgmI / rAjapuruSaH / rAjakAmyati / rAjakalpaH / syAdividhAvasattvAt rAjabhyAm rAjabhiH rAjasu ityAdau dIrghatvaistvaitvAnyakArAntatvAbhAvAnna bhavanti / anahna iti kim / ahareti / aharadhIte / ahorUpam / dIrghAhA nidAghaH / atra paravidhau repharutvayorasattvAnnalopaH syAt / sAvakAzaM ca tadubhayaM saMbodhane / he ahH| he dIrghAhaH / padasyetyeva / rAjAnau / syAdividhAvityeva / rAjAyate / carmAyate / atra kyavidhau sattvAt 'dIghazciyaGyakyeSu ca' (4 / 3 / 108) iti kye'ntyAkAradIrghaH siddhH| nAnna iti kim / ahannahitam / kurvIran / sarvasmin / vRkSAn vRtrahabhyAm , vRtrahabhirityatra tu asiddhaM bahiraGgamantaraGge iti nalopasyAsiddhatvAt ' isvasya taH pina / 'bhUrlak ca'-ityatra jakAraprazleSAt // na ca bhUvidhAnAdeva na bhaviSyatIti vAcyam / vidhAna bhUmetyanna padasaMjJake caritArtham ||-saamrthyaann bhavatIti // anyathA prakriyAlAghavArtha akArameva vidadhyAdityartha ||-raatsaa-||-raatprsy sasyaiveti / yadyevaM abibha. ajAga ityAdau vibhattejagittezca hyastanyA divi 'hava'-iti dvitve atve 'pRtha'-itItve 'dvitIya'-iti batve | guNe ca niyamAchopo na prApnotIti / naivam / prakaraNAtpUrvasUtravihitasyaivAyaM niyamo na 'vyaJjanAde' '-ityuttarasUtravihitasya / yahA, sUtre dvitakAranirdezo jJAtavya / dvitakAranirdeze'pi na ko'pyu-8 cAraNakRto bhedo'sti tatazca rAtparasya takArasakArasyaiva luk nAnyasyeti sUtrArtha. samajani / yadyeva tarhi kIrtayate vipi kIriti prApnoti / atra bhASya loke prayuktAnAmidamanvAkhyAnaM loke ca kIt ityeva dRzyate na kIriti ||-ajrghaa iti / nanvatra 'seH suddhAm '-iti seluki rutve ca karttavye 'gaDadabA '-iti ghatvasyAsattvAtkRte rutve caturthAntatvAbhAvAtkathaM dhakAra / satyam / 'asiddha vahiraGgam' iti bhaviSyati / anvityadhikArAcca 'ro re jum' iti na pUrva lugiti prApti. ||-naamno-|| nanvanna vizeSavidhAnAt 'ro lupyari' iti 'aha' iti ca repharutve eva bhaviSyataH kimahanpratiSedhenetyAha-asattvAditi / nacaiva tayoranavakAzatetyAha-sAvakAzamiti ||-tdubhymiti / repharatvalakSaNam ||-sNbodhne iti / 'nAmadhye ' iti nalopapratiSedhAt ||-ahnnhitmiti / lakSaNapratipadokyoriti pratipadoktasyaivAhanazabdasya niSedha ityatra prAptiH / paraM nAnna iti vyAvRpayA niSidhyate ||-vRtrhbhyaamiti / dhAtumAtrAzritatvena to' Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhauhemaza ||17|| kRti ' (4 / 4 / 114 ) iti to'nto na bhavati // 91 // nAmantrye / 2 / 1 / 92 // Amadhye'rthe vartamAnasya nAmnaH saMbandhino nakArasya lug na bhavati / 14 di he rAjan / he takSan / he sIman / he bahurAjan / etadeva pratiSedhavacanaM jJApakam silukaH sthAnivadbhAvena 'adhaatuvibhkti'-(1|1|27) iti nAmasaMjJApratiSedho na bhavati iti / he rAjandAraka ityatra samudAyArtha Amanvyo nAvayavArtha iti nalopapatipedho na bhavati / avayavArthasya vAmantryatve asAmarthyAt samAsa eva na syAt // 92 // klIve vaa|2|1|93 // Amantryavipayasya nAmnaH kIve napuMsakalio vartamAnasya nasya lug vA bhavati / he carma / he carman / he dAma / hai dAman // 93 // mAvarNAntopAntyApazcamavargAnmatomo vH|2|1|94 // mathAvarNaca mAvI tau pratyekamantopAntau yasya tasmAnmakArAntAnmakAropAntAcAvarNAntAdavopAntAca paJcamarahitavargAntAca nAmnaH parasya matormakArasya vakAra Adezo bhavati / makArAntAt , kiMvAn / idaMvAn / zaMvAn / makAropAntAt , zamIvAn, lakSmIvAn / dADimIvAn / avarNAntAta , vRkSavAn , lakSavAt / khavAvAn / mAlAvAn / avarNopAntAva, aharvAn / sugaNvAn / payasvAn / dRpadvAn / vArvAn / bhAsvAn / apaJcamavargAt , marutvAn / vidyutvAn / udazcitvAn / taDitvAn / samidvAn / mAvarNAntopAntyApaJcamavargAditi / kim / agnimAn / vAyumAn / pitRmAn / nRmAn / nRmatorapatyaM nArmata ityatra tu vRdevahiraGgalakSaNatvAnna bhavati // 94 // nAmni / 2 / 1195 // nAmni saMjJAyAM vipaye matormakArasya vakArAdezo bhavati / ahIvatI / kapIvatI / maNIvatI / munIvatI / RSIvatI / evaMnAmAno nadyaH / 'nayAM matuH' (6 / 2 / 72) iti cAturarthiko matuH / AsandIvAn nAma grAmaH // 9 // nto'ntarato bANagApapekSaNAlopo yahita |naamnye // Amaga igekavacanApatra sapta ityAdInA galopaniSedho na bhavatIti ghangomIyamatam // anye yetepAmAmapraNamapi santi / agumevArI nyAsakAra spaSTagati-gamaya iti sAmAnyAbhiSAne'pi gojaso kAraNa padAntasyAbhAvAt danyasyepa sapodhanAhityAsamyAgAcA'sayarUpatvAva pariziSTa sirepa ubhyate / sahayo'pi vamAnAcA saragAyA AmapraNAdarzanAt / darzane tu AmaNya pratyekatvasya vivakSitatvAt tivacanagAvavanayonalopAbhApa // Amaya ilekavacanAra yoka evAmayasarIvAnena lopaniSedho yA yAyasana na / yathA, he patra purupA ityAdo / nanu he rAjanhatyAdo sipha sthAnivadAyena 'adhAtunibhakti'-ityanena nAmasvAbhAye pUrvaNa prAptireva na ki pratiSedhenetyAra-patadeveti // na ca vAcya sika slAnina 'nAma sid' iti padavaM prApnoti tasibha sati nanuru gaviSyatIti / gata 'stAnIcA'vaparNavidhI' Atu yakSagalakSaNo varNavidhiriti sthAniya na pravartata iti // - maassnnoN-|| aga gakArAvarNayorantopAntAbhyAM sara yazAsaNya na gompAdibhya ' iti nipezA garthatvAca / yata jammimAnigA mAntasyaspa yavamAnityanAyopAntatvasyAbhAvAt / bhogapadagaurimatoriti nizAhA ||-bhirjlkssnntvaaditi / takhitApekSatyena miziramA tapanapekSa tu gasyamantaratAmiti ||-naasi // nAma sividha devadatAdiniruvalakSaNAka lokika yarasajeti prasidam / adhAtuvibhIti zAsIya / vA pratyAsAtvAcchAsIyastheva pAhaNe prApte nAmAdhikAreNeva tadarthasya laamaajaashiitynirinnmaangdhikaaryprigrhaa| bhavat lokikameva zApayatItyAhasazAyAmiti ||-aasndiivaaniti / bhAsate janA asititi gAsana tadvigate gasmin grAme igAsanAbdasya pupodarAditvAdAsandIbhAve'nena matoryatve AsandIyAn grAma / AsandIpadAhisgalam // saMjJAgA bhagA AsanavAniyeva bhavati / gayA sa sajJAgA abhAvAra basyAsandIbhAyayorabhAvasAcA anajirAdivAsvarAdidIrghatyasyApi / apare svAsandIzabdo'stIti manyante AsamAsikriyA : K Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ carmaNvatyaSThIvacakrIvatkakSIvadrumaNvat / 2 / 1 / 96 // ete zabdA matvantA nAmni vipaye nipAtyante / carmanazabdasya nalopAbhAvo NatvaM ca nipAtyate / carma-19 jvatI nAma nadI / asthizabdasyASThIbhAvaH / aSThIvAn jaDorusaMdhiH / cakrazabdasya cakrIbhAvaH / cakrIvAn nAma gardabhaH / cakrIvAnAma rAjA / kakSyAzabdasya kkssiibhaavH| kakSIvAnAma RSiH / lavaNasya rumaNbhAvaH / rumaNvAnnAma parvataH / anye tyAhu:-rumanniti prakRtyantaramasti tasyaitanipAtanam nakAralopAbhAvArtham NatvArthaM ca / vatvaM tu yathAyogamastyeva / nAranItyeva / carmavatI / asthimAn / cakravAn / kakSyAvAn / lavaNavAn // 96 // udanvAnabdhau ca / 2 / 1 / 17 // Apo dhiiynte'sminnitybdhiH| abdhau nAmni codanvAniti udakazabdasya matAbudanbhAvo nipAtyate / udanvAn ghaTaH / udanvAnmeSaH / yasminnudakaM dhIyate sa evamucyate / nAmni udanvAnsamudraH / udanvAnnAma RSiH / yasyaudanvataH putraH / udanvAnAma AzramaH / abdhau ceti kim / udakavAn ghaTaH / atra ghaTasyodakasaMbandhamA vivakSitaM na dadhAtItyarthaH // 97 // rAjanvAn surAjJi / 2 / 1198 // zobhano rAjA yasya tasmin abhidheye rAjanyAniti matau nalopAbhAno nipAtyate / rAjanvAn dezaH / rAjanvatI pRthvI / rAjanvatyaH prajAH / surAjJIti kim / rAjavAn dezaH // 98 // noyaadibhyH|2|1199 // Urmi ityevamAdibhyo nAmabhyaH parasya matormakArasya bakArAdezo na bhavati / UrmimAn / dalmimAn / bhUmimAn / timimAn / krimimAn / ebhyo mopAntyatvAtmApte, yavamAn kuJcAmAn drAkSAmAn dhAkSAmAn vAsAmAn ebhyo'varNAntatvAtyApte, haritmAna garutmAn dhvajitmAn kakudmAn embho'pazcamavargAditi prApte, jyotiSmatI mahipmAn gomatI kAntimatI zimbImatI harimatI vAsamatI ikSumanI vandhumatI madhumatI vindumatI indumatI drumatI vasumatI aMzumatI zrumatI hanUmAn sAnumatI ebhyo 'nAgina' (2 / 4 / 12) iti prApta pratiSedho'yam / Urmi / dalmi / bhUmi / timi / kRmi / yava / kumcA / drAkSA | dhrAGkSA / vAsA / harida / garut / dhvajit / kakud / jyotis / mahipa / go| kAnti / zimbI / cAru / ikSu / bandhu / nandati aNi pRpodarAditvAt / Asetto 'kumuda '-iti vA AsandI vetrAsana sAnAsti madhyAdi / vede yathA AsandImArurA ulAteti / loke yathA audumbarI rAjAsandI bhavati / udumbarasya vikAra audumbarI / rAjJa AsandI rAjAsandI / somAsanamityartha ||-crmnnvtyssttiiv-||-kshyaashbdsyeti / kakSe bhavA kakSAya hitA vA kakSe sAdhurvA 'digAdidehAzAdya 83 | ityAdibhiye kakSyA brahmaNa. sAdRzyamuyogadhetyartha ||-lvnnsyeti / lunAti vairasya nanyAyana' // ata eva gaNapAThANNatvam ||-udnvaan-|| udanubhAvasAmarthyAvalopo nA'nyathA udabhAvo nipAtyeta ||-raajnyaan-||-suraashiiti / zobhananRpatau vAcce / yadA tu rAjanazabdena candro'bhidhIyate tadA rAjavAna deza ityeva / nipAtanasyeSTaviSayatvAt ||-noyaadibhyH ||-dlmimaaniti / dalmirindra praharaNavizepo vA so'syAsti ||-timimaan ||-krimimaaniti / 'kramitami'-iti dvayorapi nipAtanam / krimi kSudajantu / timimahAmatsya / garut picchaM tada'syAsti ||-dhvjitmaaniti / avAna jayati kip pRpodraadi-||-kkudmaaniti / kakaterbAhulakAdupratyaye gaNe hidakArapAThAt matI nAnunAsika ||-mhissmaaniti / naDakumuda '-iti matI / 'asiddha bahiraGgam '-iti akAralopasyAsiddhatvAnna dhuTastRtIyaH // na ca vAcya 'svarasya pare'-iti sthAnitva tasyAsadvidhau 'na sandhi'-iti niSedhAt / kAntimatIprabhRti bandhumatI yAvatsarveSu 'nayAM matu ||-shimbiimtii / "DInIyandhivadhi '-iti Dit imyaH / gaurAdidI. ||-mdhumtii / madhvAdermanu / zRNotIti vip AgamazAsanamanityamiti tAgamAbhAve shrushbdH| Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 18 // madhu | vindu | indu | dru | vasu | aMzu | zru / hanu / sAnu / bhAnu / ityUrmyAdiH // bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena yasya sati nimitte matorvatvaM na dRzyate sa yida draSTavyaH // 99 // mAsanizAsanasya zasAdau lug vA / 2 / 1 / 100 // eSAM zasAdau syAdau pare lugantAdezo vA bhavati / mAsaH / mAsAn / mAsi / mAse / nizaH / nizAH / nizi / nizAyAm / nijabhyAm / nizAbhyAm / nicchu / nizAsu / Asani / Asane / zasAdAviti kim / mAsau / mAsAH / mAsarUpyaH // // 100 // dantapAdanAsikAhRdayAsRgyUSodakadoryakRcchakRto datpannashRdasanyUSannudandoSanyakaJzakan vA / 2 / 1 / 101 // dantAdInAM yathAsaMkhyaM zasAdau syAdau pare dat ityevamAdaya AdezA vA bhavanti / danta, dataH / danvAn pazya / datA / dantena / dadbhyAm 3 / dantAbhyAm 3 / dadbhiH / dantaiH / datsu / danteSu / pAda, padaH / pAdAn / padA / pAdena / nAsikA, nasaH / nAsikAH / nasA / naasikyaa| hRdaya, hRdi / hRdye| asRj, asnA / asRjA / yUpa, yUSNA / yUpeNa / udaka, udgA / udakena / dos, doSNA / doSA / yakRt yanA / yakRtA / zakRt, zaknA / zakRtA / zakti / zakani / zakRti / zasAdAvityeva / dantau / dantakalpaH // 101 // yakhare pAdaH paNikyaghuTi / 2 / 1 / 102 // pAditi pAdazabdasya luptAkArasya pAdayatervA kRtaNilopasya nirdezaH | pAdantasya nAmno NikyadyuDvarjite yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare padityayamAdezo bhavati / sa ca nirdizyamAnasyaiva bhavatIti pacchandasyaiva bhavati na tadantasya sarvasya / vyAghrasyeva pAdAvasya vyAghrapAt tasyApatyaM vaiyAghrapadyaH / dvau pAdAvasya dvipAt, dvipadaH pazya / dvipadA / dvipade / tripadI gAthA | vyAghrapadI strI kule vA / dvau dvau pAdau dadAti dvipadikAM dadAti / dvipade hitam dvipdiiym| pAdamAcaSTe padyamAnaM prayuGkte veti pAdayateH kipi pAda / padaH pazya / padA / pade / padI kule / atra vyapadezivadbhAvena hanUmAniti / 'anajirAdi ' iti dIrgha // mAsanizA - // syAdAviti / syAderanya zasAdirna sabhavati iti syAdAvudAhAri / atha 'sakhyaikArthAt ' - iti zassabhavastadAdizabdasyA'kalAdInAma'sabhavenAnarthakyam / yadvA maNDUkaplutanyAyena syAdiranuvarttanIya iti / AdizabdaraNa vyavasthAvAcitvAdvA syAdireva labhyate / mAsazabdasya bhyAmi anenAntalope'siddha vahiraGgamiti akArasthAnitvena so rurutvAbhAve 'ghuTastRtIya' iti darakhe tu nyAyAnityatvAt mAdhyAmiti manyate bhASyakRt / durgastu mAsbhyAmiti / svamate tu dvayamapi bhavati // - nijabhyAmiti / atra nizabde satyapi nizAgrahaNa niHbhyAmityasya siddhyarthaM nirAzabdasya hi bhyAmi niDbhyAmityeva bhavati / kintatvAddhAtuskhe 'yajasRja ' ityAdinA patyaprApte // dantapAda - // nanu pUrvaizchandoviSayatvamepAmuktamiti ' mAsanizA ' ityAdisUtra nirarthakam / satyam / bhASAyAmapi kacitpadAdaya prayujyante iti jJApanArthatvAt / ata eva praviralaprayogavipayatvAtsarvAsu vibhaktiSu nodAhriyate / ata eva cAndrabhojau manyete pAdapadazabdAbhyAmapi padA pAdenetyAdi siddha para padazabdavaraNavAcyeva pAdazabdasya vanekArthasyApi padA pAdenetyAdisiddhyarthaM pAdazabdopAdAnam / hRdayacyA siddhe hRdayopAdAnasRpo vizeSArtham / hRda hRdayAn RSIn // hRdzabdastu pivacano nAsti // ya svare // pAdantasya nAmna iti / pUrvasUtreSu nAnna iti adhicakrANo'pi nA'dhyAhAri dhAtostatrA'sabhavAt / atra dhAtusabhave nAmna iti vizeSaNa cakre || anekavarNatvAt sarvasya pAdantasya prApnotItyAha -- nirdizyamAnasyeti // dvipadikAmiti / sakhyA samAhAre ca' iti sa // saprakhyAderityakal / alopazca / nanu ' avaNNavarNasya ' iti siddhe akalsaniyoge kimahopena / satyam / sthAnitvAbhAvArtham / anyathA 'svarasya ' - iti sthAnitve pAdazabdAbhAvAna syAt padAdeza // - Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - COCOORDAR pAdantatvam / yasvara iti kim / dvipAdbhyAm / dvipaadbhiH| dvipAtkAmyati / aNikyaghuTIti kim / pAdamAcaSTe pAdayati / kyoti kyankyaDoravizeSeNa grahaNam / vyAghrapAdamicchati sa ivAcaratIti ca vyAghrapAdyati / vyAghrapAdyate / dvipAdau / dvipaadH| dvipAndi kulAni / nAmna ityeva / upapadyate ityevaMzIla upapAdukaH / pAdayateH15 kivantasya prayogo nAstIti-kazcit // 102 // udaca udIc / 2 / 1 / 103 // udaniti utpUrvasyAzcateH kRtanalopasya nirdezaH / udaco nAmno'NikyavATa yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare udIc ityayamAdezo bhavati / udIcyaH / udIcaH pazya / udIcI strI kule vA / udIcA / udIce / yasbare iseva / udagbhyAm / udakkAmyati / aNikyaghuTItyeva / udazcamAcaSTe udayati / udaJcamicchati udacyati / udagivAcarati udacyate / udaJcau / udaJcaH / udazci kulAni / aba hAni luptanakArasyAJcatenirdezAt udazcA / udaJce / kipyarcAyAM niSedhAnnalopAbhAvaH // 103 // acc mAgdIrghazca / 2 / 1 / 104 // aciti anakArAsyAce nirdeshH| aciti nAma NikyaghuDvajite yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare cakAramAtraM bhavati prAk pUrvo'nantarasvarazca dIrgho bhavati / prAcyaH / pratIcyaH / pAcaH / pApA / dadhIcaH / dadhIcA / madhUcaH / madhUcA / pitRcH| pitRcaa| praacii| pratIcI strI kule vA anvAcayaziSTatvAddIrghatvasya tadabhAve'pi cAdezo bhavati / dRpaccA / dRpnyce| atra 'svarasya isvadIrghaplutA.' iti nyAyAdapadAradIpoM na bhavati / yasvara ityeva / prasagbhyAm / madhvamyAm / aNikyaghuTItyeva / dadhyaJcamAcaSTe dadhyayati / davyacyati / dadhyacyate / dadhyaJcau / dadhyaJcaH / dadhyaJci kulAni / ac iti luptanakArasyAJcategrahaNAdiha na bhavati / sAdhvaJca pazya / sAdhvaJcA / sAdhvaJce // 104 // kasuSmatau ca / 2 / 1 / 205 // NikyadhuDvajite yakArAdau svarAdau matau ca pratyaye pare kas up bhavati / vidupi sAdhuH viduSyaH / pecupi sAdhuH *pecuSyaH / vidupaH / viduSA / viduSe / cidupI strI kule vA / viduSa idaM vaidupam / pecupaH / pecuSA / pecuSe / pecuSI strI kule vA / pecupa idaM paicupam / viduSmAn / pAdamAcaSTe pAdayatIti / atra vyaJjanAnta pAcchabdo likhyate sasvare tu Niji allope ' svarasya '-iti sthAnitve pAdzabdA'bhAvAt vyapavikalatvaM syAt / tarhi pAdamAcaSTe iti vAko pada pazyati yaddarzita tatkatham / ucyate / pratyAsattinyAyAt / pasin pratyaye'kAralopastasmin yadyAdezo'pi prApnoti / bhanna tu NI akAralopa zasi tvAdeza / yadA vyaJjanAntApiNaj tadA Tha-1) svarasya' itya'nyasvarAdilopA'bhAva ||-kshciditi / devanandI ||-udc-||-udytiiti / nanu Nivajana kimartham / na ca vAcya NivarjanAbhAve udIcAdeza syAt / yato bhavatu unIcAdeza / / tathApi 'vantyasvarAde ' iti lope udayatIti bhaviSyati / annocyate / vizepavihitatvAt luka bAdhitvA prathamamevAdeza syAt tathA ca ' sakRr3hate spa' iti nyAyAtpazcAdapi na rasAt // -- ac praag-|| atha padamayatIti vipi TADhAva'nantarapUrvasvarAbhAbe dIrghatvAbhAvADekayoganirdiSTatvAdAdezasyApi abhAyAt katha paJcetyAdi sidhyatItyAha-anvAcayaziSTatvAditi / atha vyavahita-16 zApi katha na bhavati / satyam / prAkazabdasyAnantarArthatvAt / ata eva pUrvazabdamapAsya prAkazabdopAdAnama'nantarArtham / anu pazcAdAcayana mIlanama'nvAcapastena ziSTo'nyAcayaziSTa ||-diin kA bhavatIti / sthAnyAsanatvAt lakAra ||-ddhyytiiti / paratvAt 'samAnAnA'-iti dIrgha bAdhitvA guNa / tathA'na matAntarAbhiprAyeNa 'na vRddhizcAviti'-iti dadhIkArayatinidha / vilopa sati adhiti pratyaye pare guNavRddhI na bhavata iti matAntare vyArayA // athavA svarayyAnayorabhedanyAyena 'svaraspa '-iti acasthAnitvamato vRkSarabhAva ||-sussm-||-pecupy ni| bhAgamA Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza* // 19 // dvitIyo0 pecuSmAn / matau ceti kim | vidvadbhiH / pecidbhiH / vidvatkAmyati / aNikyaghuTItyeva / nidvAMsamAcaSTe vidvayati / vidvasyati / nisyate / dvau / vidvAnaH / vidvAMsa kulAni // 105 // zvan yuvanmadhAno GIsyAdyaghuTsvare va uH / 2 / 1 / 106 // zvan yuvan maghavannityeteSA sAro bahAro spAyasare pare urbhavati / zunI khI / mithunI kule / zrunaH / zrunA / thune / atiyUnI strI / miyayUnI kule / yUnaH / yUnA / yUne / maghonI / atimadhonI sI / niyamaghonI kule / maghonaH / maghonA / DIsyAdyaghuTsvara iti kim | yauvanam | yauvanam / mAghavanam | aghuTiti kim / zvAnau / yuvAnau / magharAnau / atizvAni / atiyutAni / atimadhavAni kulAni / sare iti kim / shvbhyaam| nakArAntanirdezAdiha na bhavati / goSThazvena / yuvatIH pazya / yuvatyA / maghavataH pazya / maghavatA | arthagrahaNAdiha na bhavati / tacadRzvanA / mAtarizvanA // 106 // lugAtosnApaH / 2 / 1 / 107 // AvarjitasyAkArasya DIsyAdyaghusare pare lugbhavati / kiilaalp| kIlAlapA / kIlAlape / zubhaMyaH / zubhaMyA | zubhaMye / ktvaH / ne / hAhe dehi / Ata iti kim / nadIH / anApa iti kim / khaDjhAH / zAlAH / mAlAH pazya / GIsthAghuTsvara ityeva / kIlAlapAstiSThanti / kIlAlapAM pazya / kIlAlapAbhyAm // 107 // ano'sya / 2 / 1 / 108 // ano'kArasya pAdyadyudagvare pare lug bhavati / rAjJI / rAjJaH / rAjJA / rAjJe / takSNa / takSNA / takSNe / GIsyAdyaghuTsvara iseva / rAjAnau / rAjAnaH / surAjAni kulAni / rAjabhyAm // 108 // * IGa yA / 2 / 1 / 109 // ano'kArasyekAre Gau ca pare lug vA bhavati / sAmnI / sAmanI / dAnI / dAmanI / surAjhI / surAjanI kule / rAjJi / 'jani / 1 yaguNIbhUtA iti iTsahitasya isa up / upiti pakArasya 'nAmyantasthA' iti siddhe prakriyAlAghavArthaM pakArakaraNam // zvanyuvan // DIgrahaNAt sthAnapure ko spAdigrahaNamadhusrasyA'pratyayatvazaGkAnirAsArtham / zaddhA hi katham / DI pratyaya aghusro'pi pratyaya eveti nArAUnIya grahaNAt / apratyayA'yupamana zrodana ityAdi / vADiyA DAsAt syAdila'kSyate / tajJa / prasajyavRttinirAkaraNe hetorabhAvAt // priyazunI iti // khiyA tu bahuvrIhau 'nopAntyayata' iti trayANAmapi dIpratiSeva upAyayattA cavandasya na mant' iti prati pedhAditarayosyanena utyavidhAnAt / yattu priyazunIti ityate / tad prathamameva dayA kammaidhAraye // - zauvanam // zuna idamiti kArya vikAre tu 'ekasvarAt mad' syAt // - AtezvAnIti / atikrAntathA cairiti vAyam / tatpurupe tu 'goSThAte zuna ' iti samAsAnta syAt // gopuzveneti / goThe va 'saptamI zo 'sa'goThAle' nayana samAsAnta samAsa syA'yayo bhavati tatazcA'nenA'ghuTasvarAdipratyayasya vyavadhAnAvyAptireva nAstIti kimityukta nakArAntanirdezAt iti / anocyate / bhASyakAravacanAt yathA samAmAnta samAsAvayayo bhavati evapAvo'pIpyate / tatazca zvangrahaNena tadavayavatvAdasyApi grahaNamityasvarAdipratyayasya na vyavadhAnamato yadukta nakArAntanirdezAditi tatsAdhyera // maghavata iti / madho jJAna sukha bA'syAsti, naghA yA ArAdhakA santyasya 'yApo hulam iti hrasva // mAtarizvaneti / mA tarati vic mAtari antarikSe zvayati 'mAtarican iti sAdhu / ata eva nirdezAt saptamya'lup // lugA // ktvAzabdayo kecidastrItva kecit srItva cechanti / tatra khIye anApa iti vacanAt anena lugabhAve kyAyA dAyA ityeva bhavati / akhIye tu anena luki ka ityAyeva // hAhe dehIti // o hAka gato / hAzabda jihIte gItakAle karttavyatayA ApnotIti vic ||-iittii vA // DibhinitsAhavadakAro'pi vibhaktirUpae praokArasthA // 19 // Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dani / davani // 109||paadihndhRtraajnyonni|2|1|110|| pArAderano handhutarAjanityetayozcAkAraspANi pratyaye pare lum bhavati / aukSaNaH taannH| bhauNanaH / vaatrnnH| dhArtarAjJaH / pAdInAmiti kim / sAmanaH / vaimana / aNIti kim / tAkSaNyaH // 110 // na vmntsNyogaat|2|1|111 // vakArA4. tAnmakArAntAcca saMyogAtparasyAno'kArasya lug na bhavati / parvaNA / parvaNe / tattvadRzvanA / tattvavane / karmaNA / karmaNe / bhasmanA / azmanA / parvaNI / karmaNI / paNi / kamarmANa / saMyogAditi kim / pratidInA / sAmnA / vamanteti kim / takSNA / mUrnA // 111 // hano honH|2|1|112 // hanteI ityevaMrUpasya va ityayamAdezo bhavati / bhrUNanI khI / bhrUganA / bhrUganne / bhrUNanI kule / bhrUNanti / nan / pranti / anan / hana iti kim / plItaH / andaH / anhii| ahi / ha iti kim / varuNau / vRtrahayati // 112 // lugasyAdetyapade / 2 / 1 / 113 // apade'padAdAvakAre ekAre ca pare'kArasya lug bhavati / saH / tA / te / yuSmabhya13m / asmabhyam / pacanti / paThanti / vivakSan / pace / yaje / asyeti kim / adanti / adetIti kim / zramaNe / saMyate / apada iti kim daNDAgram / tapA ||113||ddityntysvraadeH / 2 / / 114 // svarANAM sInaviSTAnAM yo'nyaH svarastadAdeH zabdarUpasya Diti pare lum bhavati / munau / sAdhau / pituH| maatuH| pitA / mAtA / enu vyapadezivadAvAdanyasvarAditvam / mahatyAH karaH mahAkaraH |mhaapaasH / upasarajaH / pandurajaH / trizatA krItam trizakas / AmantrAzcatvAro yepAmAsannacatAH / adaracatAH |dditiiti kim / dRpadau / dRpadaH // 114 // avarNAzno'nto vaa'turiiddyo||2|1| 115 // bhAvarjitAvAtparasyAtuH / rathAne'nta ityAdezo vA bhavati IDayoH Imakhaye DIpratyaye ca pare / tudantI tudtii| kule / tudantI / tudatI strI / kariSyantI / kariSyatI strImAntI / bhAtI / kule| vacancetreename nini IkAre'nena vikalpa // DIpratyaye tu rAzItyAdipu pUrveNa nityameva / niranubandhagrahaNanyAyAhA ||-paadihn-||-taassnn itiH| 'senAnta'-datyanena kAradvArA prAptA nyasya vAdhaka. zivAderaN ||-saamn iti / dvayorapi devatArtha vetya'dhIte vetyarthe idamarthe vA'N / 'aNiH' itya'no lopAbhAva ||-taakssnny iti / ana 'kuryAdeyaM '||-n vmnt-|| anna dhakA-14 rama kArayo syogavizeSaNatvena 'vizeSaNamanta ' iti tadantatve labdhe'ntagrahaNaM spaSTArtham / anyathA vmasayogAditi samastanirdeze'nayoreva sayogAdityAzaGkA syAt / vama sayogAditi vyastanirdeze'pi vaphAramakArAbhyA paro ya sayoga tasmAdityapi pratIyeteti nyAsakAra ||-prtidiineti / pratiDhivA aha aparAhazca ||-hno-||-bhruunnniiti- 'navA zoNADe ' iti DI pratyaya - plIha ityAdipu hana iti hanteranukaraNADha'rthabar3hahaNa iti nyAyAhA'nyasya na bhavati ||-lugsyaa-|| apada iti adetovizeSaNam // daNDAmiti / nanvana 'vRtyanto'sape' iti pratipe| dhAna agre ityasya padatvA'bhAvAtkatha nAkAralopa / satyam / sAvadhAraNabyAkhyAnAt / apade eveti / anna tu vRtte pUrva paDhatvamAsIditi / tahi mAyaNamityantra gatikAraketi nyAyAda'vibhaktyantenA'yanetyanena samAse prAmoti / satyam / apada ityuttarapadamapi gRhyane / 'te lugvA' iti uttarazabdalopAditi / yathA 'vedUto'navyaya '-ityatra ||-dditynty-|| sati yasmingasmAtpUrvamasti para nAsti so'ntastatra bhavo'ntya ||-munii / atra sarvatra 'ivarNAderava'-iti prApte paratvAda'navakAzatvAJca Dittvasya lugeva ||-upsrj iti / upasare deze jAta ||-mndurjH| mandure bhandurAyA vA jAta 'yApo bahulaM nAgni' iti hUsva -avrnnaadshno-|| nanu nudantI bhAntI ityADo IdayoranapekSatvena varNamAtrAbhayanvena cAntara vAt 'lugasyAdetyapade' iti 'samAnAnAm ' iti ca Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 20 // VPVPVPC disAyo. bhAntI bhAntI strii| psaantii| sAtI kule / sAntI psAtI strii| avarNAditi kim| adatI / sunvatI / rundhtii| tanvatI strI kule vaa| eSu shtH| adhIyatI strI kule vaa| atrAtRz / jaratI strI kule vA / atrAtRH / azna iti kim / krINatI strI lunatI strI / kule vaa| IGayoriti kim / tudatA kulena / avarNAditi vizeSagAdazna iti pratiSedhAca lopadIrghAbhyAM pUrvamevAnenAntaH / bhUtapUrvatayA vA pazcAt / dadatI strI dadatI kule iyatra tu kRte'pyantAdeze 'anto no luk' (4 / 2 / 94) iti nalopaH // 115 // iyazavaH / 2 / 1116 // zyAt zavazca parasyAturIGayoH parato'nta ityAdezo bhavati / dIvyantI / sIvyantI strI kule vA / bhavantI / corayantI strI kule vA / dhArayantI strI kule vA / iyazava iti kim / jaratI strI kule vA / IGayorityeva / dIvyatA / sIvyatA // 116 // diva auH sau| 2 / 1 / 117 // divo'ntasya sau pare aurbhavati / yauH priyadyauH he dyauH / atidyauH| 'niranuvandhagrahaNe na sAnuvandhasya' iti dhAtorna bhavati / akSadardIvyati, kim , ud, *akSayUH / sAviti kim / divaM pazya / dyAmiti tu dyozabdasya 'A amzaso'tA' ityAkAre rUpam // 117 // uH padAnte'nUt / 2 / 1 / 128 / padAnte vartamAnasya divo'ntasyokArAdezo bhavati, sa, cAnUcasyokArasya dIpetaM na bhavatItyarthaH / yubhyAm / dhubhiH / yubhyaH / dhuSu / vidyubhyAm / paramAbhyAm / yugtH| yukaamH| grutyam / zukalpaH / vimalA dinam / padAnta iti kim / divanti / divyam / diyau / divam / divi / anUditi kim / adyau dyaurbhavati yubhavatItyatra 'dIrgha zviyaGyakyeSu ca' (4 / 3 / 108 ) ityanena cau dIrghatvaM na bhavati / UkArasya pratipevAdipratyeva / zukAmasyApatyaM dyau kAmi. divAzrayaH, divaukasa iti tu pRSodarAditvAdakArAgame bhaviSyati / vRttivipaye vA'kArAnto divazabdo'sti // 118 // // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnakhopajJazabdAnuzAsanavRttau dvitIyasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH samAptaH // 2 // 1 // prAvRDjAteti he bhUpA mA sma tyajata kAnanam // hariH zete'tra na tvepo mRlraajmhiiptiH||1|| akAralopadIrghatvayo kRtayoravarNAtparatva zatRpratyayasya nAsti taskadhamakArA'varNazatRpratyayadIbhAvApekSatvena bahiramo'nta ityAdeza ityAha ||-avnnaadityaadi ||-bhuutpuurvtyeti / vANNAraprAkRta balIya iti tu nehopatiSTate bhinnakAlatvAt / tathAhi-IDayo sadbhAve'ntAdeza prAmoti / lopadAMghoM tu tata prAgeya / yatra hi vAparNaprAkRtayoryugapatprApti kAraka ityAdI tatredamupati uta iti ||-div auH sau-dyoriti / anna upadAnte '-iti prAple'pya'caritArthatvAt sAviti vizeSavidhAnAdvA aurevAnena pravartate / na tu ukAra // diva aukAreNa sabandhAtse paratvamAjavijJAnAcasabandhinyasavandhinyapyudAharati-priyadyaurityAdi ||-akssyriti / ekadezavikRtamiti prApti ||-updaante--divmiti / kalApake'sya divazabdasyA'mi sati antyasyAla vikalpena bhavati / / tata cAmityapi bhavati / zasyapi vikalpenAkAramicchanti kecit // mantarvartinI vibhaktimAzritya paDhatve'nenotve katha divAzraya ityAdItyataAha-akArAgame bhaviSyatIti / akArAgame cA'kArAgamakaraNasAmadeiva una / vibhakta pUrva vA'kArAgame padAntatvAbhAvATeva vA ||-vRttivissye iti / samAsaviSaye prayujyate / kebalastu na prayujyata ityartha // iti dvitIyasya prathama pAda // Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyaH pAdaH // 2 // kriyAhetuH kArakam / 2 / 1 / 1 // kriyAyA hetuH kAraNaM kAdi kArakasaMjJaM bhavati / tacca-dravyANAM svaparAbhayasamevatakriyAnirvartaka sAmarthya zaktiri-18 LS tyAcakSate / zaktizca sahabhUryAvanyabhAvinI ca kriyAkAla evAbhivya'jyate / karotIti kArakamiti anvarthasaMjJAsamAzrayaNAcAnAzritavyApArasya nimittatvamAtreNa hetvA deH kArakasaMjJA na bhavati / kArakapradezAH ' kArakaM kRtA' (3 / 1 / 68) ityevamAdayaH // 1 // svatantraH kartA / 2 / 1 / 2 // kriyAhetubhUto yaH kriyAsiddhA kArakam // 1 // svavyApAre tu kAyastha mukhyatvAcadetAca zapratyayastadA kyo nArina kriyaahetuH-|| kriyata iti kriyA 'kRga za ca vAkya ziti riH zakyAzIrya / bhAvakarmaNoriti vyutpattiH / yadA svapAdAnAdau zapratyayastadA kyo nAsti / tadA iy Adeza. / kriyAnA kArakamityukta kriyAyA karturmukhyatvAttasyaiva kArakatva syAt / gauNamukhyayoriti nyAyAt / hetu kArakamityukte tu dravyasya mukhyatvAttaddhetoreva kaTa karotItyAdI kArakatva syAt / na tu caitro yAtItyAdau / kArakazabda kartamAnaparyAya' / kAdItyanna kartRzabdastu karpavizeSavacanaH / yathAha pANini // svabyApAre tu kartutvaM sarvatraivAsti kArake / vyApArabhedApekSAyAM karaNatvAdisabhava // 1 // phalArthI pa svatantra san phalAyArabhate kriyAm / niyoktA paratatrANAM sa kattI nAma kArakam // 2 // pravRttI ca nivRtto ca kArakANA va Izvara / aprayukta prayukto vA sa kartA phalasAdhaka ||3||ten kAdi kArakasaMzamiti vizeSaNavizeSapabhAva upapanna iti / anyathA vRkSo vRkSasaMkSa itivada'nupapanna syAditi ||-tv dravyANAmiti / gyANAM sAmarthya kArakamiti sabandha / banyasya tu kArakatve pratibandhakamanvAdisannidhAnAsannidhAnAcyA dahanAderdAhAdikriyotparaya'nutpattI na syAtAm / tatsvarUpasya sarvadA vidyamAnatvAt utpattireva syAt / tasAcchaktireva kArakamiti zreya' / caitrAdestu kArakatva zaktizaktimatorabhedanayena ||-svpraashryeti / ayamartha , trayI kriyA sA ca caitra Aste iti svAcitA / kaTa karotIti parAzritA / anyonmamAmipyata ityubhyaashritaa| zaktiriha ivyasya dharma tasya catuSTayI gati / kazcitsahabhUryAvadvyabhAvI ca yathA sphaTikasya nairmalya suvarNasya pItatvam 1 / kazcitsahabhUra'yAvadnyabhAvI / yathA'pakavaTe zyAmikA 2 / kazcida'sahabhUryAvaddavyabhAvI / yathA tasyaiva ghaTastha pAkajA rUpAdaya / gayA lAkSAraktasya kambalasya rAga 3 / kshcid'shbhuur'yaavddvvybhaavii| yathA mepayo sayoga / yathA paTe haridvArAga 4||-kiyaakaal iti / kriyAyA zakti prati jJApaka kAla / tatra kriyAkAle samavahitasakalopakaraNe zaktirabhivyajyate prakaTIphiyate avagatA bhavati ||-abhivyjyt iti / karmaNi kartRkarmaNi vA / tathAhikriyayA kA zakti prakAzyate prakaTIkriyate / abhivyanakti prakaTIkaroti kriyAkI zakti saiva vivakSyate / nAhamabhivyanazmi svayamevAbhinmanyate zakti. // anvarthasaMjJAsamAzrayaNAyeti / cakAra evArthe / hetvAdarityatra AdizabdArasabandhasya sahAbhasya ca bhakArakatva tena vidyayopita ityAdI ' kArakaM kRtA' iti na samAsa / bahUnAmidaM vastramityAdau 'badalArtha '-iti zas nA'bhUt ||svtntrH-|| ava kArakatvAdeva svAtaye labdhe puna svatantra zrutirniyamAthI / tena svAtatyameva yasya tasya kartRsahA / na tu pAratakSyasahitasvAtatryayuktassa ||-apraaytttyeti / prAdhAnya ca Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza // 21 // vaparAyattatayA mAdhAnyena vivakSyate sa kArakavizeSaH kartRsaMjJo bhavati / devadattaH pacati / jinadattena kRtam / sthAlI pacati / caurasya rujati rogaH / preSitaH karoti / / asya ca katuradhizrayaNAdayaH pacikriyAyAmavAntaravyApArA bhavanti / etAn kurvan devadattaH pacatItyucyate / prayojako'pi kataiva / pacantaM devadattaM prayukta devadattena | pAcayati caitrH| atra sva zabda AtmavacanaH / tantrazabdaH prdhaanaarthH| svatantramasya svatantra aatmprdhaanH| kiM punaH kArakAntarebhyaH kartuH prAdhAnyam / yat karaNAdIni prayuGkte na tai prayujyate / tAni nyatkaroti na taiyakriyate / tAni nivartayati na tairnivayate / tAni pratinidhatte na taiH pratinidhIyate / tebhyaH sa prathamamAtmalAbhaM labhate na tAni tasmAta / sa taivinA'pi dRzyate na tAni teneti / kartapradezAH 'iDitaH kartari' (3 / 3 / 22) ityAdayaH // 2 // kApyaM krm| 2|2|3||kaa kriyayA yadvizepaNApnumiSyate tagApyaM tatkArataM karmasaMjJaM bhavati / prasiddhasyAnuvAdenAmasiddhasya vidhAnaM lakSaNArthaH / tena yat karma yatkA kriyate tacApyasaMjJaM bhavatItyapi muutraarthH| togA niryaya'm ? vikAryam 2 prApyaM 3 c| tatra yadasajjAyate janmanA vA prakAzyate tanivartyam / kaTaM karoti / putra prasUte / prakRtyucchedena guNAntarAdhAnena vA yadvikRtimApAvate tad-vikAryam / kASThaM dahati / kANDaM lunAti / yatra tu kriyAkRto vizepo nAsti tatyApyam / AdityaM pazyati / grAmaM gacchati / asya tu vividhasyApi yathAkramamavAnnaravyApArAH nirvartate, vikurute, AbhAsamupagacchatItyAdayaH / trividhamapyetatpunAnavidham / iSTam 1 aniSTam 2 anubhayaM 3 ca / yadavApta kriyArabhyate tadiSTam kaTAdi / teneti / kartRmadezAH 'iDitA kA navayate / tAni pratinidhamakArakAntarebhyaH kartuH prAdhAnyam / kagA hetubhUtayA'parAyattatayA / yahA, sAmAnAdhikaraNa prAdhAnyena kirUpeNa aparAyattatayA ||-pressit karotIti / prayojyAyasthatAmavi sAtatyapADAne yAtanam / yadakta 'ya kriyA - 16: kartRsyA kurute mugyabhAvata / aprayukta prayukto vA sa kartA nAma kArakam ||1||-pryojko'pi kataiveti / svatantrasyAditi zeSa ||-jnmshbd' pradhAnArtha iti / na vitatatanuvacanoM : vitatA hi tantayattantra / yasA'guNabhAvena dhAtunA vyApAra ucyate so'so svatantra iti rUdizabdo'yam // svazabda Atmavacana ityArAvayavArthakathana tu paDhavaTanAmAnArthamiti / tena yona karaNA| dInyapradhAnAni santi devadatta sthAlyA kATerodana pacatItyAdo taya kartasajetyeva na kiMtu tadabhAvepi tena Aste zate ityAdApAye ||-sthaalii pacatIti / adhikaragarupAyA sthAsyA svAta madhyastha vivakSitatvArakartRtvam ||-hjtiiti / anna rogalakSaNaspa bhAvaspa kartRtvAt 'rujAspAvarisatApe '-iti karmaNo vikalpitaHcAt corAspaSTI ||-taani pratinidhatta iti / prativimbIRO karoti / kattI hi karmAdIni kartRtvena yathA odana pacyate svayameva / asichinatti / golago dadAti / kapAla pacati / sthAlI pacati ityAdi / na tu karmAdibhi kattI kamodityena | prativimyate ||-krtaa- karityA prathamavyAkhyAne gyAyetyasya kutmatyapAntasya yoge 'kRtyasya pA' iti kartari pachI / nanu yadA detIpIka vyAkhyAna kareM kamai vyAmiti kriyate / | tadA karmaNA yoge kartRzabdAt kena sUtreNa paSThI prAvartiSTa / ucyate / kRcchepA uNAdaya iti kRtvA karmazabda auNAdikapratyayAnto'pi kRdanta / tatastadyoge 'kartari ' iti paSThI ||-vikaary| miti / vikAryate svabhAvocchedenA'nyathAtva labhyate iti ||-nirvrtte iti / 'nirvatpAdiSu yatpUrvamanubhUya svatantatAm // kannarANA gApAre karma mapayate tata ' ||-vikurute iti / anyathA | vikRtimanupagacchato vanasmeva vikAryatvAyoga sthAt ||-aabhaasmupgcchtiiti / tathA AbhAmA'yogyasya paramanikRSTaparamApAriyabhAmpatvaviraha. sthAditi vyApyasyAbhAsagamanamavAntarabyApAra // 22 // Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadviSTaM prApyate tadaniSTam / ahiM laGghayati / viSaM bhakSayati / kaNTakAn mRdbhAti / caurAn pazyati / yatra necchA na ca dveSastadanubhayam / grAmaM gacchan vRkSamUlAnyupasati / vRkSacchAyAM laGghayati / punastatkarma dvividham pradhAnetaraprabhedAt / tacca dvikarmakeSu dhAtuSu duhibhikSirudhipracchiciggzAsvartheSu yAcijayatiprabhRtiSu ca bhavati / duhyarthaH gAM dogdhi payaH gAM srAvayati paya / gAM kSArayati payaH / bhikSyartha, pauravaM gAM bhikSate / pauravaM gAM yAcate / caitraM zataM mRgayate / caitraM zataM mArthayate / evaM gAmavaruNaddhi vrajam / chAtraM panthAnaM pRcchati / chAtraM vAkyaM codayati / vRkSamavacinoti phalAni / ziSyaM dharma brUte / ziSyaM dharmam anuzAsti / kruddhaM yAcate zamAvasthAm | avinItaM yAca vinayam / yAcirihauMnunayArthaH / tena bhikSArthAdbheda: / gargAn zataM jayati / gargAn zataM daNDayati / grAmaM zAkhAM karSati / kAzAn kaTaM karoti / amRtamambunidhiM mathnAti ajAM grAmaM-nayati / grAmaM bhAraM*harati / upasarajamazvaM muSNAti / grAmaM bhAraM vahati / zatAnIkaM zataM gRhNAti / taNDulAnodanaM pacati / atra yadarthaM kriyArabhyate tatpayaprabhRti pradhAnaM karma / tatsiddhaye tu yadanyakkriyayA vyApyate gavAdi tadapradhAnam / yadA tu payosrthI pravRttiravivakSitA tadA pradhAnasyAsaMnidhAnAddvavAdereva prAdhAnyam / yathAzcaryo gavAM doha iti / tatra duhAdInAmamadhAne karmaNi karmajaH pratyayo bhavati, gaurdahyate dugdhA dohyA vA payo maitreNa / yAcyate pauravaH kambalam / avarudhyate gAMjaH / pRcchayate dhrmmaacaaryH| bhikSyate gAM caitraH / avacIyate vRkSaH phalAni / ucyate ziSyo dharmam / ziSyate ziSyo dharmam / jIyate zataM caitrH| gargAH zataM dnnddyntaam| devAsurairamRtamambunidhirmamanthe ityAdi / nIva hiharatiprabhRtInAM tu pradhAne karmaNi / nIyate nInA netavyA vA grAmamajA / udyate bhAro grAmam / hiyate kumbho grAmam / 1 iti // viSaM bhakSayatIti / yadA jJAtaM sat bhakSyate tadaivA'niSTam / yadA tu rAjabhItena vyAdhyatikrAntena vA bhakSyate tadA iSTameva // - gAM dogdhi paya iti / antarbhUtaNyarthatvenAmIyAM dvikarmakatvam / antarbhUtavyarthI* sakarmakA sarve / tenA'yamathoM gauH kartrI paya karma muJcati / tAM gA mocayatIti // gAM srAvayati paya iti / gatibodhetyatra bahuvacanAdanyeSAmapi aNikartu karmatvam / tena gavAdInAmapi karmatva yuktam / nAtra niyama pravarttate / ete'pi IzA api dvikarmakA ucyante iti / yadvA bahulametannidarzanamiti NijantatA sarvatra // - pauravaM gAM bhikSate / asti rAjA puranama / tadapatya ' purumagadha ityaNi pauravo'ya ca yAcyamAno hRSTo mlAno vA bhavatAti vikAryam karma / bhikSate ko'thA yAcanApUrvakaM gAM dApayati viyojayatIti vetyarthaH ||gaamdhvrunnddhiiti / braja sevamAnA sevayatItyartha // pRcchati / kathApayati // codayatItiH vAdayatItyartha // - vRkSamavacinotIti / vRkSa phalAni viyukte ta viyojayatItyarthaH // - brUte kathayanta kathApayati // anuzAsti / jJApayati // - yAcate / kArayate // anunayArtha iti / tena bhikSyarthamanye yAcidvArA'nunayArthAnA na graha / bhiziryAcyAyAmeva / yAcistubhayArtha iti // jayati / mocayati // karSati / karSayati // karoti / yojayati // madhnAti / viyojayati // nayati / prApayati // harati / viyojayati / prApayati vA // muSNAti / tyAjayati upasara purapavizeSo dezo vA / tatra jAta' / ko'rthaH parasvAbhika santamAtmasvAmika karoti // vahati / prApayati // gRhNAti / syAjayati // taNDulAnodanaM pacati / taNDulAn vikledayan vikurvan odana karotItyarthI dhAtUnAmanekArthatvAditi // duhAdInAmiti / 'duhAdegaNika karma nIvahAde pradhAnam // Nigante kartRkamaivamanyadvA vakti karmaja // ' yenApaviddhasalilasphuTanAgasabhA devAsuraramRtamambunidhimaMmanye // vyAvarttanairahipaterayamAhitAGkaH kha vyArikhanniva vibhAti sa mandarAdi ' // 1 // - netavyA vA grAmamajeti / ajAde prAdhAnyAnetuzva pUrva tatraiva kriyApravarttanA Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Recene // 22 // kRSyate grAmaM zAkheti / gatyarthAnAmakarmaNAM ca NigantAnAM madhAna eva karmaNi / gamayati maitraM grAmam / gamyate gamito gamyo vA maitro grAmam caitreNa | Asayati mAsa maitram / Asyate mAsa maitrazcaitreNa / anyastvapradhAne'pIcchati / gamyate maitraM grAmazcaitreNa / Asyate mAso maitraM caitreNa / bodhAhArArthazabdakarmakANAM tu NigantAnAmubhayatra / bodhayati zipyaM dharmam / bodhyate ziSyaM dharma iti vA / bhojayasatithimodanam / bhojyate'tithimodana iti vA / pAThayati ziSyaM grantham / pAThyate ziSyo grantham / pAThyate ziSyaM grantha iti vA / sarvatra cokta karmaNi dvitIyA na bhavatIti vakSyate / karturiti kim / mApeSvazva vanAti / abhena karmaNA bhakSaNakriyayA sparzanakriyayA vA mASANAM vyApyAnAM karmaNAM karmasaMjJA mAbhUt / vIti kim / payasA odanaM bhuGkte / atra karaNasya mAbhUt / karmavyApyapradezAH 'karmaNo'N ' (5 / 1 / 72 ) vyApyAcevAt / (5 / 4 / 71) ityAdayaH // 3 // vA'karmaNAmaNikartA Nau / 2 / 2 / 4 // avivakSitakarmANo'karmANa uttaratra nityagrahaNAta / tepAmaNigavasthAyAM yaH kartA sa Nau Nigi sati karmasaMjJo vA bhavati / pacati caitraH pAcayati caivaM caitreNa vA / likhati maitraH / lekhayati maitraM maitreNa vA / gatyarthAdInAM tu paratvAnnitya eva vidhiH / gacchati caitraH gamayati caitram / ityAdi / ki karotIti vyApAramAtra vivakSAyAM cAvivakSitakarmANo bhavanti // 4||.gtibodhaahaaraarthshbdkrmnityaakrmnnaamniikhaadydihaashbdaaykrndaam / 2 / 2 / 5 // gtirdeshaantrmaaptiH| bodho jJAnamAtram tadvizeSazca / zabdaH karma kriyA vyApyaM ca yeSAM te shbdkrmaannH| nityAkarmaNaH srvthaa'vidymaanvyaapyaaH| gatyarthabodhArthAhArArthAnAM zabdakarmaNAM nityAkarmaNAM ca dhAtUnAM nIkhAdyadivayatizabdAyatikandavarjitAnAma dantaraGgatyAca tova pradhAne karmaja iti / kecidAhu-na amI nayatyAdayo dvikarmakAH anyakarmakatvAttathAhi-ajA nayati prAmamajA gRhItyA grAma yAtIti hAnnArtha / nayatistu praaptimaanvaacii| gamyamAnakriyApekSayApi karmasva dRzyate yathA praviyA piNDI dvAramiti / bhakSaNakriyApekSayA pidhAnakriyApekSayA ceti / naivam / evaM sati ajA nIyate grAmamityantra karmaNyutpadyamAnenAtmanepadenA'jAkarmaNo'bhidhAnaM na prAmoti / yato gRhAterajA kama na nayateriti / tasmAdanyakarmatyamajAyA naiTavyamiti ||-akrmnnaamiti / nityAvarmakANAma'vivakSitakarmakANA cetyarthaM ||-prdhaan eva karmaNIti / karmaNi karmaja. pratyayo bhavatIti sayandha / prAdhAnyaM ca tasya gatibodhAhArArtha '-iti karmasaMjJAyA vidhIyamAnatvena kRtrimatvAt va prathamapravRttiviSayatvAdvA ||-prdhaan eveti / / anyaratvapradhAnapArayati tammatakSepaNAya atraivakAra ||-aasyti mAsaM maitramiti / Ase mAsa mainastamAsInaM para prayukte mAsasya 'kAlAdhvabhAva '-iti karmasajJA / kAlAdhvabhAvadezaizca sarve'pi dhAtaya. sakarmakA ityanyakarmApekSayA avarmakA iha mAjhA ||-bodhyti ziSyaM dharmamitpanna vAkyasa dharmapratipAdanapararave dharmasya prAdhAnya shissyaadergunnbhaavH| zipyAdisaskAraparAyA tu pravRtI ziSyAde prAdhAnya dharmasya guNabhAva ityubhayanna karmaja. pratyaya iti ||-paatthyti ziSya granthamiti / arthasya dhAradena pratipAdyatvAcchabdasya prAdhAnya zabdasyArthaparatyAdarthasyeva prAdhAnyamiti samarthayante garIyAMso vidvAMsaH ||-pysaa odanamiti / atra paya iti na vyApyamodanApekSayA'nyAnatvAt / yacA'nanpAra tadeva vyApyAmiti ||-vaa'krm-||-avivkssiteti / nanveva tahi gatyayAdInAmapyavivakSitamAyena vikrUpa. prAmotyAha-gatyAdInAmiti ||-gtibodhaa-|| na vidyate karma yeSAM te'rmANo nityamakarmANa iti vispaSTapaTuvat samAsastato dadvAtpaSThIbahuvacanam / AhArasya suprasiddharavAe gatibodhayoH svarUpamAha-gatirdezAntaramAptiriti |-yudhyte ziSyo dharmam / agrahi yAdamazcakSurAdIndriyasAdhanajJAnavizeSasyApratipAdanArasAmAnyayodha eva vasaMmta Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSyate yavo balIvanmitreNeti vA vanaspatInAM prasavamarohadhyAdimattvena cetanatvAttadvizeSasya sasyasya pANaviyogastadbhakSaNAta svAmyupadhAto vA'tra hiMseti bhakSehiMsArthatA / hiMsAyAmiti kim / bhakSayati piNDI zizuH taM prayuGkte bhakSayati piNDI shishunaa| bhakSayati rAjadravyaM niyuktena / bhakSayati putrAn gAryA bhakSayatiratrAkoze / AhArAryatvAtmApte niyamArtha vacanam // 6 // vaheH prveyH|2|2|7| pravIyate prAjatikriyayA vyApyate yaH bhaveyaH / vaheraNikartA praveyo Nau karmasaMjJo bhavati / vahanti balIvardA bhAram / tAn prayuGkte niyoktA, vAhayAta bhAraM balIvana | bAhayitA valIpardAnAM bhAram | vAhyante bhAraM valIvardAH / praveya iti kim / vAhayati | bhAraM maitreNa / nAtra maitro valIvardAdivat praveyaH / prAptyarthasya mApaNArthasya ca vahergatyarthatvAt akarmakasya ca nityAkarmakatvAt pUrveNa siddha niyamArthamavivakSitakarmakasya tu pakSe vidhyarthaM cedam // 7 // hakrornavA / 2 / 2 / 8 // harateH karotezvANikartA Nau karmasaMjJo vA bhavati / prApte cAmApte cAyaM vikalpaH / prApte, viharati dezamAcAyaH / vihArayati dezamAcAryamAcAryeNa vA / evamAhArayatyodanaM vAlakaM vAlakena vA / vikurvate saindhavAH, vikArayati saindhavAn saindhavairiti vA / vikurute svaraM kroTA, vikArayati svaraM kroSTAram koSTunA vaa| atra gatyarthAhArArthanityAkarmakazabdakarmakatvena yathAsaMkhya praaptiH| amAte, harati dravyaM maitrH| hArayati dravyaM maitreNa maitraM vaa| karoti kaTaM caitraH / kArayati kaTaM caitra caitreNa vaa| aba haratizcauryAoM na prApaNArtha itypraaptiH| pApaNArthatve tu prApte vibhASA / kArayitA kaTasya devadacaM devattena vaa| teredeveerwwwse hisA hi prANavyaparopaNalakSaNA sA ca prANinyeva sacetane sabhavati kathamacetane sasye / na hi tatrAyurindriyabalolAsalakSaNA rasamaladhAtUnAM pariNatihetava' prANA santIti ata Aha -vanaspatInAmiti ||-vRddhyaadimttveneti / vanaspatayaH sacetanA vRyAdimattvAt / yo yo vRddhyAdimAn sa sa sacetanaH / yathA puruSa / vRyAdimantazcaite tasmAtsacetanA iti paJcAvayavamanumAnamiti ||bhkssyti putrAniti / nanu putrabhakSaNasya hisAtmakatvAt bhakSayati putrAn gAyeti katha karmatvAbhAva ityaah-bhkssytirtreti| na hyatra gArgI svayaM putrAn bhakSayati / na ca tAma'nyastatra prayur. te'pi tvevamAkrozati bhakSaya putrAniti bhakSina hisAviSaya ||-vheH pr-|| sUtratAtparyamAcaSTe-prAtyarthasyeti / tatra vahati' prAtyayoM yathA vahanti balIvI dezAntara prAmuvantIti / atra ane| kArthatvAt pAyartha / yadvA'NigantasyAnaTi prApaNamiti rUpe pAhayarthatvam / prApaNArthoM yathA grAma bhAra vahati bliivrd| grAmaM prApayatIti / atrApi prApaNopasarjane prAptirastyeva tena gatyarthatvam / akamaiko yathA vahati nadI / syandata ityarthaH / anekArthatvAt spandhartha ||-vaahyitaa bhAraM balIva nAmiti / atra balIvardazabdAd vaikatra yo ' iti prAptaSaSThIvikalpAdvitIyA / tadvimuktapakSe bhArasyetyatra 'karmaNi kRtaH' ityanena paSThI dvitIyaprayoge vetadviparyaya // 'vaikatra dvayoH' iti paSThIpravRtyudAharaNa tu vAhayitA bhArasya balIvadAnAmiti gamyamapi jJeyam / atra tu niSyayojanatvAna darzitam ||-hkro-|| hasAhacaryAt kRdhAtorapi bhvAdereva graha tena kRt vikSepe kuMgR hisAyAmityanayorvyavaccheda ||-praapte ceti / yadA haratirgatau varttate'bhyavahAre vA karotizca valganAdAvakarmakaH zabdakarmakazca tadA pUrveNa prApte // yadA tu harati steyAdau varttate karotizca sakarmako bhavati tadA'prApte vizeSAnupAdAnAdubhayatra vikalpo'yamiti // kArayitA kaTasya devadattaM devadattena veti / prathamaprayoge devadattazabdAt dvitIyaprayoge tu kaTazabdAd 'vaikatra dvayoH' ityanena prAptaSaSTIvikalpAvitIyA / tadvimuktakarmaNi ' karmaNi kRta' ityanena SaSThI / yadyatra vaikatra yo ' ityanena paSThIpravR. tiH syAtra vikalpaH tadA dvitIye karmaNi 'maNi kRta.' ityanena nitya paSThI syAt / krtRpradhAnadevadattazabdAttu 'dvihetoraruyaNakasya vA' ityanena praaptkrtRsssstthiiviklpaatRtiiyaa| vaikatra dvayo' ityasya 'dvihetoraruva-12 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rever NigavasthAyAM yaH kartA sa Nau sati karmasaMjJo bhavati / gatyarthaM / gacchati maitro grAmam / gamayati maitraM grAmam / yAti maitro grAmam / yApayati maitraM grAmam / dezAntaraprApteranyatra na bhavati / triyaM gamayati maitreNa caitraH / bhajanArtho'tra gamiH / sAmAnyavodhArthaH, budhyate ziSyo dharmam / vodhayati guruH ziSyaM dharmam / jAnAti ziSyo dharmam / jJApayati guruH ziSyaM dharmam / evamupalambhayati avagamayatItyAdi / vizeSavodhArthaH / pazyati rUpatarkaH kArSApaNam / darzayati rUpatarka kArSApaNaM vaNik / evaM ghrApayati maitramutpalam / sparzayati maitraM vastram / zrAvayati ziSyaM dharmam / smArayati ziSyaM dharmam / adhyApayati ziSyaM zAstram / anye tu bodhavizeSArthasya dRzerevecchanti nAbhyeSAm / tanmate, jighratyutpalaM caitraH prApayatyutpalaM caitreNa maitraH / evaM sparzayati caitreNa vastram zrAvayati dharma ziSyeNetyAdau prayojyakartari tRtIyaiva bhavati / AhArArthaH / bhuGkte btturodnm| bhojayati vadumodanam / aznAti baTurbhaktam / Azayati vaduM bhaktam | zabdakriya | jalpati maitro dravyam jalpayati maitraM dravyam / evamAlApayati mitraM maitram | saMbhApayati maitraM bhAryAm / zabdavyApya / zRNoti zabdaM maitraH / zrAvayati zabdaM maitram | adhIte baTurvedam / adhyApayati vaduM vedam / evaM jalpayati mitraM vAkyam / vijJApayati guruM vAkyam / upalambhayati ziSyaM vidyAm / nityAkarmakaH / Aste maitraH / Asayati maitra caitra / zete maitraH / zAyayati maitraM caitraH / niyagrahaNaM pUrvatrAvivakSitakarmakaparigrahArtham / anyathA vibhAgo na jJAyeta / kAlAdhvabhAvadezaitha sarve'pi dhAtavaH sakarmakA evetyanyakarmApekSayA nityAkarmakA veditavyAH / gatyadInAmiti kim / pacatyodanaM caitraH / pAcayatyodanaM caitreNa maitraH / aNikkartetyeva / gamayati caitro maitram / tamaparaH prayuGkte. gamayati caitreNa maitraM jinadattaH / nayatyAdivarjanaM kim / nayateH prApaNopasarjanamAptyarthatvena gatyarthatvAt khAdyadyorAhArArthatvAt dvAzabdAya krandAM ca zabdakarmakatvAt karmatve prApte pratiSedhArtham / nayati bhAraM caitraH / nAyayati bhAraM naitreNa / khAdayayapUpaM maitreNa / Adayati odanaM maitreNa / hAyayati caitra maitreNa / zabdAyayati caitraM maitreNa / krandayati mitraM maitreNa / karmasaMjJApratiSedhAt svavyApArAzrayaM kartutvameva / preSaNA'dhyeSaNAdinA prayojakavyApAreNa NigantavAcyenA'NikkarturvyApyatvAtkarmasaMjJA siddhaiva niyamArthaM tu vacanam / prayojakavyApAreNa vyApyamAnasya gatyarthAdisaMbandhina eva prayojyasya kartuH karmasaMjJA bhavati tenAnyadhAtusaMbandhinaH kartRtvameva bhavati // 5 // bhahiMsAyAm | 2|2| 6 // kSeH svArthikaNyantasya hisArthasyANikkartA Nau karmasaMjJo bhavati / bhakSayanti sasyaM balIvardAH / tAn prayuGkte, bhakSayati sasyaM balIvardAn maitraH / ukte ca karmaNi bhakSyante yavaM balIvardAH, bha ityarthaM // darzayati rUpatarkamiti / rUpa tarkayatIti karmaNo'N ' ityaNi rUpatarka // karSeNa Apyata iti 'bhujipatyAdibhya iti karmaNyanaTi ' pUrvapadasya - iti Natve prajJAditvAt svA-- abhye sviti / te hi gatyAdisUtre dRzimupAdAya yodhArthatvenaiva siddhe dRzigrahaNAdRzereva vizeSaparasmaipadam // - Adayatyodanamiti / atra phalavatvAbhAvAt 'parimuha ' iti nAtmanepadam / / bhahiMsA // bhakSyante yatra balIvardA iti / yavAnadatA yayAnA vinAzyatvena hisA / nanu kAryApaNaH / atra dRzyAdInA cakSurAdisAdhanajanitajJAnavizepavRttInAM vizeSabodhArthatetyartha // bodhArthasya parigraho nAnyepAmityAcakSate // khAdayatyapUpamiti / atra ' casyAhArArtheD' iti matAntareNa vA prayogo'yam / te hi ' parimuha ' ityatra adhAtumapaThanta AtmanepadaM necchanti // Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArayitA kaTaM devadattasya devadattena vaa||8|| dRshybhivdoraatmne|2|2|9|| dRzerabhipUrvasya vadatezrAtmanepadaviSaye'NikartA No karmasaMso vA bhavati / pazyanti bhRtyA rAjAnam / tAn rAjaivAnukUlAcaraNena prayuGkte darzayate rAjA bhRtyAn bhRtyairvA / abhivadati guru ziSyaH, abhivAdayate guruH ziSyaM ziSyeNa vA / athavA abhivadati guru ziSyaH / te maitraH prayuGkte, abhivAdayate guru ziSyaM ziSyeNa vA maitraH / evaM darzayamAno rAjA bhRtyAn pratyairvA / abhivAdayamAno guruH ziSya ziSyeNa vA / athavA abhivAdayamAno guru ziSyaM ziSyeNa vA maitraH / Atmana iti kim / pazyati rUpataH kApaNam / darzayati rUpataka kArSApaNam / abhivadati guru ziSyaH / abhivAdayati guruM ziSyeNa / dRzeodhArthatvena nityaM kamatve prApte abhivadestu nityamaprApte vikalpaH / yadA tu abhivAdina praNAmArthaH kiMtu zabda kriyastadA abhivAdayate guruM ziSyaM maitra iti nityaM prApte vibhaasseti| NijantasyApi vadeNigIcchantyeke / abhivAdayati gururdevadattam tasminnAziSaM | prayukta ityarthaH / abhivAdayate guruM devadatto guruNeti vA / AtmanyAziSa prayojayatItyarthaH / NigantasyApIti kazcit / abhivadati guruH svayamAzipam / taM ziSyaH prayukte abhivAdayati gurumAziSa ziSyaH taM maitraH prayukte abhivAdayate gurumAziSaM ziSyaM ziSyeNa vA maitraH / nAmadhAtorabhivAdayaterapIcchatyanyaH ||9naathH|2 / 2 / 10 // aNikartA NAviti nivRttaM pRthagyogAt / AtmanepadaviSayasya nAyatApyaM karma vA bhavati / AtmanepadaviSayatvaM cAsyAziSyeveti tatraivAyaM vidhiH / sarpiSo nAthate sAMpa thate / sapimeM bhUyAdityAzAsta ityarthaH / sarpipo nAthamAnaH sarpi thamAnaH / sarpiSo nAthiSyamANaH sapi thiSyamANaH / sapiMpo nAthyate sapinathyate / Atmana ityeva / putramupanAti pAThAya | upayAcate ityrthH||10|| smRtyarthadayezaH / 2 / 2 / 11 // smaraNArthAnAM dayaterIzazca vyApyaM karma vA bhavati / mAtuH smarati |maatrN smrti| mAtuH smayate / mAtA smaryate / mAtuH smartavyam / mAtA smrtvyaa| mAtuH smRtm|maataa smRtA / mAtu:susmaram |maataa susmarAmAtuH smRtaH 1.5 putrH| mAtA smRtA putreNa / evaM mAturadhyeti / mAtaramadhyeti / mAtAyati / mAtaraM vyAyati / mAturutkaNThate / mAtaramukaThate / isAdi / sarpiSo dayate / sardiyate / lokAnAmISTe / lokAnITe / nanu karmAvivakSAyAM pakSe mASANAmaznIyAdityAdivat zeSapaSThI siddhaiva tat kimanena / satyam / kitu 'payayatnAcchaSe / (3 / 1 / 76) iti ayatnaje zeSe SaSTyAH samAso vakSyate tato mAtuH smRtamityAdau samAso mAmRta ityanena prakAreNa yatnAcchepo vidhIyate niyamArtha ca / tenaiSAM dhAtUnAM kamaiMva zeSaNakasya vA' ityasya ca pravRtyudAharaNaM kArayitA kaTasya devadattasya kaTa devadattasya veti gamyamapi jJeyam / atra tu niSprayojanavAjha darzitam ||-dRshybhi-||-drshyte raajeti| atra 'aNikarma'-ityAtmanepadam ||-abhivaadyte guru ziSya ziSyeNa vA maitra iti / phalavattvavivakSAyAmAtmanepadam ||-abhivaadyti guradevadattamityatra 'yujArnavA viklpena mici NijabhAvapakSe AtmanepadaM caritArtha vAkyAvasthAyA parasmaipadamatra ||-kshciditi durgasihamatam ||-any iti / ravamatistathA ca saAha-sudhAturnAmadhAturityartha ||-naathH ||-krm vA bhavatIti / kartuLapyamityanena nitya prApte pakSe niSedha sAdhya. ||-aatmnepdvissytvN ceti / kaJapekSayA idamuktam bhAvakarmaNostu sarvadhAtUnAmapyAtmanepadamarasyeva / sarpiSo nAthate ityAdipu sarveSu karmAbhAvapakSe 'zepe' ityanena SaSThI ||-smRtyrth-|| sAmAnyena cintanArtha ukto'pi smRdhAturanubhUtasyArthasya viziSTe cintane vartamAno gRhyate / evavidhAzca adhyetyAdayo'pi gRhyante / tena manasA parikalpitacintanArthAnAM samIkSAdInA vyudaasH|| lokAnAmISTe Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza0 // 24|| tibhAve kartari-bhAvazcenujAthasya mAmayati rogaH / caurasya vyathayAta kartazati kim / caitraM rujatyatyaH // tvena vivakSyate na kArakAntaraM tena mAtrA smRtam manasA smRtamityAdau kartRkaraNayoH zeSavivakSAbhAvAt paSThI na bhavati / vyApyamityeva / kathAsu smarati / guNaiH smarati | // 11 // kagaH pratiyatne / 2 / 2 / 12 // punaryatnaH pratiyatnaH / sato guNAdhAnAyApAyaparihArAya vA samIhA / tasmin vartamAnasya karoteyApyaM vA karma bhavati / edhodakasyopaskurute / edhodakamupaskurute / zatapatrasyopaskurute zatapatramupaskurute / pratiyatna iti kim / kaTaM karoti / vyApyamityeva / edhodakasyopaskurute budhyA / karaNasya mAbhUt // 12 // majArthasyAjvarisaMtAparbhAve kartari / 2 / 2 / 13 // rujA pIDA / tadarthasya dhAtovarisatApivarjitasya vyApyaM vA karmasaMjJa bhavati bhAve kartari-bhAvazcagujArthasya kartA bhavati / caurasya rujati caura rujati rogaH / apathyAzinAM rujyate rogeNa / apathyAzino rujyante rogeNa / caurasya rugNama coro rugNa ityAdi / caurasyAmayati cauramAmayati rogaH / caurasya vyathayati cauraM vyathayati rogaH / caurasya pIDayati cauraM pIDayati rogaH / rujAyasyeti kim / pati jIvantamAnandaH / jyarisaMtApivarjanaM kim / AyUna jvarayati / atyAzinaM saMtApayati / kartarIti kim / caitra rujatyatyazane vaatH| bhAva iti kim / maitraM rujati zlepmA / atra leppA dravyaM na bhAvaH / rogo vyAdhirAmayaH ziro'tirisAdayo bhAvarUpAH kAra iti // 13 // jAsanATakAthapiSo hiMsAyAm / 2 / 2 / 14 // epAM hisAyA vartamAnAnAM vyApya vA kama bhavati / pisajasavaI N hisAyAm jasaNa tADane iti curAdI gRhyate / na jasUca mokSaNe iti devaadikstsyaahisaarthtvaat|| caurasyojjAsayati cauramujjAsayati / caurasyojjAsyate caura ujjAsyate caitreNa tathA naTaN avasyandane iti ayamapi curAdina tu NaTa nRttAviti bhvAdiH / caurasyonnATayati |caurmunnaattyti / evaM krAthirghaTAdiH / caurasyotkrAyayati cauramu-kathayati / caurasya pinaasstti| caura pinaSTi / jAsanATakAthAnAmAkAropAntyanirdezo: yatrAkArazruiti / zApAreSu niyuke rayAyattIkotariyartha ||-kRgH pr-|| pratizabda punararthe avyayam / avyaya prayavAdibhi ' sa ||-sto gaNAdhAnAyeti / nanu yasaddhaye sati punaryata ityupayudhyate / tat yathamana pratiyataH / cate / prathama tAvadariyAmalAbhAya dato bhavati / rabdhAmano yo yato'dhikAn guNAnutpAdayituM paripUrNa guNasya vA tAvasthya rakSitu sa pratiyata ||-krtt | karotIti / abhUta. san nivarya. kaTo'tra / yatra tu vaNikyA raka kTa kroti / tatrApi vikArya meva varma na pratiyata / paparIya parote pratiktaviSayasyAt 'gandhana '-ityAtmanepada copa- 16 pUrvasthaiva / ata eva mUlodAharaNepyapi upapUrva eva darzita. |-edhodksyeti / pradhAzca padakAni ca 'aprANipazcAde' ityekAdam / -rjaariyaa-|| rajot bhane ilayasAmidAyaDi rajA ||bhAyazvediti / sAdhyarUpasya bhAvasya kartRtvAnupapatteH sAmAnyazabdo'pi bhAvazabda siddharUpe bhAye vartata iti tAtparyArtha. / 'prati jIvantamAnando nara varSazatAdapi // klyANI bata gAya laukikI pratibhAti me // 1 vihamapurANe |-caitrN rajatyatyazane vAta iti / bhanna yotyazanarUpA bhAvo na sa kA dastu vAsarUpa ko sanavya na bhAva / atra sUtre vyathisamyorgatyAdisUtreNa aNikata. karmatvam ||-jaasnaatt-||-nttnn avasyandane iti / ayaspandanaM hisAjheda // na tu NaTa nRttAviti / avApyahisArtha yAdisyeva hetu. ||-aakaaropaantynirdesh iti / ganu jAsanATakAtherayAkAra. kimarthaH yato jasanaTakatheti dhAtavaH pazyante teSA nirdeSo tathaiva nirdeSTavyam / atha prayantanirdeza tahi jAsinATikAdhIti bhavitavyamityAha-yatrAkArazrutistatreti ||evN krAdhirghaTAdiriti / evamamanA prakAreNA'paramapi niSNIyate / ki tat kAthirghaTAdiguhAte / na nu pardihisAyAmiti yaujAdika iti daivAvaraNAnA matam // dhAtuparAyaNakArastu upalakSa TRA Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tistatra yathA syAdityevamarthaH / teneha na bhavati / dasyumudajIjasat / cauramanInaTat / dasyumudacikrayat / ata eva ca krAyaH karmasaMjJApratiSedhapakSe isvtvaabhaavH| karmaNi tu isvatvameva / hiMsAyAmiti kim / cauraM bandhanAjjAsayati mocayatItyarthaH / naTaM nATayati nartayatItyarthaH / abhAvakakArthaM vacanam // 14 ||niprebhyo nH|| 2 // 15 // niprAbhyAM parasya hisAyAM vartamAnasya hanteApyaM vA karma bhavati / bahuvacanaM samastavyastaviparyasta saMgrahArtham / caurasya nimadanti / cauraM nihanti / caurasya cauraM vA nihanti / caurasya cauraM vA prahanti / caurasya cauraM vA paNihanti / caurANAM nimahaNyate / caurA nigrahaNyante rAjJA / niprebhya iti kim / cauraM hanti / cauramAhanti / hiMsAyAmityeva / rAgAdIn nihanti // 15 // vinimeyadyUtapaNaM pnnvyvhoH|2|2|16|| vinimayaH kreyavikreyo'rthaH / dyUtapaNo dyUtajeyam / paNateya'vapUrvasya ca harateApyo vinimeyadyUtapaNau vA karmasaMjJau bhavataH / zatasya paNAyati / zataM paNAyati / sahasrasya sahasraM vA paNAyati / krayavikraye dyUtapaNatve vA tadviniyukte iyarthaH / evaM dazAnAM vyavaharati / daza vyavaharati / paJcAvAM paJca vA vyavaharati / vinimeyadyUtapaNamiti kim / sAdhUna paNAyati, stautItyarthaH / zalAkAM vyavaharati, vigaNayan gopAyati ityarthaH / vacanabhedo yathAsaMkhyanivRttyarthaH // 16 // upasargAddivaH / 2 / 2 / 17 // upasargAtparasya divo vyApyo vini- 1 meyadyUtapaNau vA karmasaMjJau bhavataH / zatasya pradIvyati / zataM pradIvyati / zatasya pradIvyate / zataM pradIvyate / zatasya madyUtam / zataM pradyUtam / zatasya pradevitavyam / zataM 6 pradevitavyam / zatasya mumadevam / zataM supradevam / vinimeyadyUtapaNamityeva / zalAkA pratidIvyati, vigaNayannapaharatItyarthaH / upasargAditi kim / zatasya dIvyani // 17 ||n / 2 / 2 / 28 // vinimeyadyUtapaNau divo vyApyau karmasaMjJau na bhvtH|| upasargapUrvasya vikalpavidhAnAdanupasargasyAyaM niSedhaH // zatasya dIvyati / sahasrasya dIvyati // niSiddhe ca karmaNi SaSThayeva bhavati / zatasya dIvyate, zatasya dyUtam , zatasya devitavyam , zatasya mudevam ityAdau bhAve AtmanepadaktakRsakhalaH siddhaaH| zatasya dyUto maitra isatra ca kartari ktH|| vinimeyadyUtapaNamityeva / jinaM dIvyati stotItyarthaH // bhUmi dIvyati saMdhinA vijigISate ityarthaH / saMdhipaNo'tra Soccerent NatvAt yaujAdiko'pi / nanu yathA ghaTAdesya pakSe nipizyate / tathA dasyamadajIjasadityAdau upAntyasya '-ityasyApi ki na niSedha / satyam / yasmin prApta eveti nyAyAt 'ghaTAde.'-| ityasyaiva niSedhaH / nanu hisAyA svArUpatvAt 'rajArthasya '-ityanenaiva karmavikalpo bhaviSyati mineneti / atha jAsanATakAyetyAkArazravaNArthamidaM sUtraM vidhIyate / tadA pipgrahaNamanarthaka syAttasmAtpUrveNava siddhamityAha-abhAvakartRkArthamiti |-niprebhyo-|| ninA sahita pro nimna preNa sahito ni. prani niprazca nizrA prazna pranizca / yadA tu pranibhyA pUrvamupasargAntara prayujyate tadA na bhavati / bahuvacanena jJApitatvAt / anyathA 'vAbhyavAbhyAm ' itivadRdvivacanenApi samastAdigrahaNamAtra bhavet ||-sNgrhaarthmiti / yayetadartha sahi na pradeya yatrApi vyastaviparyastI nirau bhaviSyataH 6 tatrApi ne prAdvA paro hannastIti / ucyate / tahiM anyopasargapUrvasya hantervA karmasajJAnivRtyartham / tena caura viprahanti vinihanti vetyAdI pUrveNa nitya karmasajJA ||-prhntiiti / anna nAmiti bahuvacanAt hana ityanena mAtvAbhAva / rAgAdInihantItyatra rAgAdInAmacetanatayA prANavyaparopaNalakSaNAyA hisAyA abhAvAnna bhavatItyartha ||-vinimey-||-shtN paNAyatIti / prakRtitrahaNa ? svArthikapratyayAntAnAM grahaNamiti sUtre paNetyukte'pi paNAyateriha grahaH / Atmanepada tu prati aya nyAyo'nitya -1 ida ca kuto labhyate / 'kamaNiD' ityatra Niditi DakAropAdAnAt |gopaaytiityrth iti / anekArthatvAddhAtUnAm ||-n ||-sNdhinaa vijigIpata iti / samathena saha sadhi kRtvA'nyeSAM bhUmi vijigIpata ityartha // tathA ca nAti. 'samarthana sama rAjJA sAdha Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ditIyo0 bhImadazA 126 // Bal na zatapaNaH // yataM dIvyati, akSAn dIvyati, atra kriyA tatsAdhanaM ca vyApyaM na tu paNaH ||18||krnnN ca // 2 // 2 // 19 // dIvyateH karaNaM karmasaMjJaM cakArAta karaNasaM ca bhavati / karmakaraNasaMkSe yugapaddhajatItyarthaH / akSAn dIvyati / akSANAM devanam / akSA dIvyante / akSA devitvyaaH| akSAH sadevAH / akSadavaH / akSA gRtAzcareNa / eSu karmale dvitIyApacAtmanepadatavyakhalaNktamatyayAstanirmicAH siddhAH / akSadIvyati / akSadevanam / ajhaibhavyate / akSerdevitavyam / akSaiH mudevaM akSata cameNa / akSA devanAH / eSa karaNatve tRtIyAnaTo, bhAve AtmanepadAdayazca siddhAH / AtmanepadAdibhizcoktayoH karmakaraNayAH dvitIyApapIttIyA yathAyoga na bhavanti / karaNaM vetyeva siddhe cakAraH saMjJAdayasamAvezArthaH / tenAdevayate maitrazcaitreNesatra karaNatvAttRtIyA bhavati / karmatvAca gatyAdimatraNa nikhAkarmakalakSaNamaNikartaH karmatvama, devayate zvANigi prANItyAdinA akarmakalakSaNaM parasmaipadaM na bhavati // athAkSAn dIvyatItyatra sasapi saMjJAdvayasamAveze paratvAna karaNatvanimitayA tRtIyayaiva bhavitavyam / naivam / spardhe hi paraH samAnavipayayozca saghana ca dvitIyAtRtIyayoH pratiniyatakarmakaraNazaktyabhidhAyinyoH samAnaviSayatvamastIti dvitIyA'pi bhavaseva / pratikArya saMjJA bhiyante iti vA darzane'navakAzatvAt saMjJAdvayasya vibhaktyoH paryAyeNa pravRttiraviruddhA / diva iseva / dAtreNa lunAti / karaNamiti kimAhe TIvyati // 19 // adheH zIlasthAsa aadhaarH||2||2||20|| adheH saMvaddhAnAM zIG sthA Asa ityeteSAM ya AdhArastakArataM kamasaMjhaM bhavati / grAmamadhizete / grAmasyAdhizayanam / grAmo'dhizayyate / grAmo'dhiyitaH / grAmamadhitiSThati / grAmamadhyAste / adheriti kim / zayane zete / gRhe tiSThati / kaTe Aste / / AbhAra iti kim / grAmo'dhizayito maitreNa / paurupeNAdhitiSThati / katakaraNe na bhvtH| akarmakA api hi dhAtavaH sopasargAH sakarmakA bhavantIti sidaM sakarmaka| tvam / AdhAravAdhanArtha tu vacanam // 20 // upaanvdhyaavsH|2|2|21|| upa anu aghi AbhiviziSTasya yasatarya AdhAraH sa kamasaMjJA bhavati / grAmamupayarAti / grAmamupopitaH / grAmasyopaksanam / grAma upopyate / parvatamanuvasati / puramadhivasati / AvasathamAvasati / anvAdisAhacaryAdupasya sthAnArthakasyaiva grahaNaM yA vipakSaNa // svarUpo'pi dhanasayukAn rAjanyAna'yamAnayet // 1 ||-atr kriyetyAdi / chiyA tarUpA tatsAdhana ca akSA ityartha ||-shtsy sudevamiti / atra su iti nipAtAntara nopasarga / ata eva murikSata du sthita ityAdI 'sthAseni '-ityanena patva na bhavati ||-phr-| cakArasthAnyat samucetanya nAstIti karaNameva pratIyate / karaNasya karmalajJAyAmamAsAnA vidhIyagAnAyA niyAdayo dharmA na pityA asabhavAt ||-yugpddhjtiiti / phala bhavatu mA vA sajJAhava tu sarvaprayogeSu ceditavyam / na ca sajJAdvaya yugapajiravakAzapriti vAcyam / akSa devayate 31 caritArthatvAt / ata akSAn devayate ityapi prayogo bhavati |-krnnN vetyeveti / na ca viSTape'pi yugapat sajJAya bhaviSyatIti vAcya vikalpasya pAkSikapravRttinivRttipAlasyAt ||-prtikaarymiti / ekasyApi karmaNa karaNasya kA kArya 2 prati sajJA'bhidhAyakAni sUtrANi bhiyanta ityartha ||-iti vA darzana iti / zAkaTAdInA pANinezca tepA paramubhavaprAtA iti sUnAbhAva / viSNupAtika evaM sUtrasamjhAya |-upaanvdhyaa-|| upAdibhita kRtyA tataste pUrve yasmAt sa cAsau vasceti bahubIhiMgo vizeSaNasamArA / mayUravya mAditvAtpUrvasta lopazca / ebhya. paro vasiti vA samAsa / zabdazaktimAmANyAt anvAdipUrvo basatiH sthAnArthamAcaSTe / tatsAhacaryAdupapUrvasyApi sthAnArthasya parigraho na tu bhojananivRttivacanasyetyata Aha // 26 // 1. Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAzananivRtyarthasya, tena grAme upavasati bhojananivRttiM karotIsatra na bhavati / adAbanadAboranadAdereva grahaNamiti vastena bhavati // 21 // vaabhinivishH||2||2|| 18 22 // abhininopasargasamudAyena viziSTasya vizerAdhAraH karmasaMjJo vA bhavati |graammbhinivishte / parvatamabhinivizate / graamo'bhinivishyte| graamo'bhinivissttH| vyavasthitavi bhApegaM tena nAcata karmasaMjJaiva kacivAdhArasaMjJaiva bhavati / kalyANe'bhinivizate / yA yA saMjJA yasminyasmin saMjinyabhinivizate / eteSAM zabdAnAmateSvabhiniviSTAnAya / 18. arthe'giniviSTaH // 22 // kAlAdhvajAvadezaM vA'karma cAkarmaNAm // 2 // 2 // 23 // kAlo mutaadiH| adhvA gantavyaM kSenaM kozAdi / bhAvaH kriyA godohAdiH / 6. dezo janapadagrAmanadI parvatAdiH / akarmakANAM dhAtUnAM prayoge kAlAdirAdhAraH karmalaMjo vA bhavati akarma ca, yatrApi pakSe karmasaMjJA tabAkarmasaMjJApi vA bhavatItyarthaH / 16 vAlaH, mAsamAste / mAsa Asyate / saMvatsaraM svapiti / saMvatsaraH supyate / divasaM zete / divasaH zayyate / avA, kozaM svapiti / kozaH supyate / yojnmaaste| yojanamArayate |bhaav, godohmaaste| godoha Asyate odanapAkaM shete| odanapAkaH zayyate deza,kurunu aaste|kurv Asyante / grAmaM vsti| grAma udhyate / avivazivakarmA1. NaH saphargakA apyakarmakAH / mAsaM pacati / mAsaH pacyate / krozamadhIte / krogo'dhIyate / godanapAka paThati / odanapAkaH paThyate / kurun pargata / kuravaH paThya nte / pakSe rAtrau supyate / rAtrau tattaM ca drakSyasi / koze supyate / godohe Aste / godanapAke svapiti / pacAlepu vasati / grAme vaasH| grAme vAsI / tathA rA bAvadhItam / divase bhuktam / kAlAdhvabhAvadezImati kim / prAsAde Aste / zayyAyAM zete / akarma ceti kim / mAsamAsyate / kosaM supyate / godohmaasitH| 16 - idaM yodohamA sitam / godohamAsyate / kurun supyate / eSu tatsApyAnApyAditi gatyAkakapivabhujeH adyarthAcAdhAre iti bhAve kartAdhAre ca yathAyathamAtmanepadattau siddhau / akarmaNAmiti kim / rAtrAbuddezo'dhItaH / ahanyadhyayanamadhItam / kathaM pacakhodanaM mAsaya, bhakSayati dhAnAH krozam, pivati payo godoham , bhajati sukha OCOMeredecocaceeiseneeeeeeeee REAsaree anvAdisAhacaryAditi / sthAnArthadyotaktvAdupazabdo'pi sthAnArya ityuktaM-sthAnArthasyeti ||-vaamini-|| abhi. pUrvo gatmAne so'bhipUrvazvA'sau nitra abhini tata paro viT tasya 'mayuravyasaka'-iti pUrvaparayAloMpa / abhenistena yukto viT iti vA / na tu hRda. / abhizca nizcetyevarUpe hada hi abhinizabdayo pratyeUmAnisabandha syAt yathA 'upAnvadhyADvasa ' ilana // vyavasthitavibhASeyamiti / nAtra vAzabdo vikalpArthoM yena samakakSatayA dvitIyAsaptamyau ki tahi prayogavyavasthapeti ||-kaalaadhy- mAsa Asyate ityA jyAptivivakSAyAmapi gauNAdhikArAt 1. 'kAlAdhano '-ityanenApi dvitIyA na bhavati ||-adhvaa gantavyamiti / gamanAI tenA'yazabdAbhidheyasyAdhyana' karmasajJA na bhavati / na basAvadhvavizeSa kozayojanAdivat gamanamarhati / yadA arthapradhAno'tra nirdeza tena kAlAdhvabhAvadezAnAM sAkSAtprayoge na bhavati / api tu tadarthapratipAdakazabdaprayoge ||-bhaavH kriyeti / kriyA ghajAdivAcyA siddhatAsyA na tu sAdhyamAnetyartha ||prvtaadiriti / AdizabdAt seTakarvaTamaDamyAdi gRpyate ||-godohmaaste / anna sAmIpyaka AdhAra / yadA tu godohaviziSTa kAlo vivakSyate tadA naimittiko'pi / etamodanapAka ityatrApi ||maas pacatIti // akarmaNAmityA nityAkarmaNAma'vivakSitakarmaNAM ca sAmAnyena grahaNamityavivakSitakarmaphAnudAharati / 'ulUkhalarAbharaNa pizAcIvadabhApata / etattu te divA nRttaM rAtrI nRtvaM ca drakSyasi ||1||-idN godohamAsitamiti / atra bAhulakAt paSThIprApti prati na krmtaa| tena ' karmaNi kRta.' ityanena na psstthii| ida saktUnA pItAmAtavat avAdhAre ka pratyayaH ||kthmiti / pacAdInAM sakarmakatvAt na prAmotItyAzaDkArtha ||-pctyodnN mAsamityAdi / epA dhAtUnAM svabhAvena dvikarmakatvam / athavA sarve'pyamI dhAtava. prAmapasane svANe vartante / Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COMV37 zrInaza kurun / dvikarmakatvAt kartuApyaM karmatyeva bhaviSyati / anye tu sakarmakANAmakarmakANAM ca bhayoge kAlAdhvabhAvAnAmatyantasaMyoge sati nitya karmatvamicchanti / maas||23|| mAste / divasaM pacatyodanam / kozaM svapiti / kozaM paThati vedam / godohamAste / godohaM pacatyodanam / anena karmasaMjJAyAM kaNi tyAcAdayo'pi / Asyate maasH| supyate koshH| Asito mAsaH / zayitaH koza ityAdi / kAlAdhvanoAptAviti ca guNadravyayoge evecchAnti na tu kriyAyoge / atyantasaMyogAdanyatra tu rAtrI zete, adhvani sthita ityAdAvAdhAratvameva // 23 // sAdhakatamaM karaNam // 2 / 2 / 24 // kiyAsiddhau yat-makRSTopakArakatvenAvyavadhAnena vivakSitaM tat sAdhakatama kAraka karaNasaMjJaM bhavati / kA? sthAlyAM pacati / dAtreNa lunAti / dAnena bhogAnApnoti / asya pAkAdikriyAsu jvalanAdayo'vAntaravyApArAma vivakSayA ca prakRghopakArakatvAt sAdhakatamatvam / tamagrahaNamapAdAnAdisaMjJAvidhau taratamayogo nAstIti jJApanArtham / tena kusUlAta pacati, gaGgAyAM ghoSaH prativasatIti vyavahitopacAratayorapi apAdAnatvamadhikaraNatvaM ca bhavati / asya ca kArakAntarApekSayA makoM naskhakakSAyAm / tenaikasyAM kiyAyAmanekamapi karaNaM bhavati / nAvA nadIsrotasA vrajati / rathena pathA dIpikayA yAti / supena sarpipA lavaNena pANinaudanaM bhuke / karaNapadezAH karaNaM cetyAdayaH // 24 // kamobhipreyaH saMpradAnam // 2 / 2 / / 25 // karmaNA vyApyena kiyayA vA karaNabhUtena yamabhipreyate zraddhAnugrahAdikAmyayA yamabhisaMvanAti sa karmAbhipreyaH kAraka saMpadAnasaM bhavAti / devAya bali dadAtato mAsAdimAgeragAdiroM bhavati kimbhakatA ||-anye viti / vidhAntaviyAdharAdaga / nanutareNa 'kAlAdhanovyAptI ' eNyanena sAmAnyana sakarmaNAmakarmaNA ca prayoge dvitIyA bhaviSyati phimanena karmasajJAvidhAnasUneNetyAha ||-anen karmasaMzAyAmityAdi / kAlAdhyApekSagevamukta bhAvApekSagA tu dvitIyArthamapi / yadyatyantasaMgoge , kAlAdhvabhAva' iti pravate tarhi 'kAlAdhyanogA~so' iti kA pravAsAtIlyAe-kAleti / 'kAlAdhano -iti guNArAgoge kigAyoge tu 'kAlAdhvabhAva' iti pravargata ityanayostanmate vibhAgaH ||-saadhktm-1 sidhyateNigi 'siSNaterajJAne ' ingAho ke tamapi ca sibam ||-prkRssttopkaarktveneti / prakarSaNa prakRSTa tenopakArakam / yAhA prakRpyate sma prakRSTastata prakRSTa ca tadupakAraka ceti karmadhAraya / pradhApakAratanasa ko heturanyavadhAnam / yahA prakRSTopakArakatvamapi kiMkharUpama'vyavadhAnamiti / anyeSu militeSvapi lavanAdimiyA dAgAdi vinA na zAgata iti kA agapahita dAnAdi karaNamapekSvata iti tasA akRSTatvam / yatkRSTopakArakatvena sthAlyAdikamapi karnA'vyavahitamapekSyate tadapi karaNameva / ganu prakaSTopakArakasya karturapyasti tasyApi karaNatva prAyoti / naivam / takha svAtajya lakSaNamasti |-saadhktmmiti / nanu sAmagrIta' phigAsivitA kathaM kicit sAdhakatama kiMcittadviparItam anvayavyatirekAmyA hi tana sarveSA sAmAnya sAdhAraNyamevA'vagamyate / tasAkiyAsido sAdhakasamasa saMbhavo nAstIti samava kalpanayA varzayati-vivakSayeti / paramArthanRtyA sAdhakatamadhyastha sabhayo nAsti / yayApArAnantaryeNa tu kriyAsidiviyate tasya kalpanayA sAdhakatamasapaga sazA |-asyeti / jvalanarUpa utpAtanipAtarUpa puNyarUpazca vadhAkama prayoganaye'pyavAntaranyApAra // goNamuNgayoriti nyAgAt sAdhakatamasyaiva bhaviSyati ki tamaprANeneNyAha-tamagrahaNamiti ||-apaadaanaadiiti / anyairapAdAnaM prathamaguphamiti tanmavApekSayetyuktam / yahA svamatApekSagApi kAdiyAnam itivat ||-trtmyog iti / sAhacaryAcaratamagata prako lakSyate ||svkkssaayaamiti / svakakSA svarga iti gAvara / ganu yadi svavarge'pi prarpo'pezate tadA'nyeSA karaNAnAM ki syAt / ucyate / tadA karaNAntarANA saMvandhe paSThI syAt ||--krm-|| IzcA 'ya ekAtaH'ye guNe 'upasargasya'-ityalope abhipreyaH / karmaNA'bhipreya 'kArakA kRvA' sa / nRttau tu yamabhipreyata ityarthakAnameva / sapradIyate yasmai bAhulakAdanaT ||-shrdaanugrhaadikaamy Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ti / dvijAya gAmutsRjati / yAcakAyArtha prayacchati / ziSyAya dharmamupAdezati / rAjJe kAryamAvedayati / asyAvAntaravyApArA anirAkaraNam preraNam anumtishc| tAn kustyAgAdau kArakatvaM labhate / kriyAbhimeyaH khalvapi / patye zete / zrAddhAya nigRhNate / yuddhAya sannahyate / devebhyo namati / praNamya zitikaNThAya nivedyatAM mahArAjAya sugrIvAya / abhigrahaNAdiha na bhavati / tataH pRSThaM dadAti / rajakasya vakhaM dadAti / rAjJo daNDaM dadAti / iha ca bhavati, vAtAya cakSurdadAti / chAtrAya capeTAM prayacchati / saMpadAnapradezAH 'dAmaH saMpadAne dharmya Atmane ca ' isaadyH|| 25 // spRheyApyaM vA // 2 / 2 / 26 // spRhayateotoApyaM vA saMpadAnasaMjJaM bhvti| puppebhyaH puSpANi vA spRhayati / vyApyamiti kim / puSpebhyaH spRhayati vane / AdhArasya mA bhUt / saMpradAnasaMjJApakSe dhAtorakarmakatvam / tena puSpebhyaH spRhyate maitreNa / puSpebhyaH spRhayitavyam / puSpebhyaH suspRham / puSpebhyaH spRhito maitraH / eSu bhAve AtmanepadatavyakhalaH kartari ca ktaH siddhaaH|| 26 // krudruheSyAsUyA6 dhairya prati kopaH // 2 // 2 // 27 // amarSaH krodhaH / apacikIpI drohaH / ISyA parasaMpattau cetaso vyAropaH / guNeSu dopAviSkaraNamasUyA / etadathairdhAtubhiyoge yaM prati kopastatkArakaM saMpadAnasaMjJaM bhavati / maitrAya krudhyati / maitrAya ruSyati / maitrAya druhyati / maitrAyApacikIpati / maitrAyApakaroti / maitrAyeyeti / maitrAyekSyati / maitrAya mU yati / caitrAyAsUyati / yaM prati iti kim / manasA krudhyati / manasA druhyati / manaseSyati / manasA'sUyati / karaNasya mA bhUt / pratigrahaNaM kim / yasminnityucya16 mAne karturapi syAt / maitreNa krudhyate / kopa iti kim / ziSyasya kupyati vinayArtham / dhanino druyati dhanArthI / bhAryAmIpyati mainAmanyo'drAkSIditi / caitramasUyati lipsyaa| saMpradAnasaMjJayA karmasaMjJAyA vAdhitatvAta bhAve AtmanepadAdayaH kartari ca ktaH siddhaH / maitrAyepyate / maitrAyAsUyate / maitrApyatavyam / maitraayaasuuyitvym| maitrAya durIyam / maitrAyAmUyitavyam / maitrAya IyitaH caitraH / maitrAyAsUyitaH / kathaM caurasya dviSan , yo'smAn dveSTi yaM ca vayaM dviSma iti / dviparamIyarthatvAnna bhavi yeti / tathetipratyaya zraddhA / anugraha upakAra / AdipadAt kIrtyapAyAbhAvAdigrahaH ||-shraaddhaay nigahate / svaya zrAddha kattuM yajamAnenAkArita dijAntara nindatItyartha ||-prnnmy zitikaNThAya vibudhAstadanantaram // caraNau rakSayantvatyAJcUDAmaNimarIcibhi' // 1 // agretana rAmAyaNagadyam // -abhigrahaNAditi / abhirabhimatArtha. ma ArambhArtha / kevalasya hi IyatergamanaM vAcyaM nAbhisaMbandhaH / tato'bhigrahaNa viziSTasaMbandhapratipattyartha, viziSTazca sabandha kartuM zraddhAnugrahApAyApagamakAmanAjanita sa cAtra nAstIti / preya iti sUtre kriyamANe karmaNA kriyayA va saMvadhyamAno bhavati sa sapradAnasajJa ityukte prata. pRSTha dadAtItyatrApi syAt ||-nivedytaamiti / vidie cetanArayAne / - rajakasya vastraM dadAtIti / paripUrNa mUlyamalabhamAnasya rajakatya parAmukhatvam ||chaatraay capeTAM prayacchatIti / capeTAyA Ahata' san chAtro abhimukho bhavatIti vinayaparo bhavati / anumannanirAkartRpreraka tyAgakAraNam / vyApyenApta dadAtestu sapradAna prakIrtitam // 1 // | sapradAnaM tadeva syAtpUjAnugrahakAmyayA / dIyamAnena sayogAt svAmitvaM labhate ydi'||2||- hA- zabdazaktisvAbhAvyAt RdhiduhI akarmakAveva / saMbandhapaSThayAM prAptAyAM sapradAnam ||mnsaa krudhyatIti / nAtra manasa upari kopa kiMtu tena kRtvA anyasya puruSAde ||-kttherpiiti / na kevala viSayasaptamyAM va prati kopastasya sapradAnatvam / AdhAramAnatvena kacurapi syAdityartha ||-shipysy kupyatIti / zipyasabandhino'vinayasyopari kopo na tu ziSyasya ||-dhnino gRhyatIti / anna dhanasyopari doho na tu prANAnAm ||-bhaaryaamiiytiiti / anyena avalokyamAnA na sahate / vRttI mainAmiti tAtparyArtho'kathi ||-dvisserpriityrthtvaaditi / anItimAtrameva vivakSita na tu kudhAdaya ityartha / atredaM vicAryate-kopAhrohAdayo bhinnasvabhAvA vyAkhyAtA', Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 27 // yati // 27 // nopasargAt kruhA // // 2 / 2 / 28 // upasargAt parAbhyAM krudhiduhibhyAM yoge yaM prati kopastatkArakaM saMpradAnasaMjJaM na bhavati / maitramabhikrudhyati / maitramabhidudyati / kudhidruhI sopasargau sakarmakAviti dvitIyA / upasargAditi kim / maitrAya krudhyati / maitrAya dukhati // 28 // apAye'vadhirapAdAnam // 2 // 2 // 29 // sAvadhika, gamanamapAyaH / tatra yadavadhibhUtamapAyenAnadhiSThitaM tatkArakamapAdAnasaMjJaM bhavati / grAmAdAgacchati / parvatAdavarohati / sArthadInaH / vRkSAt parNa patati / dhAvato'zvAt patitaH / patato devadattAdAvasacaH / mepAnmepo'pasarpati / tadetat trividham / nirdiSTaviSayam, upAttaviSayam, apekSitAni ca / yatra dhAtunA'pAyalakSaNo viSayo nirdiSTastannirdiSTaviSayam / yathA grAmAdAgacchati / yatra tu dhAturdhAtvantairArthI svArthamAha tadupAcaviSayam / yayA vAhakAdviviyut / atra hi - niHsaraNAne vidyotane vidyutirvartate / yathA vA kusUlAtpacati / atrApyAdAnA pAke pacirvartate iti / yatra tu kriyAvAci padaM zrUyata kevalaM kriza pratIyate tadapekSatakriyam / yathA sAMkAzyakebhyaH pATaliputrakA abhirUpatarAH / apAyazca kAyasaMsargapUrvako buddhisaMsargapUrvako vA vibhAga ucyate tena budhyA samIhitaikatvAn paJcAlAn | kurubhiryadA buddhyA vibhajate vaktA tadApAyaH pratIyata iti atrApAdAnatvaM bhavati / evam adharmAt jugupsate / adhrmaadvirmti| dharmAt pramAdyati / atra yaH prekSApUrvakArI | bhavati sa duHkhahetumadharma buddhyA mApya nAnena kRsamastIti tato nivartate / nAstikaratu buddhyA dharma gApya nainaM kariSyAmIti tato nivartate iti nityaGgeSu jugupsAnirAmamAne dhAtavo vartanta iti buddhisaMsargapUrvako'pAya / tathA caurebhyo vibheti / caurebhya udvijate / caurebhyakhAyate / caurebhyo rakSati / atra buddhimAn badhabandhapa tasya tadarthAnA ya prati kopa iti sAmAnyenaitadvizeSaNamupapadyate / teSA hi ya prati choTo ya pratIpya va pratyasyetyeva ghaTate naipa Topa kodhastAvat kopa guNa hohATayastu dviprakArA kecit kopahetukA kecihasvantarahetukA / saha pUrveSA grahaNa yathA syAdusarepA mAbhUdityevamarthaM ya prati kopa iti sAmAnyena vizeSaNamupAttam / anyathA'vyabhicArAdidamanupADeya syAt // -- nopasargadahA || mainamabhikrudhyatItyana abhivyApya phopavAn apacikIryavAn abhivyAcyupasarjane vRddhi kopAdI // apAye'vadhi // iNk / apAyana 'suvarNa' ityaki, adhivavidhAtunA bhAvAkayayaMga vA avadhIyate maryAdakiyate cyA ' upasargAd ki' // gamanamiti / apAyahetutvAt gamanamapyapAtra // upalakSaNa ceda tena paramArthato vibhAgo'pAya iti siddham // grAmAdAgacchatIti / grAmAderIdAsInyamevA'vAntaravyApAra // - sArthAddhInaH / karmakarttari kamrmaNi vAsa kapratyaya // upAttaviSayamiti / upa samIpe vAtunA vAtvantarasyAca svIkRto viSayo'rtho yatra tad // dhAtvantarArthAGgamiti / vAtyantarArtho'ca vizeSaNa yasya dhAvantarArthasya vAGgam // niHsaraNAdbhe iti / nissaraNa cApAgarUpamiti bhAva / yadA tu balAhakAdhi satya kuzalAdAdAyeti ca ni nRtyAdAyazabdavantI prayogo kriyete tadA vidyutipacidhAtu kevale svArthe vidyotane vikredane ca varttate / ni sarati AdadAti kriyApekSayA tu valAhakazalayonirdiSTavipayamapAdAnatvam ||saaNkaashykebhy iti / sakAzena nirvRtta 'supamathyAdevyaM / tatra bhavA ' prasthapura - ityakam / atra niddhIyanta iti kriyA pratIyate // -- apAyaJceti / nanu kAyasasargapUrvako vibhAgo mukhyo yuddhiparikalpitastu gauNastatazca gauNamukhyayormukhyasyaiva parigrahAtsAkAzyakebhya ityAdI kArakazeSatvAtpaSThI prApnoti / naivam sAdhakatama karaNamityatra tamagrahaNena gauNagrahaNasyApi jJApitatvAdubhayarUpasyApi apAyasya parigraha iti / atra mAhezvarayyAkaraNazloka - 'bucyetyAdi // - tathA caurebhyo vibhetIti / atra buddhikRtApAyasya vidyamAnatvAt bhItrANArthAnA dhAtUnA bhayahetukamapAdAnamiti yadanyerukaM dvitIyo0 // 27 // Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ riklezakAriNazvaurAna buddhyA prApya tebhyo nivartate / caurebhyastrAyate ityatrApi kazcitsahayadImaM caurAH pazyeyu'namasya dhanamapahareyuriti buddhyA taM cauraiH saMyojya tebhyo nivartayatItyapAya eva / adhyayanAt parAjayate, bhojanAt parAjayate / atrApi adhyayanaM bhojanaM vAsahamAnastato nivartate zsapAya eva / yavebhyo gAM rakSati / yavebhyo gAM niSedhayati / kRpAdan, vArayati / ihApi gavAderyavAdisaMparka buddhyA samIkSyAnyataramya vinAzaM pazyan gavAdIn yavAdibhyo nivartayatIsapAya eva / upAdhyAyAdantapatte / upAdhyAyAnilIyate / mA mAmupAdhyAyo'drAkSIditi tirobhavati ityatrApyapAyaH / nAccharo jAyate / gomayAdRzciko jAyate / golomAvilomabhyo durvA jAyate / vIjAdakaro jAyate / atra zRGgAdibhyaH zarAdayo niSkrAmantIti-sphuTa evApAyaH / yadi niSkAmanti kiM nAtyantAya niSkrAmanti | saMtatatvAdanyAnyaprAdurbhAvAdvA / himavato gaGgA prabhavati / mahAhimavato rohitA prabhavati / atrApyApaH saMkrAmantItyapAyo'sti / yadyapakrAnti ki nAtyantamapakrAnti, saMtatatvAdanyAnyaprAdurbhAvAdvA / valabhyAH zatruJjayaH paD yojanAni paTamu vA yojaneSu bhavati / atra valabhyA. niHsRtya gatAni yojanAni, gateSu vA teSu bhavatItyarthaH / kArtikyA AgrahAyaNI mAse / tataH prabhRti mAse gate bhavatItyarthaH / ubhayatrApAyaH pratIyate / caitrAnmatraH paTuH, ayamasmAdadhikaH, ayamasmAdunaH, mAthurAH pATaliputrakebhya aaddhytraaH| atra maitrAdayaH puMstvAdinA saMsRSTAH paTutvAdidharmeNa tato vibhaktAH pratIyante iti sarvatrApyapAyavivakSA / vivakSAntare tvapAdAnatvAbhAve yathAyogaM vibhaktayo bhavanti / balAhake vidyotate / valAhakaM vidyotate / adharma jugupsate / adharmeNa jugupsate / maukhyeNa pramAdyati / caurabhayam / cauraivibheti / caureSu vibheti / Core revoceed tadatra na vattavyam / bhayamAkulIbhAva', prANama'marthapratIghAta iti ||-tebhyo nivartata iti / nivRtyA bhaye vibhetyAdayo vartanta ityupAttaviSayametadapAdAnam ||-adhyynaatpraajyte / bhounAtparAjayate iti / atra parAjira'sahane vasate / du khamadhyayana durvaca guravazva durapacArA bhojanamapi vyAdhitasyAtRpleDhuMtavato yA virasatyAdinA du samiti tato nivartata iti parAjerasode'rthe iti na vaktavyam / tathA'soDhagrahaNAtparAjayatira'sahanAoM gRhyate na tu syUnparAjayata itivada'bhibhavati |-yvebhyo gAM rakSatIti / ana vAraNAryAnAmApsitamiti na tavyam ||-rphutt eveti / kAyasasargapUrvaka ityarthaH ||-shRnggaacchro jAyata iti / uktaM ca gopurANe 'golomAt jAyate dUrvA gomayAt vRzcika. smRta / godohAt gorasaM prAhurgomAducyate zara ||1||ydi niSkAmantIti / ayamoM yAvala yato'pakrAmati tat punastra na dRzyata iti prasiddham / iha tu tatra tasyArita darzanamityAha-atyantAyeti / atyantamityarthe avyaya kriyAvizeSaNatyAdam ||-sNtttvaaditi / niSkamaNasyeti gamyate / ayamartha eke'vayavA niSkrAntA anye niphAmantaH santIti / yathA bilAdIghabhogo bhogI niSkrAmamapi satatatyAttatropalabhyate tathA zarAdayo'pItyartha ||-anyaanypraadurbhaavaadveti / anyAvayavayogAtsamudAyopyanyastato'nyazvAsAvanyazceti kAryam / samAhAre tu 'tyadAdi ' ityanenaikazeSa syAt // - gaGgA prabhavatIti / tata prathamamupalabhyata ityartha / atrApi bhuvaH kartuH prabhavo'pAdAnamityapi na vaktavyam ||-atyntmiti / antamatikAntam ||-paayojnaaniiti / atra SayojanarUpasyAdhvana' zatrujaya ityanenA'dhvano'ntena saha gate gamye iti sUtreNa sAmAnAdhikaraNyaM tassAca zaguMjaya ityasmAt yA prathamA vibhakti- sA yojanAna tyatrApati ||-gtaaniiti / caitreNa kA paT yojanAni gatAni atikrAntAnIti yojanAnAM karmatvam / upacArAt yojanasthanaragatApekSayA yojanAnyapi gatazabdenocyanta iti teSAM vartRtva vA ||-gteviti / atikrAntepvityartha :-AgrahAyaNI iti / ana hAyanasya 'pUrvapadasthAt '-iti wered an....ne Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amiza caurANAM vibheti / bhojanena parAjayate / zatrUn parAjayate / yatheSu gAM vArayati / zRGge ro jAyate iti // 29 // phriyAzrayasyAdhAro'dhikaraNam // 2 / 2 / / dvita // 28 // 30 // kriyAzrayasya kartuH karmaNo vA ya AdhArastava kArakamadhikaraNasajhaM bhavati / atrApi prasiddhAnuvAdenApasiddhasya vidhAnamiti yat kriyAzrayasyAdhikaraNaM ta dAdhArasaMjJaM bhavatItyapi sUtrArthaH / kaTe Astai, sthAlyAM pacati / caitrasamavAyinyAmAsikriyAyAM tadAzrayaM caitraM dhArayan kaTAdihetutAM pratipadyate / taNDulasamavAyinyAM ca-vicaTanakriyAyAM tadAzrayAstaNDulAn dhArayantI sthAlI hetutvaM pratipadyate ityubhayatra kArakatvam / tat poDhA / vaipayikam , aupazlepikam, abhivyApakam , sAmIpyakam , naimicikam , aupacArikaM ca / tatra ananyatra bhAvo viSayaH tasmai prabhavati vaiSayikam / divi devAH / nabhAsi tArakAH / muvi manuSyAH / pAtAle pnngaaH|| ekadezamAtrasaMyoga upazlepastatra bhavamApazleSitam / kaTe Aste / paryaGke zete / zAkhAyAM lambate / gRhe tiSThati // yasyAdheyena samastAvayavasaMyogastadabhivyApakam / 6 tayAdheyenAbhivyApyate, Adheya vAbhivyApnotIti / kRT 'bahulam / (5 / 1 / 2) iti karmaNyapi NakaH / tilepu tailam / dAni sapiH gAva gotvam / tantupa 3 paTaH // yadAdheyasaMnidhimAtreNa kriyAhetustasAmIpyakam / gaGgAyAM ghopaH / kUpeSu gargakulam / bandhuSvAste / gurau vasati / nimittameva naimittikam / yuddhe saMnayate / zaradi puSpyanti saptacchadAH / Atape lAmyati / chAyAyAmAzvasiti / upacAre bhavamaupacArikam / amulyane karizatamAste / sa me muSTimadhye tiSThati / yo yasya deSyaH sa tasyAkSNoH pativasati / yo yasya priyaH sa tasya hRdaye vasati / adhikaraNAghArapradezAH 'saptamyadhikaraNe' (2 / 2 / 95) 'adhrthaacaadhaare| (5 / jApam / agrahAyaNena gugazirasA cannayukena yuktA paurNamAsI pannayukta '-ityaNa |-blaahkmiti / taM prApya antarbhUtaNyayoM vA ||-kriyaashrysyaa-1 AdhIyata ityAzraya ' bhUkhyada 'ityAli kigAyA Azraya kriyAzraya / phriyAsapAdaka ityarthaH / Adhiyete avatiSTete kriyAnayo kartRkarmaNI asmijiti 'nyAyAvAya '-ityAdinA ghazi AdhAra ||-victtnkriyaayaamiti / vicaTanamavayavAnAmucAnatA -hetutvaM pratipadyata iti / yadaka-kartRkarmavyavahitAma'sAkSAvArayat kriyAm // upakurvata kiyAsiddhI zAkhe'dhikaraNa smRtm||1||vissyaay prabhavati / tase yogAdeva' itIkaNi-vaiSayikam ||-aupshlessikmiti / adhyAtmAdibhya iphaN ||--gvi gotvamiti / anavayavasyApi golcAdeyAyavayavAn vyApyAvatiSThamAnasa vyaktyAdirabhivyApaka evAdhAra ||-saamiipykmiti / bheSajAdiyaNantAt svArtha ka / ganyAzraya AdhAro bhavati, mAayazca sayogasamavAyAbhyA bhvti| na cAvasthitikriyAyeNa ghoSAdinA galAde sayogasamavAyo sA / nepa dopo gadAgavA hi yasya sthiti sa pigApi saMyogasamapAgau tasyAzrayo bhavati / yathA rAjapuruSa ityA na rAjJA saha sayogasamavAyI kha / atha ca tadadhInasthititvAdAjAzraya purupa iti loke vyapavizyate ||-naimittikmiti / ana ' vinayAdibhya ' isIkaN ||-yuddhe saMnahAte iti / sanahanAdayo'nyanApi kena cinimittena sabhavantIti na yuddhAdipayikaH ||aupcaarikmiti / ana 'adhyAtmAdibhya ikaN / anyayAvasthitasyAnyanA'dhyAropa upacAra ||-agulygre karizatamiti / aAdi karizatAdInAmanya nAvasthitAnAM kenApi prayojanAdinAgulyamAdAvadhyAropyamANAnAmanulyamAdirIpakSepikAd bhinna aupacArika AdhAra ucyate / yadA tyAjyapAdizabdenopacArAdAdheyAdhiSThito deza evocyate tadA opazleSika evAdhAra' / ata epAhu'AdhArAvavidho zeyaH kaTAkAzatilA vipu // Ipalepiko vaiSayiko'bhivyApaka eva ca ||1||-akssnnoH prativasatIti / yathA'kSistha tRNAdi duHkhakAri tathA dvepyA'pItyartha Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 | 12 ) ityAdayaH // 30 ||.naamnH prathamaikadvibahau // 2 / 2 / 31 // ekatvadvitvavatvaviziSTe'rthe vartamAnAnnAmnaH parA yathAsakhyaM siaujasulakSaNA prathamA vibhaktirbhavati / karmAdizaktiSu dvitIyAdivibhaktInAM vidhAsyamAnatvAdiha vizeSAnabhidhAnAcca pariziSTe'rthamAtre prathameti vijJAyate / tatra dvitIyAdivinirmuktaH svArthadravyaliGgasaGkhyAzaktilakSaNo 'samagraH samagro vA paJcako naamaartho'rthmaatrm| teSu zabdasyArthe pravRttinimittaM svarUpa jAtiguNakriyAddravya, saMvandhAdirUpaM tvatalA dimatyayAbhidheyaM svArthaH / sa ca bhAvo vizeSaNaM guNa iti cAkhyAyate / DitthaH / DavityaH / gauH| azvaH / zuklaH / kRSNaH / kArakaH / pAcakaH / daNDI / viSANI / rAjapuruSaH / aupagavaH / .grgaaH| paJcAlAH // yat punaridaMtadisAdinA vastUpalakSaNena sarvanAmnA vyapadizyate svArthasya vyavacchedyaM liGgasaMkhyAzaktyAdyAzrayaH satvabhUtaM tadravyaM vizeSyamiti cAkhyAyate / iyaM jAtiH / ayaM guNaH / idaM karmeti // yadarthe sadasadvA zabdata evAvasIyate tat jnyAvAdisaMskArahetuH strI pumAn napuMsakamiti liGgam / strI / pumAn / napuMsakam / paTvI / khaTvA | yuvatiH // yasyAmekavacanadvivacanabahuvacanAni bhavanti sA bhedapratipattiheturekatvAdikA saMkhyA / ekaH / dvau / vahavaH / vRkSaH / vRkSau / vRkSAH / ' nimittameka ityatra vibhaktyA nAbhidhIyate // tadvatastu yadekatvaM vibhaktistatra vartate ' // 1 // yasyAM tyAdibhiranAbhihitAyAM dvitIyAdyA vyatireka // - nAmnaH pratha - // -- tatreti / evaM sthite satItyarthaM ||-tessviti / paJcakasya nAmArthasya krameNa lakSaNamAha-jAtiriti / nityatvaikatve satyanekatra samavetA jAti / atra jAtilakSaNe nityapadAbhAve paTena vyabhicAra / ekatvAbhAve vizeSeSu vyabhicAra / anekatrAbhAve paramANau vizeSeNa vyabhicAra // - saMbandhAdIti / AdizabdAnnityadravyavRttayo'ntyA vizeSA atIndriyadRSTigamyA yogisaMvedanIyA / te'pi svArtha // - svArtha iti / svasyaivArtha svArthI vizeSaNamasAdhAraNo'thaM pravRttinimittamiti // gauriti / jAtiranuvRttapratyayahetu / atra tadviziSTasya dravyasya pratItejati svArthaH // - zuka iti / guNa zukrasvAdi / zuka paTa ityAdI tadviziSTasya dravyasya pratIterguNa svArtha // gargA iti / gargasyApatyAni 'gargAderyaj ' ' yajajo - ityanena lopa. // paJcAlA iti / paJcAlAnAM rASTrasya rAjAnaH paJcAlasya rAjJo'patyAni vA rASTrkSatriyAdaJ // - svArthasya vyavacchedyamiti / anna karttari SaSThI svArthena vyavacchidyate // - zaktyAdyAzraya iti / AdizabdAt svarUpAdisvArthaparigraha // iyaM jAtiriti / jAtirdravyamektva nityatva vyApakatva ca svArtha ||-ayN guNa iti / tena kammadibhyo vyavacchidyate / rUpasparzagandhAdayo dravya guNatvaM svArtha // idaM karmeti / tena guNAdibhyo vyavacchidyate / karmazva pravRttinimittam // yadarthaM sadasadveti / zabdadharmo liGgamiti matApekSayA // bhedapratipattiheturiti / bhedo vizeSajJAnotpattirUpa / tayA hi padArthAnAM bheda pratIyate / bheda parigaNana sasyetilakSaNatvAttasyAH / nanu nAmArthavyatirekeNAnyepA mekatvAdInA vizeSaNabhUtAnAmabhAvAdeka ityAdau prathamAyA abhAva prApnotItyAha nimittamiti / nimittame kavvasarayAlakSaNam // tadvattastvekatvasaMkhyAvato yadekatvaM tatra vibhaktipravRtti / yathA vRkSa ityatra vRkSatvavato dravyasyaikatvaM pratipAdyate tathA'trApi ekena sAmAnyamekatvaM sinA tvekatvasaMkhyAcata ekatva pratipAdyate / yathA sAmAnya daNDamAnaya daNDino daNDamAnayeti // - tyAdibhiriti / tizabdena tivAdaya AkhyAtapratyayA Adizabdena ca kRttaddhitasamAsA ucyante // vyatireketi / vyatiricyata Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -AVANI zrIhemeza // 29 // vizayaH paThI ca bhavati sA svaparAzrayAzritakriyotpacihetuH kArakarUpA tatpUrvakasaMvandharUpA ca zaktiH, sA cAbhihitArthamAtram / kriyate kaTaH / kRtaH kaTaH / pajAti kSetra mAnIyaM cUrNam / dAnIyo brAhmaNaH / gono'tithiH / prasravaNo giriH| bhayAnako vyaaghrH| sthAnIya nagaram / godohanI paarii| gomAn maitrH| citraguzce / arthamAtra copacaritamapi / yathA sAhacaryAta, kuntAH pravizanti / chatriNo gacchanti / sthAnAta, macA kozanti / giridayate / tAdAda, indraH sthUNA / pradIpo mallikA / vRttAta, yamo'yaM rAjA / kuvero'yaM rAjA / mAnAta, prastho biihiH| khArI muddAH / dharaNAva, tulA candanam / sAmIpyAta, gaGgAtaTa gagA / yogAta, raktaH kmblH| sAdhanAta, annaM pANAH / Ayupetam / AdhipatyAta, grAmAdhipatirAmaH // aligamapi / svm| aham / paJca / kati / aliGgasaMkhyamapi / uccaiH|niicaiH| svH| prAtaH / zaktipradhAnamapi / ytH| yatra / yathA / yadA // dhotyamapi / apacati / pratiSThate / prtiiksste|mtipaalyti // svruupmaatrmpi| adhyAgacchati / payogacchati / mAlamvate / nizciti // tadayaM vastusaMkSeparatyAdhantapadasAmAnAdhikaraNye prathameti // yatrApi tyAvantaM padaM na zrUyate, vRkSaH plakSa iti tatrApi gamyate / yadAha--'yatrAnyata kriyApadaM na zrUyate tatrAstirbhavantIparaH prayujyate' iti / nAmna iti kim / nirarthakAdvarNAddhAtuvAkyAbhyAM ca mAbhUta / ekadvivahAviti ca sNkrnittttyrthm|| zati vyatirekarasasin vyatireka nAmArthAdatirephe AdhiAre vitIyAyA vibhakayo vyatirekavibhAkaya vizeSagibhakkaya ityartha ||-ttpuurvksNbndhruupaa ceti / te kriyAkArake pUrvaM yasya sa cAso saMbandhana sa eSa rUpa paramA kake sA tathA // sAnIya pUrNamityAdiSu sarveSu yApurakAna karaNAdiSvanIgAvaga ||-upcritmpiiti / adhyAropitamityartha / saha caraNasthAnatAdayatamAnadharaNasAmIpyogasAdhanAdhipalobhyo mAvANamazakaTarAjasagazupandanaganAzATakAsapuruSepyAstadAve'pi tadvadupacAra ||-utrinno gacchanti / chapisahacaritA puruSA yAntIgartha ||-shktiprdhaanmpiiti / yata ityAdibhyo'pAdAnAdizaktInA pratIyamAnaya ga zAphimato'to'yamAnaM zaktipradhAnam ||-dhotympiiti / prAthupasargANA kriyArthayotakatvAt zanyagopasargarayAbhAvAttadarbhamAga gotyameveti ||-svruupmaatr mapIti / sopasargA'nupasargadhAparthasyAdhyAdibhiSezivA'pratIte / AgacAtItyAdiNiyApadArtha puga tadartha ityartha ||-gaas iti kimiti / nanu varNasya nirarthakatvAdAnuvAkvArthayozvAsAvaspatyAt sakhyAyA satyadharmarUpatvena prAyabhAyAsatyayAcino gAra va prazamA bhaviSyati ki nAsa halganena / ucyate / yathA dhAtorasAyAcitye'pi sAdhanAthayAmekvAdisaNyAmAzritya tivAdInAmekavacanAdIni pravante tathA syAdInAmapi prayArin / epa vAcAdapyayayavagatA pAMca nirarthakAdapi svarUpagatA sarayAmAzritya prathamA sthAdiyAe-nirarthakAvarNAd dhAtuvAvadhAbhyAM ceti / upalakSaNatvAtpavAdapi // navarSamAne prathameNukApAt mAgamANasya cAdhikArNavyavacchedakatyAhIrapurapa ityAdI sAmAnAdhikAraNgenArthamAnAdizapaNapizepyabhAvasmAdhikasya pratIte. prathamA na pAmoti / samA ayamoM rAza. puruSa yA yo'yaM rAjapurupago. sabandha, nAga kAraNAntaranarapeyeNA'karAdupajAyate'pi tya'nta bhUtakriyAkArakasayandha niyandhano yataH purupo yogakSemakAmo rAjAnamupasarpati / rAjApi tamabhilapitadhanadAnAdinA viti / miyAntara yA prakarapanIyaM tato rAzo'sau sabandhIbhUta iti rAjJa puruSa iti / upagorapatyamityanApi janikriyAjanita' saMbandha, upagurapatya janayati / tadapi taso jAyate iNyupagorapatyamiti / pazo pAda pratyApi avaripatipi mAlambhita. sabandho yata. pazu pAde'vasthito'ta. pazo pAda iti / evaM rAkSasya zAkhetyAdAvaSyavayayakriyAganitatva sabandhakheti / Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nanu cAvyayebhya ekatvAdhabhAvAdanena prathamA na mAnoti / satyam / luvidhAnAttu vibhaktInAM vidhivijJAyate tadantargatatvAca prathamAyA opa / tasya ca phalama atho svaste gRham, ayo svastava gRhamityAdi 'sapUrvotpathamAntAdvA' (21 / 32 / iti vibhASayA te me Adezau / padasaMjJA ca 'avyayasya'3 / 2 / 7) isatra vakSyate ekadvivahAvityAdivibhaktividhAnAditi // 31 // Amantrye // 2 / 2 / 32 // masiddhatatsaMbandhasya kimapyAkhyAtumabhimukhIkaraNamAmantraNam, tadvipaya aamntryH| tasminnarthe vartamAnAnnAnna ekadvivahA~ yathAsaMkhyaM prathamA vibhaktirbhavati / he devadatta / he devadattau / he devadattAH / he pacan / he pacamAna / Amantrya iti kim / rAjA bhava / atra rAjA nAmavyaH kiM tu sa eva vidhIyata iti pUrveNaiva prathamA / SaSTImAptau vacanam // 32 // gauNAtsamayAnikaSAhAdhigantarAntareNAtiyenatenarvitIyA // 2 // 2 // 33 / / AkhyAtapadenAsamAnAdhikaraNaM gauNam / goNAnnAnaH samayAdibhirnipAtaiyuktAdekadvivahau yathAsaMkhyam amauzamarUpA dvitIyA vibhaktirbhavati / SaSThyapavAdaH / samayA parvataM nadI / nikaSA parvataM vanam / hA devadattaM vardhate vyAdhiH / dhig jAlmam / antarA niSadhaM nIlaM ca videhAH / antareNa gandhamAdanaM mAlyavantaM cocarAH kuravaH / antareNa dharma sukhaM na bhavati / ati vRddhaM kurun mahabalam / kurvatikrameNa vRddhamityarthaH / yena pazcimAM gataH / tena pazcimAM niitH| antarAntareNazabdau sAhacaryAnnipAtau gRhyate / tathAntarAzabdo madhyamAdheyapradhAnamAcaSTe, antareNa zabdastaca savidhAnamapi prathamotpatteTiMga na bhavati / vIrapuruSamAnayeti dvitIyAdyantAnAmapi samAsasabhavAditi pravamA na vidheyA / naiSa doSa / Adhikyasya vAkyArthatvAdvIranAmno'napekSitazabdAntarArthasaMsaupahitavizeSaNa,bhAvAt svArthamAtraniSThAt prathamA vidhIyate / evaM puruSazabdAdapi ||-aamnvye ||-prsiddhttsNbndhsyeti / tena pANDityadevadattatvAdinA pravRttinimittena sabandha / yadvA tera AmaccayavAcinA devadattAdizabdena sabandho vAcyavAcakabhAvalakSaNa / prasiddhastatsaMbandho yasya devadattAdestasya karmatApatnasya yena zabdena AtmA niravadhAna sAvadhAna kriyate tadAmazraNamiti spssttaarth.||tdvissy Amanya iti / Amadhyapada hi kriyAyA vizeSaNaM bhavati he devadatta jAgyahamitya'trAbhimusIkRtadevadattaviziSTA yA pratIyate / yadAha hari - AmantritapadaM yacca tat kriyAyA vizeSakam // brajAmi devadetteti nighAto'nna pratIyate' // 1 // tatazca devadattAde. kriyAvizeSaNAt karmAdyatiriktAmantraNasaMbandhe zeSarUpe varkamAnAgauNAt prathamApavAdaH paSTI prAmoti taddhAdhanArthamidamucyate / sabandhazcAmaDyAmantraNabhAvo viSayaviSayibhAvo vA ||-gaunnaars-||-gaunnaaditi / 'tata Agate ' prajJAyaNi vA / atra sUtre yenatenau mukkA'nye vAcakAH ||-smyaa parvataM nadI / nikaTe nikaTA vA / nikapati dUrabhAva 'saminikapibhyAmAH' jahAti saukhya vic dhayati nindAbhAva 'DrAgAdayaH' iti nikapAhAdhikzabdAnA vyutpattiH ||-haa devadattamiti / hA kaSTa devadattasya yato varddhate vyAdhi ||-antraa niSadhamiti / anta rAti 'dit' ityA' -antareNa gandhamAdanamiti / antare madhye nayati' 'kvacit ' iti De 'tatpurupe kRti' ityalupi ' pUrvapadastha'-iti Natve ca / yadvA antareti iNurvizAveNIti NapratyayaH ||-ativRddhmiti / kurUNAmatikrameNa pANDavAnAM mahaduhavalaM vartata ityarthaH ||-yen pazcimAmiti / atra yenatenI lakSyalakSaNabhAva dyotayata pazcimA prati lakSyIkRtya gata ityartha / ayaM gata. kA prati pazcimA pazcimayA lakSaNena devadattasyAprasiddha gamanaM lakSyate ||-antraantrenneti / athAntarAzabda. khiyAmAvanto'pyasti avyaya ca / antaregetyapi antarazabdAt tRtIyAyAM bhavati avyaya ca / tatra vizeSAnupAdAnAt sAmAnyenobhayasyApi grahaNaM kuto na bhavatItyAha-sAhacaryAditi / samayAdibhirnipAta. Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIImazavinArtha ca / teneha na bhavati / rAjadhAnyA antarAyAM puri vasati / ki te kezavArjunayorantareNa gateneti / hA tAta, ghira jAlma, hA subhra ityAdAvAmanyatayA vivakSA // 30 // na hAdiyuktatveneti na bhavati / hA kRtaM caitrasya, dhik kRtaM maitrasyetyatra ca hAdhizabdAbhyAM kRtazabde nyagbhUtatvAt na caitrAdeH sAkSAyogaH ki nahi tadviziSTena kRta zabdena / bahuvacanAdanyenApi yuktAdbhavati / na devadattaM prati bhAti kicit / bubhukSitaM na mati bhAti kicit / vRNISva bhadre prati bhAti yastvAm / yokSapAdamRSi nyAyaH prasabhAdvadatA varam / dhAtusaMvaddho'tra pratistena bhAgini ca pratiparyanubhiH' (2 / 2 / 37) iti na sidhyati / gauNAditi kim / antarA gArhapatyamAhavanIyaM ca vaidiH / atra pradhAnAdvedizabdAnna bhavati // 33 // dvitve'dho'dhyupribhiH||2||2||34|| avasadhiuparibhiryuktAdgauNAnAmna epAmeva dvitve sati dvitIyA bhavati / paSThayapavAdaH / bahuvacanamekadvivahAviti yathAsaMkhyanivRttyartham / agho'dho grAma grAmAH / adhyadhi grAma kSetrANi / uparyupari grAma graamaaH| dvitva iti kim / adhaH prAsAdasya / harmyasyopari prAsAdaH / asAmIpyAca dvitvaM na bhavati // 34 // sarvobhayAbhipariNA tasA // 2 // 2 // 35 // sarvAdibhistasantairyuktAdgauNAnAno dvitIyA bhavati / paSThyapavAdaH / sarvato grAmaM vanAni / ubhayato grAma vanAni / abhito grAmaM kSetrANi / parito grAma kSetrANi // 35 // lakSaNavIpsthetthaMbhUteSvabhinA // 2 / 2 / 36 // lakSyate dazyate yena tallakSaNaM cihnam / avayavazaH.samudAyasya kriyAdinA sAkalyena prAptIcchA vIpsA tatkarma vIpsyam / kena cit vivakSitena vizeSeNa bhAva ityaMbhAvastadviSaya itthaMbhUtaH / eSvartheSu vartamAnAdabhinA yuktAdgauNAnnAno dvitIyA bhavati / vRkSamabhi vidyotate vidyut / atra vRkSo lakSaNam vidyotamAnA vidyullakSyam / anayozca lakSyalakSaNabhAva saMvandho'bhinA dyotyate // vRkSavRkSamabhi sekH| ekaikasya vRkSasya seka isH| sAdhurdevadatto mAtaramabhi / mAnaviSaye sAdhutvaprakAra prApta iyrthH| lakSaNAdiSviti kim / yadatra mamAbhi syAttadIyatAm / atrAbhinA bhAgasaMvandho dyotyate / yo'tra mama bhAgaH syAdityarthaH / atrApi bahuvacanaM yathAsaMkhyAbhAvArtham / evamuttaratra / / 36 // bhAgini ca prtiprynubhiH||2|2|37 // svIkriyamANo'zo bhAgaH tatsvAmI bhAgI tatra lakSaNAdiSu sahakavAkyopAttatvAdetAvapi nipAtAvityartha ||-anyenaapiiti / dvidhA vyANyeyam / samayAdivyatiriktana yAvacchandAdinA nAmnA nAmavyatiriktena dhAtvAdinApi yoge gauNAnAmno dvitIyA bhavatIti / | akSa tRtIyanena pAde yasya sa tathA ||-dvitvedhii-|| ' sAmIpye'dhodhyupari ' iti dvitvam ||-asaamiipyaacceti / anna auttarAdharyamAtra vivakSita na sAmIpyamiti dvitvAbhAva ||-sbbaabh-02 sarvAdivizeSaNatvAt 'vizeSaNamanta ' iti nyAyAttadantapratipattirityAha-sarvAdibhistasantairiti // lkssnn-||-smudaaysyeti / vanAderityarthaH ||-saaklyeneti / sahAthai tRtIyA ||itthNbhuut iti / anena sAdhutvAdinA prakAreNa (prakAra. sAmAnyasya bhedako dharmo vizeSa ityarthaM ) itthaM bhavana kIbe ta / ityabhUtamatrAsti 'anAdibhyaH' / yavA itthaM devadatto bhavatyasinmAbAdI 'adyarthAd ' iti ke ityaMbhUto mAtrAdi / 'avyaya pra'-iti sa ||-vRkssvRkssmbhisek iti / atra vRkSasya vRkSasya seka iti sekena vRkSANAM vIpsyamAnAnAM seka prati yasteSAM sAdhyasAdhanabhAvalakSaNa. sabandha so'bhinA dyotyate / cIpsA tu dvivacanadyotyeveti / anye vanyathA varNayanti-cIpsAvIpsyamAnayo sabandho dvivaMcanenaiva dyotyate na tvabhinA iti saMbandhamacotayatApi tena yoge vacanAt dvitIyeti ||-bhaagini ca-bhavatIti AipUrvako bhUdhAtu gAgame vartate iti hi dhAtupArAyaNaSida ||-spiikriymaann iti / yastvasvIkriyamANe'pyaze bhAgazabda prayujyate | DE Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Www cArtheSu vartamAnAtpratiparyanubhiryuktAt / gauNAnnAmno dvitIyA bhavati / bhAgini, yadana mAM prati mAM pari mAmanu syAt / yo'tra mama bhAga Abhavati sa dIyatAmityarthaH / // lakSaNe, vRkSaM prati vRkSaM pari vRkSamanu vidyotate vidyut // vIpsye, saMrakSaM prati vRkSavRkSa pari vRkSavRkSamanu secanam // itthaMbhUte, sAdhudevadatto mAtaraM prati mAtaraM pari mAtaramana // eteSviti kim / anu vanasyAzanirgatA / samIpa isarthaH // 37 // hetusahArthe'nunA // 2 // 2 // 38 // heturjanakaH sahArthastulyayogo vidyamAnatA ca, tadvipayo'pi sahArya upacArAt / tayorvartamAnAdanunA yuktAdgauNAnnAmno dvitIyA bhavati / jinajanmotsavamanvAganchan suraaH| devendropapAtAdhyayanamanvAgacchadevendraH / tena hetunesarthAparvatamanvavaisitA senaa| nadImanvavasitA purii| parvatanadIbhyAM saha saMvaddheyarthaH / anye tu tRtIyArthamAtra icchanti / parvatamanvavasitA senaa| parvatena kaLa karaNena vA kRtAntetyarthaH / tRtIyApavAdo yogaH // 38 ||.utkRsstte'nuupen // 2 // 2 // 39 // utkRai'rthe vartamAnAt anUpAbhyAM yuktAgauNAnAmno dvitIyA bhavati / anu siddhasenaM kavayaH / anu mallavAdinaM tArkikAH / upomAsvAti sNgrhiitaarH| upa jinabhadrakSamAzramaNaM vyAkhyAtAraH / tasmAdanye hInA ityarthaH // 39 // kaNi // 2 / 2 / 40 // gauNAnAmnaH karmaNi kArake dvitIyA bhavati / kaTaM karoti / odanaM pacati / AdityaM pazyati / ahi layayati / grAmaM gacchan vRkssmuulaanyupsrpti| ajAM nayati grAmam |gaaN dogdhi pyH| atheha kasmAnna bhavati / kriyate kaTaH kRtaH kaTaH zatena krItaH zatyaH paraH ArUDho vAnaro yaM sa ArUDhavAnaro vRkSa iti| tyAdikRttaddhitasamAsairabhihitatvAllokazAstrayozcAbhihite'rthe zabdaprayogAyogAt / yadyevaM kaTaM karoti bhISmamudAraM darzanIyamiti bhISmAdivizeSaNaviziSTasya kaTasya karotikriyayA vyApyatvAt karmatvam , tacca kaTazabdAdevotpannayA dvitIyayAbhihitamiti bhISmAdibhyo dvitIyA na prApnoti yathA kRtaH kaTo bhISma udAro darzanIya iti karoteH ktapratyayeneti / naivam / bhISmatvAdiyuktasya kaTasya saMvandhi karmatvaM pratipAdyam / na ca jAtizabdAH sabhavino'pi guNAn pratipAdayituM samarthA iti tatpratipAdanAya yathA bhISmAdizabdaprayogo bhavAti tathA dvitIyApi tebhyo bhaviSyati / na hi sAmAnyavAcinaH kaTazabdAdutpadyamAnA dvitIyA bhISmAdInAmaniyatAdhArANAM guNAnAM karmatvamabhidhAtuM zaknoti / yadi vA kaTo'pi karma bhISmAdayo'pi yathaiva hyayaM kaTaM karotyevaM tadgatAn bhIpmAdInapi / tatra yadyat karotinA vyAptumiSTaM nagarasya bhAgaH priyajhorbhAga iti sa svIkriyamANabhAgasAdRzyAditi // hetus-|| heturdvividho janako jJApakazca / tatra jJApakasya lakSaNatvAt 'bhAgini ca-' iti sutreNa dvitIyA siddhati janaka eveha gRhyate ityAha-heturjanaka iti ||-tulyyog iti / nanu tulyayogAdyarthe sahAdaya eva zabdA vartante na parvatAdizabdA iti katha tato dvitIyetyAha-tadvipayo'pIti / devendramupapAtayati karmaNo'Ni-devendropapAtam ||-avsiteti / avasinoti sma karmakartari vA'vasIyate sma 'gatyartha' iti ka / tutyayogo'bhinna saha vidyamAnatA tu bhinnairityanayoM daH / vidyamAnatAyAmanu karmANi sasArItyudAharaNa jJAtavyam ||-utkR-|| svayameva utkRpyate sma karmakartari ktaH / utkRSTazabdo hInApekSastena hInotkRSTasabandhe'nunA yotye dvitIyA'nena vidhIyate / umA kIrti suSTu atatIti 'pAdAcAtyajibhyAm ' iti i. Nit / yadvA umA kIrti svAtirivojjvalA yasya / yadvA umA mAtA svAti pitA tayorjAtasyAtputro'pyumAsvAtiH ||-krmnni ||-shbd prayogAyogAditi / arthapratyAyanAya hi loke zabda prayujyate / sa cArthoM yadA zabdAntareNa pratipAdita syAttadA prayojanAbhAvAcchabdAntaraprayogo na karttavyaH ||-aniytaadhaaraannaamiti / na hi . Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maheza0 // 32 // tatsarvaM dravyaM guNazca karmeti sarveSAM pRthakarmatve pratyekaM dvitIyA pazcAttvekavAkyatayA vizeSaNavizeSyabhAva iti / yadi vA dravyasya kriyAsu sAkSAdupayogAdastu kaTasyaiva karmatvam, bhISmAdInAM tujna kevalA prakRtiH prayoktavyeti niyamAt avibhaktikAnAmaprayogArhatvAdekavibhaktimantareNa ca sAmAnAdhikaraNyavizeSaNatvAyogAdyathezvarasuhRdAM svayaM nirdhanatve'pi tadeka yogakSematvAttaddhanenaiva phalabhAktvaM bhavatyevamakarmaNAmapi kaTakarmatvenaiva dvitIyA bhaviSyati / kRtaH kaTo bhISma udAro darzanIya ityAdau tu karoterutpadyamAnaH kto yasya yasya tayA kriyayA saMvandhastasya tasya sAkalyena karmatvamabhidadhAtIti kacidapi dvitIyA na bhavati / kathaM tarhi kRtaM pazya AhRtamAhara kartrA kriyate dAtreNa lunAti dAnIyAya dadAti bhImAdvibheti prAsAde prasIdati zayane zate ityAdiSu ktAdibhirabhihiteSu karmAdiSu dvitIyAdayo bhavanti / ucyate karmAdisAmAnyaM kRdbhirAbhehitam tatrApyabhihitaH so'rtho'ntarbhUto nAmArthaH saMpanna iti karmAdizaktiyuktaM dravyametadantaiH zabdairabhidhIyate yathedaM karma idaM karaNamiti / tatra yAsau* svarUpakAlabhinnAyAM kriyAyAM'savyApAratayA karmAdirUpatA tadabhidhAnAya yathAyarthaM dvitIyAdayo bhavanti / yatra punarekadravyAdhArA pradhAnApradhAnakriyAviSayAnekA zaktirbhavati tatra pradhAnakriyAviSayAyAM zaktau pratyayairabhihitAyAmapradhAnakriyAviSayA zaktiH pradhAnazaktyanurodhAdabhihitavatprakAzamAnA vibhaktyutpattau nimittaM na bhavati / yayaudanaH paktvA bhujyate devadatteneti bhAvAbhidhAyinA ktvApratyayenaudanAdhikaraNApradhAnapacikriyAviSayA karmazaktiranAbhihitApi pradhAnabhujikriyAvipayAtmanepade nAbhihitati tadvatkAzamAnA dvitIyeotpattau nimittaM na bhavati / yathA ca grAmo gantumiSyate devadatteneti grAmasya pradhAnepikriyAviSayAM karmazaktimAtmanepadenAbhidadhatA'pradhAnagamikriyAvipayApi karmazaktirupabhukteti tadabhidhAnAya dvitIyAcatuthyau na bhavata iti / iha ca gauNatvaM kriyApekSaM tenAjAM nayati grAmamityAdau grAmAdyapekSayAjAdeH pradhAnatve'pi gauNatvaM na vihanyata iti / iha tu kRtapUrvI kaTaM bhuktapUrvI odanam vyAkaraNaM sUtrayatItyAdau yaH kRtAdibhiH kaTAderabhisaMbandhaH sa pratyaye'rthAntarAbhidhAyinyutpanne kRtAdInAmupasarjanatvAt nivartate, bhISmavAdInA kaTa evAdhAra ki tvanye'pi // na kevalA prakRtiriti / nApatra prayuJjIteti nyAyAt // - tadekayogakSematvAditi / alabdhalAbho yoga / ladhAparirakSaNa kSema / tasya devadAyako yogakSemau tayorbhAva // - karmAdisAmAnyamiti / karaNAdikriyAmAtra yogyamityartha // tatrApIti / sAmAnyakarmAbhidhAne'pi ||-antrbhuut iti / tatrAbhihito'pi kabhinnAntarbhavati / yathA rAjJa puruSa ityatra vAkye paSThayA sarandho'bhidhIyate / na tu kacidantarbhAvamupayAtIti dvayorupAdAnam ||-ttreti / karmAdizaktiyukte navye ityartha // - svarUpakAlabhinnAyAmiti / kRtAhatetyAdikriyApekSayA svarUpeNa kAlena ca pazyAharetyAdikA kiyA mitrA // savyApAratayeti / kArakasyenetyartha // - yathAyathamiti / yA yasya svA ityartha // - pradhAnApradhAnakriyeti / ekasmin vAkye yugapadanekapradhAnakriyANAmasabhavAtpradhAnApradhAnakriyAvipayaivAnekA zaktiriti tat kriyApekSayA zakterapi guNapradhAnabhAvo bhavatItyata Aha-pradhAnazaktyanurodhAdityAdi / atraivodAharaNAntara darzayati - yathA ca grAmo gantumipyata iti / nanu gauNAjJAna karmaNi dvitIyetyuktam, ajA nayati grAmamityAdau tu grAmAdyapekSayA ajAde pradhAnatvAna tato dvitIyA prApnotItyAhaiha ceti // kriyApekSamiti / AsyAtapadenA'samAnAdhikaraNa gauNAmiti gauNatvasya dvayorapi karmaNobhIyAt kriyApekSa gauNatvamAzritam // na vihanyata iti / tena gauNAvAdajAzabdAdapi dvi 11 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kriyayA ta saha saMvandho'stIti vyApyatvAdadvitIyA bhavati // 40 // kriyaavishessnnaat||2||2||41|| kriyAyA yadvizepaNaM tadvAcino gauNAnnAmno dvitIyA bhvti| mRda pacati / stokaM pacati / mandaM gacchati / sukhaM shete| duHkhaM jIvati / sayuktikaM bhaapte| atho pacati zobhanaM te bhAyo / atra 'sapUrvAta prthmaantaadvaa'(2|2|32) iti vikapo na bhavati / dvitIyArthaM ca vacanaM na karmasaMjJArtham , tena kRyoge karmanimittA paSThI na bhavati / odanasya zobhanaM paktA / sukhaM sthAtA / kaSTaM sthAtA / cirmaasitaa| tathA. gandaM gantA grAmAyetyAdau caturthI na bhavati // 41 // kAlAdhvanoptau // 2 // 2 // 42 // svena saMvandhinA dravyaguNakriyArUpeNa kaayen saMvandho vyaaptiH||| asantasaMyoga iti yAvat / tasyAM dyotyAyAM kAle'dhvani ca vartamAnAgauNAnAmno dvitIyA bhavati / mAsaM gudddhaanaaH| mAsaM kalyANI / mAsamadhIte / kroza parvataH / kroza kATelA nadI / krozamadhIte / kAlAdhvanoriti kim / sthAlyAM pacati / vyAsAviti kim / mAsasya mAse vA yahaM guDadhAnAH / mAsasya mAse vA ekarAtra klyaannii| tIyA siddhA ||-kriyaavi-|| pratyAsatte. kriyAvizeSaNa yat samAnAdhikaraNa talAdeva dvitIyA / nanvida sUtraM prathamAdhikAre kriyatAM prathamayApi sarvANyapi rUpANi setsyanti / ucyate / puSpayAstvamatho pacati zobhana te bhAryetyAdau vikalpa prAyoti / nanu rUpAyupAdhivajhiyA navyasyaivopAdhina copAdherupAdhyantarasabhava., nirguNA guNA kriyA ceti vacanAt tatkatha kriyAyA vizeSaNasabhaya / satyametat / kitu sajAtIyasya dravyopAdherapekSayotkarSo dRzyate / yathA zukla' zukatara zukRtama iti rUparasAdInAM kalA iti pravibhAgapracayApacayAbhyAmutkarpApakarpavRttitva bhavati, tattUpAdhyantarayogAttadAhustadvida - bhavedviguNamAdhuryamanantaguNakAlakam // dravya caturguNodbhUtagandhamAnaphalAdikam // 1 // yathA ca rUpAdInAM tathA kriyANAmapi parasparApekSayA vizepasabhavAt zobhana pacatItyevavizeSaNayoga syAt / kathamanyathA pApacyate, pacatitarAmityAdau tAsAmekarUpatvAdyaDAdipratyayavidhi syAt / nanu cAsatvabhUtA kriyA tadupAdhistu sutarAmasatvabhUtastatkatha satvAbhidhAyinA nAmA pratipAdyate iti / ucyate / dhAtuprakRtivAcyA'satvabhUtaiva kriyA yathA kriyAzabdena nAmarUpeNa sattvarUpApannA pratipAdyate tathopAdhirapi satvarUpApana- zobhanAdizabdena ityadope ||-mndN ganteti / mandazabdasya hi karmatve ' gaternavAnApte' ityanena tatazcatuthI syAt / yadA gantetyanna tRc tadA matAntareNa grAmazabdAcaturthI / svamate tu 'karmaNi kRta ' ityanena paratvAtpaSThayeva bhavati / yadA tu tRn tadA 'nUnudanta '-iti paSThIniSedhAt svamate'pi caturthI ||-kaalaadhvno-||-sven saMvandhinetyatra 'dviheto '-ityanena vikalpena paSThIvidhAnAtkartari tRtIyA ||-kaatsyeneti sahAya tRtIyA ||-sNbndh iti / atra kAlAdhano. karmatApannayoriti gamyam ||-maassy mAse vA yaha guDadhAnA iti / atra hazabdAdanena dvitIyA mAsazabdAtu cyApterabhAvAnna / evamuttareSvapi // 1 katha punarasatvabhUto'rtha satvarUpeNa prakAzyate iti cet svavAcakaprakAzavalAditi brUmaH svazaktiriya vAcakAnAM yada'satva sattvarUpatayA prakAzayanti / padArthasya vA svarUpamidamITaza madviziSTena vAcakenAbhidhIyamAno'sattvarUpa. satvarUpatayA prakAzate / tadukta-vyapadeze padArthAnAmanyA sattaupacArikI // sarvAvasthAsu sarveSAmAtmarUpanidarzinI // 1 // sphaTikAdi yathA gunya bhinnarUpairupAzrayai // svapAktiyogArasaMbaddhaM tApyeNaiva gammate // 2 // iti / Mondweed Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kozapati ityakarmakatva radazA sibaliyAvazyakamavItam / kozana kRtaH kaH // dvitIyApa ityaMbhUtapaNA hevaadi| yakSiNa sujyate / / FArcH // bhAvAdapIchAnna Apanna ityaMbhUtaH / sa lAnA chinanti / kartari zrIma mAsasya mAse vA viradhIte / krozasya kroze vA ekadeze parvataH kozasya kroze vA ekadeze kuTilA ndii| krozasya kroze vA ekadeze'dhIte / paSThayAH saptamyA vA aymp||32|| 1 // vAdaH / tena mAsamadhIte, kozamadhIte ityakarmakatva idamudAharaNam / karmatve 'karmaNi' (2 / 2 / 3) ityeva dvitIyA siddhA / / bhAvAdapIcchantyanye / godohaM cakraH / / godohaM buddhdaa.|| 42 // sihau tRtIyA // 2 // 2 // 43 // siddhau kriyAphalaniSpattoM dyotyAyAM kAlAdhvavAcino gauNAnAmnaH dAbhyAbhimulakSaNA yathAsaMkhyamekadvivahA~ tRtIyA vibhaktirbhavati vyAptI gamyAyAm / mAsena mAsAbhyAM mAsairvAvazyakamadhItam / krozena krozAbhyAM krozaivA prAbhRtamadhItam / siddhAviti kim / mAsamadhIta AcAro nAnena gRhItaH / atra vyAptimAtraM gamyate na siddhiH / / bhAvAdapIcchantyanye / godohena kRtaH kaTaH // dvitIyApavAdo yogaH // 43 // hetukatRkaraNetthaMbhUtalakSaNe // 2 / 2 / 44 // phalasAdhanayogyaH padArthoM hetuH / imaM kaMcitkAraM bhUta Apanna itthNbhuutH| sa lakSyate yena sa ityaMbhUtalakSaNaH / hetvAdiSvartheSu vartamAnAgoNAnAmnastRtIyA bhavati / heto, dhanena kulam / annena vasati / vidyayA yshH| kanyayA zokaH / tIkSNena parazunA chinatti / kartari, caitreNa kRtam / maitreNa bhujyate / krozasya koze vA ekadeza iti / atraikadezazabdAvyApte sabhave'pi adhano'bhAvAdanena dvitIyA na ||-akarmakatva idamiti / ayamoM yadA zAkhAdikarmaNA ii dhAtu sakarmako vivakSyate / tadA 'kAlAdhvabhAvadeza vA '-ityasya prAptireva nAsi / tanA'karmaNAmiti bhaNanAt / yadA tyavivakSitakarmatvenAkarmako dhAturvivakSyate tadA 'kAlAdhvabhAvadeza yA '-ityasya prAptAvapyakarmasajJApakSa AdhIyate / karmatvapakSehi karmaNIveva siddhe ||-siddhau tR-||-siddhaaviti / yadyapi triprakArA byAti prastutA tathApi sAmAt kriyAnyAplereva siddhAviti vizeSaNam / yasya sArambha tasya sihinyaguNayozca sinarUpayo zabdenApratipAdanAna tAvArabhyete, nApi nippayete iti na tAbhyA vyApte sidhyA sabandha / nanu yadi kiyA siddhi vyabhicarettadA yujyeta etahizepaNa kriyAyAle / na ca kAcikiyA'parisamAptAsti / satyametat / kiMtu kAcitphala sapAya samApyate / kaacidnythaa| tatra vizeSaNopAdAnasAmIdadhigataphalA yA samApyate tayAptau dvitIyAvAdhikA tRtIyetyAhakriyAphaletyAdi |-maasenaavshykmiti / ana Avazyaka nAmAdhyayanavizepa ||-adhiitmiti / siddha gRhIta zikSitamiti yadarthamadhyayana tatphalaniSyanirgamyate ||-dvitiiyaapvaad iti / kAlAdhvanonyAsavidyamAnatvA pUrvega dvitIgAyA prAptAyA tahAdhanAoM yoga / tena yaducyate kecinmAsenA'nuvAko'dhIta koronA'nuvAko'dhIta iti karaNa eva tRtIyA itIda nArambhaNIyamiti tadAsamyAgati ||-hetuk-||-'phlsaadhnyogy iti / phala kArya tasya sAdhana niSpAdana karaNamiti yAvattA yogya sAmAnyato raSTasAmarthya / yogyagrahaNamantareNa phalasAdhana ityucyamAne ya phala sAdhayati kriyAviSTastatra pratipatti syAt / gogyagrahaNena tu yogyatAmAtrapratipattAyAkurvajapi tatphala heturiti / yogyo'nA nimyopAro gRhyate savyApAratve tu kartRtvameva / dhanAdIni kulAdikamakurvanyapi yogyatAmAneNa tRtIyAmutpAdayanti / azena vasatItyAdAvapi kriyAyAmajAdegaoNgyatAmAtravipakSaveti hetAveva tRtIyA / imamiti pratyakSam ||-kciditi / vivakSitam ||-prkaarmiti / yampratyayArtha ||-aapnn iti / bhUtArthaH / gUDha grAhayarthasya prayogAt ||-s lakSyate yeneti / lakSayate karaNe'naT / ityabhUtasya lakSaNamiti karmapaThayA samAsa / vRttau sa lakSyate 2 kartRprayojakasyApi zAsakRtA hetutvena vyavahArAdubhayagatatve'pi laukika eva hetu riha gRhyate / karnu prayojake hi kartRtvAkadvAreNaiva tRtIyAsirityAha-phalasAdhanayogya iti / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karaNe, dAtreNa lunAti / manasA meruM gacchati / samena dhAvati / samena pathA grAmaM dhAvatItyarthaH / evaM vipameNa dhAvati / AkAzena yaati| AdhArAvivakSAyAM tu sptmypi| same dhAvati / vipame dhAvati / AkAze yAti / itthaMbhUtalakSaNe, api bhavAn kamaNDalunA chAtramadrAsIt / cUlayA paritrAjakamadrAsIt / chAtratvAdikaM prakAramApannasya manuSyasya kamaNDalvAdi lakSaNam / itthaMbhUtagrahaNaM kim / vRkSaM prati vidyotanam / api bhavAn kamaNDalupANiM chAtramadrAkSIdityatra tu lakSyapradhAno nirdezo na lakSaNapradhAna iti na bhavati / ' sahArthe ' (2 / 2 / 45 ) ityeva tRtIyA sidhyati lakSyalakSaNabhAve tu paSThI mA bhUditItthaMbhUtalakSaNagrahaNam // tathA dhAnyenArthaH, dhAnyenArthI, mAsena pUrvaH, mAsenAvaraH, asinA kalahaH, vAcA nipuNaH, guDena mizraH, AcAreNa zlakSNaH, mApeNonaH, mApeNa nyUnaH, mAsena vikalaH, puMsAnujaH, zaDkulayA khaNDaH, giriNA kANa ityAdau hetau kRtabhavatyAdigamyamAnakriyApekSayA kartari karaNe vA tRtIyeti // 44 // sahAthai // 2 / 2 / 45 // sahArthastulyayogo vidyamAnatA ca | 16 tasmin zabdAdarthAdvA gamyamAne gauNAnnAmnastRtIyA bhavati / putreNa sahAgataH / putreNa saha sthUlaH / putreNa saha gomAn / ziSyeNa saha braahmnnH| tilaiH saha mApAn vpti| WAGAND yeneti tvarthakathanamAtram ||-itthNbhuutgrhnnN kimiti / nanu ityabhUtagrahaNa kimartha yato lakSaNe ityukte'pi api bhavAn kamaNDalunA chAtramahAkSIdrityAdhunAharaNAni bhaviSyanti / athaitya maNipyanti bhavanta vRkSa prati vidyotanamityatrApi tRtIyA syAt / tana / yato ' bhAgini '-iti sUtreNa pratinA goge dvitIyA bhaviSyati / eva sati pratera'yoge'pi yotakasyAt vRkSaM vidyotana syAt na tu vRkSeNeti / satyam / ityabhUtagrahaNameva jJApayati yatra sAkSAt pratinA yogo bhavati tatra ' bhAgini ca pratiparyanubhi ' iti sUtreNa dvitIyA bhavati / atra tu vRkSasya vidyotanamityeva bhavati ||api bhavAn kamaNDalupANimiti / 'vizeSaNasarvAdi'-iti sUtreNa vizeSaNadvAreNa pANe pUrvanipAte prApte 'na saptamIndAdibhyazca ' iti niSedhAt kamaNDalo. prAgnipAta / nanu vAkyAvasthAyAM kamaNDaluzabdAt kimiti na tRtIyA / ucyate / vAkye ArayAtapadena sAmAnAdhikaraNyAmiti pradhAnatvena gauNatyAbhAvAt / tahi samAse sati katha na / ucyate / tadA lakSyapradhAnatvAta / nanu samAle sati vibhaktyantavarjanAnAmatvAbhAve nAno vihitAyAstRtIyAyA kathamantra prAptiH / naivam / ' nAmanye' iti pratiSedhasUgakaraNAt / taddhi he rAjanityAdiSu nalopAbhAvArtham / tana yuktam / prAptipUrvako hi pratiSedhaH / atra tu nAno no'naha' ityanena he rAjanityAdiSu vibhaktidvArA nAmatvAbhAve nalopaprAptireva nAsti / tasmAjAmadhya iti pratiSedhasUtrakaraNAnAmakArya pratipannam / tata samAsamadhye'pi prApti / tahiM dharmazrita ilgAdAvapi samAse dvitIyAdiprasanna syAt / tanna / kamAMdizakte sabandhasya ca samAsenaivAbhihitatvAt / tahi nAmArthamAne prathamA bhavatu / tadapi na / ArayAtapadasAmAnAdhikaraNye prathamA / tahi nIlotpalamityAdiSu nIlena sahArayAtapadasAmAnAdhikaraNye kaya prathamA / ucyate / tatrApi sAmAnAdhikaraNya nAsti / anyathA sApekSatve samAso'pi na tyAditi / tahiM kamaNDalupANizabdAt upasarjanIbhUtalakSaNAt tRtIyA prApnoti / na / lakSaNasya prAdhAnye tRtIyA na lakSyasya iti na bhavatIti zAkaTAyana' ||-shaath // tulyaH sAdhAraNo'pradhAnasya pradhAnena kriyAdinA ya saMbandha sa-tulyayogaH ||-vidymaantaa ceti / nanu ca vidyamAnatAyAmapi tulyayogo'styeva sattayA sahobhayo saMbandhAt / tathAhi- sahaiva dazabhi putrairbhAra ? 1 AdizabdAtsyaulyAdiguNa gavAdidravya brAhmaNyAdijAtigraha. / orkee Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ di Eave zrIhemaza0 A sahaiva dazabhiH putra ra vahati grdbhii| arthagrahaNAta , putreNa sAkam / putreNa samam / putreNa sArdha, putreNAmA, putreNa yugapad / arthAdgamyamAne, putreNAgataH, ddho yUnA, nyakSeNa karoti / evaM kAtsnyena, sAkalyena, anavayavenetyAdAvapi sahArtho'sti / sukhenAste, duHkhena jIvati, kaSTena krAmati, anAyAsena karoti ityAdAvAsyAdikriyAbhiH saha mukhAdeH sahArtho'sti / kriyAvizeSaNatvavivakSAyAM tu dvitIyava / sukhamAste, duHkhaM jIvati, kaSTa kAmati, anAyAsa karoti ityAdi / gauNAdityeva / / sahobhau carato dharmam / caitramaitrAbhyAM saha kRtamiti tu kartaryeva tRtIyA // 45 // yadbhedaistadadAkhyA // 2 // 2 // 46 // yasya bhedinaH prakAravato'rthasya bhedaiH prakAravizeSaistadvatastatprakArakhadaryayuktasyAkhyA nirdezo bhavati tadvAcino gauNAnAmnastRtIyA bhavati / akSNA kANa / pAdena svajaH / hastena kuNiH / zirasA khlvaattH| prakRyA drshniiyH| prAyeNa vaiyAkaraNaH / gotreNa kAzyapaH / jAtyA brAhmaNaH / jAtyA suzIlaH / svabhAvenodAraH / nisargeNa prAjJaH / varNena gauraH / sparzena shiitH| 1 vacanena mRduH| rasena svAduH / mukhena surUSaH / urasA vizAlaH ! bAhubhyAM dRDhaH / sarvatra puruSastadvAn saMvadhyate / yadhaNaM prakRtinirdezArtham tata ityAkSepAt / bhedagrahaNaM 1 kim / yaSTIH pravezaya / kuntAna pravezaya / tadhaNaM kim / Ati kANaM pazya / AkhyAgrahaNaM prasiddhiparigrahArtham / tenAkSNA dIrgha iti na bhavati / kRtabhavatyAdikriyA dhyAhAreNa kartRkaraNayostRtIyA sidaiva saMvandhapaSThInivRttyarthe tu vacanam / / 46 / / kRtAdyaiH // 2 // 2 // 47 // kRta ityevaMprakArainiSedhArthairyuktAgANAnnAmnastRtIyA bhavavahati gardabhI' iti sahaiva dazabhi putrai satIti zakya pratipattam / tatra vivamAgatA ceti tulyayogAt ki pRthagnidizyate / ucyate / vivakSitayogAbhAvAt / sahaiva dazabhirityatra vahanamAtra vivakSita tadardabhyA eva na tatputrANA yathA putreNa sahAgata ityAgamanamubhayorapIti tulyayogAdviyamAnatA bhinA ||-gykssenn / sAmastyenetyartha ||-y dai-|| avayavAvayavilakSaNasabandhe paSThIprApto vacanam / yasya medinacakSurAderbhedai kANaravAdibhistadvatacakSurAdimata purupAdestatprakAravadarthayuktasya / ko'rtha sa prakAravAn adhAdirathastena yuktasya caitrAderAkhyA nirdezo bhavati tahAcino'zyAdivAcinastRtIyA bhavatItyartha ||-akssnnaa kANa' / AkSi kANa cAkANa ca bhavatIti kANatvabhedena tadvAzcatrAdinirdizyate ||-shirsaa khalvATaH / khalantyapagacchanti kezA alAditi kapATetyAdizabdArasAdhu -prakRtyA darzanIyaH / prakRti svabhAvastadedo darzanIyatvam / svabhAvo hi darzanIyatvama'darzanIyatva ca bhavati tadena darzanIya iti prakRtimAnAkhyAyate / pratIti 'tanvyAdhi'iti -prAya / tajhedo vaiyAkaraNatva tArkikatva ceti tadbhedena vaiyAkaraNa iti tadvAnirdizyate / nanu ca prakRtyA darzanIya prAyeNa vaiyAkaraNa iti yukta prayoga | darzanIyatva hi prAkRta vaikRta cAsti vaiyAkaraNatvaM ca prAyikamanyaJca tatretaravyudAsArtha prakRtyA prAyeNeti cArthavat / kANa ityAdiprayoge tvakSNetyAdinyabhicAreNa pratIteyukta prayogo'rthasya gatatvAt / ucyate / loko'tra paryanuyoktavyo yo'rthavato'narthakatAmanayekSya pratIte'pi zabdAn prayukte loke ca na sarva eva sUkSmekSikayA zabdAn prayukte yahA sUkSmekSikayA prayoge'pi upacaritArthanivRttirakSNetyAdiprayoge prayojana 21 satyamaya kANo na tUpacAreNeti ||-gotrenn kAzyapaH / kAzyapo mAThara iti ca gotrabhedastena gotramAnAkhyAyate kAzyapa iti |-bhedgrhnn kimiti / yadi bhedagrahaNa na kriyate tadA yena tavadANyetyucyamAne yaSTI pravezayatyatraiva syAt / atra hi yaSTayAdinA tahAnupacAreNArayAyate / akSNA kANa ityAdI ca na syAt / na banAkSyAdizabdena tadvAnirdizyate ||-akssi kANa pshyti| bAbdena hi akSibhedenAkSyArayAyate na tahAna caitrAdi ||-psstthiinivRttyrth tu vacanamiti / tathApi na vidheyametat sUtra, mAbhUta karbAdI tRtIyA, ityabhUtalakSaNatvAdakSyAdebhaviSyati, yadAha Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ti / kRtaM tena / bhavatu tena / alamatiprasaGgena / kiM gatena / kRta / kRtam / bhavatu / alam / kim / evaMmakArAH kRtaadyH|| 47 // kAle bhaannvaadhaare||2||2|| 48 // kAle vartamAnAnnakSatravAcino gauNAnnAmna AdhAre tRtIyA vA bhavati / puSyeNa pAyasamaznIyAt / puSye pAyasamaznIyAt / maghAbhiH palalaudanam / maghAsu palalaudanam / kAla iti kim / puSye'rkaH / maghAsu grahaH / adhvani mAbhUt / citrAsu jAtA citrA mANavikA tasyAM citrAyAmAste / atra mANavikAyAM mAbhUta / bhAditi kim / tilapuSpeSu yatkSIraM, tilacchedeSu yaddadhi / atra tilapuSpatilacchedazabdau svAvacchinne kAle vartate iti prApnoti / AdhAra iti kim / adya puSyaM viddhi / sthAlyA pacyate ityAdivat AdhArasya karaNavivakSAyAM tRtIyA sidhyati saMvandhavivakSAyAM tu paSThI mAbhUditi vacanam // 48 // prasitotsukAvabaddhaiH // 2 // 2 // 49 / etairyuktAdAdhAre vartamAnAgauNAnnAmnastRtIyA vA bhavati / kezaiH prasitaH / kezeSu prasitaH / prakarSaNa sito vaddhaH prasitaH / niyamasakta isarthaH / gRhennotsukH| gRhe utsukaH / keyauravavaddhaH / keshessvvvddhH| AdhAra ityeva / manasA msitH| manasotsukaH / manasAvavaddhaH / karaNatRtIyAyA vikalpo mAbhUt / avabaddhotsukazabdasAhacaryAttadartha eva prasitazabdo'tra gRhyate / pUrvavat paSThIvAdhanArthaM vacanam / bahuvacanamekadvivahAviti yathAsaMkhyanivRttyartham / / 49 ||vyaapye vidroNAdibhyo vIpsAyAm // 2 // 2 // 50 // vyApye vartamAnebhyo dvidroNAdibhyo gauNanAmabhyo vIpsAyAM tRtIyA vA bhavati / dvidroNena dhAnyaM krINAti / dvidroNaM dvidroNaM krINAti / ' itthabhUtasya kANasya lakSaNaM jhAkSi budhyate // tatastRtIyA tenaiva tanna sUtreNa sidhyati // 1 // anocyate / adhyAderisthabhUtasya kANAdilakSyasya bhedAbhAvAlakSaNatvAnupapattiH / yadAha / udyotakara. lakSyalakSaNabhAvo hi bhede satyupapadyate // yathA chAnnakamaNDalvozchanopAdhyAyayoryathA // 1 // lakSaNAdAtapatrAdestatra lakSya tu bhidyate // iha tvevamasabhAvyamabhedAdakSikANayo // 2 // yattalkANa tadevAkSi lakSyate tatra tena kim // tatkANa. puruSa ityetatkatha tUpacArataH // 3||-kaale bhaa-|| svArthikapratyayA nAtivartante prakRtiliGgavacanAnIti kAle'pi nakSatrazabdo nakSatraliGgasaMkhya eva ||-pupyenn pAyasamaznIyAt / pupyeNa candrayuktenetyAdiprakriyAyAM pupyazabda. kAle varttate / payasi saskRtaM bhakSya -- saskRte bhakSye' aN / payasA saskRtamiti tu kRte tRtIyAdhikAranivezitena 'saskRte' iti sUtreNa ikaNeva bhavati ||-adhvni mAbhUditi / atra viziSTatArakAvachinne kSetre pupyamapAzabdI varttate na kAle iti ||-citraa mANavikA iti / yadyapi citrAzabdo mANavikAyAM vartamAna kAlamapyupAdhitvenopAdatte / yatazcitrAsu jAtA yA sA citrA iti vizepaNatvena pratIyamAnatvAt kAle'pi vRtti sabhAvyate / tathApi tanna kAlasya gauNatvAt gauNa mukhyayotra mukhya kAryasapratyayAna bhavati ||-svaavcchinne kAle iti / khenAtmanA avacchidyate yastilacchedatilapuSpaviziSTa kAla / ko'yoM yatra kAle tilA puSyati tilAnAM chedazca bhavatItyartha / 'tilapuSpeSu yarakSIra tilacchedeSu yaddadhi / tilavApepu yacoya tena vRddho na jIvati' // // iti sunutamatam / sAroddhAramate pUrvAI tadeva uttarAI tu 'mAghamAse ca yadukta tena vRddho vinazyati' / ko'rthaH / punarnavo bhavati |-prsito-|| prasitazabdo'yaM guNavacano'pyasti prakRSTa sita. zukla iti / kriyAvacano'pyasti yaH syate sinoteryA bhavatIti / tatrotsukAvavaddhazabdasAhacaryAtadartha. sinotireva kAnto gRhyata ityAha-prakaNetyAdi / nanu prasitazabdasya zukraguNavacanasya kriyArthasya ca sabhavAdubhayArthasyApi grahaNaprasaGga ityAha-avabaddhotsukasAhacaryAditi // vyApye dvi-|-dvidroNena dhAnya krINAti / dvau goNI mAnamasya dhAnyasya 'mAnam' itIkaN / tasya ' anAmnya'-iti lup / yadvA dvau droNau meyAvasya dhAnyasya / ko'rtha / anena dhAnna dvau droNI Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 tRtIyA vIsAyA vihiteti tRtIyAntasya padasya dvivacanaM na bhavati / dvitIyA tu karmaNi vihitA na vIpsAyAmatastadantasya dvivacanaM bhavati / evaM paJcakena pazUn / 8. krINAti / pakSakarakrINAti / sahaseNAzvAn kINAta / sahasraM sahasraM kINAti / dvidroNAdayaH prayogagamyAH // 50 // samo jJo'smRtau vA // 2 // 2 / 51 // 1. asmRtau vartamAnasya saMpUrvasya jAnAryavyApyaM tatra vartamAnAdgauNAnnAmnastRtIyA vA bhavati / mAtrA saMjAnIte / mAtaraM sNjaaniite| sama iti kim / mAtaraM jAnAti / jJa iti kim / mAtaraM saMvetti / asmRtAviti kim / mAtaraM saMjAnAti / mAtuH saMjAnAti / smaratItyarthaH / vyApya imeva / mAtaraM svareNa saMjAnIte / karaNe vikalpo na / bhavati / mAtuH saMjJAteti kRti paratvAt paSThI / navAdhikAre vAgrahaNamuttaratra tannivRttyartham // 11 // dAmaH saMpadAna'dharmya Atmane ca // 2 // 2 // 52 // saMpUrvasya / dAmaH saMpradAne'dharmyarUpe vartamAnAnAmnastRtIyA bhavati tatsaMniyoge ca dAma AtmanepadaM bhavati / dAsyA saMprayacchate / vRpalyA saMprayacchate / kAmukaH san dravyaM dAsyai dadAtItyarthaH / dAma iti kim / dAsya saMdadAti / saMpradAna iti kim / dravyaM vRSalyA saMprayacchate / karmaNi mAbhUt / adharmya iti kim / patnyai saMprayacchati / sama ityeva / dAsyai prayacchati / iha saMpUrvasya dAmaH mazabdavyavadhAnamantareNa prayogAbhAvAt tavyavadhAne'pi bhavati // 52 // caturthI // 2 // 2 // 53 // saMpadAne vartamAnAgauNAnAmno ubhyAMbhyamUlakSaNaikadivahau yathAsaMkhyaM caturthI vibhaktirbhavati / dvijAya gAM dadAti / ziSyAbhyAM dharmamupadizati / munibhyo bhikSAM dadAti / patye pote / rAje vijJapayati / rAjJe daNDa dadAti / saMpradAna ityeva / ajAM nayati grAmam // 53 // tAyeM // 2 // 2 // 54 // kiJcidvastu saMpAdayituM yatmavRttaM tattadartham tasya bhAve tAdaye saMbandhavizepe ghotye gauNAnAmnaH SaSThayapavAdazcaturthI bhavati / yUpAya dAru / kuNDalAya hiraNyam / randhanAya sthAlI / avahananAyolUkhalam // 54 // mIgate / tadA ikaNa nAgachati meyavAcisyAt doNasya / yadvA yoNiyo samAhAro vidroNam / pAtrAditvAt khIsvAbhAva / anna droNo mIhirAko grIhiritivat droNazabdo meyavRttiH / tena bhAgyasya samAnAdhikaraNo vidronnshbd-||-evN paJcakena pazun phrINAtIti / poti saNyA mAnamaspa 'salyAyA sapasUtra '-iti yathA vihita 'sakhyADate '-iti ke / pajaka pajaka saMgha pAna kINAtItyartha / pakapajakamityanna pazusAmAnAdhikaraNye'pi pAkazabdAhAlANA sagha itivat ekavacanam ||-vidronnaady iti / Adizabdasya prakArArthatvAt yebhyo cIpsAyA prayoga tRtIyA dRzyate te himoNAdaya , na tu gargAdiSat saniviSTA iti ||-smo sho-||-sNjaaniite iti / samaterassavAvitvAtmanepadam ||-daamH spr-|| nanvanena brAhmaNena dAnaM pravRttamityAdicata samadAnasya karaNatyavivakSAyA dAsyA saprayacchata ityAdI tRtIyotpatte. kimarthamidamArabhyate / yadvA sahAthai isa tRtIyA / tathAhi-vAsye svaya dhana dadAti sApyAramAna tase dadAtIti / dAnapUrvake saMbhoge dAm parttate / ityA dAsyA saha samukta iti / evaM cAna kriyAvyatihAropapattestadvAreNaiva Atmanepadam / anocyate / eva hi dhAtvantare'pi vinApi samupasargeNA'dhatvA'bhAve'pi syAt / inya gRpalyA saprayacchata ityatrApi sapradAnaviSakSAyAM caturthI syAt / ata iha caturthabhityudAharaNeSu ca tRtIyA mAbhUdityevamarthamida vakaNyam / vivakSayApi na sidhyati / vivakSAniyamo hi vinA vacanena duradhigama iti idamArabhyata iti / nanu sama iti paradigyogalakSaNA paJcamI tatazca pazamyA nirdiSTe parasya tacAnantarasyeti prazabdasya vyavadhAne na prAmotItyAha-iha sampUrvasyeti / yadA sama iti pUrvatra paJcampantamapahi lakSyavazAt pAThyantaM vijJAyate / tatra vyavadhAne'pi samA dyotyamAnArthatvAdAma saMbandhopapatterbhavatyeva vidhi. ||-taayeN |-yuupaay dAru / atra Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R- rucikRpyarthadhAribhiH preyavikArottamaNeSu // 2 / 2 / 55 ||rucyrthaiH kRpyAriNA ca dhAtunA yoge yathAkramaM preye vikAre uttamaNe ca vartamAnAdauNAnnAmna2. caturthI bhavati / vacanasAmyaM yathAsaMkhyArtham / bahuvacanaM tu ekadrivahAviti yathAsaMkhyAbhAvArtham / rucyarthaiH preye prIyamANe, jinadattAya rocate dharmaH / gurudattAya svadate 6. dadhi / tasyAbhilApamutpAdayatItyarthaH / preya iti kim / caitrAya rocate modako mAdhuryeNa / mAdhuryazabdAnna bhavati / preyasaMbandhAdabhilApakaraNArthasya rucegrahaNam / teneha | na bhavati / sarveSAmetadrocate kathaM vA taveti / pratibhAtItyarthaH / kathaM rocate mama ghRtaM saha muraiH zAlayo dadhizaraM kukurAzca / ghRtameva mamApi rocate ghRta zItaM ca sazarkara payaH / saMvandhamAtravivakSAyAM SaSThyeva bhaviSyati / kRpyathairvikAre, mUtrAya kalpate yavAgUH / uccArAya saMpadyate yavAnnam / zleSmaNe jAyate dadhi / dvikArarUpamApayA ityarthaH / vikAra iti kim / caitrasya kalpante dhanAni / saMpadyante zAlayaH / gauNAdityeva / mUtramidaM saMpayate yavAgaH / uccAro'yaM saMpadyate yavAnnam // zanAccho | jAyate / gomayAvazcikaH prabhavati / mUtraM saMpadyate yvaagvaaH| yavAgvA iti ca paJcamI apAyavivakSAyAm / dhAriNottamaNe, caitrAya zataM dhArayati / uttamarNa iti kim / zata zabdAnna bhavati / uttamo dhanikaH // 55 // pratyAGaH zruvArthini // 2 // 2 // 56 // pratyAbhyAM pareNa zRNotinA yuktAdathinyamilApuke vartamAnAgauNAnnAmnazcaturthI bhavati / dvijAya gAM pratizRNoti / dvijAya gAmAzRNoti / yAcito'yAcito vA pratijAnIte iyarthaH / pratyAGa iti kim / caitrasya zRNoti / arthinIti kim / dvijAya gAM pratizRNotItyatra gavi mAbhUt // 56 // pratyanoguNAkhyAtari // 2 / 2 / 57 // prasanubhyAM pareNa gRNAtinA yoge AkhyAtari vartamAnAdgauNAnnAmnazcaturthI bhavati / AcAryAya prtigRnnaati| AcAryAyAnugRNAti / AcAryoktamanuvadati, prazaMsantaM vA protsAhayatItyarthaH / pratyanoriti kim / AcArya gRNAti / AkhyAyUpAdihetubhUtasya dA dehetutRtIyA na agauNatvAt ||-ruciklpyrth-||-sNvndhmaatreti / atra satyapi preyatve preyatA na vivakSitA api tu takriyAsabandhamAtramiti na caturthI ||-mtraay kalpate yavAgUH / yavAgU. kI sapadyate / ki sapadyate, mUtra, mUtrarUpamityartha / nanu mUtrayavAgUzabdayorkhayorapi sapadyate iti kriyayA saha saMbandhAd gauNatvAbhAvAt kathaM mUtrazabdAcaturthI / ucyate / etatsUtrasAmarthyAdevAtra gauNamurayabhAvena kriyAsaMbandhAt mUtrasya gauNatvam / tathAhi-prathama yavAgvA saha kriyAyA sabandha pazcAnmUtrasyeti / gauNAditi vyAvRtyudAharaNe tu mUtrAdevizeSyArtha mUtrAdika prathamaM kriyayA saMvandhanIyam / yadvA mUtrAyeti ko'rthaH, mUtrarUpavikArasabandhitvena yavAgU sapadyate ityarthaH ||-tdvikaarruupmiti / anna tasya yavAgvAdevikArastasya rUpaM karmatApanamApadyate prApnoti / mUtra kartR / akarmakopi padistadA tadvikArarUpaM mUtraM kartR Apadyate sapadyate ityartha / aba prathamAyA prAptau caturthI |-caitrsy kalpante ityatra caitro dhanAdInA svAmI na vikAra iti na bhavati ||-muutrN saMpadyate yavAgvA iti / yavAgvA apagacchadida mUtra saMpadyata ityapAyaH ||-caitraay zataM dhArayatIti / Dt avasthAne dhiyate tiSThati svarUpAnna pracyavate zataM kartR / tat dhriyamANa prayukta iti Nig / aparapaThitathurAdau vA ||-uttmrnno dhanika iti / yo hi dhana prayukte sa loke uttamatvena prasiddho yastu gRhNAti so'dhamatvena / uttamAdhamAbhyAM sabaddhamRNamapi tathaiva vyapadeSTavyamityuttamamRNa yasyeti kAryam ||-prtyaangH-|-arthiniiti / arthayate ityarthI abhilApuka. / arthaNi upayAcane iti pAThAt // yAcito'yAcito veti / adhamatvAcAcamAne mahattvAdazyAcamAne'pi kenApyAkArAdinA svAbhilApaM samarpayati hijAdA omiti tasya pratijAnIte pratipadyate abhyugacchatItyartha ||-prtyno--aacaary gRNAtIti / AcaSTe ityarthaH / Councemecacadredeo PVAN Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza hai| tarIti kim / AcAryAya manasA pratigRNAtItyatra manasi mAbhUta // 57 // yadIkSye raadhiikssii||2|2|58|| vIkSya vimatipUrvakaM nirUpaNIyam / vipraznaviSaya | iti yAvat / tadvipayA kriyApi vIkSyam / yatsavandhini vIkSye rAdhyatirIkSatizca vartate tasminvartamAnAgauNAnAmnaH sAmarthyAdrAdhIkSibhyAmeva yuktAccaturthI bhavati / / maitrAya rAdhyati / maitrAyekSate / tasya devaM paryAlocayatIsarthaH / vIbhya IkSate / strINAmabhiprAyaH kIdRza iti vimatipUrvaka nirUpayatItyarthaH / ikSitavyaM parastrIbhyaH svadharmoM rakSasAmayam / parastrINAmabhiprAye yatsaMdehAdIkSitavyama nirUpayitavyaM kimevaM karopi naveti tadrakSasAM kuladharmo na dopH| deve evekSye icchantyeke / rAdhIkSyarthadhAtuyoge' piicchantyeke / maitrAya rAdhayati sAdhayati pazyati jAnIta iti codAharanti / yadhaNaM kim / maitrasya zubhAzubhamIkSate / zubhAzubhAnmAbhUt / maitrAttu-rAdhIvibhyAM yogAbhAvAdeva na bhavati / vIkSyagrahaNaM kim / maitrmiiyte| rAdhIkSyarthaviSayAta vipraSTavyAdicchatyanyaH / lAbhAya raadhyti| lAbhAya rAdhayati / lAbhAya saadhyti| laabhaayeksste| lAbhAya pazyati // 58 // utpAtena jJApye // 2 / 2 / 19 // utpAta AkasmikaM nimittam / tena jJApye jJApyamAne'rthe vartamAnAdgauNAnAmnazcaturthI bhavati // vAtAya kapilA vidyudAtapAyAtilohinI // pItA varSAya vijJeyA durbhikSAya sitA bhavet // 1 // pAtAdayaH khakAraNebhya evotpadyante / vidyutA tu jJApyanta iti tAda rthya nAsti / utpAteneti kim / rAjJa idaM chacamAyAtaM viddhi rAjAnam / SaSThayapavAdo yogaH // 59||shlaaghhsthaashpaa prayojye // 2 / 2 / 60 // jJApya ityanuvartate / zlAghAdibhirdhAtubhiryuktAda jJApye prayojye'rthe vartamAnAdvauNAnAmnazcaturthI bhavati / maitrAya zlAghate / maitrAya nhute / maitrAya tiSThate / maitrAya zapate / zlAghAravasthAnazapathAn kurvANa AtmAnaM paraM vA jJApyaM jAnantaM maitraM prayojayatItyarthaH / prayojya iti kim / maitrAyAtmAnaM zlAghate ! maitrAya zataM hute / AtmAdau mAbhUt / / anAcAryamAcakSANAmiti pratipattavyam / anyathA vyaGgavikalatva syAt ||-ydviikssye-||vidhaa vizeSAnupalambhAdekasmin vastuni sAdRzyAdinimittAdanekapakSAlambanAnavadhAraNAtmikA matirvimatiH / / sadehacAnamiti yAyat // tatpUrvaka nirUpaNIyam / aSTamiSTAniSTaphala puNyapAparUpama'pratyakSa parAbhiprAyAdika vA tasyeva nirUpaNArhatvAt / puna: spaSTayati-vipraznaviSaya iti / vicAravipayo devAdilAbhAlAbhAdivA ||-kriyaapiiti / paryAlocanAdikA ||-tsy daivamiti / zubhAzubhamityartha / 'ikSitavya parasIbhya svadharmo rakSasAmayam // sAdhyasi mRpA ki tva dikSu mA mRgekSaNe ||3||-daive pavekSye iti / na tyabhiprAyAdAvityartha ||-eke iti / zAkaTAganA ||-eke iti / cAndA / rAdhiraparapaThitazurAdiNiganto vA / sAdhirNiganta eva ||raadhiikssibhyaaN yogAbhAvAditi / evaM tarhi maitrAya rAdhyatItyAdAvapi sayandhAbhAvAna syAt / na / tatra megreNaiva saha rAdhIkSyo sabandho vivakSito'nyasyAzrutatvAt |-any iti / rasamatiyoddhaH ||-utpaaten--|| ukamya prasiddha nimitta patatIti yAhulakArasopasargAdapi vA jvalAdi '-iti Na / nimitta dvidhA janaka jJApaka ca / yatra tAdayaM tatra janaka evaM hetu / yathA randhanAya sthAlI / atra tu tAdayAbhAvAt jJApaka eva hetu' ||-pssttypvaad iti / jJApyajJApakasavandhavivakSAyAmityartha ||-laaghhutu-|| yujaNa saparcane, prayojyata iti 13 ya ecAta ' iti ye prayoktuM zakya iti vA 'zakAheM '-iti dhyANi 'nizAna yuja zakye' iti gatvAbhAve prayojya // dvitIyAprApto vacanam ||-maitraay tiSThate / atra 'jhIpsAsthaye' Atmanepadam / sthAnenAtmAna jJApayatItyartha ||-maitraay zapate / 'zapa upalambhane ' Atmanepadam / vAcA mAnAdizarIrasparzanena nAha jAne na maya' kRtamiti maitra zApayatItyartha Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke citprayojyo yo jJApyo ya AkhyAyate tatraivecchanti // 60tumo'rthe bhAvavacanAt // 2 // 2 // 61 // kriyAyAM kriyArthAyAmupapade tuma vakSyate tasyAyeM ye bhAvavAcino ghanAdayaH pratyayA vidhAsyante tadantAdgauNAnAmnaH svArthe caturthI bhavati / pAkAya brajati / paktaye vrajati / pacanAya brajati / ijyAyai vrajati / paktuM yaSTaM vA bajatItyarthaH / tAdarthyasya pratyayenaivoktatvAccaturthI na prApnotIti zeSapaSThI hetuhetumadbhAvavivakSAyAM vA hetutRtIyA syAditi caturthyarthaM vacanam / tumothai iti kim / pAkasya / tyAgasya / pAkena vartate / sAgena vartate / adhyayanena vasati / nAtra kriyAyAM kriyArthAyAmupapade prakhayo vihitaH kiM tahi bhAvamAtre pazcAttu kriyayAbhisaMvandha iti hetau tRtIyaiva bhavati / bhAvavacanAditi kim / pakSyatIti gAM dAsyatIti ca pAcakasya vrjyaa| godAyasya parisaryA / tuma iti vyastanirdeza uttarArthaH // 61 // gamyasyApye // 2 // 2 // 62 // yasyArtho gamyate na ca zabdaH prayujyate sa gamyaH, tasya tumo yadApyaM vyApyaM tatra vartamAnAgauNAnAmnazcaturthI bhavati / dvitiiyaapvaadH| edhebhyo brajati / phalebhyo brajati / edhAn phalAni vAhatUM bajatItyarthaH / gamyasyeti kim |edhaanaahrtuN vrjti| Apya iti kim / edhebhyo brajati shktten| karaNAnmAbhUt / tuma ityeva / praviza piNDI dvAram / atra bhakSayeti pidhetIti ca gamyam // 62 // gatenavA'nAte // 26 // gatiH pAdaviharaNaM tasyA gaterApye'nApte'saMprApte vartamAnAgauNAnAmnazcaturthI vA bhavati / grAmaM gacchati / grAmAya gcchti| nagaraM vrajati / nagarAya vrajati / vipranaSTaH panthAnaM gacchati, pathe gacchati / utpathena panthAnaM pathe vA gacchati / gateriti kim / AdityaM pazyati / meruM zRNoti / striyaM gcchti| manasA meruM gacchatItyatra jJAnArtho gmiH| Apya iseva / grAmAdAgacchati / anApta iti kim / panthAnaM gacchati / kRdyoge tu paratvAtpaSThayeva bhavati / grAmasya gantA / dvitIyavesanye / grAmaM gantA |-cturthii cetyanye grAmaM gantA grAmAya ganteti // 63 // ||-kecitviti / bhojazAkaTAyanA / yastu maitrAdirjAnan jJApyate tatra na bhavatIti / tathA ca anyeSAM granthe dvikarmako'ya jJApistatra kecidyassai AkhyAyate tat jJApyaM sapradAnatvena pratipannA / kecidya AkhyAyate tamiti / tanmate maitramAtmane zlAghate ityudAharaNam ||-tumo'thaa-|| bhavanaM bhAva bhAvAkoMrghaj / baktIti pravItIti vA ramyAdibhya kartaryanaT / bhAvasya vacano bhAvavacanastasmAt ||-paakaa4 yeti / paktuM pakSyate iti vA vAkdhe 'bhAvavacanA.' iti ghajAdaya ||-gmysyaa-|| zabdo'rthavAnapya'prayujyamAna prayujyamAnazca bhavati / aprayujyamAnazcArthaprakaraNazabdAntarasannidhAna pratIyamAnArtha saca gamya ityucyate ||-edhebhyo brajati / nanu edhArtha vrajatIti tAdarya eva caturthI bhaviSyati kimanena / ucyate / bajyAyA edhAharaNArthatAyAM vizrAmo'sti na tvedhArthatAyAmiti na sidhyati ||-gtenvaa-|| gatizabdasya jJAnAdyarthatve'pyanApta iti vacanAtpAdaviharaNarUpaiva gatirgRhyate jJAnAdivyApyasyA'nAptatvA'sabhavAdityAha-gatiH pAdaviharaNamiti ||-striyN gacchatIti / bhajanArtho'tra gamirna gatyartha iti na caturthI ||-pnthaanN gacchatIti / anApte'saprApte karmaNi caturthI, panthAstu saMprApta iti caturyabhAva ||-dvitiiyaivetyny iti / sArasagrahakArAdaya / te hi gatyarthakarmaNi dvitIyAcaturthyA viti sUtreNa karmaNi dvitIyAyAM prAptAyA tadapavAdo vaikalpikI caturthyArabhyate iti pakSe dvitIyA siddhaiveti dvitIyAgrahaNAt / grAma gantetyatra kRta karmaNi apavAdabhUtAmapi paSTI bAdhitvA dvitAyaiva bhavati caturthI tu paSTayA paratvAdvAdhyata eveti manyante ||-cturthii cetyanya iti / utpala ityartha / sa peva manyate dvitIyAviSaya iya vaikaripakI caturthyArabhyate / dvitIyAyAzcAnnApavAdAtkRto'pi vipaya upanata iti tadviSaye pakSe caturthI pravartata eva ||-graam gantA grAmAya ganteti / eteSu cAyamasadabhimata paSThIpakSa zrIzepabhadhArakasyApi saMmataH / katha hi zabdAnAM sAdhutvaM yukti Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manyasyAnAvAdibhyotikutsane // 2 // 2 // 34 // atIva kutsyate'nenesatikutsanam / tasminmanyaterApye vartamAnAnnAvAdigaNavarjitAt gauNAnAmnazcaturthI |Tita cA bhavati / na tvA tRNAya manye / na tvA tRNaM manye / na tvA busAya manye / na vA asaM manye / na vA loSThAya manye / na tvA loSThaM manye / na tyA zune manye / na tvA zvAnaM manye / tRNAyapi na manye tRNAderapi nikRSTa manya iti kutsayate / manyasyeti kim / na tvA tRNaM cintayAmi / zyanirdezaH kim / na vA tRNaM manye / anAvAdibhya iti kim |'n tvA nAvaM manye / na tvA annaM manye / na tvA zukaM manye / na tvA zRgAlaM manye / na tvA kAkaM manye / nAvannayorapi 'paramaNeyatAnAyAsocchedyatAdibhiratikutsanatvaM bhavati / kutsana iti kim / na tvA ratnaM manye |n te mukhaM candraM manye / na te mukhaM padmaM manye / ratnAdibhyo'pi khadAdIn adhikAn manya iti prazaMsA / kutsyate aneneti karaNAzrayaNaM kim / na tvA tuNAya manya iti yuSmado na bhavati / atigrahaNaM kim / tvAM tRNaM manye / suvarNa tRNaM manye / atra naJprayogAbhAve sAmyamAtra pratIyate na tvatikutsA / kutsAmAtre'pIcchanyeke / tRNAya tvAM manye / tRNAya manyamAnaH sarvAn / harimapi amaMsata tRNAyeti / na tvA tRNasya manteti kRyoge paratvAt paSThI / caturthyapIti kazcit / na tava busAya mantA / na taba busasya mantA / na caitrasya zune mantA / na caitrasya | zuno manteti / uktakamaNi tu na tvaM buso manyase mayA na caitraH zvA manyate mayA nAhaM buso manye vRSalenetyatikutsanAt prathameti // bahuvacanamAkRtigaNArtham // 64 // hitasukhAbhyAm / 2 / 2 // 64 // hitasukhAbhyAM yuktAgauNAnAmnazcaturthI vA bhavati / AturAya Aturasya vA hitam / AmayAvine AmayApino vA hitam / valena zakya vyavasthApayitu yatra tulyapadArve upaNa ca tadudaka va uSNodakamiti sAdhu / uSNa ca tatpAnIyaM ca uSNapAnIyamiti kAladaSTo'pazabda / tApasaJcAya kumArazca tApasakumAra iti sAdhu / / tApasI ceya hamArI ca tApasakumArIti acikitsyo'pazabdaH / pAnIyopNa kumAratApasI ceti sAdhureca ||-mnysyaa ||-n tvA vusAya manye / sac usameM ghusyati tyajati upAdeyabhAvamiti 'nAmyupAntya '-iti ke yusam ||-n tvA nAva manye // nAvAdayo lkssydrshnenaanusrtvyaa.| atha nAvanayoratyantopakArakatvAt kathamatikatsanatya gamyata ityAha-nAvannayorapIti / pareNa svecchayA abhimata sthAna prakarpaNa nIyate paramaNeya. parAdhInapravRttirityayaM tasya bhAva parapraNayatA ||-anaayaasocchedytaadibhiriti / AdizabdAdacenanatvavinadharatvAvigraha -na tvA zukamiti / zupha pAThito bhaNati tva tadapi na ||-n tyA ratnamiti / yato rata pASANa ||-n te mukhaM candrAmiti / candre kalaGka tvanmukha niSkalAm ||-n te mukhaM pAmiti / pamasya rAtro sakoca / vadAsyasya na kadApi / yuSmado'pi manyavyApyatvAtpakSe caturthI prAmotIgAha-kusyate'neneti / harimapyamasata tRNAya kurupatimajIgaNana vA // mAnatulitabhuvanatritayA sarita sutAda vibhayurne bhUbhuta '||1||--prtvaatpsstthiiti / 'karmANi kRta'' ityanena tRNazabdAt nitya SaSTI / yuSmacchabdAta 'vaikA yo. ' iti SaSThIvikalpAdvitIyA / yadA tu yuSmadagrata 'karmaNi kRta 16 ityanena nitya paSThI vadA tRNazabdAda vaikatra dayo / ityanena vikalpena paSThI / tadvikalpapakSe caturthyapi / na tava tRNAya mantA tRNasya mantA tRNa manteti vA ||-ctuthypiiti kazciditi / / ajitayazovAdI durgasihazca / 'karmaNi kRta ' ityanena paSThIprAptI, 'caikatra yo ' ityasya tu pakSe siddhaiveti // tvaM so manyase iti / atra vizeSaNavizepyabhAvena ubhayamapi karma uktam / : Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caitrAya caitrasya vA sukham // 65 // tadbhadrAyuSyakSemArthArthanAziSi // 2 // 2 // 66 // taditi hitasukhayoH parAmarzaH / arthazabdaH pratyekAmasaMbadhyate / hitAdyarthairyuktAgauNAnAmna AziSi gamyamAnAyAM caturthI vA bhavati / hitArthe, hitaM jIvebhyo bhUyAt / hitaM jIvAnAM bhUyAt / pathyaM maitrAya bhUyAt / pathyaM maitrasya bhUyAt / sukhArthe, mukhaM prajAbhyo bhUyAt / sukhaM prajAnAM bhUyAt / zaM majAbhyo bhUyAt / zaM prajAnAM bhUyAt / zarma bhavatAta bhvyebhyH| zarma bhavatAta bhavyAnAm / bhadrAthai, bhadramastu jinazAsanAya / bhadramastu jinazAsanasya / madramastu jinazAsanAya / madramastu jinazAsanasya / kalyANamastu jinazAsanAya / kalyANamastu jinazAsanasya / AyuSyArthe, "AyuSyamastu caitrAya / AyuSyamastu caitrasya / dIrghamAyurastu maitrAya / dIrghamAyurastu maitrastha / ciraMjIvitamastu maitrAya / ciraMjIvitamastu maitrasya / kSemArthe, kSemaM bhUyAta saMghAya / kSemaM bhUyAta saMghasya / kuzala bhUyAt saMghAya / kuzala bhUyAt saMghasya / nirAmayaM bhUyAt sAdhubhyaH / nirAmayaM bhUyAt sAdhUnAm / arthAyeM, artho bhUyAnmaitrAya / arthoM bhUyAnmaitrasya / prayojanaM bhUyAnmaitrAya / prayojanaM bhUyAnmatrasya / kArya bhUyAnmaitrAya / kArya bhUyAnmatrasya / AziSIti kim / * AyuSyaM mANinAM ghRtam / tattvAkhyAne na bhavati / hitasukhazabdAbhyAM pUrveNa vikalpaH siddha eva / tadarthArtha tu tadbhahaNam // 66 // *parikrayaNe // 2 / 2 / 67 // parikrIyate niyatakAlaM svIkriyate yena tat parikrayaNaM vetanAdi / tasmin vartamAnAgauNAnnAmnazcaturthI vA bhavati / zatAya prikriitH| zatena prikriitH| saMbhogAya parikrItaH kartAsmi tava nAmiyam / saMbhogena vA / zatAdinA niyatakAle svIkRta isarthaH / parIti kim / zatena krINAMti / yasyAtre karaNaM na parikrayasya / karaNAzrayaNaM kim / zatAya parikrIto maasm| mAsAnmAbhUt // 67 // shktaarthvssdnmaasvstisvaahaasvdhaabhiH||2|2|68|| zaktASaMDAyathA kaTa phriyante vIraNAni ||-tdbhdraa-|| bhadrakSemArthayoranyatraikArthatve'pi kSemamApado'bhAvo bhadra sapadurakarSa ityarthabhedAdvitayopAdAnam ||-aayussymst caitrAyeti / AyuH prayojanamasya ghRtAderAyuSyaM ghRtAdi / tatazca dIrghamAyurastu maitrAyetyAdau caturthI na prAmoti / yata AyuHzabdena jIvitamevAbhidhIyate na tu jIvitakAraNaM ghRtAdikam ucyate kArya kAraNopacArAt / yathA indraH sthUNA / yadA tyAyureva bheSajAdikhArthe vyaNi AyuSyazabdo niSpAdyate tadA nirvivAda siddhameva / AmayasyAbhAvo-nirAmayam / 'vibhaktisamIpa'-iti samAsa ||-aayussyN prANinAmiti / atra Ayupi sAdhu 'tana sAdhau' ya ||-tgnnmiti / tarhi prAgapyathagrahaNamastu / satyam / tadarthAnAmAziSi niyamArthamidam ||-prik-|| svIkAro sAtmasAtkaraNa parikraya ucyate / parizabdo'nna pratyAsatti dyotayati / yathA parisahasrA gAva iti sahasamatyAsatrA. saMbhAvya parisahasA gAva ucyante / evamatrApi krayapratyAsanno'lpakAlo vetanAdinA svIkAra parikraya ucyate / tana yatkaraNa parikrayakriyAyAM sAdhakatama vetanAdi tatkaraNavyutpatyA parikrayaNamucyate ||-cetnaadiiti / AdipadAjhATakAdiparigraha // karaNAzrayaNaM kimiti / karaNAzrayaNaM vinA parikrIyate'sminniti anayA vyutpatyA mAsAdapi sthAcaturthI |-shtaay parikrIto mAsamiti / krIta iti rUpaM karmaNi kartari vA / tathAhi-parikrIyate sma parikrIta. ka. karmatApanazcaitraH ka mAsam / ko'rtha maase| madA parikrINIte sma kartari ka karmaNo'vivakSitatvAt / athAtra mAsAmiti karma vidyate tatkathaM kartari ka / ucyate / mAsamityatra 'kAlAvabhAva '-ityanenAdhArasya yugapat karmasaMjJA'karmasajJA ca / tatra karmasajJAyAM karmaNi dvitIyA, akarmasajJAyAM tu kartari ka ||-shktaarth-||-pRthgyogaadveti nivRttamiti / tatra kazcit sAmatyena pRthagyogaH kazcidekadezena sabhavati / bhatra tAva 2900aar Tee : o Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamaza0 // 37 // dibhizca zabdayuktAdgauNAnAmnacaturthI bhavati / pRthagyogAdveti nivRttm| zaknoti maitrshcaitraay| prabhavati maitrshcaitraay| alaM mallo mallAya / samathoM mallo mallAya / prabhumallo mllaay| vapad , vapaDagnaye / vapaDindrAya / namas, namo'hayaH / namaH siddhebhyaH / svasti, svasti prajAbhyaH / svasti saMghAya / svAhA, indrAya svAhA / agnaye sAhA / svadhA, pitRbhyaH svadhA / svastizabdaH kSemArthaH / tadyoge AziSyapi paratvAnnityameva / svasti saMghAya bhUyAt / svasti prajAbhyo bhUyAt / tunIyayA yogAbhidhAnAdiha na bhavati / namo jinAyatanebhyaH / nAtra jinAnAM namasA yogaH / namasyati jinAnityatrApi namasyadhAtunA yogo na nmsaa| yadyevaM kathaM svayaMbhuve namaskRtyeti / nAne nAtra caturthI kitu namaskRtilakSaNayA kriyayAbhipreyamANatvAta saMpadAnatve 'caturthI' (2 / 2 / 53 ) ityanenaiva / svayaMbhuvaM namaskRsatyatra tu kriyAbhimeyatvAvivakSAyAM dvitIyaiva // 68 // paJcamyapAdAne // 2 // 2 // 39 // apAdAne kArake gauNAnAmno yathAsaMkhyamekadvivahI usibhyAMbhyasUlakSaNA paJcamI vibhaktirbhavati / grAmAdAgacchati / parvatAdavarohati / godAbhyAmAgacchati / yavebhyo gAM vArayati / kumUlAtpacati / balAhakAdvidyotate vidyut / caurAdvibheti // 19 // 'AGAvadhI // 2 // 2 / 70 // avadhirmaryAdA / abhividhirapi tadvizeSa eveti tasyApi grahaNam / avadhau vartamAnAta AGA yuktAdgauNAnAmnaH paJcamI bhavati / A pATaliputrAduSTo meghaH / pATaliputramavadhIkRtya tayApyAvyApya vA dRSTa ityarthaH / A kumArebhyo yazogataM gautamasya // 70 // paryapAbhyAM vajye // 2 // 2171 // vajye varjanIye'rthe vartamAnAtparyapAbhyAM yuktAt gauNAnAmnaH paJcamI bhavati / pari pATaliputrAdRSTo meghaH / pari pari pATaliputrAdaSTo devaH / apa pATaliputrAdRSTo devaH / pATaliputra dekadezena / tathAhi-hitasusAbhyAmityanena svastizabdasyaikayogAkaraNAt / ekayoge ca kRte'nAzaMsAyA hitasukhasvastibhirityanena AzasAyAM tu taddetyanena taditi pUrvavastuparAmarzana kSemadvAreNa vA vikalpa siddha eva tadakaraNAdveti nivRttamityartha / nanu kathamanaikadezena pRthagyogo na sAmastyena / ucyate / tadatyana vyabhicArAt / tathAhi-tadretyatrArthaparo nirdeza / apa tu zabdapara eveti / parikapaNe 'elganena tu ekayogatvaM na vyAkhyeyamarthasyA'sagate / tatra hi parikapaNe vartamAnAnAmna ityuktam / anena spekayoge vapaDhAdivat parikraSagazabdasvarUparigraha spAdite ||-prtvaanitymeveti / nanu sparde para samAnaviSayayozca spardha iti samAnaviSayatva 'tabada '-ityasya darzayati / tathAhi-svasti jAlmAyetyanna jAlmatvenAzIrabhAvAttatvAkhyAnamidamiti svasticaturthyA avakAza / kSema bhUyAsaMghAyetyaga tu kSemacaturthyA avakAza' / svasti prajAbhya ityagobhayaprAptI paratvAdAziSyapi nityaM svasticaturthI bhavatItyartha ||-nmseti / yadvA'stu namasA yoga tathApi nama - zabdasyApato grahaNAdanarthakayoge na bhavati / ana hi namasyadhAturarthavAna tu tadekadezo nama zabda iti / athavA padAntarasabandhAnapekSaNAdantaragayA dvitIyayA kArakavibhakyA upapadavibhaktisvadokSaNAvahirakSA caturthI cAdhyate / upapadavibhake kArakavibhaktiryalIyasIti nyAyAt / nanu kArakavibhaktirapi kriyApadApekSiNIti kathamantaraGgA / naipa doSa. / kArakasya kriyAmAtratabandhAvyabhicArAt svarUpAntargateva sApekSA ||-ydyevaamiti / kArakavibhaktyA dvitIyayA vAdhyamAnA kathamantra caturthIti praznArtha / 'svayabhuve namaskRtya prahmaNe'mitatejase // munipraNItAn vividhAn bhavAn vyAkhyAmi zAzvatAn // ||-aaddaav-|| pravRttasya yantra nirodha sa maryAdA / maryAdAbhUtameva yadA kiyayA vyApyate tadA'bhividhiH ||-paattliputrmvdhiikRtyeti / etAvAnartha ADA ghotyate ||prypaa-|| vajyavarjakasabandha paryapAbhyAM dyotyata iti vAkyasya parirvarjane' ityanena pariparItyatra vA dvitvam ||-apshbdo maitrasya / apagata zabdAt / tatpuraSasya pUrvapapradhAnatvAt pUrvapadena Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varjayitvesarthaH / vayaM iti kima / apazabdo maitrasya // 71 // yataH pratinidhipratidAne pratinA // 2 // 2 // 72 // *pratinidhIyata iti pratinidhimukhyasya sdRsho'rthH| pratidAnaM gRhItasya pratyarpaNam vizodhanamiti yAvat / pratinA yoge yataH pratinidhiryatazca pratidAnam tadvAcino gauNAnAmnaH paJcamI bhavati / 'prayanno vAsudevAta prati / abhayakumAraH zreNikataH prati / sadRza isarthaH / tilebhyaH prati mASAnasmai prycchti| tilAn gRhItvA mASAn dadAtItyarthaH / evaM sapipo'sma tailaM prati siJcati / sarpiSo'smai taila prati siktvA brajati / yata iti kim / tilebhyaH prati mApAn prayacchati ityatra mApazabdAnmA bhUt / pratinidhipratidAna iti kim / vRkSa prati vidyotate vidyut // 72 // 'AkhyAtayupayoge // 2 / 2 / 73 // AkhyAtA pratipAdayitA tatra vartamAnAgauNAnAmnaH paJcamI bhavati upayoge 'niyamapUrvakavidyAgrahaNaviSaye / upAdhyAyAdadhIte / AcAryAdAgamayati / zrAvakAt zRNoti / pratyekavuddhAdadhigacchati / AkhyAtarIti kim / upAdhyAyAta zAstramAgamayati / atra zAstrAnmAbhUta / upapayoga iti kim / naTasya zRNoti / upayogavivakSAyAM tvatrApi bhavati / naTAdbhArataM zRNoti / apAdAnavenaiva siddhe yoga eva yathA syAdityevamartha vacanam // 73 // *gamyayapaH karmAdhAre // 2 // 2 / 74 // gamyasyAprayujyamAnasya yapo yavantasya yatkarmAdhArazca tatra vartamAnAdgauNAnAmnaH paJcamI bhavati / dvitIyAsaptamyorapavAdaH / prAsAdApekSate / AsanApekSate / pAsAdamAruhyAsane copavizya prekSate isarthaH / gamyagrahaNaM kim / prAsAdamAruhya hote / Asane upavizya bhuDkte / na hyatra yavantasyAprayoge tadarthaH pratIyate / yagrahaNaM kim / praviza piNDIm / praviza tarpaNam / vRkSe zAkhA / grAme caitraH / atra hi bhakSayakuruAstevasatInAM gamyatA na tu ypH| nanu yathA kumUlAdAdAya pacati kusUlAtpacatItyatrAdAnAGge pAke pacetanAdupAtaviSayametadapAdAnamiti paJcamI bhavati bhaevAmi ABUA apa ityanena saha maitrazabdasya yogo'ratIti na varya iti vyAvRttIGgavikalatA / anna maitrazabdAnmAbhUt ||-ytH prti-|| yasmAt 'kimayAdi-itya'pAdAne tas 'A dvera ' / yadA yasya yata , tadA AdhAdibhya pRSodara '-iti dalopa / pratinidhipratidAnazabdAt prathamA au dIyate ||-prtinidhiiyt iti / pratIta san mukhyasthAne nidhIyate, Aropyate, sadRza kriyate iti tAtparthiH ||-prtidaanmiti / tulyajAtIyenA'nulyajAtIyena vA vizodhanamiti zeSa ||-prdyumno vAsudevAt prati / yubhirmIyate 'sunibhyo mADo Dit na ' / prakRSTa dyumna parAkramI yasya pradyumna' / sadRza kriyate kena saha vAsudeveneti / 'tutyAtheM. '-iti tRtIyApaSTayoH prApti / zreNI kAyati prasannacakSuSeti 'zreNikaH / tasmAt 'pratinA paJcamyA ' iti tsu||-tilebhyH pratIti / prayacchati pradadAti, kAn mASAn , kathabhUtAn prati pratidAnabhUtAn , keSAM tilAnAmiti pratizabdAt dvitIyakavacanam ||-prti siJcati / nAna sica pratinA yogo'pi tu sappiSa iti 'sthAseni '-ityanenopasargasvAbhAvAna patvam ||-aannyaatyu-1-niympuurvketi / niyamo vidyAmahaNArtha gurabhuzrUSAdika ziSyavRttamAkhyAyate na tUpayogamAtraM yata upayogamAtra naTAdapi bhavatyatastasmAdapi syAtparamI -zrAvakAditi / zrAyamatIti NakaH ||-prtyeketi / pratyekamindradhvajAdika nimittamAzritya yuddhaH pratyekabuddha ||-gmyypH-||-evmihaapiiti / asamartha / prAsAdAki satyApakramya cakSu razmidvArA prekSate / prAsAdAgnissaratA cakSuSA kRtvA devadatta prekSate vA // tattato'pakrAmatIti / bhayamartha -tata prAsAdAdetat cakSurAdi apati nissara Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ audamazaH 3. hApi apakramaNAre darzane dRzervartanAdbhaviSyAtI tathAhi--'tattato'pakrAmati anapakrAmaddhi naM viSaye gRhIyAt / stym| kiMtu AmhA upavizyoti yavantArtho'pi gamyate / tato || dvi // 38 // yathA yavante prayujyamAne karmAdhikaraNayoditIyAsaptamyaubhavatastadvadaprayujyamAne'pi tadarthapatItestemasajegAtAmiti mUtramArabhyate // 54 // prabhRtyanyAdikazabdayahi rArAditaraiH // 2 / 2 / 76 // prabhRtyarthairanyAdikazabdaihis ArAt itara ityetezca zabdayuktAdgauNAnAmnaH paJcamI bhavati / mabhRtyayaH, tataH prabhRti / kArtikyAH prabhUti, Arabhya grISmAt / shriimaadaarbhyH| anyArthaH, anyo maitrAt / bhinnazcaitrAt / arthAntaraM ghaTAt / vyatiriktaH paTAt / vilakSaNo'zvAt / pRthaggajAdA gahiruk gAgryAt / dizabda, grAmAtpUrvasyAM dizi vasati / grAmAduttarasyAM dizi vasati / dizi dRSTAH zabdA dikzabdA iti dezakAlAdivRttinApi bhavati / pUrva unjayinyA gonardaH / uttaro vindhyAtpAriyAtraH / pUrvo griissmaaisntH| pazcimo rAmAyudhiSThiraH / etadarthameva ca zabdazabdopAdAnam / gamyamAnenApi ca divazabdena bhavati / krozAlakSyaM vidhyati / pareNeti gamyate / 'kamaNi (342)paro bhavatIti gamyate / prAgrAmAt / pratyaggrAmAt |udggraamaat / prAcInaM graamaadaamraaH| dakSiNAhi grAmAt / uttarAhi grAmAt / dakSiNA grAmAt / uttarA grAmAt / nyag maitrasyAvasthita ityupasarjanakhAna dikUzabdatA) bahisa, bahiyAmAtU / bahipurAta / ArAdityavyayaM dUrasamIpayorvAcakam / tena tadyoge vakSyamANasya 'ArAdarthaiH / (2 / 2 / 78 ) iti vikalpasyApavAdo'yam / ArAdrAmAkSetram / ArAnmatrAtpIdam / itaravAndo tIti tasgApAye'vadhibhUta vAdapAdAne paJcamI sicava ||-anpkaamddhiiti / etanaiyAcikmatAbhiprAyeNoka, te hi prApyakArINIndriyANi manyante ||-shervrtnaaditi / zeriti kotha izisamAnArthasya IkSerityartha. :-prbhRty-|| dizA zabdA dizi TA. zabdA vA tadA 'mayUravyasaka '-iti raelopa / dizi ye vAcakatvena dRSTAste iha digazabdA iti vijJAyante / na tu dizi vartamAnA eva tena vizo yAcakAyena sTasya zabdasya deze kAle AdizabdAt bhAve dravye ca vRttAvapi tadyoge paJcamI |-griipmaadaarbhyeti / Arabhyeti karavAntamayatvAntamavyaya vA // arthAntaramiti / arthamantasyati / nathavA eksAdAditi vA |-pRthgiti / gRthi sUtradhAtu rudhithi '-iti vidA ||-hirk iti / hiyate iti 'TrAgAdaya' |-paariyaatr iti / pAriyAturayaM 'tasvedam ' aN / OMthayA pariyAtA devatA asya devatA ' aN / yadA pariMgatA yAtrA yasyAsau pariyAtra / pariyAtra eva pAriyAtra parvata / parvatasamIpadezo'pi / prAgeva 'adikNiyAm' iti svArthe Ina / nasakva tu sAmAnyabhAvena / tathA ca vartate ki tat varne prAcIna ki tat AnA iti / yathA prAk zabda kevalo'pi digyAcI tathA svArthiyenapratyayAnto'pi / tatastadantayoge'pi jAti // atyantayoge yathA prAgyAmAdityAdau paJcamI tathA'nApIti kazcinmukhet ta pratyAha-nyagmaitrasyati / myak upasarjana yathA bhavati evamavasthita ityartha 1 iha tAyadekepA darzanam adhiSThAnadezAnAtyantAya nirgadahiriniya viSaya paricchinatti yathA jalauksA pUrvadezA'parityAgenA'paradezaprApti tathendriyANAmapi adhiSThAnA'parityAgena viSayaprAptiriti nA'nindiyamadhiSThAnamiti / tato'pakAnyA ca spaSTo'vadhibhAva' prAsAdAde / yepA tu kSaNikAnIndriyANi prApyakArINi veti darzana taipAmapIndriyakSaNa ekasmin viSaye gacchati anya indriyakSaNo'dhiSTAnadeze prAdurbhavati ityanyonyaprAdurbhAvAnna nirindriyAdhiSThAnadoSa iti tato'pakrameNa yotitamavadhitvam / yeSA punaraprApTakArINIndriyANi teSAmapi prekSaNakriyAyAstato'bhAvAt prAsAdAderanupahato'vadhibhAva / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dayorupalakSitayoranyataravacanastenAnyArthAdbhidyate / itarazcaitrAt / tasya dvitIyo maitrAdirisarthaH // atha jinadattAdanyo'yaM maitrasya, jinadattAditaro'yaM caitrasya, chAtrANAM pUrvamAmantrayasva, kAyasya pUrvamityAdau maitracaitracchAtrakAyazabdebhyaH kathaM na bhavati / ucyate / pratyAsatteyasyaivAnyatvAdidharmanimitto'nyazabdAdinA yogastata eva jinadattAdeH paJcamI bhavati na maitrAderiti // 75 // RnnaaddetoH||2||2176|| phalasAdhanayogyaH padArthoM hetuH / hetubhUtaM yahaNaM tadAcino gauNAnnAmnaH paJcamI bhavati / tRtIyApavAdaH / zatAbaddhaH / sahasrAddhaH / hetoriti kim / zatena baddhaH / zatena vandhitaH / zatena caitreNa vandhitaH / kari prayojye prayojake ca kartulakSaNA tRtIyA bhavati / heturhi phalasAdhanayogyaH padArthaH katroMdibhyo'nya ucyate iti kathaM katurhetutvam // 76 // 'guNAdastriyAM navA // 3 / 2 / 77 // astriyAM varta mAnAddhetubhUtaguNavAcino gauNAnnAmnaH paJcamI vA bhavati / jADyAdraddhaH / jADyena baddhaH / pArikhyAtyAnmuktaH / pArikhyAtyena muktaH / mohAdvadaH / mohena baddhaH / 2 jJAnAnmuktaH / jJAnena muktaH / guNAditi kim / dhanena kulam / hetoriyeva / jADyasyaitadrUpam / astriyAmiti kim / buddhyA muktaH / prajJayA muktH| vidyayA yshH| *astyatrAgnidhUmAva nAstIha ghaTo'nupalabdheH sarvamanekAntAtmakam "satvAnyathAnupapatterityAdau naagnyaadedhuumaadihetuH| kasya tada tajjJAnasya / kathaM tarhi paJcamI 'gamyayapaH karmAdhAre, (2 / 2 / 74 ) iti bhaviSyati / dhUmAdikamupalabhyAnyAdiH pratipattavya iti trArtha. / jJAnahetutvavivakSAyAM hetutvalakSaNA tRtIyA bhavati / dhUmenAniH / anupalabdhyA ghaTAbhAvaH / sattvAnyathAnupapattyA sarvamanekAntAtmakaM pratipattavyamiti // 77 // *ArAdathaiH // 2 / 2 / 78 // ArAdrAntikayoH / tanveNAbhayagrahaNam / dUrApharantikAryaizca zabdairyuktAgauNAnAmnaH paJcamI vA bhavati / duraM grAmAt / dUraM grAmasya / viprakRSTa grAmAta / vipakRSTa grAmasya / antikaM grAmAt . antikaM grAmasya / abhyAzaM grAmAta / abhyAzaM grAmasya / saMnikRSTaM grAmAt / saMnikRSTaM grAmasya / ArAcchabdayoge tu prabhRtyAdisUtreNa nityameva pnycmii| atha dUraM hita grAmAta, dUraM hitaM grAmasya bhUyAdityAdau hitAdiyoge paJcamyabhAvapakSe ' hitasukhAbhyAm (2 / 2 / 64) iti caturthI kasmAnna bhavati / ucyate / hitasukhAdiyoge sA caturthI / iha tu 'dUrAntikAdinaiva yogo na tadvizeSaNena "hitAdineti na bhavati / yadA tu hitAdinA vizeSyatayA yogastadA caturthI bhavatyeva / anye tvasattvavacanerevArAdaricchanti // 78 // stokAlpakRcchakatipayAdasatve karaNe // 2 / 2 / 79 // ||-anyaarthaadbhidyte iti / ayamarthaH anya iti prakRtivilakSaNo'rtha ucyate itara iti ca dRzyamAnapratiyogItyartha ||-chaatraannaamiti / chAtrANAmavayavinAM yo'vayavazchAtrastasmAtpUrva chAtramAmaya sveti pUrvatva chAtrAntarApekSa na cchAtrANAmiti samudAyApekSam / samudAyasya hi ekadeza. sa. na tasya samudAyApekSayA pUrvatvam / tatra pUrvatvena yogachAtrAntarasya samudAyasya tvekadezatveneti ||-kaaysy pUrvamiti / kAyasyAvayavino yadbhAgAntaraM ki viziSTa pUrva kasyAH skaashaanaabhH| kAyastha sabandhi yadavayavAntara pUrva tasya nAbhirUpeNA'vayavAntareNa saha 'sabandha kAyasya tva'vayavatvena |gunnaad-|| jaDasya bhAva dRDhAditvAt vyaN / pariNyAtasya bhAvaH 'patirAjAnta'-iti vyaN |-astytraagnidhuumaadityudaahrnntry yathAkrama zaivabIvajanamatena // sattvAnyatheti / satvamutpAdavyayadhauvyayuktatvam / tasya sattvasyA'nyathA'nekAntAtmakatvamantareNA'nupapatteraghaTanAt ||-aaraadthaiH ||-duuraantikaadinaiv yoga iti / katha vartate ki tat kartR dUra kasya grAmasya ki bhUta dUra hitamiti dUrazabdenaiva prAmasya sabandho vivakSito na tu hitazabdena ||-astvvcnairiti / dharmamAtravRttibhi / kArakazeSatvAt paSThIprAptau vacanam ||-stokaalp-|| yata stokatvAdeni Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemA0 yato dravye zabdapravRttiH sa paryAyo guNo'sattvam / tenaiva vA rUpeNAbhidhIyamAnaM dravyAdi / tasmin karaNe vartamAnebhyaH stokAdisyaH paJcamI vA // 39 // bhavati / stokaanmuktH| stokena muktH| alpAnmuktaH / alpena muktaH / kRcchrAnmuktaH / kRcchreNa muktH| ktipyaanmuktH| katipayana muktaH / asatve iti kim / stokena viSeNa hataH / alpena madhunA mattaH / kRcchreNa bhojanena nirviSNaH / viSAdi dravyasAmAnAdhikaraNyAta atra stvvRttitaa| karaNa iti kim / kriyAvizeSaNe mA bhUt / stokaM calati / iha ca stokAdInAmasaitvavAcitvAt dvitvabahutvAsaMbhave ekavacanameva / / stokasya cAbhinitteranivRttezca tasya vA // prasiddhi karaNavasya stokAdInAM pracakSate // 1 // 79 // ajJAne jJaH SaSThI // 2 / 2 / 80 // ajJAne'rthe vartamAnasya jAnAteH saMvandhini karaNe vartamAnAdgauNAnAmna ekadvivahau yathAsaMkhyaM usosAnulakSaNA SaSTI vibhaktirbhavati / veti nivRttam / sapiSo jAnIte / sarpiSA karaNabhUtena pravartata ityarthaH / pravRttiratra jAnAterarthaH / evaM sapiMpojarjAnIte / sarpiSAM jAnIte / atha vA sapiSi rakko virakto vA cittabhrAntyA sarvamevodakAdi sIrUpeNa pratipadyata iti mithyAjJAnavacano'tra jAnAtiH / mithyAjJAnaM cAjJAnameva bhavati / ajJAna iti kim / svareNa putraM jAnAti / karaNa ityeva / tailaM sapiMpo jAnAti / tailaM sIrUpeNa pratipadyata ityarthaH / atra tailAtkamaNo mA bhUta / sarpiSastu karaNatvAdbhavaseva / tRtIyApavAdo yogaH // 80 // zeSe // 2 // 2181 // karmAdibhyo'nyaH kriyAkArakapUrvaka karmAdyavivakSAlakSaNo'dhUyamANakriyaH zrUyamANakriyo vAsyedaMbhAvarUpaH svasvAmibhAvAdiH saMbandhavizeSaH zeSaH / tatra gauNAnAmnaH SaSThI bhavati / rAjJaH puruSaH / upagorapasam / pazoH pAda: / vRkSasya zAkhA / kSIrasya vikAmittAt dravye vizeSye stokAdizabdapravRtti sa guNo'satvaM zabdasya pravRttinimittamityarthaH // tenaiva veti / asttvruupenn| ayamarthastirohitadhanAdi vizeSya stokAdirUpeNaiva sAmAnyAtmanA'bhidhIyasamAna dhanAdirUpanyAvRtta stokAdirUpApanna dravya guNa kriyA vA yadA pratIyate tadA dravyAdyasatvamiti ||-astvvaacitvaaditi / dravyasyaiva vizeSasaNyAyogitvAditi zeSa ||-dvitvbhutvaa saMbhave iti / ekatvanibandhanakavacanasyApi asabhave autsargikamekavacanam / stokAlpAdizabdAnA stokatvAdyarthAbhidhAyakatvenAsattvavAcitvAt kriyA prati sAdhakatamatvAbhAvAt karaNatvAbhASe kathamanena paJcamItyAzaGkAyAmamISAM pUrvAcAryaprasidhA karaNatvamAha / yahA stokena rAhuNA mukta. zazItyAdau mocanAmocanalakSaNa kriyAdvaya vidyate / yata' stokena mukta iti / ko'rtha kicinmukta kicida. mukta ityartha / tatazca kasyA kriyAyA apekSayA atra karaNasajJelyAha-stokasyetyAdi / stokasyA'bhinirvRtti niSpatti stokasya cA'nirvRttimaniSpattimAznitya stokAdInAM karaNatvaprasiddhimAcakSate pUrvAcAryA ||-ashaane-||-veti nivRttamiti / bhinnavibhaktividhAnAditi zeSa ||-spipo jAnIte / anna 'jJa'-ityAtmanepadam / atra karaNasya sandhirUpavivakSayA sapipa ida jJAna 12 nAnyasyeti paSThI sidhyatIti kimartho'ya yoga ityAha-tRtIyApavAdo yoga iti / ayamartha sidhyati paSThI ki tu karaNavivakSAyA tRtIyA mAbhUdityaya yogaH ||-srpiyaamiti AjagavyamA- 10 | hiSANA ghRtAnAmityartha ||-shesse // sarasvatIkaNThAbharaNe karmAdikArakANi indracAndrAbhyAM karaNaprAdhAnya zrutapAlena kalApake cA'pAdAnasya prAdhAnya zakaTAbhiprAyeNa svamate ca kartu' prAdhAnyam ||kriyaakaarkpuurvk iti / kriyA ca kAraka ca kriyAkArake te pUrve yasya sa tathA yathA rAjapuruSa / rAjA kartA puruSa bibharti ato rAjapuruSa ityucyate ||-krmaadyvivkssaalkssnn iti / | karmAdibhyo'nya iti tu vizepebhyo'nyatva vivakSitu na tu sAmAnyAdanAzritavizeSAt kArakAdapi / azrUyamANakriyo yathA rAjJa puruSa ityAdi / zrUyamANakriyo yathA-na mASANAmanIyAdityAdi / asyedabhAvarupa iti / asyedazabdasya yo bhAva pravRttinimittaM sa bhAvo rUpaM yasya sa. sabandhavizeSa iti / atra kArakasabandhAd bhidyamAna sabandha, sabandhavizeSa ucyate / yAvatA saMbandha ityukte'pi Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / gavAM samUhaH / kumbhasya samIpam / pRthivyAH svAmIti / na mASANAmaznIyAt / mubhASitasya zikSate / na te sukhasya jAnate / na tasya sAyamaznIyAta / annasya no dehi / akSANAM dIvyati / tataH pRSThaM dadAti / naTasya zaNoti / vRkSasya parNa patAta / mahatAM vibhASate // kathaM punaH karmAdInAM satAmapyavivakSA / yathA anudarA kanyA alomikA eDaketi / gauNAdityeva / rAjJaH puruSaH / atra saMbandhasya dviSThatve'pi pradhAnAtpuruSAna bhavati / prAdhAnyaM cAsyAkhyAtapadasAmAnAdhikaraNyam / tena tataH prathamaiva bhavati / yadA tu puruSo rAjAnaM prati guNatvaM pratipadyate / tadA puruSasya rAjeti bhavatyeva / kathaM rAjJaH purupasya kambala iti / rAjApekSayA purupasya prAdhAnye'pi kambalApekSayA gauNatvAt bhavati / prathamApavAdo yogaH // 81||ririssttaatstaadstaadstsaataa // 2 / 2 / 82 // ririSTAvastAtastAtasatasAtprasatyAntairyuktAgauNAnAmnaH SaSThI vibhaktirbhavati / ri, upari grAmasya / riSTAt, upariSTAt grAmasya / stAt , parastAdrAmasya / avarastAdAmasya / astAt , purastAt grAmasya / avastAdgrAmasya / adhastAt grAmasya / as , puro grAmasya / avo grAmasya / adho grAmasya / atas, dakSiNato grAmasya / uttarato grAmasya / parato grAmasya / avarato grAmasya / At, adharAdgrAmasya / dakSiNAta grAmasya / uttarAt grAmasya / / pazcAt grAmasya / dakSiNapazcAt grAmasya / 5 paJcamyapavAdo yogaH // 82 // *karmaNi kRtH||212183|| kRtaH kRdantasya saMvandhini karmaNi gauNAnAmnaH paSThI bhavati / dvitIyApavAdaH / apAM sraSTA / purAM bhettA / varSazatasya pUrakaH / putrapautrANAM darzakaH / yavAnAM laavkH| odanasya bhojakaH vizvasya jnyaataa| tIrthasya krtaa| udakasya pivaH / grAmasya gamanam / gavAM dohH| karmaNIti kim / zastreNa bhettaa| kriyAvizeSaNasyApi karmatvAbhAvAnna bhavati / sAdhu paktA / snoka paktA kRta iti kim / kaTaM karoti |kRtpuurvii kaTam / bhuktapUrvI odanam / tyAditaddhitayoH sidhyet vizeSajJApanAyoktam / rAjJaH purupa ityAdiSu yathAkrama saMbandhaH kathyate svasvAmibhAvasavandhaH, janyajanakasaM0, avayavAvayavisa0, AdhArAdheyasa0, prakRtivikArabhAva sabandhaH, samUhasamUhibhAvasaM0, samIpasamIpibhAvasaM0, pAlyapAlakabhAvasa0, AzyAzanabhAvasa0, zikSaNIyazikSaNabhAvasa0, jJAnajJeyabhAvasa0, AzyAzanabhAvasaM0, bhakSyabhakSaNabhAvasaM0, devanayUtabhAvasaM0, dAna dAniviSayasa0, zravaNaznavaNAvadhibhAvasaM0, patanapatanAvadhibhAvasaM0, vibhASyavibhApaNabhAvasabandhaH, ityAdi. ||-prthmaapvaaditi / ekadvivahAviti sakhyAmAnamupAdAya nAma pradhAnAdapradhAnAca sAmAnyena prathamA vidhIyate tanA'ya paSThIvidhiauNAditi vizepamupAdAya pravarttamAnastadapavAdo bhavati ||-ririssttaa-1-prstaaditi / para parA vA prakRti. I 'parAvarAt stAt / 'sarvAdayo'syAdau iti pubhAvaH ||-dkssinnpshcaaditi / dakSiNA ca sA'parA ca dakSiNAparA tasyAM vasati / riprabhRtaya pratyayA. svArthikA divazabdebhyo vidhIyante'tastadantA api dikzabdA eva iti zeSe' ityasyApavAda 'prabhRtpanyArtha '-iti paJcamI vidhIyate / ata eva dakSiNA yAmAgamaNIyaM dakSiNAhi grAmAgamaNIyamiti 'AhI dUre' iti pratyayadvayayoge paSThI na labhyate ityAha-paJcamyapavAda iti ||-krmnni kRtaH ||-dvitiiyaapvaad iti / 'karmaNi' ityanena prAptAyAH ||-putrpautraannaamiti / putrasyApatyamanantaraM 'punarbhUputra'-ityan / putrasya paunA' punasahitA pautrA vA iti vidheyam / dvaDhe tu ' gavAzvAdiH' iti samAhRtiH syAt / pivatIti pivaH / 'prAdhmA '-iti sh.||-kRt iti kimiti / ayamartha nanu karma kAraka taca kriyAmantareNa na saMbhavati / yata kriyAyAH kArakaM kArakaM bhavati / kriyA ca pratyayasahitaM dhAtumAkSipati / dhAtoza dvaye eva pratyayA vidhIyante tyAdayaH kRtazca / tantra 'ta pacati' ityAdijJApakAt tyAdiprayoge dvitIyAvidhAnAt Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 Sentencecene karmaNi mAbhUta / katham arthasya tyAgI, sukhasya bhogI, viSayANAM jayI, vIrANAM prasavinIti / atra tAcchIlikayorSiNinoH karmeti bhavati // 83 // dviSo vA-6 dvitIyo0 tshH||2|2|84 // anuzapratyayAntasya dviSaH karmaNi gauNAnnAnaH paSThI vA bhavati / caurasya dvipan / cauraM dvipan / tannAdisUtreNa pratiSedhe prApta vikalpo'yam vaikatra yoH||22|85 // dvikarmakepu dhAtupu-dvayoH karmaNorekatraikatarasmin vA paSThI bhavati / anyatra pUrveNa niyameva / ajAyA netA svaghnam / ajAyA netA sadhnasya / athavA, ajAM netA cunasya / ajAyA netA sughnasya / payaso dohako gAm / payaso dohako go / yadi vA, gordohakaH payaH / godohakaH payasaH / anye tu nIvavAdInAM dvikarmakANAM gauNe karmaNi, duhAdInAM tu pradhAne vikalpamicchanti / ubhayatrApi nityamevetyanye // 85 // kartari // 2 / 2 / 86 // kRdantasya kartari gauNAnAmnaH paSThI bhavati / tRtiiyaapvaadH| bhavata AsikA / bhavataH zAyikA / bhavataH svApaH / bhavata AsanA / bhavato'gragAmikA / kartarIti kim / gRhe shaayikaa| kRta ityeva / tvayA zayyate // 86 // dihetorakhyaNakasya vA // 2 / / 87 // khyAdhikAravihitAbhyAmakAraNakAbhyAmanyasya dvayoH kartukarmapaSThayoH prAtihetoH kRtaH kartari paSThI vA bhavati / nityaM prApte vibhApeyam / vicitrA sUtrasya kRtirAcAryasyAcAryeNa vA / sAdhu khalvidaM zabdAnAmanuzAsanamAcAryasyAcAryeNa vA / sAdhvI saMgrahaNyAH kRtiH kSamAzramaNasya kSamAzramaNena vA / AzcaryoM gavAM doho'gopAlakasya agopAlakena vA / sAdhu khalu payasaH pAnaM maitrasya maitreNa vA / sAdhvI Peer kRtprayoga evaM paSThI bhaviSyati ki kRtagrahaNeneti / naivam / kRdrahaNamantareNa tadvitaprayoge'pi yatkarma tatrApi paSThI syAttaniSedhArtha kRtgrahaNam ||-kRtpuurvii kaTamiti / vartate ka kartA kRtapUrvI pUrva kRtavAnityarthaH / ka kRtapUrvI kaTam / tatra yathA citragurityAdI bahumIhiNA svAmisAmAnye'bhihite vizeSAbhidhAnAya caitrAdi prayujyate tathA'vApi sAmAnyakarmaNyabhihite viziSTakAbhidhAnAya kaTAde kenA'nabhihitasya dvitIyAntasya prayoga / sAmAnyena gyavahArAsabhavAdvizepeNA'vazya nirvAha kArya ||-kthmiti / tyAgo'syAsti iti ini tadvitapratyaye'rthasyetyAdi karmaNi paSThI na prAmotItyAzaGkArtha / 'yujabhuja'-iti ghinaNa / 'jIkSi'-iti 'prAtsUjorin ' iti yathAkrama tyAgItyAdiSu pratyayA ||-dvipo bAtRzaH ||-viklpoymiti / anye tu sabandhavivakSAyAmeveya paSThIti pratiyanta sUga nArabhante / eva 'vA sIye' ityapi ||-vaiktr-||-dvyoH karmaNoriti / nanu kRta ityasyaiva paSThayantasya dvayoriti kasAna vizeSaNa, tatrApi hi dvayo kRdantayoreka yatkarma tana paSThI vA bhavatItyaya sUnArthI ghaTate, tathA ca apA sraSTA bhettA ca mena ityAdAveva vikalpa syAditi / naivam / eva sati karmaNi kRto dvayozca vetyakameva yoga kuryAt / / eva ca sati ekasya kRta karmaNi nitya paSThI bhavati dayostu kRdantayoryA bhavatIti sunArthe samastArthasya siddhatvAt / tasmAtpRthagayogAtkarmaNa eva vizepaNa na kRta ityasya ||-anytreti / yataH karmaNi kRta.' ityanena dvayorapi karmaNo. paSThI prAptA pakSe'nena niSidhyate ||-ajaayaa netA nagnamiti / ekaneti sAmAnyena nirdezAt pradhAnApradhAnakarmaNoravizepeNa ahaNamityubhayaThA bodAharati / nanu karmaNIsyadhikRtatvAdekazabdasya ca dvitIyasavyapekSatyAt ekatretyukte'pi dvayo. karmaNorekatarasiniti gamyata eva ki yorityanena / naivam / eva sati 'pradhAnApradhAnasanidhI / | pradhAne kAryasapratyaya ' iti nyAyAt pradhAna evaM karmaNi syAt / yadvA gauNAdityadhikArAta kApekSayApi guNakarmaNyeva syAditi dvayorapi pradhAnApradhAnakarmaNo paryAyeNa SaSTIvikalpArtha yorityu pAdAnamityadoSaH ||-krtri // AsituM paryAya 'paryAya '-iti Naka. aasikaa| Asanam AsanA 'Nivetti '-ityana ||-dviheto-1-nity prApte iti / kartari ' ityanena ||-khlvi| damiti / khala saMcaye ca khalatIti 'bhRmRtR ' iti bahuvacanAdu / saMgRyante stokazabdaihayo'rthI asyAmiti / 'mahasU '-ityaNiH ||-agopaalkeneti / pAlayatIti Naka / gavA pAlaka // 40 // Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 khalvanekAntajayapatAkAyAH kRtirAcAryaharibhadrasyAcAryaharibhadreNa vA / gamyamAne'pi karmaNi bhavati / antachauM yenAdarzanamicchati yasyAdarzanamicchatIti vA / atrAtmana iti karma gamyate / dvihatorityekavacananirdezaH kim / Azcaryamodanasya nAma pAko'tithInAM ca prAdurbhAva iti / bhinnakRtoH kartRkarmapaSTIhetutyamatreti na bhavati / asyaNakasyati kim / cikIrSA maitrasya kAvyAnAm / medikA caitrasya maitrasya kASThAnAm / bhAve nnkH| kartarItyeva / sAdhu khalvidaM zabdAnAmanuzAsanamAcAryasyAcAryeNa vetyatra zabdazabdAtkarmaNi vikalpo na bhavati / anye tu pAlpatyayayodihetvoH karmaNyeva paSThImicchanti na katari / Azcaryo gavAM doho'gopaalken| Azcarya indriyANAM jayo yUnA // 87 // kRtyasya vA // 2 / 2 / 88 // kRtyasya kartari gauNAnAmnaH SaSThI vA bhavati / bhavataH kAryaH kaTaH / bhavatA kAryaH kttH| kartavyaH, karaNIyaH, deyaH, 11 kRtyo vA kaTaH / kartarItyeva / geyo mANavako gAthAnAm / pravacanIyo guruAdazAGgasya // 88 // nobhayorhetoH // 2 / 2 / 89 // ubhayoH kartRkarmaNoH paSThIhetoH | kRtyasya saMvandhinorubhayoreva paSThI na bhavati / netavyA grAmamajA maitreNa / RSTavyA grAmaM zAkhA caitreNa / jetavyaH zataM maitrazcaitreNa / ubhayohtoriti kim / ekaikahetormAbhUt / *upasthAnIyaH putraH pituH / upasthAnIyaH pitA putrasya // 89 // tRnnudantAvyayakasvAnAtRzzatRNikackhalarthasya // 2 / 2 / 90 // tRna udantasya avyayasya kasorAnasya atRzaH zatuH NakacaH khalarthasya ca kRtaH saMvandhinoH karmakoMH paSThI na bhavati / tRn, vaditA janApavAdAn / udanta, kanyAmalaMkariSNuH / ripUna jiSNuH / zarAn vipnuH / odanaM bubhukSuH / devAnvandAruH / dhAvatso mAtaram / zraddhAlastattvam / avyaya, kaTaM kRtvA / payaH pAyaMpAyaM brajati / odanaM bhoktuM / hai 'akena krIDAjIve' samAsa ||-antddhauN yenAdarzanamicchatIti / paJcamIvidhAyaka pANinisUtramidam / asya cAyamartha antaddhauM antarddhivipaye AtmanaH karmatApanasya yenopAdhyAyAdinA kartRbhUtena yadadarzana tadicchatItyartha ||-bhinnkRtoriti / nanu pAka ityatrApi bhAvAkoghej prAdurbhAva ityatrApi sa eva tatkathaM bhinnakRtorityucyate / satyam / dhAtubhedAttasyApi bheda ityadoSa ||bhedikaa caitrasya maitrasya kASThAnAmiti / bhedayituM paryAya ityeva kArya, bhAve tu 'Nivetti '-ityanenA'napratyaya eva syAt / nanvanna prayojyaprayojakakoM. pradhAne prayojake paSThI prApnoti gauNamukhyayoriti nyAyAt / satyam / yathA ekavAkyasthayo. koMstRtIyA syAttathA tadbAdhikA SaSTayapi ||-anye tu ghAleti / lalitasvabhAva ityartha / kAzikAkArastu vyadhikAravihitayoraNakayo pratipedhAdanyasminnapi strIpratyaya evaM SaSThImicchati / apare tu NakAkArayorbhAvAbhidhAyakayo. kRto pratiSedhAzasanAdanyasmin bhAvAbhidhAyaka eva paSThImicchanti ||-kRtysy vA |-yo mANavako gAthAnAmiti / atra vyAvRttergAthAnAmityatra karmaNi sAphalya mANavakAttu agauNatvAt prAptireva nAsti // nobhyoH-|| nanu dvikarmakeSu dhAtupu tAvadaya pratiSedha, tatraivobhayaprAptisaMbhavAt / tatra pradhAnakarmaNa. kRtyenaivAbhihitatvAt SaSThayaviSayatvAt pradhAnApradhAnasanidhI pradhAna eva sapratyaya iti nyAyAt tavyAdivat apradhAnAdapyaprasaGgAt kartayeva pratiSedho nyAyya ityubhygrhnnmtiricyte| naivam / dvitIyAvAdhikA hi kRtprayoge paSThI vidhIyate / dvitIyA cApradhAnAt yathA bhavati tathA'nna paSThayapi bhaviSyati ||-upsthaaniiyH putraH pituH / upatiSThate 'pravacanIyAdaya ' iti karttaryanIya / anna pitu' zabdAt 'karmaNi kRta.' iti karmaNi paSThI / dvitIye tu upasthIyate iti karmaNi tavyAnIyau 'kRtyasya vA' iti kartari putrAtpaSThI ||-tuvdntaa-|| 'karmaNi kRta ' 'kartari' iti ca prAptAyA. SaSThayA apavAdaH ||-paayNpaayN / 'eyacAbhIkSye' bhRza'-iti dvitvaM ca ||-bhoktuN bajatIti / atra hetuhetumadbhAve tRtIyA 'tumorthe -ityanena caturthI vA / Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 41 // 1 dvitIyo vrajati / kasu, odanaM pecivAn / tattvaM vidvAn / Aneti utsRSTAnubandhanirdezAt kAnazAnAnazAM grahaNam / kaTaM cakrANaH / vacanamanUcAnaH / zAna, malayaM pavamAnaH / katIha kavacamudrahamAnAH / katIha zatrUna nighnAnAH / kavIha vapurbhUpayamANAH / Anaz, odanaM pacamAna / caitreNa pacyamAnaH / kaTaM kariSyamANaH / atRza, adhIyaMstattvArtham / dhArayannAcArAGgam / zatR, kaTaM kurvan / kaTaM kariSyan / Gi, parIpahAn sAsahiH / kaTaM cakriH / dadhicittam / Nakaca, edhAnAhArako vrajati / kaTaM kArako vrajati / cinnirdezAt Nakasya na bhavati / varSazatasya pUrakaH / putrapautrasya darzakaH / khalarthaH, IpatkaraH kaTo bhavatA / sujJAnaM tattvaM bhavatA // 90 // tayorasadAdhAre // 2 // 2 // 91 // sato vartamAnAdAdhArAccAnyasminnarthe vihitau yau kau ktaktavatU tatsaMbandhinoH karmakartrIH SaSThI na bhavati / kaTaH kRto maitreNa / kaTaM kRtavAn / gato grAmaM caitraH / grAmaM gatavAn / asadAdhAra iti kim / rAjJAM jJAtaH / rAjJAM buddhaH / rAjJAM mataH / rAjJAmiSTaH / rAjJAM pUjitaH / kAnto harizcandra iva prajAnAm / ' jJAnecchA ' ( 5-2-12 ) ityAdisUtreNa satyatra ktaH kathaM zIlito maitreNa, rakSita kSaitreNa / bhUte'yaM ktaH / vartamAnatApratItistu prakaraNAdineti / anye tu jJAnecchAca - rthatAcchIlyAdibhyo'tIte ktaM necchanti / tanmate'pazabdAvetau / AdhAre, idamodanasya bhuktam / idaM saktUnAM pItam / idamaheH sRptam / idameSAmAsitam / 'ayarthAcAdhAre' (5-1-12) iti ktaH // 91 // vA klIve // 22 // 92 // klIve yo vihitaH ktastasya kartari paSThI vA na bhavati / chAtrasya hasitam / chAtreNa hasitam / mayUrasya nRttam / mayUreNa nRttam | kokilasya vyAhRtam / kokilena vyAhRtam / ihAheH sRptam / ihAdinA sRptam / klIva iti kim / caitreNa kRtam / ktaktavat iti bhAve ktaH / pUrveNa pratipedhe prApte vikalpo'yam // 92 // akamerukasya // 2 / 2 / 93 // kameranyasyokapratyayAntasya karmaNi SaSThI na bhavati / AgAmukaM vArANasIM rakSa AhuH / bhogAnabhilApukaH / akameriti kim / dAsyAH kAmukaH // 93 // eSyadRNenaH // 2 / 2 / 94 // eSyatyarthe RNe ca vihitasyenaH karmaNi paTTI na bhavati / ina iti iNino sabandhavivakSAyA paSThI vA // paripayante 'sthAdibhya ka ' ' asoDasisaharasadAmpatyam parapahAH / 'dhanyupasargasya ' iti dIrgha // mahariSyatIti kriyAyAm' iti NakAce AhAraka' // tayora - // nanu san dhAtvarthastatra dhAtureva varttate kRtpratyayastu 'karttari' ityAdinA kArake bhAve ca vidhIyate / tatra sati pratyayavidhireva nAsti katha pratiSedha sato'nyasminnartha iti / naiSa doSa / sadasahacArI pratyayArtho'pi sannityucyate / yadvA dhAtvartho'pi sanniti pratyayata eva vijJAyate / na hi dhAtuta kriyAlakSaNo dhAtvarthI bhUto bhavana bhaviSyanniti vA jJAtu zakya / dhAturhi kriyAmAtramAha na tvamu vizeSam / sa tu pratyayAdeva pratIyata iti kartrAdikArakavRttirapi pratyaya satIti vijJAyate // kathamiti / zIlito maitreNetyAdAvapi 'jJAnecchA - iti kta varttamAnatApratItirapyasti tatkathaniSedha ityAzaGkArthaM // bhUte'yaM ta iti / yadyaya bhUte kta katha varttamAnatApratIti / ucyate / varttamAnamadhye bhUto bhaviSyaMzca kAlo'styato bhUte ca / yathA kaTa karotItyatra kaTasya ye'vayavA niSpannAstadapekSayA'tItatva ye ca niSpadyamAnAstadapekSayA vartamAnatva ye ca niSpatsyante tadapekSayA bhaviSyatyam // aheH suptamiti / sadAdhArAdanyatra cAtu zabda bhavati yadA karttari kastadA imamahi sRpto deza yadA kamrmmaNi tadA ayamahinA supto deza / bhAve tu 'vA klIye' iti vA pachayAmahe sutamahinA tRptamiti // akame - // - vArANasImiti / varaNA ca asizva varaNAsI nadyau te viyete asyAm ' aharAdibhyo'J' / pRSodarAditvAt hrasvadIrghavyatyaye'nantatvAt DyAm / yadvA varANa iti vIraNasyAkhyA varANAstRNavizeSA santyasyA 'tR // 4 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 grahaNam / grAmaM gamI / auNAdika in / grAmamAnAmI / auNAdiko Nin / zataM dAyI / sahasraM dAyI / kArI me'si kaTam / hArI me'si bhAram / evAdhamaNye Nin / eSyaNeti kima / avazyaMkArI kaTasya / sAdhudAyI vittasya // 94 // saptamyadhikaraNe // 2 / 2 / 95 // gauNAnAmna ekadvivahAvadhikaraNe kArake Diosa suplakSaNA yathAsaMkhyaM saptamI vibhaktirbhavati / divi devaaH| paryaGke Aste / tileSu tailam / gurau vasati / yuddha saMnadyate / aGgulyagre karizatam // 95 // *navA 6 sujathaiH kAle // 2 / 2 / 96 // suco'rtho vAralakSaNo yeSAM pratyayAnAM tadantaiyuktAtkAle'dhikaraNe vartamAnAgauNAnnAmnaH saptamI vA bhavati / dvirahni bhuGkte / / 1. pakSe zeSe SaSThI / dvirahro bhuGkte / mAse paJcakRtvo bhuGkte / mAsasya paJcakRtvo bhuGkte / vahudhAti bhuGkte / bahudhAhro bhuGkte / mujathairiti kim / ahi bhuGkte / rAtrau zete / "bahuvrIhyAzrayaNaM kim / sujarthapratyayasyAprayoge gamyamAne tadarthe mAbhUta / kAla iti kim / "dviH kAMsyapAbhyAM bhulate / adhikaraNe iseva / dvirahUnA bhuGkte / AdhArasyAdhAratvAvivakSAyAM pakSe zaiSikI paSThI siddhaiva / niyamArtha tu vacanam / tena pratyudAharaNeSu zeSe paSThI na bhavatyeva // 96 // kuzalAyuktenAsevAyAm // 2 / 2 / 97 // kuzalo nipunnH| Ayukto vyApRtaH / AbhyAM yuktAdAdhAre vartamAnAdgauNAnnAmnaH saptamI vA bhavati AsevAyAM tAtparye gamyamAne / kuzalo vidyAgrahaNe / *AyuktastapazcaraNe / pakSe adhikaraNAvivakSAyAM zepapaSThI / kuzalo vidyAgrahaNasya / AyuktastapazcaraNasya / AsevAyAmiti kim / kuzalacitrakamaNi na ca karoti / Ayukto gauH zakaTe / AkRSya yukta iyarthaH / adhikaraNe iseva nityaM saptamI / pakSe AdhArasyAvivakSAyAM vikalpe siddhe'nAsevAyAmAdhArAvivakSAnivRttyarthaM vacanam // 97 // khAmIzvarAdhipatidAyAdasAkSipratibhUprasUtaiH // 2 / 2 / 98 // ebhiryuktAgauNAnAmnaH saptamI vA bhavati / pakSe zeSapaThI / goSu svAmI / gavAM svAmI / gopvIzvaraH / gavAmIzvaraH / goSvadhipatiH / gavAmadhipatiH / goSu dAyAdaH / gavAM dAyAdaH / goSu sAkSI / gavAM sAkSI / goSu pratibhUH / gavAM pratibhUH / goSu pramRtaH / gavAM prasUtaH / svAmIzvarAdhipatIti paryAyopAdAnAt paryAyAntarayoge na bhavati / grAmasya rAjA / grAmasya ptiH| paSThayeva cwweso NAde. sal' 'linminyani'-iti strItve varANasAyA adUrabhavA 'nivAsAdUra'-ityaNa ||-ennyh-||-shtN dAyI / zata dhArayan dadAti / 'Nin cAvazyaka'-iti Nin / karopIti harasoti pUrvavaNNin ||-sptmydhi-|| anna satyarthe vaipayika vA saptamI |-nvaa su-|| adhikaraNe nityaM saptamI siddhaiva pakSe paSThIvidhAnArtha tu sUtram ||-bhuvriihyaashrynnN kimiti / anyathA paSThItatpuruSAznayeNa sujayeM kAle iti kRte yadA'rthAdinA dvirbhukke iti dvikhiti pratIyate tadApi syAttadA mAbhUdityevamayaM tadAzrayaNamityartha ||-dviH kAMsyapAcyAmiti / phasAyeda kasIya 'pariNAmini tadarthe ' itIya / tata kasIyasya vikAraH 'kasIyAGgyaH' iti jyo yaluk ca ||-dvirdaa bhuGkte iti / aharadhikaraNamapi annA'zane karaNavivakSAmanubhavatIti tRtIyaiva bhavati ||niymaarthN tu vacanamiti / sujathaireva yoge kAle saptamI vA bhavati / sujoMge kAla eva vA saptamI bhavatItyubhayathApi niyamAt pratyudAharaNeSu AdhArasaptamyeva na paSThIti ||-kushlaayukte-||-aayukt iti / yujapI Ayukte sa, yujic Ayujyate sma / kartari ta. ||-khaamiishvraa-1-adhiptiiti / adhirUDha pati 'prAtyava'-iti sa / adhikazcA'sau patizca vA / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 // i bhavati / 'saptamyarthaM vacanam // 98 // vyApye ktenaH // 2 / 2 / 99 // iSTAdibhyaH ktAntebhya iSTamanenetyAdyarthe taddhita in vakSyate / ktapratyayAntAdya in tadantasya vyApye vartamAnAdgauNAnnAmnaH saptamI bhavati / veti nivRttm| adhItaM vyAkaraNamaneneti vAkyAvasthAyAmabhidhAyAdhItIti vRttyoktenAnabhihite / karmaNi prasayArthakartRkeNa ca dhAtvarthena vyApyamAne kRtapUrvI kaTamiyAdAviva dvitIyAyAM prAptAyAM tadapavAdo'yam / adhItaM vyAkaraNamanenAdhItI vyAkaraNe / AmnAtaM dvAdazAGgamane nAmnAtI dvAdazAGge / parigaNitaM jyotiranena parigaNitI jyotiSi / iSTo yajJo'neneSTI yajJe / ktena iti kim / kRtapUrvI kaTam / bhuktapUrvI odanam / in grahaNaM kim / upazliSTo gurUn maitraH / vyApya iti kim / mAsamadhItI vyAkaraNe / atra mAsAt mAbhUt / mAsasya hi na karmatvam / dvitIyA tu 'kAlAdhvanorvyAptau ' (2-2-42) ityanena // 99 // tayukte detI // 2 / 2 / 100 // *heturnimittaM kAraNam / tena vyApyena yukte saMyukte deto vartamAnAgauNAnnAmnaH saptamI bhavati / hetutRtIyApavAdaH / carmaNidIpinaM hanti dantayorhanti kuJjaram // kezeSu camarIM hanti sImni puSkalako hataH // 1 // tayukta iti kim | vetanena dhAnyaM lunAti / nAtra vetanaM dhAnyena saMyuktam / dhanena vasati / hetAviti kim | "devasya pAdau spRzati // 100 // apratyAdAvasAdhunA // 22 // 102 // asAdhuzabdena yuktAdrauNAnnAmno'prasAdAdiprayogAbhAve saptamI prasUte sma 'gavyartha ' iti ka // - saptamyartha vacanamiti / ayamartha svAmyAdInA gavAdisabandhitva tanivRtto hi tepA svAmyAdibhAvAbhAvakhavAsyeva paSThI, saptamI tu kriyApratItyabhAvAnnAstIti pakSa saptamIprApaNArthaM vacanamiti // - vyApye kenaH // - veti nivRttamiti / vyApyopAdAnAt tena yadhikArabheda / pRthagyogAditi vA // - pratyayArthetyAdi / pratyayasyArtha pratyayArthaM / pratyayArtha kartA yasya dhAtvarthasya adhyayanalakSaNasya sa tathA / tena vyApyamAne vyAkaraNa iti // tadyukte // tena vyApyena yujyate sma / tathAna nAnAdezajavineyAnugrahArthaM yukta heturnimitta kAraNamiti bahutaraparyAyakathanam / hetuzabdopAdAnAriyaha viziSTameva nimittamabhipretaM na nimittamAnamanyathA tabukke nimitte iti kRte dAgeNa dhAnye lunAtIti nimittamAnavAcino dAnAdapi syAtsaptamI / na copapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasIti na bhaviSyatIti vAcyam / yato yathA kartRkaraNayostRtIyA vihitetti tRtIyAyA kArakavibhaktitva tathAsna saptamyA api vyApyena yukta iti kAraka zrutyA kArakavibhaktitvam / sA supapadavibhaktiryaMta kArakagandho'pi nAsti yathA zakkArthavapAdibhiryoge caturthIti / tasAddhetuzabdAbhidheya viziSTameva nimitta yadartha kiyArambhastadevAtra nimittamabhipreta na nimittamAna tena dAnAya saptamI / na hi dAnArthI lavanakriyeti // dvIpinamiti / dvidhA gatA Apo yana ' ' antaranavarNa ' itIpAdeze dvIpamasyAsti in / aya nanta puchina / yadA dvIpamAcaSTe niji 'vipina ' iti nipAtyate tadAkArAnto'bhidhAnadvIpinAviti pratipadapAThAsulIya / kuJjo dantAvastra sto 'madhyAdibhyo ra / puppa lAtIti u'jJAtAyarthavivakSAyA ke ca 'puSpalaka. // - devasya pAdAviti / astyana pAdalakSaNena karmaNA devasya yogo hetutya tu nAstIti ||-aprtyaadaa- // rahAdizabdasya vyavasthAvAcivyAt prati pari anu abhi ityeta evApratyAdAvityanenA / nanu sAdhuzabdena sadAcAra ucyate / AcaraNa ca kiyAvipayamiti mAtRzabdena tadsthA paricaryAdikiyA ucyate iti mAtRparicaraNAdikriyANAM samyagAcaritA mAtari sAdhurityu 1 puppalaka' kSudragrAmAdhipati sa hato mArita / athavA puSpalaka sImAdikArthaM nikSipta pApANa sa kenacitsImAsyAminA hato bhinna 2 yadi tu sAdhuzabdo bhaktipradhAne saMkalpavizeSe vartate / tadvaiparItye cA'sAdhuzabda tadA mAtureva vipayabhAvasaMbhavAt siddheva saptamI / nedaM sUtraM upayujyate / . dvitIyo - // 42 // Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 bhavati |asaadhumaitro mAtAra / apratyAdAviti kim / asAdhumaitro mAtaraM prati / mAtaraM pari / mAtaramanu / mAtaramabhi // 10 // saadhunaa||2|2|102 // sAdhuzabdena / yuktAdvauNAnAmno'pratyAdau saptamI bhavati / sAdhumaitro rAjani / sAdhurmAtari / apratyAdAvityeva / sAdhumaMtrI rAjAnaM prati / rAjAnaM pri| rAjAnamanu / raajaanmthi| *uttaratrArcAyAM vidhAnAt anarcAyAM tu vyAvRttestattvAkhyAne vidhirayam / kathaM tarhi sAdhu(tyo rAjJa iti / bhRtyApekSA'tra paSTI na saadhvpekssaa| sAdhvapekSAyAM tu saptamyeva bhavati // 102 // nipuNena caarcaayaam||2|2|103|| nipuNazabdena sAdhuzabdena ca yuktAhauNAnAmno'pratyAdau saptamI bhavati arcAyAM gamyamAnAyAm / paSThayapavAda *mAtari nipuNaH / pitari sAdhuH / arcAyAmiti kim / nipuNo maitro mAtuH / sAdhumaitraH pituH / mAtaivainaM nipuNa manyate pitaiva sAdhumityanarcAyAM na bhavati / apratyAdAvityeva / nipuNo maitro mAtaraM prati / mAtaraM pari / mAtaramanu / mAtaramabhi // 103 // *sveze'dhinA // 2 // 2 // 104 // sve Izitavye Ize ca svAmini vartamAnAdadhinA yuktAgauNAnAmnaH saptamI bhavati / adhiH svasvAmisaMvandhaM dyotayati / tatra svasvAmivAcinoyadgauNatvena vivakSyate tato bhavati / sve, 'adhi magadheSu shrennikH| adhvavantiSu prdyotH| Ize, adhi zreNike magadhAH / adhi pradyote'vantayaH / SaSThIvAdhanArtho yogaH // 104 // upenAdhikini // 2 / 2 / 105 // upena yuktAda| cyate / tadvaiparItyenAsAdhurmAtarIti / tatazcA'sAdhumaitro mAtarIti mAtRviSayasya sAdhutvasya niSedhAt prathama mAnnA sAdhoryogAdantarazatyAduttareNaiva siddhA saptamI kimaneneti / naivam / padAntarasabandhAde| kapadavattitvena nasaMbandhasyAntaraNatvAdasamarthanasamAsasya ca niyataviSayatvAdarthAntarAbhidhAyinA nasamAsenaiva mAtu. sabandho yukto'grAmaNamAnayetyAdivaditi ' sAdhunA' ityuttareNa na sidhyatIti vacanam / nanva'bhiyoge ' lakSaNavIpsya'-ityanena pratyAdiyoge tu bhAgini '-ityanena ca dvitIyAyA vizeSavidhAnAt saptamI na bhaviSyati kimanAyAdAvityanena / satyam / asAdhuzabdAbhAve'pi dvitIyA caritArthA iti pratyAdiprayoge saptamI syAt ||-saadhunaa ||-uttrtreti / pUrva tvaryAgrahaNamuttaratra nipuNavizeSaNArthameva pratiyanta sarvatra sAdhuzabdayoge saptamI pratiyanti / yadutpala -eva cAcIgrahaNaM nipuNaviyopaNAthai sapadyate iti ||-nipunnen-|-arcaayaamiti / aciNa arcane 'bhIpibhUpi'-ityaJ bahuvacanAt ||-maatri nipuNaH / atra mAtari sue vartata iti maitrAde2 | prazasA gamyata iti ||-kheshe ||-ishitvy iti / yatheSTaM viniyojye / adheruparibhAvasvasvAmisaMbandhayodyotakatve'pi sveze iti vacanAdatra syasyAmisaMbandhadyotI gRhyate / sabandhasyobhayaniSThatve yugapadubhayatra saptamI syAdityAha-yadgauNatveneti ||-adhi magadheSvityAdipu 'vibhaktisApa '-iti nAvyayIbhAvo vibhaktyarthatvAbhAvAt / yato vibhaktivibhaktyarthaH kArakam / atra ca paSTayapavAda saptamI iti na vibhaktyarthatvam / yadi ca samAsa. syAttadA vAkya nivarteta nityasamAsatvAt aghili ityAdivat / yadA tu saptamyartha evAdhizabdastadAnApya'vyayIbhAva eva adhyavanti pradyota iti / nanvatra krameNa parasparamAdhArAdheyabhAvavivakSAyAM paryAvaNa saptamyadhikaraNa eva saptamI bhaviSyati kimaneneti / satyam / sabandhavivakSayA pathyapi syAdityAha-paSThIvAdhanAdhA yoga iti Maharvoveowesomososovasawware 1 vAkyanivRttau ca satyAM vacanamidamanaryaka syAt na ca 'saptamyA vA' ityama'bhAvapakSe saptamIznavaNaM phalamiti vAcya vartipadasaptamIlopAt samAsasaptamyA hi sa vikalpaH / kica paSTIvAdhanArtho'ya yoga ityuktatvAt / na cAvyayIbhAve SaSTIbhAvA'bhAvayoviMzepo'sti / na cAtrAdhivibhattyarthe'sti katarhi svasvAmibhAve tasya ca viSayabhAva saptamI dyotayati etadviSayamasya svatva svAmitva ceti / adhisi ityAdI tvAdhAraH saptamyartha evA'dherarthaH / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyo0 zrIdamaza0dhikini vartamAnAgauNAnAmnaH saptamI bhavati / upesadhikAdhikisaMvandhaM dyotayati / upa khAryA droNaH / droNo'dhikaH khAryA ityarthaH / upa niSke kaarssaapnnH| kaarssaap||43|| 11 jo'dhiko niSkasyetyarthaH / upenati kim / khAryA upari droNaH / adhikinIti kim / adhika mA bhUt / tenopa droNe khArIti na bhavati // 105 // yadbhAvo bhAvalakSaNam // 2 / 2 / 106 // bhAvaH kriyA / prasiddhaM lakSaNamaprasiddhaM lakSyam / yasya saMvandhinA bhAvena kriyayA bhAvo'parakriyA lakSyate tasmin vartamAnAgauNAnAmnaH saptamI bhavati / goSu duyamAnAmu gataH / dugdhAsvAgataH / atra kAlataH prasiddhana gavAM dohena bhAvenAnyasya gamanamasiddhaM lakSyate / evaM devArcanAyAM kriyamANAyAM gtH| kRtAyAmAgataH / gamyamAnenApi bhAvena bhAvalakSaNe bhavati / AmeSu 'kalAyamAtreSu gataH / pakkeSu AganaH / atra jAteSviti gamyate / gamyamAnamapi hi vibhatenimittaM bhavati / yathA, vRkSe zAkhA / grAme caitraH / atra bhavati vasati cetyAdhAranimittaM gamyate / yatra kriyANAM kArakatvaM tadviparyayo vA, yathA, RddheSa bhujAnepu daridrA Asate / RddheSvAsIneSu daridrA bhuJjate / yatra kriyAnarhANAmakArakatvaM tadviparyayo vA, yathA, daridreSvAsIneSu RddhA bhuJjate / daridreSu bhunAneSu RddhA Asate / tatrApi bhAvo bhAvasya lakSaNaM bhavatIyanenaiva saptamI / yadbhahaNaM prakRtyartham / bhAva iti kim / yo jaTAbhistasya bhojanam / bhAvalakSaNamiti kim / yasya / bhojanaM sa maitraH / tRtIyApavAdo yogH|| 106 // *gate gamye'dhvano'ntenaikArthya vaa||2|2|107 // kutazcidavavivakSitasyAdhvano'vasAnamantaH / yadbhAvo bhAvalakSaNaM tasyAdhvano'dhyavAcizabdasyAvana evAntenAntavAcinA sahakArya sAmAnAdhikaraNyaM vA bhavati / tdvibhktistsmaadbhvtiityrthH| gate gamye, gatazabde'prayujyamAne ityarthaH / gavIdhumataH sAMkAzyaM catvAri yojanAni / caturpu yojaneSu gateSu bhavatItyarthaH / evaM lokamadhyAt lokAntamuparyadhazca sapta rajjUnAmananti / pakSe pUrveNa saptamI / gavIdhumataH sAMkAzyaM caturpu yojaneSu / gateSviti gamyate / gata iti kim / dagdheSu lupteSviti vA pratItau mAbhUt / gamya iti kim / gatazabdamayoge mA bhUt / gavIdhumataH sAMkAzyaM caturpu yojaneSu gateSu bhavati / atraikArthyaM na bhavati / saptamI tu pUrveNa nityaM bhavati / avvana iti kim / kArtikyA AgrahAyaNI mAse / ||-upenaa-|| atrApi yadadhika tadadhikinyArUDhamityAdhAravivakSAyAM saptamI siddhava para pUrvavadvibhaktyantarabAdhanArtham ||-adhiko niSkasyeti / sAdhu tyo rAjJa itivanniSkazabdasyAdhikazabdena saha sayandhAbhAvAt 'adhikena bhUyasaste ' ityanena niSkazabdAnna paJcamI ||-ydbhaavo-|-klaaymaanypviti / kalAyo mAlavakaprasiddho'dhamadhAnyavizepo mAnamepA syAt 'mAnaT' ityanena mAtraT ||-ytreti / ayamoM yA RddhAnA daridrANAM ca bhujikriyAmAsanakriyAM ca prati yathAsakhya kArakatva ko'rtha tAM prati kartRtvaM tadviparyayo'kArakatva vA tatrApi bhAvo bhAvasya lakSaNasityanenaiva saptamI siddheti yadanyai. kriyAhANA kArakatva tadviparyayo vA yatra kriyAnaharhANAmakArakatva tadviparyayo ceti saptamIvidhAyaka sUtradvaya kRtaM tatrArambhaNIyam / yasya bhAvo bhAvasya lakSaNa tato bhAvavata saptamIpyate yadhaNamantareNa caitantra labhyate ityAha-yagrahaNaM prakRtyarthamiti / yo jaTAbhirupalakSitastasya bhojanamityatra na bhAvo bhAvasya lakSaNamapi tu dravyam ||-tRtiiyaapvaad iti / itthabhUtalakSaNe'theM ||-gte gmye-|| kutazcidavadhergavIdhumata ityAdilakSaNAt vivakSitaspeSattAparicchedAyopAttaspAyano'yasAna sAkAzsAyanta ||-ydbhaav iti / yasyAyanazcaturyojanarUpasya bhAvena gamanarUpeNA'paro bhAvaH sAkAzyabhavanarUpo lakSyate tasyetyarthaH ||-aikaarthymiti / eko'rtho dravyamanekabhedA'dhiSThAna yasya sa ekArthastasya bhAva aikAryam ||-tdvibhktiriti / anyathaikavibhaktimantareNa Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atrApyakAthyAbhAve pUrveNa nityaM sptmii| anteneti kim| "aya nazcaturpu gavyuteSu bhojnm| bhojanaM hi bhoktadharmo nAvano'nta iti puurvvtsptmyev|| nanvantena sahAdhvano'bhedopacArAta siddhamevaikArthyaM kimanena / satyam / kAle'pyevaM mA bhUditi vacanam // 107 // SaSThI vAnAdare // 2 / 2 / 108 // yadbhAvo bhAvalakSaNaM tasmin bhAvavati vartamAnAgauNAnAmno'nAdare gamyamAne SaSThI vA bhavati / pakSe pUrveNa saptamI / rudato lokasya pAtrAjIt / rudati loke pAtrAjIt / kozato bandhuvargasya prAbrAjIt / kozati vandhuvarge pAbAjIt / rudantaM krozantaM vA'nAdRtya mAtrAjIdiyarthaH // 108 // *saptamI cAvibhAge nirdhaarnne||2|2|109|| jAtiguNakriyAdibhiH samadAyAdekadezasya buddhyA pRthakkaraNaM nirdhaarnnm| tasmin gamyamAne gauNAnnAmnaH SaSThI saptamI ca bhavati 'avibhAge' nirdhAryamANasyaikadezasya samadAyena saha kathaMcidaikye zabdAgamyamAne / 'kSatriyaH puruSANAM puruSeSu vA zUratamaH / zAlayaH thUkadhAnyAnAM thUkadhAnyeSu vA pathyatamAH / kRSNA gavAM goSu vA saMpannakSIratamA / dhAvanto gacchatAM gacchatsu vA shiighrtmaaH| yudhiSThiraH zreSThatamaH kurUNAM kuruSu vA / avibhAga iti kim / mAthurAH pATaliputrakebhya aaddhytraaH| paJcAlAH kurubhyaH sNpnntraaH| maitrazcaitrAtpaTuH / ayamasmAdadhikaH / atra hi zabdAt bheda eva pratIyate na tu kathaMcidaikyamiti na bhavati / 'paJcamIvAdhanArtha vacanam / anye tu paJcamI sAmAnAdhikaraNya na ghaTeta / gavAmI: zrIH tAM dadhAti 'pRkARSi '-iti kidu. / so'nA'sti matuH / avyutpanno vA gavIdhumacchabda, // adya nazcaturyu ganyUtepviti / gabyUtiratrAsti viSayatayA'vayavitayA vA 'abhrAdibhyaH' aH // ganyUta kroza ekaH ||-nnvnteneti / caturpu yojaneSu yatsAkAzyaM tacatvAri yojanAni ||-psstthii vaa-||-pksse pUrveNa saptamIti / vAzabdamantareNAnAdare SaSThayA'pavAdatayA saptamI bAdhyeta / nanu 'badbhAva ' iti bhAvalakSaNe sAmAnye saptamI tatrAnAdara iti vizeSe paSThI saptamyAmanAdarapratItirarthaprakaraNAderityarthabhedAnna vAdhyabAdhakabhAvosstIti ki pakSe saptamyarthena vAzabdeneti / ucyate / yathA'nAdarAdanyatra sAmyataH saptamyasti / evaM 'zepe' ityanena paSThayapi tatrobhayatrApi pravajan rudatApi lokena nivartyamAnastadrodanamanAdRtya prAbAjIdityanAdara. prakaraNAdeH pratIyata iti sAmAnye'rthe paSThI saptamI bAdheteti pakSe tadartha vAvacanam ||-sptmii-|| kSatAprAyate 'sthApA'-iti ka. pRpodarAditvAdalope kSatra tasyApatya 'kSatrAdiya.'-kSatriyaH puruSANAmityAdiSu kSatriyatvazAlivajAtyA kRSNatvaguNena dhAvanakriyayA AdizabdAt yudhiSThiraprabhRtisaMjJayA ca nirdhAraNam / nanu nirdhAryamANasyAvayavasya samudAyAbhyantaratvAt tatazca samudAyasyA'dhikaraNavivakSAyAM vRkSe zAkhetivat saptamyAH siddhatvAt saMbandhavivakSAyAM va'vayavasya vRkSasya zAkhetivat SaSThayA api siddhatvAtkimaneneti / naivam / vibhAge pratipedhArthatvAdasya sarvatraiva niriNasya vibhAgarUpatvenA'vibhAgapUrvakatvAt avibhAgagrahaNasya nirarthakatvAdavibhAgagrahaNasAmarthyAvadhAraNamAyite / avibhAgo yantra zabdata eva pratIyate tatra nirdhAraNe saptamISaSTyAviti / yathA kSapriyaH puruSANAM puruSeSvityatra nirmamANasya kSatriyasya puruSatvenA'vibhAgapratItiH / tena mAthurA. pATaliputrakebhya AkSyatarA ityatra na bhavati / na satra kena citprakAreNa mAthurANAM pATaliputrakepvavibhAga zabdataH pratIyate / na hi pATaliputrakA mAdhurA nApyAvyatarA iti vAkyAjheda eva pratIyate ityAha-zabdAgamyamAne iti / gavAM kRSNetyAdI vibhajyamAnA gArgotvena samudAyAdavibhaktA kAppayana tu vibhaktA tasmAdvibhajyamAnasyaikadezasya vibhAgAzramasya ca samudAyasya patra vibhAgAvibhAgau sa evAnayorvipayaH / yatra tu tayovibhAga eva na kathaMcidaikyaM tatra paJcamyeva bhavati / ata evAha-paJcamIbAdhanArthamiti / ayamarthaH niriNasya vibhAgarUpatvAt yasya hi yato vibhAgastasya tadapekSamA'vadhirUpatvAt apAdAnatvAt 'paJcamyapAdAne' iti paJcamyAM prAptAyAM yatrAvi Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyo0 aumiza0mapIcchanti / gobhyaH kRSNA saMpannakSIratamA // 109 // kriyAmadhye'dhvakAle paJcamI c||2||21110|| kriyayormadhye yo'dhvA kAlazca tasmin vrtmaanaagau||44|| NAnAmnaH paJcamI cakArAt saptamI ca bhavati / ihasthoyAmiSvAsaH krozAlakSya vidhyAti / iha dhAnuSkAvasthAnamiSumokSo vaikA kriyA lakSpavyayazca dvitIyA tanmadhye kozo'dhvA / adya bhuktvA munirthahAt bhoktA / atra dvayorbhuktikriyayormadhye bahaH kAlaH // nanu ca koze sthitaM lakSyaM vidhyati, yahe pUrNe bhuGkte ityadhikaraNa evaM saptamI, kozAniHsRtya sthitaM lakSyaM vidhyati, yahamatikramyAnu bhuke ityapAdAne 'gamyayapaH krmaadhaare| (2-2-74) iti paJcamI sidaiva / satyam / yadA tvasyaiva kriyAkArakasaMbandhasya 'phalabhUtA zeSasaMvandhalakSaNottarAvasthA vivakSyate, yathA, dviraso bhuGkte, yojanasya bhRNotIti tadApi kriyAmadhye SaSTI mA bhUditi vacanam // 110 // *adhikena bhUyasaste // 2 / 2 / 111 // adhirUDha iyarthe'dhikazabdo nipAtyate / adhirUDha iti kartari karmaNi ca to bhavati / tatra yadA kartari tadA'dhika ityenanAlpIyAnucyate / yadA tu karmaNi tadA bhUyAn / tatra 'sAmarthyAdalpIyovAcinAdhikazabdena yuktAt bhUyaso bhUyovAcino gauNAnAmnaste bhAgo'pi taba tadapavAdo yoga ityartha / yadyeva sarvathA samudAyabhAvAnApanne nirdhAraNameva na yujyate / samudAyAdi ekadezasya pRthakaraNa nirdhAraNamityuktatvAt / satyametat / buddhyA hi kena cidarmeNa kalpitena mAthurA pATaliputrakAca samudAyabhAvamApayante iti sidhyati nirdhAraNamityadoSa ||-kriyaamdhye--|-ihstho'ymiti / nanvipyAsa iti dhanurucyate / yathAzarAjo maheSvAsa iti / mahAn ipyAso yasyeti vyutpatteH / dhanuna vyadhane karaNa kA tu maitrAdistatkathamuktamiSvAso vidhyatIti / ucyate / ipyAsa iti phiyAzabdoyamiti / ya kazcidipUnasyati kSipati sa maitrAdirapyucyate / gadA rUvizabdave'pi karaNasya svAtavyavivakSAyAmivAso vidhyatIti upapayata eva / yathA sthAlIkaraNasya kartRviSakSAyA sthAlI pacatItyucyate ||-ady bhukraveti / nandhihastho'yamipyAsa ityAdi kriyAbhedAt yukamidamudAharaNam / isa tvayuktamaya bhuktvA munirvyahAdoketi bhujikriyAyA ekatvAt / satvam / bhujikriyAyA ekasyA api kAlabhedAnedasya siddhatvAdAdhAro'pi tasyA bhiyate ||-adhikrnn eba saptamIti / kriyAmadhyanyavasthitasyAyano'dhikaraNatvAt saptamI sidA krozaikadezasyAdhikaraNatvAt koze'pyadhikaraNAvasya vastu zakyatvAt / eva kAlAdapi bahe pUrNe ityana pUrNayahasya yadupakSiSTamaharatA bhoktavyAvasAyAdIpalepikI saptamI sidvA / pacamI tvadhano'pAdAnasyAt krozAnirgacchAgi zarailakSya viSyatItyarthAvagamAt / kAlAnu 'gamyayapa ' iti bahamatikramya bhoktetyarthapratIte kimartho'yaM yoga ityAkSepArtha / yathA ca zaranirgamanasya dhanurapAdAna tathA kozo'pi tasmAdapi hi te nirgacchanti / yadvA krozastha dhanurapi kozenAmidhIyate upacArAt majA korAntItivat // asyaiveti / apAdAnasvAdhArasya vetyartha ||-phlbhuuteti / kriyAkArakasaMbandho hi kaTa karotIlyAdAvapyasti tavyavacchityai zepasabandhalakSaNA phalabhUtA kAryabhUtocarAvasthA ityuktam ||-sssstthii mAbhUditi vacana miti / ayamoM yadA bhojanazravaNAdI kAlAdhyano kriyAkArakajanya zepasavandhitvameva kevala vivakSyate navapAdAnAdhikaraNane tadA tAbhyAM paSThaveva syAditi sUtrArambhaH / kica yadA yahakozazabdo mahakozaviSayAveva na tadekadezaviSayI tadA nApAyo nApyAdhArateti SaSThI prApnoti koza cAhayitvA vidhyati / vyaha bAhayitvA bhokteti vA pratIte dvitIyA prAmoti tadAdhanArtho'ya yoga Arabhyate / vRttau tu paSThI mAbhUditi SaSThIgrahaNamupalakSaNArtham / tena dvitIyA'pi mAbhUdilyartha sido bhavati ||-adhiken- bhUyasa ityupAdAnAt a dhikazabdenAlpIyAnevocyate ityAha-sAmarthyAditi / atrAdhikAdhikisabandhasya vidyamAnAvAt sArIzabdAt 'zepe ' ilAnena paThI prApnoti tathA'dhikazabdasya kartRsAdhanAdhyArUDhArthatvAt karmaNIti Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / saptamIpaJcamyau bhavataH / adhiko droNaH khAryAm / adhiko droNaH khAryAH // 111 // tRtIyApIyasaH // 2 / 2 / 112 // adhikazabdena * sAmarthyAdbhUyovAcinA yuktAdalpIyovAcakAdauNAnnAmnastRtIyA bhavati / adhikA khArI droNena // 112 // pRthagnAnA paJcamI ca // 2 // 2 // 113 // pRthagnAnAzabdAbhyAM yuktAdgauNAnAmnaH paJcamI tRtIyA ca bhavati / pRthagmaitrAt / pRthagmaitreNa / nAnA caitrAt / nAnA caitreNa / yadA pRthamAnAzabdAvanyArthI tadA prabhRtyAdisUtreNa paJca tRtIyaivAnena vidhIyate / yadA tvasahAyArthI tadA paJcamIvidhAnArthamapIdam / anye tu dvitIyAmapIcchanti // 2 / 2 / 113 // Rte dvitIyA ca // 2 / 2 / 114 // Rte isetadavyayaM varjanArtham / tena yuktAdgauNAnnAno dvitIyA paJcamI ca bhavati / citraM yathAzrayamRte / zranaGgaM vikriyate rogamRte / Rte dharmAt kutaH sukham / dvitIyAM necchantyeke // 114 // "vinA te tRtIyA ca // 2 / 2 / 115 // vinAzabdena yuktAdvaiauNAnAnnaste dvitIyApaJcamyau tRtIyA ca bhavati / vinA vAtam / vinA varSam / na vinA zabdabhAvanAm / yAcAM vinA viddhi / vinA vAtAt / vinA vAtena / dvitIyAM necchantyanye // 115 // *tulyArthaistRtIyASaSTayau // 2 / 2 / 116 // tulyArthairyuktA drauNAnnAnnastRtIyASaSTyau bhavataH // mAtrA tulyaH / mAtustulyaH / pitrA samAnaH / pituH samAnaH / guruNA smH| guroH smH| caitreNa sdRshH| caitrasya sudRzaH / arthagrahaNaM pryaayaarthm| upamA nAsti kRSNasya, tulA nAsti sanatkumArasyesA dau upamAdayo na tulyArthA iti na bhavati / 'gauNAdhikArAcca gauriva gavayaH, yathA gaustathA vaya ityAdau na bhavati / tRtIyAmavikalpya SaSThIvidhAnaM sptmiibaadhnaarthm| tena gavAM tulyaH svAmI, gobhistulyaH svAmItyatra svAmIzvaretyAdinA saptamI na bhavati // 116 // + dvitIyASaSTyA venenAnaJceH // 2 / 2 / 117 // enapratyayAntena yuktAdrauNAnnAnno dvitIyASaSTyau vibhaktI bhavato na cetso'ceH paro vihito bhavati / pUrveNa grAmam / pUrveNa grAmasya / apareNa grAmam / apareNa grAmasya / dakSiNena vijayArdham / dakSiNena vijayArdhasya / uttareNa himavantam / uttareNa himavataH / anazceriti kim / mAggrAmAt / pratyaggrAmAt / udaggrAmAt // 117 // hetvarthaistRtIyAyAH // 2 / 2 / 118 // heturnimittaM kAraNamiti paryAyAH / etadarthaiH zabdairyuktAt dvitIyA ca / atastayorvAdhike saptamIpaJcamyAvanena vidhIyete // - tRtIyA // - sAmarthyAditi / alpIyasa ityupAdAnAt / karmasAdhano bhUyo'tho'dhikzabda pratipattavya iti / karttari tRtIyA siddhaiva SaSThIbAdhanArthaM tu vacanam // Rte dvi- // nAGgaM vikriyata iti / vipayAdibhiH kartRbhirityarthaH / vikriyata iti karmaNyayaM prayoga / kammakarttari tu 'bhUpArtha - iti kirAditvAt vayapratiSedhaH syAt // - vinA te // vineti tRtIyAyAntamavyayam / Aya karaNavinyAsa. prANasyodhvaM samIraNam // sthAnAnamabhighAtazca na vinA zabdabhAvanAm // - tulyArthI - // na tulyArtha iti / tulyAyo hi dhamivAcakA / tulopamAdayastu tulyatvAdidharmavacanA iti na tulyArthI // gauNAdhikArAceti / pradhAnAdgozabdAnna bhavatItyartha' / tulyArthatApi nAstIti cakAreNa parihA rAntara samucIyata iti zeSa / nanvanantarAt pUrvasUtrAt tRtIyAnuvarttate tatastulyArthaivati tadvikalpe kRte 'zeSe' ityanena pakSe zeSalakSaNA pachI siddhaiva kimarthaM tadvidhAnamityAha - tRtIyetyAdi // -- gavAM tulyaH svAmIti / gavAM tulya ityarthaH / yadya'satsvAmI gavAM tulya ityartho vivakSyate tadA gozabdasya svAmizabdenAyogAtsaptamIprAptireva nAstIti // - gavaya iti / kIdRggavaya ityevaM pRSTo nAgarikaiyaMdA vadatyAraNyako vArttA yathA gaurgavayastathA // dvitIyA // pUrveNeti / pUrvasyAmadUravattibhyAM dizi ' adUre enaH // hetvarthaiH // pratyAsatteriti / hetvayaistu vyadhikaraNAddhetu Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ auhamavA0 // 45 // pratyAsattestaireva samAnAdhikaraNAta gauNAnAmnastRtIyAdyAstRtIyAcaturthIpaJcamIpagrIsaptamyo bhavanti / dhanena hetunA vasati / dhanAya hetave vsti| dhanoddhagarvasati / dhanasya detorvasati / dhane hetau vasati / evaM dhanena nimittena / dhanena kAraNena / dhanenApadezena / dhanena prayojanenetyAdayo'pi / tatsAmAnAdhikaraNyAca hetvarthebhyo'pi to eva bhavanti / pratyAsattestaireva samAnAdhikaraNAditi kim / annasya hetuH| anye tu hetvarthazabdayoge necchnti| hetuzabdaprayoge tu pssttiimevecchnti| asaayrthmidm||11|| 'sarvAdeH srvaa||2|2|119||hetvthairyuktaat pratyAsattestatsamAnAdhikaraNAt sarvAdergauNAnnAmnaHsarvA vibhaktayo bhvnti| ko heturvasati caitr| ke hetu vsti| kena hetunA / kasme hetave / ksmaaddhetoH| kasya hetoH| kasmin hetau| evaM yo detH| yaM detm| yena hetnaa| yasmai hetve| ysmaaddhetoH| yasya hetoH / yasmina hetau| sa hetuH| taM hetum / tena hetunA / tasmai hetave / tsmaaddhetoH| tasya hetoH| tasmin detii| soM hetH| sarva hetum / bhavAn hetuH / bhavantaM hetm| bhavatA hetunaa| ubhau hetuu| ubhAbhyAM hetubhyaam| | ityAdi / evaM ki kAraNaM ki nimittaM ki prayojanamityAdi / tatsamAnAdhikaraNAdityeva / kasya hetuH / prathamAM necchantyeke / dvitIyAmapare // 119 // 'asatvArAdAhADAsaGagyam // 2 / 2 / 120 // satvaM dravyaM tato'nyadasatyam / ArAdAntikayoH / tantreNobhayograhaNam / asatvavAcino dUrAdintikArthAcca TA si Gi am ityete pratyayA bhavanti / gauNAditi nivRttam / dureNaM grAmasya grAmAdvA / dUrAddhAmasya grAmAdvA / dUre grAmasya grAmAdvA / duraM grAmasya grAmAdvA vasati / evaM viprakRaina, vipakRSTAta, viprakRSTe, viprakRSTa grAmasya grAmAdvA tiSThati / antikArtha, Antikena, antikAta, antike, antika grAmasya grAmAdvA vasati / evamabhyAzena, abhyAzAta, abhyAze, abhyAzaM grAmasya grAmAdvA / kecidArAdarthaiH paJcamyantayuktAtpazcamI necchanti / tena durAdAmasya, antikAdAmasyetyeva bhavati / na tatsarvasaMmatam / paJcamyA api darzanAt / dUrAdAvasathAnmatraM durAtpAdAvasecanam // dUrAcca bhAvyaM dasyubhyo dUrAca kupitAdgaroH // 1 // iti / asatveti kim / dUraH panthAH / antikaH pnthaaH| dRrAya pathe dehi / antikAya pathe dehi / dUrasya pathaH / antikasya pathaH svam / kathaM ciraM cireNa cirAya cirAt cirasyeti / sabandhe paSThayeyAsti / na tatra tRtIyAcA iti sAmaddheisyarthai samAnAdhikaraNAdetoreva tRtIyAdyA bhavantIti / gattarasUtreNa sarvA vibhaktaya iti savibhattyantargatatvAt tRtIyAyA api siddhA kimarthamidamityAha-asoyathamiti / hetau tRtIyAyA viraNAddheto, guNAdasiyA navA' iti paJcamyA prAptAyAmaya vidhirArabhyata iti ||-sodeH-|| priyA sarva ya gati baravIhI ityarthayoge'pi na sarvA vibhaktaya , anyapadArthapradhAnatvena saudegauNatvAt / gauNe mukhya ca mukhya kAryasapratyayaH / karmadhAraye paramasarva hetu basatItyAdi tu bhavati / grahaNavatA nAmeti tu nopatiSThate'nna ||-astvaa-|| asatve ArAdartha., na vidyate satva yasya sa cA'sau ArAdarthazca vA ||-gaunnaaditi nivRttamiti / vibhaktisabaddhatyAttanivRttAvityartha / anna hi dAdIni vacanAnyupAttAni / na tRtIyAdyA vibhaktayaH ||-duurenn grAmasya grAmAdvA ityAdi / idataditisarvanAmapratyavamarzayogyArthAbhidhAyave'pyeteSAM dharmamAtreNa prayogAdasatvarUpAyaryAbhidhAyakatvaM na viruSyate / tathA'tra prAmazabdAt 'ArAdathe / iti vA paJcanyA pakSe 'zepa' iti SaSThI ||-antikaay pathe iti / anopapadavibhakke kArakavibhaktiriti paJcamI bAdhityA : caturthI ||-n tatsarvasaMmatamiti / yata. kAzikAkAro'pyAha paJamyA api darzanAt lokAcAramanthe ||-kthaamiti / ArAdarthatvAbhAvAt kathamebhyo dvitIyAdyA ityAzavArtha // GVANAMAVAwanamaA 145 // Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vibhaktipratirUpakA nipAtA ete / yathA, parasparam paraspareNa prsprsyesaadyH|| 120 // 'jAtyAkhyAyAM navaiko'saMkhyo bhuvt||2|2|121 // jAterekatvAdekavacana eva prApte pakSe vahuvacanArtha vahubadbhAva ucyate / jAterAkhyAbhidhAnaM jAsAkhyA, tasyAmeko'rthoM jAtilakSaNo'saMkhyaH saMkhyAvAcivizeSaNarahito bahubadvA bhavati / saMpanno yavaH / saMpannA yavAH / saMpanno brIhiH / saMpannA brIhayaH / jAtyarthasya bahubadbhAvAt tadvizepaNAnAmapi bahubadbhAvaH / tathA cobhayavAcibhyo bahuvacanam / jAtigrahaNaM kim / caitraH / maitrH| AkhyAgrahaNaM kim / kAzyapapratikRtiH kAzyapaH / bhavasvayaM jAtizabdo na khanena jAtirAkhyAyate ki tarhi pratikRtiH / eka iti kim / saMpannau zrIhiyau / magadheSu stanau pInau kaliGgepvakSiNI zubhe ityAdAvapi savyetaratvalakSaNAcAntarajAtidvayopAdhiyogAdekatvaM nAstIti bahubadbhAyo na bhavati / jAtimAtravivakSAyAM tu bhavaseva / magadhepu stanAH pInAH / stanaH pIna / kaliaipvakSINi thubhAni / akSi zubhamiti / asaMkhya iti kim / eko vrIhiH saMpannaH mubhikSaM karoti / atra vizepaNabhUtasaMkhyAmayogo'stIti eketrIyaH saMpannAH subhikSaM kurvanti iti na bhavati // 121 // avizeSaNe do cAsmadaH / / 2 / 2 / 122 // asmado dvAvekazcArtho vA bahucadbhavati 'avizeSaNe' "na cettasya vizepaNaM pryujyte| *AvAM bruuvH| vayaM bruumH| ahaM bravImi / vayaM bruumH| avizeSaNa iti kim| AvAM gAgyau~ / brUvaH / ahaM paNDito bravImi / ahaM caitro bravImi / kathaM nAvye ca dakSA vayam, vaM rAjA vayamapyupAsitagurumajJAbhimAnonnatAHsA vAlA vayamapragalbhamanasaH ityaadi| dakSatvAdInAM vidheyatvenAvizeSaNatvAta bhvissyti| yadanUdyamAnamavacchedakaM tadvizeSaNam iti *ekAnekasvabhAvasyAtmano'nekasvabhAvavivakSAyAM vahuvacanaM siddhameva jaatyaakhyaayaaN-|| vaipayike'dhikaraNe saptamI nimittasaptamI vA ||-jaatyrthsyeti / na jAtizabdasya tathA sati sapannA yavA iti yavazabdAdeva jAtizabdAbahuvacana syAt na spnnshbdaattvishessnnbhuutaaditi| / jAtyarthasya bahuvadbhAve sapanAdivizeSaNAnyapi sAmAnAdhikaraNyAdyavAdizabdopAtte jAtyarthe vartanta iti tebhyo'pi bahutvAzraya bahuvacanamupapaJcamiti ||-caitrH| maitra iti / neha jAtirabhidheyA yadRcchAzabdatvAdanayo / jAtihi sAmAnyamucyate yacchabalazAbaleyadhavaladhAvaleyAdyanekavyaktibhedeSu gaugaurityAyanuvRttapratyayakAraNamiti / yadi ca bAlakumArAdibhede'nuvartamAnamabhinna rupa jAti kazcicchabdArtho'sti iti | jAtigrahaNamanarthaka syAt tasmAtsAdRzyasAmAnyamiha jAtina svarUpasAmAnyamiti ||-bhvtyyN jAtizabda iti / gotra ca caraNai saheti lakSaNena paramAkhyAgrahaNAtNadhAnyena jAtAvabhidheyAyA bhavati / iha tu taviziSTA pratikRtirArayAyate iti ||-'mgdhessu stanau pInau kaliGgeSvakSiNI shubhe| yAhU pralamvAvaGgeSu baGgeSu caraNau dRDhau' ||1||-avishe-|| na vizeSaNamavizeSaNam / yahA vizeSaNasyAbhAva / asmada ityatra anukaraNatvAdasmacchabdakAryApravRtti / avizeSaNa ityatra pratipedhapradhAna prasajyo naJ / yadyanna paryudAsa svAdvizeSaNAdanyasminniti tadA vizepaNena vidhinApi pratiSedho vizeSaNAdanyasmistu prayujyamAne vidhi / ko'rtha , satyapyasmadarthasya vizepaNe tato'nyAsmin prayujyamAne syAdityartha / tatazcA'ha maitro bravImItyatrApi mivantasya vizeSyasya bhAvAt maitra iti vizepaNe satyapi syAdityAha-na cettasyeti ||-aavaaN va iti / atra dvayormadhye eko chUte tatazca kathamAvA khUba iti / ucyate / dvayorapyabhedopacArAt ||-vidheytveneti / ajJAtajJApanIyatvenetyarthaH ||ekaaneksvbhaavsyeti / ayamartha. 'eko'pyAtmA yathaikatvenAnubhUyate tathA draSTrA zrotA mantetyAdinAnAtvenApi / na hyekAntenaikatvenAnekatvena vetaravinirmuktena pratipattirasti / tatra yathaikatvena dvitvena ca tasminnivAkSite ekavacana dvivacanaM ca tathA bahutvavivakSAyAM bahuvacana siddham // naTAnA nRttam / 'naTAnnutte nya.'-nATyam ||-phlgu-||-prossttpde iti / pravRddha oSTo yasya / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImA0 24 // savizeSaNapratiSedhArya tu vcnm||122|| *phalgunIpoSThapadasya bhe||2|2|123|| phalgunIzabdasya proSThapadAzabdasya ca bhe nakSatre vartamAnasya dvAvA~ bahuvadA bhvtH| kadA dvitIyo0 pUrve phalgunyau / kadA pUrvAH phalgunyaH / kadA pUrve proSThapade / kadA pUrvAH prosstthpdaa| udite pUrve phlgunyau| uditAH pUrvAH phlgunyH| udite pUrva bhoSThapade / uditAH pUrvAH proSThapadAH / ma iti kim / phalgunIpu jAte phalgunyau maannvike| dvAvityeva / tenaikasmin jyotipi na bhvti| dRzyate phalgunI / ekavacanAntaH prayoga eva nAstItyanye / phalgunIpoSThapadasyota zabdaparo nirdezaH kim / tatparyAyasya mA bhUt / adya pUrve bhadrapade // 123 // gurAvekazca // 2 / 2 / 124 // gurau gauravAhe'rthe vartamAnasya zabdasya dAvekavArtho bahuvadA bhavati / tvaM guruH / yUyaM guravaH / yuvAM gurU / yUyaM guravaH / sa kAruNika upAdhyAyaH / te kAruNikA upAdhyAyAH / tau kAruNikAvupAdhyAyau / te kAruNikA upaadhyaayaaH| epa me pitA / ete me pitaraH / ayaM tapasvI / ime tapasvinaH / guruziSyau / guruziSyAH ihabhavAnAha / ihabhavantastvAhuH / / ApaH, dArAH, gRhAH, vAH, pacAlAH janapadaH, godau, *khalatika vanAni, harItakyaH phalAni, paJcAlamathure, *caJcAbhirUpo manuSya iti sarvaliGgasaMkhye procho gosvasopa pAyo yasyA gagorcA 'suzAta '-iti nipAlpate ||-guraa-||-kaarunnik iti / karaNA prayojanamasya karuNayA yA parati / aya bhavAn ihabhavAn 'bhapatyAyu' '-isyadhikA rAya 'gappa iti gap phakuna-iti pazAtipAtyate / imebhavanta bhavantaH / payAlAnAM dezo'pi paJcAlA upacArAt / godI hadI tatsamIpagrAmo'pi godau |-raaltikN vanAnIti / rAla5 tIti kuzika -hallAdinA nipAtyata ityAlAya. / yahA salAmU vimoti mUlacibhujAyaka / salAtikANyaparvatasamIpapazivanAnAmapi khalatika igANyA / harati segAniti ruhi -iti 12 vaharItakI / pakhAlA madhurA ca pnycaalmthure| cIgate upacIgo gaNeriti nayA / 'cameocano' / abhimata rUpa gasya abhimata rupyate vA abhirupo manuSyAlaya akiziekaratvAt ||anupttiiti / AnugAti anuvabatItyartha ||-anusrtvyeti / lijJAni ca saMkhyAza tAsAtha tA lihasaNyAzca tAsAmupAdAna tasya vyavasthA sAnusavyA / nanvApa ityekasyAmapi jalakaNi. kAgA bahuvacanAnto'pzanyaH prayujgave vArazabyauphasyAmapi gopiti puliko bAvadhanAntaH / evaM gRhazabdo'pokasmipi gRhe / puSa varSA halkasgiApi ratau / eva pacAlA iti bahuvacanAntenaiko'yaM ucyate janapadastA bahuvAbhAyAbahuvacanA'yogaH / yaso yatvasaNyAyogI sthAnakavacanAnupapatirjanapada iti purutvA'bhAvAt / na roko'rtha eko bhavati anekazca pirodhAt / kathacittathAbhAge tUmayamapyubhayasaMkhyAyogi syAH cetavigata iti / evaM godo grAma iti hisakAvanigamA'yoga / khalatika vanAnItyekavacanAntena vAbhidhAnamanupapagam / tathA harItAya phalAnIti strInapu sakayosiyoragoga / tathA paJjAlamathure ityanutarapadasga dezayuttebadupipaNasya bahumAgapratiSedhAnupapatti / eva camAbhirUpa ilpAvAyapi cajJAdilitA syAditgana yA karttavyaH / yena sarva samAsa sAdiyAzaGkAyAmAe-sarvaliGgasaMkhye vastunItyAdi / sarvANi gINapi liGgAni sarvAMzca ekatyahityaga tvalakSaNA sakhyA ekasmijheya vastuni santi / tathAhi vastvajyoM mAneti zabdA. sarvana vastutaye ghaTavastu ghaTAoM ghaTamAyeti pravartante iti lijAni dRzyante / guNaguNinagapamAyAgayayApayavirUpe vastuni ghaTa ityabhedavivakSAyAmekarayasakhyA / guNaguNinI dravyaparyAyo avayavAyayavinI ghaTI gaiphaikamAna prati hityasaMgyA / guNaparyAyAcagavAnA bahutyAcamedavipakSAyAM guNAdha guNI ca guNaguNino ghaTA iti yasyasaNyA / na ghetadephasin yastuni rUpAdvAdAnupAtini viruddha syAt / yata pathapiditi pAda syAhAdaH / tathAdi / sa evAya maina ityAjanmamaraNamapiccheda pratIyate tatra bhedamAga vastu / yAlo'yaM na yuvA yuvA'ya na bAla supto'ya na usthita usthito'ga na supta iti 1 / // 46 // Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Now / vastuni syAdvAdamarnupatati *mukhyopavaritArthAnupAtini ca zabdAtmani rUDhitastatalliGgasaMkhyopAdAnavyavasthAnusatacyA // 124 // // isAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau dvitIyasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH samAptaH // 2 // NakAraNam // 11. adhunA mUla rAjastu citraM lokeSu gIyate // 1 // // arham tRtIyaH pAdaH *namaspuraso gateH kakhapaphi raH saH // 2 / 3 / 1 / gatisaMjJakayornamaspuras ityetayoH saMvandhino rephasya kakhapapheSu pareSu sakArAdezo bhavati / nama- | 1skasa / namaskaroti / namaskartA / namaskartura / namaskartavyam / puraskRtya / puraskaroti / puraskartA / puraskartum / puraskartavyam / purskhaadH| puraskhAdanam / 39 puraspAtaH / puraspatanam / purasphakkaH / purasphakkanam ' gateriti kim / namaH kRtvA / namaH karoti / namaH zabdamuccArayatIsarthaH / namazabdasya kRgyoge vikalpena gatisaMjJAvidhAnAdvA / tisraH *puraH karoti // 1 // tiraso vA // 2 / 3 / 2 // gatisaMjJakasya tira zabdasya saMbandhino rephasya kakhapapheSu pareSu sakArAdezo vA bha-1 vati / tiraskRtya / tiraHkRtya / tiraskaroti / tiraH karoti / tiraskartA / tirakartA / tiraskartum / tirakartum / gaterityeva / tiraH kRtvA kASThaM gtH| antardhAvapi vicchedazca pratIyate tannAbhedamAtram / na ca tayorbheda eva / maitro bAlo maitro yuvetyekatvena pratibhAsanAt / gaurazvazcetivadbhedapratibhAsAbhAvAt / ekAntena bhede'nytrvilopH| tathA ca bhedAbhedapratibhAsAyoga // na cA'nyatarasya mithyAtvamitarAvizeSAt / tasmAda'ntarAlAvasthaM vastu tadetatsyAdvAdAnupAtIti nAtrAnekarUpatA virudhyate / tadeva kramAkramabhAvyanekabhedAtmake vastuni sarvamupapadyate / tatrApa iti naikasyA vyaktI pravartate / api tu bahuvyaktiviSaya eva / eva dArAdayo'pi puliGgA / yathA dvau traya iti bhedaviSayA eva naikaikaviSayA eva / ekadravyaviSayatve'pi guNaparyAyAvayavabhedopAdAnAdvastusAmarthyAbahutvopapatti / eva paJcAlA iti vastuzaktisvAbhAvyAdavayavadvAreNa pravartate / janapada iti samudAyadvAreNa / evaM godI grAma ityAdAvapyekAnekasaMkhyopapatti / harItakya phalAnIti linabhedazca sarvaliGgatvAdvastunaH / paJcAlamathure iti paJcAlAdInA bahutvaviSayANAM samAse uttarapadAdanyatra samudAyAbhidhAna na tvavayavAbhidhAnamiti bahutvAbhAva / niyataviSayAzca zabdazaktayo bhavanti / yathA rAjJaH puruSa iti vAkye rAjazabdo vizeSaNAdiyoginamarthamAcaSTe / vRttau tu tadvilakSaNa rAjapuruSa iti / caJcAbhirUpo manuSya iti sAdRzyAnmanuSyavRttezca tadrUpa yanna vizeSaNayogi / paJcAlAdizabdAnA ca kSatriyAdyarthavRttInAmapi so'yamityabhisaMbandhAdupacArAjanapadAdyarthe'pi vRttirityukta mukhyopacaritArthAnupAtinItyAdi / atra ca rUDhiH pramANam / yato vRddhavyavahArAcchabdArthavyutpattirityucyate-rudita iti / rUDhi ziSTavyavahAre prsiddhi.||-tttllinggsNkhyopaadaanvyvstheti / sA sA vedAnI pradarziteti // dvitIyasyAdhyAyasya dvitIya. paadH||||-nmspurso-||-nmskRtyeti / anamo nama karaNaM pUrva 'sAkSAdAdi -iti gatisajJAyA 'gatikanya '-iti sa // namaH kRtveti / atra nama zabdAntaraM na vavyayamiti amaH 'anato lup||-pur iti / phUMka pi. Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyo S // 48 // pakAro vA bhavaviH sanAtA calaHvati caaddpshaayaam|2|32|| mAdakanAyate / yasakarotiyAdi / isasa iti vati / visarati // kati va saviravAyAMta / savitIya kati / paramasapi ko svAhizusvimutyaka sapiMkAmyati / dhanuSkAmyati / nAmina iti kim / ayaskalpam / tayoriti kim / muni. karoti / bhinyu pApAni / roH kAmya ityeva / gI kAmyati / dhU- kAmyati // 8 // niduhirAviSpAduzcaturAm // 2 // 3 // 9 // nirAdInAM saMvandhino rephasya kakhapapheSu pareSu po bhavati / bahuvacananirdezo nisdusonirozca parigrahArtha / niSkRtam / niSpItam / dupkRtam / duSpatim / bahis , bahiSkRtam / bahiSpItam / Avis , AviSkRtam / AviSpItam / prAdus , 'prAduSkRtam / catura, cituSkaNTakam / catuSpAtram / kathaM ni3Skula, du3ppuruSa, naiSkulyam, dauSkulyam / ekadezavikRtasyAnanyatvAt // 9 // *suco vA // 2 // 3 // 10 // 'sujantAnAM saMvandhino rephasya kakhapapheSu pareSu pakAro vA bhavati / dvipkaroti / trikaroti / triSkhanati / catuppacati / catuSphalati / pakSe jihvAmUlIyopadhmAnIyo visarjanIyazca bhvti| dviH kroti| dviH kroti| tri: khnti| triH khnti| ctuHlpcti| catu pcti| ctulphlti| catuH phlti| sujantasya catura paratvAdanena vikaso na tu pUrveNa nityo vidhi / kakhapaphItyeva / dvizcarati / tristarati // 10 // vesuso'pekssaayaam||2|211|| impratyayAntasya yo repharatasya kakhapapheSu pareSu po vA bhavati apekSAyAM sthAninimittapade cet parasparApekSe bhavata / sakiroti / sarpipkhAdayati / sapiSpivati / sapiMkenAyate / dhanuSkaroti / dhanuSkhaNDayati / dhanuSpatati / dhanuSphalati / paramasarpikaroti / paramasapiSpivati / paramadhanuSkaroti / paramadhanuSpaThati / pakSe sapi karoti / paramasa ikarotItyAdi / isusa iti kim / paya:karoti / payavapevati / isusoH pratyayayorgrahaNAdiha na bhavAte / muniH karoti / nadIbhi kriyate / muhu paThati / bhinyuH pApAni / muhurityavyutpannamavyayam / isA sAhacaryAdusa auNAdikasya grahaNam / teneha na bhavati / cakra: kulAni / tyAdyusyapIcchatyanyaH / apekSAyAmiti kim / tiSThatu sapi piva tvamudakam / ekA bhAve ca na bhavati / paramasarpiHkuNDam // 11 // naikArthe'kriye // 2 / 3 / 12 // na vidyate kriyA pravRcinimittaM yasya tasminnekArthe samAnAdhikaraNe pade yatkakhaparpha tasmin pare isusmayayAntasya saMvandhino rephasya po na bhavati / 'vesaso'pekSAyAm / (2-3-11) isasyAyaM pratiSedho nAnyasya / tadviSaya evArambhAt / New ityanenANa syAt ||-nivhi--praadusskRtmiti / atra anye tu nibandhakArA prAduppItamityapyadhIyate taca na yukta tathA[dyotakara -prAduppItamityasadetadudAharaNa virodhAt / prAdu zabdasya kRbhvastiviSaya evopalambhAditi ||-ctussknnttkmiti / atra bahumIhissamAhAro vA / samAhArepi pAtrAditvAt savipattiSedhAt TInaM bhavati ||-kthmiti / ayamAzaya nirduro patvamucyamAnamanyatvAtkathamatra, tathA satra paratvAtpakArAtpUrva dUrAdAmayasya'-iti zata vyaNi vRditi |-suco vA / suca iti na rephasya vizeSaNa tena catuppacattItyatrApi vikalpa / na patra suca sthAne repha 'rAnsa'' iti suco lopAdata. sujiti prakRtavizeSaNa tantra ca tadantavijJAnamityAha-sujantAnAmiti / eva hi vijJAyamAne suco lope'pi sthAnivadAvena sujanta evAyaM catu zabda iti / nacaiva trikarotIti nizabdasyApi sujantasabandhitvAkaramAna bhavatIti vAcyam / anantare kRtAravAditi ||-cesu-||-prtyyyorgrhnnaaditi / iha pratvayApratyayayo lakSaNapratipadoktayo | arthavadagrahaNe nAnakasyetyanena ca ituso pratyayayograhaNAdiha na bhavatItyarthaH // naikArthe'kriye / ekArthe ityatra ekazabda samAnArtha / yathA caitramaitrayorekamAteti / ekA samAnetyartha // arthavAdastu Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *sarpiprakAlakam / yaju'pItakam / ekArthe iti kim / sarpiSkumbhe / sarpiva kumbhe / dhanuSpuruSasya / dhanuzpuruSasya / akriya iti kim / sarpiSkriyate / sarpiH kriyate / dhanuSprAptam / dhanuH prAptam // 12 // samAse'samastasya // 2 // 3 // 13 // pUrveNAsamastasyai susmayayAntasya saMbandhino rephasya kakhapaphe pare po bhavati 'samAse' tau cennimittanimittinAvekatra samAse bhavataH / sarpiSkumbhaH / asarpiH sarpiH kRtvA sarviSkRtya / sarpiNkhaNDam / sarpiSpAnam / sarpiSphalam / dhanuSkRtya / dhanuSNkhaNDam / dhanuSpRSTham / dhanuSphalam / samAsa iti kim | tiSThatu sarpiH piva tvamudakam / asamastaspreti kim / paramasarpiH kuNDam / indradhanuHkhaNDam | pUrveNApi na bhavati samAse satyapekSAyA abhAvAt / 'idamevAsamastasyeti vacanaM jJApakam imusoH ' pratyayaH prakRtyAdeH' (7 - 4 - 115 ) ityayaM niyamo na bhavati / tena paramasarpiSkaroti, paramasApaiH karotItyatra 'vemumo'pekSAyAm ' (2 -3 - 11 ) ityanenAdhikasyApi vikalpo bhavati / bahusarpiSkuNDas, bahusarpiSpAtramityatra tu bahupratyayAderapi asamasvatvAdanena nityaM bhavati // 13 // bhrAtuSputrakaskAdayaH // 2 / 3 | 14 || bhrAtuputrAdayaH kaskAdayazva kakhapapheSu pareSu rephasya sthAne yathAsaMkhyaM kRtapatvasatvAH sAdhavo bhavanti / bhrAtuSputraH / RtAM vidyAyonisaMbandhe ' ( 3-2-17) iti paTTyA alup / paramasaviSkuNDikA / paramadhanuSkapAlam / paramavarhiSpUla / paramayajuSpAtram / atra sarpiSkuNDikA dhanuSkapAlavarhiSlayajuSpAtrANAM pUrveNa patve siddhe'pi samastArthamiha pAThaH / anye tveSAM samastAnAM patvaM na manyante / tanmate tu paramasarpiH kuNDi| ketyAdiSu patvaM na bhavati / kaska. / vIpsAyAM dvirvacanam / kutaH kutaH AgataH 'kautaskutaH / naskarNaH / ' paSThayAH kSepe ' ( 3-2-30) ityalup / sadyaskAlaH / bahuvrIhisamAso vA / sadyaH RyaNaM sadyastrIH / tatra bhavaH sAstraH / bhrAtuputra / sarpiSkuNDikA / varhippUla / yajuSpAtra / iti bhrAtuputrAdayaH / idaM tadityAdisarvanAmnA vyapadizyamAne'nekasya yugapatprayujyamAnasya bhinnapravRttinimittakasya zabdasyAdhikaraNe dravye vatate // savitra kAlakamityAdi / kAlakaM pItakamiti guNavacanamakriyAvAci samAnAdhikaraNamata pratiSedha // pItakamiti pItazabda yAcAditvAtsvArthe ka / yadvA pItena raktamiti 'nIlapItADarUm' iti ka // samAse // savidhAnamiti / 'pAnasya bhAvakaraNe ye prApte 'pAtpaDhe' iti niSedha // idameveti / nanu paramasarpiSkaroti paramadhanuSkarotIti paramasappi parama vanu zabdayorisusantatvAbhAvAnmA bhUtpakAra paramuttarapadArthapradhAnatvAtsamAsasya savirdhanu zabdayorisusantatvAttadAzraya po bhaviSyati ki tadarthena jJApakena / na caiva sati paramasadhi kuNDamityatrApi prApnoti / sapi zabdasya kuNDenAsamAsAt ki tu paramasappi zabda / ucyate / yadyapi paramasappi karotItyuttarapadArthapradhAne samAse pradhAnasyApekSAyA yogAtpatva sidhyati / tathApi parama sarpisya sarpiSa samIpa sarviyo niSkAntamiti paramasappiSkaroti upasarpiSkaroti ni sampiSkaro | tItyatra na sidhyati / sappi zabdasya karotikriyAyAzca vyapekSAyA abhAvAditi tadarthamida jJApakamiti bhAva // bhrAtuputra - // - sAyaskaH // sabaskrIzandrAdeva pratyaye sAdyaskatya siddhatvApRthagupAdAna pratyayAntaranivRtyarthaM tena sadyaskiyo bhAva saya krItA ityatra na satyam // kautaskutaH / gaNapAThAdaN / anyathA kehAmAtra ' iti tyac syAt / kica tasantasya prathamAtyena tata iti paJcamyantAdvidhIyamAno na prApnoti / kecityapaJcamyantAdapi aNamicchanti / tatastanmatena tata Agatane ityanena vA'N / nanu dvitve kuta ekapadatvAbhAvAtkathaM tata Agate ' ityaN / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Reser82 nImaza09 kaskaH / kautaskutaH / zunakarNaH / sdyskaalH| sabaskrIH / sAyaskaH / bhAskaraH / *ahaskaraH / ayaskANDa | tamaskANDa / ayaskAnta / ayaskuNDa / medaspiNDa / / // 49 // 1, ayaspiNDa / iti kaskAdayaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena yathAdarzanamanye'pi bhavanti / sarvatra nAminaH parasya rephasya patvamanyatra satvaM draSTavyam // 14 // 'nAmyantasthAkavagAtpadAntaH kRtasya saH ziDnAntare'pi // 2 // 3 // 15 // nAmino'ntasthAyAH kavargAca parasya padAntaH padamadhye kRtasya vihitasya kRtasaMvadhino vA saH sakArasya po bhavati ziTA nakAreNa cAntare'pi vyavadhAne'pi / nAminaH, AzipA / Anipu / nadIpu / vAyupa / vadhUpa / pitRSu / epaa| gopu / nauSa / sipeve / ziSyate | cicIpati / supvApa / lulUpati / jeSyati / anaipIt / acyoSTa / akauSIt / sarpiSmAn , yajuSmAna, doSmAn isAdauna saM mlthe| (1-2-23) iti padapratiSedhAtpadamadhyatvam / antasthAyAH, gISu / dhU / cikIpati / purSati / ilyu / kavota, vAca / vakSu / pipakSati / zikSati / apAGchu / kruSu / ziDnAntare'pi / marpiSSu / haviSNu / atra sakAreNa vyavadhAnam / sarpiSu / dhanuHpu / sapIpi / yajUMpi / vaDAzISi kulAni | nakArasyAvazyam anusvArabhavanAta zigrahaNenaiva siddhe nakAropAdAnaM nakArasthAnenaivAnusvAreNa yathA syAdityevamartham / tena makArAnusvAreNa na bhavati / puMsu | ziTA nakAreNa cAntare iti - khekaM vAkyaparisamAprubhayavyavadhAne na bhavati / Nisuki cumbane / nisse / nAmpantasthAkavAditi kim / asau / dAsyati / padAntariti kim / padAdau padAnte ca mAbhUta / dadhisek / dadhisecau / IpadaparisamAptaH sek bahusena / bahusecau / aAntatinyA vibhaktyA sekzabdasya padatvAt sakArasya padAditvam / ante, anistatra / kRtasyeti kim / 'visam / musalam / sisAdhayipati / atha visaMvisaM, musalaMmusalamityAdau dvitve kRte sakArasya pataM kasmAnna bhavati / ucyate / nAna kRta sakAraH ki tu ttsNpRktH| samudAyo viruvAryate / timabhirisatra tu vidhAnavalAna bhavati / AdhikArazcAyamA patvavidheH // 15 // samAte'gneH stutH|| 2 / 316 // AvazabdAtparasya stutazabdasaMvandhinaH sakArasya samAse po bhavati / anueta / amiTatau / agnissttutH||16|| *jyotirAyubhyo ca stomsyaa|2|3|17|| jyotirAyuHzabdAbhyAmagnezca parasya stomazabdasaMbandhinaH sakArasya samAse po bhavati / jyotiSTomaH | AyuSTomaH / agniSTomaH / samAsa ityeva / jyotiH somaM dasatyam / bhUtapUrnakanyAyAraviSyati // ahskrH| aha kirati lihAyaciti kArya kRgastu 'ata kRmi'-iti siddhameva ||-ayskaanteti / kane ityasya rUpa kAmayatestu 'ata kAme - iti sidameva kAmayatervAsamattAyamiha pATha / tena paramAvaskAnta ityapi bhavati |-krk iti / yayeva ka ka kutra na dhurdharAyitadhurIghoro dhurensUkara ityAdi katha, yatastatrApi karaka iti 2 syAt / satyam / paramatAbhiprAyeNa / te hi bhrAtupputra iti sUtra sadhiSidhI vidhati / tato virAme vivakSite sati 'na sadhi' ityasya pravRttena satyam ||-naanyntsthaa-||-anusvaarmy nAditi / nityatvAdantaradvatvAcetyaya -bisamiti / avyutpanno grAma / na tu 'paTivIbhyA disaDisI' iti / yahA bisan preraNe visyati ' nAmyupAntya '-iti ke visam / yadA tu disADasI tadA vidhAnasAmadhyAna bhavati |-smaase-|| asapa iti vacanAt sakArasya padamadhyatva nAstIti vacanam ||-jotiraayu:--jyotiH stoma darzayatIte / jyoti pradIpAdi kartR samUha // 49 // CONOMANSAR Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shryti||17|| 'mAtRpituH svsuH||2|3|28|| mAtRpitRbhyAM parasya svamRzabdasaMvandhinaH sakArasya samAse po bhvti| maatRssvsaa| pitRssvsaa| samAsa isev| mAtuH svsaa| pituHsvasA // 18 // alupi vaa||2|3319|| mAtRpitRbhyAM parasya svasazabdasaMbandhinaH sakArasyAlupi samAse po vA bhvti| *mAtuHpvamA / maatuHssaa| pituHSvasA / pituHsvsaa| 'svampatyoSI' (3-2-38) iti SaSThayA alup / samAsa iseva / mAtuH svsaa| pituH svasA // 19 // ninadyAH lAteH kaushle||23||20|| ninadIzabdAbhyAM parasya nAteH saMbandhinaH sakArasya samAse po bhavati kauzale naipuNye gamyamAne / niSNaH kaTakaraNe / niSNAtaH kaTakaraNe / nadISNaH prataraNe / 'nadISNAtaH mataraNe / kuzala ityarthaH / nayAH sAtasya necchanseke / kauzala iti kim / nijAtaH / nadInaH / yaH srotasA hiyate // 20 // prateH snAtasya sUtre // 2 // 3 // 21 // prateH parasya snAtasaMvandhinaH sakArasya samAse po bhavati suutre'bhidheye| vizeSAnupAdAnAcorNAdisUtraM vyAkaraNAdimUtraM ca gRhyate / pratipNAta mUtram / UrNAdimutraM kSAlanena zuddham / vyAkaraNAdisUtraM tvativyAptyAdidopAbhAvena zuddhamityarthaH / sUtra iti kis / pratisAtamanyat / pratyayAntopAdAnaM pratyayAntaranivRttyartham / pratilAta sUtram / pratisAyakaM sUtram // 21 // slAnasya nAmni // 2 // 3 // 22 // pateH parasya snAnasaMvandhinaH sakArasya samAse po bhavati sabavipaye naamni| samudAyazcetmatravipayaM nAma bhavatItyarthaH / pratiSNAnaM sUtramityarthaH / nAmnIti kim / pratikSAnamanyat // 22 // veH strH|| 2 // 3 // 23 // veH parasya svaNAteH sakArasya samAse po bhavati nAmni samudAyazcetsaMjJAvipayo bhavati / viSTaro vRkssH| viSTaramAsanam / viSTArapaGkti chandaH / viSTAvahatI chandaH / nAnnItyeva / vistaro vacasAm / vistAraH prsy||23|| abhinissttaanH||2|3|24|| abhinis ityetasmAtparaH zAnazabdaH samAse kRtapatvo nipAtyate nAmni samudAyazcetsaMjJAvipayo bhavati / abhiniSTAno varNaH / visargasyaipA saMjJA / varNamAtrasyetyanye / nAmnItyeva / abhiniHstanyate abhinistAno mRdnggmaa24|| gaviyudheH sthirasya // 2 // 22 // gavi yudhi darzayatItyartha ||-maatRpituH-||-akRttvaatpdaaddhirkhaaccaapraaptvidhaanm / mAtRpiturityatra sUtratvAt 'A dadve' iti na pravartate / yadirasamatistu AkAraspAnirdeza akArAntasvarUpaparigrahArtha / kArAntasvarUpa paSThItatpuruSa eva na tu dUra iti manyate ||-alupi vA // pUrveNa prApte vibhApeyamArabhyate ||-maatuHpyseti / 'zapase zapasa vA' iti pAkSike rasya satve cAtUrUpyam ||nindyaaH--ndiissnnaatH prataraNe ityAdiSvavayavArtho vyutpatyarthamevAdhIyate / kRtapatyena tvanena kriyAsu tAtparyeNAnuSThAtocyate 'nadyA sAtatya' ityatra ||-ek iti candraprabhRtaya / te hi nadyAH nAtasya ne nAtasya vecchanti ||-prteH snaa-||-prtyyaantrnivRttyrthmiti / anyathA pUrvasUtrAtsAtiranuvApyata eva ki tadupAdAnena ityartha ||-naansy nAmni ||-prtissnnaanmiti / pratinAtIti nanyAdibhyo ramyAdibhyo vA'na / athavA pratistrAti teneti karaNe'naT ||-veH khaH ||-vissttrmaasnmiti / atra viSTaro'tarau napusakatyam ||-vidhaarpngktiriti / vistIryate 'chandonAmni '-iti ghaJ vistaraspa paGktivistarasya vRhatIti tu vAkye na ghara saMjJAyA abhAvAtsamudAyena hi sajJA gmyte| sajJAviSayatva ca sAmastyena ekadezena ca bhavatIti krameNodAharati | viSTara ityAdi / vistIryata iti 'yuvarga'-ityali viSTara' / viSTAra iti hi chandonAmno'vayavaH viSTArapaGktiH ||-abhini-|| bhanopalakSaNatvAgniro'pi graha' / 'vyatyaye lugvA' raluk ||-gviyudheH-|| Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mohemaza // 51 // nejastarAm | tejastamAm / nAmna iti kim / bhinyustarAm / vihinavizeSaNaM kim / sarpistatra / sarvipastaraNam tamanaM vA sarpistaraH sarpistamaH / tIti kim / |samiti || 34 // nisastape'nAsevAyAm // 2 // 3 // 35 // nisaH saMbandhinaH sakArasya takArAdau tapatI pare po bhavati anAsevAyAmarthe / punaHpunaHkaraNamAsevA / niSTapati suvarNam / sakRdagni sparzayatItyarthaH / anAsevAyAmiti kim / nistapati suvarNa suvarNakAraH / punaH punastapatItyarthaH / 'niSTaptaM rakSo niSTaptA arAtayaH tyA sadasyAsevanaM na vivakSyate / tItyeva / niratapat / zatrunirdezo bhauvAdikaparigrahArthaH yanivRttyaryazva / nistAtati / nistAtapIti / "tivA zavAnuvandhena nirdiSTaM yadguNena ca / / ekasvaranimittaM ca paJcaitAni na yaGlupi " // 1 // 35 // ghasvasaH // 2 / 3 / 36 // nAmyantasthAkavargAt parasya ghaservaseya dhAtoH saMbandhinaH sakArasya po bhavati / jakSatuH / jakSuH / jkssivaan| UpatuH / USu / upita / upitavAn / yasiriha prakRtyantaram / Adezasya kRtatvenaiva siddhatvAt / akRtasakArArtha vacanam / zinAntare'pi vapi / bahupu vasantIti nagarANi / nAmyantasthAkavargAdityeva / jayAsa / vasati // 36 // 'NistoravAsvadasvidasahaH paNi // 2 / 3 / 37 // svadasvida sahavarjitAnAM NyantAnAM stautereva ca saMbandhinaH sakArasya nAmyantasthAkavargAtparasya paNi palabhUte sani pare po bhavati nAnyeSAm / si peyiSati / mutrApayiSati / siSedhavipati / tuSTrapati / svadAdiparyudAsa kim / sisyAdayipati / sisvedayiSati / sisAhayiSati / stautisAhacaryAt svadAdiparyudAsena sadRzagrahaNAca NyantAnAmapi popadezAnAmeva grahaNam / tathA ca kRtatvAt sakArasya 'nAmyantasthAkavargA ' - ( 2 -3 - 15) Adivasiddhe niyamArthaM vacanam |Nistoreva paNi pattaM nAnyasya / teneha na bhavati / sumpati / sisikSati | sisevipati / evakAraH paNyeva Nistoriti viparItaniyamanivRtyarthaH / tenehApi bhAti / amIpivat / tuSTAva / paNIti kim / siSeva / suSvApa / patvaM kim / supupsati / tiSThAsati / nakAraH kim / vyatipuSiSe / kathaM pratIpipati, adhiipipti| paNi nimitte dhAtoH patyaniyama uktaH / iha tu sana evaM dviruktasya patvaM na dhAtoriti na pratipedha / sopupipate, sepivipaisA tu dvitvaM pazcAt sanniti na // sappistatreti / nanu sapitta yAdI 'vesumo'pekSAyAm' ityasya kakhapaphIti vyAvRtyaiva patyavyAvRtte sitvAt kimanena / naivam apekSAyA prAptiranena tu anarejJAyAmapi zasyate / yathA pAna sappistana yajurvAMta iti // - nisastape // niratapaditi / atra pUrva kRtamapi patva parasminnaDAgame 'NapamasadityanenAsiddham // - nistAtapIti / ana bhuza nizpatIti vAkya kAryam / AmIkSa nAsevAyAmiti vyAvRtyeva nirastatyAt / anyAvAdamA vacanam // ghasvasaH // atra vaso bhauvAdikasa graha / vasika AcchAdane ityasya tu mRdabhAnena nAmina sasyAsabhavAt / adAvanadAgoriti nyAyAhA // vapIti / vasantIti kipi smRti upa bahana upa vAstavyA yeSu tAni / atra nAgamarUne svAdivivo prathama kRtamapi patya nivartata iti prAg nAgamastastrinAmano vyavadhAne'pi vinAntare'pIti tvam // NistI - // pratIpipatIti / atra iNU gatAviti likhyate tasya ca jJAnArthavAt 'sanI' iti na sampAdeva / ik smaraNe ik adhyayane ityanayostu ajJAna iti vizeSaNa nA'saMbhavAt / ato'nayorgamvAdeza prApnotItyetau na likhyete / iNUGgatAvityasyApyajJAnArthavyavivakSAyAmAdezaprApti / idu ityasya tu jJAnArthavyavijJAyAmavivakSAyAmapi nAdeza. 'hRNikogAM' ityata iNikAracA'nukRSTatvAt 'sanI' iti cakAreNa // - soviyata iti / atra yo'kArasya sthAnivvena na guNa / tathA 'nAmyantasthAdutyatyevAya dvitIyo // 51 // Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , pratiSedhaH / yeSAM tu darzane dvitve'pi punaH sani dviruktiH tanmate susopupipata isatra SaNi suzabdAt parasya sasya patvaM na bhavaseva // 37 // * sarvA // 2 // 3 // 38 // ikArAnta nirdezAt iha Nyanto gRhyate / saJjayaternAmyantasthAkavargAtparasya paNi pare sasya po vA bhavati / sisajjayiSati / sipaJjayiSati / nityaM patvamityeke ||38|| + upasargAtsugsuvasostustu bho'vyayadvitve // 2 / 3 / 39 // advitve dvirvacanAbhAve sati sunotisuvatispatistautistobhatInAM sakArasyopasargasthAnnAmyantasthAkavargAtparasya po bhavati avyapi aDAgame'pi sati / avyavadhAne'pItyarthaH / sug, abhipuNoti / paripuNoti / ziDnAntare'pItyadhikArAt niHpuNoti / duHpuNoti / abhipuNvantaM prayuGkte, abhiSAvayati / atropasargasaMbandhe sati NiH / NyantAnAM dhAtUnAmupasargasaMbandhe na bhavati / abhisAvayati / parisAvayati / avyapi, abhyapuNot / paryapuNot / ginirdezAt * sauti savatyormAbhUt / abhisauti / abhisavati / sutra, abhipuvati / paripuvati / ayyapi / abhyapuvat / paryaSuvat / zanirdezAt "sutisutyorna bhavati / abhibhUte / abhisUyate / so, abhiSyati / pariSyati / ayyapi / abhyadhyat / paryaSyat / stu, abhiSTauti / pariSkSaiti / *suSTutam / muSTayam / duHssttvm| *ayyapi / abhyaSTot *pratyaSTot / stubh abhiSTobhate / pariSTobhate / upasargAditi kim / dadhi sunoti / madhu sunoti / pUjAyAM soH pUjAtikramayozcAterupasargatvAbhAvAdiha na bhavati / sustutam / atistutam / yena dhAtunA yuktAH prAdayastameva pratyupasargasaMjJA iti dhyAtvantarayoge na bhavati / nirgatAH sAvakA asmAdasau niHsAvako dezaH / abhisAvakIyatItyatra sAvakI yatera bhinA yogo na sunoteriti na bhavati / zinAntare'pItyadhikArAt aTA vyavadhAne na prApnotItyavyapIti grahaNam / apizabdo'bhAvArthaH / anyathAvyeva syAt / advitve iti kim / abhisusUSati / abhyasusupat / parisusupati / paryasusupat / abhisiSAsati / abhyasiSAsat / atra pUrvasakArasya patvaM na bhavati / mUladhAtostu yathAmAptaM patvaM bhavatyeva / kecittUpasargapUrvANAM sunotyAdInAM paJcAnAmapi sannantastautivarjitAnAM dvitve sati mUlaprakRterapi patvaM necchanti / abhyasusavat / abhisusAva / abhisosUyate / so, abhyasIsayat / abhisesIyate / abhisisAsati / stu, abhitostUyate / abhitustAva / abhyatustavat / stubh, abhitustubhe / abhitostubhyate / abhyastubhat / ityAdi / padAdau pratiSedhe prApte vacanam // 39 // *sthAsenisedhasicasaJjAM dvitve'pi // 2 / 3 / 40 // upasargasthAnnAmyantasthAkavargAtpareSAM sthAdInAM sakArasya So bhavati dvitve'pi ayyapi dvivacanenATA dvAbhyAM ca vyavadhAne'pItyarthaH / sthA, adhiSThAsyati / pratiSThAsyati / adhiSThau / pratiSThau / adhyaSThAt / adhyaSThAsyat / seni, senayA abhiyAti abhiSeNayati / niyama / etadvipaya evArambhAt // - sarvA // ikArAntanirdezAditi / ata eveha ikAra uccAraNArthe na kacidapi vihita. // upasarga - // atra - pratyaSTot na paryaSTot paripUrvasya stuva a ' - iti vikalpabhaNanAt // NyantAnAmiti / dhAtvantaratvAditi zeSa. // -- aThyapIti / vizeSavihitatvena pUrva kRtamapi patva parasminnadAgame'siddha syAditi // -- sautisavatyoriti / puk prasave suM prasavaizvaryayo. ityanayoH // - sUtisUyatyoriti / puDhau Dhauc ityanayoH // - suSTutamiti / sAtizayaM stuyate sma vAkyam / pUjAyAM tu sorupasargatvAbhAvAt // --sthAseni - // atha Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IYO zrIpaza0 // 52 // SARVIVaa abhipipaNayipati / abhyapeNayat / abhyapipeNayipat / sedha, matiSedhati / pratipipedhipati / pratyapedhat / pratyapidhipat / sic, abhipizcati / mupikaM nAmadvitIyo0 ki tavAva / abhipipiyati / abhyapizcat / abhyapipikSat / saJa, abhipajati / abhiSapakSa / abhipipaGkSati / abhyapUjat / abhyaSipaGkSat / NyantAnAmApa bhavati / pratitiSThantaM prayukta pratiSThApayati / evaM pratipedhayati / upasargAdityeva / aghisyAsyati / gtaarthtvaannaatraadhirupsrgH| vRkSaM vRkSaM pari siJcati / atra vIpsyasaMvadasya pare(tunA saMvandhAbhAvAt nopasargatvam / nirgatAH secakA asmAni-secako dezaH / atra yena dhAtunA yuktAH pAdayastameva pratyupasargasaMjJA iti na bhavati / sedheti kRtaguNasya nirdezaH sidhyatinivRttyarthaH / abhisidhyati / akArastUcAraNArtho na tu zanirdezaH / tena yaGlupyapi bhavati / pratipepidhIti / seneH apopadezArya svAsoravarNAntavyavadhAne'pi vidhyartha sinsaasedhA paNi 'niyamavAdhanArthaM sarvepAmaDvyavadhAne padAdau ca patvArtha vacanam // 40 // / aGapratistabdhanistabdhe stambhaH // 2 / 3 / 41 // upasargasthAnAmyantasthAkavargAtparasya stambhasakArasya dvitve'pi avyapi po bhavati na cedasau stambhi. pratistabdhe nistabdhe ca vipaye bhavati / vienAti / pratiSTabhnAti / vitaSTambha / pratitapTambha / pratitASTabhyate / abhitiSTambhipati / vyaSTabhnAt / prayaSTabhnAt / aGapatistabdhanistabdha iti kim / vyatastambhat / pratyatastambhat / pratistabdhaH / nistbdhH||41|| avAcAzrayorjAvidUre // 2 // 3 // 42 // avAdupasargAtparasya stambhaH sakArasyAzrayAdiSvartheSu gamyamAneSu dvitve'pi avyapi po bhavati 'a viSayazcet stambhirna bhavati / Azraya Alambanam / 'durgamavaSTanAti / durgamavaSTabhyAste / avataSTambha durgam / durgamoSTamAt / arje Urjitvam / aho palasyAvaSTambhaH / avaSTabdho ripuH zUreNa / avidUramanativiprakRSTam AsannamadurAsannaM ca gRyate / avaSTabdhA zarat / avaSTabdhe sene / avAditi kim / prastabdhaH / cakAro'TaH ityasyAnuvRttyarthaH anuktasamupayAryazca / tenopaSTamma upaSTambhaka upaSTabdha ityAdAghupAdapi bhavati / upAcAdityakRtvA cakAreNa sUcanam anityArtha tenopastabdha ityapi bhavati / AzrayAdiSviti kim / 'avastabdho pala: zItena / aGa ityeva / avAtastambhata // 42 // vyavAtsvano'zane // 2 // 3 // 43 // vekhAcopasagAtparasya svano dhAtoH sakArasyAzane bhojane'dhe dvitve'pi avyapi po bhavati / pUrvasUne cAnukraSTatvAdihAGa iti nAnuvartate / viSvaNati / avaSvaNati / bhuGkte ityarthaH / sazabdaM bhukte ityarthe isanye / bhujAnaH kacicchandaM karotI justhito dusthita iyAdo kA patyAgAva' / ucyate / upasargapratirUpakA nipAtA eve ityupasargasvAbhAvAt patyAbhAva ||-yntaanaampiiti / giga prAgevopasargasabandhAt ||-apopdeshaarthmiti / popadezava pa saha inena varSAta iti yurpcii| sa'pi sAdhitasthApi pA vyutpatipakSe ||-sthaasoriti / upasargaruNasya nAmino'varNAntena diyacanenetyartha ||-niymvaadhnaarthmiti / senestu "NiratrorevA'-iti sica tichatestu san patvarUpo nAstIti |-addaati--|| ebhura ityasya lAkSaNikatvAza grahaNamiti naigAsikA pAdu / pArAyaNakAretu asyApi patya kRtam / evamuttarasUge'pi zeyam ||-vaacaa-|| samudAyA'nuvRttAyapi vyabhicArAdaTa ityasyaiva graha ityAha-a iti ||-durgmiti / dukhena gamyate'sminniti / 'sugadurgamAdhAre' iti sidi / karmanyupatau tu sal syAt / durga nagarAdi bahula kSeti prIyatvam / du-sena gamyatena gaNa pAcyaliGga / pArAyaNakArestu bhauvAdiphaspAsya apaSTambhate dAmiti na tu naiyAsikA. ||-anityaarthmiti||4 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eeeeeeee tyartha ityapare / viSaSvANa / avaSaSvANa / viSaSvaNyate / avaSaSvaNyate / viSiSvaNipati / avaSipvaNipati / vyaSvaNat / avASvaNat / vyaSiSvaNat / avApiSvaNat / 133 vyavAditi kima / atisvanati / atyasisvanat / azana iti kim / visvanati / avasvanati mRdnggH| vividhaM zabdaM karotIsarthaH // 43 // *sado'prateH parokSAyAM tvaadeH||2||3||44|| prativarjitopasargasthAta nAmyantasthAkavargAtparasya sado dhAtoH sakArasya dvitve'pyaTyApi po bhavati parokSAyAM tu dvitve sati AdeH pUrvasyaiva bhavati / niSIdati / vipIdati / nipApadyate / viSApadyate / niSipatsati / vipiSatsati / nyapIdat / vyapIdata / nyapIpadata / papIpadata / parokSAyAM tvAdereva / niSasAda / viSasAda / amateriti kim / pratisIdati / pratyasIpadat / pratisipatsati / atra mateH parasyAdyasakArasya patvaM na bhavati / prakRtisakArasya tu nAminaH parasya 'nAmyantasthA'-(3-2-15) disUtreNa bhavatyeva / asyApi necchantyeke / pratyasIsadat / pratisisatsati / turvizeSaNArthaH / parokSAyAmepa vizeSo'nyatra tubhayatrApi bhavati // 44 // svAzca // 2 // 3 // 45 // upasargasthAnnAmyantasthAkavargAtparasya skhajeH sakArasya dvitvepyaTyapi po bhavati parokSAyAM tu dvitve satyAdereva / abhiSvajate / pariSvajate / pratiSvajate / abhiSiSvaGkSate / pariSiSvakSate / pratiSiSvakSate / abhipApvajyate / abhyadhvajata / prasapvajata / abhyaSaSvAt / parokSAyAM tvAdereva / abhipasvaje / 'abhiSasvaje / paripasvaje / pripsvjhe| pratipasvaje / mtipsvo| yogavibhAgAdaprateriti nAnuvartate / cakAraH parokSAyAM tvaaderitysyaanukrssnnaarthH| tatazcottaratrAnanuvRttiH // 45 // *pariniveH sevaH // 23 // 46 // parininyupasargasthAnAmyantasthAkavargAtparasya sevaterdhAtoH sakArasya dvitve'pi po bhavati / paripevate / paripipevipate / paripepevyate / paripipeve / paryapevyata / nipevate / nipipevipate / nipipeve / nyaSevata / vipevate / viSiSeviSate / viSipeve / vyapevata / pariniveriti kim / anusevate / pratisipeve / prtisepevyte| prasasipevata / atropasargAzritaM patvaM na bhavati / dhAtostu dvitvAzritaM bhavaseva / ubhayatra necchantyeke / pratisiseve / pratisesevyate / pratyasisevat // 46 // sayasitasya // 2 / 3 / 47 // parinivibhya parayo sayasitayoH sakArasya po bhavati / pariSayaH / niSayaH / viSayaH / paripitaH / niSitaH / viSitaH / saya iti sinoteralantasyAjantasya ghAntasya vA sita iti tAntasya rUpam / syatervA niyamArtha pariniviparasyaiva ktAntasya syateryathA syAt iti / tenopasargAntarapUrvasya 'upasargAtsuga'-(2-3-39) isAdiyadyeva tarhi bopAdityevavidhamata. sUtrAtpRthageva katha na kRtam / satyam / vicitrA sUtrakRtiH ||-avstbdho vRpalaH zIteneti / saMkucita ityartha ||-sdo-|| padaM vizaraNetyasya padat visAdane ityasya ca grahaNam / upasargAdityanuvarttate / cyavAdityanuvRttau tu tayoreva vidhAnAtprativarjanAnarthakya syAt ||-svaashc ||-abhipissvngksst iti / nanvatra 'Nistoreva'-iti niyamAt mUladhAtusakArasya patvaM na prApnoti / ucyate // paTTe para iti nyAyAdidameva pravarttate ||-abhisssvaa iti / bhanna 'svornavA' iti parokSAyA cA kitvam / pakSe kidvadabhAvAmalopAbhASa ||yogvibhaagaadityaadi / nanu yogavibhAgAtparokSAyAM tvAderiti nAnuvarcata iti katha na vijJAyate / satyam / vyAkhyAnato vizeSapratipattiriti ||-priniveH-|| seva iti sAmAnyokte'pi peDiti gRhyate / na tu sevRddhiti / kRtasyetyanuvRttiriti pArAyaNamatam / nyAsakArAstu pevRDDau sapopadezau agrahISu ||-sysit--sytervaa niyamArthamiti / udyotakarastvAha-sinoterepa Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIhamA0 ca na bhavati / niHsamati / duHsamati / susamati / visamati / niHmUtam / dusmRtam / susutam / visUtam / anye tu samamUtyordhAtvorevecchanti / 4 dvitIyo0 tanmate niHpamati, duSamati, niHpUrta, duHpUtamityAdAveca bhavati // 56 // "avaH svapaH // 2 / 3 / 57 // niHsuvipUrvasya vakArarahitasya svapedhA- toH sakArasya po bhavati / niHpuSupatuH / duHpuSupatuH / supuSupatuH / vipupupatuH / niSpaptaH / duHpuptaH / suSuptaH / viSuptaH / ava iti kim / niHsvapnaH / duHsvapna / musvapnaH / visvptH| visuSvApa // 57 // prAdurupasargAdyasvare'steH // 2 / 3 / 58 // prAduHzabdAdupasargasthAca nAmyantasthAkavargAtparasyAste sakArasya yakArAdau svarAdau ca pratyaye pare po bhavati / prAduHNyAt / niSyAt / viSyAt / abhiSyAt / prAduHpanti / nipanti / vipanti / abhipanti / ziDnAntare'pi niSyAt / niHSanti / prAdurupasargAditi kim / dadhi syAt / madhUni santi / yadana mAM prati syAttaddIyatAm / sarpipo'pi syAt / yasvara iti kim / prAduH staH / nistaH / anustaH / anusma / asteriti kim / 'vistam / anusRtam / anusuteH kiSi anusUstasthApatyaM 'zubhrAditvAdeyaNa uulopH| AnuseyaH / pAduHzabdasya tu kRbhvastiSveva prayogAt pratyudAharaNaM nAsti // 58 // 'na ssaH // 2 // 3 // 59 // kRtadvirbhAvasakArasaMvandhinaH sakArasya po na bhavati / muSissyate / mutussyate / atra supUrvasya pisestusezca sakArasya kye 'adIrghAt '-(1-3-32) isAdinA dvirbhAvaH / nanu dadhisyate madhuptyati samaviskaran agnisAtkaroti ityAdiSu pratipedhAbhAvAt patvaM prApnoti / ucyate / ssassaDAgamayo. ssAtmatyayasya ca dviHsakArapAThasya patvapratiSedhAryatvenAbhidhAsyamAnatvAtpatvaM na bhavati / 59 // "sico yaGi // 2 / 3 / 60 // siJcaterdhAtoH sakArasya yaGi prasaye parataH po na bhavati / sesicyate / abhisesicyate / paratvAdupasargalakSaNamapi pitvaM vAdhate / evamuttaratrApi / yIti kim / abhipipikSati / ukAraH kim / abhipicyate // 60 // gatau sedhaH // 2 / 3 / 61 // gatau vartamAnasya sedhaterdhAtoH sakArasya po na bhavati / abhisedhati / anusedhati gaaH| abhigacchati / anugacchatItyarthaH / abhisedhayati / anusedhayati / gamayatItyarthaH / abhisisedhipati / anusisedhiSati / abhijigamipati, anujigamietIsarthaH / gatAviti kim / prtipedhti| niSedhati / pApAnivArayatItyarthaH // 61 // sugaH sysni||2|3|62|| sunoteH rupasargeNa yogAnaviSyati ||-avH svapa ||-niHpupt ityAdI 'jJAnecchA'-iti ka -prAduru-|-zubhrAditvAditi / nyAse tu 'catuSpAt ' iti eyan / vRttau tu sArasagrahAyabhiprAyeNa 18. 'subhvAdibhya ' ityuktam ||-vistmityaadi / visaratIti phipi tonte phiyantA dhAtutva na tyajantIti nyAyAdvimRdilyevarUpAdAtumAtrAdamarUpe svarAdI pratyaye'steriti kimiti vyAvRtterna 23 yApaikalpam / yadA tu kastadApi astau sati svarasya pratyayeti cinteti na mAvikalatA // - ssaH // supiraspata ityAdiprayogastho dvirukta. sakAra. ssa ityanukriyate ityAha-kRtetyAdi ||ddhisyte / anAsca laulye ssa ||-sico-||-ptymiti / 'sthAseni '-ityanena ||-gtii se-/-nanu kusaradhdhasarakesarAdipu pratyayasakArasya patvapratiSedho vaktavya / naivam / uNAdayo'nyurapazAni nAmAnItyabudhabodhanArtha vyutpAdyamAnAnyayuNAdayo vyutpattikArya na labhante / ittha tarhi vRkSa ityatrApi pasya na prApnoti / ucyate / tarhi vAhulakAt patvAbhAva ||-sugH sya-|| // 54 // 161 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ roceaeesercene saMvandhinaH sakArasya sye sani ca pratyaye pare po na bhavati / abhisopyati / parisoSyati *abhyasoSyat / paryasoSyat / sani susUpateH kipi mumaH / mumpatIti / nodAhiyate / Nistoreva paNi iti niyamenaiva vyAvartitakhAta / abhimuspatIsapi nodAhiyate / advitve iti vyAvRttyaiva nivartitatvAt / syasanIti kim / supAva / | abhiSuNoti // 62 // raghuvarNAnno Na ekapade'nantyasyAlacaTatavargazasAntare // 2 / 3 / 63 / / rephapakAravaNebhyaH parasyAnantyasya nakArasya rapRvagaire vaikapade vartamAnasya No bhavati na cenimittanimittinorantare lakAracavargaTavargatavargazakArasakArA bhavanti / zepavarNavyavadhAne'pItyarthaH / tIrNam / caturNAma / pussnnaati| nRNAm / nRNAm / vyavadhAne'pi bhavati / karaNam / vRkSANAm / kariNAm / pINAm / guruNA / gurUNAm / kareNa / vRMhaNam / arkeNa / mUrkheNa / svargeNa / arpaNa / darpaNa |rephenn | darbheNa / dharmeNa / AryeNa / sarveNa / ahNa / rapRvarNAditi kim / tena / ekapada iti kim / agnirnayati / nRbhibhiH / netRbhinetRbhiH / pada ityetAvataivaikapade labdhe ekagrahaNaM niyamArtham ekameva yannityaM tatra yathA syAta yadekaM cAnakaM ca tatra mAbhUta / carmanAsikaH / mepanAsikaH / anantyasyeti kim / vRkSAn / lAdivarjanaM kim / viralena / arcanam / mUrchanam / arjanam / kirITena / karmaThena / muDena / dRDhena / karNena / kIrtanam / tIrthena / nardena / krodhena / razanA / rasanA / a-12 dhikArazcAyamA NatvavidheH // 63 // pUrvapadasthAnAmnyagaH // 2364 // pUrvapadasthAdrapravarNAdagakArAntAtparasya 'sAmarthyAduttarapadasthasya nakArasya NakAra Adezo bhavati nAni saMjJAyAM vipye| guNasa. / khuraNasaH / kharaNAH / khurnnaaH| zUrpaNakhA / cndrnnkhaa| vArSINasaH / harivAhaNaH / naravAhaNaH / "puppaNandI, zrINandI strI / nAnIti kim / mepnaasikH| crmnaasikH| aga iti kim| Rgayanam / ekasminneva pade iti pUrvasUtre vijJAnAdattarapadasthasya samAse na prApnoti iti vacanam / kharapasyApatyaM khArapAyaNaH, mAtRbhogAya hito mAtRbhogINaH / gargabhago'syA astIti gargabhagiNItyAdau tu uttarapadasaMbandhI nakAro na bhavatIti ekapadattAt pUrveNaiva -suriti / varNavidhau sthAnitvAbhAvAt paNItyabhAva ||-abhysoyditytraapyvypiiti vacanAt 'upasargAtsug '-iti prApta niSidhyate ||-rpRvrnnaa-|| nanu avarNagrahaNa kimartha yata RvarNAdapi tanmadhyavyavasthitarephAnaya Natva bhaviSyati / ata eva pANininApi rapAbhyAmityevoktam / udyate / na hi varNakadezA varNagrahaNena gRhyante tadbhinnatvAdvarNabuddharanutpAdanAttathAhi-mAsa na vikreyamiti satyapi niSedhe gAvo vikrIyante / tatra mAMsavuddherabhAvAt ||-shessvrnnvyvdhaane'piiti / prasajyapratipedhAditarairvyavadhAne'pi bhavati ||-pussnnaatiiti / anna 'tavargasya'-ityanenaiva Natve siddhe pakAragrahaNa kapaNamityAdau vyavahitArtha tadarthaM ca sat paratvAt 'tavargasya'-iti bAdhitvA Natva pravarttayati ||-nRbhi bhiriti / dvipmayogo dvivacanamityAzrayaNAninnapadatvamityarthaM ||-virleneti / vipUrvAdrame. 'murala'-iti nipAtanAt / Dityale // RSINAmityAdI dIrgharUpe syAdividhI kartavye pUrvakRtamapi Naravamasiddha bhavati ||-puurvpdsthaa-||-saamrthyaaditi / ayamartha rUDhena pUrvapadamAkSipyate / tadantareNa tasyAsabhavAttacca-nakArasya vizeSaNam ||-puppnnndiiti / puSpac puSpyantItyaci puSpANi 2 nandamati aN / DI / puSpaNandI / AcAryaH / yatsanapabhakArpaTainizcikye / digambareNa nu yopAntya / sa ca na ziSTasamata ||-vaaiinnsH / vardhasyeyaM tasyedamaNa kI / 'taddhitasvare' iti puvnipedh.||-Rgynmiti / zikSAdiSu RgayanapAThAdeva NatvaniSedhe siddhe kimaga ityanena / satyam / abAdhakAnyapi jJApakAni bhavanti ||-uttrpdsNvndhii nakAro na bhavatIti / pratyaya. prakRtyAderiti nyAyAt ||-puurvennaiv matvamiti / namu pUrveNApi katha yata kharapazabdaspAntartinI vibhaktimAzritya padatvamasti / tat / 3 DOCCCC emedcccreerse %D Swee Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / nakArasya No bhavati 3 / 66 // nirAdibhyaH parasyAnayamavalena saMjJAyAM na syAt / nivaNaca NatvaM bhavati / yadA tu gargANAM bhaginIti vigrahastadaikapadatvAbhAvAt gargabhaginItyeva bhavati / kayaM devadAruvanam kuveravanam "manoharabanam *prabhaMkaravanamityAdisaMjJAyAM NatvaM na bhavati / ucyate / 'koTaramizrakasidhakapuragasArikasya vaNe (3--96) iti NatvanipAtanasya niyamArthatvena byAkhyAsyamAnatvAt / saMjJAyAM koTarAdibhya eva vanazabdasya NatvaM bhavati nAnyebhya iti // 64 // nasasya / 2 / 3 / 65 // pUrvapadasthAdrapUrNatvarasya namazabdasaMvandhino nakArasya No bhavati / pragatA pravRddhA vA nAsikA yasya sa praNasaH / evaM nirNasaH / maNasaM mukhaM, nirNasaM mukham // 65 // niSpAgre'ntaHkhadirakAryAmrazarekSuplakSapIyukSAbhyo vanasya // 2 / 3 / 66 // nirAdibhyaH parasya banazabdanakArasya NakAra Adezo bhavati / bahuvacanaM vyAptyartham / tena saMjJAyAmasaMjJAyAM ca bhavati / anyathA hi 'koTaramizrakasidhraka'-(3-2-76) ityAdivakSyamANaniyamavalena saMjJAyAM na syAt / nirvaNam / prvnnm| aNgrevnnm| 'pAremadhye'gre'ntaH paSThayA vA' (3-7-30) iti avyayIbhAvaH / tatsaMniyoge ca pUrvapadasyaitvam / antarvaNam / khadiravaNam / kAryavaNam / vacanamAmacchikAravyavadhAne'pi bhavati / AmravaNam / zaravaNam / ikSuvaNam / plakSavaNam / pIyukSAvaNam / pIyukSAzabdo'vyutpanna AvantaH // 66 // ditrisvarauSadhivRkSebhyo navA'nirikAdibhyaH // 2 / 3 / 67 // dvisvarebhyasisvarebhyazca irikAdivarjitebhya oSadhivAcibhyo vRkSavAcibhyazca parasya vanazabdasaMbadhino nakArasya No vA bhavati / auSadhi, durvASaNam / durdAvanam / pUrvAvaNam / pUrvAvanam / bIhivaNam / bIhivanam / mApavaNam / mASavanam / nIvAravaNam / nIvAravanam / *kodravavaNam / kodravavanam / priyaMguSaNam / priyaMguvanam / vRkSa, zivaNam / zigruvanam / dAruvaNam / dAruvanam / karIravaNam / karIravanam / zirISavaNam / zirIpavanam / badarIvaNam / badarIvanam // oSadhyaH phalapAkAntA "latA styAnephasya caikapadayAbhAvAditi / atrocyte| yatra dvAyapi nimittanimitinApekapadatva vyabhicaratastA NatvAbhAva iha tu rephasya vyabhicArepi nakArasyaikapadasthatyAvyabhicAra / yadvA sityeveti nigamanAya naNapratyage sarapazabdasya padatyasya nirastatvAt pUrpaNeva bhavatyeva ||-mnohraa / vRkSavizeSA |-prbhNkroti / prabhA karoti 'saNyAhadiyA '-iti de / 'nayA sikRdante'-iti pRthagyogAdrasyAce monta ||-kottrmishrketyaadi / phuTat / 'gAchicaTi-ityare bAhulakAdguNe mizraNa Nake sidhyate sedhateA "majyaji'-iti re gAvAdilyArasvArthika ke kusitAdau yA / pura gacchatIti 'nAmno gamaH '-iti / RNAte 'kukuTi'-iti Nidipratyaye zAri- svAthike ke zAri kAyatIti vA ||-nisspaagre-|| niSpAntaro naupadhivacanA nApi vRkSapacanAstebhya sajJAyA koTarAdiniyamena vyApatityAdaprApta Natva vidhIyate / asajJAyAmapyekapadatvAbhAvAdaprAptameva / ikSuzarazabdAvIpadhivacanI zepA vRkSavacanAsteSAM sajJAyA koTarAdiniyamena Natyasya nyAyatitatyAduttareNAprApte vidhyarthamasajJAyA tUttareNa vikalpe prApte nityArtham ||-kaaryvnnaamiti / kAryazabdo vRkSavizeSayAcI avyutpajho'thayA kRzyate 'nAmyupAntya'-iti ke vyaNi dharmadharmiNorabhedopacArAt kAryaguNayukto vRkSo'pi kArthaH ||-piiyuksseti / pIyukSAzabdo drAkSAparyAya / drAkSAvizeSo yA / pIc kipi pI piya yAti -pIgaga'-iti kidu pIyu kSAyati 'Ato do-iti de ||-dvitrisvrau-|-kodrvvnnmiti / kenA-bhasA udyante / kairava'-iti sAdhu. kenoDhuvantyucchandAyante'ci vA ||-ossdhyH phalapAkAntA iti / upyate'neneti 'vyaJjanAdan' iti ghaNi oSa / opI ghIyate'spAmiti opadhi / 'vyApyAdAdhAre' iti ko 'ito'patyarthAt ' iti DayAmoSadhya 'uperadhi ' iti yaa| phalasya pAkenAnto pinAza' zoSo yAsA tA pharapAkAntAH ||-ltaaH prata niya-, Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gulmAzca vIrudhaH // "phalI vanaspatijJeyo *vRkSAH puSpaphalopagAH // 1 // iti yadyapi bhedo'sti tathApyativahutvArthabahuvacanAlAdAmahaNe vanaspatInAmApa grahaNaM bhavati / ata eva ca yathAsaMkhyamapi na bhavati / tathA saMjJAyAmasaMjJAyAM ca bhavati / dvitrisvareti kim / devadAruvanam / bhaddAruvanam / opadhikSebhya iti kim / *vidArIvanam / pitRvanam / zirIpANAmadUrabhavo grAmo'pi zirIpAsteSAM vanaM zirIpavanam / anirikAdibhya iti kim / irikAvanam / mirikAvanam / timiravanam / cIrikAvanam / kamarivanam / vIravanam / harivanam / irikAdirAkRtigaNaH / irikAdivizepavarjanAva vizeSANAmeveha vidhiH / teneha na bhavati / dramavanam / vRkSavanam // 67 // girinadyAdInAm // 2 // 368 // girinadItyAdInAM nakArasya vA No bhavati / girinndii| girinadI girinnkhH| girinakha / giriNaH / girinddhH| girinnitmbH| girinitmvH| vakraNadI / bakranadI / vkrnnitmyaa| vkrnitmbaa| ckrnnitmbaa| ckrnitmbaa| maaponnH| maaponH| tUryamANaH / tUryamAna |aargynnH| aargynH| RgayanaM vettyadhIte vetyaN / Rgayanasya vyAkhyAnaM tatra bhavo vA zikSAditvAdaN / bahuvacanAdyathAdanimanye'pi bhavanti // 68 // pAnasya bhAvakaraNe // 223269 // pUrvapadasthebhyo rapUvarNebhyaH parasya bhAve karaNe ca yaH pAnazabdastatsaMvandhino nakArasya No vA bhavati / kSIrapANaM kSIrapAnaM vartate / kapAyapANaM kaSAyapAnaM vartate / sauvIrapANaM sauvIrapAnaM vartate / karaNe, kSIrapANaM kSIrapAnaM bhAjanam / kapAyapANaH kapAyapAnaH kNsH| bhAvakaraNa iti kim / pIyate'sminniti pAnaH / kSIrapAno ghossH|| 69 // deze // 2 / 3 / 70 // pUrvapadasthAdrapuvarNAtparasya pAnazabdanakArasya No nityaM bhavati / deze samudAyena ceddezo gamyate / yogAvabhAgAnaveti nivRttam / pIyata iti pAnam / kSIraM pAnaM yeSAM kSIrapANA uzInarA / surApANAH prAcyAH / sauvIrapANA tyo mAlatyAdaya latA vallI karkoTyAdikA ||-gulmaa isvaskandhAstaravo bahukANDapatrA. ketakyAdaya / etalatAgulmarUpa dvayaM vIrudha / utpalasveva vyaacsstt| latA gulmAstebhyo vilakSaNA viirudhH| puSpa vinA phalameva yasya sa lakSAdi phalI / puSpa ca phalaM copagacchanti puSpaphalopagA // 'nAmno gama'-iti he vRkSAH puSpaphalopagA iti / na cobhayameva upagacchanti ta eva vRkSA. ki tarhi ye'pyanyataratpuSpa phalaM vA upagacchanti te'pi vRkSA eva / tatra vetasAdayaH puSpameva plakSAdaya. phalameva AnAdayastUbhayamapyupagacchanti / tatra vRkSo vanaspatitvamavakezitva ca na vybhicrti| banaspatiravakezI tu vRkSatva vyabhicarataH / yata' phalI vanaspatijJeya phalavandhyastvavakezIti / ata eva ca vanaspatyAdigrahaNamakRtvA vRkSagrahaNa kRta tadantargatatvAinaspatyAderiti ||-vidaarii latAvizeSa ||-girin-||-tuurymaann iti / tUrya mAnamasleti vAkye nimittanimittinorekapadasthatnAbhAvAdaprApte vikalpa. / tUryatestvAnazi zye mAgame ca 'raghuvarNa-iti nitya prApte ||-shikssaaditvaaditi / anyathA bahusvaratvAtprAyo bahusvarAdikN syAt ||-paansy-||-sauviirpaannmiti / sIvIreSu prAyo bhavaM bAhulakAdakA bAdhitvA bhave'N / suvIrANAmidaM tasyedam' iti vA sauvIraM kAzikam ||-deshe-||-yogvibhaagaaditi / anyathA 'pAnasya bhAvakaraNadeze' iti kriyeta / tathA'tra karmasAdhanapAnazabdo gRhyate bhAvakaraNapradhAnasya tu pUrveNa vikalpa evaM ||-ushiinraa iti / uzyata iti 'sthAdibhyaH kaH' / vaSTIti kipi vA svRti gaurAdilyAmuzI nagarI tasyA narAH / yahA vaSTeH 'padipaThi'-iti ipratyaye bAhulakAt kive khuti uzayasteSAM nara / bahulavacanAdIrghatve uzInaraH / tasyApatyAni 'rASTrakSatriyAt '-iti vihitasya 'bahupvaniyAm' ita' deraNoM lup // sauvIreti // ajatenajyajIti kiti re aidhakya'- iti Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % zrIImaza 156 cAhIkAH / kaSAyapANA gAndhArayaH / *tAtsthyAnmanuSyAbhidhAne'pi dezo gamyate / deze iti kim / dAkSINAM pAnaM dAkSipAnam / kSIrapAnA go- | | pAlakAH // 70 // *grAmAgrAnniyaH // 2 / 3 / 71 // grAmAgrAbhyAM parasya niyo nakArasya No bhavati / grAmaNI' | agraNI / grAmAyAditi kim / khrnii| mepanI // 72 // vAdyAvAhanasya // 2 // 3 // 72 // voDhavyaM vAhyam / tadAcino rephAdimata pUrvapadAtparasya vAhanazabdasaMbandhinoM nakAraspa No bhavati / udyate'neneti vahanam / prajJAditvAtsvArthiko'N / ato vA nipAtanAdupAntyadIrghatvam / ikSuvAhaNam / zaravAhaNam / vAgAditi kim / suravAhanam / saMvandhamAtramatra vivakSitam / naravAhanaH / nAtra vAhyAtparaM vAhanam ki tahiM vAhanAt // 72 // *ato'hasya // 2 // 3 // 73 // rephAdimato'kArAntAtpUrvapadAtparasyAhazabdasaMvandhino nakArasya No bhavati / pUrvAhna / aparAhnaH / ata iti kim / nirataH / duraTa / aha ityakArAntanirdezA diha na bhavati / *dIghohrI zarada 73 // catusnehAyanasya vayasi // 2 / 3 / 74 // catura tri ityetAbhyAM pUrvapadAbhyAM parasya hAyanazabdasaMvandhino nakArasya vayasi gamyamAne No bhavati / catuhoyaNo vatsaH / caturhAyaNI vaDavA / trihAyaNo vatsaH / trihAyaNI vaDavA / vayasIti kim / caturhAyanA, trihAyanA shaalaa| DIrapi vayasyeva bhavati / catutreriti kim / sahasrahAyanaH puruSaH / lakSahAyana. pakSI // 74 // bottarapadAntanasyAderayuvapakkAhaH // 2 / 3 / 75 // pUrvapadasthAdrapRvarNAtparasyottarapadAntabhUtasya tathA nAgamasya syAdezca nakArasya No vA bhavati na cetsa nakAro yuvanapakAhanazabdasaMvandhI bhavati / uttarapadAnta, briihivaapinnau| trIhivApinau / mASavApiNoM / mApavApinI / brIhivApiNI brIhivApinI kule / mApavApiNI mApavApinI kule / brIhivApiNa / trIhivApina / mApavApiNa / mApavApina / vrIhivApINi / bAtam / naravAhanata / pUrvAhna / atri ityetAbhyAM miti kim / ca // 2 / 3 / mAhavApiNI dhano nakArasya // 2 / 3 / bihAyaNI mahAntanasyAdevI bhavati / - kArasya No bhavati / pUrvAhna | vasavyAM pUrvapadAbhyAM parasya haaynshaalaa| DIrapi vayasyeva bhavAta / vIbhAve ca vIra vIrayatervA'ci vIra / zobhanA cIrA yasmAtsuvIra tasyeda tata Agata vA ||-gaandhaary / gandhArasyApatya vRddhamata in gAndhAri / rASTrakSatriyasarUpa / tato | gAndhArINA rAjAna gAndhAre rAjJo'patyAni vA 'gAndhArisAlveyAbhyAman ' 'yazo'zyA'-iti bahupvastriyA lup / nanu kSIrapANAdaya zabdA managyeSu vartante / tatsAmAnAdhikaraNyAduzInarAdayo'pi tatraiva tatkathamiha dezo gamyata ityAha-tAtsyyAditi / ayamartha / uzInarAdayo hi zabdA sajJAtvena pUrva dezeSveva pravRttA pazcAttu tatsthAnasabandhAnmanupyeSu tena manuSyAbhidhAne'pi dezAbhidhAna gamyate ||-daakssiinnaaN pAnamiti / atra katari paThI ||-graamaagraa-|| nanu 'gatikAraka '-iti nyAyAdvibhaktyutpatte prAgeva samAse nimittAnamittinorekapadasthatvAt 21 'rapUvarNa '-ityanenaiva Nava siddhameva mineneti / satyam / niyamArtha yadi niyo Natva syAttadA prAmAyAdeva tena kharanImepanItyAdA pUrveNApi na bhavati ||-vaahyaadvaa-|-voddhvyN vAhAmiti / vaherahe'theM dhvaNi bAhya vahanAhamizvAdi tena yadApi vAhane vahanArthamizvAdi vArA nAropitaM bhavati tadartha tu kevalamupakalpita bhUtalasya tadApi bhavatyeva ||-sNvndheti / svaskhAmibhAvalakSaNe'nna paSThI na tu vahanakriyApUrvake karmakaraNasavandhe / yadA tu surA api vAsatvena vivakSyante tadA Natva bhavatyeva / yadA tu naravAhanazabda kuberavAcakastadA pUrvapadastheti prAptasya Natvasya 'kSunnAdInAm ' ityanena niSedha / yadA tu yaugiko na sajJAzabdastadA 'pUrvapadastha '-iti na Natva yathA'tra vyAvRtyudAharaNe ||-ato'hsy ||-diirghaahii zaraditi / dIrghAhI dIrghAhA dIrghAhA | rUpatritayam ||-vottr-|| prAptAprAptavibhASeyam / tathAhi likhiteSu yeSu prayogeSu 'gatikAraka'-iti nyAyAtsyAyutpatte prAgeva samAsa ityekapadatvAtyAple byAghrIvatpAmA yeSA tAni vyAghrIpAmANi 16356 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIDivApIni kalAni / vrIhivApiNA / brIhivApanA / na, vrIhivApANi vrIhivApAni kulAni / mASavApANi mApavApAni kulAni / ibu vyAptAdityasyAnaTi prennvnN| presana Diva prINane piva secane isanayoH zatari pahiNvan mahinvan / prapiNvan prapinvan / divoreva hastanyAM mAhivan / prAhinnan / bahalavacanAdanAmnApi smaasH| samAse hi pUrvottarapadavyavahAraH / puruSazca vAri ceti puruSavAriNI ityatra tu paramapi vikalpaM bAdhitvAntaGgatvAdekapadAzritaM 'rapRvarNAt --(2-3-64) ityAdinA nityameva Natvam / syAdi, bIhivApeNa / trIhivApena / mASavApeNa / mApavApena / vrIhivApANAm / vrIhivApAnAm / mApavApANAm / mApavApAnAm / vrIhivApAn , mASavApAnityatra tu anantyasyesadhikArAnna bhavati / uttarapadeti kim / gargAnAM bhagaH gargabhagaH / so'syA astIti samAsAdin / gargabhAgaNI / atrottarapadasyAnto nakAro na bhavatIti vikalpo na bhavati / ekapadasthatvAttu mAtRbhogINa isAdivat nityameva NatvaM bhavati / antAdigrahaNaM kim / gargANAM bhaginI grgbhginii| evaM dAkSibhaginI / atra na nakAro'ntaH kitu GIprayayaH / yadyevaM mASavApiNI, mApavApinItyatra nakArasyottarapadAntatvAbhAvAt vikalpo na bhavati / ucyate / 'gatikArakopapadAnAM kRddhiH samAsavacanaM prAk prtyyotptteH| iti nyAyAtmAgeva strIpratyayAdantaraGgatvAdazvakrItItyAdAvakArAnteneva krItazabdena nakArAntena vApinzabdenopapadasamAsa pazcAta strImatyayaH / vibhattyantatvAbhAve'pi ca ruDhatvAduttarapadatvam / tatazcottarapadasyAnto nakAra iti Natvavikalpo bhavati / ayuvapakAha iti kima / AryayanA / kSatriyayUnA / prapakkAni / paripakAni / prapakena / paripakkena / prapakAnAm / paripakAnAm / dIrghAhI zarata / dIrghAhA nidAghena / vyahi / caturahani / ' saMkhyAsAyaverahasyAhana Do vA'-(5-4-50) iti abasyAhanAdazaH / alacaTatavargazasAntara ityeva / 'gardabhavAhinau / gardabhavAhinaH // 79 // 'kavargakasvaravati // 2 // 3 // 76 // pUrvapadasthAdrapravarNAtparasya kavargavati ekasvaravati cArthAduttarapadAntasya tathA nAgamasya syAdezca nakArasya No bhvti| na cetsa nakAra pakazabdasaMvandhI bhavati | 'svrgkaaminnau| mokSakAmiNau / svargagAmiNau / vRpagAmiNau / sargagAmiNI / pagAmiNI / svargakAmANi / mokSakAmANi kulAni / ura keNa / ura keNa / gurumukheNa / RSimukheNa / kSIrameghANAm / puSpameghANAm / ekasvara, brhmhnnau| vRtrahaNau / kSIrapANi / yUpapANi / kSIrapeNa / yUpapeNa / uraspeNa / ura-peNa / kSIrapANAm / yUpapANAm / purogAn paramamRgAnisatra tu anantyasyetyadhikArAnna bhavati / apakasyetyeva / kSIrapakkAni / yUpakAni / kSIrapakkena / vRSapakena / kSIrapakAnAm / yUpapakAnAm / alacaTatavargazasAntara ityeva / mApatyAginaH / dravyatyAgena / mApajAni / mApanena / : vyAghrIpAmAni vetyAdipu svadarziteSvaprApte / pANinistu aprApte vibhASA manyate / manmate'pi vApo'styanayo vApinI bohINA vApinAviti yadA kriyate tadA prApte, vyaktivivakSAyAM 'ajAte. zole' sAdharthavivakSAyAM 'sAdhau' bhRzAbhIkSNyArthavivakSAyA 'bhRzAbhIkSNye ' Nin ||-atrottrpdsyaanto nakAro na bhavatIti / ki tu pratyaya prakRtyAderiti nyAyena gargabhagaityevasamudAyatya ||grdbh vahata ityevazIlI gardabhavadhata iti vA karcuNin ||-kvrgk-||-n cediti / satyapi nitayAnuvarttane pratiSedhasya prAptipUrvakatvAtkavargavatyAt paphazabdasyaiva pratipedha iti ||-svrgkaaminnaaviti / susena puNyakarmabhiraryata iti ghaji nyaGkAditvAne ta kAmayete ityevazIlI ||-moksskaaminnaaviti / mucyante prANina karmamalaphalavenAneti 'mAvAvadhami '-iti se - Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIImavA0 // 17 // 'nityArtha vacanam // 76 // adurupasargAntaro NahinumInAneH // 2 // 3 // 77 // durvopasargasvAdantaHzabdasthAca rapUvarNAtparasya NakArahinumInAmAni saMvandhino 8 ditIyo nakArasya No bhvti| Neti NopadezA dhAtavo gRhyante / upasargANNatvavidhAnAt / praNamati / pariNamati / praNayati / pariNayati / praNAmakaH / prinnaamkH| prnnaayk| pariNAyakaH / antar , antarNayati / antrnnaaykH| hinu, pahiNoti / pahiNutaH / mInA, pramINAti / prmaanniitH| hinumInAgrahaNe vikRtasyApi bhavati / 'ekadezavikRtasyAnanyatvAt / Ani, prayANi / mavayANi / prApayANi / AnItyarthavata eva grahaNAdanarthakasya na bhavati / praddhA vapA yepa tAni pravapAni mAMsAni / aduriti kim / durnayaH / durbhAtam / upasargAntariti kim / prAtarnayati / punarnayati / yena dhAtunA yuktAH pAdayasvameva pratyupasargasaMjJA bhavantItIha na bhvti| pragatA nAyakA yasmAtyanAyako deza iti / NahinumInAneriti kim / antyati / aNopadezatvANNatvaM na bhavati / alacaTatavargazasAntara ityeva / pratinapati / pradadAni / parinanamityatra tu kSubhnAditvAnna bhavati // 77 // nazaHzaH // 2 / 3 / 78 // adurupasargAnta zabdasthAdrapuvarNAtparasya naseH zakArAntasya saMghanidhano nakArasya No bhavati / praNazyati / pariNazyati / prnnaashH| pariNAzaH / antarNazyati / za iti kim / pranaSTaH / parinaSTaH prinakSyati / parina pani / "nazeraNopadezAtpUrveNAsiddhe vidhyarthamidam / / 78 // neImAdApatapadanadagadavapIvahIzamUcigyAtivAtidrAtipsAtispatihantidegyau // 2 // 3 // 79 // adurupasargAntaHzabdasthAdrapuvarNAtparasyopasargasya ne kArasya mAnadipu dhAtuSu pareSu No bhavati / ukAropalakSito mA GmA / tena mAGbheDage grahaNam 'na mAtimImApeSu jAtAni 'sasamthA ra |g tu mApAjAtAni jAtitvAt ||-nityaarthmiti / ayamartha / gatikAraketi nyAyena nimittAnimittinorekapadasthatvAt 'rapUvarNAt '-iti nisya prApta ' yojara'iti vikalpita punaranena nitya vidhIyate ityartha |-adurup---|| hinumInAnigrahaNAtsamAsasyAsabhavAtpUrvapadasvAdisyasya nivRttAvavizeSeNopasargANNavyavidhi ||-hinumonaagrhnne iti / atha pahiNoti pramANIta ityatra guNe iMkAre ca kRte hinumIne yetApavirahArasthAnIvetyalpa avyasahidho kharA svAnivanAvatiSedhArakapa NatvamityAha-virunasthApIti ||-prnpaani mAMsAnoti / upyata iti vA / bhidAyaT ||-aaniityrthvt iti / yena dhAtunA yukteti nyAyo dhAtoAtavyo na nAma iti nAnna upasargatva bhavatyeva / pravapAnItisamudAyatvAvacAdAnIvyAya pRthagAbhAvAdanayaMkatvam / upasargatvAbhAvAr3A / ata eva pravRddhA iti vigraho vRttau darzita / na vanAninA sahopasargagoga / yadyeva prayANItyanApi na prAmoti / na zApi Ani prati upasargapoga ki tu dhAtu prati / navam / yogasyArthadvArakatvAttatra prayogavipayaspaiva dhAtorAmayaNAttasya ca na cidasapRSTasya bhAvArasamudAyasthasyaivAdhivatvAdityAnizabdAnta samudAya prati va upasargaslamAtparasya samudAyamA ya Anistasya Natvamiti sUnArthasapratyayAdadoSa / eva NakAre'pi draSTampan / anyathA NakAramAna pratyupasargasvAbhAvANNavAsiddhi syAditi ||-nshH zaH ||-prnsstt iti / ana ' nazo dhuTi' iti nAgamarupa 'no vyaJjanasya-iti luk ||-nshytiityaadi / ana pare'sadityantaraNacyAt pUrva kRtamapi yAtva pavAdAvasatvAtpatve kRte'pyekadezavikRtasyAnanyatvAtmAptamapi za iti vacanArasAkSAcchakArAntatvAbhAvAvivartyate ||-nshernnopdesh iti / asmAka mate'yamaNopadeza ityartha / kalApake nu Nopadeza / neimAdA--- mAtItyAdi / nanu minotimInAtyormAhAbhAgANA zAkApi kutaH / ucyate / 'migmIgo'khalacali' ityanenAsvavidhAnAt ||-naanuvndhaarth iti / yayA rItyA dhAtupAve mAdityapAThi tayA rItyA yadi suneapi kriyeta tadA'nusandhArtha. syAt / ana Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ contacncachenar nAtiminotInAm / prnnimimiite| pariNimimIte / praNimayate / pariNimayate / DakAranirdezazca "nAnubandhArthaH kiMtu mAtyAdinivRttyarthaH / tena yalupyapyudAhariSyate / dA iti saMjJAparigrahAt dadAtidayatiyacchatidhatidadhAtidhayatInAM grahaNam / paNidadAti / pariNidadAti / praNidayate / pariNidayate / praNiyacchati / pariNiyacchati / praNiyati / pariNiyati / praNidhAti / pariNidadhAti / praNidhayati / pariNidhayati / pata, praNipatati / pariNipatati / pada, maNipadyate / pariNipadyate / nada, praNinadati / pariNinadati / gada, praNigadati / pariNigadati / vapI, prnnivpti| pariNinapati / vahI, praNivahati / pariNivahati / zam , maNizAmyati / pariNizAmyati / cim, paNicinoti / pariNicinoti / yAti, maNiyAti / pariNiyAti / vAti, maNivAti / pariNivAti / dvAti, praNidrAti / prinnidraati| psAti, praNipsAtiH pariNipsAti / svati, praNisyati / prinnisyti| hnti| praNihantiA pariNihanti / degdhi, maNidegdhiA pariNadegdhiA ci, praNimAtA, praNidAtetyAdi / antaraH khalvapi / antarNimimIte / antarNidendhi / aDAgamasya dhAtsavayavatvena vyavadhAyakatvAbhAvAt praNyamimItetyAdAvapi bhavati / praNyAsyatItyAdau tu *AGA vyavadhAne'pi pratiSedhAbhAvAdbhavati / adurityeva / dunimAtA / upasargAntara ityeva / prAtanimimIte / vapyAdInAmanuvandhena tivAca nirdezo yaGlupnivRttyathe. / tena panivAvapIti ityAdau na bhavati / pUrveSu tu bhavati / paNimAmAti paNimAmetIsAdi / imAdiSviti kim / pranimAti / pranimInAti / maniminoti / pranidAyante bIhayaH / manidAyante pAtrANi // 79 // akakhAdyapAnte pAThe vA / / 2 / 3 / 80 // pAThe dhAtUpadeze kakArakhakArAdi pakArAntazca yo dhAtustAbhyAmanya| smin dhAto pare'durupasargAntaHzabdasthAt rapUvarNAtparasya nernakArasya No vA bhavati / praNipacani / pranipacati / pariNipacati / parinipacati / praNibhinatti / panibhinatti / pariNibhinatti / parinibhinatti / praNipApacyate / pranipApacyate / praNipApacIti / pranipApacIti / praNipipalati / pranipipakSati / paNyapIpacat / panyapIpacat / praNiSTabhnAti / praniSTabhnAti / stambhaH sautreSu pAThApAThavipayatvam / pUrvamUtrArambhasAmarthyAtpUrvamUtravibhakto'sya viSayaH / tena paNimayate praNidayate ityA do pUrvaNa nityameva Natvam / akakhAdIti kim / pranikaroti / pranikirati / pranikhanati / pranikhAdati / apAnta iti kim / pranidveSTi / pranipinaSTi / pATha iti 3 kim / iha ca pratiSedho yathA syAt / pranicakAra / pranicakhAda / panipekSyati / iha ca mAbhUt / 'praniSTA / praNiveSTA / paNideSTA / pranideSTA / yaGlupi necchantyeke / pranipApacIti / pranisAsatti / isAdi // 80 // dvitve'pyante'pyaniteH parestu vA // 2 / 3 / 82 // adurupasargAntaHzabdasthAdrapuvarNA tu vizeSaNa ukAreNa upalakSito mA iti / nanu 'saptamyA nirdiSTe pUrvasya ' tayAnantarasya na vyavahitasyeti nyAyArapaNyAspatItyAdI AdA vyavadhAne na prAmotItyAha-ADA vyavadhAne'pIti / 1 ayamartha / 'padentare' iti NatvaniSedhakasUtre ADo varjanAdAdA vyavadhAne'pi bhavati ||-akkhaa-|| annAkasAdiSAnta iti sihe navaya susArtha, nahuye hi sati kasAde pAntasya ca varjana 14 pratIyate / ekasmistu kasAde kiviziSTasya pAntasyeti pratIti. syAt / asabhavAnna bhaviSyatIti na ca vAcyam / kapazipetyAdAvevavidhasyApi darzanAt ||-saunpu pAThAditi / nanu stambherdhAtu 11 vapAThAt katha pAThaviSayatvam / ucyate / sautrANAM sUtrameva dhAtUpadeza ||-prnivesstteti / vizatpravezane ityasya rUpam ||-dvitve'pynte-||-praanninniptiityaadau dvayorapyanenaiva Natva dvitva iti / Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 58 // dvitIyo tparasyAniternakArasya dvitve cAditve cAnte cAnante ca vartamAnasya No bhavati paripUrvakasya tu vA bhavati / dvitve, prANiNipati / prANiNat / advitve, prANiti / parANiti / ante, he mANa / he parANa | parestu vA, dvitve, paryaNiNipati / paryaninipati / paryANiNat / paryAninat / advitve, paryaNiti / paryaniti / ante, he paryaN / he paryan / paripUrvakasya dvitve ante ca nityaM Natvamicchantyeke / anye tu ante'nante ca necchan / ye tu dvitve kRnespi punardvitvamicchanti tanmate'pi dvitve iti vacanAt dvayorevAdyayorNatvaM bhavati na tRtIyasya / prANiNipayate prANiNinipat / anantyasyetyadhikArAt ante na prApnotIti antavacanam / anitIti tivA nirdezo devAdika nivRttyarthaH na yalu nivRttyarthaH yo'saMbhavAt // 81 // *hnH||223|| 82 // adurupasargAntaH zandAsthAdrapRvarNAtparasya hanternakArasya No bhavati / prahaSyate / parAhaNyate / nirhaNyate / antarhaNyate / prahaNanam / parAhaNanam / nirhaNanam / parihaNanam / antaINanam / maghnanti prAdhAnItyAdau "hano ghi' ( 2-3-94 ) iti pratipedhAnna bhavati / adurityeva / duInaH ||82|| 'mi vA ||2|3|83|| adurupasargAntaH zabdasyAdrapRvarNAtparasya hanternakArasya vakAre makAre ca pare No vA bhavati / mahavaH / mahanvaH / prahRmaH / mahanmaH / prahami / prahanmi / prAha / mAhava / mANmahe | mAnmahe / antardRNvaH / antarhanna / antarhAH / antarhanmaH || 83 // 'sinikSanindaH kRti vA // 2 / 3 / 84 // adurupasargAntaH zandasyAdrapRvarNAtparasya nisAdInAM dhAtUnAM nakArasya kRtpratyaye pare No vA bhavati / praNinam / pranisanam / praNikSaNam / pranikSaNam / praNindanam / pranindanam / kRtIti kim / praNiste / pariNiste / prANikSati / pariNikSati / praNindati / pariNindati / NopadezatvAt "nityaM bhavati // 84 // svarAt // 2 / 3 / 85 / / adurupasargAntaH zabdasthAdrapUvarNAtparasya kRdvipayasya nakArasya svarAduttarasya No bhavati / mahANaH / prahANavAn / prahINaH / mahINavAn / parihINaH / parihINavAn / praguNaH / praguNavAn / prayANam / pariyANam / pravapaNam / vacanAt / prANiNipati ityaga pare dvitve karttavye NapazAkhamasadraSTavyamiti nyAyAdvizye kRte Natvam // he prAp / ante 'nAmadhye ' iti nalopaniSedhAt nAntatvaM saMbhavatItyAmadhye darzitam / nanu dvisye'pi kRte'nte'pIti vacanAdante'pizabdAdanante'pi bhaviSyati ki dvive'pItyanena / naivam / dvitve'pItyasyAbhAve prANiNipatItyatra prathamanakAre'ntepItyasya caritArthazvAt dvitIyanakArasya Natva na syAt / davargeNa vyavadhAnAt / ante'pItyatrApizabdAbhAve dvitve'pyanta evaM syAditi na tu prANiNipatItyAyanante'pi / nanu dvisve sati antastho nakAra ka sabhavati / ucyate / prANite sani prANiNipanta prayuGkte Nigi allope kipi prANiNipamAcaSTe niji puna 'antyasvarAde.' ityanena isiti lope kipi he prANiNa ityAdau / AmantrayatvAca nalopAbhAva // - hanaH // - prAntIyAdI en iyucyamAne'pyekadezavikRtasyAnanyatyANNava prApnotItyAha - hano ghIti // vami vA // pUrveNa nitya prApte vikalpArtham // - prAhRNvahe ityatra 'ADo yamana ' ityAtmanepadam // - nisani kSa - // nityaM bhavatIti / 'adurupasarga ' ityaneneti zeSa / gopadezatvAt ' adurupasarga' ityanena / gatikArakasyuktAnAmiti nyAyAdavibhaktayantaiH kRdantai saha prAdInA samAse sati nimitta nimittinorekapadasthatvAt 'rapRvarNa ' ityanena vA nityaM Navye prApte vikalpArthamidam // - svarAt // gatikAraketi nyAyAt 'rapRvarNa ' iti siddhameva kintu prayAyiNI pariyAyigAvityana 'vottara - iti vA pAya syAttanivRttyarthamidamArabhyate // - kRdvipayasyeti / kRtIti viSayasaptamIya na nimittasaptamI / tasyA hi svarAtparasya dhAtornasya kRti nimitte Natvamiti sUtrArtha. syAt / na cetadasaMbha // 58 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parivapaNam / prayAyamANam / pariyAyamANam / prayAyiNau / pariyAyiNau / aprayANiH / apariyANi / prayANIyam / pariyANIyam / pravahaNIyam / parivahaNIyam / / yathAsaMbhavaM ta ktavatu ana Ana in ani anIya isate pratyayAH pryojynti| svarAditi kim / mbhugnH| prabhugnavAn / adurityeva / duryAna pnthaaH| kRtIsevA pravApena / alacaTatavargazasAntara ityeva / praklapyamAnam / parikkRpyamAnam / preNvanam / prenvanam / pradAnam / pradhAnam // 85 // 'nAmyAdereva ne // 2 / 3 / 86 // adurupasargAntaHzabdasthAdrapuvarNAtparasya nAgame sati nAmpAdereva dhAtoH parasya svarAduttarasya kRtipayasya nakArasya No bhavati / prekSaNam / preGgaNam / prevamANaH / preGgamANaH / atra zAnaH / prekhiNau / pregiNau / apreGkhaNiH / ameGgaNiH / prekhaNIyam / pregaNIyam / nAmyAderiti kim / pramaGganam / prakampanam / evakAra iSTAvadhAraNArtha / na eva sati nAmyAderiti hi niyame iha No na syAt / prehaNam / mohaNam / pUrveNa siddhe niyamArtha vacanam / nagrahaNaM nAgamAdezopalakSaNArtham | nakArasya vyavadhAne hi prAptireva nAsti / anvnm| vyaJjanAntAdevAyaM niymH| NyantAttu 'NevI' (2-3-89) iti *paratvAt vikalpa eva / pramaGgaNA / prama GganA // 86 // vyaJjanAdernAmyupAntyAdvA // 2 / 3187 // adurupasargAntaHzabdasthAt rapRvatsaro yo vyaJjanAdinAmyupAntyA dhAtustataH parasya kRdviSayasya svarAduttaranakArasya No vA bhavati / pramehaNam / pramehanam / prakopaNam / prakopanam / pragupyamANam / pragupyamAnam / prakopiNau / prakopinau / aprakopaNiH / aprkopni| prakopaNIyam / prakopanIyam / vyaJjanAderiti kim / prehaNam / prohaNam / nAmyupAntyAditi kim / mavapaNam / pravahaNam / svarAdityeva / prabhunna / primugnH| aduriseva / durmohanaH / duhana / alacaTatavargazasAntara ityeva / prabhedanam / prabhojanam / 'svarAt ' (2-3-85 ) ityanena nityaM prApte vibhASeyam // 87 // 16 Ne // 2 / 3 / 88 // adurupasargAntaHzabdasthAdrapUvarNAtparasya NyantAddhAtovihitasya svarAduttarasya kRviSayasya nakArasya No vA bhavati / pramaGgaNA / prmnggnaa| prayApaNam / prayApanam / mayApiNau / prayApinau / apryaapnniH| apryaapniH| prayApayim / prayApanIyam / vihitavizeSaNaM kim| prayApyamANaH, prayApyamAna iti kyena vyavadhAne'pi yathA syAt / alacaTatavargazasAntara ityeva / padApanam / pratiyApanam / anAmyAdibhyo nAgame sati 'nAmyAdereva ne' (2-3-86) iti niyamenAvAnna hi khyAdInAM kRti nimittabhUte svarAtparo dhAtunakAro'sti yena prAptau pratiSedho'rthavAn syAditi svarAditi kRnnakArasya vizeSaNam na 'adurupasargAntara'-ityasya dhAtorvA 'dezentaro'yanahana ' iti pratiSedhAdanena hi prAptasya sa pratiSedhaH / na cA'nta zabdo dhAturvA svarAnto yena pratiSedho'rthavAn syAditi / kiJcopasargavizeSaNe prabhugna ityatrApi syAt / kRdvizeSaNamapi na / tasminnapi kRte kRto ya svara tata parasya nakArasyeti sthite prayANIyamityAdau prAptiH / prahINa ityAdI na syAditi ||-prklpymaanmiti / varNaikadezasya varNagrahaNena grahaNAtsamudAyavyApAre cAvayavasya lakArasyApyuccAraNamitya'lacaTeti pravartata eva / yata lukArasya madhye'rddhamAno lakAro'ye pazcAca turIya svarabhAgo'sti // naamyaadre-|| preDkhaNamityAdI 'kavaNuka'-iti nAgamasya na NatvaM nAmiti bahuvacanena bAdhitatvAt ||-prtvaadviklp iti / preDkhaNamityAdau 'nAmyAde'-ityasyAvakAzaH prayApaNetyAdI 'NervA' ityasya, prezaNA prezanA ityAdI tUbhayaprAptau paratvAdvikalpa eva / ata eva pramANamityAdI niyamApravRtti ||-vynyjnaade-||-durmohn iti / durmusate'nenAsmin vA 'karaNAdhAre' anaT durmuhAtIti nandAdibhyo vA ||-durguhn ityatra 'gohaH svare' Ut ||-nnevaa VAN Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ditIyo zrImaza prApte, zeSebhyastu 'svarAta ' (2-3-85) ityanena nityaM prApte ubhayatra vibhASeyam // 88 // nirvinnnnH||2|3 / 89 // nipurvAdvideH *sattAlAbhavicArA- // 19 // ryAtparasya ktanakArasya NatvaM nipAsate / nirviNNaH pAbAjIt / kazcit vetterapIcchati nirviNNavAniti ca // 89 // na khyApUgbhUbhAkamagamapyAyavepo Nezca // 2 / 3 / 90 // adurupasargAntaHzabdasthAdrapRvarNAtpare ye khyAdayo NyantAzca dhAtavastebhyaH parasya kRtipayasya nakArasya No na bhavati / prakhyAnam / ' prakhyAyamAnam / prakhyAyinau / aprakhyAniH / prakhyAnIyam / pUga, apavanam / prapUyamAnam / prapAcinau / aprapavani / prapavanIyam / bhU, prabhavanam / prabhUyamAnam / prabhAvinI / aprabhavaniH / prabhavanIyam / bhA, prabhAnam / prabhAyamAnam / prabhAyino / aprabhAniH / prabhAyanIyam / kam, prakamanam / prakamyamAnam / prakAminI / amkmniH| prakamanIyam / gam, pragamanam / pragamyamAnam / pragAminau / agmniH| pragamanIyam / pyAya , prapyAnaH / prapyAnavAn / prapyAyanam / prapyAyamAnam / pratyAyinau / apapyAyaniH prapyAyanIyam / vepa, pravepanam / pravepamAnam / pravepinau / apravepaniH / pravepanIyam / gyantebhyo'pi / prakhyApanam / prapAvanam / prabhAvanA / prabhApanam / prabhApanA / prakAmanA / aMgamanA / appAyanA / pravepanam / aNyantebhyo "nityaM vepo vikalpena pantebhyazca vikalpena prApta pratiSedhaH / pUgo gakAraH pavatenivRttyarthaH tena prapavaNam prapUyamANam isAdi / khyAterNatvamiti kazcit / prakhyANam / prakhyAyamANam // 90 // *deze'ntaro'yanahanaH // 2 / 3 / 91 // antaHzabdAtparasyAyanazabdasya hantezca saMvandhino nakArasya deze'bhidheye No na bhavati / antaragyate'sminniti antarayano dezaH / evamantahanano dezaH / deza iti kim / antarayaNaM vartate / antaINanam / antahaNyate / *antarSaNo deze iti tu nipAtanAt / antara iti kim / prAyaNo dezaH / prahaNano dezaH / ayanahana iti kim / antarNamano dezaH // 92 // *SAtpade // 2 // 3 // 92 // pade parato ya. pakArastasmAnimittAtparasya nakArasya No na bhavati / sapiMpAnam / yajuSpAnam / duSpAnam / atra 'pAnasya bhAvakaraNe' (2-3-70 ) iti, niSpAnamiti 'kharA' (2-3-85 ) iti, niSpAyanamiti 'rvA' (2-3-88) iti prApta pratipedhaH / pAditi / kim / nirNayaH / niryAyaNam / pada iti kim / puSNAti / "sarpiSkeNa // 92 // *pade'ntare'nAGayataddhite // 23 // 13 // AGantaM taddhitAntaM ca vrjiiytvaa||-shepebhystviti / gAgamarahitebhya' ||-nirvinnH ||-sttetyaadi / ete gayo'pi dhAtUgAmanekArthatyAderAgge vartante ||-nirvissnn iti / vidak jJAne ityasya seTyAna // gatikAraketi nyAgAra 'rapUparNa '-ti sitameva kimanena / satyam / alacaTetiggAnulyA'prApto phanakArasya Natva nipAtyate / dhAtuna kArasya tu 'tapargasya '-iti 'ravarNa -ityanena yA sibameva ||-n khyaapuur-|| khyA iti niranubandhopAdAna khyAdezasya khyANakathane ityasya ca parigrahANam ||-nitymiti -- svarAna ' ityanena ||-po vikalpeneti / ' vyaanAdernAnyupA'ityanena ||-nnyntebhyshceti / 'yo ' ityanena ||-deshe'ntro-|| sparAditi hana iti ca yathAsakhya prApte pratiSedha ||-antrpnn iti / 'hano'ntardhanAnta '-ityalanto nipAtyate / pAhIkeSu dezavipayoga saMjJA ||-praaynno deza iti / i duIka yA / preyate'smititi anaTi 'srAt ' iti Natye / ayaso tu ' upasargaspAyo ' iti laya syAt ||-paatpde ||-spippaanmiti / nanyA pakArAzrita mAbhUSaNAya sapistharephAdhita kA na hi / ucyate / gotpavamAnasya Nasyaspa nimipadaya bhavati taga pratyAsalA'nantarameva gRhyata iti ||-sppikenneti / sappi evercareerence Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nyasminpade nimittAnamittinorantare vyavadhAyake nakArasya No na bhavati / pAvanaddham / paryavanItam / mASakumbhavApena / bIhikumbhavApena / "caturAyogena / bhartRvAhayugmena / ropabhImamukhena / atra yadA mA pakumbhasya vApa iti mASAH kumbho vApo'syeti vA samAsastadA 'vottarapadAntanasyAdeH-(2-3-76 ) iti vikalpa prApta pratiSedhaH / yadA mApasya kumbhavApa iti tadA 'kavargakasvaravati' (2-3-77) iti nise prApte / evaM zeSeSvapi yathAsaMbhavaM vAcyam / anye tu mASANAM kumbhavApa iti vyavadhAyakasyottarapadAvayavatve pratipedhaM necchanti / tanmate mASakumbhavApeNetyAdau nityameva Natvam / apare tu mASakumbhasya bApa iti vyavadhAyakasya pUrvapadAvayavatve pratiSedhaM necchanti / tanmate mASakumbhavApeNa mASakumbhavApenetyAdau vikalpa eva bhavati / anADIti kim / prANaddham / paryANam / praNyAsyati / praNyApacati / ataddhita iti kim / AgomayeNa / zuSkagomayeNa / paramApUpamayeNa / 'yUSayAvakeNa // 93 // hano ghi // 2 // 3 // 94 // internakArasya ghakAre nimittAnamittinorantare sati No na bhavati / vRtraghne / dRtraghnA / vRtraghnaH / brahmanaH / zatrughnaH / saMjJAyAm 'pUrvapadasthAnnAmnyagaH' (2-3-65) iti, asaMjJAyAM tu 'kavagaiMkasvaravati' (2-3-77 ) iti, praghnanti, prAnan, prAghAni, praghAniSyate yAdiSu tu 'hanaH' (2-3-83) iti prApta pratiSedhaH / ina iti kim / agheNa / parigheNa / ghIti kim / vRtrahaNau / prahaNanam // 94 // nRteyngi||2|3|95|| nRteotonakArasya yaviSaye No na bhavati / narInRtyate / narinarti / nanatiM / narInRtIti / atra 'raNavarNAta'-(2-3-64) ityAdinA praaptiH| yaDIti kim / haririva nRtyatIti *hariNI nAma kazcit / 'puurvpdsthaanaamnygH| (2-3-65) iti Nakham // 95 // kSunAdInAm // 2 // 3 // 96 / / zubhanA ityevamAdInAM nakArasya No na bhavati / zubhAti / kSunItaH / zubhnanti / kSumnan / kSubhnAnaH / tRpnoti / tumutaH / tRpnuvanti / tRpnuvan / tRpnuvAnaH / AcAryasya bhAryA AcAryAnI / AcAryasya bhoga AcAryabhogastasmai hita AcAryabhogInaH / eSu 'raghuvarNAt'- | (2-3-64) ityAdinA prApte, sarvanAma / nUnamanaH / parivRttam / gusnRttam / parinartanam / grAmanaTaH / zaranadaH / shrndii| girinagaram / priniveshH| shriinivaasH| kAyatIti sappis am kA dhAtu. agre iti sthite ka ityasyAvibhaktyantatvAtpadatvAbhAva iti nAnena NatvapratiSedhaH // nanuttarapadamapi padamucyate yathA 'vedUtonavyaya '-ityatra pade ityukte'pi uttarapade iti vRttikRtA vyAkhyAtam , tadvadihApi pade ityukte'pi uttarapadamapi lapsyate tatkatha sappikeNetyatra vyAvRtti / satyam / nAniSTArtha zAstrapravRttiriti nyAyAdevavidha vyAkhyAna na sarvatrApi yukta ki tvabhipretasiddhartha vacideva / yadvA kutsitAdyarthe kp tadA nirvivAdameva ||-pde'ntre-||-cturnggyogen / atra 'kvagaika'-iti prApta niSidhyate // mApakumbhasya cApa mApasya kumbhavApa ityAsmizca vAkye 'vRtyanto'sape' iti padasajJAniSedhe'pi bhUtapUrvakapadatvamAzrIyate ||-kvrgksvrvti iti / kvargAzena vizeSavihitatvAnna tu 'vottara'-iti vikalpa. ||-yuussyaavkenneti / yavAnAM vikAra 'vikAre' aN vRddhi / yAva eva 'yAvAdibhya ka' | yUpeNa mAsamudrAdirasena mizra yAvaka alavataka. yUSayAvaktena |-nRteyddi |-hrinntiiyn tuNin ||shubhnaadiinaam // dhunneti luptatinidezena dhAtugrahaNaM na tu yaDlupnivRtyartham / anubandhanirdeze hi kSobhaNamityatrApi syAt / evaM tRmu ityatrApi / yadyeva tarhi punIta ityAdau NatvazAstrastha pare'savAdIkArAdau kRte kSumneti rUpAbhAvAna prApnoti / ucyate / svarAdezasya sthAnivadAvAdekadezavikRtasyAnanyAvAdvA bhaviSyatItyadoSa / bahuvacanena cAsyAkRtigaNatA ghotyate / tenAnyo'pyavihi Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamaza0 zabarAmiH / dInUpaH / harinandI / harinandanaH / girigadanam / eSu 'pUrvapadasthAta- (2-3-65 ) isAdinA mAle, parinadanam atra 'adurupasargAntaraH'-19 dvitIya (2-3-78 ) isAdinA prApte, suprakhyena aba 'kavargakasvaravati' (2-3-77) iti prApta pratiSedhaH // kSubhnA, tRpna, AcAryAnI, AcAryabhogIna, sarvanAman, nUnamana, "nRnameseke, nRta, nartana, naTa, nada , naDa iseke, nadI, nagara, niveza, nivAsa, ami, anUpa, nandin , nandana, gahana, nadana, khyAg iti kSubhnAdiH / bahucacanamAkRtigaNArtham // 96 // pAThe dhAtvAdeNoM naH // 2 // 3 // 97 // pAThaviSaye dhAtvAderNakArasya nakAra Adezo bhavati / NIg, nayati / Nam, namati / Naha, nAti / pATha iti kim / NakArIyati / dhAtviti kim / NakAraH / Aderiti kim / bhaNati / sarve ca nAdayo NopadezA nRti, nandi, nadi, nazi, nAdi, naki, nA, nAtha, nRvarNam / nATIti naTaN avasyandane ityasya varjanam / bhauvAdikasya tu NaTa nRttAvityasya praNaTati, praNATayati / 'NopadezaaupAM 'Nahi. numInAneH' ityasya vipayavyavasthArthaH // 97 // "paH so'STaSTivaSvaSkaH // 2 // 3 // 98 // pAThe dhAtvAdeH pakArasya sakAra Adezo bhavati na cet pakAraH pauSTivaSvaSkasaMbandhI bhavati / pahi, sahate / pic, siJcati / pATha iseva / paNDIyati / dhAtviseva / paNDaH / Aderiyeva / lapati / TyAdivarjanaM kim / TrayAyate / TIvati / TIvyati / SaSkate // svaradantyaparasakArAdayaH smisvidisvadisvajisvapayaza popadezAH sapi, saji, styA, stR, stu, sa, sekRvarjam / popadezacaipA ptvyigyvyvsthaarthH||98|| "kara lulaM kRpo'kRpiittaadissu||2|3|29|| kRperdhAto kArasya lukAro rephasya ca lakAra Adezo bhavati / sa cet kRSiH kapITAdiviSayo na bhavati / gRptaH / kRptavAn / kRpyate / cikRpsati / acI kRpata / kalpate / kalpayati / kalpitA / kalsA / kalpakaH / kalpaH / calIkRpyate / calIkalpsi / pakrapITAdijiti kim / kRpITam / kRpaNaH / kRpANaH / kRpaH / krpuurH| karparaH / karpadaH / karpaTiH / isAdi / bahuvacanamAkRtigaNAryam // 99 // upasargasyAyau // 2 / 3100 // ulakSaNo NatvapratiSedhaH zAdiSu aSTavyaH / tena dhanavavAcakanaravAhanazabdasya na Natyam ||-nunmetyek iti / avibhaktiko nirdeza / akArAntastvaya jJAtavya ||-paatthe dhaa-|| nanvAdigrahaNa 2 kimartha rAmanAreNApi NopayezabalAdAsvaM na bhaviSyati / anyathA bhanityeya paThyeta / gaivam / Nopadevasya adurapasarga -zi NAye phalamasti / tathA gupasargapUrNasya prabhaNati anyaga tu bhagatIti svAdisyAdipAhaNaM phagameva ||-paatth iti kimiti / pATha Nyanena dhAtUpadezasya grahaNANakArIganeranupadezAtyAbhAva / agate nAdaya ega pacyantA tathA ca sati nedamArabdhavya bhavatItyAhaNopadezaveti / enamutaraNa popadeze'pi ||-pH so'dhyai-|| na rA pAragamanApyAderiragadhikArAbhAve'pi pAThayalAdeva lapatI yAdI satva na bhaviSyati / anyathA lae iti puryAt / gata pakaraNasyAngadapi kalamasti gathA kutatvAtparokSAyA parace pilepuriyAdi sidhyati / na / AdigrahaNAbhAve prasute lasIti syAt ||-Rr lalaM-1 atha paNaikadezA varNagrahaNena gRrAnte ityasyApi pakSasyAzritatvAt lakArala kArayo rephalakAragrahaNeneva grahaNAt ki yorapAdAnena kRpe ro la ityeya phrigatAm / nepam / gAciraNakadezAnA parNagrahaNenAmANamiti jJApanArtham / 'dUrAdAmanagasya '-ilyA mArjitasya svarasya putasya pavana sparahAreNaiva side punarapi mata sRkAramahaNa karoti tadeva bodhayati pratiSedhe kRto'pi pratiSedhaprasA iti nakArApadiSTa kAryam TukArasthApIti ||-aciikRpt / ana 'varNasya to't / ata eva ca ghalIkRpyata ityAdau 'matA rI' 'rirIca tupi' iti sibam ||-upsrgsyaayo / - 60 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upasargasaMvandhino rephasya ayi gatAvityasmindhAtau pare lakArAdezo bhavati / plAyate / palAyate / palpayate / platyayate / atrAnekavarNavyavadhAnAnecchantyeke / pratipUrvasya prayoga eva nAstItyanye / nilayam / 'dulayanam / kathaM nirayate / durayate / rutvasyAsiddhatvAt niso dusazca na bhavati / upasargasyeti kim / parasyAyanaM parAyanam / ayAviti kim / iMNDa gatau / al / praayH| parAyaH / ayIti ikAranirdezo'yi gatAvityasya parigrahArtha // 100 // 'yo yaGi // 2 // 3 / 101 // yaGi pratyaye pare girate rephasya lakArAdezo bhavati / gahita nigirati nijegilyate / gRNAtestu "yaDeva nAsti / kecittu 'tasyApIcchanti latvaM tu necchanti / yaGIti kim / nigIyate // 101 // 'navA svre||2|3|102|| girate rephasya svarAdau pratyaye vihitasya lakArovA bhavati / girati / gilati / nigaraNam / nigalanam / nigaarkH| nigaalkH| svara iti kim / nigIrNaH / nigIrNavAn / vihitavizepaNaM kim / iha ca yathA syAt / nigAryate, 'nigAlyate / iha ca mAbhUta / girau / girH||102|| pare_Dayoge // 2 / 3 / 103 // parisaMvandhino rephasya gha aGka yoga ityeteSu zabdeSu pareSu lo vA bhavati / plighH| parighaH / palyaGkaH / paryaH / pliyogH| pariyoga // 103 // RphiDAdInAM Daca laH // 2 / 3 / 104 // RphiDa ityAdInAmRro lulo DakArasya ca lo bhavati vA / luphiDaH / laaphilH| RphilH| RphiDaH / latakaH / janakaH / kplikaa| kprikaa| tlpliikm| tarparIkam / kapilakam / kapirakam / lomAni / romANi / aGguliH / 'aGguriH / pulupaH / purupaH / tlunH| taruNaH / salilam / sariram / alam / aram / mUlam / *mUram / kalIlaH / kriirH| kalma / karma / mukulam / mukuram / paaNsulH| paaNsurH| lekhaa| rekhA / likssaa| rikSA / lohitam / rohitam / ityAdi / arthabhede'pi, ilA bhUmiH / irA amRtam / talpalo gajeSvekadezaH / taparaH pazUnAM kaNThaghaNTaH / kalabhI bAlahastI / karabha uSTraH / zalabhaH ptnggH| shrbho'ssttaapdH| kAlo varNaH / kAro rakSAnirdezaH / vAla. kezaH / vAraH kriyAbhyAvRttiH / laghurapacitapariNAmaH / raghuH rAjA / galaH mANyaGgam / giro viSam / evaM mudgala mudgara, maNDala maNDara, dulayanamiti / dulayyate / nindArthavRttitvAt khalabhAve'naTi siddham ||-gro yngi||-nijegilyt iti / anna vAderityasya pare latve'satyam // - yaDeva nAstIti / 'na gRNAzubharuca" iti niSedhAt ||-tsyaapiicchntiiti / tanmate nijegIryata iti bhavati ||-nvaa svare ||-nigaalyt iti / ana nipUrvAt gRto NI cutI lakAro NilopavetyubhagaprAptau nityatvAtpUrva Nilopa / na ca pratyayalope pratyayalakSaNamiti nyAyena latvasyApi prAptau tasyApi nityatva, varNAzcage pratyayalakSaNasya pratiSedhAt ||-pre_hyoge||-plyaa iti / aDDayatyac / ajha parigato'lena yA parigataH / eva pariyoga ||RphiddaadiinaaN-|| arbAhulakAt phiDakpratyaye RphiDaH / attairega ke kutsAdau ca ke RtakaH nahata satya kAyati 'Ato Do'-iti u vaa| ka sukha para yatyA 'zeSAhA' iti kaci Api itye kprikaa| tRpauca 'mRNIketIkA'-iti-taparIkaM gandhadravyavizeSa / kapirazabdAle-kapirakaM kampayatIti yA 'kIcaka '-iti nipAtaH ||-romaanniiti / lantIti man ||-ahri iti / agu gatau 'masyasi '-iti urI / nazpUrvAdAte. 'gamijAni :-iti bahulavacanAtyApi aram ||-muurmini / mUha bandhane 'jyaji '-iti kiti re // - karIra iti / 'kRSa'-iti ire pharI 2. ||-paaNsur iti / 'mAdibhyo ra.' // likhe samAnArthAdrikha bhidAyaDi-rekhA ||-liksseti / ripe / 'kAji sapi'-iti kiti se ||-gr iti / girati prANAn lihAyaci ||-mnnttr iti / N Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza dvitIyo0 // 6 // *kandarAdayo'pi drssttvyaaH| ekArthya'pi dRshyte| galaM garaM ca / baDizam / balizam / Dazca laH / RphilaH / RphiddH| vlbhii| bddbhii| cuuddaa| cUlA / ilaa| *iddaa| vyAlaH / 'vyaaddH| purolAza / puroddaashH| polshH| poDaza. / (balizam / baDizam ) / pulinam / *puDinam / pIlA / pIDA / yathAdarzanamanye'pi RphiDAdau draSTavyA / saMyuktasya Adezca na dRzyate / *pANDuH / kaNDU / DAmaraH / DInaH / DuNDubhaH / DiNDimaH // 104 // japAdInAM po va. // 2 / 3 / 105 // japAdizabdasaMpandhinaH pakArasya bakArAdezo vA bhavati / javA / jpaa| pArAvataH / "paaraaptH| trivissttpm| triviSTapam / pArAvAra / pArApAra. / kvaattH| kapATaH / vizvam / viSTapam / 'kabalaH / kapalaH / avAcI / apAcI / japAdayaH pryogto'nustvyaaH|| 105 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacadrAbhidhAnasopajJazabdAnuzAsanavRttau dvitIyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH samAptaH // 2 // 3 // mUlarAjAsidhArAyAM nimagnA ye mahIbhujaH // unmajanto vilokyante svargagaGgAjaleSu te // 1 // // caturthaH paadH|| striyAM nRto'svasrAdemaH // 2 / 4 / 1 // triyAM vartamAnAnnakArAntAhakArAntAca svasrAdivarjitAnnAno DIH pratyayo bhavati / raajnyii| atirAjJI / maNDe ' jaThara '-iti are ||-kndr iti / kadui vailavye 'RcchicaTi '-ityare ||-aikaary iti / eko'bhinno'rthoM yayostayorbhAve ||-vlbhiiti / vare sautrAt ' kRgRbhRzali '-ityame gaurAdiSyA ca vaubhI ||-cuuddeti / cudaNijantAdidAthaDhi nipAta ||-iddeti / Ivyate styate AtmA'syA 'mlecchIDha '-iti ||-vyaadd iti / vyega 'astRvyAligavi '-ityaDhe |puroddaash iti / puro dAzyate ghani 'pRSodarAdaya ' / baDe sautrAt 'kulikani '-iti kize vaDizam ||-pulinmiti / pula mahattve 'vRjimahi '-iti kidine pulinam / nirdezasya samAnatyAekacilakArastha DakAro'pi puDinam ||-piiddeti / ' bhIpibhUpi '-ityAdinA bahuvacanAdaD ||-paanndduriti 'panedIrghazva '-iti dupratyaya ||-knndduuriti / 'kapeDachau ca pa' iti // DAmara iti / 'dameNivA dazca u' ||-ddiin iti / DIc 'sUyatyAyodita ' iti nakAre ' DIyadhyedita ' iti iniSedhe DIna ||-ddunnddubh iti / DuNDuzabdena bhAtIti duNDubha / DiNDi31 zabdamatatIti / kacit / iti De DiNDimaH / adhayA 'Dime kit' ||-jpaadiinaaN poca. // jappatijappata so 'pyadhajapamanya ' ityaN ||-paaraapt iti / parAdiprakRSTAdApatatIti vipi / parApat tasyApatyam ||-trivissttpmiti / vikI 'viSTapolapa'-iti / tRtIya viSTapa prAcyAsipiSTapamiti paThanti ||-paaraapaar iti / pArayatIti pAra / na pAro'pAro'pAra pAro'sya pArApAra / rAjadantAditvAtpArasya prAnipAta ||-kpaatt iti / kapuDcalane 'kapATavirATa-iti nipAta ||-vissttpmiti / viSTa pAtIti 'kacit ' iti De ||-kvl iti / ke tAluni palAte // // iti dvitIyasvAdhyAyasya tRtIya pAda // ||-striyaaN nRto-||-striyaaN vartamAnAditi / strItyayukte'rthe vartamAnAtsvArthe DayApAdaya iti mata sammata nirvahati / yathAha vArtika 'sidhyantu striyA B prAtipadikavizeSaNAtsyAyeM vyAvAdaya' ||-atiraajnyiiti / pUjito rAjA strI cedatirAjJI / 'pUjAsvate '-iti samAsAntapratiSedha / rAjAnamatikAntetyapi kRte samAsAntavidheranityatvamiti E T Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ screenarane takSNI / daNDinI / chatriNI / kI / hIM / khiyAmiti kim / paJca sapta daza nadyaH / nAntAyAH saMkhyAyA yuSmadasmadorivAliGgatvAt / ata eva nakAralope'pi 'Ata / (2-4-18) ityAvapi na bhvti| asvasrAderiti kim / svasA / atisvasA / prmsvsaa| duhitA / nanAndA / yAtA / mAtA / tisraH / ctsrH| tisRcatasrAdezasya vibhaktyanantaranimittatvAt saMnipAtalakSaNatvena tadvighAtakatvAbhAvAdeva DInivRttau siddhAyAM svAdiSu tayoH pAThaH saMnipAtalakSaNanyAyasyAnityatyajJApanArtha / tenAtidanyA kanyayetyAdau vibhaktinimitte'nAdeze sati kI siddho bhvti| evaM yAsetyAdiSu akArAdeze Avapi // 1 // "adhAtUdRditaH // 24 // 2 // dhAtuvarjito ya udita Rdica prayayo'pratyayo vA tadantAnAmnaH striyAM vartamAnAt GoH pratyayo bhavati / udita, bhavatI / gomtii| yavamatI / preyasI / vipI / Rdita , pacantI / dIvyantI / mahatI / eSu prasaya udit tadantaM nAma / atibhavatI / atimahatI / atra nAmAvyutpattipakSe udit tadantaM samAsanAma / bhavatI mahatIti tu vyapadezivadbhAvena tadantam / nirgomatI atipuMsItyatra 'pratyayasyodittvAt gomadAdizabdo'pi udittena tadantaM samAsanAma / adhAtviti kim / sukan / mukNsau| suhin / muhisau striyau // 2 // aJcaH // 2 // 4 / 3 // aJcantAnAmnaH khiyAM kIrbhavati / praacii| prtiicii| apAcI / udIcI // 3 // NaravarAghopAno razca // 2 / 4 / 4 // vana iti vanakaniSvanipAmavizeSeNa grahaNam / NakArAntAtsvarAntAdaghopAntAca yo vihito banyatyayastadantAnAza striyAM kIrbhavati / vano'ntasya ca tatsaMniyoge ro bhavati / Na, oNU, avaavrii| svara, dhA, dhIvarI / atidhIvarI / pA, pIvarI / kR, sahakRtvarI / sutvrii| aghopa, dRz merudRzvarI / NasvarAghoSAditi kim / yura, sahayudhvA / yajvA strI / vihitavizeSaNaM kim / zRNAtIti zarvarI / svarAdvihitAgaNe kRte ghopavato yathA syAt / vana iti kim / zvayateH 'zvanmAtarizcan-ityAdinA'ni pratyaye antalope ca sati thunI / "atithunI / mahenalope'vAdeze ca maghonI / nAntatvAdeva kAzikA ||-adhaatuu-|| adhAtviti paryudAsAzrayaNAttasya ca vidhipradhAnatvAvyatipedhasyAnumitatvena gauNatvAt gomantamicchatIti strI gomatyatIti vidhiniSedhaprAptI adhAtutvAzrito vidhireva na tu dhAtutyAzrita pratipedha ||-gomdaadishbdo'pyudiditi / avayavadharmeNa samudAyo'pi gyapadizyate / annAvayava udit / taddhammaNa samudAyo'pItyartha ||-suknnityaadi / 'mahato.'-ityanna mahatsAhacaryAriphayantasya kaso na grahaNamityarthasya jJApitatyAna na dIrgha ||-prtyysyodittvaaditi / ajAderityatrAvRttivyAlyAnena tadantasya grahaNe siddhe yadida vyAkhyAna tayuktyantarasyApi darzanArtham / yata ekasyApi sAdhyasya sidhyartha baDhyo'pi yuktaya upanyasyante ||-anycH // aJca iti kRtanalopAbhAvasya dhAturUpasyAJjeniza / tenAcAvivakSaNe nalopAbhAve tadavivakSaNe lope'pi DI piddha / aca iti nirdeze tu 'ac prAgdIrghazca'-itivat kRtanalopasyaiva syAt / ittha ca prAcIpratyaJcItyAdI DI gacchet ||-nnsvraagho-|| vanate kiyantasya 'ahanpaJcamasya'-iti dIrghatve vaniti rUpAbhAvAdvijantasya ca prayogAdarzanAtpratyayasyaiva grahaNamityAha-vana iti ||-vnkknipityaadi // nanu niranubandhagrahaNe na sAnubandhakasyeti kanipaDvaniporgrahaNa na prApnoti / ucyate / niranubandhagrahaNe kacitsAnubandhasya grahaNamiti nyAyAnna doSa ||-vnontsyeti / nanu pratyayaspeti sarvasyApi prApnoti tatkathamuktamantasyeti / satyam / vAt na van iti kRte bhaviSyaiti ||-atishuniiti / pUjita zvA'tizyA strI cedtishunii| yadvA atikrAnta zvA yayeti bahuvrIhi / zvAnamatikAnteti kRte 'goSThAte. zuga' iti samAsAnta syAt ||-mghoniiti / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 63 // ajAdeH // 2 / 4 / 16 // ajAdibhya AvRttyAjAdInAmeva khiyAM vartamAnebhya Ap pratyayo madhyA / mugdhA / vilAteyanye na paThanti / tena vilAtItyapi / ebhyo vayolakSaNasya / jyeSThA / eDakA / azvA caTakA / mUpikA / kokilA / ebhyo jAtilakSaNasya GIpratyayasyApavAda Ap / aparApahANA / nipAtanANNatvam / saMprahANA / paramahANetyapyanthe / eSu vilakSaNasya / trINi DA isakA DividhAnamuttaratrApa evAnuvRttyartham // 15 // bhavati / vAdhakabAdhanArthamanakArArthaM ca vacanam // ajA / 'vAlA 'doDA / pAkA / vatsA | mandA / vilAtA / kanyA / kaniSThA / madhyamA / ebhyo dhavayogalakSaNasya ca / pUrvApahANA / phalAni samAhUtAni trikalA / atra dvigulakSaNasya / kucA / uSNihA / devavizA / eSu vyaJjanAntatvAt 'At ' (2-4-18) ityenanAmAprajAdipAThaH / kacidetebhyo vikalpenecchati / tanmate devavi uSNik / anye tu kruJcAnAlabheta uSNikakubhau devavizatha manuSya iti prayogadarzanAt akArAnta naita iti manyante / ajAderityAtyA paSThIsaMvandhaH kim | ajAdirAvanvinyAmeva striyAyabhidheyAyAM yathA syAt teneha na bhavati / paJcAnAmajAnAM samAhAraH paJcAjI / dazAnI / atra samAhAra samAsArtha sI / nAsAvajazabda saMbandhinI / ana evaM ca jJApakAttrIprakaraNe tadantAdapi bhavati / tena mahAyAsAvajazceti sAmAnyena vigrahe strIvivakSAyA mahAjA paramAjeti siddham / evamatibhavatI atimahatI atidhIvarI atipIvarI paramabhUtyAdi // 16 // Rci pAda. pApade || 2|4|17|| pAditi kRtapAdbhAva pAdazabdo gRhyate / tasyAvantasya RcyabhidheyAyAM pAtpadeti nipAtyate / tripAt catuSpAt Rk / tripadA gAyatrI / catuSpadA pati / RcIti kim / dvipAd / dvipadI / catuSpAda | catuSpadI // 17 // At // 2 / 4 / 18 // akArAntAnnAnnaH khiyAM vartamAnAdAp pratyayo bhavati / khadA / sarvA / yA / sA / khadvAdInAmakArAntatvam atikhadH priyakha paJcabhi khaTTAbhi krIta paJcakha ityAdiprayogadarzanAva 'upadezAcca dvitIyo0 vacanAt vAntasvApi vairUpya tena sudhIce sudhIvAnI sudhIyA // ajAdeH // eDakelyana iMTi 'kIcaka' iti / vAleti / vaha prANane / valatIti vA jvalAdiNaH // hoDA ityatra durada nimajayantAdAya uNApratyayo vA // mandeti / madu adhi / uNAvapratyayo vA / mandAvilA iti madhyamavayasI khiyI // madhyeti / 'zikyAsyAjyamadhya' iti nipAtanAt madhyA / vipUlA ke bilAteti nyAsa // pUrvvApahANeti / pUrvavAsI apahAnazca pUrvIpahAna / sI cetpUrvApahANA / eva aparApahANA iti / yadvA pUrvamapaddIyate'syAmiti 'karaNa' ityanT / yaddhA apIpate'syAmanayA yA karaNAdhAre ' anad / apahAnazabdo'pi vihAreNa pratyayAbhAvArthamajAdI draSTavya / tena pUrvA ca sA'pahAnA ceti Ayantena vAkya kAryam kriyAzabdasyAca pUrvapada| rAmahIyate pareNa mahIyate bhujipatyAdinA'naT / svarASNatvam // - kunycaa| uSNihA devavizetyAdi / anna trayo'pi kivansA | chAndasA ete iti pUrve iti na sthA' iti NatvAbhAva nibandha kRta / nAmagrahaNe na tadantasyeti nyAyAdanAdyantAdAya prAptireva nAsti kimAvRttivyAkhyAnenetyAha--ata eva ceti // Rci pAda. - // nanu saci pAdo vA iti kriyatAm / abhidheyAyA vA bhavatIti sUtrArtha / na vikalpapakSe adhyabhidheyAyAmapi vA pAda' iti hI svAda / 'vA pAda iti prApte'yamArabhyate ||-aat / nanu yAsetyAdInA ya sa ityA dAyakArAntaprayogadarzanAdakArAntatvanirNayAdastu tata Ap khar3avAdInA tu nitya khiyA varttamAnatyAdakArAntaprayogAdarzanAttadanizcayAtkatha tebhya AdityAzaGkyAha- khaDDAdInAmiti // - upadezAcceti / // 63 // Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ecorate nizcIyate / "Aditi kima / somapAH strii| dRpad / samid / AdityadhikRtamuttaratra yathAsaMbhavaM yojanIyam // 18 // gaurAdibhyo mukhyAnDIH // 2 / 4 / 19 // gaurAdeNAnmukhyAta khiyAM DIH matyayo bhavati / mukhyAdisAdhikAro'yam / gaurii| zavalI / gaura zavala kalmApa sAraGga pizaGga hariNa pANDura amara sundara vikala viSphala puSkala niSkala gaurAdInAM guNavacanatvenAjAtivAcitvAdamApte pATaH / yastu vikaleti kAlavizepavAcI AvantaH sa vigatA kaleti bhaviSyati / dAsa ceTa Ti bhikSuka bandhaka putra gAyatra Ananda deTa kaTeTa naTa epAmajAtivacanatvAdamApte pAThaH / kAvya zavya matsya manuSya mukaya haya gavaya Rzya guNa okaNa epAM jAtivAcitve'pyaSTAnAM yAntalAguNaukaNayonityatIviSayatvAdamApte pATha / bhauriki bhauliki 'bholiGgi auddhAhamAti "Alaci kAlaci saudharma AyasthUNa Arada bhauriki bhaulikyoH kauDayAditvAt zepANAM vaNijantAnAM gurUpAnyatvAt ye prApte paatth| kathaM bhaurityA / bhoM yadyakArAnto na syAttato nAvanta iti tasyApadvAreNa hUsvo'pi na syAdilArtha ||-aaditi kimiti / avarNAditi kriyatAmityartha ||-sompaaH rIti / soma piyatIti vic Aditi vacanAdanAp na bhavati / nanu cAnApbhAvAbhAvayorAkArazrutestathaiva vidhamAnatvArika tadbhAvena vinazyatIti / ucyate / Api sati 'dIrghaDayAv '-iti selApa sAt / tathA somapa kanyA pazyetpana 'lugAto'nApa' iti zasi lug na syAt ||-gauraadibhyo-||-gaureti / gUyate upAdeyatayA 'surakSura'-iti nipAta / yahA jurat gurati mano'smin pani gora eva gora iti kSIrasvAmI / zAmyati ekatvamiti 'zamevaM ca vA' ityanenA'lapratyaya / makArasya ca / kalayati kaleSik / sarati varNabhAvam / 'sUcanabhyo Nit' a / pizava avayave pizatIti / 'viDivilikRrimRDipizibhya kidazaH' / haratIti 'yUhidakSibhya iNa' / paNDate mano'nneti jaThara' iti sAdhu / suSTu nandayatyac 'gRpodara '-iti sundaraH / athavA sundi sautra saundayeM vartate / cipUrvAtkalevara ityapratyaye / yanna vikalA sAmagrI tatra vigatA kalA lezo yatyA anyatra vikarape ca ||-visskl iti / gaNapAThasAmagolpakAra / yahA varcasmAdIti pakAra / puSkalAthai pupe kalam ||-nisskletynn nispUrikalera pratyaye 'nirdur -iti patyam / ceTatIti lihAyaci cedaH / viTa zabde ityato 'nAmyupAntya'-iti ke viTaH / Tekate a ityakAre bAhulakatvAtasya Tatve TeTaH / aTapaTaiTa eTatIti 'nAmyupAnsya'-iti ke iTa / kaTazabdena paSTIlamAsa / naTa nRtta / naTatItyac / ete trayo'pi nartakA / kaye zivarapatya kuryApiTunAdIti jage-kAvya zaivya / tato DayAM 'vyaJjanAttadvitasya' iti yalope kAvI zaivI ||-muky iti vesara ||-Pnneti / kacchapI ||-oknneti / ucac samavAye citraNAdinipAtanAda'Ne katye ca okaNa / vyAmokaNI / zrIkaraNAdivyApArAnantara guhayAdau paryantavandhanasya kilAkhyA ||-bhaurikiitynn bhavate bhUsUkuzi -iti kiti ripratyaye sthAthio ke ca-bhUrika mAphiDAditvAsatve bhUlika tayorapatyam 'ata 8. in ||-bhaulinggiiti / bhali paribhApaNAdau 'bhaleriTutau vAta'-izAka aphAragokAre bhuliGga / athavA bhuni liGga kItiratyeti yA pRpodarAditvAt bhuno svatve bhuli / tasyApatya bholiGgi / 'sAlvAza'-iti in / AlappItyanna alI bhUpaNa zatR alanta kalanta cinoti phacit' / alacasyApatya kalacasyApatyam / 'ata in' ||-saudhrmti / sudharmasyApatyam / Rpyam / tadA DI siddha eva / athavA zobhano dhauM yasyA 'dvipadAdharmAdan' ityan / 'tAnyA vApa Dit' DApi sudharmA / suMdharmAyA apatya ' DyAptyUra' iti eyaNyAdhako'donadItyaN / gahA sudharma| No'patya 'isopatye' aN ||-aaysthuunneti / agasthUNasyApatya zivAderaN / yahA 'RpivRSpayandhaka'-iti kurudvAro'N / AyasthUNa sapi ||-aardeti / aradasthApatya apivRSNyandhA' iti / Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ New bhImaza liyaa| kauddyaadipaatthaatssyo'pi| Apaciko rASTramarUpaH kSatriyastasyApatyaM sI ApacikItyatra zakAditvAd yalope'pi jAtivAcatvAt korbhavati / evaM 'dottii| varaTa nATa mUlATa pATa sapATa 'peTa paTa paTala puTa kuTa phANTaza dhAtaka ketaka takara zarkAra vadara kuvala lavaNa visva Apalaka mAlata vetapta atasa Aika kadara kadala guDUca 'vAkuca nAca mAca kumbha kumumbha 'yUpa meSa sUpa pUSa karIra sallaka (balaka malaka mAlaka metha pipala harItaka kozAtaka 'zama tama supara zRGga bhRA varvara pANDa lohANDa * zaSphaNDa piNDa maNDara maNDala yUpa sUpa sUrpa sUrma maTha piThara kuI gaI sUda khAra kAkaNa * droNa * arIhaNa okaNa vRsa Asanda 'alanda kandala salanda deha dehala zaSkula zava sUca maJjara alaja gaNDUna daijayanta * zAlUka uparata sa 'saccheda eNaM nityastrIviSayatvAdaprApte pAThaH / kroSTa saras anayoranakArAntatvAdaprApte pAThaH / anaDDADI anahI / ata eva pAgadanahuzabdasya jyAmukArasya pakSa vAzabdAdezaH sau nilaM nAgamAbhAvazca / pratyavarohiNI pRthivI AgrahAyiNI / samatyayapAThaH puMvadbhAvaniSedhArthaH / anAhIbhAryaH / anaDDahIndAraketyAdi / taddhitalope'pi lugabhAvArthazca / pazcAnavAdiH dazAnaDuhiH / AiparathyaH / gotrayajantAt DAyan mAbhUta yeva yathA spAdityasya paatthH| Mec kurudvAro'N ||-aapccikiiti / Apada cinvanti parepA kaciDDa / ApayA puruSAste'sya santi 'ato'geka'-iti ika / A samantApitrapati zan 'kuzika'-iti vA sAdhu / apazcikasyApatya 'dunAdi '-iti jya / zakAditvAchup ||-dottiiti / doTasthApatya 'puramagadha '--tyA 'deragaNo'pAcya '-iti lup ||-naattii / opAdhe / mUlATo opadhi ||-paattete gaNitam ||-spaatteti / chedapATI ||-pettii / samUha ||-phaannttshii / opadhi ||-dhaatkii / zukSavizeSa ||-trkrii / opadhi / zaharI vRH vi0 / lavaNI oka / kadarIphadalyA vRkSau / guDUvI o0 / bAkucI kuceti sAdhu / yAvacI / nAcImAcyau opadhyau / kumbhI AdhAra zAkavizeSazca // kusumbhI o0 / yupI jo0 yavAgUvizepo vA / mepI o / spI zAkavi / mapI karIrI dantamUlam / ballako vINA / mallako vicikila / mAlakI opadhi / sAmAntarATavI ca / methI vAlI jATanyAse / muraloraleote piSpalaH / kopAtaka iti kecit / koSa koza cAtati Nake / zamI zivA vRkSA / suSavI pAkabheda kRSNajIraka kAravella kapikA / susavAti pATha iti kecit / zobhana sabo'syA / ho viSa kArapezava / / bhRGgI o0 / barvarI o0 / kuvitakezA ca / pANDI o0 / lohANDeti lohamivANDa yasyA lohANI nAma zakuni opadhizca / zakaNDo o0 / maNDarI o0 / maNDalI o0 / samudAyA / yUpI sUpI spI opadhya / sUrmI lohamayI pratimA / piTharI khAlI / kuhI vimAnavizeSa / gUI phIdA / sUhI o0 / kAkAle / kAkAn nayatIti kaciDDa / prapodarati Natvam / droNo jalakSepaNI kuNDikA / arohaNI o0 / okaNI o0 kSudvajantuca / vRsI tAlavyopAnyo'pi / AlamvAdadAtehapasagaute ke Asanda / alandI sanipAtahayo opadhi / kandalI praroha / salandI dehI opathyo / maje saucAt maJjarI / alajI o0 / gaNDAjAyate iti pRpodareti gaNDajI o0 / vijayantasyepa baijayantI / zAla kI o0 / upari tatvasIti gaNapAThAderatyam uparatasI o0 / sacchedI bho / pratyayarohatISevazIlA kriyAzaba pratyavarohiNI / nanu tathApi pRthivIza dasyAgrahAya goza-durUpa ca svata srIyAt 'parata sro'iti puvAyo na bhaviSyAta kimarthamanayostathA pATha / ucyate / na hi sapratyayapAThapa pukdAya evaM prayojana kinnu tar3italope lugabhAvo'pi / tA kAcedeka yathAsabhanamUdanIyam ||-anddddaa www Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Preenacemanence pAhe pryehi| anayoridantatvAdikalpe prApte nityArthaH paatthH| bhuvcnmaakRtignnaarthm| tena nada maha bhapa plava 'cara gara tara gAha deva sUda arAla udavaDa caNDa umAja harIkaNI vaTara adhikArI epaNa karaNe iti kecit| iSyate anviSyate'nayA doSa iti 'ipo'nicchAyAm' (5-3-112) ityane sati epaNI vaidyshlaakaa| krnnaadnytraipnnaa| anvessnnaa| aavev| tadanye na mnynte| mukhyAditi kim| bahunadA bhuumiH||1|| 'annjeyeknnnlttitaam||2|4|20|| aNAdimatyayAnAM yo'kArastadantAnAmnaH pratyAsattestepAmevANAdInAM vAcyAyAM striyAM vartamAnAt GIrbhavati / aN upagorapatyamopagavI / tapo'syA astIti tApasI / kumbhkaarii| kANDalAbI yaati| an , utsasyApatyamautsI / vidasyApatyaM pautrI vaidii| chanacurAtapaHzIleti chatrAditvAdani chAtrI caurI taapsii| eyaNa suparNA apatyaM sauprnneyii| vainateyI / / eyac , zilAyAstulyA zileyI / eyaJ zaileyI / 'zilAyA eyacca' (7-1-113) / niranubandhanirdezaH sAmAnyagrahaNArthaH / ikaN , adIvyati aakssikii| prasthena krItA prAsthikI / naJ striyA apatyamiyaM vA straiNI / saJ , puMso'patyamiyaM vA poslI / Tit jAnu jarva pramANamasyA' jAnudanI / jAnudvayasI / jAnumAtrI / paJca avayavA yasyAH pnyctyii| evaM dvayo / trayI / zaktirAyudhamasyAH zAstIkI / evaM yaassttiikii| bobhavA hyastanI / evamadyatanI / zvastanI / ciraMtanI / prutvnii| bhUtapUrvA bhikSuH bhikSucarI / saktudhAnI / gAyanI / kurucarI / pratyayasAhacaryAdAgamaTito na bhavati / paThitA vidyA / zunidhayI stanaMdhItyA dau tu dhAtoSTikaraNasyAnanyArthatvAdaTito'pi bhavati / aNAdInAM paSThInirdezenAkArasya vizeSaNaM pANininA proktaM pANinIyam / tadadhIte '-ityaNa / tasya | 'proktAt / (6-2-129) iti lope, pANinIyA kanyeti GI yathA mAbhUt / pratyAsatyA tairevANAdibhiH striyA vizeSaNaM kim / gautamena proktA nItigautamIti / tAm adhIte ityaNa / tasya moktAditi lope 'yAdeH-(2-4-24) ityAdinA DIlope GIryathA na syaat| gautamA knyaa| astyatrANo'kArona tu tadabhidheyA nItilakSaNA strI pratyayAhA / yadabhidheyA tu kanyAlakSaNA strI pratyayAhI na tasyAkAro'sti iti / tathA bahukumbhakArA nagarI / bahukurucarItyAdi // 20 // hIbhArya iti / anaDAhIzabdo vyaktI pravartita / jAtivAcitve tu 'svAbhAdDI '-ityanena puMvaniSedha siddha / AGpUrvasya Ihi ceSTAyAmityasya ehate iti vAkye 'manyAdibhya ki ' iti kI ehiH| eva paryahate pahiH / carI gUDhapuruSI / garI bhakSikA / tarI taritrI sI / gAhI avagAhikA / sUdI supakAriNI / arAla iti pakSivizeSArtho'tra draSTavya / vakrArthastu zoNAdau draSTavya / udvaDa iti / vaDa AgrahaNe sautro dhAtuH / udaka baDati iti udavaDa' pAnIyahAriNIvAcaka kRmijAtivizepo vA / caNDa iti gorIvAcakazcaNDazabdo'tra draSTavya / kopanAvAcakastu zoNAdo draSTavya / umAyA bhanna iva bhano yasyA / harI oSadhistasyA iva kaNA yasyA / hatya. suvarNavarNA kaNA yasyA vA / baTaraH kSudvajantu / adhikAra kArayati yA khii||-krnne iti / karaNakArake ityarthaH // ipac gatau ||-annyeknn-|| kANDAn laviSyAmIti kANDalAvI ' karmaNo'N ||-paanniniiymiti / paNana paNa 'paNemAne ' al so'syAstIti paNI tasyApatya vRddha 'isopatye' aN / pANinasyApatyaM yuvA 'ata is' / pANininA prokta 'tena prokte' iti vipaye 'yUni lup' iti ino lup / anyathA 'vRddhena.'-iti syAt / yato 'vRddhAdhuni' ityatra yUno'pi vRddhasajJA kAryadarzanAdityuktam / tato'trApi iantasyAvRddhe'pi vartana jJeya tato dorIyaH' ||-bhukumbhkaaraa nagarIti / atra vahava. kumbhakArA yasyAmiti kAryam / PrateenteereanewsreereareCreenerace Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 65 // vayasyanantye // 2 / 4 / 21 // prANinAM kAlakRtA zarIrAvasthA vAlyayauvanAdi vaya | artnnanantye'carame vartamAnAdakArAntAnnAnnaH khiyAM GIrbhavati / 'kugArI / kizorI | barkarI | kalabhI / taruNI / talunI / vadhUTI / ciraNTI / dhavayogAbhAvAziSTaM vayaH kumArozandasya pravRttinimittam na tu dhavayogAbhAvamAtram / vRddhakumArIti tu upamAnAt / anantya iti kim / vRddhA / sthavirA / Adityeva / zizuH / kathaM dvi utAnazayyA lohitapAdikati / naivA vayaHzrutayo'rthAttu vayo gamyate / vAlAvatsetyAdayastvajAdI // 21 // digo samAhArAt // 2 / 4 / 22 // samAhAradvigusaMjJakAnnAno'kArAntAt tiyAM kIrbhavati / paJcapUlI / paJcAjI / dazarAjI / dvivaDavI / kathaM triphalA / ajAdipAThAt // 22 // parimANAttaddhitalukyavistAnita karabalyAt // 2 / 4 / 23 // paritaH sarvato mAnaM parimANam / taca ruDhivazAtmasthAdi / yadAhuH urdhvamAnaM kilonmAnaM parimANa tu sarvataH / AyAmastu pramANa syAt saMkhpA bAbA tu sarvataH / vistAdibhyo yadanyatparimANaM tadantAdvigorakArAntAcaddhitaluki tiyA kIrbhavati / dvAbhyAM kuDAbhyA kItA dvikuDavI / trikuDavI gADhakI / jyaaddhkii| parimANAditi kim / paJcabhira. kItA paJcAcA / dazAzvA / "dvizatA / trizatA / taddhitalukIti kim / dvipaNyA | avisvAcitakArapAditi kim / drAbhyA vistAbhyA kItA dvivistA / nivistA / dviparamAvastA / vyAcitA / vyAcitA / dvikambalyA | trikamvalyA | 23 || kANDatyamANAdakSetre // 2 // 4 // 24 // vAcakANDazabdAntAda kSetra viSayAdvigostaddhitaluki sati tiyAM ngiivti| AyAmaH prmaannm| dve kANDe pramANamasyAH dvikANDI / trikANDI rajjuH pramANAditi / 1 yadA tu vAkya kumbhakAryo yasyAmiti kigate / tadA ' manilyadita iti kaci kumbhAroketi bhavati // - vayasya // kumArIti / eteza kumArAdagatharavAra prathamavayovacanA | kisa vAdapi vidhiriSTa / paramabhAsI kumAra sI cetparamakumArI ||-trunniiti / tasmAdayastu tAvanta eA kaumArAdurusya navayauvanAcA iti // dvivarNa iti / he varSe bhUtA 'prANini bhUte // uttAnazayeti / utAnA zete 'UrNAdibhya' a. dvigoH samA // rAmyagAharaNamekIkaraNa samAhAra // samAhAradvigusaMjJeti / samAhAranizeSitena dvigunA nAma viziSyate / ayasamA vinA patra rAjya piyA apaparAyi ityAdAvapi dI syAt / nanu samAhArasya kasyeti napusakatvavidhAnena soyAbhAvAt samAhArAdityukte'pi dvigo samAhArAditi rAhate ki dvigugrahaNena / athottarArthamityapi na vAcyam / tadiduti karaNAt / nem / rAmAdvArAdisyako samAhArAntAcAna ityAdayeta / tatatha vAkUtyacagatikrAntA atiyAkUravacIti daSTaca avivAceti // parimANA // sarvata ArohapariNAhAbhyA gIyate paricyite'neneti parimANam / paricchittikriyAkaraNamAna parimANa neha grAsa mAnAdivyakaraNAdityAetaceti / tadantAditi // artha kAyIsabhavAditi / parimANavAcI ya. dastadantAdityarthaM / Aka mAnAga aci mRtodaretyAdinA sAdhu | athavA 'kIcaru iti sAdhu // dvizatezAdi / 'zatAya' yA vidhAnasAmpadya lup tasya ca vikalpena prayuce pakSe 'sasyAute ' iti ka / 'anAmyadhi hup' // dvipaNyeti / 'paNavAda' iti ye tasya ca vidhAnAmapi / nanu vistAda unmAnavacanAstathAhi vistarAdena pachi palazatAnyucyante / Acitazabdena tolakara karanA pUgapalazatam / tapaparimANAbhAvAt ki niSedhena / nevam / anekArthAni hi mAnAni bhavanti / vA dezavizeSe parimANArthAnyapi tAni santi / tadarza yujyate eva niSedha | dvitriyahorni pharistAditi lopo dvinistAzabde // kANDAt // kSiyanti dvitI Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CRON. kima / dvAbhyAM kANDAbhyAM krItA dvikaannddaa| trikANDA zATI / apramANAdapIcchantyanye / tanmate dvikANDI trikANDI zATItyeva bhavati / akSetra iti kima / de kANDe pramANamasyAH dvikANDA trikANDA kSetrabhaktiH / akSetra iti dvigovizeSaNaM kim / kANDasya kSetraviSayatve'pi yathA syAt / dvAbhyAM' kANDAbhyAM kSetrasaMjJitAbhyAM krItA dvikANDI vaDavA / nAtra dviguH kSetraviSayaH kiM tarhi kANDazabda iti // 24 // "puruSAdA / / 2 / 4 / 25 // pramANavAcipurupazabdAntAdvigostadvitalaki striyAM kIrvA bhavati / dvau purupau pramANamasyA. dvipurupI / dvipurupA / tripurupI / tripurupA parikhA | pramANAdiseva / dvAbhyAM puruSAbhyAM krItA dipurupA tripurupA vaDavA / taddhitalukIseva / paJcapuruSA rajjuH / pramANabhUtA paJca puruSAH samAhRtAH paJcapurupI / 'dvigoH samAhArA ' (2-4-22) iti nityameva // 26 // 'revatarohiNAr3he // 2 // 4 // 26 // bhaM nakSatram / revatarohiNAbhyAM nakSatrazabdAbhyAM striyAM kIrbhavati / revtii| rohiNI / yadApi 'citrArevatIrohiNyAH khiyAma' (6-3-107) iti jAtA yasyANo luki DIpratyayasyApi lum bhavati tadApi nakSatrazabdAtpunaranena DIbhavati / revatyAM jAtA satI rohiNyA jAtA rohiNIti / ma iti kim / revatA / rohiNA / kathaM revatIramaNo valA, revatI zuSkarevatI / revacchabdo matvarthIyAnto'sti / tata udillakSaNo | DIH / kathaM gohiNI kaTurohiNI / rohiNazabda. "prakRtyantaramAsti tato jAtilakSaNo DobhaviSyati // 26 // nIlAtprANyauSadhyoH // 2 // 4 / 27 // nIlazabdAtmANini auSadhau ca striyAM Gorbhavati / nIlI baDavA / nIlI gauH / nIlI auSadhiH / prANyaupathyorita kim / nIlA zATI // 27 // ktAca nAmni vA // 2 // 4 // 28 // nIlazabdAstAntAca zabdarUpAstriyAM GIvo bhavati nAmna saMjJAyAm / nIlI / nIlA / *pravRddhA cAsau vilUnA ceti pravRddhavilUnI prvRddhviluunaa||28|| *kevalamAmakabhAgadheyapApAparasamAnAryakRtasumaGgalabheSajAt / / 4 / 29 // ebhyaH striyAM kI - nivasantyuptAni bIjAni vRddhi vA gacchantyasminniti 'huyAmA' iti kSetram / poDazahastapramANa kANDam ||-kssetrbhktiriti / bhaktigrahaNa taddhitArthasya sItvArtham ||-kssetrsvitaabhyaamiti / yakAbhyAM kANDAbhyA kSetra paricchinna te te kANDe api kSetrasajJite ||-purussaavaa ||-dvipurussiiti / mAtraTo 'hAstapuruSAdvA' itpaNo vA 'dvigo sazaye ca hAte lum ||-revtro-||-revtyaaN | jAtA revatIti / atra kanyA vAcyA / tato gauNo'pi revatIzabdo nakSatre battate / nanu gorAdibhya ityato mukhyAdhikAre mukhyAdeva prApnoti tatkathamatra goNAt / satyam / mukhyAdhikAre'pi kApi zAbyA vRtyA kApyAcyA vRttyA prAdhAnya grAhyam / atra tAvadAthyo vRtvA prAdhAnyan / katha, nakSatralakSaNo'yo yadi vAcyo na bhavet tadA katha tadviziSTa kAlo vAcya sthAdamunA prakAregeti ||-kthN revatIti / roin / rIyate vic guNa / remetho'syAsti mat 'nAgni' batvam ||-rohinniiti / khopanIyatvAdana rohiNazabdasyAnakSatrAryADInaM prApnotItyAzavA ||-prkRtyntraamiti / arthabhedAtyAkRtibheda ityartha ||-nii-||-niiliitytr jAtizabdAdapi jAtau nityatrItyAjjAtarityaprApte'nenaiva DI / ye tu nIla paTa ityarthAntare'khyarthasyApi darzanAdanitya strItvamabhyupagacchanti / tepA guNazabdasyaivedamudAharaNam jAtizabdAttu 'jAte '-iti DI siddha eva ||-ktaacc-||-prvRddhaa cAsau vilUnA cetIti / arthakathanamida pravacAso vilunazca strI cediti tu kAryam / anyathA gauNatvAbhAvAt 'gozcAnta'-ityatrApravRttAvadantatvAbhAvAt DIna syAt / opadhiviropa akhaNDa sajJAzabda vyutpattimAtramidam ||-kevlmaam-||-kevlauti / kenyate sevyate kevalibhiriti VPos Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAma vati nAmni / kevalI nAma jyotiH / mAmakI / bhAgadheyI / 'pApI / aparI / smaanii|| AryakRtI / *sumagalI / bhepajI / nAmnIti kim / kevalA || S11 "mAmakazabdAdajantatvenaiva DIH siddho nAmni niyamyate / tena mAmikA budiriti asaMjJAyAmaJlakSaNo'pi Dona bhavati // 29 // bhAjagoNanAgasthalakuNDakAlakuzakAmukakaTakavarAt pakAvapanasthUlAkRtrimAmanakRSNAyasIriraMsuzroNikezapAze // 2 // 4 // 30 // bhAjAdibhyo dazabhyo yathAsaMkhyaM pakAdivaryeSu khiyAM Gabhivati nAmni / bhAjyata iti *bhAjI pakA cet / bhAjAnyA / goNI AvapanaM cet / goNAnyA / nAgI sthulA cet nAgAnyA / jAnau tu nAgyeva / nasyA sthaulyaabhaavaat| sthalI akRtrimA cet sthlaanyaa| *kuNDI amatraM cet| 'kunnddaanyaa| kAlI kRSNA cet kaalaanyaa| kuzI AyasI cet *kushaanyaa| kAmukI riM-21 muzcetkAyakAnyA / kaTI zroNI cetkttaanyaa| kavarI kezapAzazceta kcraanyaa| jAnapadazabdAdapi vRcaavicchtyny.| jAnapadI vRttiH| vRtteranyatra jAnapadA mAderA // 30 // 'navA zoNAdeH // 2 / 4 // 31 // zoNAdergaNAta khiyAM DI; bhvti| 'shonnii| shonnaa| caNDI cnnddaa| zoNa caNDa arAla kamala kRpaNa vikaTa vizAla vizaMphaTa bharuja 'dhvaja kalyANa udAra purANa bahu bahuH baDhI / evaMnAmA kAcit / guNavacanAcUttareNeva bhaviSyAte / tAn kRtraghnI / vRnahA / candrabhAgAna pAm / 'candrabhAgI / KHI 'gRddhi mAnya kucita'-pratyala ||-maamkshbdaaditi / nanu kadha mAmaphaprahaNa niyamArya zobhano mAmako'syA sumAmaketyA tadantavidhariS-vAdita parvatAyupapayata eva / vidhiniyamasabhave hi vidhareya jyAyasyAt / sANAmapi yA niyamAryatAyA viparItaniyama pharamAna bhavati / mAmAzabdasyaiva nAsIti / gocyate / ida prakaraNe tadantavidhariSTatve'pi mumpAdhikArAdamumamAmakazabdAntAna 12 Dau / kevalereva catai sajJApatItirna tyamuNgatadante / ata epa phevalA guva kevalAdaya udAtA na kRtasamAsA ityupapayata evaM niyamArthatA / viparItaniyamo'pi na bhavati / rAdA hi kevalAdInAmapi sajJAyA TIniyanita spAt / vacanArambhasAmathyA sajJApe yAbhyeti teSA pamya svAt / yathoniyame tu na kizinopapayata iti ||-apgte / pipattIti aci parasAsya nmsmaase'pro||-bhpjiiti / bheSaga bhaye pani bheSa jayati kacit ' iti ||-maamkii / mAtulI -bhAgaveyI / bali |-paapii| aparI / aura po ||-smaanii / chanda ||-aarystii / phiyApizega / sumAlI / gada opadhirvA ||-bhessjii / opadhi ||-bhaajgonn-1-bhaajiiti / bhajaNa AiNane ityasya bhADayate vidhAvagate dIyo 'giregyAsa '-ityane prAle yAtrulajhAt | 'zazi'-iti a / athA svAdibhA ka ' iti ka ||-kunnddiiti / 2 uzabdasa dauvidhAna nissaSTAyamena / jAtivacanAt 'jAte '-ityanene sihayAt ||-kunnddaanyti / hajura dAte pakeTa - yAyo At' ityApi kigAzabdo'yam // kAlapati mana iti aci ||-shaanyote / kAThamayI tadAhasipaMgA yA ||-keshvaay iti / 'hize ke ca ' iti se kesh| pAna rakSaNe 'pAdAvami -iti ze pAza / kezapAza kezopa / kezAnA vepa / kezaracanAvizeSa ityartha ||-naageti / na aga 'nasAya' ||-ngaa zo--zoNoti / zoza vge| asyA'pi zoNa ujvalo varga nidoparaktANa ityartha ||-cnnddauti / kopanApAmanenaiva vikrama goyau tu gorAdipAThAnitya ho / arAla zabdo vakArtho'7 iTama / pakSire tu gorAyo / lakSyA kamalo kamalA / bharospejAMta bhAjA SivizeSa / bharUgote tu pAThAntaram / tadA bhUgara bhajane / miAnta paare| Aepa pAThAre kaparato do UkArAgame bharUjA tenurA kila tandulA // jo majA kalpapAla bhArgA dazavakA ca // vRtranIti / kevala hazabdarUpAprayogAttadantamudAharati ||-cndrbhaagiiti / candra bhAgaH parvatayaM radUrabhavA nayapi cana 8e Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candrabhAgA nAma nadI / nadyA anyatra candrabhAgA nAma devatA / anyAmiti kecit / candrabhAgI candrabhAgA kAcit / anadhAmityeke / candrabhAgA nAma nadI / + aNNantAnnadyAmityeke / cAndrabhAgI cAndrabhAgA nAma nadI / anantAnnityaM prApte vikalpaH / anadyAM tu nityaM GIH / cAndrabhAgI chAyA / anye tu aNNantAdevArthabhedena vikalpamicchanti / nadyAmAp prasayo'nyatra GIprasayaH / cAndrabhAgA nadI / cAndrabhAgI vanarAjiH // 32 // ito'ktyarthAt // 24 // 32 // ikArAntAnnAmnaH striyAM GIrvA bhavati na cet ktyarthapratyayAntaM syAt / bhUmI bhUmiH / aGgulo / aGguliH / dhUlI / ghuliH | AlI AliH / dhamanI dhamaniH / dava daviH / zroNI zroNiH / rAjI rAji: / AvalI AvaliH / yaSTI yaSTiH / zArI zAriH / saraNI saraNiH / azanI azaniH / araNI araNiH / zakRtkarI zakutkariH / AtmaMbharI AtmaMbhariH / kapI kapiH / ahI ahiH / tArI tAriH / munI muniH / *asatI aJcatiH / aGkatI aGkatiH / aMhatI aMhatiH / zakaTI zakaTiH / zastrI zastriH / rajanI rajaniH / dharaNI dharaNiH / rAtrI rAtriH / aktyarthAditi kim / kRtiH / hRtiH / ajananiH / akaraNiH / jyAniH / glAniH / hAniH / *kathaM sAtI "saatiH| tigantAdbhaviSyati / anye tu aJcatiaGkati aMhatizaka Tiza khizA ritAriahika pimunirAtriyaSTibhyaH kaTizroNiprabhRtimANyaGgavAcibhyaH ktivarjitakRdantebhyazcekArAntebhya icchanti nAnyebhyaH / tanmate zobhano gandho yasyAH sA sugandhiH surabhigandhiH nirgatA kauzAmbyA niSkauzAmviH aNiH +zANiH ityAdiSu na bhavati / *ktimAtravarjanAccAkaraNiajananijyAniglAniprabhRtiSu na pratiSedhaH // 32 // * paddhateH || 2 | 4 | 33 || paddhatizabdAt khiyAM GIrvA bhavati / paddhatI / paddhatiH / ktyarthaM ArambhaH // 33 // * zakteH zastre // 2 / 4 / 34 // zaktizandAcchastre striyAM GIrvA bhavati / zaktI zakti / zastra iti kim | zaktiH sAmarthyam // 34 // `svarAduto guNAdakharoH // 2 / 4 / 35 // svarAtparo ya ukAraH sAmarthyAdekavarNavyavahitastadantAdguNavacanAt kharuvarjitAnnAmnaH striyAM GIrvA bhavati / guNaditi sAmAnyoktAvapi kevalaguNavRtteH strItvAyogAt tato dravyavRtteH pratyayaH / paTTI paTuH / mRdrI mRduH / vahI bahuH / sAdhvI sAdhuH / tanvI tanuH / lavI laghuH / bhAgI // - aNantAnnAdyAmityeke / cAndrabhAgIti / candrabhAgAbhyA giribhyA prabhavati aN // - ito'ktyarthAt // AvalIti / pUrvAdvale 'padipaThi' iti ikAre ||-srnniiti / siyate gamyate'nayA 'R' ityAdinA'Ni // - araNIti / agninirmathanakASTham / janapade bhavA jAtA vA utsAderam / ayaterbhAryA'bhedopacAreNa aJcatIti abhibhAryA aprAptamapi dhavayogAt strItvam // aGkatiH vAyu brahmAbhisteSA bhAryA'bhedopacAreNa- aGkatI // aMhatIti / dAnepi ' tizyohatizANI' iti satvim // zastrIti / zatru hisAyA 'rAzadi ' iti bahuvacanAnau ||saatiriti / vana paNa bhaktau / sanyAdityAzAsyamAnA 'tikRtI - iti tiki 'na tiki dIrghava' iti Avam // - zANiriti / zyate 'kAyAvI ' - iti bahuvacanANNau ||ktimaatreti na tu tharthavarjanAdityarthaM // kathamiti / atrApi kipratyayo'stItyAzaGkArtha // anye tviti / pANine pUrve / nanu kRcchepA uNAdaya iti nyAyAt kRdantebhyazcetyanenaivAyati prabhRtInAmuNAdInAM DIviSyati ki teSAM pRthagupAdAnena / satyam / tanmate uNAdInAmatiprabhRtizroNyantAnAmeva bhavati / tenANItyAdiSu DIrna bhavati // paddhateH // pAdAbhyA hanyate 'zAdibhya' kti. / ' himahati'| pardAdezaH / athavA hanana hati. pAdasya hati // - zakteH zastre || zaktizabdasya tantatvAdatyarthAditi pratiSedhe prApte zatravAcino vikaTapa bhArabhyata iti // kharAduto - // a kAryA Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 vibhI vibhuH / parAditi kim / pANDarbhUmiH / uta iti kim / zvetA paTI / guNAditi kim / AsuH sii| cicIpu' strii| akharoriti kim / *khariyam / 6. dvitIyo0 sace nivipAte'paiti pRthagjAtiSu dRzyate // AdheyazcAkriyAjazca so'satvaprakRtirguNaH // iti guNamiha paribhApante / satyaM dravyam tatraiva ninizate tadevAzrayati yaH sa guNa iti saMvandhaH / dravyAdapaityapagacchati / yathAmrAnnIlatA pItatAyAmupajAtAyAm / pRthagjAtipu bhinnajAtIyeSu dRzyate / etena sarveNa jAtipNo na bhAtItyukta bhavati / Adheya utpAyo yathA kusumayogAdgandho bakhe / yathA vAgnisaMyogATe raktatA / akriyAjo nityastadyathAkAzAdipu mahatvAdiH / tadevaM guNasyosAdhatAnupANatvamakAradvayamadarzanenotpAmatvaikamakArasya karmaNo vyvcchedH| asatyaprakRtiH dravyasvabhAvarahitaH / anena dravyasya vyvcchedH||35|| ithetaitahAratabharatarohi tAdarNAtto nazca // 2 // 4 // 36 // ebhyo varNavAcibhyaH striyAM kIrvA bhavati tatsaMniyoge takArasya nakArazca bhavati / *zyenI zyetA / enI etA / hariNI hritaa| bharaNI bhrtaa| rohiNI rohitaa| latve lohinI lohitaa| varNAditi kim / zyetA / etaa| cakAro nakArasya GI saMniyogaziSTatArthaH // 36 // naH palitAsitAt // 24 // 37 // ta iti ceti cAnuvartate / palitAsitAbhyAM khiyAM 'kIrvA bhavati tatsaMniyoge takArasya nAdezazca / paliknI palitA / AsanI asitaa||37|| ashnvidymaanpuurvpdaatsvaajhaadkoddaadibhyH||24||38|| sahana vidyamAnavArjitapUrvapadaM yatsvAnaM tadantAtkoDAdigaNAjinAta nAnno'kArAnAta khiyAM jogI bhAti / pInastanI piinstnaa| atikrAntA kezAnatikezI atikezA mAlA / niSkrAntA kezebhyo niSphezI nimezA yUkA / saDI saDA vRzcikA aDonAma vRthilaayvyH| asahanamvidhamAnapUrvapadAditi kim / shkeshaa| akeshaa| vidyamAnakezA svAGgAditi kim / bhuynaa| akroDAdibhya iti kim / kalyANI koDA asyAH klyaannkoddaa| koDazabdaHsIkIvaliGgalA klyaannkhuraa| pInagudA / ekshphaa| diirghbaalaa| bhvybhaalaa| suglaa| subhagA kalyANI ukhA sphika yasyAH sA klyaannokhaa| klyaanngokhaa| sambhavAduta ityAdivizepaNAgogApA upacArAt guNavacana- zabbo guNa ityucyate ||-siitvaayogaaditi / ukArAntasya purUSavidhAnAdityartha ||-khruriymiti / kurA mUsA darSiSTA bhetA vA rAI 'saru syAvazAharagopa'dantasiteSu ca / yadyapi mahattvarUpasyAphAzaguNasyApetItivizeSaNa na ghaTate / tathApyAmrAdikhitanIlAdiguNasya ghaTamAna sarvasyApi vizeSaNa bhavati yathA kasya cit gozandra ka iti vizepaNa ciTa phUta candrako'ga goriti paJcAGgosamUho'pi candrako'yamityucyate tathA'pApi bhaviSyati ||-shyett-|| vA'dhikAra pradhAnatvAtmatyayavidhineva sabadhyate ||-shyeniiti / zunA ||-enii kadhUrA zubhA vA ||-hrinnii / nIlA ||-bhrnnii / pATalA bhUsarA pRtavarNA vA ||-rohinnii / rakA ityarthaH // - plitaa-|| dIpratyagasaMbandhe paJcamI tasyaiva ca vikalpa ityAha-TIvati ||-asiniiti / asitazabdenAdharmAnUtanyAgena sitapratipakSo varNa ucyate tadaiva dIpratyaya kAdezazca / yadA tu sitA babA na sitA'siteti tadA na sa varNa iti taga dvayamapi ga bhavati / palitazabdo'pi kezarogapipaye vaNeM / palitamasyA asti anAthaH / yA gorlajyapi garbha dadhAti sA asitI anta puradUtI ca ||-ashn-|| sahanavidhamAnazabdAnAM pUrvapadarUpANA varjanAra madhyapadena svAGgasya vyavadhAne'pi dIpratiSedho yathA vidyamAna kalyANa mukha yasyA sA vidhamAnakalyANamukheti ||-piingudeti / 'nAmyupAnya '-iti ke gudaM khINAmapAza apalaSTamAm / kalyANaM gudamasyA iti nyAsaH ||-bhvybhaaleti / bhalibhaliparibhA0 / ghabhi bhAla' lalATa. ||-klyaanngokheti / ukhAzabdasAnidhyAstrItva jJAyate / goriva saM indriya yaspA, sA gokhA / Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena kizalayakarA mRNAlabhujetyAdi / Adityeva / paramazikhA / ' 'avikAro'dravaM *mUrta prANisthaM svAGgamucyate / *cyutaM ca prANinastattannibhaM ca pratimAdiSu' iti ca svAGgam / avikAra iti kim / bahuzophA / adravamiti kim / bahukaphA | sUrtamiti kim / bahujJAnA / prA| sthimiti kim / dIrghamukhA zAlA / cyutaM ca prANinastaditi kimartham / amANisthAdapi pUrvoktAdyathA syAt / vahukezI bahukezA rathyA / tannibhaM ca pratimAdiSviti kimartham / prANisyasadRzAdapi pUrvoktAdyathA syAt / pRthumukhI pRthumukhA pratimA / kathaM kalyANaM pANipAdamasyAH kalyANapANipAdetyatra na bhavati / svAGgasamudAyo hi na svAGgam / bahusvaratvena vakSyamANaniyamavalAdvA na bhavatIti / dvipAdI tripAdItyatra tu 'dvigo samAhArAt ' ( 2-4-22 ) iti vizeSa vidhAnAnnityameva GIrbhavati / asvAGgapUrvapadAdevecchantyanye / pANI eka pAdau yasyAH sA paannipaadaa| mukhameva nAsikA yasyAH sA mukhanAsikA // 38 // *nAsikodoSThajaGghAdantakarNazRGgAGgagAtrakaNThAt // 2 / 4 / 39 // asahana vidyamAnapUrvapadebhya ebhyaH svAGgebhyaH khiyAM GIrvA bhavati / pUrveNa siddhe niyamArthamidam / tena nAsikodarAbhyAmeva bahusvarAbhyAm / oSThAdibhya eva ca saMyogopAnyebhyo bhavati nAnyebhyaH / tuGganAsikI tuGganAsikA / kRzodarI / kRzodarA / vimboSThI bimboSThA / dIrghajaGghI dIrghajaGghA / samadantI samadantA / cArukarNI cArukarNA / tIkSNazRGgI tIkSNazRGgA / mRdaGgI mRdaGgA / sugAtrI sugAtrA | snigdhakaNThI snigdhakaNThA / asahanavidyamAnapUrvapadAdityeva / * sahanAsikA / anAsikA / vidyamAnanAsikA / sodarA | anudarA / vidyamAnodarA / ityAdi / niyamaH kim / pRthujaghanA sulalATA dRDhahRdayetyAdau bahusvarAnna bhavati / * kalyANagulphA supAvI ityAdau saMyogopAntyAnna bhavati / aGgagAtrakaNThebhyo GIpratyayaM necchan kecittu dIrghajihazabdAdapIcchanti / dIrghajihI dIrghajihvA kanyeti // 39 // nakhamukhAdanAni // 2 / 4 / 40 // asahana vidyamAnapUrvapadAbhyAM svAGgAbhyAM nakhamukhazabdAbhyAM striyAM GIrvA bhavati anAmni asaMjJAyAmeva / zUrpanakhI zUrpanakhA / atinakhI atinakhA / candramukhI / candramukhA / atimukhI atimukhA / anAmnIti kim / zurpaNakhA / vyAghraNakhA / vajraNakhA / gauramukhA / zlakSNamukhA / kAlamukhA / * saMjJAzabdA ete // 40 // pucchAt // 2 / 4 / 41 / / asahanaJvidyamAnapUrvapadAtsvAGgAtpucchAt striyAM GIrvA bhavati / dIrghapucchI dIrghapucchA / atipucchI atipucchA / asahanavidyamAnapUrvapadAdityeva / sapucchA / apucchA / kalyANA gokhA yasyA iti / avayavavizeSo jaghanarUpa // - avikAra iti / vikAro vAtAdijanmazophAdiH // adravamiti / dravaNaM dvavo na dravo'syetyadravam / dravatIti dravaM na dravamadrava ghA // - mUrttamiti / rUpAdiyogo mUrtti / asarvagatadravyaparimANaM vA / tadyogAnmUrtta pudgaladravyam // - cyutaJca prANina iti / aparaM lakSaNadvayamucyate / tadavikArAdilakSaNayuktaM prANina cyutamapi svAGgaM bhavati // - nAsiko - // sahanAsiketi / sahasya so vikalpena bhavatItyatra na // - tuGganAsikIti / tuju valane cetyasya ghani udgAditvAdge tujhA // - samadantIti / samazabdo'janta ||klyaanngulpheti / gaLa adane 'kaligalerasyocca' iti phe gulphaH / kalyANau guruphAvasyAH // nakhamu -- // - saMzAzabdA ete iti / na tu yaugikA ityartha // - pucchAt // nAsikAdiniya - Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImazaka 68 // vidyamAnapucchA // 41 // kayaramaNiviSazarAdeH // 2 / 4 / 42 // kabarAdipUrvAtpucchAt striyAM nityaM ThIrbhavati / punarvidhAnaM nityArvam / kavaraM kare | kuTilaM vA pucchamasyAH kavarapucchI / maNiH puche'syA maNipucchI / viSa pucche'syA viSapucchI / zaraM pucche'syA. zarapucchI // 42 // pkssaacopmaadeH|| 12 / 4 / 43 // upamAnapUrvAtpakSazabdAtpucchAca striyAM jIrbhavati / "ulUkasyeva pakSAvasyA ulUkapakSI shaalaa| ulUkasyaiva pucchamasyA ulUkapucchI senA // 43 // 1 krItAtkaraNAdeH // 2 // 4 / 44 // karaNamAdiravayavo yasya tasmAt krItAntAnAmno'kArAntAva striyAM kIrbhavati / azvena krIyate sma azvakrItI / dhnkriitii| vakhakrItI / vibhaktyutpatteH pUrvameva kRdantena samAsaH / manasAkrItI / alupU / karaNagrahaNaM kim / sukrItA / duSkItA / AdigrahaNaM kim / azvena krItA / na rAtra 1 karaNaM krItAntasya nAmna Adiravayavo bhavati aikapadyAbhAvAt / kathaM 'sA hi tasya dhanakrItA prANebhyo'pi garIyasI' iti / dhanaM ca sA krItA ceti krmdhaaryo'ym| karaNavivakSAyAmapaprayoga eva / kecittu dhanena krItetyatrAbantenApi samAsamicchanti bahulAdhikArAt / tadAkArAntatvAbhAvAd GIna bhavati // 44 // ktaalpe||2||4||46||2 ktamatyayAntAnAmnaH karaNAderalpe'rthe striyAM kIrbhavati / abhraviliptI dyauH| sUpaviliptI sthAlI / alpAbhrA alpamupetyarthaH / alpa iti kim / candanAnuliptA strii| analpena candanena lipletyarthaH // 45 // "svAGgAderakRtamitajAtapratipannAhahuvrIheH // 2 // 4 // 46 // svAGgAdeH kRtAdivarjitAt tAntAbahuvrIheH striyAM DIbhavati / zakhau bhinnAvasyAH zaMkhabhinnI / arubhinnI / kezavilUnI / galakakRttI / kRtAdivarjanaM kim / dantakRtA / dantamitA / dantajAtA / dantapratipannA / bahuvrIheriti kim / *hastAbhyAM patitA hstptitaa| pAdapatitA // 46 // * anAcchAdajAtyAdernavA // 2 / 4 / 47 // AcchAdavarjitA yA jAtistadAdeH 1 kRtAdivarjitaktAntAbahuvrIheH striyAM DIrvA bhavati / zAgaro jagdho'nayA 'zAgarajagdhI / zAGgarajagdhA / palANDubhakSitI paDANDubhakSitA / anAcchAdagrahaNaM kim / mAnivRttI vacanam / yadyeva nAsikAdisUtra eva kuto na paThyate kimartha gRthagudizyata iti / ucyate / pucchAdityasyottaratrAnugRtyartham ||-kvrm-'n saptamIndAdibhyazca' ityanena maNipucchItyAdiSu maNyAdizabdAnAM pUrvanipAta ||-pkssaaco-|| upamIyate'nayeti bAhulakAt 'upasargAdAta ' ityat / prasiddhasAdhAdaprasiddhaviSaye yena jJAnamupajanyate iti / kayaramaNivipazarAde pakSAzyopamAdestu ityekayogAkaraNAta svAjhAderiti nivRttam ||-uluuksyev pakSAvasyA iti / atra ulUkazabda ulUkapakSe ulUkapuche ca vartate / yathoSTramukhe uSTrazabda atazcolUkazabda upamAna / bhavatItyulaka iva pakSAvasyA ityAdivigraha / ulUkasyeva pakSAvityAdi tvarthakathanam ||-kriitaatkr-||-kecittviti / tanmate'pi pratyayotpatte prAgiti samAso bahulAdhikArAlabhyate / manmate'pi yahulAdhikArAzrayaNe tathaiva ||-taadlpe ||-abhrviliptiiti / pUrvyavadasyAdyantena samAsa ||-spviliptiiti // alpArthasya gamyamAnatvAdalpazabdasyAprayoga ||-svaahaadeH-|| pUrvavatpAribhASika / svAham ||-kaantaadviiheriti / kRtAdivarjito ya ka phAnta iti 'vizeSaNamantaH' iti nyAyAt sa ante yasya bahubIhe / 'jAtikAla '-iti gahAde prAgnipAta ||-hstaabhyaaN hai patita iti kAryamanyathA adantatyAbhAvenaiva DIprAptinAsti |-anaacchaad-|| AcchAdazabda karaNasAdhanakapratyayAntastasya ca naJciziSTasya jAtyA karmadhAraya / tata AdizabdenAvayavArthena bahubohi 3 kArya ||-shaahrjgdhiiti / vArazabdastAlavyAviravyutpanna ||-maasyaatetyaadipu mAsasavasarazabdayo kAlabacanatvAbahusukhadu khAnA ca guNavacanatvAsajastvabhAvavacanatvAdanAtyAderiti byAvRtyA Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varacchannA / vasanacchannA / jAtyAderiti kim / mAsayAtA / sNvtsryaataa| bhuyaataa| ayAtA / suyAtA / mukhayAtA / duHkhayAtA / pUrveNApi na bhavati / asvAGgAditvAta / akRtAdhantAdityeva / kuNDakRtA / kuNDamitA / palANDujAtA / vRkSapratipannA |taadityev / zAgarapriyA // 47 // *ptyunH||2||4||48|| *patyantAbahuvrIheH striyAM GIvo bhavati tatsaMniyoge'ntasya nakArAdezazca / dRDhaH patirasyA dRddhptnii| dRddhptiH| sthirapatnI / sthirptiH| sthUlapatnI sthUlapatiH / vRddhapatnI vRddhptiH| mukhyAdityeva / vahusthUlapatiH purI / atra hi patyanto bahuvrIhimukhyo na bhavati / yastu mukhyaH sa ' patyanto na bhavati / yadApi sthalazcAsau patizceti karmadhAraye sati bahavaH sthUlapatayo yasyAmiti bahuvrIhistadApi sthUlapatyanto vahuvrIhirna patyanta iti na bhavati // 48 // sAdeH // 2 / 4 / 49 // sapUtpitizabdAta striyAM kIrvA bhavati asya ca nakAro'ntAdezaH / pUrveNaiva siddhe punarvacanaM bahuvrIhinivRttyartham / grAmasya patiH grAmapatnI grAmapatiH / AzApatnI aashaaptiH| adhiSThAtrI patiH adhipatnI adhipatiH / IpadUnA patnI bahupatiH bahupatnI / sAderiti kim / patiriyam / grAmasya patiH iyam / mukhyAdiveva / atikrAntA patimatipatiH / gauNAdapIcchantyanye / atipatnI atipatiH / yadA tu patnIzabdasya paSThayantena samAsastadA rAjapatnI zUdrapatnItyAyeva bhavati // 49 // "sapatnyAdau // 2 // 4 // 50 // sapalyAdau yaH patizabdastasmAt striyAM DIbhavati nakArazcAntAdezaH / punarvidhAnaM nityArtham / samAnaH patirasyAH samAnasya patiriti vA sapatnI / evamekapatnI / vIrapatnI / piNDapatnI / bhrAtRpatnI / putrapatnI / paDete sapalyAdayaH / samudAyanipAtanaM samAnasya *sabhAvArtham puMbadbhAvapratipedhArtha ca / sapatnIbhAryaH / sapalyA ayaM sApatnaH // 50 // UDhAyAm // 2 / 4 / 51 // patyuH 'kevalAdRDhAyAM pariNItAyAM striyAM DIbhavati nakArazcAntAdezaH / patnI / yajamAnasya patnI / palasya patnI / UDhAyamiti kim / patiriyaM "saMgRhItA 'abhAryA cetyrthH||51|| paannigRhiitiiti||2||4||51|| iti zabdaH 19 prakArArthaH / pANigRhItIprakArAH zabdA UDhAyAM striyAM DyantA nipAtyante / pANigrahIto'syAH pANau vA gRhItA pANigRhItI / evaM karagRhItI / paannyaacii| nipidhyate ||-vRkssprtipnneti / vRkSAtpratipannamanayA ||-shaairpriyeti / zAjhara priyamatyAH ||-ptyunH // patyuriti paJcamyantamadhikRtasya bahucIhe vizepaNa tena ca tadantavidhirityAhapatyantAditi ||-bhusthuulptiH purIti / sthUlA. patayo yAsA tAsthUlapataya iti kRte patyu iti navikalpanAt bahavaH sthUlapatayo yasyAm ||-mukhyo na bhavatIti / dvitIyena bahubIhiNA bAdhitatvAt ||-ptynto na bhavatIti / ki tarhi sthUlapatyanta. ||-saadeH // saha vidyamAnavacano na tu tulyayogavacana sapanyAdAviti nirdezAt / tulyAyoge hi pUrveNa zabdena saha patizabdatya nakAro bhavatIti sUtrArthe sapanIti nirdezo na syAt / nanu sAde patyuna ityekayogo vidhIyatAM sAditvena bahubIhAvapi anyasinvA bhaviSyati / neyam / mukhyAdityadhikArAt sAdAveva spAt na tu bahuvIhI / pRthagyoge tu pUrvasUtre mukhyAditi bahumIhisamAsasyaiva vizeSaNa na patyu ||-splyaadau ||-sbhaavaarthmiti / dhAdiSu patIzabdasyApAThAdityartha ||-puNvdbhaavprtissedhaarth ceti / 'parataH sI'-iti 'jAtizca Ni '-ini ca prAptasya ||-uuddhaayaam // yA'gnisAkSipUrvakeNa pANigrahaNena pariNItA seha gRhyate / tadantavidhizna nAmagrahaNe nAzrIyata ityAhakevalAditi ||-sNgRhiitetmtr bhanazisAkSika kAmAditamadArakarmatve parigRhItetyarthaH ||-abhaaryaa cetyatra bhAryAyA anyA apradhAnabhUtA bhaginyAdirucyate ||-paannigRhiitii iti prakAro yepA te Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 69 // karAcI / UDhAyAmiti kim / yasyA yathAkathaMcitpANigRhIte sA pANigRhItA / bahutrIhA veve cchantyanye // 52 // pativatnyantarvatnyau bhAryAgarbhiNyoH // 2 / 4 / 53 // bhAryA'vidhavA strI / tasyAmabhidheyAyAM patimacchandAnDIrasya ca pativatnAdezastathA garbhiNyAM striyAmabhidheyAya / mantarvacchandAnGIrasya cAntarvatna | dezo nipAtyate / nipAtanAdeva ca adhikaraNapradhAnAdapyantaH zabdAnmatvarthIyo maturbhavati / bhAryeti kim / patimatI pRthvI / garbhiNIti kim / antarasyAM zAlAyAmasti // 53 // " jAterayAntanityastrI zUdrAt // 2 / 4 / 54 // * jAtivAcino 'kArAntAnnAmnaH striyAM GIrbhavati na cecayAntaM nityastrIjAtivAci zudrazabdo vA bhavati / tatra jAtiH kAcitsaMsthAnavyayA / yathA gotvAdiH / sakRdupadezavyaGgyatve satya triliGgAnyA / yathA brAhmaNatvAdiH / atriliGgatvaM devadattAderapyastIti sakRdupadezavyaGgaghatve satItyuktam / gotracaraNalakSaNA ca tRtIyA / yadAhuH- AkRtigrahaNA jAti liGgAnAM ca na sarvabhAk // 'sakRdAkhyAtanirgrAhyA gotraM ca caraNai' saha ' // iti // kukkuTI / sUkarI / taTI / pAtrI / tathA brAhmaNI / vRpalI / tathA nADAyanI / cArAyaNI / ktthii| bhvRcii| jAteriti kim / muNDA / zuklA / kRtA / devadattA / ayAntoti kim / ibhyA | kSatriyA | vaizyA / AryA / gavayI / hayI / mukayI | manuSI / matsI / RzyI / iti gaurAdipAThAt / antagrahaNaM sAkSAtpratipattyartham / tena vataNDasyApatyaM pautrAdi strIti yan / tasya lope sthAnivadbhAve'pi vataNDItyatra yAntalakSaNa pratiSedho na bhavati / nityastrIjAtivarjanaM kim / makSikA / yUkA / khaTvA / kathaM tarhi droNI *kuTI / atra hi zabdayornityastrItvAbhAve'pi droNIkuTIjAternityakhatviAtpratiSedhaH prApnoti / naivam / gaurAdipAThAdbhaviSyati / zudravarjanaM kim / zUdrA / kathaM mahAzudrI AbhIrajAtiH / nAtra zudrazabdo jAtivAcI ki tarhi mahAzudrazabdaH / yatra tu zudra evaM jAtivAcI tatra bhavaseva GIniSedhaH / mahatI cAsau zUdrA ca mahAzudreti / jAtilakSaNasya cAyaM pratiSedhaH / tena dhavayoge bhavatyeva / zUdrasya bhAryA zudrI | Adityeva / AsuH / tittiriH| 1 tathA jala sutratvA lup // pativanyanta // adhikaraNapradhAnAdapIti / ' tadasyAsyasmin ' ityana taditi prathamAntAt vihitatvenAprApta ityartha ||-jaateryaa // jAti sAmAnyamabhinnabudvidhyaniprasavanibandhanamarthastatra ca kAryAsabhavAttadvAcino grahaNamityAha - jAtivAcina iti // - sakRdupadezavyaGgyatve iti / ubhayorapi sabadhyate AkRtigrahaNetyana (anu) gRhyate'neneti AkRti ravayavaracanA grahaNa yasyA ||-lijnyaanaaN ceti / liGgAnAM sarva sarvatva bhajati linasamudAya vA savaM bhajate vA // - sakRdAkhyAtetyatra sakRdAkhyAtA satI niyamena yayA ||-paatriiti anyutyanno'ya 'huyAmA'-iti vrapratyayAnto vA / grantasya tu divadvArA kI siddha eva // brAhmaNIti / ayamapyanyutpanna vikameti nipAto vA / brahma agati karmmaNo'Ni podarAdinipAte'patyANi vAgantAt DI siddha eva // - bahUvRcIti / 'nApriyAdau' ityanena na puvanniSedha / tatra pUraNyayantasya grahaNAt / yadyapi kaDAdayo'pi brAhmagavizeAstathApi kaThAdInAmatrivi na yathA kaThena proktaM veyadhIte vA kaTha brAhmaNakulamiti turya jAtilakSaNaM vidheyameva // - kuTIti / matAntareNa kuTIzabdasya nityastrIva svamate 'gRhe kuTa' iti lakSagena putrIyamiti matAntareNeda darzitam // kathaM mahAzUdrIti / kevalAt zuddhAt khyAM mahatI cAsau zUmI ceti mahAzUdrIti parasyAbhiprAya | mahAMthAsau zuddhazceti vyutpattimAtramidam / yathA paliknotyatra / vRttinimittaM // 69 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ koyaSTiH / mukhyAdityeva / bahuzkarA bhUmiH / bahubrAhmaNA zAlA / 'kathaM supI suparNazabdasyApi jAtivAcitvAt / tasya ca mukhyatvAt // 54||"paakkrnnprnnvaalaantaat // 2 // 4 // 55 // jAtivAcino nAmnaH striyAM GIbhavati / odanasyeva pAko'syA odanapAkI / kSaNaM kSaNena vA pAko'syAH kssnnpaakii| AsukarNI / zaGkakarNI / mudgaparNI / sAlaparNI / gauriva vAlA asyA govAlI / azvavAlI / saMjJA etA oSadhIjAtInAm / jAterityeva / bahupAkA yavAgUH / AsAM jAtInAM nityatrIrUpatvAt vacanam / evamuttarasUtratraye'pi // 55 // 'asatkANDamAntazatakAcaH puSpAt // 2 / 4 / 56 // sadAdirahitazabdapUrvo yaH puSpazabdastadantAjAtivAcino nAmnaH striyAM kIrbhavati / zaGkhapuSpI / suvarNapuppI / hiraNya puppI / sadAdipratipedha kin / 'satpuppA / kaannddpusspaa| prAnta pusspaa| zatapuSpA / ekapuSpA / mAkpuSpA / pratyakpuSpA // 56 // asaMbhastrArjinakazaNapiNDAtphalAt // 2 / 4 / 57 // samAdivarjitazabdapUrvo yaH phalazabdastadantAjjAtivAcino nAmnaH striyAM kIrbhavati / 'dAsIphalI / pUgaphalI / dADimaphalI / samAdipratiSedhaH kim / saMphalA / bhsaaphlaa| ajinaphalA / ekaphalA / ekAnnecchantyanye / zaNaphalA piNDaphalA / auSadhijAtivizeSANAM saMjJA etaaH|| 57 // * anamo mUlAt // 214158 // navajitazabdapUrvo yo mUlazabdastadantAjAtivAcino nAmnaH striyAM GIrbhavati / 'darbhamUlI / zIpamUlI / anaja iti kim / 'amUlA ||58||dhvaadyogaadpaalkaantaat ||2|4|59||dhvo bhartA tadvAcino'kArAntAdyogAt "saMvandhAstriyAM vartamAnAtpAlakAntazabdavarjitAnnAmno GIrbhavati / praSThasya bhAryA praSThI / evaM pravarI / gnnkii| mahAmAtrI / kumAryA bhavo bhartA kaumAraH / tasya bhAryA 'kaumArI / praSThAdayaH zabdA dhavavAcino'pi 'yogAtso'yAmityabhedopacAreNa bhAryAyAM vartante / yadA tu ' tasyedam / iti vyatirekavivakSA tadA taddhito bhavati / pASThI / prAvarI / dhavAditi kim / parisRSTA / prjaataa| prasUtA / sarvatra vini ThitagarbhetyarthaH / astyatra yogastena vinA prasavAbhA verzumununun jAti. jAtidvAreNa DI. ||-aabhiirjaatiriti / vaizyabheda eva / AbhIro gavAdyupajIvI ||-kthN supaNIti / parNazabdasyaiva jAtitva tasya ca kRte samAse amukhyatvamityabhiprAyaH ||-paakkrnn-|-aakhuknniiti / Akho karNa iva karNapatra yasyAH / zaGkariva karNe'syA / mudsyeva parNAnyasyA / sala gatau salyata iti ghaNi sAla' dantyAdi sAlasyeva parNAnyasyA ||-askaanndd-||-shh pappIti / zaGkhAdivarNa zahAdizabdastena zahAdi puppa yasyA. ||-stpuppetyaadytr santi kANDe prAnte zatamekaM ca puSpa puppANi vA yasyA iti vigraha ||-praakpusspeti / aJcatirluptadhApratyayAnta / prAk pratyak puSpa yasyAH ||-asNbhtraa-||-daasiiphliiti / dAsIva pUga dADima ca phala yasyA iti ||-sNphleti / sagata bhaleva ajinameva eka ca6 phalamasyA ||-shnnphleti / zaNasyeva phalAnyasyA. ||-pinnddphleti / piNDAkArANi phalAnyasyA // piNDaphalA kaTutumbI / yannighaNdu kaTukA'lAvutI tumbI lajjA piNDaphalA tathA ||ano-||-drbhmuuliitytr darbhasyeva zI ca mUlaM yasyA. // amUletyanna na vidyante mUlAni yasyA ||-dhvaadyogaa-|-sNbndhaaditi / sabandhazca savandhinamapekSate sa ca pratyAsannatvAddhavasyaiva vijJAyate tena ghavena striyA sabandhAdityartha ||-kaumaariiti / kumArI evaM pratIyate ||-yogaatso'ymiti / ana so'yamityabhisabandhena vRttiveditavyA / na hyayamevAbhisabandhastasyedamiti ki tu so'yamityapi / abhedAca bhedasya nivRttatvAt taddhitAnupapatti ||-vytirekvivksseti / praSThasyeyamiti bhedavivakSetyarthaH ||-astytr yoga iti / parisargaprasavau sabandhanimittau na ca to Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIpaza0 570 // dvitIyo vAt na tu dhayavAci nAma | yogAditi kim / devadato dhavo devadattA bhAryA svata eva na tayogAt / apAlakAntAditi kim / gopAlakasya bhAryA gopAlikA | evaM pazupAlikA | avipAlikA / Adityeva / sahiSNorbhAryA sahiSNuH / kathaM jyeSThasya bhAryA jyeSThA, evaM kaniSThA madhyamA / apAThAt // 59 // "pUtakratuvRSAkapyani kuzitakusidAde ca // 2 / 4 / 60 // ebhyo ghavanAmabhyastayoge khiyAM vartamAnebhyo GIrbhavati / tatsaMniyoge aikArazcAnyadezaH / pUtakratorbhAya puuttaayii| evaM vRSAkapAyI / aggraayii| kusitAyI / kusidAyI / yogAdityeva / pUtAH kratavo yayA sA pUtakratuH / evaM vRSAkapirnAma kAcit || 62 // manorau ca vA // 2 // 4 / 61 / / manodhavanAnastayogAt ziyA vartamAnAndIrvA bhavati tatsaMniyoge aukAra aikArathAntAdezo bhavati / manorbhAryA manAvI / manAyI / manuH || 61 // varuNendrarudrabhavazarvamRDAdAn cAntaH // 2 / 4 / 62 // ebhyo ghavanAmabhyastayogAt siyA vartamAnebhyo GIrbhavati tatsaMniyoge ca "Ananta Agamo bhavati / varuNasya bhAryA varuNAnI / evamindrANI / rudrANI / bhvaanii| zarvANI / mRDAnI / kazcitvAhitA zerbhAryA AhitAgnyAnI / evaM prajApatyAnI vaNijAnItyAdAvapIcchati / indramAcaSTe indra tadbhAryAM indrANI evaM mAtulAnItyaparaH // 62 // mAtulAcAryopAdhyAyAdvA // 2 / 4 / 63 // ebhyo ghavanAmabhyastadyogAt ziyA vartamAnebhyo GIrbhavati tatsanniyoge cAnanto vA bhavati / mAtulasya bhAryA mAtulAnI / mAtulI / evamAcAryAnI / kSumnAditvANatvAbhAvaH / AcAryo / AcAryaMti necchantyanye / upAdhyAyAnI upAdhyAyI / anye tu mAtulA AcAryA upAdhyAyetyapIcchanti / tadarthaM GIriti vikalpanIyaH // 62 // sUryadevatAyAM vA // 2 / 4 / 64 // sUryazabdAdravanAnastayogAdevatAyAM striyAM vartamAnAd GIrvA bhavati tatmaniNege An cAntaH / sUryasya bhAryA sUryANI | pakSe Adheva sUryA / devatAyAmiti kim / sUryasyAdityasya manuSyasya vA bhAryA mAnuSI suurii| 'sUryANIti necchannye // 64 // *yavayavanAraNya himAddopalipyurUmahattve // 2 / 4 / 65 // "dhavAyogAditi ca nivRttam / yavAdibhyaH zabdebhyo yathAsaMkhyaM dopAdau gamyamAne striyAM mosamAcakSate mAha asrayameti // anye svAdu parirAgoM dohada ucyate tena parisRSTA saparisargA jAtadohadekhartha / ajana prathama garbhagrahaNa prasavastu garbhagrahaNaM vinirguNThanam eteza yoSita eva saMvandhana purA / puruSasaMyoganimittA pate na vAcina iyartha // - gopAlakasyeti / pAlayatIti pAlaka. gayAM pAlaka iti 'jamena kI ajIce' iti karmagaThIsamArA // pUtakatu // nanu sidA ceti pAmI nirdezAdekAra pratyaya evaM vijJAgate / rAtI aikAraNa pratyayo bhavata iti sUpArtha kathaM na ubhgave kathamukamekArazrAntAdeza iti / nepa doSa 'eve'jhAthI' iti nirdezana phAra azAyIti bhavati / gupo dharmma kapirAhastAmunyAt gupodarAdityAdI pAkapiH / gupa dAnavamAkampitavAn yA 'abhikuNThi' iti // kusita kusidI parI // manoro - // prasyayasaMniyogArthaM cakAro'nuvartate / zabdaH prathamaM vidheyatayA prabhAvena dIpratyayena saMbadhyate na tvaukAreNa sarasaniyoga vidhAnenApradhAnatvAditi // vrunnendr|| Ananta Agamo bhavatIti / Aniti dIrghocAraNaM matasaMgrahArtham / antagrahaNAbhAve tu Anapi bhinnapratyaya syAt ki cAntagrahaNAbhAve 'anekavarNa sarvasya evi sarvasyAdezaH syAt // - sUryAde - // - sUryasyAdityasyeti / bhagavato'pi hi sUryasya parapradAnena mAnuSIyA bhAryA sUrI gayA kuntI // - sUryANIti necchantyanye iti / pUrve sUryANI tu pAkada eva // - yavayavanA // // 7 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DIrbhavati tatsaMniyoge An caantH| dopa, dRSTo yavo yvaanii| yavAnAM dopakAri sahacaritaM 'dravyAntaram / aprasavadharmANo yavA evesanye / lipI yavanAnAmiyaM lipiyavanAnI / uktArthatvAta 'tasyedam / (6-3-159 ) iti aN na bhavati / urutve urvaraNyam araNyAnI / mahattve mahaddhimaM himAnI / lipIti kim / yAvanI vRttiH| yavanasya bhAryA yavanI / yavAraNyahimAnAM tu doSAyabhAve strItvameva nAstIti na pratyudAhiyate / saMjJAyAM tu bhavatyeva / yayA yavanA araNyA himA nAma kaacit||65|| aaryksstriyaadvaa||24||66|| AbhyAM striyAM DI; bhavati tatsaMniyoge aancaantH| AryANI / AryA / kSatriyANI / kSatriyA / adhavayoge'yaM vidhiH| dhavayoge tu vizeSavidhAnAtpUrveNa nityaM ddiirev|aarysy bhAryA AyauM / evaM kSatriyI / dhavayoga evAyaM vidhiriti kazcit / tanmate Aryasya bhAryA aaryaannii| AryA / / evaM kSatriyANI bhatriyA / dhavayogAdanyatra AryA kSatriyetyeva bhavati // 66 // yatro DAyan ca vA // 2 // 4 / 67 // yaJpratyayAntAstriyAM GIrbhavati tatsaMniyoge DAyan cAnto vA bhavati / gArgI / gAAyaNI / vAtsI / vAtsyAyanI // 67 // lohitAdizakalAntAt // 2 / 4 / 68 // lohitAdibhyaH zakalAntebhyo yajantebhyaH striyAM kIrbhavati tatsaniyoge DAyan cAntaH / lauhityAyanI / sAMzityAyanI / kAtyAyanI / shaaklyaaynii||68|| *SAvaTAdA // 2469 // pakArAntAnAno'vaTazabdAca yajantAt striyAM vA GIrbhavati tatsaMniyoge DAyan cAnta / pautimaassyaaynnii| pautimaassyaa| zArkarAkSyAyaNI / zArkarAkSyA / gaukkssyaaynnii| gaukkssyaa| AvaTyAyanI / AvaTyA // 69 // kaurvymaanndduukaasureH||2|4|70|| ebhyaH striyAM DIbhavati tatsaMniyoge DAyan cAntaH / kaurvyaaynnii| maannddkaaynii| AmarAyaNI // 70 // 'ija itaH // 2 / 4 / 71 // inmayayAntAnnAmna "ikArAntAt striyAM kIrbhavati / mutaMgamena nidRtteti iji sautaMgamI / evaM maunivittI / ita iti kim / iAdezAt pyAnmAbhUt / varAhasyApatyaM vArAhyA / evaM vAlAkyA / kArIpagandhyA / kaumudagandhyA // 71 // 'nuoteH // 2 / 4 / 72 // nurmanuyoteraci yavo nanyAdityAdane ca yavana ||-dhvaadyogaaditi ca nivRttamiti / dopAdyarthavizeSopAdAnAditi zeSaH ||-dusstto yaya ityatra avayavArtha evavidho'sanneva vyutpattaye parikalpyate / yavajAtehi jAtyantara yavAnItyartha ||-drvyaantrmiti / rAlaka ityarthaH / urumahattvayorekArthatve'pi pRthagupAdAnaM yathAsakhyArtham // aN na bhavatIti / tadvipaye DIvidhAnAdityarthaH ||-yo ddaa-|| DAyan cetyatra DitkaraNamAsurAyaNItyatra prayojanArtham ||-ddaayn cAnto vA bhavatIti / sAkSAnirdiSTasya DAyana eva vAzabdena sabandho nA'numitena DIpratyayena pratyAsatte / pAvaTAti sUtrakaraNAdvA ||-lohitaa--|| anna yadi yana iti nAdhikriyate tadA lohitA ityatra 'zyataita'-iti DIvikalpapakSe zakalasya bhAryA zakalItyatra cAnena DI DAyan ca syAt lauhityAyanItyAdI ca yajantAna syAdata Aha-yajantebhya iti / kAyate 'pRpiraji'-iti kityate AkAralope ca kata. ||-paavttaadvaa // anna DIDAyanorubhayoranuvartanAtprAdhAnyAt DIpratyayenaiva vAzabdasya sabandho nA'nvAcIyamAnena DAyanetyAha-striyAM vA GIrbhavati ||-kaurvy-||-kaurvyaaynniiti / yadA kurorbrAhmaNasyApatya tadA 'kurbAdeyaH' / yadA tu kuro rAjJo'patya tadA 'dunAdi'-ityanena / aya cAnayovizeSaH dunAdItyasya disaMjJatvAnahuSu lup bhavati / maNDUkasyApatyaM 'pIlAsAlvA'-ityaN / asurasya RperapatyaM strI bAhAdI ||-iny itaH // ikArAntAditi / tadvitaprakaraNasAhacaryAtpraznAkhyAne vemiti im na gRhyate / pUrvasUtre AsurigrahaNAt DAyan nAnuvartate'nyathA ijantadvAreNa siddham / apatyepantasya manuSyajAtivacanatvAduttareNaiva siddhe'jAsyartho'yamArambha ||-nurjaate| Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaumizana PSyasya yA jAtistadvAcina ikArAntAnAmnaH khiyAM arbhavati / avanteH kuntevApatyamiti jyaH / tasya lope 'avantI / kuntI / dAkSI / plAkSI / kAyanI / glu171|| 18 jukAyanI / ita ityeva / vizo'patyamitpaJ tasya lope viT / *evaM darad / avantIyateH kim / tasya lope ' avantI strI / nuriti kim / titiri / jAte riti kim / niSkAzAmyiH kanyA // 72 // uto'prANinazvAyurajjvAdibhya jng||214|73 // ukArAntAnnRjAMtivAcino'mANijAtivAcinazca nAmnaH khiyAmUG pratyayo bhavati yuzabdAntaM rajjvAdIMzca varjayitA / *kurUH / ikSvAkUH / brahmavandhUH / dhIvavandhuH / apANinazca, alAbUH / karkandhaH / brahmA bandhurasyA ityatroGaH pUrva 'zepArA (7-3-276) iti kaca prasayaH paro'pi na bhavati / tatra bahulAdhikArAta / uta iti kim / viT / vadhUH / UDi hi sati vadhUmatikAntA'tivadhUrisatra hasvaH syAt yathA atibrahmabandhurityatra / aprANinazceti kim / AkhuH / kRkavAkuH / jAterityeva / paTuH / cikiirssuH| kAku: svarabhedaH / shkuHsNkhyaavishessH| ayurajjvAdibhya iti kim / adhvaryuHkhI / crnnkhaajaatiH| rajjuH / hanuH / bahuvacanamAkRtigaNArtham / kathaM tahi bhIru gataM nivartata iti / bhIruzabdasya hi jAtivAcikhAjAtilakSaNasyoDobhAve saMbodhane otvaM praapnoti| naivam / tAcchIlikAnAM saMjJAprakAratvAt manuSyajAtivacanatvam / tathA coGi sati isvatvaM siddhm| anye vasUryapazyarUpA tvaM kimabhIrurarAyase iti prayogadarzanAjAtivacanatvamanicchanta jana manyate // 7 // baahvntkdrukmnnddlonaamni||47|| bAhuzabdAntAnAmnaH kadrukamaNDalubhyAM ca nAmni viSaye khiyAmRG pratyayo bhvti| myaahuuH| bhadrabAhUH / kaH / kmnnddluu| saMjJA etaaH| nAmnIti kim / vRtto vAhU asyA vRttvaahuH||74|| ||-avntii / kuntI 'dunAvi '-iti jy| 'kuntyayate / iti upa ||-taikaaynii / 'tikAderAyanim' / glucukaaynii| 'adorAyani -1-tasya ca lope iti / ' rASTrakSa piyAt '-dati vihitasya 'ragaNa '-ityanenetyartha ||-evN daraditi / 'puramagadha'-iti vihitasmANa evaM cAsya goga gha caraNe saheti jAnityam / yahA manuSyaparyAyatyAn svayamaya jAtitvam ||-avntiiH rakhIti / avanterapatya yahayo mANavakA. 'dunAdi'-jya / 'yahupu' iti lup / avantInicchati yA sI kyan / avantarapatya yA khIti tu kRte dunAdinyasya 'kuntyavante'ityanena lupiyana prAgevaTI svAt ||-uto'praa-|| aditi dIghanirdeza uttarArtha / tena 'nArI sakhI '-ityana variti dIghannio nipAta siddha ||-kururiti / tasyApatya dunAdItivihitasya bhAsya 'kurodhA ' iti lupi gonaM ca caraNe saheti jAtiyAvUra // ikSvAkariti / 'rASTrakSApiyAt -iti ajantasya preragaNo lup ||-brhmvndhriti / ana ca likSAgA ca na sarvabhAgiti jAtitvam ||-ttr bahulAdhikArAditi / samAsAntaprakaraNe itparya / yahA uvAsAvUceti dvipiMdhAnAvanya pratyayo na bhavatIti kaivaTamatam ||-baahnt-|| antagrahaNa tadantavidhyartham / gakriyamANe hi tasin ya. sIsajJAyA yAtuzabdasvasAkavalApUra vidhIyate / gathaiva hi devadattazabda sIpusayo sajJA evaM bAtuzabdo'pi // aprANinaveti anena bhujAbhidhAyakAdAhuzabdAvara sido na tu sajJAzabdAt / antagrahaNAnu tadantAyAtuzabdAkriyate / na tu kevalAt ||-mdrvaahaariyn manI bhAtI vAhU vasA ityakyavArthakalpanA yathAkathacitsagudAyasva sapAdanArtha phiyate ||-kmnnddluurityn kamaNDaluzabdasya cAprANijAtitvAdaprANinazcetyUTi pAhe niyama phiyate / rajjvAdipAThena ca udmatipedhe prAle vidhi phiyata iti / nanvasthAmANijAtivacanatyAcatuSyAnya eyajityana kAmaNDaleya iti kathamudAhArIti / catuSpAjAtivAciyAtmANijAtivamavyabhicaritameva / satyam / aprANijAtivacano'ya zabdAntarameva / AnantyAt zabdAnAmiti // 71 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *upamAnasahitasaMhitasahazaphavAmalakSmaNAyUroH // 17 // *upamAnAdipUrvapadAdUruzabdAta khiyAmUGa pratyayo bhavati / karama iva UrU yasyAH sA krbho| evaM naagnaasoruuH| *kadalIstambhoruH / saahitoruuH| sNhitoruu| sahorUH / zaphorUH / vaamoruu| lkssmnnoruuH| upamAnAcAderiti kim / vRttoruH / pInoruH / *kayaM svAmina UrU svAmyUrU / hastina iva svAmyUrU yasyAH sA hastisvAmyUruH vaDavA / evaM karabhamAruH / nAtroruzabda upamAnAdipUrvo'pi tu svAmyUrumAtruvAbdI // 7 // nArI sakhI paGga shvshr||2|4|76|| ete zabdAH striyAM uyantAzca UMGantAzca nipAtyante / nRnarayoGA nArAdezaH / nArI / sakhizabdAtsakhazabdAcca bahuvrIheDauM / skhii| saha khena vartate yA sApi skhii| nipAtanasAmarthyAt dhavayoge'pi bhavati / sakhyuH strI skhii| paoNzabdAt ajAtAvUG / paGgaH / zvazurazabdAcca jAtilakSaNe dhavayogalakSaNe ca GIpratyaye prApte UG ukArAkArayorlopazca / zvazrUH // 76 // 'yUnastiH // 2 / 4 / 77 // yuvanadhAbdAt striyAM tiH pratyayo bhavati / nakArAntatvAt GIpratyaye prApte tadapavAdo yogH| yuvatiH / yUnItyapi kazcit / na tacchiSTasaMmatam / kathaM yuvtii| yauteroNAdikakidatipratyayAntAda 'ito'ksarthAt (2-4-32) iti DIbhaviSyati / mukhyAdityeva / atiyuunii| niyuunii||77|| anArSe vRddhe'Nio bahusvaragurUpAntyasyAntyasya ssyH||2|478|| anArSe vRddhe vihitI yAvaNijau pratyayau tadantasya sato bahusvarasya gurUpAntyasya nAnno'ntyasya striyAM Sya iyAdezo bhavati / gurugrahaNAdanekavyaJjanavyavadhAne'pi bhavati / gurugrahaNaM hi dIrghaparigrahaNArtham saMyogaparigrahArthaM ca / anyathA dIrghopAntyasyetyucyeta / karIpasyeva gandho'sya karIpagandhiH tasyApatyaM pautrAdi strI isaN / tasya ssyaadeshH| kArIpagandhyA kaumudagandhyA / devadattasyApatyaM pautrAdi strI itIJ / tasya pyAdezaH / devadattyA / evaM vArAhyA / bAlAkyA / anArpa iti kim / vAsiSThI / vaizvAmitrI / vRddha iti kim / varAhasya prathamApatyaM strI vArAhI / ahicchatre jAtA AhicchatrI / evaM kAnyakubjI / aNija iti kim / Rtbhaagsyaa||-upmaan-|| kutsitau apalakSaNau UrU yasyAH zatruparyAyAvetau / sahazabda sakliSTArtho'vyutpanno dantyAdiriti nyAsakRt / lakSmaNAdUroriti kRte sahitA Ura hesahita Uruvartate ityAdAvapi syAt / Adizabda pUrvAvayavavacanastena ca samAsalAbhAdUroruttarapadatva gamyate ata Aha-upamAnAdipUrvapadAditi ||-naagnaasoruuriti / nage bhavA aNi nAgA. / nAsyata iti 'keTa:'-ityasyApratyaye nAsA ||-kdliistmbhoruriti / kadalazabdAgArAditvAt jhyAm ||-kthmiti / yadyatrAdigrahaNamakRtvA'ntagrahaNa kriyeta / tadA UrvantAditi vijJAyamAne atrApyUDa prasajyeta / asti hyatropamAnAtparo'yamUrdhvanta. svAmyUruzabda" hastisvAnyUruriti ||-bddvetyaadi / yathA hastina sabandhitvena svAmyUrU AyAtastathA vaDavAyA api / etAvatA uccastvaM vaDavAyA niveditam ||-naarii sakhI-1 paGgazabdAdajAtAGiti / yadyapyaya guNavacanastathApi nAtraikavarNavyavahitasvarAtpara ukAra iti 'svarAduta '-ityamanuSyajAtitvAdaprANijAtitvAbhAvAcca 'uto'prANina -iti vA'prApte'nenoD / zvazrurityatra dvAvapi tAlavyau / aya ca yadA zvazurazabda saMjJAzabdastadA Api zvazurA ityeva bhavati na tu zvazruriti // yUnastiH // yuvatirityanna kIriti jAtigrahaNe sakRdAdhita iti nyAyAtpazcAt 'ito'tyarthAt ' ityapi na ||-anaa-||-antysy pya iti / aNantamijanta ca bahusvaraM nAma nirdiSTamiti nirdizyamAnAnAmiti nyAyena sakalasyApyAdeze prApte antyagrahaNamuttarArtham ca tena 'bhojasUtayo.'ityatrAnekavarNa. sarvasyeti nyAyAnna sarvayormojasUtazabdayo pyAdeza ||-daivdttyeti / zabdazaktisvAbhAvyAtSyAdeza Avantasahita evaM strIliGgamabhivyanakti / evaM kArIpagandhyetyapi ||-kaanykubjiitytr Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 72 // patyamiti cidAditvAdaJ / *aartbhaagii| evamArSTiSeNI / bahusvare iti kim / dAkSI / lAkSI / gurUpAntyasyeti kim / "aupagavI / kApaTavI || aNijantasya sato bahusvarAdivizeSaNaM kim / dvArasyApasaM pautrAdi strI itIji dauvAryA / tathA uDulomno'patyamitIni auDulomyA / sAralomyA | atrejaH pUrvamavahusvaratve gurUpAntyatve ca satyapIji sati bahusvaratvAdgurUpAntyatvAcca yathA syAt / striyAmityeva / kArISagandhaH vArAhiH pumAn / mukhyasyetyeva / vahavaH kArI pagandhA yasyAM sA bahukArI pagandhA / nirvArAhiH / kathaM saudharmI AyastRNI bhauliGgI AlambI AlacI kAlacI auddhAhemAMtI / gaurAdipAThAt / pitkaraNaM ' cyA putrapaso ' - (2-483 ) ityatra vizeSaNArtham // 78 // *kulAkhyAnAm || 2 | 4 / 79 // puNikabhuNikamukharaprabhRtayaH kulAkhyA: kulamAkhyAyate Abhiriti kRtvA / tAsAmanA vRddhe'NijantAnAmantasya striyAM pyo bhavati / abahusvarAgurUpAntyArthaM vacanam / puNikasyApatyaM pautrAdi strI pauNikyA / bhauNikyA / maukharyA / gauyA / vRddha ityeva / pauNikI / bhauNikI / atra prathamApatye iJ / anArSa ityeva / gautamI / gaurAditvAttu bhaurikI bhaulikI // 79 // krauDavAdInAm // 2 / 4 / 80 // kanyA kupUjA yayeti pApo bahulam iti hrasva / yadvA kanyAzabda ke ciparata khIliga manyante // - ArtabhAgIti / nanu ca pivacana evAyamRtabhAgastanAnAtvamapi nAstIti vikatvam / satyam / zAkhe'sin pradezAntare'pi RpizrutyA vihita piNyandhaka ' iti pratyaya Arya iti rUDha / ayaM tu 'vidAdibhya ityeva vihitatvAdanArSa iti pratyudAhiyate / gata prApto bhaga puNyaM yena / athavA mattena satyena bhajyate vA // aupagacIti / upagatA gAvo'syAnena vetyupagu / bahukArIpagandhA nirvArAhirityatrANijantasya strIvRttitve'pi mukhyAdhikArAtasyAnyapadArthe guNIbhUtatvena mukhyatvAbhAva iti / nanvete vyAvAdaya strIpratyayA strItyasya vA na tu yAcakAH / tatra yathA vizadAdaya zabdA khIpratyayamantareNa svamahimnaiva strItva pratipAdayanti tathA khaTTAdayo'pi pratipAdayiSyanti kimebhya strIpratyayavidhAnena / ucyate / vicinazaktayo hi bhAvA bhavanti / tena yathA ghanataravibhiranikara niruddha padArthasArthe'pi nizIthe gaganatalaprasRmarAzura cirAzuritaranirapekSayevAtmAna prakAzayati / naceva stambhAdaya / te'pi cAsmadAdInA pradIpAdiprakAzakasavyapekSA AtmAna prakAzayantyeva / sahiSTAnA tu pradIpAdinirapekSA evaM yathA vA sUryopANcaNDAMzukaranikarasaparkasamAsAditamAhAramya svaya zIto'pi sAntaramadhasthita dAya dahati na tu pratyAsannaM pratyuta tantra zaityamupadarzayati / tathA zabdA api zaktivaicinyAkacidayena padAntarasApekSeNa padAntarAnapekSeNa ca strIvya pratipAdayanti / tatra padAntarasApekSeNa yatheya gorityAdi / ana gavAdyarthasyobhayamityAdayamiti padAntarApekSeNa gavAdipadena strItva pratipAdyate / tasya vyApratipAdane iyamiti na syAt / padAntarAnapekSeNa nAmamAgeNAdezapratyayAbhyA ca / tana nAmamAtreNa yathA svasA duhitetyAdaya / atra nAmamAnameva strItvapratipattI samarthamiti khIpratyayAbhAva / Adezena sapratyayenApratyayena ca / sapratyayena kroSTrI kArISagandhyeti / apratyayena tisaH catarA iti / pratyayenekenAnekena ca / tanekena rAjJI khaTTeti / anekena sAntareNa nirantareNa sAntaranirantareNa ca / sAntareNa kAlitarA hariNitareti / nirantareNa AryANI bhavAnI sAntaranirantareNa AyoNitarA / bhavAnitareti / tadevamaneka prakArAyAM ligamatipattau naika prakAra zakyo niyantum / zabdazaktisyAbhAnyAt // kulAkhyAnAM // kulamAcakSate vyapadizanti yata kulAkhyA / yadvA kulamAkhyAyate Abhiriti sthAdibhya ka / bAhulakAttIva svaprabhavasyApatyasatAnasya vyapadezikA puNika bhuNikamukharaprabhRtaya // - pauNikyetyatra puNati maNati ac gRpoda0 / puNo bhuNo'syAstIti 'atoneka ' - iti ika' // - gaurAditvAtta bhaurikI bhaulikIti / jayamarthaH prathamamanena prAptAvasya bAdhanArtha gaurAdau pATha' tatastatra pAThAt chIreva kevalI mAbhUditi kauDayAdI pATha // krIDayAdInAm || phoDasyApatyamityatra karotervihaDaka hotyaDhe akArasya nipAtanAdokAre // dvitIyo // 7 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abadusvarAgurUpAntyArtho'nantarApatyArthazrArambhaH / krauDa ityevamAdInAmaNitrantAnAmantasya striyAM pyAdezo bhavati / koDasyApasaM kauDiH strI krauDyA | lADyA | hts of ours ApakSiti Apizili saudhAtaki bhauriki + maulika zAlmali *zAlA sthali + kApiSThali rauDhi daivadatti yAjJadatti ityAdaya iJantAH / caupayatacaikayata caiTayata bailvayata saikayata / ete'NantAH / yasyAdezatvAt krIDeyaH caupayateya ityAdiSu Apayasya yasya lopaH siddhaH / anye tvatra vyasya prayayatvamicchanto yalopaM necchanti / krauDayeyaH / copayatyeyaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 80 // bhojasUtayoH kSatriyAyuvatyoH / / 2 / 4 / 81 // bhojas tazabdayorantasya kSatriyAyuvatyorabhidheyayoH striyAM pyAdezo bhavati / bhojyA bhojavaMzajA kSatriyA / mRtyA prAptayauvanA mAnuSIyarthaH / anye sUtasaMbandhinI yuvatiH sutyA na sarvetyAhuH | kSatriyAyuvasoriti kim | bhojA / sutA // 81 // 'daivayajJizaucivRkSisAtyamugrikANThevindervA // 2 / 4 / 82 // eAminantAnAM | khiyAmantasya SyAdezo vA bhavati / intamAtra nirdezAt pautrAdau prApta prathamApase tvamApte vibhASA / daivayazyA / daivayajJI / `zaucidRkSyA / zaucivRkSI | `sAtyamuyA / sAtyamugrI / * kANDe viddhyA / kANTheviddhI // 82 // dhyA+putrapatyoH kevalayorIc tatpuruSe // 2 / 4 / 83 || mukhya AvantaH pyaH putrapatizabdayoH parayostatpuruSe samAse ic bhavati / cakAro ' vedUtaH ' (2-4-98) ityAdau vizeSaNArthaH / kArISagandhyAyAH putraH kArISagandhIputraH / evaM kArISagandhIpatiH / kaumudagandhIputraH / kaumudaga vyADItyatra vividhamaDatIti vyaDa // - bhaulikItyatra vibharterbhuziketyAdinA bhurika RphiDAdilale bhulika / kroDavAdipaThitayorbhurikabhuliyo bhariyA bhauliyA / gaurAdipAThAt bhaurikI bhaulikI ca // zAlmalItyatra zADhacuvikuTIti malakk / zAlmayo'sya santi vA 'abhrAdibhya' zAlmalasyApatyamij // - zAlAsthalItyatra zAlAyA sthalamiva sthalamasya / evaM kapiSThalaH // - iJantA ityatra kroDAdibhyastasyA'patyamityarthe ' a ' iti iji kRte sudhAtRzabdAttu 'vyAsavaruTa' - iti iji antasyAkiM kRte kroDi ityAdayo bhavanti / cupa mandAyAM NigantAt zatRpratyayaH // -- | caikayatetyatra caukazIkaNa ciTa preSye kakuD yathAsaMbhava Nij Nig vA pazcAt zatR tato'pasyArthe'N // - vailvayata ityatra vitvamAcaSTe 'Nijbahulam' iti Nici zatrAdau ca // - pyasyAdezatvAdityatra krauNDayAdInAmiti paSThInirdezAdantasyetyadhikArAca pya ityAdezoyam / tena yat siddha tat darzayati // - bhojsuut-|| jAteriti DosyApavAdo'nena pyAdezaH / mUlodAharaNe sutastaruNa | ucyate // - sutasaMbandhinI yuvatiriti / kSatriyAdrAhmaNyA jAta sUta prAjanakarmaNi prAjitRtve sUtazabda' tasya karmaNa sabandhinI tatkartrI sUtyeti / ko'rthaM / rayaprAjitrI // - daivayati // daiva| yaceti / deva eva yajJa. pUjanIyo yasya sa tathA / zaucivRkSyetyatra svamate zucirvRkSo'syeti / udyotakarastu zuce 'nAmyupAntya ' - iti ke zuco vRkSo'syetyAha // - sAtyamudrayeti / satyamu yasya asA satyamugraH / ata eva nirdezAt mo'nta / mAntamavyaya vA / satya muJcati viSi satyamuca rAtIti vA De // kANTheviyeti / yadA kaNThe vidhyate sma tadA ' tatpuruSe kRti' iti | alup / yadA tu kaNThe viddhamanena tadA ' amUrddhamastakAt' ityap // pyA putra - // pyAzabdAddIrghaDayAp0 sUnatvAdvA serlup // - putrapatyorityatra sautrAnirdezAt ' lavvakSara' iti patizabdasya na pUrvanipAta / atra kevalagrahaNamantareNa vyAntasyeti vidhIyamAne putrapatyostadAdAvatiprasaGga syAt / ayamabhiprAyaH putrapatyorityo palepike'dhikaraNe saptamI / upalepazca yathA tAbhyA kevalAbhyA pyAnta| syAsyevamuttarapadAdibhUtAbhyAmapIti / atha pyAntasya putrapatyazrAdhikaraNatayA tatpuruSasya nirdizyamAnatvAtpratyAyatteryatraiva tatpurupastra pyAnto'yavastasena yo putrapatI avayavo na tatpuruSAntarasya tayo.. 33,03 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 bhImazandhIpatiH / paramakArIpagandhIputraH / parapakArIpagandhIpatiH / yeti kim / gaukakSyAputraH / ibhyAputraH / kSatriyAputraH / putrapatporiti kim / kArIpagandhyAkulam / // 73 // kevalayoriti kim / kArIpagandhyAputra kulam / kArIpAndhIputrasya kulamiti vinotu kArIpagandhIputrakulamityapi bhavati / tatpuruSa iti kim / kArI pagandhyApatiraya grAmaH / mukhya ityeva / atikrAntA kArIpagandhyAmatikArIpagandhyA tasyAH putro'tikArIpagandhyAputraH // 83 / / bandhI yahunnIhau // 2 / 4 / 84 // mukhya AvantaH pyo bandhuzabde kevale parato bahubI ho samAse Ij bhavati / kArIpagandhyA vandhuraspa kaariipgndhiibndhuH|| kaumudgndhiivndhuH| paramakArIpagandhIbandhu / prmkaumudgndhiivndhuH| vandhAviti kim / kArIpaganyApatigrAmaH / kevala ityeva / kArISagandhyAvandhukula. / kArIpagandhIvandhukula ityatra kArIpagandhIcannuH kulamasyeti vigrhH| bahubIhAvini kim / kArIpagandhyAyA vandhuH kArIpagandhyAvandhuH / mukhya ityeva / atikArIpagandhyA vandhurasya anikArIpagandhyAvandhuH // 84 // mAtamAtRmAtRke vA // 2 / 4 / 85 // mukhya AvantaH yo mAtAdiSu kevalepu pareSu vahanIhI samAsa Ij vA bhavati / kArIpagandhyA mAtA yasya sa kaariipgndhiimaatH| kArIpagandhyAmAta / prmkaariipgndhiimaatH| paramakArIpagandhyAmAtaH / kArIpagandhyA mAtA yasya sa kArIpagandhImAtA, kArIpagandhyAmAtA | kArIpagandhImAtraka kArIpagandhyAmAtRka / mAteti nirdezAnmAtRzabdasya putraprazaMsAmantryamantareNApi pakSe mAtAdezaH / anyathA mAtRzabdenaiva gatatvAnmAtazabdopAdAnamanarthakaM syAt / mAtRmAtRkazabdayozca bhedenopAdAnAdRdantalakSaNaH kac pratyayo'pi vikalpyate // 85 // asya uyAM luk // 2 // 4 // 86 // uIpratyaye pare pUrvasyAkArasya luga bhavati / kurucarI / mdrcrii| asyeti kim / daNDinI / kIM // 86 // matsyasya yaH // 2 // 4 // 87 // matsyazabdasaMvandhino yakArasya DyA lum bhavati / matsI / kayaM matsyo nAma kazcit tasyApatyaM svIti iJ GI mAtsI / nimittAdezasyApi GIgrahaNena grahaNAt // 87 // vyaJjanAttaddhitatva // 2 / 4 / 88 // vyaJjanAtparasya taddhitasya yakArasya DayAM lum bhavati / manorapatyaM khI manupI / gargasyApatyaM pautrAdi strI gArgI / somo devatA asyAH saumI dik / ucitasya bhAva CEResese dvitIya pyasya Ij bhavati / tadA tu putrapatI anyasyAvayavau anyasya tu pyAnta iti In na bhaviSyati / evaM tarhi tatpurupeNa sanidhApitasyottarapadasya putrapatizabdAbhyA vizeSaNAt vizeSaNena tadanta18 vijJAnAraputrapatizabdAntayoruttarapadayoratiprasaGga sthAdhato vidhividhAnavidhibhAjA sanidhAne tadantavidhirbhavati / rAna vidhirIjbhAvo vidhAna putrapatI vidhibhAk ca pyAnta iti tadantagrahaNanirA karaNArtha kevalagrahaNam ||-asy ddyaam-|| InadhikAre samAnadIrghatvenaiva prayogajAta setsyakti ki luka grahaNena / satyam / yadA pAbhi kumArIbhi krIta iti ikaNo lupi ubhayo sthAne 181 iti nyAyAdIyo'pi DImyapadeze DInivRttI vyaJjanAntatA Idhyapadeze tu IkArAntatA (tadA) mAbhUditi lugrahaNam ||-mtsysy ya. ||-mtsiiti / nanu uyAmiti saptamyA nirdiSTe pUrvasva saJcAnantarasyeti nyAyAnmarakhIpatra 'svarastha pare prAvidhI' ityakAraluca sthAnivadbhAvAt dayA nimitte yakArAsabhavAtkatha lugiti / naivam / bacanAdekena varNena vyavadhAnamAdhIyate / nanu bhavatyeva para matsyasyeya 'taspedam' ityaNi matsyAkAralope aNantatvAt dayAmasya vyAmityaNo'kAralope dacaurakArayo sthAnivadrAvAt mAsItyatra yaluk na prApnoti / nevam / 'na sandhi'-iti sthAnivadbhAvapratiSedhAt / prathamapakSe tu 'na sandhi'-ityasya cintApi na kRtA / uttarAntareNeva siddhatvAt ||-vynyjnaa-||-tddhitsyetytr tadvitasavandhino yakArasyeti caiyadhikarapaye paSThI / yakArasya kiviziSTasya cene raat Conseen Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aucitI / cAturI / kAtaTeNyaNi vANI / samidha AdhAne TenyaNi 'sAmidhenI / vyaJjanAditi kim| kArikAyA apatyaM kaarikeyii| haarikeyii| taddhitasyeti kim / vaizyasya bhAryA vaishyii| yAmityeva / aavttyaa||88|| sUryAgastyayorIye caaraa489|| anayoryakArasya GIpratyaye Iyapratyaye ca lugU bhavati / sUryasya bhAryA mAnupI marI / sUryasyeyamityaNi saurI prabhA / agstysyeymaagstii| sauryasyAyaM saurIyaH / evmaagstiiyH| Iye ceti kim / maryo devatAsya sauryH| agastyasyAyamAgastyaH | // 89 // tiSyapuSyayorbhANi // 2 / 4 / 90 // bhasya nakSatrasya saMvandhyaN bhAN yo bhAt ityullekhena vidhIyate / tiSyapuSyayoryakArasya bhANi parato lugbhavati / tiSyeNa candrayuktena yuktA taipI rAtriH / taipamahaH // popI rAtriH / paupamahaH / tiSyeNa gurudayavatA yuktaH saMvatsaraH taipaH saMvatsaraH / evaM paupaH / tiSye bhava. taipaH zizuH / evaM paupa. / tiSyapuSyayoriti kim / sidhyena candrayuktena yuktaM saidhyamaha / bhANIti kim / tiSyo devatAsya taiSyazcaru / puSyasya mANavakasyedaM pauSyam / anye tu tipyapuSyayornakSatre vartamAnayoH sAmAnye'Ni nityaM sidhyazabdasya tu vikalpena yalopamicchanti tanmate tipyo devatAsya taiSya isatrApi prAmoti / tathA sidhyena yuktaM saidhamahaH saidhyamaha , saidhI rAtriH sainyI rAtririyapi // 9 // 'Apatyasya kyaccyoH // 2 / 4 / 91 / / vyaJjanAtparasyApatyasya yakArasya kye cau ca parato lugbhavati / gAya'micchati gArgIyati / evaM vAtsIyati / gArya ivAcarati 'gAgoyate / vAtsAyate / agAgryo gAgryo bhUtaH gArgIbhUtaH / evaM vaatsiibhuutH| Apayasyeti kim / saMkAzena nivRttaM sAMkAzyaM tadicchati sAMkAzyIyati / sAMkAzyAyate / sAMkAzyIbhUtaH / vyaJjanAdityeva / kArikeyIyati / kArikeyAyate / kArikeyIbhUtaH // 91 // taddhitayasvare'nAti // 24 / 92 // vyaJjanAtparasyApatyayakArasya yakArAdAvAkArAdivajite svarAdo ca taddhite luga bhavati / gAgrye sAdhu. gArya, / gargANAM samUho *gArgakam / taddhitasya / taddhitarUpasyeti tu sAmAnAdhikaraNye sAmidhenItyAdau na syAt ||-aucitiiti / ucaca samavAye ucyati samavaiti prakRta svabhAvai 'kruzipizi'-iti kidita / vRkA zastrajIvinastepA sahati // sAmidhenIti / samidhAmAdhAnI ||-vaishyiiti / vizati adhyayanArtha yajJazAlAyAmiti 'zikyAsyAya'-iti sAdhu / yeSA mate vizo'patyamiti 'vizo jAtau ' iti sUtreNa vyaNapratyaye vaizyazabda sAdhyate tanmate yalopa prAmotyeva / patana pata tato'nyat apata. tatra sAdhu apatyam / eva vidantyanayeti vidyA tAmadhIte strI aNantatvAt DayAM kRdyakAratvAlopAbhAve vaidyii| asyaiva suprasiddhatvAtpUrva buddhAvupArohAt tatpradarzana nyAyya na tu vaidyasya strI vaidyIti nyAsakAra ||-suuryaa-|| saurIyAgastIyazabdayo. prathama devatArthe'N / idamarthe pazcAdIya ||-tissypussy-|| taipaH zizaH / atra bhavAyeM 'bhartu sadhyA '-iti aN / jAtAthai tu 'bahulAnurAdhA'-iti lup syAt ||-anye viti / ya AcAryaratamatirnakSatra iti tiSyapuSyayorvizeSaNa tanmate ityAdinA tepAmaniSTamudbhAvayati / apatye bhava Apatyastasya sthAnasabandhe paSThI ||-aaptysy-||-gaargiiytiiti / yena nAvyavadhAnamiti nyAyAdIkArA'kArAdinA vyavahitasyApi yasya luk / gArgAyate iti / yadA gAya' ivAcarati kartu vipi sachupi te pratyaye 'kyaH ziti' iti kya AnIyate tadA'nena yalopo na bhavati / cisAhacaryAt / yataciva mna eva parato vihito gRhyate'ya tu nAmadhAtoriti ||-saaNkaashyiibhuut iti / asAGkAzyaH sAsAbhyo dezo bhUta ||-tddhity-1-gaargkmiti / gargasyApatyAni yaj tasya ca 'na prArajitIye' ityanena niSedhAt Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 174 // dvitI evaM vAtsakam / gArgyasyAyaM gArgIyaH / evaM vAtsIyaH / Apatyasyetyeva / saMkAzena nirvRttaM sAMkAzyam tatra bhavaH sAkAzyakaH / evaM kAmpIlyakaH / tAdivota kim / gAgryeNa / vAtsyena / yasvara iti kim / *gAryarUpyaH / anAtIti kim / gAAyaNaH / vyaanAdityeva / kArikeyiH / hArikeyiH // 12 // 'bilvakIyAderIyasya // 2 // 4 // 13 // 'naDAdiSu vilvAdayaH paThAnte teSAM kIyapratyayAntAnAmiha nirdezaH / vilvakIyAdInAM dazAnAM zabdAnAmavayavasyeyasya taddhitayasvare pare lug bhavati / anAti iti nAnuvartate / Ato'saMbhavAt / vilvAH santyasyAmiti thiyakIyA nAma nadI / tasyA bhavA thailvakAH / evaM vaiNukAH / kSetrakAH / vaitasakAH / traikAH / tAkSakAH / aikSukAH / kATakAH / kApotakAH / 'kraunakAH / vilvakIyAderiti kim / nADakIyaH / lAkSakIyaH / taddhitayakhara ityeva / vilakIyAH / pilsakIyarUpyam // 93 ||"n rAjanyamanuSyayorake // 2 // 4 // 24 // rAjanyamanuSyazabdayoryakAraspAkagatyaye parato lag na bhavati / rAjanyAnAM samUho rAjanyakam / evaM mAnuSyakam // ' taddhitayasvare'nAti' (2-4-92) iti yalope prApte patipedhoyam // 94 // yAdegauNasyAkipastadvitalukya1 goNIsacyoH // 2 / 4 / 95 // jyAdeH pratyayasya gauNasyAkicantasya taddhitaluki sati lug bhavati goNIsunIsaMvandhinastu na bhavati / sapta kumAryo devatAsya 'gaNaNo'gAparNAnta '-prati na pa / gato gANAM sagUgo gAgaMka gozAkam ||-gaagiiy iti / gArgassAya ziSpot / agayA gotAvaraNa guragANa syAt ||--kaampiilyeti / kampana kama kampo'sgAstIti kammI kapinagilati malapiyajAdA' / rAmAnadIpatham ||-gaargruupy pA gUtapUrNa gAgaragati gigRNa 'panA rUgappara '-pati rUNapi / athavA gAgIdAgata 'gRhetubhyaH' iti rUNaH ||-bilvkiiyaa- gidapakIyAgo vidhA kevina mAye kIye sati apare hastitA pratyagAntAdIye sati tapAmi" prANamityApAgA Adizayasya gavaradhAgAdhirapAvilyA-gaDAdiSvimAdi / yi yeNayo pezAga tasAgagaratakSANa pakSapa kApAni kapotA. 'kuyA saraNagAmiti vigahe nagade kIga / gAdityApa / tato bhavArtha'N // kAThakIyA ityA tu kAkIgazavyaH kAdo mA / tarA gAgAripAThArakopAgANAm / anyamA dorIga pAt ||-kiicmaa iti / zAzabdasya kIge nAdipAThAra harA / gaphIyAyA bhavA / ganyA gaNANa kima / niyakIpAderiyeva kigatAmepapi ho ApakA imAdInaga'Ni agaNavarNasA' iti nAkAralope tato vipakIpAderigogAdhikArApAtasA yakAramANa hope puna 'aparNavarNasya' pati kAralope setsyanti / na ca pAraNa nikIgAdeginena yakAralope kage 'sArasta'-iti paribhAgagAkAratopararA sthAniyam / 'ma rAdhi '-iti gavidho zAniruvanipeo'pi kAralope sthAniyamarasyeveti yamAhaNam / nanu vA giyaphIyAdegaraMga iti migatAm / epa ko gArAdhikAre punargara prANa karoti tadeva jJApagaDA sahArasyeva yaraga ug sasvaralope na sparagAnasamudAgaruNAt 'svarasya -iti sthAniNAbhAce rA bhayiNati / saraNam / evaM kRte pAyAzA ragADagena gakAralope IkAraNa tum na bhavatIti / gadIkAralopo'pi sammata. syArAdA dhyasgeti kurgAditi ||-n raajny-||-raajnykmiti / rAzo'gatyamiti 'jAvo rAja.' iti ye anoTayeMge' iti nirodhAt ano tugabhAye rAzangAnA saguha 'gokSa'-iti akam ||jyaadegaunn-|| tugiti gupa evaM upalakSaNa tegA'gomatI gomatI bhUvA gomatIbhUtegA carabhAve'pi tuya'bhAvAt nitera'mAyaH ||-pungaaraadilkssnno dIriti / eSa pidArI mUlaga 1 AmalI phalamityAdi / tathA vizAgAzivAgAguphAbhiryukta. kAla, 'pannayukAra '-vyaNo upi ugAdinivRto punarapi pizAzA kAla iti / he zigo devate araga aN / 'dvigoraga'-luk // -12 // 7 NeonewneKORameer Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sptkmaarH| pazcabhirdhIvarIbhiH krItaH paJcadhIvA / paJcendrANyo devatAsya pnycendrH| evaM paJcAgniH / eSu DInihattau tatsaMniyogaziSTayorAgamAdezayorapi nivRttiH| dvisH| paJcabhiyuvatibhiH krItaH pnycyuvaa| evaM paJcakhadaH / paJcasakhaH / dvipaGguH / trikarabhoruH / kuvalyA vikAraH phalaM kuvalam / evaM vadaram / Amalakam / DanyAdariti kim / paJcabhiH preyobhiH krItaH paJcameyAn / gauNasyeti kim / avanterapatyaM strI avantI / evaM kuntI, kurUH / atra hi taddhitaluki kRte jAtau GayUDau ityagauNatvam / akipa iti kim / kumArImicchati kyan kumArIyatIti kie tasya lope kumArI / tata paJca kumAryo devatA asya paJcakumArI / evaM pnycendraannii| paJcayuvatI / taddhitalukIti kim / aupagavItvam / kathaM harItakyAH phalaM vikAro vA harItakI / evaM kozAtakItyAdi / atra luvantasya strItvAta "punagaurAdilakSaNo kii| agoNImucyoriti kim / paJcabhirgoNIbhiH krItaH paJcagoNiH dazagoNiH / paJcasUci / dazamUciH // 95 // gozcAnte isvo'nNshismaaseyobhubriihau|2|4|96 // gauNasyAkipo gozabdasya unyAdyantasya ca nAnno'nte vartamAnasya isvo bhavati na cedasAvaMzisamAsAnta IyasvantabahavIyanto vA bhavati / citrA gAvo'sya citraguH / zavalaguH / paJcabhigobhiH krItaH paJcaguH / zataguH / kauzAmcyA nirgato nisskaushaambi| evaM nirvA raannsi.| nishreysiH| khadAmatikrAnto'tikhaTaH / priyA khaddhA yasya sa priyakhadaH / atibrahmavandhuH / ativAmoruH / gauNasyetyeva / sugauH / kigauH / rAjakumArI / paramabrahmavandhaH / nakSatramAlA / akipa ityeva / gAmicchati kyan gavyatIti kkie / gauH| tataH priyA gauH asya priyagauH / kumArImicchati kyan kie tataH priyazcAsau kumArI ca priyakumArI caitraH / gozceti kima / atitantrIH atilkssmiiH| atizrIH / AtibhraH / anta iti kim / gokulam / kumArIpriyaH / kanyApuram / atra gozabdo ucAdyantaM ca samAsAthai nyagbhUtatvAdvoNam / sugopriyaH rAjakumArIpriyaH evaM paJcazAlApriya ityAdau tu yadyapi gozabdAntaM byAyantaM ca nAmAnyapadArthe guNIbhUtam tathApi na tadapekSayA'ntyatvam / yada pekSayA cAntyatvaM na vadapekSayA gauNatvamiti na bhavati / / nanu ca cAdInAM pratyayatvAt 'pratyayaH prakRtyAdeH (7-4-115) iti yasmAtsa vihistadAdegrahaNam itIha na prApnoti atirAjakumAriH atiratnamAla iti / satyam / gauNo DyAdiriti mukhye strIpratyaye'yaM nyAyo nopatiSThate / rAjakumArI ratnamAlAzabdayozca strIpratyayAntayormukhyatvameva / tena DanyAdipratyayAntamAtraM vidhAnAnapakSamiha gRhyate / iha kasmAnna bhavati / bahukumArIka: bahubrahmavandhUka iti / paratvAtmathamapaJcasakha iti / yadA sakhizabdAt byAM paJcami sakhIbhi krIta iti vAkye kRte ikaNo lope'nena DInivRtto tadA 'rAjasakhe' iti samAsAnta / yadA tu sakhazabdAt 'nArI sakhI' iti DIH tadA DInivRttI sitameva / kuvalabadarAbhyAM gaurAdiDyantAbhyAM hemAdyaJ 'prApayoSadhI'-ityaNa yathAsakhyena / AmalakAt 'doraprANina ' iti mayaT 'phale lup ||-tddhitluki kRte ityatra paJcabhidhIvarIbhi. krItA itIkaNi luki 'DavAde '-iti DhavabhAve punaDA~ priyA paJca dhIvayoM yasyetyapi kRte DayAderiti chayabhAva priyapaJcadhIvA ||-goshcaante-|| azisamAsavarjanAt samAsasyAnta eva isva / nanvarddhapippalIti anazisamAseyobahubrIhAviti vyAvRttI kimiti darzita / yato isvatve'pi kRte'pi paraliyo huMdo'zIti vacanAt pippalIliGge 'ito'ktyarthAt' iti DayAM rUpa tathaiva / satyam itocayarthAditi vaikalpiko DI tato'pippali ardhapippalIti rUpadvaya syAdiSyate cAdapippalItyeva / nanu tahi turyabhikSeti kimartha Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIhaimavA0 15 meva kaci kRte'ntyatvAbhAvAt / anaMzisamAseyobahuvIhAviti kim / ardha pippalyAH apippalI / evaM "turyamikSA / baDvyaH zreyasyo yasya sa bahuzreyasI purupH| evaM // 7 // bhiyazreyasI // 96 // "klIve // 2 // 4 // 27 // klIve napuMsake vartamAnasya svarAntasya nAno isvo bhavati / kIlAlapaM grAmaNi natabhru atihi atiri atiyu Atinu kulam / 'adhili / upavadhu / *kANDe kuDaye "yugavastrAya yugavastrendra ityAdAvetvadIrghatvAdenimittAntarApekSatvena bahiraGgasyAsiddhatvAt isvatvaM na bhavati / kANDIbhUtaM zuklIbhUtamityAdAvavyayAnAmaliGgatvAca // 97 // vedUto'navyayavRdIcaGIyuvaH pade // 2 // 4 // 98 // IkArokArayoruttarapade parato isvo vA bhavati na cecAvavyayau yat IjrUpI GIrUpI iyuvasthAnau ca bhavataH / lakSmiputraH / lakSmIputraH / grAmaNiputraH / grAmaNIputraH / brhmbndhuputrH| brahmavandhUputraH / khalapuputraH / khlpuuputrH| IdRta iti kim / khttaapaadH| gokulam / avpayAdivarjanaM kim / avyaya, kANDIbhUtam / vRpliibhuutm| urIkRtya / UrarIkRtya / yat indrhputrH| shkhuuputrH| In, kaapigndhiiputrH| kaumudgndhiiptiH| DI, gArgIputraH / vaatsiiputrH| iyu , zrIkulam / bhUkulam / yavakrIkulam / kaTamUkulam / uttarapada iti kim / agnI pazya / paTU pazya // 98 // DyApo bahulaM nAmni // 214199 // jayantasya 'Avantasya ca nAnna uttarapade parato nAnni saMjJAyAM viSaye isvo bhavati bahulam / bhraanniguptH| "rohinnimitrH| mhitraatH| maahidcH| mhiguptH| zilavaham / zilaprastham / kacidvikalpaHrevatimitraH revatImitraH / pRthiIidattaH pRthiviidttH| pRthiviguptH| pRthiviiguptH| gAmahaH / gaGgAmahaH / gAdevI gaGgAdevI / zizipasthalam ziziSAsthalam / phacina bhavati / phalgunImitraH / nAndImukham / naandiituryH| nAndIkaraH / carzitam / gato'nApi paraniko rAptIti vacanAt mikSetyutarapadasya zIghe sparaye kRte'pi punarApi sati turyabhikSA ityeva bhavati / satyam / turya bhikSeti siddhayatyeva para tubhikSAmatikAnto ya 12 so'titurya bhikSa iti paya syAt / yatasturyabhikSetti uttarapadaligatye punarApi turyabhikSepAvanta / 'pratvA pratyAde' iti nyApAra / vane ca sati bhikSevApantastataH pUrvapadArthapradhAna svAdazisamAsasya 'goNo dayAdi ' iti nyAyopaDokanAt 'gozAnte- rati isvatvAbhAvAdatiturya bhikSA iti bhavati / putadeva sAdhu-soye ||-adhirsiiti / AdhArArthapradhAnatvAtprathamA / sAmAnyavizeSabhAvena saptamI cA / vizrAntanyAsakArestu yA tanApi saptamISTA ||-kaanndde kuye iti / nanvana pada pAyama'vyaya ceti vacanA'daliyAle satyaprAptireva nAsti tatkathamuktama'8. siddhatvAditi / satyam / padasyAlirave'pi kAukuTAyoravayapayoryavinarAcadA samudAya kANDokaTo ilevarUpe upacaryate / tadA prApti / yahA kArekule ilAna yo'sya sthAne pareNa ikAreNa sara ekAra sa phacit napusakAkArasAndhI phacirapadasavandhI kathyate / ubhayo sthAne niSpajayAt ||-gugeti / yujyate iti 'yAdava sove' al / guNAbhAvo gatva ca nipAtyate ||-veduu. to'na-11-indrahaputra iti / indahati 'asarUpopavAda -hAyaNapavAde phipi "yajAdiSace '-iti gutti 'dIrghamavo'ntyam' / invata puna -zakahapuna iti / zakassApatyAni 'purumagadha'-pratyaNa 'zakAdibhno lup' / zakAn hayati / zeSa pUrvavat ||-plobhuutmiti / bhaepala pala bhUta matAntareNeda cAsyam / anyathA anilityArA prAyoti / anilijJAnyA iti ca jAtilakSaNe likhitasvAdasyAnilijhatyam ||-upaapo-ttiisaahcryaadaap pratyayasya grahaNa na tu phipantasyAmoteriragAha-Avantasya ceti / nande 'padipaThi'-iti da / vAhula kAdau 18 nAndI tasyA mukham ||-vissttaapurmiti / viza tAyate tipi / 'yo. vanyajane lup' / pRSodarAditvAt utpAbhAve viSTA viSTa. pU kA '-at samAsAnta ||-rohinniiti / 'revala Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Snamas naandiighossH| mahIphalam / mahIkaraH / mahIvizAlaH / *lomakAgRham / lomakAkhaNDaH / lepikAgRham / lepikaakhnnddH| gaGgAdvAram / byApa iti kim / zrIpuram / viSTApuram / uttarapada ityeva / bhrinnyaaH| rohiNyAH / nAmnIti kim / nadIsrotaH / khaTApAdaH // 99 // *tve // 2 / 4 / 100 // DanyAvantasya tve pratyaye vahulaM isvo bhavati / rohiNyA bhAvaH rohiNitvam rohiNItvam / ajatvam ajAtvaM vA / / 100 // 'bhruvo'cca kuMsakuTyoH // 2 / 4 / 101 // bhrUzabdasya kuMsakuTyoruttarapadayoH parayoIsvo'kArazca bhavati / bhRkuNsH| bhrakuMsaH / bhRkuTiH / bhrakuTi / bhUkuMsabhrUkuTizabdAvapIcchantyanye // 101 // "mAleSIkeSTakasyAnte'pi bhAritUlacite // 2 // 4 / 102 // mAlAipIkAiSTakAzabdAnAM kevalAnAmante vartamAnAnAM ca bhArintUlacitazabde pUttarapadepu parepu isvo bhavati yathAsaMkhyam / mAlAM vibhItyevaMzIlaH mAlabhArI utpalamAlabhArI / mAlabhAriNI utpalamAlabhAriNI / ipIkatUlam mujhepIkatUlam / iSTakacitam pakeTakacitam / idamevAntagrahaNaM / jJApakam grahaNavatA nAmnA na tadantavidhiriti / tena digdhapAdopahataH sautranADirityAdau padAdezAyanamatyayAdayo na bhavanti // 102 // goNyA meye // 2 / 4 / 103 // goNIzabdasya mAnavAcina upacArAnmaye vartamAnasya isvo bhavati / goNyA mito goNiH / meya iti kim goNI // 103 // ucAdIdataH ke // 2 // 4 / 104 // GIpratyayasyAkArekArokArANAM ca ke pratyaye isvo bhavati / kumArikA / patikA / somapakaH / kiilaalpkH| somapikA / kIlAlapikA / lakSmikA / tatrikA / badhukA / yavAgukA / brahmavandhukA / *DIgrahaNaM puMvadbhAvavAdhanArtham / kAkaH pAka ityAdau tu *pratyayApratyayayoH pratyayasyaiva grahaNamiti nyAyAnna bhavati // 104 // na kaci // 2 / 4 / 105 // yAdItaH kaSi pratyaye pare isvo na bhavati / vahukumArIkaH / bahukIlAlapAkaH / vahulakSmIkaH / | rohiNA ' DI gavi vAcyAyAM tu 'jAterayAnta'-iti vA DI / lomabhi. kAyatIti lomakA ||-bhrinnyaa iti / yadyanena ikha syAttadA bhariNyA bhariNeriti rUpa syAt / idAnI tu bhariNyA ityekameveSTam ||-tve // atha DayApo bahula tve nAni ityekayoga eva katha na kriyate / tatraiva vijJAsyate tvapratyaye nAni ca hrasvo bhavatIti / naivam / tatra yuttarapada ityasti tatazca svapratyaye nAnni cottarapade isvo bhavatIti vijJAnAdrohiNitvaphalama'jatvaphalamitya'tra syAt / iha na syAdrohiNitvamajatvamitti pRthagucyate ||-bhuvocc-|| dhruvau kusayati 'karmaNo'N' iti dhruva kuTi: kauTilya vaa| bhRkusabhRkuTizabdAvapi nArAyaNakaNThI manyate ||-maalepii-|| mAlAdibhi prakRtasya nAmno vizeSaNAttadantalAbhArakevalasya vyapadezivagAvAna hUsvasiddhau kimarthama'ntagrahaNaminyAzaGkAyAmAha-idameveti ||-gonnyaa-|| vinaiva taddhitena goNIzabdo goNIpramite'thai brohyAdAvupacArAdvarttate yathA prasthapramite prastha iti / tasya cAya hrasva iti sUtrArambha ityartha / satyAmapi vA taddhitaluci agoNIsUcyoriti pratiSedhe 'gozcAnte '-iti ca samAse isvasya vijJAnAdiha nAstIti tadamidamArabhyate ||-yaadoduu-|| somApephelyAdo isvasya dAradiketyAdau ca piti puvadbhAvasya sAvakAzatvAtpaviketyAdau cobhayaprAptI paratvAtpubadbhAve paviketyAdi na sidhyatItyAha-DIgrahaNamityAdi / DIgrahaNamanavakAzatvAtpuvadbhAva bAdhata ityartha ||-prtyyaaprtyyyoriti // nyAyAnna bhavatIti / kakateraci pRpodarAdyAtvaM kAka pacana pAko ghaji 'te'niTa '-iti katvam / atha kAyate piyatezca ' bhINazarivAla'-iti yadA kastadA isva kamAnna bhayati / ucyate / uNAdINAmavyutpannatvAt / vyutpattipakSe tu bahulavacanAnna bhavati ||-n kaci // bahulakSmIka ityatra ekatve ' pumanaDunnI '-bahutve tu 'zepAdvA' kac / pUrvasUtre ka iti niranubandhe kaci prAptireva Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 27 // bahubrahmavandhUkaH / khAryA krItaM khArIkam / evaM kAkaNIkam / 'khArIkAkaNIbhyaH kac (6-4-149) iti kac / na kacIti manipedhaH pUrvasUtre 'niranubanyagrahaNe na sAnubandhasya' iti nyAyasyAbhAvajJApanArthaH / tena nipAdakarSI jAto "naipAdakarSaka, evaM zAvarajamyuka ityAdAvikaNi issaH siddhH|| 105 // navApaH // 2 / 4 / 206 // ApaH kaci pare isvo vA bhavati / pUrveNa pratiSedhe prApte pakSe svArthamidam / piyakhaTukaH priykhttttaakH| bhumaalkH| bhugaalaak206|| iccApuMsoDanikyAppare // 2 / 4 / 107 // Aveva paro yasmAnna vibhakti. sa ApparaH / apuMliGgArthAcchandAdihitasyApa sthAne ikAro isvazca vA bhavata' / anito'nakArAnuvanyasya pratyayasyAvayavabhUte ki kakAre Appare parataH / alpA khaTTA saTikA / khaDakA / khaTTAkA / paramakhaTikA / paramakhasakA / paramakhadAkA / priyA khaTdA yasyA. sA miyakhATikA / priyakhaTakA / priyakhaTTAkA / cakAro isAnukarSaNArthaH / tenobhayavikalpe rUpyaM siddham / apuMsa iti kim / 'sarvikA / na vidyate khaTvA asyA iti 'gozcAnta'-(2-4-95) ityAdinA isvatve strI puMsasAdhAraNAtpunarApi akhadA saivAlpA asaddhikA / tathA khaTrAmavikrAntA atikhaTA saivAlyA atikhaTkiA / atrApuMskAdvihita Ae na bhavatIti trairUpyaM na bhavati / 'uyAdIdUtaH ke' (2-4-104) ityanena tu isve kRte 'asya'-(2-4-111) ityAdinatvameva bhavati / kazcitvapuMskAdvihita AvastIti bhavatyeva rUpatrayam / na vidyate khadA yasyAH sA akhaTTikA akhadakA akhaTAkA / aniditi kim / anukampitA durgA devIti kapni durgakA / 'ucAdIdataH ke' (2-4-104) ityenana isva eva bhavati / kIti kim / khaTvAtA / mAlAtA / Appara iti kim / miyakhavAkaH purussH| Aveva paro yasmAditi bahuvrIhiH kim / piyakhavAkamatikAntAtimiyakhaTAkA / atra hi prathama dvitIyA parA pazcAdAviti / Apa ityeva / 'mAtRkA // 107 // svajJAjabhatrAdhAtutyayakAt // 2 / 4 / 108 // svajJAjabhakhebhyaH adhAtoratyapratyayasya ca yAvavayavau yakArakakArI tAbhyAM ca parasyApaH sthAne'nityatpayAvayave kakAre Appare parata ikAro vA bhavati / kutsitA sA jJAtiH svikA svakA / asvikA askaa| ni:ssikA niHsvkaa| bahusvikA bhuskaa| nAmItyAra-na kacIti pratiSedha iti / naiSAdakarSukaH zavaraja0 // iccaapuso-|| na in anubandho yasya pratyayasyA'so nit na nit anit tasya sandhI k anika tasin / priyA paTTA yasyA 'zeSAdvA' vikalpena kadhi niyavikretyAdirUpatraya bhavati / ApIti kRte upaleSasaptamveva ApazliSTe kakAre itvamityarthasya side paragrahaNa niyamArthamityAha-Ayeva para iti ||srviketi / sarcA nAma kAcit tata svArthe ' yAvAdinya. kA uvAdIdUtaH ke isyatve'syAyattAdikAra / sAde sarvazabdasya tu tyAdisaryAderityanenA'ntyasyarAt prAgaki sandhiketi / avApa sthAniravamapi na khAt ||-maatRketi / nanu yathA ihApa nAsti tathA mimIte iti dhAnyamAturapi mAtRzabdenAnidhAnAt apusa ityapi na syAt / tato banavikalavAjeda pratyudAharaNa yujyate / pratyudAharaNa hi vavanAbhAve kAryAbhAva pradarzayattadanasAmarthyapradarzanArthamupAdIyate / tatrAmadayavekalye'syAhasya pekarayAdiha kAryAbhAva iti nirNayAbhAvAdekaramApyabhAva iti / nepa doSa / jananIvacana syAnyasvavAvyutpatasya mAtRzabdasya grahaNAt / yadvA pratyudAharaNadigmAnamida tena svasketyAdi pratyudAharaNa draSTavyam ||-svshaaj-|| dhAtuzca tvakSa dhAtutyau na ghAtulyo adhAtulyau yaca kaba yakam adhAtulyayoryakamadhAtutyayakam / svakSa jJA ajazca bharAca adhAtutyayaka ca syajJAjabhakhAdhAnutyayaka tasmAt / bhava sUtre'pusa iti nAnuvartate'sabhavAt / bhArambhasAmarthyAca ||-svaa sAtiH Arranteeeeeecciari Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAtidhanAkhyAyAmasarvAditvAdakAbhAve kAtyayAntaH svshbdH| zikA / jJakA / akSikA / ajJakA / nirzikA / nirjakA / bahujJikA / bahujJakA / ajikA ajakA / anajikA anajakA / nirajikA nirajakA / bahajikA bahajakA / bhakhagrahaNaM strIpuMsasAdhAraNatnehaNArtham / avidyamAnA bhalA yasyAH sA abhakhA saivAlpA abhastrikA abhatrakA / evaM nirbhastrikA nirbhatrakA / vahubhastrikA bahubhatrakA / atibhastrikA atibhakhakA / atra hi gauNasya isvatve kRte samAsAtvIpuMsasAdhAraNAdAviti pUrveNa na sivyati / yadA tvapuMskAdApa vidhIyate tadA pUrveNa trairUpyameva / bhastrikA bhakhakA bhakhAkA / na bhalA amakhA sAlpA cet abhAtikA abhastrakA abhakhAkA / evaM paramabhastrikA paramabhatrakA paramabhakhAkA / yakAra, ibhiyakA ibhyakA / kSatriyikA kSatriyakA / AryikA AryakA / kakAra, caTakikA caTakakA / bhUpakikA mUpakakA / elakikA elakakA / dhAtutyavarjanaM kim / sunayikA / suzayikA / azokikA / supAkikA / dAkSiNAyikA / pAzcAyikA / ihatyikA / amaatyikaa| Apa ityeva / kutsitA 'svA AtmA AtmIyA vA sarvAditvAdaki svikA / sAMkAzye bhavA yopAntyalakSaNe'katri sAMkAzyikA / evaM kAmpIlyikA / hRdikaM bhajati haardidkikaa| atra 'gotrakSatriyabhyo'kaJ prAya: (6-3-206) ityakaJ / evaM zvAphalkikA / sarvatrottareNa nityamikAraH / kathaM bahupasikA / nAtra tyA pratyayaH / pratyayApratyayayozca pratyayasyaiva grahaNam / atha zuSkiketyatra kathaM na vikalpaH / tAdezasya kasyAsiddhatvAt // 108 // yeSasUtaputravRndArakasya // 2 / 4 / 109 // Apa iti nivRttam pRthagyogAt / epAmantasyAnityayayAvayave kakAre Appare parata ikArAdezo vA bhavati / dvike duke / epikA epakA / kevlyorevaanyorviklpnekaarH| yadA tu na dvena epA na ke na epakA ityAdi vigrahe kRte vibhakelapi satyAM punaH samAsAdvibhaktau tAmAzritya tyadAyatvaM tata Ap sa ca sthAnivadbhAvena vigrahakAlabhAvinyA vibhakteH paro na tu kAt tadA aneSakA adakke ityatre svikA iti / yadyapi svazabda svo jJAtAvAtmani klIve tripvAtmIye dhane'striyAmiti paThyate tathApi kutsitAdyarthaviSaye jJAtAvapi strItvamata eva pAThAt / bhavati chupAdhibhedAt isve kRte rizayogastadanyaliGgatva ca yathA pacatirUpamityaliGgasyApi napusakaliGgatvam / kuTIramiti strIliGgasyApi napusakaliGgatvam / vicitrA hi zabdazaktaya / yadvA jJAtiratra sIrUpA vivakSitA tena yonima- | jAmatvAt svazabdasya strItvam / na vidyate svA yasyA iti kRte kapi asvikA asvaketi rUpe / kapi nimittabhUte vikalpapakSe 'asyAyattat' iti na vikalpasAmarthyAt / kaci tu 'navApa' iti isve kRte asyAyattadbhavatyeva / na ca sUtravikalpa' pravarttate / sUtraM vinApi asvikA asvaketi sidhyatIti / asviketi rUpamekarUpeNaiva gatArthamiti / dAkSiNAtyiketi / dakSiNasyA bhavA 'dakSiNApazcAt '-iti tyaN / atra 'sAdayo'tyAdau ' iti puMcadbhAvo na bhavati / dakSiNApazcAdityatra AkAranirdezAt / yadvA kauNDinyAgastyayoriti jJApakAt ||-svaa AtmA AtmIyA veti / strIsabandhya'trAtmA vivakSitastasya ca yonimatA strIzarIreNAbhedopacArAt yonimannAmatvAt svA ityatra strItvam / bAhulakAdvA strItvam ||-shvaaphlkiketi / zvAna phAlayati vaphalka andhakavizeSa. ||-osssuut-|| yadA tu na de na eSeti epadvizabdau nampULavitvavikalpa na prayojayata. tatrApi kRte nansamAse'nansamAse vA'giti dvayI gati. / ubhayorapi ca pakSayovibhakte. para Abiti / yato'ntaradvAnapi vidhIna bahiraGgApi lup bAdhata iti samAsArthAyA vibhaktastyadAdyatvAtpUrva lupA bhAvyaM pratyayalakSaNaM ca nAstIti samudAyAdyA vibhaktistAmAzritya tyadAyatve satyApA Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / jaTilAnAm // 2 / 4 / 112 // yati Nake yatikA vartakA zaktIti epikA / kAro na bhavati / asviketyAdau tu na vibhakteH para Apa kiMtu kAdeva / mUtikA sUtakA / putrikA putrakA vRndArikA / vRndaarkaa| dvizabdasAhacaryAdepatti sarvAdeH kRtavikArasyaitado nirdezaH / tenapeNakAdipratyayAntasyAvikRtaspaitanchandasya ca na bhavati / icchatIti epikA / etA eva etikAH // 109 // vo vartikA // bhImaza0 2|4|110||cau zakunAbAbhidheye vartiketItvaM vA nipAtyate / vartata iti Nake vartikA vartakA zakaniH / vAviti kim / cartikA bhAgurirlokAyatasya vyAkhyAtrItyarthaH // 11 // asyAyattakSipakAdInAm // 2 / 4 / 111 // yacakSipakAdivarjitasya nAmno yo'kArastasyAnityatyayAvayave kakAra Appare parata ikAro bhavati / veti nicaM 'pRthagyogAt / jaTilikA / badhirikA / muNDikA / kArikA / pAcikA / madrikA / asyeti kim / gokA / naukA / anitkItyeva / jIvakA / nandakA ||'aashissykn (5-1-70) / anita iti paryudAsena pratyayagrahaNAdiha na bhavati / zakrotIti zakA | takA / Appara ityeva / kaarkH| hArakaH / Aveva paro yasmAditi niyamaH kim / "bahuparivrAjakA mathurA / bahumadrakA senaa| vibhaktyantAdayamAviti pratiSedhaH / yacakSipakAdivajenaM kim / yakA / skaa| *kSipakA / *dhruvakA / dhuvakA / "lahakA / 'carakA | caTakA / iekaa| eDakA / erkaa| karakA / avkaa| alakA / daNDakA / piSpakA / knykaa| *menakA / dvArakA / revakA / sevakA / dhArakA / upatyakA / adhityaketyAdi / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 11 // narikA mAmikA / / 2 / 4 / 112 // narakazabdasya mAmakazabdasya cAmatyayAvayave kakAre Appare parato'kArasyevaM nipAtyate / narAn kAyatIti narikA / 'Ato Do'tAvAmaH' (5-1-76) iti DaH / mameyaM mAmikA / ani mmkaadeshH| 'kevalamAmaka'-(2-4-29) ityAdinA saMjJAyA GIpratyayasya niyamAdAp / kakArasyApratyayasaMbandhitvAtpUrveNAmApte vacanam // 112 / / bhAgam sa ca vigrahakAlanAvinyA vibhaktyA vyavadhIyate / vaha hike iti mUlamayoge'pi kurisaro dve iti taditatato gAdisaryAde '-ityaki okArasya lApe taddhitAntAt okAre tadAnaye tyadAyatve Api ca tahitacinimittasya bhokArasya khAnivaDAvAt na mAnoti / nepam / ubhayorapi mokArayo ekapadabhakarana vyavadhAna na bhavati / jabake ityatra tu samAsabhaktaspa okArasya zayamena dvizabdabhatena aukAreNa vyavadhAna bhavatyepa |-sutiketi / supUrvAdayate kta sUte seti vA kA tata AvantAraphutsitAdo kapa ||-putriketi / punazabdAkutsitAdo kapi AyAdI ca kRtima purA iti vA tanupunANugahatIti ka -pRndAriketi / prazasta cundamasyA astIti candAdAraka / tato 'jAterayAnta'-dati bAdhAye 'ajAde' ityAp ||-yo vartikA ||-vri kA bhAguririti / varSayatIti ke 'akhAyattat '-iti ikAra / bhAgurirAcArya / vAtula kAsolizA loke Ayata lokAyata nAstikazArAm ||-asyaaytt-1-pRthgyogaaditi / ayamoM 18 yadyatrApi vikalpa sAcadA svikA svakA ityAdI ugAdIdUta '-dati istvatye'nena yekaripakasya ityasya siddhatvAt vijJAjabhaNa'-ityAdInA pRdhagupAdAnamanarthaka svAdiSaya- --muNDiketi / muNDayatIti 'NakAco' iti Naka ||-mdriketi / mAyanIti rapratyayastato 'vRjimanAdezAka.' iti kamatyaya ||-prtyygrhnnaaditi / atha cA pratyayaparigrahe ca garikAmAmiketi jJApako - bahuparivAjaketi / nanu cAra kakArAdAveva zrUyane nAnyaditi kA pratiSedha ityAha-vibhaktyantekhAdi ||-ddkelyaacaa ITika Irika AbhyA 'kIcaka'-iti nipAtanAtuNe eukA eraphA / 6 kSipakA AyudhavizeSaH / dhruvakA dhuvaketi / Avapanavizepo / lahakA sapilAsA sii| carakA Rpi / eukA ajAdhizeSa / erakA tRNam / karakA dhanopala pilina / avakA zepAla / 14 // HTHARTH Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / *tArakA varNakArakA jyotistaantvpitRdevtye||2|4|213 // tArakAdayaH zabdA yathAsaMkhyaM jyotirAdiSvartheSu ikArAdezarAhitA nipAtyante / taratarNake tArakA jyotiH taca nakSatraM kanInikA ca / nakSatramevetyanye / anyatra tArikA / varNayatIti Nake varNakA tAntavaH prAvaraNavizeSaH / anyatra varNikA bhAgurI lokAyatasya / aznoterauNAdike takaki aSTakApitRdevatyaM karma / anyatrASTau droNAH parimANamasyA iti ke aSTikA khArI / pitRdevatArtha kauti 'devatAntAttadarthe ' (7-1-22) iti ye pitRdevatyamiti siddham // 112 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau dvitIyasyAvyAyasya caturthaH pAdaH // 2 / 4 // zrImUlarAjakSitipasya bAhurbibharti pUrvAcalazRGgazobhAm // saMkocayanvairimukhAmbujAni yasminnayaM sphUrjati cndrhaasH|| 1 // alakA daNDakA nagayauM / pippakA azvathasya phalam / menakA gaurImAtA apsarAzca / dvArakA nagarI ||-taarkaa v-|| NijantAdvaryata iti karmaNi sajJAyAM Nake varNakA ||-vrnnytiiti tu caurAdikapratipattyartha tivA nirdezo nanu NakArambhakaH / athavA varNayatyAdhAravizeSagatamAdheyaguNa vAdayatIti // // ityAcAryaH dvitIyasyAdhyAyasya caturthaH pAda sapUrNa // // // // TAGRADEMANORPemammeerPOARAKlA HTOd0--00- 00-wate- - - - NCER // samApto'yaM dvitIyo'dhyAyaH // Page #254 -------------------------------------------------------------------------- Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EkakkakakakakakakakkkkkkkkkKEKREYKKKKKAREEKXKHE // tRtiiyo'dhyaayH|| // aha~ // *dhAtoH pUjArthasvatigatArthAdhiparyatikramAAtivarjaH prAdirupasargaH prAkca // 3 / 1 / 1 // dhAtoH saMvandhI tadarthayotI cAyantargataH | prAdizabdagaNa upasargasaMjJo bhavati tasmAca dhAtoH prAk prayujyate *na paro na vyavahitaH pUjArthoM svatI gatArthAvadhiparI atikramArthamati ca varjayitvA / praNayati / | pariNayati / abhiSiJcati / nipiJcati / pralambhaH / upalambhaH / epUpasargasaMjJAyAM NatvaSatvanAgamAH siddhAH / dhAtoriti kim / saMkSamabhisiJcati / pragatA nAya kA yasmAtsa pranAyako dezaH ityatra tu satyapi dhAtusaMbandhe yenaiva dhAtunA dhAtusaMbaddhAH prAdayastaM pratyevopasargasaMjJA iti gamisaMbandhe'pi nayatiM prasanupasargasAt NatvaM na | bhavati / evaM parchako deza ityatrArAdezo na bhavati / pUjArthasvatyAdivarjanaM kim / pUjAyau~ svatI, susiktam bhvtaa| sustutaM bhvtaa| atisiktaM bhvtaa| atistutaM bhavatA / | dhAtvarthaH prshsyte| atropasargasaMjJAyA abhAvAt patvaM na bhavati / pUjAgrahaNaM kim / suSiktaM nAma kiM tavAtra / dhAtvartho'tra kutsyate / gatArthAvadhiparI, adhyAgacchayAga tyadhi / paryAgacchati Agacchati pari / uparibhAvaH sarvatobhAvazcAnyataH prakaraNAdeH pratIyata iti gatArthatvam / atra prAktvaniyamAbhAvaH / adhyAgamanaM prayojanama| syAdhyAgamanikaH / paryAgamanikaH / atra prayojanam ' (6-4-117) itokaNi adhiparizabdayorAderakArasya vRdirna bhavati / upasargatvAbhAvena gatisaMjJAyA abhAve samAsAbhAvena pRthakpadatvAt / paryAnItam / atrAnupasargatvANNo na bhavati / gatArthagrahaNaM kim / adhyAgacchati, paryAgacchati / atroparibhAvasya sarvatobhAvasya ca prakaraNAderamatItasya dyotane upasargasaMjJAstyeveti mAktvaniyamaH / atikrmaartho'tiH| yadarthaM kriyA tasmin niSpanne kriyApravRttitikramaH / atisiktaM bhava taa| yatistutam bhavatA / atikrameNa sekaH stutizca kRteyarthaH / atra patvaM na bhavati / ati stutvA / atra *samAsAbhAvAdyavAdezo na bhavati / atikramagrahaNaM kim / OM ||-dhaatoH puujaarth-|| anekArthatvAddhAtUnA kutrApi dhUyamANArtharAdhayA'rthAntara dyotayati kutrApi zrUyamAName pratyukta-tadarthadyotIti / prAkzabdasyA'vyavahite vartanAdAha-na para iti // dhAtvartha: prazasyate iti / zobhanatvodbhAvanena sicistotvorarthasya kartu pUjA pratIyata ityartha ||-gtaarthaav'dhiprii iti / gato jJAto'yo'bhidheya yayostau gatArthoM yo'dho'nayootyastasya prakaraNAdi vazAda'game niSprayojanAcetAvucyate iti gatArthatvam / yadyeva prakaraNAdenoktatvAttadardhasya tayo prayogAyoga / ucyate / prakaraNAdivazAdadhvagatArthAnAma'pi sphuTatarArthA'vagatyartha prayogo loke bhavati / Ke yathA'pUpI dvau brAhmaNo dvAvAnayetyapUpAvityAdI dvivacanAdavagate'pi dvitve dvizabdasya prayoga iti ||-smaasaabhaavaaditi / gatisazAyA abhAvAt 'gatikanya'-ityanena / 'atiratikrame ca' ityapi yAhula Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECERE K KER ***** zrIhemaza atizayya / AdigrahaNaM kim / punarnamati / sAdhu siJcati // 'dhAtvartha vAdhate kazcit kazcittamanuvartate / tameva vizinaSTayanyo'narthako'nyaH prayujyate // 1 // vaa|| 1 // dhate yathA, pratiSThate / prasparati / pravasati / praloyate / pratIkSate / matipAlati / tamanuvartate yathA, adhIte / adhyeti / *AcAmati / AcaSTe / anurudhyate / pra lokayati / tame vizinaSTi yathA, prapacati / prakaroti / pANiti / prAznAti / nirIkSate / niSpati / anarthako yathA, pralambate / mArthayate / vijayate / vijAnAti / nimIlati / nikhajati / nirajati / eSAM cA paJcabhyaH prAyeNa prayogo bhavati / Aharati, vyAharati, abhivyAharati, samabhivyAharati, prasamabhivyAharavIti / atha kiM dhAtuH pUrva kriyAvizeSakeNopasargeNa yujyate utta sAdhanAbhidhAyinA pratyayeneti / sAdhaneneti kecit / sAdhanaM hi kiyAM nivartati tAmupasargo vishinaasstt| a abhinitasya copasargeNa vizeSaH zakyo vaktuM nAnabhinirvRttasya / tadayuktam / yo hi dhAtUpasargayorabhisaMvandhastaramabhyantarIkRtya dhAtuH sAdhanena prayujyate / *yasmAdviziSTaica kiyA sAdhanena sAdhyate na tu sAdhanAllabdhasarUpAnyato vizeSa labhate / tasmAtpUrvamupasargeNeti yuktam / tathA ca samaskarotsaMcaskAretyatrAntaraGgatvAt saTi kRte pratyayanimitce aDAgamadvivacane bhavataH atazcaivam / pUrva hi dhAtoH sAdhanena saMbandhe Asyate guruNetyakarmakaH upAsyate gururiti sakarmako dhAtuH kena ra syAt / na caitavAcyam pratyayasaMvandhamantareNa kriyAvizeSasyAnabhivyaktarna dhAtoH pUrvamupasargeNa saMvandho yujyate / yataH vIjakAleSu saMbaddhA yathA lAkSArasAdayaH varNAdipariNAmena phalAnAmupakurvate buddhisthAdabhisaMbandhAttathA dhAtUpasargayoravabhyantarIkRto bhedaH padakAle prakAzyate / yadyevamupetyAdhItyetyAdAzvantaraGgatvAdetvadIrghatvayoH kRtayoIsvAbhAvAtto'nto napAmoti / sasam / asiddhaM bahiraGgamantaraGge iti bhaviSyati / prejaH propuH ityatra tu yajvaporTati dvitve ca sati antaraGgatvAtsamAnadoghetave | pazcAdedotau / yadA pUrvamedotI tato'yavAdeze 'vyaJjanasyAnAderlaka' (4-1-44) iti luki punredotii| nanu kartuM prakarSaNecchati pracikIpati ityAdau dhAtvantarasaMbaddhasyopasargasya tadarthapratipAdakamatyayAdeva mAmayogaH pAmoti / naivam / *tasyAdhAtutvAt / samudAyasyaiva dhAtutvAt / evaM manaHzabdAt subhavatau durbhavatau akAna ||-vRkssvRkssm'bhisinyctiiti / vIpsyAyeM gAbhinA yogAta ' lakSaNayApsya'-iti dvitIyA ||-dhaatvrth bAdhata iti / prAderavyayatvAdanekArthatA darzayati / dhAtupAThe yo'rdhastadapekSayA dhAtvartha bAdhata ityuktam anyathA'nekArthatvAbAtanAmayamayoM na syAt ||-atishyyeti / jityA ityartha ||-prtissttte ityAdi / ana tiSThatyAdayazcatvAro gatiniyatyAdilakSaNa prasidamartha parityajya tatpratipakSabhUte prasthAnavismaraNapravAsapralayalakSaNe vartante taduttarI varSAntaramAce pAlane iti |-aacaamtiiti / ida matAntareNokta rUpamate tu bAdhA dhAtvarthatyaH ||-abhyntriiktyeti / buddhisthI kRtyetyartha haiyaramAdviziSTaiva kriyeti / kriyAyA kSaNikatvAt / sAmAnya kriyAyA utpattyanantarameva vinAzAdupasargayoge na svAdviziSTayamityartha ||-antrgtvaadtvdaaytvyriiit / sapanakAraNatvAdetvadIrghatvayorantaragAva tAgagaraya nu sapastyamAgakAraNatAdinasam / kRte ca yAdeze ekapadatvAtAgamasyaivAntaraGgalam ||-vynyjnsyaanaadelNgitiiti / ubhayo sthAne niSpanatvAt yakArasakArayotivyapadezAta 25 punarapi 'vyavanasyAnAdelha' bhavati |-tsyaadhaatutvaaditi / sanvAde pratyayasya kivArthatve'pi na dhAtuta bhAdisAhacaryAta mAdayo'pratyayA eva dhAto'nye'pi tathA / amano mana subhavati durbhavati abhibhavatIti vAkya karttavya 'cya bhRzAde sto ' kyada salopaya suzabdasya bhavatinA sapandha iti / yadA tu asumanA sunanA iti manasA sapandhastadA suzabdasya prAkva sibameva / nanu sukaTaka ********* ****** Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhibhavatau kyaGmatyaye sumanAyate durmanAyate abhimanAyate hastinAtikAmati atihastayati senayA AbhiyAti abhiSeNayatItyAdAvapi draSTavyam / dhAtoriti prA. kceti cAdhikAro gatisajJA yAvat / pra parA apa sam anu aba nis dus nir dur vi Ai ni adhi pAta pari upa ati api su ut abhi iti praadiH|| 3 / 1 // 1 // *UryAdyanukaraNadhiDAcazca gtiH||3|1|2|| UryAdaya anukaraNAni ccyantA DAjantAca zabdA upasagoca dhAtoH saMvandhino gatisaMjJA bhavanti / tasmAca dhAtoH prAgeva prayujyante / UryAdiH, UrIkRtya / urarokRtya / UrokRtam / urarIkRtam / anukaraNa, khAdkRtya / phutkRtya / kathaM *khADiti kRtvA niraSThIvaditi / iti zabdena vyavadhAnAnna bhavati / vyantaH, zukrIkRtya / ghaTIkRtya / DAjanta, paTapaTAkRtya / sapatrAkRtya / upasargaH, prakRtya / pa| rAkRtya / prakRtam / parAkRtam / Uro, urarI aGgokaraNe vistAre c| *ururI aDgIkAre / ete trayo bhRshaarthmshNsyorpi| pAmpo niysmaadhurykrunnvilaapep| *tAlo, AtAlo vrnnottmaaryyoH| zo kAntikAjhayo / pAmpyAdayo vistAre'pi / zAkalA / zaMsakalA / dhvaMzakalA / bhrNshklaa| aalmbii| kevaashii| zaivAlI pArdAlo / "masmatA / zmasamasA / ete hiMsAyAm / AdyAzcakhAraH paribhave'pi / tataH pare ca catvArabAviSkAre'pi / anyau ca dvau varNasaMvaraNayo rANi voraNAni duSkaTa karANi dhIraNAnItyana gatisazasya suzabdasya dhAto pAk praroga prApnoti / nainam / 'stIpata zAni rAl ' yo pyiAdbhaga ' ityatra ca khitkaraNAt / | tasya zetat prayojana titi mo'nto yathA syAt / yadi ca suzabdasya prAga dhAto prayoga svAttadA sirakaraNamagata syAditi / suzabdAdinA kaTAdeyatadhAnAt / suzAtyavatvAna bhAti ||-uuyosdy- // sodhyamityabhedopacAreNa kutakSita sAdRzyAt yenAnukriyate tadanukaraNamityAha-anukaraNAnIti / cihAcI pratyayatvAtpra tairAkSepATAlAyamAnasya dhAtusandhAsabhAga tadantaprattipattirityAha cyantA iti / DAjiti citkaraNAyitA kRtvatyAdI pizabdAta maduzanat '-ityanena DA iti tadantasyAgatitvAttato yavAIzAbhA ||-khaadditi katvati / kotyasya itinA samandha / itakSa khATaityanena ato dhAto khATaca paraspara na samandha ||-khaadkRtyetytr rAAditi mUrdagAnto'nukaraNazabdo' gutpatra / eA pUcbdo'pyanyutpana ||-vistaare ceti / ana ekatrAvasthitatya svAvayavairaniyatadigdezadhyAti stiAra ||-ururiimaatr 'mahattyuca --ityumanAye uru ta rIyate ||-maadhuryphrnnetyaa rasanenivagAyo mA prItijanako guNasipo mAdhuryam / iAyogajanita zabda rodana karuNavilApa / pAmpItyatra na pipate 'atoristu-' iti me pAmastatpUrvAtpIyate vivadhi nipAtanAtpUrvapadAntalope pAdhAtorAne tu AkArasya IkAre pA pApI ||-taaliiyn kevalAdAipU ga | tAlayate 'tRstatantrI-' iti pahuvacanAdIkAre tAlI AtAlI ca / dhUzItyatra dhUnote kvipi dhUstatra zete iti viyapi dhUzI // kAntistejata uktarSata / kAkSA abhilASa ||-shklegn zazi plutigatAvityaci zaza / khalateraci sala zazA khalA asyA pRSodarAdidarzanAdata eva nipAtanadikasya zasya lope khasya ca kave Api zakalA ||-sshkleti / hatyA hatvA zazA sacAyante'sAmiti hitocyate / lagatA zakalA sazakalA // jastA zakalA bhRza zakalA pRSodarAditvAt pUrvapadayolabhAve bhrabhAte ca dhvazakalA bhaMzakalA / AipUrvAlampe 'tastatantrI'-iti pahuvacanAnIkAre AlamvI // pheghaD saicane aci kaiva tatpUrvAta zoMca takSaNe ityato vAhulakAt kitIkAre pRSodarAditvAt puurnpdaantsyaakaare-kevaashii| zete 'zIDApa' iti ya tavAlIyate iti vipi zevAlI // pAragatIti kvipi pA pAra dadAti vici pArdA / ta lIyate iti paadaalii|| masmasetyA masaica pariNAme kSipi aci ca maso masA iti SaSThItatpuruSa msmsaa| pUrNasyApyArI msmsaa||-cuurnnsvr Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sbaamihaa rapi / pArdAlI zabdArthe'pi / maspasA masamasAnukaraNe'pi / ke cica masmasetyatra RkArI nipAtya musmRti paThanti / kecidAlambIsthAne AloSThIti paThanti / // 2 // gulagudhA krIDApoDayoH / gulgudhetyanye manyante / sajaH sahArthe / phalUphalo vikkI Alo / ete vikAre / Adyau kriyAsaMpattikamasiddhayakaNTakepapi / antyau tu vidhArabhavibhAgayorapi / aupaT vapada vIpaT svAhA sapA devanAsaMpradAnadAnamAtrayoM / vapad pUjAyAmapi / *sadhA tAptamItipratyabhivAdaneSvapi / at zraddhAne zopre ca / pAdus Avim prAkAzye / pazU kevAlo hiMsAyAm / tAlo vistAre / kecittu dhUlo varSAlI pAmpAlIvicAlozabdAnapyadhIyate / ityUryAdayaH / eSAM ciDAsAhacaryAt bhastibhireva yoge gatisaMjJA / atatha dadhAtikarotibhyAm / prAdurApizabdau kRgyoge vikalpArtha sAkSAdAdAvapi paTyate // gatipradezA gatiH (1-1-36) ityAdayaH // 2 // *kArikA sthityaadau||313|| kArikAzabdaH sthityAdAvarSe dhAtoH saMbandhI gatisaMzo bhavati / tasmAca dhAtoH prAgeva payajyate / sthitiyAMdA cirg| AdizabdAyatnadhAsanirdezau gRhote / kArikAkRtya / sthiti yatnaM kiyAM vA kRtvetyarthaH / sthityAdAviti kim|| RE kArikAM kRlA, kI kRtvA ityrthH||3|| bhaSAdarakSepe'laMsadasata // 31 // alaM sat asat ityete zabdA yathAsaMkhyaM bhUpAdarakSapaSvayaMpu varta mAnAddhAtoH saMvandhino gatisaMjJA bhAnti tasmAca dhAtoH mAgA prayajyante / bhUpA maNDanam / alaMkRtya / alaMkRtam / prItyA saMdhama AdaraH / satkRtya / satkRtam / kSepo'nAdaraH / asatkRtya / asatkRtam / bhUpAdipiti kim / alaM kRtvA maakaarotyrthH| sat kRtvA / vidyamAnaM kRtvetyarthaH / asatkRtA avidyamAnaM kRtvekhathaH / / 4 / / *agrhaanpdeshe'ntrdH||3|15|| antar adam isatau zabdo yayAsaMkhyamAhe'nupadeze cArthe gamyamAne dhAtoH saMbandhinau gatisaMjJau bhvtH| tasamAca dhAtAH prAgeA prayujyate / agraho'sIkAraH / antya , madhye hisilA zatran gata ityarthaH / svayaM parAmarzo'nupadezo vizepAnAkhyAnaM vaa| adAkRtyaitakaNayorapIti / agAyayavina sUkSmApayavibhAgapUrNam / sAna apizayo hisAsapandhadyotA / gut purIpotsarga tato nici kuTAditvAt guNAbhAo gu lunAtIti vipi ta gumAtIti mUlavibhujAdi svArake nipAtagAdUkArasya dukhatye Api gulagudhA / phalappisAgarAto pAsamAdUkAre kArana phala phlii| ripUrNadArapUra koNAte kilapi kRSimAdityAye vikrI AlI // kriyAsa ** pattikamasivadhyakaNTakepapItyA kriyAsapAdA pAThAdikriyAyA phalaprApti, kaNTakarahito dezAdi |-vibhaagyorpiilaa vibhAgo ribhaktapratyayAnimitta guNavizeSa -zrIpaDityA zrUyate pAti ucyate ca pAdulakAdakviyantA saadhaa|-devtaaspdaanetr devatAsamadAna detAbhya samayamAna iniga dAmAtra pAnasAmAnya sAdhA piubhya iti zrute / kAsavA devatAsapradAma vartate / ucyte| pitaNAmapi devatAlagatvAdadoSa -svadhA tutiprItilyA nahi bhadoccheda / prItirAnanda / pratyabhigAdana pratinamaskriyA-zraddhAne ityA dharmakarmaniSayo'milAya vAnam / kebAlItyana kehada sepoM ityaci keyamAlIyate vipi kevaalii| yoge gatisati / ciTAco kR-pastibhirela yoge bhAvAt tadeka rAkyatayA cepA nidezAttayoga era gatidhyamityartha ||--shrtshc dadhAtikarotibhyAmiti / 'mRgayerakA - ityatra atinidezAt tava prayogadarzanArakAtaravArAdakara lAditi zeSa ||-kaarikaa-||-kaarikaakRtyeti / karaNa kArikA bhASe Naka / kArikA karaNa pUrvam iti vAkye'pi anena gatisakAyo anyayasya' iti paNyA lup / eSa sarSapa / zokavAcinastu kArikAzabdasya satyapi dhAtusapandhasabhave prayogAdarzanAta pradaNAbhAra iti ||-agrdaanu-||-mdhye SHEREIGENERadekekorexkkkkkkkkikkakkarEREKKKOMSXEYEKOKEISH Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tH| tasmAca avyayamiti kim / *puraH kalA dRDhAthai ca vartate / tat riSyatIti cintayati / agrahAnupadeze iti kim / antaIyA mRpikAM zyeno gataH / parigRhya gata ityarthaH / adaH kRtvA gata iti parasya kathayati / adaszabdastyadAdau / avyayamiti kecit // 5 // kaNemanastaptau // 3 / 1 / 6 // kaNe manas isate avyaye tRptau gamyamAnAyAM dhAtoH saMbandhinI gatisaMjJe bhavataH / tasmAca dhAtoH prAgeva prayujyate / tRptiH zraddhocchedaH / kaNehatya payaH pibati / manohatya payaH pibati / tAvat pibati yAvattapta ityarthaH / tRptAviti kim / tandulAvayave kaNe itvA gataH / mano halA gataH / ceto hatvesarthaH // 6 // *puro'stamavyayam // 3 / 1 / 7 // puras astam isete avyaye dhAtoH saMvadhinI gatimaMjJe bhvtH| tasmAca dhAtoH prAgeva prayujyate / pUrvaparyAyaH purshbdH| anupalabdhyartho'staMzabdaH / puraskRtya gtH| puraskRtam / astaMgatya punarudeti savitA / astaMgatAni duHkhAni / avyayamiti kim / *puraH kRtvA / nagarIrityartheH / astaM kRkhA kANDaM gataH / kSiptamityarthaH / sakAro'pyatra na bhavati // 7 // *gtyrthvdo'nchH||3|1|8|| *acchetyavyayamabhizabdArthe dRDhArthe ca vartate / tat gatyarthAnAM vadazca dhAtoH saMvadhi gatisaMjJaM bhavati tebhyazca dhAtubhyaH mAgeva prayujyate / acchagatya / acchavajya / acchoya / gatyarthavada iti kim / accha kRkhA gtH| avyayamityeva / udakamacchaM gatvA // 8 // tiro'ntadhoM 3 / 1 / 9 // tiraH zabdo'ntauM vyavadhAne vartamAno dhAto saMvandhI gatisaMjJo bhavati tasmAca dhAto. prAgeva prayujyate / tirobhUya / tirodhAya / antardhAviti kim / tiro bhatvA sthitH| tiryagbhavetyarthaH // 9 // kayo navA 10 // tiras ityavyayamantadhauM vartamAnaM kago dhAtoH saMvandhi gatisaMjJa vA bhavati tasmAca dhAtoH prAgeva prayujyate / tiraskRtya / tiraskRtya / tiraskaroti / tiraH karoti / pakSe, tiraH kRtvA / antardhAvityeva / tiraH kRtvA kASThaM gataH / vigityarthaH // 10 // *madhyepadenivacanemanasyarasyanatyAdhyAne // 3 / 1 / 11 // etAni *saptamyekavacanAntapratirUpakANyavyayAni anatyA| hisitveti / anta zabdo madhye'dhikaraNabhUte varttate parigrahe ca tatra parigrahe pratiSedhAditaratra gatisajJA vijJAyate iti darzayati / vizeSAnAkhyAne cintayatItyasya sthAne kathayatIti prayogo zeya // kaNemana:- // kaNateraci saptamyA kaNe iti saptamIpratirUpakamavyayamazraddhAyA vartate ||-avyye iti / avyaya san tRpti vakti / ata eva vRttI avyayamiti sabhavAdvizaSaNa sUtre'vyayamityasyAkaraNAt / | kaNemanasityete avyaye iti svarUpanirUpaNamAtrameveti / sAviti vyAvRtterna dyAvekalyam ||-pugest-1-pur kRtvetyatra purazabda zasi sakArAnto'styeveti na yadvaikalyam // nanvatra gatisajJAyAmapi kA gatisamAse sati syAdinivRttibhAvAtpurasiti asantasya sajJirUpasyAsabhavAtsajhAyA nivRttestanimittasya samAsAdi kAryasyApi nivRtte kimavyayavizeSaNeneti / naivam / syAdinivRttApyekadezavikRtasyAnanyatvAtsa | X evAya sazIti sajJA na nivartate / yasminvA tadrUpa na nivarttate tatpratyuddAharaNam yathA pura karotIti nAnArthakamavyayavizeSaNamuttarArdham ||-gtyrthvdo-|| atra samAsAntavidheranityatvAdata eva niKI dezAdvA 'cavargadapaha'-iti samAsAnto na bhavati / avateraci prapodarAdiyAda hArasya chaye kharebhya iti dvive accha iti abhyAdAva'nyaya nirmalAdAvanavyayam ||-mdhyepde ||--antyaadhaane RE iti / atra 'vibhaktisamIpa'-datyatyanenArthAbhAve'vyayIbhAva / tasminnapi 'saptamyA vA' iti vikalpAdamabhAvAbhAva / tatpuruSo vA ||-sptmyekvcnaantprtiruupketytr pratigata sAdRzyena 125 pratipanna rUpa zabdasya tattva zrutiryastAni pratirUpakANi saptamyA ekavacana tadantAnA pratirUpakANi saptamyekavacanAntAni pratirUpakANyeSAmiti vA vigraha |-upshless ityapa sannipatyayoga sarvaprakAra Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la ta a0 modamAneDa nartamAnAni kagA dhAtoH saMdhIni gatisaMzAni bhAnti nA tasmAta dhAtoH pAgeva prayujyante / gatvAdhAnam upalepa Avarya ca / tto'nydntyaadhaanm| // 3 // madhyekatyAmadhye kRtvA / padakatsA / pade kRtvA nivacane kRtya / nivanane kRtsaa| niAcane vcnaabhaavH|vaacN nigamyetyarthaH / manasitya manasi kRtvA / urasi kRtya / urasikalA / ubhayA nimityetyarthaH / anatyAdhAna iti kim / madhye kasA dhAnyarAziM sthitA hstinH| pade kRtvA ziraH zete / manasi kalA sukhaM gataH / urasi katA pANi zete / avyayamiva / "madhye kutA vAcaM tikRtIlAdi // 11 // *upAje'nvAje // 3 / 1 / 12 // ete avyaye saptamyekavacanAntapratirUpake khabhAvAdalasya bhAspa vA balApAne vartamAne godhAtoH saMvandhinI gatisaMjJe vA bhavataH / tasmAna dhAtoH mAgeva mayujyate / upAjekRtya / upAje kRtvaa| anvAjetya / annAje kRtaa| duvelasya bhayasya vA balAdhAnaM kRtvetyarthaH // 12 // *svaamye'dhiH|3||13|| adhItyetadavyaya svAmile gamyamAne BE godhAtoH saMghandhi gatijJa vA bhavati / tasmAca dhAtoH mAgeva prayujyate / traM grAme'dhikRtyAdhi kRtvA vA gtH| sAminaM kRtvetyarthaH / svAmya iti kim / cintayA grAmamadhikRtya / uhizyetyarthaH / sArthako upasargarakSakatvAt nityaM mApte pakSe pratipedhArtha vacanam / anarthakale tu vidhAnArtham / mAdirupasarga iti vartate / tenopasargasaMjJApi vikalpyate iti kalAdhoti mAkve'pyaniyamaH // 13 // sAkSAdAdizvya rthe // 3 / 1 / 14 // sAkSAdAdayaH zabdAzvyarthe vartamAnAH kRgo dhAtoH saMbandhino gatisaMjJA vA bhavanti / tasmAca dhAtoH mAgeva mayujyante / sAkSAtkRtya / sAkSAt kRtvA / asAkSAta sAkSAdbhutaM kRtvetyarthaH / evaM mithyAkRtya mithyA kRtvA / navyartha iti kim / yadA sAkSAdbhavameva kiMcit karoti tadA sAkSAtkRtvetyeva bhavati / vyantAnAM tu 'UrI'(3-1-2) AdisUtreNa nityameva gatisaMjJA / lavaNokRtya / uSNAkRtma || sAkSAt mithyA cintA bhadrA rocanA locanA amA AsthA agdhA mAjayA mAjurA mAjaruhA svIjayoM ERENERGREERENCIEYENERIENCREEERENRICICICICICECKMERIES sAdhAraNaguNate garAyogamAra madhyeityAdI apayarapodarAdinipAtAdekArAntAmikArAntavananivajana ilapa ra sago gA karaNAdhAre' iti bhATi gavanasyAmA pati nizabda-11 ugImA podarAdityAdekAra banino iti |-mdhye kalA vAca viSThatIti / moti aupacArikoDAmAdhAra iti pAco'nayAdhAnamarita / giga di zabdaprakAzanakala kenApi saha smhaat-upaaje-|| upamanAgapUjateni podarAdirAdikAra upAje anAje-bhAsya vA nalAzAnamilA zATa puro'kSaNamA bhAla samApramuphdhIyate tadupAje anAje prati naucyate / - svAmye'dhiprAdirUpasarage iti vartate iti / bhora mandakaptutigAyana prAdirUparArga iti gartate nAMdiyane to apodInAna upsrgsshaa| tatapa urI svAdilyA do prAdurupatargA'-ni pattA---prAstve'pyaniyama iti / rela samAropa / cipUna karotiniIiyoge gate tatkA svAmitve gamyamAna ityucyate / rAlAm / viniyogo'pi ujAcana miviSayo bhagati -sAkSAdAdi--|-vyantAcA citi / apraNA vyasAgA rikAmpo na bhAti / sAkSAditi sAhazAprapakSayo |-mithyeti alIke ||--cinteti mAnase | gApAre ||-bhvaadyraam prasasAyAm |-ameti rAhAye |-aastheti / Adarapratijayo |--agdhaadyaa para zobhA -prAjayati raha.samavAyasayogasAmadhya -dhIjayA bIjarudati bIja- 1 // 3 // Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ areer +saMsarpA | arthe *agnau vaze vikapane prakapane visahane prasahane / arthemabhRtayaH saptamyekavacanAntamatirUpakAH svabhAvAt*nipAtAdvA / *lavaNam uSNam *zItam *udakam *Ardram / lavaNAdInAmetatsUtravihitagatisaMjJA saMniyoga eva *mAntatvaM nipAtyate / prAdus Avisa namas iti sAkSAdAdiH // 14 // nityaM haste pANAvuddA || 3 | 1 | 15 || haste pANAvityetau saptamyekavacanAntamatirUpakAvyayau / saptamyantAvanavyayAvityeke / tAbudvAhe dArakarmaNya go dhAtoH saMbandhinau gatisaMjJau nityaM bhavataH tasmAcca dhAtoH prAk prayujyete / haste kRtya / pANaukRtya / bhAryAM kRtvetyarthaH / udrAha iti kim / iste kRtvA kArpApaNaM gataH / nityagrahaNAdvAnivRttiH // 15 // * prAdhvaM bandhe // 3 / 1 / 16 // prAdhvamise tanmakArAntamavyayamAnukUlye vartate / tacAnukUlyaM yadA tu kaM bhavati tadA *bandha ityucyate / anekArthatvAdvA nipAtAnAM mukhya evAsya vanyo'rthaH / tatra vartamAnaH mAzabdaH kRgo dhAtoH saMvandhI gatijJo bhavati / tasmAca dhAtoH prAgeva prayujyate / prAdhvaMkRtya / bandhanenAnukUlyaM kRtvetyarthaH / bandha iti kim / mAdhava kRtvA zakaTaM gataH || 16 || *jIvikopaniSadaupamye || 3 | 1 | 17 || jIvikopaniSacchabdau aupamye gamyamAne kRgo dhAtoH saMbandhinau gatisaMjJau bhavataH tasmAca dhAtoH prAgeva prayujyete / jovikAkRtya / upaniSatkRtya / jIvikAmivopaniSadamiva kRtvetyarthaH / aupamya iti kim / jIvikAM kRtvA, upaniSadaM kRtvA gataH // 17 // * nAma nAmnaikArthe samAso bahulam prasapranepi // - saMsapeMti prayojanasavaraNayo // agnAviti tekSye // vatse iti asvAtantrye // vikapane prakapane iti / ubho vairUppe / vikapane hisAyA prarUpane ityanye // visahane prasahane iti utsAhe sAmarthyaM ca // nipAtAdveti / AkArAntAnA dhvanAnA nipAtanAdAkArAntatva na tu Apantalam // lavaNamiti rucyaneM // uSNamiti abhibhave // - zItamiti anAdare // udakamiti de drave ca // Adramiti sodakAbhinavayo // - mAntatvaM nipAtyata iti / tena lagaNIkRtyetyAdI pUrvasUcanihitagatisazAsaniyoge na bhavati / tathA lagaNA kalA yathAgU bhuGkte / zIta kRta zItA kRtA zItA kRtA ityAdAvabhidheyavaline gatisajJAyA abhAvAnmAntAbhAva // - prAdhvaM bandhe // bandhahetukamiti / bandhajanitamityarthaH / duSTAmAdihiM bandhanenAnukUlye vyavasthApyate // bandha ityucyate iti kArye kAraNopacArAt / kAraNa yandha kAryamAnukUlya bandha evAnukUlye vartate // - jIvikopaniSadaupamye | jIvana jIvikA 'bhAva - iti ka / tata Apale ca jIvikA / athavA jIvyate'nayeti 'nAmni pusi ca' iti pake jInikA jIvanopAya aupamya ityatra upamIyate'nayeti ' upasargAdAta iti aDi bhidAdilAdvA upamA / tasyA bhAva omyam upamAnopameyabhAvalakSaNasavandha / samAsakRttaditeSu sapandhAbhidhAnamiti sabandhe bhAvapratyayotpAdAt // - nAma nAmnaikAyai samAso bahulam // nanu cAtra sahagrahaNa karttavya sahabhUtayo samAsasajJArtham / na ca nAmneti tRtIyayA sahayogAkSepAt 'vRdo yUnA - itivat ekekasya na bhaviSyatIti vaktavyam / yathA putreNa sahAgata iti dvayorapi tAtaputrayorAgamanena sabandha evamekekasya samAsasA syAt / sahagrahaNAtstvekA samAsasajJA sahabhUtayorbhavati doSAbhAvAt ( ekekasya samAsasajJetizeSa) bhavatviti cet / yadyapi samudAyarUpavAkyavarjanAt paryudAsAt samAsasamudAyasya nAmatve doSAbhAva, tathApi sakpAda ityAdI samAsAnte doSa | satyam / yathA pratyavayatra vAkyaparisamAptirdRSTA yathA yajJadattadevadattaviSNumitrA bhojyantAmiti / na cocyate pratyekamiti pratyeka ca bhujikriyA samApyate / evamatrApi (sa) pratyeka samAsasA satyapi nocyate / yadvA samAsa iti maratIya sajJA antartha vijJAyate samasyante sakSipyante padAnyasminniti / samudAyavipayAyA tu sajAyA pUrvottarapadayorekatvena nyasana bhavati / tasmAtsamAta Kokookkeeeeekekke ****OKK Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0a0 zrImazaka 31116 // nAma nAmnA sabaikAthya ekArthIbhAve sati samAsasaM bhavati bahulam / aikAya ca sAmarthya vizepaH / sa ca pRthagarthAnAM padAnAM *phacitparasparacyA | // 4 // pakSAlakSaNaM sAmadhyemanubhUya bhavati yathA rAjJaH purupo praajpurussH| nIlaM ca tadutpalaM nIlotpalam / kacit ananubhayaiva bhAti / yathA upakambham / kumbhkaarH| vAkyAntareNa tvarthaH padazyate kumbhasya samIpaM, kumbhaM karotIti / kacina bhavatyeA / yathA chAtrANA pazcamaH / rAmo jAmadagnyaH iti / lakSagaM cedamadhikAratha / tana yAvINAdivizeSasaMjJAbhAve yatrekArthatA dRzyate tatrAnenaiva samAsasaMjJA bhavati vispaSTaM paTuH, vispaSTapaTuH / vicitraM kaTukaH, vicitrakaTukaH / evaM viviktruupaayH| vyaktalavaNaH / saMpannamadhuraH / paTavamlaH / nipuNapaNDitaH / kushldkssH| capalavatsalaH / ikhAdie guNavizepaNasya guNavacanena samAsaH | *kASThA paraM prakamabyAyaka: kASTAdhyAyakaH / dAruNamadhyAyakaH dAruNAdhyAyakaH / amAtAputramavyAyakaH amAtAputrAdhyAyakaH / niSThuramadhyAyaka ityarthaH / veza subhagamadhyAyakaH veshaadhyaaykH| atterERENEEXXXXXXEMEREMENKERSIKERKHEREYE XekRikikikikRERROREIEEEEERIOTEREMOREICROCKEKICICIENCE iti samudAyasI sA vijJAyate / pralale miti / sahamahAmantareNApi tadarthalAbhAt saragrahaNa na karttavyamiti |-kyciditi / gata sANi samArthAbhidhAyIgi padAni bhAnti / yatra kramasatyApIbhidhAgupakumbhAmiyAdI sana sAmA gamana tujhyA samAsoja Aha-kvacidityAdi |-saamdhymnubhuuy bhavatIti / nanu anubhUyetyA bhAbhiyAyA sAmayogazeSa kartA anubhavanakriyAyAstu padAni kaNi iti bhiSaka tAyA kavA na prayoti / nepam / sanakriyApekSayA tulyAya, vasanakriyAyAta padAmyaya kartaNi ko -padAnA sAmaH yamabhUya yarzamAnAnA sAmA vizeSA bhavati / na ca 152 vAgamanubhAnapipAyA bhAnakriyAyAdha sAma vizeSa saMta tupakara, gata parasparavyapekSA padAnAmeva sabhavatItyanubhamahiyAvA padAvartaNi-ananubhUyaiveti / nilpasamAsasyAditi zepa ||jAmadagnya iti / prathamApa yasyApi kArya karaNADhavatvavakSAyA 'gadina' ||-raajpuruss iti / nanu dvidhA tirajahattvAryA jahatyArthI ca tatrAvAyA rAjapuruSa ityAdI viziSmA puruSasthA- 25 nAna paTate dvitIyAyA tu puruSamAgAsa jAtAnAjanizisasa / netadasita / jadapi rAjazabda sArtha nAtyantAya jahAti / tathA takSA rAjakarmaNi pravartamAna sanakSama rAjakamasibi aDhAti pA'vikata isita knnttrpitaadi| tamA gajazado'pi vizeSyApirodhimartha jahAti na tu rizepaNatyam / agA'dhyayAdAjaviziSTasya grahaNa yathA camATo manikApuTa iti / stIti niSTitAsyapi sumanamu pAdezo'nyavAdAti tapeTApi / tena rAjaziSTayAnagAna na puruSamAgasyeti / kacidAnanubhUgagana tazva vastusakSepa rAjapuruSAdIni zabdAntarAjyena na jAtuvidhA puruSa iti nAkyagamyo vypekssaalkssgo'stsmaatmtiiyte| minArthAnIya hi etAni zabdarUpANinilavAdAsapandhAnAmagaranahiyAlamyupataye vaakymughriite| na hi vAkyamera samAsIbhagati / vibhaktarapi sapamera tada bhAgAta kA yA niti sA kA ilAgenAnyate na tu vidhIyate ||-lkssnn cadAmiti / nanu adhikArIya lakSaNa yA ubhayamapi bama / adhikArastAvadananta pacatItpana vizeSagasamAsanitasparva / anyathA ripaca tIganA sAmAnya yadupAta devadarA ityanena karizepeNa vizeSyata iti sAmAnAdhikaraNacana vizeSa viSNabhAvosti / nabhitvAdAvuttarapadAnupAdAne uttarapadopasthApanArthava / lakSaNa ca yasya samAsasvAnyaSPmkSaNa nAsti / lakSaNa, tena virUpaThAdIni guNavizeSaNAni guNAcanena vispaSTa paraH vispaSTapaTuriti samasyante / parAzya zandA paTuvAdiguNayogAra mukhyatayA guNini partamAnA api go gatamA pATadAyapIti / pispaTAyA padarAdInA prAtinimittasya pATanAdeziMpaNAni na tu vyasyeti vispaSTamiti napusakatvam / ata eva mukhya sAmAnAdhikaraNya nAsti iti karmadhArayatatpuruSAbhASI |-kASThA para prakAmiti / kAmAzadaraya taulihasya kriyA yazapaNA pAsapusako 'anato lue' bhavati iyatva tu bAhulajhAna bhavati / somapa kulamilyana kulasya vizeSaNane lIvaravamoti harUpa Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evamanAzAtAvyAyakaH / ayutAdhyAyakaH / adbhutAvyAyakaH / bhRzAdhyAyakaH / ghorAdhyAyakaH / paramAdhyAyakaH skhadhyAyakaH atyadhyAyakaH ityAdipu kriyAvizeSaNasya kriyAvatA samAsaH // tathA sarvazcarmaNA kRtaH sarvacarmINo rathaH / adya zvo vA vijAyate adyadhInA gauH / dazabhirekAdaza gRhAti dshaikaadshikH| U muhUrtAdbhamaU mohatikama / evamaurvadehikam / audamikam / kRtaH pUrva kaTo'nena kRtapUrvI kaTam / bhuktapUrvI odanam / gatapUrvI grAmamityAdipu taddhitArthe smaasH|| tathA kanyeiva, daMpatIiva, *vAsasoiva, rodasIivetyAdiSvivenAlap samAsaH / aikapayaM ca samAsaphalam // tathA bhUtaH pUrva bhUtapUrvaH / *evaM dRSTapUrvaH, zrutapUrvaH / sarveSu caipu vizeSasaMjJA'prAptI anenaiva samAsaH / vahulamiti ziSTamayogAnusaraNArtham / nAmeti kim / *caranti gAvo dhanamasya / nAmneti kim / caitraH pacati / bahalavacanAdeva vacidanAmApi samasyate / bhAsakarko'treti bhAsa nabhaH / nabhasA sAmAnAdhikaraNyaM samAsaphalam / kacidanAmnApi / anuvyacalat / anuprAvapet / yad vyakarot / yata pariyanti / atra *niyasaMdhyAdiH samAsaphalam / samAsasya ca nAmatve'pi saMkhyAyAstyAdibhirevoktatvAtsyAdayo na bhavanti / *padakhArthamutpannasya vA prathamaika-* | vacanasya pratyAyantArthamAdhAnyAt napuMsakatve lopo bhavati / samAsapradezA 'vauSThautI samAse' (1-2-17) ityAdayaH // 18 // *sujvArthe saMkhyA saMkhyeye saMkhyayA bhvriihiH||3|1|19|| suco'rtho vAraH / vArtho vikalpaH saMzayo vA / sujvAthai vartamAna saMkhyAvAci nAma saMkhyeye vartamAnena saMkhyA- 132 *bAcinA nAmnA sahakAthya samAsasaMjJaM bahuvrIhisaMzaM ca bhavati / dvirdeza dvidazAH / nirdeza tridshaaH| dvivizatiH dviviMzAH / evaM tripiMzA vRkssaaH| sajarthasya samAse- Vas 2 navAbhihitatvAt suco'prayogaH / dvau vA trayo vA dvitraaH| tricaturAH / paJcapAH / saptASTAH / sujvAthe iti kim / dvAveva na tryH| saMkhyeti kim | gAvo vA daza aslvA / saMkhyayeti kim / daza vA gAvo vA / saMkhyeye iti kim / dviviMzatirgavAm / bahuvrIhinadezA 'vA bahuvrIhe:' (2-4-5 ) ityAdayaH // 12 // va bhavatyeva ||-uurdhvmauhrtikmiti / Urdhva muhartAdyo bhava kAla tatra bhava 'adhyAtmAdibhya ikaN ' ' saptamI caumautika iti nidezAduttarapadavRddhi // vAsasIiveti / anottarapadaprAdhAnyAse 'avyayasya ' iti lapa ||-ev dRSTapUrva iti / pUrva dRSTA ityapi kRte nipAtanAt hasvatvam / tena na me zrutA nApi ca dRSTapUrveti siddham / sAmAnyena samAsa kRtvA pazcAttItve vaa||12 H-caranti gAvo dhanamasyeti / atra samAse carantiguriti syAt ||-nitysdhyaadiriti / aikapadyAt 'hasvo'pade vA' iti hasvavikalpApravRttenitya yatvAdi bhavatItyartha / anye vAhu eko dvAvi- tyAdivadakteSvapyekavAdipu nAmArthatvAt kevalAyAzca prakRteH prayogAbhAvAdbhAvyamatra prathamakavacanena tasya ca 'dIrghajyAy '-ityanena lup 'anato lup' iti tnmtprnnaayaah-pdtvaarthmiti||-tyaady tArthaprAdhAnyAditi / tyAdyantasya sAdhyArthapradhAnatvAdasattvavAcitvam asattvaM ca sAmAnya sAmAnya ca napusaka tana 'anatI lup||-sujvaath-||-viklp. sazayo veti / nanu vikalpasazayayo *ko bheda / ucyate / nirNaye sati vikalpa / yathA devadatto bhojyatA caitro thA / yadvA vikalpe kriyApravRtti sazaye tu na / vikalpe kriyApravRttiyathA dvitrebhyo dehi bhojanam / tatazca dvAbhyA tribhyo vA dehIti vikalpo, gamyate / asmin sati kriyApravRtti / sazaye kriyApravRttvabhAvo yathA puruSebhyo dehItyukte tribhyo dApita catubhyo veti sazete / na jAne trayazcatvAro vA AgatA iti ca saMzaya anizAparNayarUpa, pratibhAsaH / nanu dvidazA ityAdI vArthe dvinA ityAdI tu sanikRSTasakhyAbhidhAyini sujaya samAsa. kasmAnna kriyate / ucyate / yadi nepyate tadA'nabhidhAnAt ||-aasnnaadraa-||-puurnnmaabhi Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0a0 Sexidererecter prIhemaza0 // 5 // *AsannAdUrAdhikAdhyardhA_dipUraNaM dvitIyAdyanyArthe // 3 / 1 / 20 // Asanna adUra adhika adhyadha ityetAni ardhazabdapUrvapadaM ca *pUraNapratya yAnta nAma saMkhyAvAcinA nAmnakArya samasyate dvitIyAdyantasyAnyasya padasthArthe saMkhyeyarUpe'bhidheye sa ca samAso bahuvrIhisaMjJo bhavati / AsannA daza dazavaM zrayepAM yebhyo vA te *AsannadazAH navaikAdaza vA / evamAsanAvizAH ekonaviMzatiH ekaviMzatircA / AsannatriMzAH ekonatrizadekatriMzadvA / evam adUradazAH, adUra vishaaH,aduurtrishaaH| adhikA daza syebhyo yepu vA te'dhikadazAH ekaadshaadyH| adhikatva ca dazAnAm ekAdyapekSam / avayavena vigrahaH samudAyaH smaasaarthH| * evam adhikavizAH ekviNshkhaadyH| adhikatriMzAH ektriNshdaadyH| adhyardhA viMzatiryeSAM te'dhyayaviMzAH viMzadiyarthaH / evamadhyatriMzAH, adhyrdhctvaariNshaaH| ardhapazcamA viMzatayo yeSAM te ardhpshcmviNshaaH| navatirityarthaH / evamardhacaturthaviMzAH / spttirityrthH| ardhatRtIyaviMzAH paJcAzadityarthaH / AsannAdigrahaNaM kim / saMniOM kRSTA daza yeSAM te "saMnikRSTadazAnaH / pUraNasyArdhapUrvatvavizeSaNa kim / paJcamI viMzatiryeSAM te paJcamoviMzatayaH / UnapaJcamA viMzatayo yeSAM te jnpnycmviNshtyH| dheyatvena vidyate yatya pratyayasya yasminnA adhAditvAdakAre pUraNArtha vihita pratyaya ucyate / tasaca kevalasthAsabhavAttadanta zabdastasya cAhAdIti vizeSaNamityAha-puraNapratyayAntAmati / arba gAdivasAsa nAso pUraNava / dvitIyA AdisA vibhaktInA tA dvitIyAdayaH dvitIyAdayA tat anyaca tasya artha-AsanadazA iti / Adazabhya sakhyetvasva prAyikatyAdatra dazanazabdara sakhyAne vartate / para takhyeyena saha mamede phuvcnm| bAde sakhyeyavRttimA dazanazabdenAsamA daza yeSAmityeva vAkya kriyate na dazasvamiti tadA sakhyAvAcineti vRttvazena niSedhAnna syAdanena samAsa / nokAdaza veti paryAyadha vighaTeta / yata itla kRte ekonaviMzatyekavizatisakhyApratIti / yathA dazazabdo dazalye sakhyAne vRttastathA vizarayAdayo'pItyAha-evamAsannavizA iti / AsanadazA ityAdi-135 pukA ityanena pUrvanipAta siddha eva / aduradazA ityAdipu tu 'vizeSaNasarvAdi'-dati sakhyAyA pUrvanipAto na bhavati / 'pramANIsakhyA' iti sakhyAyA samAsAntavidhAnAt ||-adhikaa daza yebhyo yeSu boti / ekAthavayasApekSayA yazAnAmadhikala tat ekAdazAdisamudAyApekSayApi zreya tena adhikayoge 'adhikena bhUyasaste' iti saptamIpasamyo sijaye bacchabdena bahanAmekAdazAdInAmabhidhAnAt pAmIsatamyobahuvacanamityAha-yebhyo ye beti / ekAdazAdiSu dazAnAmadhikatva phimakSa milyAi-ekAdyapekSamiti / ganu tAI kathamadhikA daza yasyetyekavacanena vAkya na kRtam / uccate / bahuvacanamayayAvayapimorabhedavikSayA / ekAdazAdayo'prayavA / tata upacArAdavayasyekalyAvavapinA pahuvacana pavAdavayate ca (na) vigraha kriyate'dhikazabdena ekAdaya AkSipyante ityeko'vayava daza iti dvitIyo'dhyavastayodhiprada / yeSAmiti samAsArtha / sa tu samudAya ekAdazAdi. / ko'rtha , bebhyo yeSu vA ekAdazAdisamudAyeSu ekAthapekSayAdhikA daza ityartha ||-adhikrvishaa iti / avyutpano'pa va madhikazabdastena ' tabitAkaka'-iti na puSaniSedha / anyathA kopAntyadvArA taniSedha syAt / evamadhikArazA itypi|-apnycmvishaa iti / yadyapyadhyavasthA dipUraNasya ca 'kasamAse'dhya 'arbapUrvapada pUraNa ' ityAbhyA sakhyAsajJA'sti tathApi pUrvaNa mujvArthe sakhyAyA samAsasyAvidhIyamAnatvAna sidhyatItyupAdAnam / pratyaya prakRtyAderiti nyAyena pUraNapratyaye madi paJcamItyA pUraNapratyavA-135 * ntatA nArdapathametyasya tena 'taditAkaka' iti na puvaniSedha / ardhayazcamI viMzatiyA~su 'pUraNIbhyastatprAdhAnye'p' aI pathabhyA cataso vizataya pUrNAH pakSamo vizatiramityartha ||-sNnikRssttdshaan iti / ana 'pramANIsakhyADa' iti na bhapati / tatra pratipadoktatva samAsasya prahaNAt ||-ardvyaa vizatayo yeSAmiti / arda dUga vizatisu eka dazalakSaNamarda dvitIya tu dvibhAgIkRta Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | pUraNamiti kim / *ardhayA viMzatayo yeSAM te'rdhyviNshtyH| dvitIyAyanyArtha iti kim / AsannA daza, adhikA dshbhiH| tathAdhikA paSTivaNyasyeti vAkye| 'dhikaSaSTizabdayoranena dvipado bahubIhirna bhavati / yadi syAtsamAsAnto DaH prasajyeta / na cAsAviSyate / uttareNa tu tripado bahubrohirbhavatyeva / *adhikpssttivrpH| adhikA paSTiyeSAM varSANAmityatra tvanyArthatve'pi anabhidhAnAnna bhavati / 'ekArtha cAnekai ca' (3 / 1 / 22) ityanenaiva siddha pratipadavidhAnaM DapratyayavidhAvetatsaMpratyayArtham / evamuttarasutramapi // 20 // avyayama // 3121 // avyayaM nAma saMkhyAvAcinA nAmnakArye samasyate dvitIyAdyanyA saMkhyeye'bhidheye saca samAso bahuvrIhisaMjJo bhavati / upa samIpe daza yeSAM te upadazAHnavaikAdaza vA / evmupviNshaaH| uptriNshaaH| upctvaariNshaaH| yogavibhAga utarArthaH // 21 // ekArya cAnakaM ca // 3 // 1 // 22 // ekaH samAno'rtho'dhikaraNaM yasya tadekArtham samAnAdhikaraNam ekamanekaM caikArtha nAmAvyayaM ca nAnA dvitIyAyantasyAnyasya padasyArthe samasyate sa ca samAso bahuvrIhisaMjJo bhavati / ArUDho zvAnaro yaM sa ArUDhavAnaro vRkssH| UDhaH rathaH yena sa UDharatho'nahAn / upahRto valirasyai sA | *upahRtabAlibakSI / bhItAH zatravo yasmAt sa bhiitshtrurnRpH| citrA gAvo yasya sacitraguzcaitraH / ke sabrahmacAriNo'sya kiNsbrhmcaarii| ardha tRtiiymessaamtRtiiyaaH| vIrAH puruSAH santyasmin vIrapuruSako grAmaH / anekaM ca, ArUDhA bahavo zvAnarA yaM sa ArUDhabahuvAnaro vRkSaH / UDhA bahavo sthA anena UDhabahuratho'nadvAn / ki bhavati pazca ||-adhikssssttivrss ityatra adhikA paSTivarpANyasya iti vigrahe 'digadhika sajJA'-iti karmadhArayatatpuruSa iti 'puvakarmadhAraye' ityAdinA bAdhakapAdhanArtha' pusadbhAvo bhavati / yadA tu 'AsanAdUrA-' ityamunA dvipado bahuvrIhi syAttadA taditAka'-ityAdinA puvaniSedha syAt / nanu yathA bahuprIhiNA vibhaktyarthasyAbhidhAnAt SaSThayAiyo na bhavantyeva linasakhyayorabhidhAnAttayoyA takavADayAdayo na prApnuvanti / sArthikatvAt upAdInA samAsena abhihite'pi sIvAdI taddyotanAya bhavanti / tiyA yadvarttate nAma tasmAt iyAdayo bhavantIti hi tatrArtha / tathA citraguriti samAsena 2 *nAmArthamAtrasya karmAdizaktirahitasyaikatvAdaya uktAstata kAdigatatvapratipAdanAya vacanAni bhavanti / citragu pazya citraguNA kRtamiti / prathamA tarhi na prApnoti samAsena sakhyAyA abhidhAnAt / OM naivam / sApi na kevalA prakRti prayoktavyA na ca kevala pratyaya iti samayAdbhaviSyati / athavA yadA citragurekatsaviziSTo nAmArthaH pratipipAdayiSitastadA vibhaktyA vinAso na zakyate pratyAyayitumiti / | prathamaikavacana vidheyameva dvitvavahutvayordivacanabahuvacanavidhi ||-ekaarthN ca ||-atr bahuvrIherera grahaNamata Aha-ekaH samAnetyAdi ||-uphtbliykssiiti / atropahatikriyAkarmaNA sabadhyamAnAyA * yazyA. sapradAnatvamupaharaNasya dAnarUpatvAt ||-smaano'rtho'dhikrnnmiti / yathA ArUTo vAnaro yamityatra AlTo'pi sa vAnaro'pi sa ||-citrgushcaitr iti / nanu citrA gAyo yasyetyatra hi as| devadattArthoM vizeSaNa citragavyo vizeSya vRtto ca citraganyo vizeSaNa devadattArthoM vizeSya tadetatkathamucyate vicitrA hi zabdazaktaya iti / nanvanyasya padasvArthAbhidhAne citraguthaitra ityAdAva'nuprayogAnupapatti kA caitrapadasya hi yAvAnarthastAvAn bahuvrIhiNA vaktavyo dvitIyAdyanyAyeM tasya vidhAnAttato gatArthatvAdanuprayogo na prApnoti / yathA cAthai dvavidhAnADhe cakArasyAprayoga / napa doSa / citraguzabdena tadana- 1 MmAtrasAmAnyamucyate na tu vizeSa iti tanAvazya vizeSaNAdhinA vizeSAdhinA vizeSo'nuprayoktavya / citragu kazcaitra iti / nanu bhavatu citrA gAvo'syetyeva sAmAnyena samAse kRte'nyapadArthasAmAnyasya pahu prIhiNA'bhidhAnAdviyopasyAnuprayoga / yadA tu citrA gAvo'sya devadattasyeti viziSTe'nyapadAyeM bahumIhi kriyate tadA'nuprayogAsinti / naivam / yato nedamubhaya yugapadbhavati vAkya samAsatha / lokike prayoge | Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0a0 okkakkarook zrIhaima zobhanAH mUkSmajaTAH kezA asya susUkSmajaTakezaH / zobhana natamajinaMbAso'sya suntaajinvaasaaH| saMjAtAni anteSu zitIni randhrANyasmin smntshitirndhrH| pazca gAvo dhanamasya paJcagavadhanaH / paJca nAvaH miyA asya *pazcanAvapriyaH / mattA var3avo mAtaGgA yatra tanmattabahumAtaGgaM banam / paJca pUlA dhanamasya paJcapUladhanaH / paJca kumAryaH miyA asya paJcakumArISiyaH / nAma nAmnA iti vivakSitasaMkhyatvAdanekasya samAso na syAdisanekagrahaNam / avyayaM khasvapi / uccamukhamaspa uccaimukhaH / evaM nIcairmukhaH / antarajananyasyAntaraGgaH / evaM bahiraGgaH / kartuM kAmo'sya kartukAmaH / hatu mano'sya hartumanAH / vyadhikaraNavAdavyayasya na praamotiityvyyaanukrssnnaarthshckaar| sAmAnAdhikaraNye tu 'ekArtham-' (3-1-22) isanenApi sidhyati / asti kSIramasyA astikSIrA gauH, astidhanA raajdhaaniityaadi| kriyAvacanale khastyAdInA 'nAma nAmnA'-(3.-1--18) ityAdinaiva bahulavacanAt siddham / ekArthagrahaNaM kim / paJcabhibhuktamasya / dvitIyAdyanpArtha ityeva | vRSTe meghe gataH / yathA me mAtA tathA me pitA | *musnAtaM bhoH / iha kasmAna bhavati, vRSTe meghe gavaM pazya / bahiramAtra dvitIyAntateti / *zabde kAryAsaMbhavAdatheM labdhe yadarthagrahaNaM tadanyapadArthasya yA liGgasaMkhyAvibhaktayastA yathA syurityevamartham / bahulAdhikArAt rAjanvato bharanena, mAggrAmo'smAt , paJca bhuktavanto'sya, ityAdiSu na bhavati // 22 // *ussttmukhaadyH||3|1|23|| uSTramukhAdayo bahulaM bahuprIhisamAsA nipAtyante / uSTramakhamiva mukhamasya uSTramukha / vRSa Erotikokteredoktr vRttivAkyayoryugapatprayogAbhAvAdekenaivArthasya pratyAyitatvAditarAprayogAt / tatra vadA tu vAkya na tadA samAsa sAmAnyena tadA vRtti zabdazaktisvabhAvAinyapadArthatAmAnyamabhidhAtu zanoti na tu vishessmiti| vA vikalyena gara bane ramatte 'kacita' iti De vanarastasthAyamiti vA vAnara, antapu zitInIti / arthazayanamida vigrahastu antazitInIti / avAntara samAsa kaaryH|-suukssmjttaaH kezA ityatra skmA jaTA yeSA kezAnAmiti tatatipado pahubauhi / zobhana nata tata sunatamajina vAso'syeti ca pahunIhi / vRttI tUbhavasamAsapradarzanAya sAmAnyena vAkyamuktam / anya vaikArthava na syAt ||pnycnaavpriy ityatrATi samAsAntAtaDIne pAdhante svArthakA kacidityata akArAntAnAmro DIvidhAnAt samAsamadhye Dorna bhavatIti nyAsakAra / tarhi katha pUrvagopriya ityAdi / kazcittu madhye'pi DIpratyayamicchati |-ythaa me mAtA tathA me piteti / me mAtetyAcakavanamAtra yAvatA me mAtA manmAteti tu vigraha / tato baveti manmAniti tayeti ca trayANA padAnA maripatrA saha samAsa / yato ya evaM mAtRsadRza sa eva maripatetyekAsvamasti |-susnaat bhoriti / anya padAyosti iti samAsa prApnoti / anocyate / pratyAsatte samasyamAnayoreva padayoranyapadAye samAso'ja tu samudAyasya tasya vAkyasya tAtparyAcI nAvayavabhUtayo padayo cyo'gyo'rtha iti na bhavatyeva samAsa / samAse hi vadhAmanmAvatathAmatpitarU syAt / dvitIyAdyanyArtha iti prathamA vyavachodyA tathA vAkyAtheca / tena vAkyAyeM na bhavati yathA meM mAtA tathA me pitA mukhAta bhoriti / etadeva bhAvyate / asyaudAharaNasthAyamartha / yathA kacikena citpUTa kIza kulazIlAdinA taba piteti / sa AhayathA meM mAteti / athavA snAhIti kazcidukta sa Aha yathA me mAteti / yathA zuddhA meM mAtA tathA pitApItyabhijanazudhirapi slAna ki pAjhena snAnena tata munAta bho iti / nanu dvitIyAdyanyArtha ityatra kimarthagrahaNam / anyapada hizabda, zabdasya ca kArya na sabhavatItyA lapsyata ityAha-zabde kaayNtyaadi| satyametat / lapsyata evArtha: katu tada savyaspa salihasya sasakhyasya kRtsnasya abhidhAna yathA syAdityevamartha kRtamastyAropAbhAve iti lizAnuzAsananirapekSam ||-upmukhaadyH|| upamAnamupameyena samasyamAna na ekAryatA bheje sa eva cadastadeva mukha na bhavatyato bhinnsuutrm|| Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ skandha iva skandho'sya vRpaskandhaH / hariNAkSiNI ivAkSiNI yasyAH sA hariNAkSo / haMsagamanamiva gamanaM yasyAH sA hasagamanA / ibhakumbhAviva stano yasyAH | BE sebhakambhastano / evaM naagnaasoruuH| cndrmukhii| kmlbdnaa| bimbosstthii| ckrnitmbaa| pituriva sthAnamasya pitRsthAna / pitarIva sthAnIyamasmin pitRsthaaniiyH| ityAdi / atropamAnamupameyena *sAmAnyavAcinA ca saha samasyate / upameyasarUpasya copamAnapadasya yathAsaMbhavaM lopaH / kaNThe sthitA ityalupsamAsaH / tataH kaNThesthitAH kAlA yasya sa kaNThekAlaH / evamurasisthitAni lomAnyasyorasilomA / evamudaremaNiH, svahegaduH ityAdipu saptamopUrvapadaM samAnAdhikaraNaM samasyate uttarapadasya ca lopaH / vyadhikaraNo vA kaNThekAlAdiSu bahuvrIhiH / kezasaMghAtathUDA asya kezacaDaH suvarNavikAro'laMkAro'mya suvarNAlaMkAraH ityAdiSu saMghAtavikArApekSayA paSThathA samasta samAnAdhikaraNaM samasyate uttarapadalopazca / kezasaMghAtacar3a , suvarNavikArAlakAraH itypynyH| tathA papatitAni parNAnyasya prapaNaH, patitapaNaH / prapalAzaH, prapatitapalAza / udrazmiH, udgatarazmirityAdipu pAdipUrva dhAtujaM padaM samasyate tasya ca vikalpena lopaH / sthA avidyamAna putro'sya apatra , avidyamAnaputraH ityAdipa napUrvamastyartha padaM samasyate tasya ca vA lopaH / vahuvacanamAkRtigaNArtham // 23 // *sahastena // 3 / 1 / 24 // saha ityeta- ar nAma tulyayoge vidyamAnArthe ca vartamAnaM teneti tRtIyAntena nAmnA'nyapadArthe samasyate sa ca samAso bahuvrIhisaMjJo bhavati / tulyayoge, saha putreNa saputra AgataH / sacchAtra AgataH / Agamanamubhayostulyam / vidyamAnArthe, saha karmaNA vartate skrmkH| evaM slomkH| sapakSakaH / sdhnH| samadaH / sdrpH| svidyH| vidyamAnatAtra sahArtho na tulyayogaH / saha iti kim / sAkaM sAdha satrA amA putreNa / bahulAdhikArAt vidyamAnArthe *kacinna bhavati / sahaiva dazabhiH putrairbhAraM *vahati grdbhii| | sahaiva dhanena bhikSAM bhramati / prathamAntAnyapadArthArtha ArambhaH / evamuttaratrApi // 24 // *dizo ruuttyaantraale||3|1|25|| runyA dizaH sabandhi | sAmAnyavA canA ceti / mAdhAraNadharmavAcinAvasthAnAdinA rUMpaNetyartha / AdipadAdagurusthAnamiva sthAnamasyaityAdi ||-vhegdduriti / gaDuzabdasyokArAntatvAtpustvama / nyAsakArastu pitvamapi / tathA eSu gamyamAnArthatvAdvitIyamukhAdizabdAprayoga / mandamatinyuttpAdanAyedamucyate / na hi vAkyopamardaina samAso vidhIyate nityatvAcchandAnA puruSaprayatnanirvA hi zabdA / na hi yana prayatnenauSTramu| khazabdo nirvatyate tanavoSTamukhamivetyAdiko'pi bhinnAdhikaraNaprayannavAhinAvavaitAviti / ata evocyate'nAdizabdapravAha iti / anuvAdaka ca smRnizAkha na vidhAyakamatiprasahAya / anyathA danA | upasikta odano dhyodana guDena mizrA dhAnA guTayAnA ityAdo samAme'dRzyamAnAnAmupamikta ityAdInA lopArtha yatna karttanya syAttasmAdavRttiviSaye dabizabda upasiktAvRttiguMDazabdI mizrAvRttiriti * vAkyenopadayate ||-shsten / teneti tRtIyAntapratirUpakAnnipAtAt tRtIyA |-n tulyayoga iti / nanu tulyayogavidyamAnArthayo ko bheTa / ucyte| kriyAguNadravyarubhayo sadRza sabandhastulyayoga / / 35 vidyamAnArthatA tu na tathA / tathAhi-sakarmakAdAtmanepamityukta yathA dhAnoganmanepada bhavati na tathA karmaNo'pi / tathA salomako bhojyatAmiti yathA devadatto bhAjyate na tathA romAnyapi / tathA mapa kSA kho hata ityatra pathA pakSI hato na tathA pakSA apoti mAva ||-kvcinn bhavatIti tulyayoge tu mayanyeva // vahAta gaIbhauti / atra tatputrANAmastitvameva vivakSita na tu bahana kriyati | vidyamAnArthatA ||-disho ruuddh'yaant-|| dizi vartamAnA nityasIlihA eveti 'parata tI puvata'-na prApnotIti marvAdayo'myAdAvinyuktam / ye punardizi raSTA zabdAsteSA save parata khoti bhavati Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 7 // nAma rUDhava dizaH saMbandhinA nAmnA'ntarAle'nyapadArthe'bhidheye samasyate sa ca samAso bahuvrIhisaMjJo bhavati / dakSiNasyAzra pUrvasyAzca dizoryadantarAlaM sA dakSi NapUrvA dik / evaM pUrvottarA / uttarapazcimA / dakSiNapazcimA 'sarvAdayo'syAdI' ( 3-2-61 ) iti pUrvapadasya puMvadbhAvaH / kathaM pazcimadakSiNA, pazcimota raa| karmadhArayo'yam / boho hiHsarvanAmnaH pUrvanipAtaH syAt / rudigrahaNaM yaugikanivRtyartham / tenainyAca kauveryAca dizoryadantarAlamiti vAkyametra // 25 // * tatrAdAya mithastena prahRtyeti sarUpeNa yuddhe'vyayIbhAvaH // 3 / 2 / 26 // tatrati saptamyantaM nAma miya AdAyeti kriyAvyatihAre teneti tRtIyAntaM mithaH *mahatyeti kriyAvyatihAre sarUpeNa samAnarUpeNa nAmnA yuddhaviSaye'nyapadArthe samasyate sa ca samAso'vyayIbhAvasaMjJo bhavati / kezeSu ca 2 miyo gRhItvA kRtayuddhaM kezAkeza evaM kacAkaci / vAcAvi / daNDairdaNDeA mithaH mahatya kRtaM yuddhaM daNDAdaNDi / evaM yaSTAyaSTi / muSTAmuSTi / asysi| tatreti teneti kim | kezAMtha kezAM gRhIlA kRta yuddham / mukhaM ca mukhaM ca mahatkRtaM yuddham / AdAyAta mahatyeti kim / kezapu ca kezapu ca sthityA kRta yuddhaM gRhakokilAbhyAm / daNDeya daNDaivAgatya kRtaM yuddhamevAbhyAm / mitra iti kriyAvyatihAra. kim / *kezeSu ca kezeSu ca gRhItvA yuddhamanena / sarUpeNeti kim / *dastaM ca pAde gRhIlA kRtaM yuddham | yuddha iti kim / haste ca haste ca gRhItvA kRtaM sakhyam / yuddha iti viSayanirdezAt yuddhopAdhikAyAmanyasyAmapi kriyAyA bhavati / bAhUyA 4 rupAdA ata eva maMtra pAyAsamAsastyanena bharSAta harimaTaNAt / antagalamyAmyapadAvapi prathamAntatyAt eiyanena na prApnotIti vacana rAjabhASA na kartamiti va ucyate / ina di se sAmAnyabhittipama samyamiti pAkhyAnAda aba amyatvAdimana kartaya syAta dvitIyAyanyArtha iti dvitIyAdityapadArtha iti kRte sAdhyamiva / ani stuti tasmAri rAjabhASAmeva eSa ityAdimapi // tatrAdAyeti nyAyena mitha pratyekamabhisanyate / mannati // prasyati iti mama satata iti mithastena pratyeti // avyayIbhAvasaza iti / nanu sAntAdhikA yAyAvastu nigama Dizumeti nakarakaraNAra dilAyA rUsa nayAgAmenAva samAsa sa cAnyapadArtha itanI satItika samAntaraNa ijavadha paramadaNDApIti padAntareNa samAsa gulasAne piThanIyatam ca ayanena na na anyapadArthasya prathamAtra tena samAsa iti pAya kazAnA ca kezAnA nAnyAnyasya yasmin yuddha iti miTAva dvitIyAdigrahaNa gAvAsyAma ucca ekazepabAdhanArtham tavAhikezeSu ca gRhItvA ca dadayaprat yuddha haNapraharaNe ca pAcanamA patsindhAnupapatyA samUha nakAzA yAbhyaMta tumIzepa na zakyeta pAcitumanyatra sArasya / prakSA iti Sata // kezAkezIti namyacikIrSitAyA kiyAyA anyana karaNa kiyAryatihAra tatha yadekena zaraNamakAri tava apana vita paradhikarSitamiti yatA nAstIti hava gamAsa ucyate / kezeSu ca sthitIje irna // kezeSucara gRhItvA yuddhamaneneti / eka saMdeza anyatha muNDotI na mibhAva ||-hste ca pAde tarastapadAstapAtibhati // dhyAsajetAmiti ca gRhItyeti / yadA tu tapakira prANitayA ityasyaniyA pahIlA kuna yuvamiti vi 1 la0su0: Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ havi *vyAsajetAmiti / avyayIbhAvapradezAH 'amavyayIbhAvasyAto'paJcamyAH' (3-2-2) ityAdayaH // 26 // nadIbhirnAmikA novAcibhirnAmabhirnAma samasyate nAmni saMjJAyAmanyapadArtha sa ca samAso'vyayIbhAvasaMjJo bhavati / unmattA gaGagA yatra sa unmattagaja dezaH / evaM lohitagaGgam / tUSNIgaGgam / *zanairgaGgam / imAni dezanAmAni / nadAbhirivi bahuvacananirdezAt tadvizeSANA *kharUpasya ca grahaNam / nAmnIti kim / zIghragaDago deshH|| anyapadArtha ityeva / kRSNA cAsau veNNA ca kRSNaveNNA / evaM zuSkatApo // 27 // *saMkhyA samAhAre // 3 // 1 // 28 // anyapadArtha iti nivRttam / saMkhyAvAci nAma nadIvAcibhirnAmabhiH saha samasyate samAhAre gamyamAne sa ca samAso'vyayIbhAvasajJo bhavati / dvayomanayoH samAhAro dviyamanam / evaM triyamanam / paJcanadam / saptagodAvaram / atrAvyayIbhAvatve samAsAnto'mbhAvazca siddho bhavati / samAhAra iti kim / ekA nadI ekndii| dvIrAvatIko deshH| dvigubAdhanAtha vacanam / anye tu papadamAdhAnye'vyayIbhAvaH / *godAvarINA saptavaM saptagodAvaram / samAhAre tu dvigurvetyaahuH| saptAnA godAvarINA samAhAra: *saptagodAvari / *dvigodAvari ityAdi // 28 // *vaMzye // 31 // 29 // vidyayA janmanA vA prANinAmekalakSaNasaMtAno vaMzaH, tatra bhano vaMzyaH / *sa ihAyaH kAraNapuruSo gRhyate / tadvAcinA nAmnA saMkhyAvAci nAma samasyate pUrvasya padasyArthe'bhidheye'vyayIbhAvazca samAso bhavati / eko manizyo vyAkaraNasya *ekamuni vyAkaraNasya / evaM dvimuni vyAkaraNasya / trimuni vyAkaraNasya / yadA tu vidyayA tadvatAmabhedavivakSA tadaikamani vyAkaraNaM dvimuni vyAkaraNamityAdi sAmAnAdhikaraNyaM bhavati / * sapta kAzayo vaMzyA rAjyasya saptakAzi rAjyasya / evaM trikozalaM rAjyasya / ekaviMzatibhAradvAja kozalasya / pUrvAya iti kim / dvau manI vaMzyAvasya dvimani, dvimanika vyAkaraNam / dvimanirAgataH / anyapadArthe vahabrIhireva / anye tu pUrvArtha iti vizeSaM necchanti / tanmate ekazcAso | yAhauzca 2 bhiyo gRhItvA vyAsaga kRtaH / kriyAvyatihAre Atmanepada hyamtanI AtAm vyAsana kRtavantAvityarthaH / 'roSAvezAdAbhimukhyana kA~citpANigrAha rahamA pAntI // hitvA hatImalavanmuSTi| ghAtabhanto pAhAmAhati vyAsajetAm // 1 // mAdhe ||-ndiibhirnaamni ||-shnairggaamiti / zanayogAt gaGgApi gane. sA vidyate yatra ||-svruupsy ca grahaNamiti / uttarasUtre pazcanabhityatra / svarUpagrahaNAca paryAyANA zrotasvinInimnagAsindhuprabhRtInA na graha ||-skhyaa samA-|-nivRttamiti / samAhAra iti bhaNanAt / ubhayapadapradhAna. samAmA'nena vidhIyate ||-smaahaar iti kimiti / samAhRti vinA dvIrAvatIko deza ityAdau dvigAgvi bahutrIherapi bAbaka syAt ||-dviguvaadhnaarthmiti / nanu tahi tasya kAvakAza. / satyam / nadInAmno'nyatra ||-godaavriinnaa saptatvamiti / A dazabhya sakhyA sakhyeya vatate ityasya prAyikatvAvRttiviSaye hyAdaya sakhyAne'pi vartante // saptagodAvarIti / anyastu sarvo napusakatva lope' iti hamya / ecadvigodAvari ||-bNshyen puu-||-s ihAdya iti / nanu vA bhavA iti vyutpattyA sarve'pi pAThakA. kArakAzca kaya na labhyante Adya eva kaya gRhyate / ucyte| gauNamukhyayogiti nyAyAt // | ekamuni vyAkaraNasyati / eko munirvadaya etAvAneva vigraha, / vyAkaraNasyetyetattu bhinnapadamato'nyapadArthAbhAvAna bahuprIhi / pUrvapadArthaprAdhAnyAcca yathAkramamekavacana dvivacanapahuvacanAni teSA ca 'anato lupa' / abhedavivakSAyAmanenaiva samAma para nyAkaraNAtprathamA bhavati aba vizeSa ||-spt kAzaya iti / kAze rAzo'patyAni 'dunAdi-iti jya / 'bahuvaniyA' lupa ||-ekvish Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ giishaa munizceti karmadhArayamasaGge, dvau munI samAdRtAviti dvigapasage, eko munizyo'syeti bahubohiprasaGge cAvyayIbhAva eva samAso bhavati // 29 // *pAremadhye gre lanta a |'ntaH SaSThayA vaa||3|1|30|| pAreprabhRtIni nAmAni paSThacantena nAmnA saha pUrvapadArthe vA samasyante'vyayIbhAvazca samAso bhavati / tatsaMniyoge cA-* yAnAM trayANAmekArAntatA nipAtyate / pAraM gaGgAyAH pAregaGgam / pAresamudram / madhyaM gaGgAyAH madhyegamam / madhyesamudram / agraM vanasya agreSaNam / agre. senam / antagireH antargiram antagiri / vAvacanAtpakSe paSThIsamAso'pi bhavati / gaGgAyAH pAram gaGgApAram / gaGgAmadhyam / vanAgram / giryntH| paSThaceti kim / pAraM zobhanam // 30 // bhyAvadiyattve // 3 // 1 // 31 // iyattvamavadhAraNam / tasmin gamyamAne yAvaditi nAma nAmnA samasyate pUrvapadArthe'vyayIbhAvazca samAso bhavati / yAvantyamatrANi yAvadamatram yAvAnodano yAvadodanam yAvAnavakAzo yAvadavakAzam atithIna bhojaya / yAvantyapatrANIti niviparimANenAmatrAdinA tAvanta iti atithiparimANamihAvadhAryate / iyatva iti kim / jhyAvahattaM tAvadbhuktam / kiyadbhuktamiti nAvadhArayati / yAvadityavyayamanavyayaM ceheM gRhyate / avyayamevetyanye // 31 // paryapADavahiraca pnycmyaa||3|1|32|| paryAdIni nAmAni paJcamyantena nAmnA sahakAyeM pUrvapadA tibhAradvAjamiti / bharadvAjasgama itya kArya 'taspedam' ityam / apatye tu pidAyatro 'yanina ' iti bahupu lopa syAt / yadyapyAkavizatizadasya vizeSalakSaNeneva tathApi pUrvapadAthasyakavi | zatizabdadhAnyasya bahutyAdbhAradvAjA iti bahutvameva zabdazaktisvAbhAtyAt |-aagt iti / atra anya iti gamyate / anyathA vaza iti vizeSaNa na ghaTate ||-paarmdhye- samAse nipAtayiSNamANa-2 KI kArAntAnAmidamanukaraNam ||-paarN gar3hAyA iti vigraha / dimAtrametata gAyA pAramityapi kRta pAraMgAsita bhavatyaya 'prathamoktam ityataH ||-paargaamiti / nanu ekArAntatAnipAtana 5 kimartha pahalAca gAdalupyapi sidagati / neyam / siddhayati yadA pAra gaGgAyA iti saptamI yadA tu pAre gamAyA kRtamityAdI saptamyarthAbhAvAtsaptamyA abhAvAna sidayati ||-caavcnaaditi / nanu nitya pratinAlpe' iti nirApadaNalabdhayA vibhAgIya sarvatra pAra gaNyA itpAdo vAkyasya sidatvAttatparaM ca gahApAgamati paTosamAsamyAge sidevAvacanAMtaricyate / na ca paThAsamAsa prApte'nyayAMbhAvasyArambhA ttasyApi bAdhA syAditi vAcyam / yatA nibhASAdhikArAAdakalpenAsya pAdhanAtpaSTIsamAsasiddhestasyApi viphalapena vidhAnAdvAkyasya sidi / ucyate / vikalpasyAvacane pUrvakAyamadazisamAsavimukta pakSa yathA SaSThIRE samAsI na bhavati phitu vAkyameva / ematrApi na syAta / ki puna kAraNamAzasamAsena mukte SaSThIsamAso na bhAti / ucyate / samAsatabitAnA gRttiIvakalpana vRttiviSaye nityapApapAdapravRtti / iha 521 puna yAvacanenakena gattenibhApA aparaNa gRttiviSaye'pavAdavikA / aya pastvarthaiha vAkyenAbhidhAne prApta vRttirAra-yamANA pAkyasya pAdhikA prAdhoti iAta vikalpena pakSe tasyAbhyanujJAna kriyate / IPKI tatrApAde'pi vikaloga vidhIyamAne vikalpo vAkyasyamAbhyanujJAna rotItyutsargasva nirAmeva sAdhena bhAgam / tatra vAgrahaNenotsago'pi pakSa'ganujJAyata iti velaNa sidayatIti / idameva vAvacana 15 'yAdabhita ' iti ca zApAmutsargo bhavatIti / vA iti pratyeka saba gata tana yatra SaSThIsamAsa prAmoti tatrAnujJAyate ||-girynt ispAtu 'saptA-datyAdinA niSido'pi pAvacanAvidhAyata / yAvadiyatve // iyatA paricchinasakhyAnAmiyato vA paricchinaparimANasya bhAna iyatta tasmin ||-yaavntiiti / angaye na mApadamatrANIti kAryam ||-yaavdmtrmiti / pUrvAdhapradhAnatvAdavyayatva las) siH / anavyayatve tu jama samAsAt ||-yaavddttmiaate / asamastamidam / ata epa tAvadityupAdIyate / samAse hi guNIbhUtatvAtAvadityasyopAdAnAbhASa' syAyacA yAcadamatramityatra ||-prypaang // 8 // Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ the'bhidheye samasyante sa ca samAso'vyayIbhAvasaMjJo bhavati / pari trigartabhyaH paritrigartam / apatrigartebhyaH apatrigartam / A grAmAt AgrAmam | vaDigramAt bahiryAmam / prAg grAmAt prAggrAmam / pratyaggrAmAt pratyaggrAmam / apAggrAmAt apAggrAmam / udag grAmAt udaggrAmam dRSTo meghaH / paryAdisAhacaryAdaJcatidhainalavanto 'vyayaM gRhyate / teneha na bhavati / *mAG grAmAt caitraH / *pratipadavihitAyAzca paJcamyA grahaNAdihAvyayIbhAvo na bhavati / apagataH zAkhAyAH *apazAkhaH / *paJca| myeti kim | pari vRkSaM vidyotate vidyut | yadatra mAM pari syAt // 32 // *lakSaNenAbhipratyAbhimukhye || 3 | 1 | 33 // lakSaNaM cihnam / tadvAcinA nAmnA Abhimukhye vartamAnAvabhipratItyaikArthe sati pUrvapadArthe'bhidheye samasyete 'vyayIbhAvazca samAso bhavati / abhi agnim *abhyami / *pratyagniM pratyani zalabhAH patanti / agniM *lakSIkRtyAbhimukhaM patantItyarthaH / lakSaNeneti kim / munaM prati gataH / pratinivRtya *punaH sunamevAbhimukhaM gata ityarthaH / Abhamatoti kim / *yenAgnistena gtH| Abhimukhya iti kim / vRkSamabhi vidyotate vidyut / pUrvapadArtha ityeva / abhimukho'iko yAsAM tA abhyaDakA gAvaH // 33 // *dairye'nuH // -- paJcamyA prahaNAditi / nanu paJcamIgrahaNami tadantareNApi viziSTapaJcamIpratipatestathAhi - apaparizado parasparasAhacaryAdvarjanArthI grahISyeta / tayoge na pAyena vihitA / Azabdo'pi vidatropAtta / nAkyasmaraNayostu dvittvAbhAvAdI padAdiSu caturtheSu varttamAno prAya / tatrApISadarthe 'A' iti paratvAttatpuruSavidhAnAtpArizeSyAnmanAbhika vardhavRttaprahaNam / bahirgata prAmAdityAdAvapAdAnapaJcamyantAdasAmarthyAna bhaviSyati / prAggrAma ityAdI ca pUrvapadArthAvAnya epa sati sabhave'nyayIbhAvasya vidhAnAtsamAsAbhAva iti paJcamyanteneva samAsasya siddhalAti tadupAdAneneti ata Aha-- paJcamyeti kimiti / lakSaNIyetyabhUte' ityadhikA mAgini ca' ityanena pariyoge dvitIyA / tayA saha mAbhUdityartha / ayA varjanArthapariNAma na bhaviSyatIti cettA nyAyAnuzada kamena | paJcamIgrahaNa bhavati / paritrigarttamiti pradhAnAta prathamA / vivizeSaNatvavakSAyAtu dvitIyA gayA Asala sacaratAmityatra eva sarndana // prAG grAmAJcaitra iti / yadA gamanArthasyAca kapi karmANi SaSThI tadA prAD grAmasyetyapi prayogo bhavati / ko'rtha / gacchanmAmabhitA // pratipadavihitAyAzceti / lakSaNapratipadoktayoriti nyAyAt // apazAkha iti / na na vAcya zAgAyA apena saha sapandhAbhAvAdeva na bhaviSyati samAsaH / yato gatArthasyApavAdastyapana zAkhAyA samanya iti / na ca parasAt prAtyanaiti tatpuruAMgAsya bAdhA iti vAcya tacAnyagrahaNAta ||lkssnnenaa - abhiprapannI musamabhimukhastasya mAtra karma vA 'patirAjAnta - iti yaN Abhimukhyam // - pratyagnimiti / vaicitryArtha sasari vAkyama // abhyagnIti | anAminA galabhapAtA lakSyate ityanirlakSaNa bhavati / tasya cAbhipratibhyAmAbhimukhya pratipAdyate / amau hi zalamA samukhA evaM patanti / nanu lakSIkRtyetyayukta lakSaNIkRtyeti bhaNanIya na lakSIkRtyeti ko'rtha abhilakSaNasaina lakSyIkRtyetyartha. / ko darzanakriyApekSayA'mirlakSya patanakriyApekSayA lakSaNa yata pUrva pazyanti tata patanti / anyayIbhAvAtkriyAvizeSaNatvAdutpannasyAmA luga // srumaM prati gata iti / pratigatamya madhye pratizabdo'rthavAnasti iti tenApi saha sabandho'stIti samAsa syAta // - punaH srugamnamiti / atra pratigato'ya devadatta ko'rva abhimukha gata ityartha / ki kRtvA puna nivatya iti / a sunAdanyanagarAntara gantukAma pathi vyAmohAttameva pratyAgata iti nAsti gamana prati sunnasya lakSaNatA / yaduddizya hi gamana kriyate talakSaNa bhavati / atra tu vyAmohAdeva gata / gatakriyApekSayA canasya kammelanam // yenAgnistena gata iti / yenatenI pratyarthI amirityubhayatrApi savandhanI yenAgirItastenArjita ityudAharaNam / gato devadatta mitra lakSaNa nAgi amirlakSaNamityarthaM / eva tenAgniriti bhinna yathA ekamevedamudAharaNamityartha / gata iti lakSya teneti lakSyasya yotamamikSaNa yeneti lakSaNasya yotakamiti lakSyalakSaNabhAva // - deye'nu // - vRkSamanu Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 / 1 / 34 // anu ityetannAmadhye AyAmaviSaye yalakSaNaM tadvAcinA nAmanekArthye sati pUrvapadArthe'bhidheye samasyate sa ca samAso 'vyayIbhAvasaMjJaH / anu gaGgAM dIrghA anuga vArANasI / gaGgAyA lakSaNabhUtAyA AyAmena vArANasyA AyAmo lakSyate / evamanuyamunaM mathurA / dairye iti kim / vRkSama vidyotate vidyut / lakSaNenetyeva | lakSyeNa vArANasyAdinA mAbhUt // 34 // *samIpe // 3 / 1 / 35 // anu ityetannAma samIpe'rthe vartamAnamarthAt samIpavAcinA sahaikArthe sati pUrvapadArthe'bhidheyai samasyate sa ca samAso'vyayIbhAvasaMjJaH / anu vanasya *anuvanamazanirgatA / anunRpaM pizunAH / anoravyayatvAt 'vibhaktisamIpa '(3 / 1 / 39) ityAdinaitra samAse siddhe vikalpArtham / tena vAkyamapi bhavati / pRthagvacanaM lakSaNenetyasya nivRtyartham // 31 // * tiSThadgvityAdayaH || 3|1|36|| tiSThadgumabhRtayaH samAsazabdA avyayIbhAvasaMjJA bhavanti yathAyogamanyapadArthaM pUrvapadArthe cAbhidheye / tiSThanti gAvo yasmin kAle garbhagrahaNAya dohAya vAhAya va rasebhyo nivAsAya jalapAnArtha vA sa kAlastiSThadgu / vahanti gAvo yasmin kAle sa kAlo vahadgu / Ayanti gAvo yasmin sa kAla *AyatIgavam / atra pUrvapadasya puMvadbhAvAbhAvaH samAsAntazca nipAtanAt / ete'nyapadArthe kAle / tathA khale yajA yasmin sa kAlaH khaleyavam / khalebusam / nipAtanAtsaptamyA alup / lUnavayam, luyamAnayavam / pUnayavam pUyamAnayavam saMhRtayavam saMhiyamANayavam / saMhRtavasam, saMhiyamANavasam / ete prathamaikavacanAntA evAnyapadArthe kAle / deze'pItyanye / tena khaleyavaM pazya, khaleyavena kRtam, khaleyave kRtam ityAdayaH prayogA asAdhavaH / dvitIyAdivibhaktyantA api ete sAdhava ityanye / nAbheradhaH adhonAm / nipAtanAdat samAsAntaH / pUrvapadArthapradhAno'yam / tathA samatvaM bhUmeH samabhUmi / evaM samapadAti / pakSe pUrvapadasya mAntatvamapi nipAtyate / samabhUmi / sadA / etau dezakAlabhAveSvanyapadAryeSvityanye / uttarapadArthaprAdhAnye tu samA bhUmiH samabhUmiH samapadAtiriti karmadhAraya eva / tathA zobhanatvaM sa masya zobhanatvaM samAyAH zobhanA *samA yatra suSamam / evaM viSamam / niSpamaM duSpamam aparasamam / uttarapadArthaprAdhAnye tu tatpuruSa eva / zobhanA samA suSamA / zobhane same suSame / samazabdenAnyayIbhAva ityanye / tathA samAyA AyatItvam Ayato samA yatra AyatI sameti vA * AyatI samam / evaM pApasamam / puNyasamam / samazabdena tRtIyAsamAsa ityanye / AyatyA samam / AyatIsamam / evaM pApasamam puNyasamam / tathA prakRSTatvaM cAha* *maainnm| nipAtanAdahrAdezaH / evaM pravidyotata iti / atra vRkSo vidyotanasya lakSaNatvaM vivakSyate na desyeti // - samIpe // samIpazabdo'vyutpanna vaNNInupUrvInirjJAnArthaM ca sagatA Apo yatreti // - anuvanamazanirgateti / samAsAcAtra gamanakriyAkarmabhRtasAmIpyAbhidhAyakAda amo'mbhAva / saptamI vA // -- nivRttyarthamiti / pUrve tu atrApi lakSaNenetyanuvarttayanti / yadutpala / anuzabda samIpasamapinorlakSyalakSaNasamandhayotakastathA hi yanasAmIpyagatAyA azanena lakSaNam // tiSThaddviti // AyatIgavamiti / iNaka Ayanti zatari 'hiNorap' iti yatve vA AyatyA gAvo yasminniti kAryam / vRttau tvarthakathanamAtrametra pUrvatra tiSThatyitrApi // asAdhava iti / dvitIyAyantA iti zeSa // samA zabda savatsaravAcI // AyatIsamamiti / atra vadA zatrantAt DIstadA gaNapAThAt puvdbhaavaabhaav| yadA tvAyatizabdaH nityakI upantastadA putraprAptirnAsti // tRtIyAsamAsa ityanye iti / tRtIyAtatpuruSa ityarthaH // pIyate puruSasye mAhAtmyamanana pAti rakSati zubhasthAne pravartamAna puruSamiti vA pApam zrI hemaza0 // 9 // yeongyeong // 9 // Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ratham pramRgam pradakSiNam / kAlabhAvalakSaNe'nyapadArthe'pItyanye / prakrAntamahara smin mAhUNam / pragatA rathA asmin ratham / pranaSTA mRgA asmin pramRgam / prakRtA | dakSiNA asmin pradakSiNam / anyatra pragatA mRgA asmAt mamRgo dezaH / deze'pyanye / uttarapadArthaprAdhAnye tu tatpuruSa eva / mAhUNaH marathaH pramRgaH pradakSiNA | ahaar aisa iti vA ekAntam / deze'nyapadArthe'pIsanye / * evaM mAntaM samapakSam samAnatortham samAnatIram / *tathA saMpratya saMmanyapradakSiNAni yathAsaMkhyaM vartamAnAvartamAnavAmeSu / tathA yuddhe ijantaM ca / kezAkezi daNDAdaNDi dvidaNDa dvimusali / 'tiSThadu ' - ityatretizabdaH svarUpaparigrahArthaH / teneha samAsAntaraM na bhavati / paramaM tiSThadbhu tiSThadbhu priyamasyeti vAkyameva bhavati / ata eva pradakSiNasaMpratibhyAM saha naJsamAsena siddhAvapradakSiNA maMpratyoH pAThaH / ijantasya ca tiSThadugvAdipATha: 'ic yuddhe' ( 7-3-14 ) ityanene jantasya samAsAntaramatiSedhArtha, dvidaNDacAderavyayIbhAvArthazca / anya tu parapadenaiva samAsaM pratiSedhanti tanmate paramatiSThadu *AtiSThaGgu japan sandhyAmityAdayo'pi sAdhavaH / tiSThadgvAdirAkRtigaNa / tena mamavyam apasavyam *yatmabhRti tatprabhRti itaHprabhRti ityAdi siddham // 36 // *nityaM pratinAlpe // 3 / 1 / 37 // alpe'rthe vartamAnena pratinA nAmnA nAma nityaM samasyate'vyayIbhAvazva samAso bhavati / zAs *zAkaprati / supasya mAtrA sUpamati / alpa iti kim / vRkSaM prati vidyotate vidyut / nityagrahaNaM vAkyanivRttyartham / tenAnyatra samAso vAkyaM ca bhavati // 37 // | *saMkhyAkSazalAkaM pariNA dyUte'nyathAvRttau // 3 / 1 / 38 // saMkhyAvAci nAmAkSazalAke ca dyUtaviSaye'nyathAvartane vartamAnena pariNA nAmnA sahakArthyaM nityaM samasyante'vyayIbhAvazca samAso bhavati / vartane caiSAM kartRtvAttRtIyAntatvam / akSazalAkayostvekavacanAntayorevepyate / paJcikA nAma dyUtaM paJcabhirakSaiH zalAkAbhirvA bhavati / tatra yadA sarve uttAnA avAJca vA patanti tadA pAtayiturjayaH / anyathApAte parAjayaH / ekenAkSeNa zalAkayA vA na tathAvRttam yathA pUrva jaye ekapari / dvipari / tripari / parameNa catuSpari / paJcam tvekarUpeSu jaya eva bhavati / akSeNedaM na tathA vRttam yathA pUrva jaye akSapari / zalAkApari / saMkhyAdIti kim / pAzakena na tathA vRttam / pariNeti kim / akSeNa parivRttam / dyUta iti kim / rathasyAkSeNa na tathA vRttam / anyathAvRttAviti kim / pa | // prAhNamiti / 'napuMsakAdvA' iti vikalpenAti prAptahAdeza // - eva prAntamiti / pragatatvamantasya pragato'nta pragato'nto'sminniti vA / samaya samAnatva vA pakSasya tIrthasya tIrasya eta fear darzanIyam / eva prAntamiti svamata paramata cehApi draSTavyamityevazabdArtha // tathA saMpratItyAdi / sabhUtiridAnIM na sabhUtiridAnI na prakRSTatva dakSiNatvasya na pragata dakSiNenetyAdivAkyAni / tathA dvI daNDI] asminpraharaNe dve musale praharaNamasya dvidaNDyAdi / in // prasavyamityAdi / pragatattva savyasya savyAdvaiti vAkyam / yasmAtprabhRti iti vAkya yatprabhRtyAdiSu / itikaraNAca kRtApasavyAdiSu samAso na bhavati / yatra ca dRzyate tatra cintanIyam // - AtiSThadgu iti / tiSThadgu A iti sa // nitya prti-|| - zAkapratIti / pUrvArtha ityadhikAre'pyasabhavAdasyottarapadArtha pradhAna eate samAsa / athavAcyayAnA doSAmanyamahArdavAmanyA rAtriritivadvRttiviSaye satvapradhAnatvadarzanAnmAtrAvati pratizabdasya vRtteravirodhAdaspa sUpa iti vigraha // sakhyAkSazalA- // nanu 'nAma nAmaukA' ityata sUtrAta aikA satItyanuvarttate / tata aikAveM sati samAsa aikArthyaM ca aikapaya tacca samAse sati bhavati / tata itaretarAzrayadIye samAsa katham ucyate / yatra yatra yena sUtreNa samAsa ************* ************X Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 mAbhUt / ke cit samaviSamadhune samamityukte yadA viSayaM bhavati tadA akSapari zalAkAparIti prayujyata ityAhu / *anye pUrva padamAhUtaM tacca patitamiSTaM siddhaM puna- * la00 a stadAhUtaM yadA na patati tadAyaM prayogo'sapari zalAkAparItyAhuH // 38 // *vibhaktisamIpasamRddhivyaddhayarthAbhAvAtyayAsaMpratipazcAtkramakhyAtiyugapa-* sahasaMpatsAkalyAnte'vyayam // 3 // 1 // 39 // vibhaktyAdiSvartheSu vartamAnamavyayaM nAma nAmnA sahakArye sati pUrvapadArye'bhidheye nityaM *samasyate sa ca samAso'vyayIbhAvasaMjJo bhavati / vibhaktivibhaktyarthaH kArakam / *adhisti nidhehi| strISu nidhehItyarthaH / evamadhikumAri / samIpe, upakumbhaM, kumbhasya samoSa * ityartha / evamupAgni / upazaradam / RddharAdhikyaM samRddhiH / sumadram / madrANA samRddhirityarthaH / evaM sumagadham / subhikSam / vigatA RddhiH vvRddhiH *RddhyabhAvaH / * duryavanaM yavanAnAmRdayabhAva ityarthaH / evaM durbhikSam / arthAbhAvo dharmiNo'satvam / nirmakSikam / makSikANAmabhAva ityarthaH / evaM nirmazakam / apakSikam / unma zakam / nivAtam / atyayo'totatvam sata evAtikrAntatvam / ativarSa varSANAmatItatvamityarthaH / evamatizItam / nizitam / nihimam / atRNam / nitRNam / * asamatoti vartamAnakAle *upabhogAdeH pratiSedhaH / atikambalaM kambalasyopabhogaM prati nAyaM kAla ityartha / *evamatitasakam / atyAmram / padhAdarthe, +anurathaM * 2 kartumiSyate tatra tatra tasmAdeva aikAya prathama jJAtavyam / tata samAsa / anyathA hi sarvANyapi sUtrANi nirarthakatA bhajegn iti hi nyAsavida / SaDAdibhi tAbhAvAtpaTaparItyAdi na bhavati / uka paMtastu catuSparItyeva nityasamAso'yamiti pariprayogo vAkya nA'kathi / kitu na tathA vRttamiti paryAya ||-smvissmjuute iti / ekikAdvikArUpe ||--anye pUrvamiti tasminneva dyUte ||vibhktismiip-|-avyy nAma iti / atra nAma nAmnati samudAya sahI samAsa iti sajJA / samAma sahI anyayIbhAva iti sajJA etAvatI pazyA janA // - samasyata iti / anyatharUpatva samAsasajAyA pradaryAvyayIbhAvasajI bhavatInyupasaharatIti |..--adhistriiti / anAdhizabdasya kaptAnekArthavRttaMgadhArarUpavibhaktyavattisya prakAzayitumuktAdhArasyApi saptamyantana mAMgana samAna // -* * RddhayabhAva iti / RddhiruttarapadArthadharmasyAbhAvI na tUttarapadArthasyaiva dhAmmaNa ityarthAbhAvAdbhidyate / tatra hi dhammiNa evAbhAva / yavanAnA mRdayabhAva ityatra 'rASTra kSatriyA -ityatrI 'bahukhiyAm' OM iti lope ||-dhmminno'sttvmiti / dhAmmaNo'nutpattireva na tu sato'bhAva itya bhAvo'tyayAdviziSyate / atyayo hi sato'tikAntakAlasavandhinI mattavAcyate ||-upbhogaade pratiSedha iti / na tu vastuna iti tada'bhAvAdbhidyate na sApratiphavasvabhAva ityarthAbhAvAdbhidyate / nanu na varSANAmatyayo nAma varSANAmabhAva evaM pradhvasAbhAvo hi sa / tatrArthAbhAva ityeva sdei phimadhamatyayagrahaNam / * * ucyate / arthAbhAva iti dhAmmaNo'bhavanamAtramucyate / tathAhi nimakSika nirmazaka vattate iti tatra makSikAdayo bhUtvA mAbhUvanabhUtvA vA sarvathA te tatra na mantItyetAvanmAtrameva pratIyate na tu prAk OM pathAdveti vizeSa / ato'tyayo nArthAbhAva iti / asapratIti atra na sapratyasapratIti bAhula kAdasamarthasamAso'ya yathA asarvapazyA / sapratIti hi idAnImiyartha ||-taissttkmiti / trayA mukhyA AsA so'sya mukhya ' iti ka / pRSAdarAditvAtivAdezaH / tisaphAsu bhavo'N ||-anurthN yAtIti / nanu yathA nityatamAsalAt pazcAdrapeNAntireNAnvityavyaya samarayate tathA pazcAcchabdo'pi anyayatvAdapyAntareNa samasyatA nityamamAmatvAn prayogamamavAyi vAkya nApnoti / ucca marcapazcAgadayaH' iti vacanAtpazcAbdasya avyayIbhAvasamAsa pratyayayala nAhIkAryam / avyayatvaM hi adhyayIbhAva Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * yAti / rayasya pazcAdityarthaH / evam *anupAdAtam / krama AnupUrvyam / anujyeSThaM pravizantu / jyeSThAnukrameNetyarthaH / evamanuvRddha sAdhUnacaya / khyAtiH zabdaprathA / itibhadrabAhu / tadbhadrabAhu / ahobhadrabAhu / bhadrabAhuzabdo *loke prakAzata ityarthaH / yugapadekakAlArtha / sacakra dhehi / cakreNa sahakakAlaM cakrANi vA *yugapaddhehItyartha / evaM sadhuraM praajH| sahagarthe, savatam / vratasya sadRzamityarthaH / evaM sazIlam / *sakikhi / sadevadattam / avyayIbhAve sahasya sbhaavH| *sapat siddhiH / *sabrahma sAdhUnAM saMpannaM brahmetyarthaH / savRttaM munInAm / sakSatramikSvAkUNAm / sAkalyamazeSatA | satRNamabhyavaharati / na kicit tyjtiityrthH| evaM satuSam / antaH samAptiH / sapiNDaiSaNamadhIte piNDaiSaNAparyantamadhota ityarthaH / evaM *saSaDjIvanikAyamadhIte / atra samAptirasakale'pyadhyayane pratIyata iti sAkalye *anantarbhAvaH / pUrvapadArtha ityeva / samuddhA madrAH mumadrA' / avyayamiti kim / samIpaM kumbhasya // 39 // yogyatAvIpsArthAnativattisAdaraye // 3 / 1 / 40 // * eSvartheSvavyayaM nAma nAmnaikArthe pUrvapadArthe samasyate'vyayIbhAvazca smaasH| yogyatAyAm , anurUpa ceSTate / rUpasya yogyAM ceSTAM kurute / vIpsAyAm , *pratyartha zabdA - abhinivizante / arthamartha pratItyarthaH / evaM pratiparyAyam / vopsAyAM dvitoyAyA vidhAnAt vAkyamapi bhavati / arthamartha pratIti / arthAnatittiH *pdaarthaantikrmH| * yathAzakti paTha / zakteranatikramaNetyarthaH / evaM yathAvalam / nAtra *vinyAsavizeSa iti kramAdbhedaH / sAdRzye, sazIlamanayoH / zIlasya sAdRzyamityarthaH / evaM satra tamanayoH / sakikhi / kikhyA sAdRzyamityarthaH / sagityanenaiva siddhe *sAdRzyagrahaNaM mukhyasAdRzyaparigrahArtham // 40 // *yathA'thA // 3 / 1 / 41 // thApatya yarahitaM yathetyetadavyutpannamavyayaM nAma nAmnA sahakArye nityaM samasyate pUrvapadArthe'bhidheye sa ca samAso'vyayIbhAvaH / yathArUpaM ceSTate / rUpAnurUpamityartha / *yathAvR. OM syAt tatra cAnya ityadhikArAtsamAsAntaraprAptAvanyatvAbhAvAttatpuruSo na syAt ||-anupaadaataamti / atra padAtInA samUha pAdAbhyAmatatyaci vA pAdAta pAdAta ||-loke prakAzate ityartha iti / / P atreti tatahoanyayAni zabda pradyotayanti / avyayAnAmanyatrAsatvavRttive'pi vRttiviSaye niSkauzAmpigatikhaTsa, prakaTo vikaTa ityAdivatsattvavRttidarzanAt ||--yugpddhehiiti / zabdazaktisvAbhAcyAcAnya- | * padArthapradhAno'yam ||-skikhiiti / lomazikA jIvavizeSa. kikhi / yasya loke lukaTIti prasiddhi / yamagotra vizeSazca ||-sNptsiddhiriti / sidirAtmabhAvanippatti samRdristva'nyabhAvaniSpattiriti siddhi samudagnyA // brahmaNa spt-straa||-pinnddo bhaktAmiti piNDo bhaktamiSyate'nviSyate kalpyAkalpyavibhAgena vicAryate'sminniti 'iSonicchAyAm ' iti vyutpate ||-sssttjiivnikaaymdhiit * ityatra jIvAnA nikAyA paT jIvanikAyA yatra paThitavye / athavA paNNA jIvAnA nikAyastata SaTjIvanikAyenAnta SaDjIvanikAya granthamanta kRtvA na tu sakalamityartha ||-anntrbhaav iti / * * atra zrutaskandhAdinyapadArtha / svabhAvAttatpradhAno'ya samAsa ||-yogytaaviipsaa-||-prtyrthmiti 'vA'bhiniviza' iti vikalpena karmaNa AdhArasajJA / samAsena vIpsAyA dyotitatvAttannimittA dviru-* tirna pravartate / vAkye tu lakSaNAderanekasyArthasya dyotyasya sabhavAdvibhaktimantareNa vIpsA dyotayitu na zakyeti ||-pdaarthaantikrm iti / padamuttarapada zaktyAdirUpa tasvArtha sAmarthya tatyAnativRtti // -vinyAsavizeSa iti / mUrtasyAnekasya padArthasya niyatadezAdyapekSa vyavasthApana vinyAsa sa eva vizeSa // yadi sadRgityeva kuryAttadA sakikhi devadatta iti sAmAnAdhikaraNyameva syAdityAha-sAdazyagrahaNamityAdi / tena devadattasya sakikhIti vaiyadhikaraNyamapi siddham / sadRgzabdo hi dharmivAcI sAdRzyazabdastu dharmavAcI // yathA'thA | yathAvRddhamiti / atra kramo'pi pratIyate tatkathamukta Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 12 // tR03 zrIhaimA mabhyarcaya / ye ye vRddhAstAnityarthaH / yathAsUtramanutiSThati / sUtrAnatikRtyetyarthaH / athA iti kim / yathA caitraH tathA maitrH| pUrveNaiva siddhe sAdRzye pratiSedhArthala vacanam // 41 // *gativanyastatpuruSaH // 3 / / 42 // *ku ityavyayaM pApAlpayorvartate / gatisaMjJakAH kuzca nAma nAmnA saha nityaM samasyante sa ca samAso'nyo bahudhIbAdilakSaNarahitastatpuruSasaMjJo bhavati / UrIkRtya / khAdkRtpa / zuklIkRya / paTApaTAkRtya / prakRtya / kArikAkRtya / ku, kutsito brAhmaNaH *kuvAmaNaH / evaM kupurupaH / ipaduSNa koSNaM kayoSNaM kaduSNam / evaM kAmadhuram / avyayamityeva / kurvizAlA / pRthivItyarthaH / anya iti kim / katsitAH puruSA yasya sa kupuruSakaH / atra bahurohikhAt kac bhavati / tatpuruSapradezAH 'gossatpuruSAt' (7-3-105) ityaadyH|| 42 // *dunindAkRcche / / 3 / / 43 // durityavyayaM nAma nindAyAM kRcchre cArthe vartamAnaM nAmnA nityaM samasyate sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / ninditaH puruSaH duSpuruSaH / kRcchreNa kRtaM duSkRtam / anya ityeva / ninditAH puruSA yasya sa duSpuruSaH / atrApi bahuvrIhitvAtkac // 43 // su pUjAyAm // 31 // 44 // su ityavyayaM pUjAyAM vartamAna nAmnA nityaM samasyate sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / zobhano rAjA surAjA / anya iseva / madrANAM samRddhi sumadram / atrAvyayIbhAvatvAdam // 44 // atiratikrame ca / / 3 / 1 // 45 // atItyavyayamatikrame pUjAyAM ca vartamAnaM nAmnA nityaM samasyate sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / atistutaM bhavatA / / avisiktaM bhavatA / atikrameNa stutiseko kRtAvityarthaH / atistutya / atisicya / pUjAyAm / zobhano rAjA atirAjA / bahulAdhikArAdatikrame kacinna bhavati / ati zrutvA / ati siktvA // 45 // aangse||31||46|| Adityavyayamalpe'rthe vartamAnaM nAmnA nityaM samasyate sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / IpakaDAraH AkaDAraH / evamApiGgalaH / AvaddhamAyuktamityAdau tu kriyAyoge gatilakSaNa eva samAsaH // 46 // prAtyavaparinirAdayo gatakAntakRSTaglAnakrAntAdyarthAH prathamAdyantaH // 3 / 1 / 47 // prAdayaH vAbdA *gatAdyartheSu vartamAnAH prathamAntena, atyAdayaH kAntAdyartheSu dvitIyAntena, abAdaya: kuSTAdharyepu tRtIyAntena, paryAdayo glAnAdyartheSu caturthyantena, nirAdayaH krAntAdyartheSu paJcamyantena, nAmnA saha samasyante sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / pAdayaH, ye ye vRddhA ityAdi / ucyate / pratIyatA kramA vIpsApi pratIyate / na yo'nekArthI na bhavati ||-puurvennaiv siddha iti / pUrvasUbhopAttenevAMpu asyApi pravRtta |-saattshye pratiSedhArtha- | IMI miti / nanu yathA va ityAdo vasarazI maitra itva / tatadha bApralayAnta sAhazye na pravartate'pi ta sahazi tata phikta sArazya pratiSedhArtham / ucyate / sArazyopAdhitvAt sahamapi sAdRzya nocyate'to vacanam / sadAzitu 'vibhaktisamIpa'-iti prAse niSedha / adhyutpAsya sArazya vinA yogyatAdipvayeSu 'yogyatA'-iti siba samAsa para nyutpannasya saragaye "vibhakti'-ityAdinA samAsa prAptastaniSedhArtha vacanam ||--gtikvny-11-kuityvyymiti / gatimAhacaryAdadhyayamityAdhikArAdvA sabhavanyabhicAreti nyAyAt ku ityasya vizeSaNa na tu gatisazAnA tepAma yabhicArAt ||kumaahmnn iti / nityasamAsatvAta, kutsito bAyaNa ityastapadavigraha -su pUjAyAm / pUjAvA anyatrAtizayA'nukkApi tyAttirdaSTayA -prAtyavapari-1-gatAyadhapu vartamAnA iti / anena prAdInA gamyAdikriyAviziSTasAdhaneSu pravRttittiviSaye vijJAyate / tatrAmpAsminnava vRttigiti vizeSa nirNayo lakSyAnusAreNa bhavati / tatrApi prayogaparyAlocanayA viziSTAyattiya prAdInA vAkyerAcaSTe / Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ********* ************* *magata AcArya: praacaaryH| evaM *prAntevAsI / pravRddho guruH praguruH / prakRSTo vIraH pravIraH / saMgato'rthaH samarthaH / viruddhaH pakSo vipakSaH pratyarthI pakSaH pratipakSaH pratibaddhaM vacaH prtivcH| upazliSTaH ptirupptiH| upapanno'nukUlaH pratikUlo vA nAyakaH, upnaaykH| anunAyakaH / prtinaaykH| ayAdayaH, atikrAntaH khavAm atikhavaH / udgato velAm udvelH| pratigatokSaM pratyakSaH / anugataH pratigato vA lomAni *anulomaH prtilomH| abhiprapanno mukhmbhimukhH| avAdayaH, avakuSTaH kokilayA avkokilH| pariNaddho vIrudbhiH parivIrut / saMnaddho varmaNA saMvarmA / anugatamarthenAnvarthaM nAma / saMgatamakSeNa samakSam vastu / viyuktamarthena vyarthaM vacaH / saMgatamarthena samartha padam / paryAdayaH, pariglAno'dhyayanAya paryadhyayanaH / udyuktaH saMgrAmAya utsaMgrAmaH / zaktaH kumAryai alaMkumAriH / zaktaH puruSebhyaH alaMpuruSINaH / alaMzabdasya caturthyantena vAkyamapIcchanyanye / alaM jovikAyai alaMjIvikaH / alaM kumAryai alaMkumAriH / nirAdayaH, niSkrAntaH kauzAmbyA niSkauzAmviH / apagataH zAkhAyAH apshaakhH| antargato'GgulyA *antaraGgulo nakhaH / ukrAntA kulAdukulA kulaTA / evamudrelaH samudraH / ucchAstraM vacaH / utsUtro nyAyaH / ucchRGkhalaH kalabhaH / apagatamarthAdapArthaM vacaH / evamapakramaM kAryam / bahulAdhikArAt SaSThyantenApi / antargato gArgyasya antargAbhyaH / evamantaragulo nakhaH / saptamyantenApi / pratiSThitamurasi pratyurasam / gatArthA iti kim / vRkSaM prati vidyotate vidyut / sAdhurdevadatto mAtaraM prati / anya ityeva / prAcAryako dezaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 47 // * avyayaM prAdibhiH // 3 / 1 / 48 // avyayaM nAma vRddhAdibhirnAmabhirnityaM samasyate sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / *punaHmavRddhaM vahiH / punarutsyUtaM vAsaH / punarniSkrAnto rthH| punaruktaM vcH| punarnavaM vayaH / punaHzRtaM payaH / svaryAtaH / *antarbhUtaH / prAtaH savanam / uccairghoSaH nIcairgatam / adhaspadam / *anadvApuruSaH / asazaktaH puruSaH / prAyazcittam | sabaskrIH / prAgvRttam / purAkalpaH / vaHzreyasam / zvovasIyasam / iti / bahuvacanamA kRtigaNArtham // 48 // * syuktaM kRtA // 3 / 1 / 49 // kRtmatyayavidhAyake sUtre usinA paJcamyantena nAnoktaM syuktam / tat kRdantena nAmnA nityaM samasyate sa ca samAso ' - pragata AcArya ityatra vAkye prAdeyatatva gamyamAnaprAdezapragatArthasya vAcakatva prArthatvAdgatasya prAcAryo deza iti na bhavati // prAntevAsIti / ante vasatItyeva tI 'natAbhIkSye Nin 'zayavAsivAseSu' - ityalup // - anuloma iti 'pratyanvava iti at samAsAnta 'nopadasya - ityantyasvarAdilopa // - antaragula iti / ' sakhyAvyayAdaGgule ' iti // pratyurasamini / 'pratyurasa ' ityat samAsAnta // avyayaM pra - // punaHpravRddhamiti / kAlavAcakAtpuna zabdAt 'kAlAdhvabhAva ' iti vikalpena dvitIyA saptamI vA sarvatra / puna pravarddhate pravRddhamiti tasyApyatyayatvAdanenaiva nityasamAsatvAtmamudAyasyaivAya paryAyo bhavati / evamuttareSvapi / zrati zrAyati vA paya svayameva tad zrayadvA caitreNa prayujyate sma tata antarbhUta ityatra antazabdena madhyastho'pyucyate tadA prathamA // - adhaspadamiti / athasthAne padamityeva kArya na tvadhastAditi tasyApyavyayatvAt / anirNayo'nadvA tena puruSa na vidyate dvA sazayo'syeti vyutpatvAdvA dharmI ucyate / na advA anadvA sazayita puruSa satazaya puruSo vA anadvApuruSaH // bhrAtRputrakaskAditvAtsatve - sadyaskI // nisaca zreyama iti zvazreyasam // - zvovasIyasamiti / vasuzabdAnmatI Iyami vinmato ' iti matlope zobhana vamIya zvaso namIyasa / at // - isyuktaM // kRdanteneti / pratyAsattyA tatsUtravihitanena // - Apa prAptAvi smeti kArya na tu bhUya puna zrapyate sma // - Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 nyastatpuruSasaMjJo bhavati / kumbhaM karoti kumbhkaarH| zaralAvaH / anicit / somasut / anyathAkAraM bhuike| atithivedaM bhojayati / iha ca gatikArakaDasyuktAnAM lata a vibhaksantAnAmeva kRdantairvibhaktyutpatteH mAgeva samAsa iNyate / tena pras stha ityAdo, carman TA krIta, abhra TA vilipta ityAdau, kaccha am pa ityAdau ca samAse ca sati akArAntalAt DoH siddhaH / maSTho / caryakrotI / abhrvilipto| kacchapo ityAdi / yadi punavibhaktyantaiH kRdantaiH samAsaH syAt tdaantrnntvaadvibhkt| prAgeva ApaH prAptAvakArAntatvAbhAvAt Gorna syAt / tathA mApAn vApin bIhon vApin ityAdau samAse nakArasyAnantatvANNataM middham / maapvaapinnii|biihivaapinnii / vibhaktyantena tu samAse'ntaraGgatvAdvibhakta mAgeva GoprAptI nakAraspAntyakhANNatvaM na syAt / pUrvapadasya ca vibhaktpannatyaniyamAt carmakotItyAdipu pahakArya nakAralopAdi siddhaM bhavati / usyuktamiti kim / kArakasya vrajyA / kArakaspa gatiH / ala kRtvA / khalu kRtvA / kuteti kim / dharSI vo rakSatu // 42 // *tatIyoktaM vA ||3|1|50||'dshestRtiiyyaa' (5-4-63) ityArabhya yattRtoyoktaM nAma tat kRtA nAmnA vA samasyate sa ca samAso'mpastatpurupasajJo bhavati / mUlakenopadaMza, mUlakApadaMza bhuke / daNDenopaghAta, daNDopaghAtaM gAH kalayati / pArthayoH pArthApA vopapIDa, pAzcApapIDa zete / vAzabdo nityasamAsanivRttyarthaH / tenottareSu vAkyamapi bhavati // 50 // *natra // 31 // 51 // najivetannAma nAmnA samasyate sa ca samAso'nyastatpuruSasaMjJo bhavati / nagauH agauH / anucaiH / asH| *nivartyapAnatAvazcottarapadArthaH paryudAse nakSamAsArthaH / sa cAyaM cturdhaa| tatsadRzaH, tadviruddhaH, tadanyaH, tadabhAva iti / abrAhmaNaH, azula iti tatsadRzaH kSatriyAdiH pItAdizva pratIyate / adharmaH, asita iti tadvirodhI pApmA kRSNaca pratIyate / ananiH avAyarityagnivAyubhyAmanya: pratIyate / *avacanam avIkSaNamiti vacanavIkSaNAbhAvaH *pratIyate / nanvasyottarapadArthamAdhAnyena talligasaMkhyatve sati kathaM 'bhavantyaneke jaladherivormayaH' Varl ityAdI aneke iti bahuvacanam / asAdhava evedRzAH zabdA: masAmatiSedhe tu naJ padAntareNa saMvadhyata iti uttarapadaM vAkyavat svArtha eva vartate / tatrAsAmadhye'pi | yathAbhidhAnaM vAhulakAt smaasH| sUryamapi na pazyanti asUryapazyA rAjadArAH / punarne gIyante apunagayAH shlokaaH| zrAddhaM na bhukte azrAddhabhojo alavaNati / Apa kila sAtvamAtranimitta / svAdistu kazrita sakhyAnimitta kathit karmAdinimitta |-kaarksyoti / kriyAyA kriyArthA'-iti sasamyuktatvAgNAc abhANi isyukta yadi na bhaNyate tadA agyAkArakagatikArakI iti syAtAm ||-tutiiyoktm-||-vaashbd iti / iha pRthagyogAdeSa nityatvasya nittizivastu nityasamAsAdhikAranivRtyartha iti |-nny // nanu na ityeva niranuISHbandha paThapatA ki sAnubandhana natrityupAdAnena / satyam / cAdipu aAropadeza smArayitu akArI nirdezyate pratiSedhazaGkA gudAsArtha ca / netyukte hi samAsasya pratiSadha sabhAvyate ||-agauriti / natrA vizeSita bhAropitagavAdisvarUpo gavayAdirityartha ||-nivaarymaantdbhaav iti / ghaTAde paTAdibhAnI va kutavidyAmoThAdArAdita sa nivaya'mAnastistriyamANo yatrottarapadArtha sa nivaryamAnatadbhAva 1 nivaryamAno yastasya uttarapadasya bhAva uttarapahAvRttinimittagotvanAhANavAditadvAnihArya uttarapadasthevAna / nasamAsasyApi nivRttiviziSTottarapadArthaprAdhAnyamityartha ||-s cAyamiti / usarapadArtha ityartha // avacanamityAdiSu kavivacanamayayana va ekameva jAnAti pavAdAcana na bhavati ko'yaM / yadavacana vartate tadvacana na bhavati / etena kimukta bhavati avacanasya vacanAbhAva pratIyate ityartha / eSaIC mavIkSaNamityatrApi zevam ||-prtiiyte iti / sarvatra zabdazaktisyAbhAbyAditi yojyam ||-ashraaddhbhojiityaadissu 'matAbhIzye' iti Nin // kaNo veSTayete AbhyAmiti nAmni pusi ca Naka // * Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhojI bhikSuH / tathA karNaveSTakAbhyAM na zobhate akArNaveSTakikaM mukham / 'zobhamAne ' ( 6-2-102 ) itIkaN / vatsebhyo na hito'vatsIyo godhuk / ' tasmai hitaH' ( 7-1-35 ) itIyaH / vadhaM nArhatyavabhyo brAhmaNaH / ' daNDAderya : ' ( 6-4-178) iti yaH / saMtApAya na zakta asAMtApikaH sadupadezaH / ' tasmai yo | gAdeH zakte' ( 6-4-94) itIkaN / anya ityeva / na vidyante makSikA yatra somakSikAkaH / makSikANAmabhAvo'makSikamiti // 51 // * pUrvAparAdharottaramabhinnenAMzinA // 3 / 1 / 52 // aMza ekadezastadvAnaMzI | pUrvAdayaH zabdAH sAmarthyAdezavAcino'zinA samasyante abhinnena 'na cetsoM'zI bhinnaH pratIyate ' tatpuruSazca samAso bhavati / *pUrvaH kAyasya pUrvakAyaH / evam aparakAyaH / adharakAyaH / uttarakAyaH / pUrvAdigrahaNaM kim / dakSiNaM kAyasya / abhineneti kim / *pUrva chAtrANAmAmantrayasya / *prasajyapratiSedhaH kim / pUrvaM pANipAdasya / atra hi samAhArasyaikatve'pi pANiH pAda iti bhedapratIterna bhavati / parvagrAma ityAdau tu na |grAmazabdAtprAsAdAdibhedapratItiH / *aMzineti kim / pUrvo nAbheH kAyasya // 52 // sAyAhUnAdayaH // 3 / 1 53 || sAyAhlAdayaH zabdA aMzinA tatpuruSeNa sAdhavo bhavanti / *sAyamaH sAyAhaH / madhyamahnaH madhyAhnaH / madhyaM dinasya madhyaMdinam / madhyaM rAtreH madhyarAtraH / *upAratAH pazcimarAtragocarAt |ityAdayaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham / pUrve paJcAlAH uttare paJcAlAH itivatsamudAyavAcinAmaMze'pi mavRttidarzanAt sAmAnAdhikaraNye sati karmadhArayeNaiva siddham / - akANNaveSTakikamityAdiSu natra zubhikiyacaiva sandhAnnAkArasya vRddhi eva sarvodAharaNeSu jJAtavyam // nanvida sUtra vinApyatrAhmaNa ityAdayo vizeSaNamityanena karmadhAraye'pi setsyanti yato nan vizeSaNaM brAhmaNo vizeSyamiti / ucyate / pUrvAparabhAvaniyamArthaM vacanam / yatra dvI guNazabdI bhakta tatrA niyamena pUrvanipAta / yathA akhaja / natra niSedhamAtre varttate khajazabdo'pi guNamAtre ityaniya | mena prApnotIti vacanam / prasaGga kRtvA pratiSedha prasajyapratiSedha 'avyaya pravRddhAdibhi sa 'hRtA guNairasya bhavena vA munestirohitAzcitpraharanti devatA // kaba tvamI satatamasya sAyakA bhava nyaneke jaladherivormayaH // 1 // kigate // aneke iti / atra na eka iti kRtvA vizeSyaliGgakhyA cAzritya aneka ityapi samarthyate utpalena / kacikazabdasyAnyArthasya ekazepAdeka iti | sAdhayitvA pazcAnnaJsamAsa manyate // - pUrvAparAdha- // pUrva kAyasyeti / pUrvo bhAga kasmAnnAnyAde kasya kAyasyeti sandhAddikpacamI kAyazabdAnna bhavati // - pUrva chAtrANAmiti / bahuvacanAt bhedapratIti / chAtrANA saMbandhina kasmAdapi chAtrAtpUrvamityartha // prasajyapratiSedha kimiti / yadyatrAbhinnena bhavatIti paryudAla syAttadA samAhArasyaikatvAdatrApi samAta syAt / bhinnena na bhavatIti prasajyapratiSe tu vijJAyamAne samAhAradvadvasya bhedapUrvakatvAta bhedanimitta pratiSedho'pIti samAsAbhAva ||-ashineti kimiti / nanu nAbherya pUrvI bhAgo vyavasthita sa kAyasya zobhano rikto vetyAyatho'tra vivakSitastatra pUrvasya kAyApekSatvenAsamarthatvAdeva nAbhyA saha samAso na prApta kimazivarjanena / satyam / yadyapi kAyApekSatva pUrvasya tathApi pradhAnasApekSatve'pi vRttirbhavatIti asatyazinetyasminnavadhibhUtayA nAbhyA samAsa sabhAvyeta amunA kAyenAzinA saha samAso yathAbhivAnamasti tata pravarttate pUrvakAya nAbheriti // sAyAhrAdaya // syaterdhani auNAdiko vA sAyazabda mAntamavyaya vA // - sAyamana iti / nanu sAyamazabdenA'haranta ucyate ityuktArthatvAtsAyamada iti vigrahe'nuzabdasya prayogo na prApnoti / satyam dinAnte yAni kAryANi kriyante tAnyapyupacArAtsAyamazabdenocyante / tata saMdeha kiM kAryANyabhidhIyante uta dinAnta ityahanazabda prayujyate / sUtrasAmarthyAt vA tasmAttvadinAnta evaM labhyate // upAratA: pazcimarAtragocarAdapArayanta patitu javena gAm // Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIpAda pUpezvAsI kAyA pUrvakAyaH sAyaM ca tadahazya sAyAha iti / tatpuruSavidhAnaM viha pUrvatra cAhaH sAyaM kAyasya pUrvamiti *paSThIsamAsavAdhanArtham // 53 // *sameM''dha Mas la040 ra navA // 3 / 1154 // ardhamityetatsameM'ze vartamAnamaMzinA abhinnena vA samasyate tatpuruSadha samAso bhavati / *ardhe pippalpAH ardhapippalI / pakSe pippa lyardham / evamardhakozAtakI / kozAtakyam / ardhapaNaH / paNArdham / ardhavediH / vedyardham / ardhacApam / cApArdham / ardhasvaraH / svarArdham / ardhagrAmaH / grAmArdham / ardhApUpaH / apUpArdham / sameM'za iti kim / grAmAH / nagarAdhaH / ardha ca sA pippalI ceti karmadhArayeNaiva siddhe bhedavivakSAyAM pakSe *paSTosamAsabAdhanArthamasamAze cAvAsau grAmazceti karmadhArayaniSedhArya vacanam / aMzinetyeva / pippalyA ardha caitrasya / atra caitreNa samAso na bhavati / abhinnenetyeva / *artha pippalInAm / kathamardhapippalyaH, ardha pippalyA ityabhinnena samAse satyekazepAt / ardharAzirityatra rAzerabhedapratibhAsAdbhaviSyati / atra sameM'ze vartamAno'rdhazabda AviSTaliGgI napusakaH / asamAM'ze tu puMliGgaH / anye khasamAse vAcyaliGgamenamAhuH / asamAMza eva ca paSThosamAsaM, samAze tu nisarmazitatpuruSamicchanti // 54 // *jaratyAdibhiH // 3 / / 55 // asamAMzArya ArambhaH / ardhazabdo jaratyAdibhiraMzibhirabhinnaiH saha vA samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / arthoM jaratyA ardhajaratI tattu-* lyam *ardhajaratIyam / *ardhavaizasam / arthoktam / ardhavilokitam / pakSe jaratyardha ityAdyapi bhavati / bahuvacanamAkRtigaNArtham / idamapi SaSThIsamAsavAdhanArtham // 15 // *dvitrictusspuurnnaayaadyH||31||56|| dvitricatur ityete pUraNamatyayAntA agra ityAdayazca zabdA aMzavAcinoM'zinAbhinnena vA samasyante tatpuruSazca samAso bhavati / dvitIyaM bhikSAyA dvitIyabhikSA / evaM tRtIyabhikSA | caturthamikSA | turya bhikSA / turIyabhikSA / ayaM hastasya agrahastaH / evaM tlpaadH| UrdhvakAya ityAdi / pakSe bhikSAdvitIyam , bhikSAtRtIyam / bhikSAcaturtham , bhikSAturyam , bhikSAturIyam , hastAgram , pAdatalam , kAyordhvamikhAdi / nityAvikArAbhAvAdeva pakSe cAkyasya siddhakhAdvAnuvRtti pakSe paSThosamAsArtham / tena paraNena niSiddho'pi SaSThIsamAso bhavati / yAdigrahaNaM kim / *paJcamaM bhikssaayaaH| pUraNeti kim / dvau bhikSAtamutsukAyAkurabakSaNonmukha gavA gaNA prastutapovarodhasa // 1 // phirAte |-sssstthiismaasbaanaadhmiti / nanu sAyamo'dhyayatvAt 'bAra'-ityAdinA SaSThIsamAptasya niSedhena prAtireva nAsti kimucyate paThIsamAsapAdhanAmiti / ucyate / yadAkArAnta sAyazadA'navyaya napasAlAstadA prAyoti ||-sme'she-11--aiipiplyaa ityatrAzabdasya tulyabhAga miti lIvatvam / apippalIti samudAyasa paralihI haho'zIti vacanAt sItvam / evamuttaratra / atulyabhAge tu prAmAI ityAdAvasudarzaneti pustvam ||-psstthiismaasbaadhnaarthmiti / ayamartha sUtrAbhAye bhedAbhedavivakSAmA prayogadya * sidapati / sUtrakato tu bhedavivakSAyAmeva pakSe SaSThIsamAsa bAdhitvA prayogaya sidam / anyathA bhede paSThIsamAsa evaM syAt ||-arddh pippalInAmiti / piNalyAkhyasyAzino'nekadavyasvabhAvatvAdabhinna yAbhAvAtsamAsAbhAva / paSThIsamAsastu bhavatyeva pipalyamiti / prakaraNAdinA bahutvasthApyantargatabahuvacanAntasyApi pravRttiraviruvA |-jrtyaadi-1-ajrtiiymitytr 'kAkatAlIyAdava ||-- R arddhavaizasamiti / zam hisAyAm / vizasana 'kutsapadAdaya' vizaseva prajJAyaNa / aboM vaizasasthAImaraNamityartha ||-dvivictu--dviv vitha catvAba dvitricatustaca tatpUraNa sUtratvAtpUraNazabdasya ke vizeSaNasyApi na pUrnaniyAta |-pnycm bhikSAyA iti / SaSThIsamAso'pi vAnahegena yasvevAyamazisamAsastasyaiva prAgotItyatra na bhavati ||-dvitoyN mikSANAmiti / atra bahuvAdbhikSA bhinA EHHHHH Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAH / aMzinetyeva / bhikSAyA dvitIyaM bhikSukasya / bhikSukeNa samAso na bhavati / abhinnenetyeva / dvitIyaM bhikSANAm / agrAdirAkRtigaNaH // 16 // kAlo Digo meyH||3|1|57 // *aMzAzinivRttau tatsaMbaddhaM veti nivRttam / kAlavAci nAmaikavacanAntaM dvigau ca viSaye vartamAna meyavAcinA nAmnA samasyate tatpuruSazca samAso bhvti| mAso jAtasya maasjaatH| mAsajAtau / maasjaataaH| mAsajAtA kho| evaM sNvtsrjaatH| maasmRtH| sNvtsrmRtH| dvigau, eko mAso jAtasya * ekamAsajAtaH / zve ahanI suptasya / yahasuptaH / yhaadhyaapitH| kathaM yahajAtaH vyhjaatH| samAhAradvigorjAtena kAla ityaMzena samAsena bhaviSyati / iha ca yadyapi vigrahe jAtAdi kAlasya vizeSaNam tathApi * zabdazaktisvAbhAvyAt samAso jAtAdipradhAnastana samAse liGga saMkhyA ca tadIyatadIyameva bhavati / kAla iti kim / droNo dhAnyasya / kAla iti caikavacanaM dvigoH *anyatra prayojakam / tena mAsau mAsA vA jAtasyetyatra na bhavati / dvigau tu dvau trayo vA mAsA jAtasya dvimAsajAtaH trimAsajAta ityapi bhavati / dvigugrahaNaM tripadasamAsArtham / anyathA nAma nAmnesanuvRttedvayoreva syAt / cakAro dvigurahitakAlaparigrahArthaH / meyairiti kim / smA* sazcaitrasya / jAtAdereva hi meyakham janmAdeH prabhRti jAtAdisaMbandhikhenaivAdityagateH paricchedAt , na dravyamAtrasya / tAntenaiva ca meyena prAyeNAyaM samAsa iSyate / tena mAso gacchataH, varSamadhIyAnasya, mAso gantuM vartate ityAdau na bhavati / ayamapi SaSThosamAsApavAdo yogaH // 57 // *svayaMsAmI tena // 3 / 1158 // * svayaM sAmi ityete avyaye tAntena nAmnA saha samasyete tatpuruSazca samAso bhavati / svayaMdhautau pAdau / svayaMvilonamAjyam / *AtmanetyarthaH / *sAmikRtam , sAmibhuktam / arghamityarthaH / samAse satyaikapadyAdekavibhaktistaddhitAdyutpattizca bhavati / khaayNdhautiH| saamikRtiH| saamiktaapniH| isAdi / teneti kim / svayaM * kRtA / sAmi bhukkhA // 58 // dvitoyA khaTvA kSepe // 3 / 1 / 59 // khaTvA ityetanAma dvitIyAnta kSepe gamyamAne kAntena nAmnA saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / *kSepaH samAsArtho na vAkyena gamyate iti *nitya evAyaM samAsaH / khaTvArUDhaH khadvApluto jAlmaH / utpathapasthita evamucyate / khaTvA palyaGka AcAyA~sanaM vA / adhotya gurubhiranujJAtena hi khadvAroDhavyA / yattvanyathA khaTvArohaNaM tadutpathaprasthAnam / upalakSaNaM ceha khttvaarohnnmutpthprsthaa*||-kaalo dvi-||-ashaaNshinivRttaaviti / kAlameyerityabhinavArthaprahaNAt / jAtottarapadAni mAsajAta ityAdIni pahunIhAvapi sidhyanti / para mAso mRtasya mAsamRta ityatrAnyapadArthAsabhavAt dvigI maca hyAsupta ityAdAviti vacanam ||-shbdshktisvaabhaavyaaditi / anyathA mAso jAtAyA iti trItvavivakSAyA mAsajAtA ityatra hasvatva syAt / pUrvapadaprAdhAnyAca pavAdAp na syAt ||-dve * ahanI suptasyeti / dve iti cAhanI iti ca nAmadvaya suptasyeti nAmnA samasyate / tatakhipade samAse jAte supta ityuttarapade pare 'sakhyA samAhAre ca'-iti dvigusajJAyA dviguviSaye dveruttarapadanimitte dvigo bhAvini trayANA tatpuruSa |-anytr prayojakAmiti / anyatra caritArthamityartha / dvigau tu dvivacanAdyantamapi samasyate iti bhAva ||-maasshcaitrsyeti / atra na mAsacaitrasya paricchedakatvena sapandhI ki tUtsavAspadatvenAnyena vA prakAreNeti ||-svyNsaamii-1-dhaut ityatra karmakartari vA kta / yata' karaNazakta karvazaktervA vAcaka svayazabda ||-aatmnetyrth iti / atra karaNe 2 kartari vA tRtIyA ||-saamikRtmitynn vizeSaNa vizeSyeNa '-datyanena karmadhArayeNaiva siddhayati para yadRcchayA pUrvAparabhAva. syAttadAdhanArthamihopAdIyate ||-dvitiiyaa khttttaa-||-kssep samAsArtha Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza // 14 // hAla tR0a0 nasya / tena sarvo'pi vimArgamasthitaH savAruda ityunyate / kSepa iti kim / khaTvAmArUDha upAdhyAyo'dhyApayati // 59 // *kAlaH // 3 / / 60 // kAlavAci nAma dvitIyAntaM nAmnA saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / rAtrimatisatAH rAvyatimRtAH / evaM rAjyArUDhAH / rAtrisaMkrAntAH / aharatisatAH paDU muhuurtaavraacraaH| te hi dakSiNAyane rAtri ganchanti uttarAyaNe tvahariti / mAsaM pramito mAsapramitaH prtipcndrmaaH| mAsaM pramAtumArabdha iyarthaH / *anyAptyartha ArambhaH // 6 // vyaapto||3|1|61|| vyAptiguNakriyAdravyaratyantasaMyogaH / vyAptI yA dvitIyA tadantaM kAlavApi nAma vyApakavAcinAmnA sahI samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / keneti nivRttam / muhUrta mukhaM muhUrtasukham / mahUrtaramaNIyaH / *sarvarAtrakalyANo / sarvarAtrazobhanA / muhUrtAdhyayanam / mhuurtguruH| vyAptAviti kim / mAse pUrako brajati / kAla ityeva / krozaM kuTilA nadI // 6 // shritaadibhiH||3|1|62|| dvitIyAntaM nAma zritAdibhinAmabhiH sabasyate tatpuruSava samAso bhavati / dharma zritaH dharmazritaH / shriishritH| saMsArAtItaH / narakapatitaH / nirvaanngtH| zrita atIta patita gata atyasta mApta Apana gamin gAmin AgAmin iti zritAdayaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena odanabubhukSuH, hitAzaMsuH, tatcabubhuttuH, sukheccha: ityAdi siddham / / 62 // *prAptApannau tayAca // 3 / 1 / 63 // prAptApannau sAmarthyAt prathamAntI tayA dvitIyAntena nAmnA saha samasyete tatpuruSaca samAso bhavati tatsaMniyoge cAnayorantasyAkAro bhavati / prAptA jIvikA prAptajIvikA / ApanA jIvikAm ApannajIvikA / mAptagavI, ApannagavI kho / prApto jovikAM praaptjiivikH| Mas| ApannajIvikaH / prAptagavaH / ApannagavaH puruSaH / prApta jovikA prAptanovikam / Apannajovika kulam / avacanaM *khIliGgAyam / bhAptApanayoH prathamAkta khAt pUrvanipAtArya vacanam / vitAditvAcAnayoditIyAyA api prathamoktatvena pAganipAtaH / jIvikAmAptaH, jIvikApanna ityapi bhavati // 33 // issdgunnvcnaiH||3|1|64|| IpadityetadavyayaM guNavacanairnAmabhiH saha samasyate tatpurupaJca samAso bhavati / ye guNe vartitvAdyoge guNini vartante guNamuktavanto iti / tara tasya pratiddhe |-nity eveti / yattu saTvAmArUda iti vAkya tarapUrvottarapadavibhAgamAtradarzanArtham ||-kaal / kAlayati bhUtAni ac ||-avyaaptyrth iti |-neti nivR IS tAmeti / pRthagyogAditi zeSa --sarvarAtrakAyANIti / yapi sarpazabdo na kAlavRtistavAppattarapadArthapradhAnAyena samAsasya sarparAja iti samudAyo'pi kAla |-mAsa pUraka iti / pUrayiSyaPM tIti kriyAyA kiyA 'dati ekaci Notu karmaNi phataH' iti pAThI syAt NakArI tu 'jannudanta '-iti niSedhAna // zritAdibhiH ||--dhrm zrita iti / prAdhyAt, 'gatyaryAkameka-iti 18ka prApta ityartha / yadyapi pahunIviNetra dharmamita ityAdIni sidhyanti tathApi yatta purupa zAsti tat jApayati yA samAsA vivAdAsapuruSapaTunauhI prApnutastatra tatpuruSa eva / tena rAjasakha ityAdI IPIna bamodi / kica pahunAho kac syAt ||-ssaaraatiit ityatra atyati sma adyate sma 'gatikanya-iti samAsa / atikamArthAtivarja ityanena nopasarga iti na pAcyam / yadartha kiyA ta. SsminiSyape kriyApravRttiratikama / yathA'tisita puSpaphalAdI niNane'pi puna sekakriyApravRtta |-nirvaanngt iti / nirvAti sukhIbhavatyavetyanATiyA / prAptA jIvikA yayetyAdi bahujIhiNApi si yati, prAptagavItyAdo ta samAsAnto na syAditi vacanama ||-kholidvaarthmiti / syekAttiApahAbhAvAt 'pAta sIpati pubhASo na prAmotIyatakaraNam / / ISadguNa-1 guNa vacantIti Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * guNavacanAH / IpadalpaM piGgalaH IpapiGgalaH / evamIpatkaDAraH / IpadvikaTaH / ISadunnataH / IpadraktaH / guNavacanairiti kim / IpatkArakaH / ISanAryaH / guNaiH kri yayA vA hono gArya evamucyate / samAse taddhitakAmya*samAsAntarANi ca vasAdhAdezAbhAvAdayA prayojanam / IpatpiGgalasyedamaipatpiGgalam / aipatpiGgalakAmyat / * *kopenepadraktaH kopeSadraktaH / IpatpiGgala yuSmAkamatho putra iti // 64 // *tRtIyA ttkRtaiH||3|1| 65 // tRtIyAntaM nAma tatkRtaistRtIyAntArthakRtairguNa vacanairnAmabhiH saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / zaGkulayA kRtaH khaNDaH zakulAkhaNDazcaitraH / evaM girikANaH / madapaTuH / kSArazuklaH / kusumsurbhiH| kRtArtho vRttAvantarbhUta iti kRtazabdo na prayujyate / tatkRtairiti kim / akSNA kaannH| pAdena khjH| zaGkhalayA hetunA khnnddH| kANatvAdi hyatra kANDAdinA kRtam / nAkSyAdinA / akSyAdinA paraM saMbandhamAtram / yadA tu tatkRtatvavivakSAyAM kari karaNe vA tRtIyA tadA bhavatyeva samAsaH / akSikANa ityAdi / guNavacanairityeva / gobhirvapAvAn / dadhnA paTuH / pATavamityarthaH / na hyetau pUrva guNamuktvA sAMpataM dravye vatate iti guNavacanau na bhavataH / *ata eva zuddhaguNavAcinApi samAso na P bhavati / ghRtena pATavam , vidyayA dhASTaryam / atrApi samAso bhavatIti kazcit / anye tu guNavacanairguNamAtravRttibhirapi samAsamicchanti / zakulAkhaNDazcaitrasya, girikANazcaitrasyeti // 66 // *ctstraaiim||3|166|| ardhazabdastRtIyAntastatkRtArthena catasRzabdena saha samasyate tatpuruSazca samAso bhvti| ardhena kRtAzcatasro-* Posrdhacatasro maatraaH| evamardhacatasraH khaaryH| catasrati kim / ardhena kRtAzcatvAro dronnaaH||66|| *UnArthapUrvAdyaiH // 3 / 1 / 67 // tRtIyAntaM nAma UnAthaiH pUrvAdi bhizca nAmabhiH samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / mASaNonam mAponam / evaM kArSApaNonam | mApavikalam / kArSApaNavikalam / pUrvAdyaH, mAsena pUrvaH ma ki sNvtsrpuurvH| evaM maasaavr| sNvtsraavrH| pUrva, avara, sadRza, sama, kalaha, nipuNa, mizra, zlakSNa,iti puurvaadyH| AkRtigaNo'yam / tena dhAnyenArtho dhAnyArthaH hiraNyArthaH AtmanApaJcamaH AtmanASaSThaH etAvalupsamAsau' mASeNAdhika mASAdhikam kArSApaNam evaM droNAdhikA khArI bhrAtrA tulyAH bhraatRtulyaa'| *ekena dravyavattvam ekadravyavatvam ityAdi siddham / pUrvAdiyoge yathAyogaM hetvAdau tRtIyA // 67 // *kArakaM kRtA // 3 / 1 / 68 // kArakavAci nAma tRtIyAntaM sAmathyotkarte karaNarUpaM kRdantena nAmnA saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / karta, *AtmanA kRtam AtmakRtam / parakRtam / kRtsagatikArakasyApi / caitreNa nakhanirbhinna: daramyAdyanaTi guNavacanA ||-iiptpidgl iti / pihattvamasyAsti sidhmAditvAlla / na ca vAcyamIpatapaihalyayogAt puruSo'pIpada sa cAsau pilazceti karmadhArayeNa siddhayati / yatastatra pUrvanipAtakAmacAra / IparazabdAt kriyAvizeSaNatvAdam / unnataraktazabdAvINAdiko putapiteti sAdhU tato guNavacanI / kte tu kriyAvacanau syAtAm ||-smaasaantraanniiti / anyathA 'nAma nAmnA'-ityanuvartamAne kopena iSadrakta iti tripado na syAt / kopepadrakta ityatra 'unArtha iti samAsa / Ipadrakta iti na guNavacana / tenottareNa na samAsa ||-tRtiiyaa-prtyy prakRtyavinAbhAvIti tRtIyAnta nAmeha | gRhyate ||-at eveti / guNavacanatvAbhAvAdavetyartha ||-uunaarth- // pUrvAdiyoge inyatra pUrvAdInA hi pUrvAdibhAve mAsAdituriti atra hetI tRtIyA // hetvAdAviti / AdizabdAttulyAyarityA| di||-eken dravyavatvamiti / eka ca tavya ceni karmadhAgye ekadanyamasyAstIti kRte 'ekAde karmadhArayAt' itIkaN syAdityeva samAsa ||-kaark-||-aatmnaa kRtamiti / artha Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza tranakhanibhinnaH / eva sujanasulabhaH / durjanasulabhaH / aridurjayaH / karaNe, parazunA china parazucchizaH / evaM nakhanirbhinnaH / pAdamahAraH / pAdAbhyAM hiyate pAda IAS hArakaH / talAhatiH / shstrprhtiH| bahulAdhikArAt stutinindArthatAyAM prAyeNa kRtyaiH samAsaH / kartR, kAkapeyA nadI evaM nAma pUrNetyarthaH / zvaledAH kRpaH evaM nAmAsanodaka ityarthaH / kachuTasaMpAtyA grAmAH / evaM nAmAsanA ityarthaH / karaNa, kaNTakasaMceya odanaH / evaM nAma vizada ityarthaH / vASpaccheyAni tRNAni / evaM nAma mudUnIyarthaH / anyatrApi buzopendhyam , tRNopendhyam / tejasa *alpatA khyApyate / *dhnghaasH| kRcchrasAdhyatvamucyate / kArakamiti kim / vidyayoSitaH / annenoSitaH / tena hetunetyarthaH / putreNa gataH, chAtreNAgataH / tena saheyarthaH / kRteti kim / gobhirvapAvAn / dhAnyena dhanavAn / bahulAdhikArAdeva ktavatunA ktvayA tavyAnIyAbhyAM ca na bhavati / dAtreNa lUnavAn / parazunA chinnavAn / dAtreNa kRtvA / parazunA chittvA / kAkaiH pAtavyaH / vabhilaDhavyaH // 68 // naviMzatyA| dinko'jaantH||3|1|69|| ekazabdastRtIyAnto naviMzasAdinAmnA saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati ekazabdasya cAdanto bhavati / ekena | naviMzatiH ekAnaviMzatiH / pakSe ekAdavizatiH / evamekAnatrizat ekAdgatrizat / ekAnnacavAriMzat ekAdgacatvAriMzat / navizatyAdineti nirdezAt *navat' | IBE (3-2-125) na bhavati // 69 // *catarthI prakRtyA // 3 / 1 / 70 // prakRtiH pariNAmi kAraNam / caturyantamAdikRtivAci nAma prakRtivAcinA IAS nAmnA saha samasyate tatpuruSaca samAso bhavati / yUpAya dAru yUpadAru / kuNDalahiraNyam / prakRtyeti kim / randhanAya sthAlo / avahananAyolUkhalam / mUtrAya a saMpadyate yavAgUrityAdau tu vikArasyApradhAnasya saMpadyate ityAdikriyAsApekSatvAt na bhavati // 70 // *hitaadibhiH||3|1| 71 // caturthyantaM nAma hitAdibhiH samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / *gobhyo hitaM gohitam / evaM gomukham / gorakSitaH / hita, sukha, rakSita, bali, iti hitAdayaH // AkRtigaNa- Mak nAyam / tena azvaghAsaHzvabhUsurA zvasuram hastividhAnam dhaniyamaH dharmajijJAsA nATyazAlA *Atmanepadam parasmaipadam ityAdi siddham // kRtyamatyayAntaM | kayanamAtramidam / AtmanA kriyate smeti kArya gatikAraketi nyAyAt ||-kaakpeyaa nadItyAdiSu nindA sugamauveti na darzitA |-alptaa khyApyate iti / nAtra nindA stutirvA kinu svarUpakathanam ||-ghnghaaty iti / ghAtyasya kAThinya pratipAdyate // tena sahetyartha iti / evaM zikSayA parimAjaka itItthabhUtalakSaNe'pyanutamapi zeyam / anIyaprayoge zvabhilahanIya ityAdyapi iSTha-13 vyam ||-nvishtyaadin-||-njt na bhavatIti / 'natravyayAtsakhyAyA da' ityapi na mavati / vidhAnasAmA ryAt / 'lugasya'-ityAdinA alopo na bhavati anyathA ta iti kuryAt iti // -18 cturthii-|| prakriyate pariNAmarUpatayati vA prakaroti kAryamiti vA bAhulakAt kti / prakriyAditi vA 'tikRtI naamni'-prkRtiH||-prinnaami ityatra tena rUpeNa yUpAdilakSaNena bhavana tadbhAva pariNAma' so'syAstIti |-rndhnaay sthAlIti / yathA yUpAdyAtmanA dArzadi pratiSThamAna yUpAde prakRtitvena vijJAyate naiva randhanAde sthAlyAdIni ||-muutraay saMpadyate iti yadyapyAvA' vidheya-15 tayA mUlasya prAdhAnya tathApi zAcyA prathama yavAgyA saha kriyAsabandha / yathA rAjJa puruSa iti ArthyA rAjaH prAdhAnye'pi zAbyA puruSasyaiva iti aprAdhAnyam / tataSa apradhAnasApekSe samAso na bhavati | pradhAnasApekSe tu bhavatyeva ||-hitaavi-1-gobhyo hitamiti / ' hitasusAbhyAm ' ityanena caturthI / AzIvivakSAyA tu tadbhadrAyuSya' iti AzasAyA hitayoge yA caturthI tadantasya tamAso na* 15 // Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ceha paThyate / devadeyam / brAhmaNadeyam / varapadeyA kanyA / iha na bhavati brAhmaNAya dAtavyam // 71 // tadarthArthena // 3 // 72 // *tasyAzcatujhaM artho yasya sa tadarthaH / caturthyantaM nAma tadarthenArthazabdena nAmnA saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / pitre idaM pitra) pyH| mahadarthaM dhanam / udakArtho ghaTaH / A. | turArthA yavAgUH / ' urtho vAcyavat' iti vAcyaliGgatA / nityasamAsazcAyam / caturyaiva tadarthasyoktatvAt arthazabdApayoge vAkyAsabhavAt / *samAsastu vacanAdbhava ti / tadarthetyayavizeSaNaM kim / pitre'rthaH / mAtre'rthaH / tadarthaM dhanamityarthaH // 72 // paJcamI bhayAdyaiH // 3 / 1 / 73 // paJcamyantaM nAma bhayAdyairnAmabhiH as saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / vRkAdbhayam vRkabhayam / evaM vRkabhItaH / bhayabhotA / bhaya bhIta bhIti bhI bhIru bhIluka nirgata jugupsu apeta apoDha mukta patita apatrasta iti bhyaadyH| AkRtigaNazcAyam / tena dvIpAntarAnItaH sthAnabhraSTaH tAtparaH taparaH isAdi siddham / bahulAdhikArAdiha na bhavati / prAmAdAlatitaH bhojanAdapatrastaH // 73 // tenAsattve // 3 / 1 / 74 // asatve vartamAnA yA paJcamI tadantaM nAma ktamatyayAntena nAmnA saha samasyate tatpurupazca samAso bhavati / stokAnmuktaH / alpAnmuktaH / kRcchyAnmuktaH / katipayAnmuktaH / dUrAdAgataH / viprakRSTAdAgataH / antikAdAgataH / abhyAzAdAgataH / kunchAla-* bdham / 'asatve useH' (3-2-10) isalup / teneti kim / stokAnmokSaH / asatve iti kim / stokAt vaddhitaH / stokAdravyAdityarthaH / evamalpAt pravR. ddham / samAse taddhitAdyutpattiH phalam / staukAnmuktiH isAdi // 74 // para shtaadiH||3|1 / 75 // paraHzatAdiH paJcamotatpuruSaH sAdhurbhavati / zatAtpare paramzatAH / sahasrAtpare para sahasrAH / lakSAlakSAyA vA pare prolkssaaH| parazabdasya pUrvanipAtaH sakArAgamazca nipAtanAt / parazabdena samAnArthaH paramazabdaH sakArAnto'pyastItvanye // 79 // *SaSThayayatnAcchepe // 3 // 1 // 76 // zeSe yA SaSTho tadantaM nAma nAmnA saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / *ayanAta, na cet sa zeSo 'nAthaH' (2-2-10) isAdeyatnAdbhavati | rAjJaH puruSaH rAjapuruSaH / yatikambalaH / rAjJo gokSIraM rAjagokSIram / rAjagavIkSIram // Rddhasya rAjJaH puruSaH, jinabhadragaNeH kSamAzramaNasya bhASyamisAdau sApekSakhAnna bhavati / kathaM devadattasya gurukulam, jinadattasya dAsabhAryeti / sApekSatve'pi gamakatvAdbhavati / ayatnAditi kim / sarpiSo nAthitam / mAtuH smRtam / sarpiSo dayitam / mAturIzitam / edhodakasyopaskRtam / caurasya rugNam / caurasyojAsitam / zatasya dyUtam / zatasya dyuutshcaitrH| kttkrnnsyaayuktH| zeSa iti kim / sarpiSo jJAnam / rudataH pratrajitaH / *manuSyANAM kSatriya shuurtmH| gavAM kRSNA saMpannakSIratamA / adhvagAnAM bhavati samAsAdAziSo'navagamAditi ||-aatmnepdmiti / pacata ityevamAdInAmAtmA svabhAvastadartha pada te AteityAdi Atmanepadam / tivAdyavayavApekSayA prakRtipratyayasamudAya pacatItyAdilakSaNa paro'rtha| stadartha tivAdika pada parasmaipadam // tadarthA-||--tasyAzcatuthyo arthoM yasyetyuSTramukhAditvAddhyadhikaraNo bahunIhistatastadarthazvAsAvardhazceti karmadhAraya / yadvA tasyA arthastadarthastasmin arthastena 2 tadarthena |-smaasstviti| piyartha ityAdisamAse arthazabdaprayoga ityartha ||-psstthssy-||-aytnaann cediti / tulyAyoge yatnajAyA api SaSThayA samAso bhavati / tulyArthAnA yAjakAdidRSTe // -gamakatvAditi / avazyasApekSatvAdityartha ||-mnussyaannaamityaadissu triSu yogeSvapAdAnapaJcamIprasaktI 'saptamI cAvibhAge' iti SaSThI ||-asaamaaditi / tatva bhUyAditi sApekSatAt // Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 16 // rathagAmI zIghratamaH / kathaM sarvijJAnam mAtRsmaraNamityAdi / kRdyoge'tra paSThItyuttareNa bhaviSyati / saMbandhe svanenaiva / gosvAmI pRthivIzvaraH vidyAdAyAda ityAdiSu tvayatnajA zeSa eva paSTho / 'svAmIzvarA - ( 2-2-18) disUtrasya nityaM paSThIprAptau pakSe saptamIvidhAnArthatvAt / saMghasya bhadraM bhUyAt, zAsanasya bhadraM bhUyAdityAdau vAziSiSThA: samAso na bhavati *asAmarthyAt anabhivAnAdvA / nahi saMghabhadra bhUyAdityukte saMghasya bhadraM bhUyAdityarthaH pratIyate api tu saMghabhadraM nAma saMghasavandhitayA prasiddhaM kicidrakasya ciyAditi // 76 // *kRti // 3 / 1 / 77 // ' karmaNi kRtaH ' (2-2-83 ) ' kartari ' (2-2 - 86 ) iti ca yA kRti kRtpratyayanimittA paSTho vihitA tadantaM nAma nAmnA samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / siddhasenakRtiH / gaNadharoktiH / idhmagrathanaH / palAzazAtanaH / dharmAnusma raNam | tattvAnucintanam / sarpaiirjJAnam / edhodakopaskaraNam / *caurojjAsanam // 77 // *yAjakAdibhiH || 3 | 1 | 78 // paThacanta nAma yAjaka isevamAdibhirnAmabhiH saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / brAhmaNAnAM yAjakaH brAhmaNayAjakaH / evaM gurupUjakaH / yAjaka pUjaka paricAraka pariveSaka snApaka adhyApaka AcchAdaka unmAdaka udvartaka hotR *bhartR / AkRtigaNo'yam / tena tulyArthA api / gurusadRzaH / gurusamaH / dAsyAH sadRzaH / vRpalyA mamaH / ' paSThucAH kSepe ' ( 3-2-20 ) ityalup / tathA anyatkArakam / vizvagoptA / tIrthakartA / tatprayojako hetuzca / janikartuH prakRtiH / ityAdi siddhaM bhavati / '+karmajA tRcA ca ' ( 3-1-83 ) iti pratiSedhApavAdo yogaH / tulyArthaiH *vidhyarthazca // 78 // *pattisthau gaNakena // 3 / 1 / 79 // pattirathazabda pantau gaNa kena nAmnA samasyeta tatpuruSa samAso bhavati / pattInAM gaNakaH pattigaNakaH / evaM rathagaNakaH / pattirathAviti kim / kArSApaNAnA gaNakaH / gaNakeneti kim / rathasya darzakaH / kathaM jyotirgaNakaH / 'akena krIDAjove ' ( 3-1-82 ) iti bhaviSyati / 'karmajA tRcA ca' ( 3-1-83 ) ityasyApavAdo'yam // 79 // * sarvapazcAdAdayaH // 3 / 1 / 80 // sarvapazcAdityAdayaH SaSThItatpuruSAH sAdhavo bhavanti / sarveSAM paJcAt sarvapacAspada vartate / sarvaciraM jovati / tadupariSTAt rukmaM nidadhAti ityAdi / avyayena *pratiSedha vakSyati tasyApavAdo'yam / bahuvacanaM ziSTaprayogAnusara gArtham // 80 // * akena krIDAjove || 3 | 1 | 81 // 'karttari vAsyA vidhAnAt vanajAyA AjIvo jIvikA / pacantaM nAmAkapratyayAntena nAmnA samasyate krIDAyAmAjIve ca gamyamAne tatpuruSazca samAso bhavati / *uddAlakapuSpabhaJjikA / vAraNapuSpamaanabhidhAneti / abhidhAnalakSaNA hi kRtavratasamAsA bhavantIti nyAyAt virakSitArthapratipAdanAt // kRti // - caurojAsanamiti / 'karmmaNi kRta.' api payA samAsa // yAjakA // yAjaketi / yAjaka kavi // - bharjiti / bhartRzabdasya pativAcakasyaivAtra pATha // kRtItyanenaiva siddhe kimayo'ya yoga ityAha-karmajA tathA cetIti // - vidhyarthazceti / tulyAvairiti yA paSThI sA zeSikA na bhavatIti prAta // // sarveNa pazcAditi / yahA sabandhe paSThI tadA niSedhe prApte samAsa / yadA tu ririti tadA aprApte samAsa // - pratiSedha vakSyatIti / yadA sabandhe pI tadA ityarthaM / tatra svndhpsstthiigrhnnaat| upalakSaNamida tena yadA ririSTeti paSThI tadA'prApte samAsa // akena // 'karmajJA tacA ca ityasyApavAdastatha bhaktIti bhajikA uddAlakapuSpANA bhaviketi kRte kRti' iti prApnoti tata uttareNa niSedhastadA'sya sUtrasya phalam // yadA tu uddAlakapuSpANi bhavyante yasyA krIDAyAmiti vigrahastadA niSedhAbhAve 'kRti' ityanenaiva sitvAdasya na kicitphalam / nanu manaktoti bhajiketi karttari katha sAdhayanti yata uddAlakapuSpabhaJjiketi krIDAnAma tatastasyA phoDAyA bhaTTe kartutva na saga 1 *X*XXXXXXXXXX****** yeongyeong Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ********* ******** cAyikA / *shaalbhnyjikaa| kasyAzcit kroDAyAH saMjJA / AjIve, dantalekhakaH / nkhlekhkH| avaskarasudakaH / ramaNIyakArakaH / dantalekhanAdirasyAjIvo gamyate / krIDAjIvau vAkyena na gamyate iti nityasamAsA ete / krIDAjIva iti kim / odanasya bhojakaH / payasaH pAyakaH / 'karmajA tRcA ca' (3-1-83) iti pratiSedhe prApte vacanam // 81 // *na kartari // 3 / 1 / 82 // kartari vihitA yA paSThI tadantaM nAmAkamatyayAntena nAmnA na samasyate / bhavataH shaayikaa| bhavata AzikA / *bhavato'gragAmikA / kartarIti kim / ikSubhakSikAM me dhArayasi / payApAyikAM me dhArayasi // 82 // *karmajA tucA ca // 3 / 1 / 83 // kartarIsanavartate *taccAkasya vizeSaNam / karmaNi vihitA SaSTho karmajA / tadantaM nAma kartari vihito yo'kapratyayastadantena tujantena ca nAmnA saha na samasyate / odanasya bhojakaH / saktUnAM pAyakaH / apA sraSTA / purAM bhettA / karmajeti kim / saMvandhapaSThyAH pratiSedho mAbhUt / guNo *guNivizeSakaH / guNinaH saMvandhI vizeSaka ityarthaH / kartarItyeva / ikSubhakSikAM me dhArayasi / payaHpAyikA me dhArayasi / kathaM bhUbhartA bajrabhateti / bhartRzabdo yaH patiparyAyastena saMbandhaSaSThyA yAjakAdipAThAt karmaSaSThayA vA'yaM samAsaH / *kriyAzabdasya tu tatrAgrahaNAdanena pratiSedhaH / bhuvo bhartA / vajrasya bhartA / / 83 // *tRtIyAyAma // 3 / 1 / 84 // katari yA tRtIyA tasyAM satyAM karmajA SaSThI na samasyate / Azcaryo gavAM doho'gopAlakena / sAbidaM zabdAnAmanuzAsanamAcAryeNa / tRtIyAyAmiti kim / sAdhvidaM zabdAnuzAsanamAcAryasya / sAdhvI kaTacikIrSA caitrasya / kartari paThyAmapi na samAsa iti kazcit / vicitrA mutrasya kRtirAcAryasya / kartarItyeva / sAdhvidaM zabdAnu| zAsanamAcAryasya naH puNyena / karmajetyeva / *maitrasya saMvandhI kRto maitrakRtazcaitreNa / kathaM godoho gopAlakena / saMbandhaSaSThyA bhaviSyati // 84 // *tRptArthapUraNAvya| yAtazazatrAnazA // 3 / 1 / 85 // tRptAthaiH pUraNapratyayAntairavyayairatRzantaiH zatrantairAnazantaizca nAmabhiH SaSThyantaM nAma na samasyate / tRptAH , phalAnAM tRptaH / phalAnAM suhitaH / saktUnAM pUrNaH / odnsyaashitH| payaso ghraannH| pUraNa, tIrthakarANAM SoDazaH / cakradharANAM paJcamaH zAntiH / cakradharANAM dvitIyaH sgrH| vAsudevAnAM tRtIyaH svayaMbhUH / avyaya, rAjJaH sAkSAt / *grAmasya purastAt / caitrasya kRtA / maitrasya prakRtya / avyayIbhAvasyApyanvarthAzrayaNAtkacidavyayatvam / tena a caitrasyopakumbhamityatra samAso na bhavatIti kecit / atRz, rAmasya dviSan / rAvaNasya dviSan / zata, caitrasya pacan / * adhvagAnAM dhAvantaH shoghrtmaaH| caitrasya rachate api tu krIDAkAriNAm / ucyate / asyA krIDAyA bhajanakriyAkaraNAdupacArAt sApi karvI bhaNyate / zAlazabdo'pi tAlavyAdyo vRkSavAcako'sti ||-n kartari ||-agrgaamiketi / kRtsagatiAS kArakasyeti nyAyAdagragAmiti asyApi kRdantatvam ||-krmjaa-|| taccAkasyeti / tRco'vyabhicArAt / 'aphasyApi ' graha tRcsannihitasya ||-gunniitytr zikhAditvAdin ||-kriyaashbd sya tviti // nibhauti bharaNakriyAmAtramupAdAya vartamAnasyetyartha // patiparyAyabhartRzabda auNAdiko'bhyutpatro'pyasti ||-tRtiiyaayaam ||-maitrsy sabandhI kRta ityatra odano'nyo vA'rthaprakaraNAdinA nirgata ||-tRptaarthH-|| tRpto'rtho'bhidheyo yeSAm / pUraNetyatra abhedopacArAtpUraNapratyayA gRhynte| sati tRptasuhitayo 'jJAnecchA'-iti pUNe karmaNi kta / Azite zIlyAditvAtkta / | ghrANe 'gatyartha ' iti kta ||-graamsy purastAditi / avyutpannamavyaya vyutpattI tu 'ririSTa'-iti SaSThayA vidhAnAta, samAso na prApnotyeva / adhvagAnAmiti / atrApi sabandhe SaSThI na ni * * * *** Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza pakSyana / Anaza, caitrasya pcmaanH| caitrasya pakSyamANaH / sarvatra saMbandhe pddii| etairiti kim / brAhmaNasya kartavyaM brAhmaNakartavyam / idhmavazvanaH / plaashshaatnH| lAtuna // 17 // rAjJaH pATaliputrakasya dhanam / zukasya *mArAvidasya zabdA, sarpipaH pIyamAnasya gandhaH, sUtrasyAdhIyamAnasyArtha ityAdau sAmAnAdhikaraNye dhanAdipadApekSA paSThosya- 125 sAmarthyAtsamAso na bhavati / vizeSaNasamAsastu nirapekSatvena sAmarthyAvakheva / pATaliputrakazcAsau rAjA ca tasya pATaliputrakarAjasvetyAdi / SaSThIsamAsetu *aniyamena pUrvanipAtaH syAt / / 85 // jJAnecchArthAidhAraktana // 31 // 86 // jJAnAdhoMdicchArthAdacothoMca vartamAno yA ko yaca 'adyAcAdhAre' (5-1-12) ityAdhAre vihitastadantena nAmnA pAThyanta nAma na samasyate / rAjJA jJAtaH / rAjJAM buddhaH rAjJAmiSTaH / rAjJAM mataH / rAjJAmarcitaH / rAjJAM pUjitaH / idameteSAM yA tam / idameSAM yAtam / idamepAmAsitam / idamepAM bhuktam / idameSAM pItam / kathaM rAjapUjitaH, rAjamahitaH, rAjasaMmataH, kalahaMsarAmamahitaH kRtavAn iti bahulAdhiakArAt ipTena bhUtakAlaktena tRtIyAsamAsA eveti kecit / anye tu *kRyogajAyA eva paSThayA iha samAsamatipedha iti saMvandhe paSThIsamAsA eta ityAhuH // 86 // "asvsthgunnH||3|1|7|| ye guNAH khAtmanyevAvatiyante na dravye te svsthaaH| tatmatipedhenAvasthaguNavAcibhinAmabhiH saha paSThacantaM nAma na samasyate / paTasya zuklaH / kAkasya kRSNaH / guDasya madhuraH / candanasya *surabhiH / ghRtasya tiivrH| kurukumasya mRduH| atra * arthAtprakaraNAdvApekSyasya varNAdenijJAne ya ime zUkAdayaste paTAderiti sAmopapatteH samAsaH pApnotIti pratipadhyate / tathA paTasya zauklyam kAkaraya kAryam guDasya mAdhuryam / eSa pUrvepa ca zuklAdeguNasya zuruH paTa ityAdau dravye'pi vRtipradarzanAt +asvAsthyamastyeva / guNazabdena ceha lokamasiddhA rUparasagandhasparzaguNA abhipretAstataH *tadvizeSairevAyaM pratiSedhaH / tena cariNe tasya sato'pyaviSakSA -mArAvidasyati / mAramAvetti mArApit tasyApatya 'iso'palpe ' aN / sarvatra savandhe paSThIti / karmajaSaSThayapi na samasyate / caitrasya karmatvabhato dviSan // 2-aniyamena pUrvanipAtaH syAditi 'pachayayana' ityatra vizeSaNavizeSyayoIyorapi prathamoktatvAt vizeSaNasamAse tu pradhAnAnuyAyino vyavahArA iti na prAgnipAta -pATaliputrakasyati / caturyu udAra haraNeSu yathAsamma dhana pRTa gandha arthama yAni ||-shaanecchaa-|| prAnecchAdha AdhArabha tepAta iti zaphaTanyAsa / sarvatra kartari psstthii| sattAdhAre ca ktavidhAnAt 'tayArasadAdhAra KI iti paSThagA na niSedha // ipTeneti / 'tena prokte'-datyatastRtIyAdhikAre yadupAta ityarSe yathAvihita pratyaya vidhatte tat zApayati na vartamAne kAle pihito'ya ktapratyaya kitu bhUte kAle / tathA rAjapUjita ityAdAvapi ||-tRtiiyaasmaasaa iti / atra bhUte kavidhAnAt 'ktayorasadAdhAre' iti SaSThIniSedhAt tRtIyAsamAsA ityartha -kRdyogajAyA iti / karvakarmavihitAyA ityartha |asvsthgu-||-svaatmnyevaavtisstthnt iti / nanu danyAzrayI guNa iti guNalakSaNa tata kathamidamiti / satyam / abhidhAvyApArApekSayA svasthatva guNAnA yata zoklyAdizabdavarmamAtramevAbhidhI-| yate / surabhiriti / suSTu rabhate 'padipaThi'-iti pratyaya / AgamasyAnityatvAt 'rabho'parokSA' iti na ||-arthaatprkrnnaaveti / nanu zukrAdiparNAdevizeSaNam / paTasya zuso paNa iti tatayaka paTAdervagNAdinA sapandho na tu zumAdivizeSaNeneti pachapantasya samAsaprAsisa nAstItyAzA -asvAdhyamasyeveti / guNagrahaNena ye guNA ityasya vizeSaNa bhavanti zudha paTa ityAdI ye ca bhUtapU-1521 vaMgatyA paNAdyantA zokalyAdayaste'pi gRNante / yata' zuruzIvalpamiti / evaM madhuramAdhuryAdInAmapi / nanu paTastha zukla ityAdiSetra niSedha prApta yato yathA zukla: paTa ityAdo davye'pi vRttistathA na zoklpazabdasya danye nRttiryata zIklyazabdena guNamAtramevAbhidhIyate na pravyam / ucyate / yadyapi zaukalgazabdo dravye na vartate tathApi zoklyazabdo guNavacana / tato yadyapyava dravya vaktu na zaknoti Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yatnasya gauravaM yatnagauravam , prakriyAlAghavam , buddhikauzalam , mativaiguNyam , karaNapATavam , puruSasAmarthyam , aGgasauSThavam , hastacApalam , vacanamArdavam , uttarapadArthaprAdhAnyam , kriyAsAtatyam , vartamAnasAmIpyam , satsAmIpyam , adhikaraNaitAvatyam, prayogAnyatam , gatatAccholyam , paTahazabdaH, nadIghoSaH, vacanamAmA Nyam, zabdAdhikyam , *vAGmAdhuryam , goviMzatiH, gotriMzat, gozatam , gosahasram, samAhAraikatvamityAdiSu pratiSedho na bhavati / asvasthaguNairiti kim / ghaTavaPNaH / kanyArUpam / kpitthrsH| cndngndhH| stanasparzaH / *bahulAdhikArAtkaNTakasya taiSNyam, vRSalasya dhASTayamiyAdiSu samAso na bhavati / kusumasaurabhyam , as candanasaurabhamityAdiSu bhavatIti // 87 // *saptamI zauNDAyaiH // 3 / 1 / 88 // saptamyantaM nAma zauNDAyairnAmabhiH saha samasyate tatpuruSazca samAso bhavati / pAne prasaktaH zauNDaH pAnazauNDaH / pAnazauNDo madyapaH / akSeSu prasaktaH zauNDa iva akSazauNDaH / zauNDazabda iha gauNo vyasanini vartate / vRttau prasaktias kriyAyA antarbhAvAdaprayogaH / akSadhUrtaH / akSakitavaH / zauNDa dhUrta kitava *vyAla savya *Ayasa vyAna *savINa antara adhIna paTu paNDita kuzala capala nipuNa siddha zuSka paka bandha / vahuvacanamAkRtigaNArtham / tena zirokharaH hastakaTakaH *ApAtaramaNIyaH avasAnavirasaH pRthivIviditaH pRthivIpaNataH anteguruH madhyeguruH 'RNe'dhamaH' adhamarNaH 'RNe uttamaH' uttamarNaH rAjadantAdikhAtparanipAta ityAdi siddhaM bhavati // 88 // siMhAyai m||3|1189|| as saptamyantaM nAma siMhAcairnAmabhiH saha samasyate pUjAyAM gamyamAnAyAm tatpuruSazca samAso bhavati / samare siMha iva smrsiNhH| evaM raNavyAghraH / bhUmivAsavaH / ka liyudhisstthirH| upamayAtra pUjAvagamyate / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 89 // *kAkAyaiH kSepe // 3 / 1 / 90 // saptamyantaM nAma kAkAcainAmabhiH saha samasyate kSepe gamyamAne tatpuruSazca samAso bhavati / tIrthe kAka iva tIrthakAkaH / evaM tIrthadhvAGkSaH / torthavAyasaH / tIrthavakaH / tIrthazvA / *tIrthasArameyaH / tIrthakukaTaH / tathApi AtmIyazuklalakSaNena zabdena yadi vAdayati tArha bhavatyeva / AtmIyatva cAnayorguNamAtravRttitvAt / yathA kazcitpumAn bhAryAyA pArthAt pitrobhakti kArayati tato yadAtmanA na karoti tathApi bhakti kurvannabhidhIyate evamatrApi bhaviSyati // tadvizeSairevAyamiti / tadvizeSAzca zuklAdayo madhurAdaya surabhyasurabhI zItAdayazca guNA gRhyante / teSAmeva dravyavizeSaNatvasabhavAt / tena rUpAdInA na | graha / na hi te dravyasya vizeSaNa bhavanti paTo rUpa guDho rasa candana gandha stanasparza iti / rUpAdivizeSA ye zuklAdayasta evaM gRhyante tena gauravAdaya sakhyAdayo vaizeSikapratidAya na gRhyante // vAmAdhuryamiti / rasanendriyagrAhya evaM raso loke madhurazabdasya rUTona tUpacArAditi na guDasya mAdhuryamitivaniSedha / yato gauNamukhyanyAyena mukhyo laukiko guNa samAsAbhAva prayojayatIti // | bahulAdhikArAditi / nanu kaNTakasya taipaNyamityAdau taizya sparzanena cakSuSApi ca gRhyate tato dvIndriyagrAhyANA na guNatva ki tvekendriyagrAhyANAmeveti vaizeSikamatam / tata samAsa prApta / kusumasau| gbhyamityAdau ca paTava zauktyamiti ca samAsAbhAvaprasAstadetadubhaya kathamityAzaGkA ||-sptmii-1-vyaaleti / vyApUrvAdaDateraci latve ca ||-aayseti / AyasyatItyaci alasa ityartha // vyAneti / aniterSatri Anastato vivRddha Ano yalamasya Asakta ityartha ||-srvaanneti / saha vINa iva dakSiNa ityartha ||-ih gauNa iti / paramArthato madyapa zauNDa ityucyate vyasanI tu gaunnvRttyaa| di Apatana bhAve ghani ApAte Arambhe ramaNIya-ApAtaramaNIyaH ||-kaakaa-||-tiirthsaarmey iti / sAro meyo'sya yadvA saramA zunI tasyA apatya 'catuSpAbhya eyaJ' / kukura ilya Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0 a zrIhemaza tIrthazRgAlaH / anavasthita evamucyate / upamayA cAtra kSepo gamyate / kSepa iti kim / tIrthe kAkastiSThati / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 90 // *pAtrasamite *tyaadyH||3|1|91 // pAtresamitAdayaH saptamotatpuruSA nipAtyante kSepe gamyamAne / pAtra eva samitAH pAtresamitAH / evaM pAtrebahulAH / gaddezUraH / gehe dAho / *gehekSveDo / gehenauM / gehenartI / *gehameva vijitamanena gehevijitI / 'iSTAdeH' (7-1-168) itIni 'vyApye tenaH' (2-2-99) iti saptamI / evaM gehevicitI / gehenyAlaH / gehepaTuH / gehepaNDitaH / gehepragalbhaH / goSThezUraH / goSThekSveDI / goSThenardI / goSThevijitI / goSThevyAlaH / goSThepaTuH / gosstthepnndditH| goSThemagalbhaH / eSu avadhAraNena kSepo gamyate / udumbare mazaka iva udumbrmshkH| evmudumvrkRmiH| kUpakacchapaH / kUpamaNDUkaH / avaTakacchapa / avttmnnddkH| *udapAnamaNDUkaH / alpadRzcaivamucyate / nagarakAkaH / ngrvaaysH| nagara thaa| etaiH sadRzo dhRSTa ucyate / udumbaramazakAdiSUpamayA kSepo gamyate / gehepeho / piNDIOM zuraH / ya AvazyakAryamapi bahirna nirgacchati bhojana eva ca saMrabhate sa evamucyate / atrAvadhAraNena nirutsAhatA tayA ca kSepo gamyate / pitrishuurH| mAtari puruSaH / yaH sadAcAraM bhinatti sa evamucyate / atra pratiSiddhAsevanena kSepo gamyate / *garbhadhoraH / garbhazUraH / garbhamuhitaH / garbhavataH / garbhedRptaH / yo'lIkAbhimAnitvAdanucitaceSTaH sa evamucyate / tata eva ca kSepo gamyate / karNeTiriTiriH / karNecurucuraH / karNeTiriTirA / karNecurucurA / *cApalenAnucitaceSTocyate / TiriTirIti gatyanukaraNam curucurviti vAkyAnukaraNam / tat karoti NijantAdapratyayo nipAtanasAmarthyAccAno na bhavati // itizabdaH samAsAntaranivRttyarthaH / tena paramAH pAtresamitAH, pAtresamitAnAM putraH ityAdiSu samAso na bhavati / nipAtanAt saptamyA alup / bahuvacanam *AkRtigaNArtham / tena vraNakRmiH gRhasarpaH gRha ||-anvsthit iti / yathA kAkAdistIrthaphalamajAnan acirasthAyI bhavatyeva yo devadattAdi kAryANyArabhya teSvanirvAhaka sa tIrthAdhAraNa kAkAdinopamIyamAna kSipyata ityasti kSepasya gamyamAnatetyAha anavasthitetyAdi ||-paatres-|-gehekssveddiiti / aizvidAD iti dhAtau divada. syAne divaDa kecit paThanti / gehe eva veDate ' grahAdibhyo Nin / evamapretanadvaye ||ohmev vi jitamaneneti / 'vyApye tena.' ityanena ktapratyayAntAt yastavita in tadantasya vyApye vartamAnAtsaptamI vihiteti prathamAntena vigraha / yadvA arthakathanamida gehevijitItyeva kriyate ||-gehevicitii kati / gehameva vicitaM gaveSitamanena / yathAdRSTa vicinvatA tena gaveSayatetyartha ||-avdhaarnneneti / pAtresamitA ityatra pAtrazabdena pAtrasahacAribhojana lakSyate tato bhojana eva samitA militA. santi 2 2na kAryAntare ityavadhAraNAt kSepo gamyate ||-udpaanmnndduuk iti / udaka pIyate'smin 'nAmnyuttara'-iti udAdeza // bhojana eveti / piNDIzabda khyApayitavyopalakSaNamityuktaM bhojana eveti||* garbhadhIra iti / garbha eva sthairyAdiyukto garbhAni sRtya tu cApalAdidoSayukta ityartha ||-caaplenaanviti / kaNe kimapi jalpitvA jIvati nAsya vikramAdguNa iti kSepo gamyate ||-aakRti gaNAmiti / atra AkRti sAdRzya tatpradhAno gaNa AkRtigaNa / athavA AkRtizabdena jAtirucyate sA yathA sakalA vyaktIpnioti tadvat ya pracurazabdaviSaya vyApnoti sa jAtisAdRzyAdAkRtigaNa ||sptmyaa aluviti / nanu pAtresamitetyAdikRtpratyayAnteSu 'tatpuruSe kRti' iti zeSeSu 'ayajanAt-ityalup prAptastat ki nipAtAzrayeNa / satyam / tAbhyA bahula sajJAyA cAlubuktetyAha-nipAtanAditi // // 18 // Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalaviGkaH AkhanikabakaH ityAdayo gRhyante // 91 // * tena || 3 | 1 | 92 // saptamyantaM nAma kAntena nAmnA saha samasyata kSepe gamyamAne tatpuruSazca samA bhavati / bhasmanihutam / pravAhemUtritam / udakevizIrNam / niSphalaM kRtamevamucyate / avataptenakula sthitam / kAryeSvanavasthitatvamucyate / sarvatropamAnena kSepo gamyate / *nityasamAsAzcaite pAtresamitAdayazca // 92 // * tatrAhorAtrAMzam || 3 | 1 | 93 // * pRthagyogAtkSepa iti nivRttam / tatretyetatsaptamyantaM nAma haravayavA rAtryavayavAzca saptamyantAH ktAntena nAmnA saha samasyante tatpuruSazca samAso bhavati / tatrakRtam / tatrabhuktam / pUrvAhNe kRtaM pUrvAhRNakRtam / evamaparAhNakRtam / pUrvarAtrakRtam / apararAtrakRtam / taddhitAdyutpattiH samAsaphalam / tAtrakRtiH / tatrADorAtrAMzamiti kim | ghaMTe kRtam / kathamanyajanmakRtaM karmeti / 'kArakaM kRtA' ( 3--1-66 ) iti tRtIyAsamAso'yam / ahorAtragrahaNaM kim / zuklapakSe kRtam / pakSI mAmAMzaH / aMzagrahaNaM kim / ahani bhuktam / etattu te divA vRttaM rAtrau vRttaM tu drakSyasi / katha rAtrivRttam saMdhyAgarjitamiti / bahulAdhikArAt / tenetyeva / tatra bhoktA | pUrvAhnaNe bhoktA || 93 || *nAmni || 3 | 1 | 94 // sapta nAmnA samasyate nAmni saMjJAviSaye samadAyazcetsaMjJA bhavati sa ca samAsastatpuruSasaMjJo bhavati / araNyetilakAH / araNyemApakAH / *vanekazerukAH / *vanevalvajAH / *kUpepizAcikAH / vaneharidrkAH / pUrvAhnasphoTakAH / aparAhNesphoTakAH / tathA stUpezANaH / mukuTekArSApaNaH / haledvipadikA / *saptamyA alup / nityasamA - so'yam | nahi vAkyena saMjJA gamyate // 94 // *kudyenAvazyake // 3 / 1 / 95 // saptamyantaM nAma 'ya eccAtaH ' ( 1-1-28) iti kRdyapratyayAntena nAmnA samasyate Avazyake'vazyaMbhAve gamyamAne tatpuruSazca samAso bhavati / *mAse'vazyaM deyam *mAsadeyam / evaM saMvatsaradeyam / pUrvAdgeyam / mAtaradhyeyam / grAmadeyam / nagaradeyam / kRditi kim / mAse pitryam / ya iti kim / mAse stutyaH / mAse pAcyara / *mAse dAvavyA bhikSA / saMvatsara kartavyamiti tu bahulAdhikArAt / Avazyaka iti kim / mAse deyA bhikSA // 25 // * vizeSaNaM vizeSyeNaikArthaM karmadhArayazca // 3 / 1 / 96 // viziSyate 'nekaprakAraM - tena - // - nityasamAsAzcaite iti / vAkyasya aiyAkArakasayandhamAtrapratyAyakatayA kSepapratipAdane sAmarthyAbhAvAt samAsasyaiva tatra sAmarthyAt // tatrAhorA - // pRthagyogAditi / tatrAhorAtrAza ca teneti cakArAdanyat nAma // tatreti saptamyantamiti / saptamI sAdharmyAtrap pratyayopyatra saptamI sAdharmya punakhapo'dhikaraNArthatA yathaiva tvadhikaraNArthapratyAyanAya saptamI prayujyate tathA pIti // - nAni // araNyetilakA iti / tilaprakArA mApaprakArA 'phoNyAde ' iti ka / kazerukavalbaja vRkSavizeSau tRNe ca ||-pishaacikaa bhahArikA // - saptamyA alu viti / araNyetilakA ityAdiSu ' avyaJjanAt' ityanena stUpezANa ityAdiSu tu 'prAkArasya ' ityanena // kRdhenA // mAsevazyamiti / 'yabhAvo bhAvalakSaNam' iti saptamI mAse gate deyamiti hi mAsAdibhAvo lakSyate iti athavA mAsAdyaikadeze mAsAdizabda ityAdhAra evaM saptamI / anyathA upacAra vinA samagre'pi mAse deyamiti yadi vivakSyate tadA 'kAlAdhvanorvyAptau ' iti dvitIyA syAt // - mAsadeyamiti / mAsasya pUrake triMzattame dine deyamityartha / ayamapi nityasamAso yato na samAse avazyazabdasyAprayoga iti nyAsa 'tatpuruSe kRti' ityalupuprAptI bAhulakAtsaptamyA lopa / niranurandhanyAyAta kyapyaNohaNAbhAve mAse stutyetyAdI na samAsa ||-maase dAtavyA bhikSeti / arthavadgrahaNa iti nyAyAt kRttavyapratyayaikadezasya yakArasya na grahaNam ||-vishessnnN Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza0 vastu prakArAntarebhyo vyavacchidyate'neneti vizeSaNaM vyavacchedyaM vizeSyam / bhinnamacinimittayoH zabdayorekasminnathe jhavRttiraikArthyaM sAmAnAdhikaraNyamiti yAvat / la00 tadekArtham / vizeSaNavAci nAmaikArtha vizeSyavAcinA nAmnA saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / nIlaM ca tadutpalaM ca nIlotpalam / * kRSNAzca te tilAzca kRSNatilAH / pumAzcAsau gauzca puMgavaH / moSikA cAsau gauzva moSikagavI / vizeSaNavizeSyayoH saMbandhizabdatvAdekataropAdAnenaiva dvaye labdhe / yoruSAdAnaM parasparamubhayorvyavacchedyavyavacchedakatve samAso yathA spAdityevamartham / teneha na bhavati / *takSakaH sarpaH / *lohitastakSaka iti / na hyasarpo'nyavo vA takSako'sti / kathaM tarhi AmravRkSaH zizapAvRkSo'staparvata ityAdau samAso na yakSa AmraH ziMzapA vA bhavati / nAtrAmrAdayaH zabdA vRkSavizeSANAmeva vAcakAH kiM a tarhi phalAderapi tatsahacaritamAdhuryasthairyAderguNavizeSasya ca / *evaM ca takSakAhiH zeSADirityAdayo'pi bhavanti / yadi vA AmrANAM phalAnA saMvandhI vRkSaH AmravRkSa da evaM shishpaakssH| astasya prvto'stprvtH| evamudayaparvata ityAdayaH paSThosamAsA drssttvyaaH| yadyevamubhayorvizeSaNatve ubhayozca vizeSyatve sati vizeSyasyApi vize- las RE paNatvamityutpalazabdasyApi nIlAdinA samAsaprasaGgaH, tathA ca 'prathamoktaM prAk' (3-1-148) iti vacanAdutpalanIlamityapi syaat| naivm| avizeSe'pi vizeSaNavi zeSyabhAvasya 'pradhAnAnuyAyyapradhAnam' iti nyAyAt apradhAnasyaiva pradhAnena smaasH| *prAdhAnyaM ca dravyazabdAnAM dravyasyaiva sAkSAkriyAbhisaMbandhAt / *yadyapi cotpalAdizabdA jAtizabdAstathApi utpattaH prabhRtyAvinAzAdravyeNa jAterabhisaMbandhAdanyazabdA ucyante / guNakriyayostu tathA dravyeNa saMbandhAbhAvAnna tannimittAH zabdA dravyazabdA iti nIlotpalamityAyeva bhavati na tUtpalanIlAdIti / yastu guNAdizabdAnAmeva samAsastatrobhayorapi *paDhayorapradhAnakhAtkAmacAreNa pUrvAparanipAtaH / khajacAsau kuNTazca khaJjakuNTaH / evaM kuNTakhaJjaH / zuklakRSNaH / kRSNazuklaH / evaM rohitapANDaH 2 / haritavabhuH 2 / pUrvA cAsAbuttarA ca *puurvottraa| ||-vRttirakAdhyamiti / eka sAdhAraNo'yoM vyalakSaNastadatadAtmako yasya tadekArya tasya bhAva ||-tkssk sarpa iti / sarpa iti vizeSya takSaka iti vizeSaNam / vyatikrameNa tu takSako vi-13 zeSyameva / na hyasya sappA vizeSaNa ghaTate'sabhavAt ||-lohitstkssk iti / takSako vizeSyameva lohita iti vizeSaNa na bhavati tasya raktavAvyabhicArAt ||-shishpaa vA bhvtiiti| na ca vA-2 kye'pi tarhi vRkSAdiprayogo na svAditi vAcyam / dvau dviradAvitivaddatArthasyApi loke prayogadarzanAt / yadvA pUrva vRkSaprayogAtsAmAnyAcagatevizeSAgamAya zizapeti prayujyate ||-ev ca takSakAhiriti / * yatastakSaphazeSazabdAvahiguNAdAvapi vartate / takSaka sarpa ityAdau tu tadguNavivakSAyAmapi bAhula kAna bhavati / vizeSaNavizeSyadvayoSAdAna hi bAhulakaprapacArtham ||-praadhaanyN ca dravyazabdAnAmiti / / nIlAdi anyAzritatvAdapradhAnamutpala tu tasyAzrayatvAt pradhAnam / utpala-hi davyarUpatvAt kriyAsiddhaye sAkSAdupayujyamAna prAdhAnyena vivazyate / nIlastu guNatvAt dravyadhyavadhAnena kiyAyAmupayogAdutpalasya ra vizeSaNa tapadyate iti / nanu prAdhAnya ca dravyazabdAnAmityuktamutpalAdayastu jAtizabdAstakathamityAha-yadyapIti ||-ystu gaNAdIti / AdizabdAt dravyakriyayograha / kriyA pAcaka ityAdikAra darziteva / danya babA daNDI cAso dhandhI cAtrApi pUrvanipAte kAmacAra-padayorapradhAnatvAditi / dranyavyavadhAnena kriyAyAmupayogAt ||-puurvottreti / raviparivartanasayogena diza ucyante / // 19 // Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evamuttarapUrvA / dakSiNapUrvI / apUrvadakSiNA vidik / pAcakapAThakaH / pAThakapAcakaH puruSaH / *kRSNasAraGgaH, kRSNazavalaH, kRSNakalmASa ityAdau tu guNazabdatve'pi sAraGgAdizabdAnAM samudAyabAcitvAtmAdhAnyam kRSNAdizabdAnA tvavayavavAcitvenAprAdhAnyam iti kRSNAdInAmeva puurvnipaatH| ekAryamiti kim / vRddhasyokSA ddhokSA / karmadhAraye tu samAsAntaH syAt / bahulAdhikArAtkacitsamAso na bhavati / rAmo jAmadagnyaH / *arjunaH kaartviiryH| doshvaaraaynnH| kcinnityH| *kRSNasarpaH / lohitazAliH / gaurakharaH / lohitAhiH / narasiMhaH / purussmugH| karimakaraH / bakaribhiH / nkulsrpH| pakSimArjAraH / kakaTasarpaH / jAtivizeSavAcitvAniyasamAsA ete / na hi vAkyena jAtirgamyate / *jAtizabdAnAM cAvayavadvAreNa samudAye'pi vRtteH samAnAdhikaraNyam / *bhUyo'vayavAbhidhAyinazca prAdhAnyAdvizeSyakhamitarasya tu vizeSaNatvam / *ckaarsttpurusskrmdhaarysNjnyaa*smaaveshaarthH| karmadhArayamadezAH 'kaDArAdayaH karmadhAraye' (3--1-158) ityaadyH||16|| pUrvakAlaikasarvajaratpurANanavakevalam // 3 / 1 / 97 // pUrvakAla ityarthanirdezaH / pUrvaH kAlo yasyArthasya sa pUrvakAlaH / tadvAci nAmaikAdIni caikA ni pareNa nAmnA saha samasyante tatpuruSaH karmadhArayazca samAso bhavati / pUrvakAlaH saMvandhizabdatvAdaparakAlena / pUrva snAtaH pazcAdanuliptaH snaataanuliptH| evaM as liptvaasitH| *kRSTamatIkRtA bhUmiH / chinnamaruDho vRkSaH / ekazabdaH saMkhyAnyasahAyAdvitIyeSu vartate / ekA zAdI ekshaadii| zATavAbdena tvanabhidhAnAnna bhavati / eka: zATaH / ekapeyaH, ekacauraH, ekadhanurdharaH / sarvazabdo dravyAvayavaprakAragaNAnA kAtsnye vartate / sarvazailA / srvraatrH| sarvAnnam / srvshutH| jarata, jrdbhvH| | jaradrAjaH / jaradvalinaH / purANa, purANavaiyAkaraNaH / nava, navodakam / navoktiH / kevala, kevalamasahAyaM jJAnaM kevalajJAnam / kevalajarat / kevalapurANam / ekArtha- 2 mityeva / snAtvAnuliptaH / snAtvetyasattvavAcino naanuliptpdenaikaarthym| pUrveNaiva siddhe punarvacanaM spardai paramiti pUrvanipAtasya viSayapradarzanArtham pUrvAparakAlavAciIAS ato'trApi guNa. pravRttinimittam ||-puurvdkssinnaa vidigiti / vidigityupalakSaNa tatsamandhinyanyatrApi dezAdau bhavati // sAraGgo varNasamUha. ||-arjun kArtavIrya iti / kRta vIrya yena ta-Rs * svApatyamiti 'RSivRSNi '-ityaN ||-kRssnnsrp ityAdiSu caturyu udAharaNeSu guNavacanatvAt kasya pUrvanipAta ityAha-bhUyovayavAbhidhAyina ityAdi ||-jaatishbdaanaamiti / yadyeva katha kRSNasa pazabdayo. sAmAnAdhikaraNya dvayoreva tayorjAtivizeSavAcakatvAdityAzakA ||-ckaarsttpurusseti / atra anuvartate yA tatpuruSasajJA tayA asyA karmadhArayasajJAyA samAvezo yathA syAdityevamarthazca| kAra. ||-smaaveshaarth iti / yadi ca cakArastatpuruSa ityasyAnukarSaNArtha ityucyeta tadA cAnukRSTa nottaratra iti vijJAyeta ||-puurvkaalaik-|| pUrvakAlatyasya kRtadvadvairekAdibhiva. / yadi punarekAdi| bhirakRtadvai pUrvakAlatyasya dvandva kriyeta tadaikazabdasya svarAdyadantatvAtpUrvanipAta svAttathA ca sarveSAmekarUpatAyA svarUpAhaNe pUrvakAletyarthanirdeza iti yadvakSyate tadupapanna na syAt ||-mtiikRteti / matamasyA astIti matinI kSetrabhUmi / amatinI matinI kRteti cau puvadbhAve dIrghatve ca matIkRtA / athavA mata loSTamaInakASTha tadasyA asti abhrAditvAdapratyaya / tato'matA matA kRteti / ajhavyazabdatvAditi zeSa / etacopalakSaNamakAdInAmapi / yadA kriyAzabdena vA sAmAnAdhikaraNya tadA pUrveNa samAse khajakuNTAdivatpUrvanipAtasyAniyama syAdubhayorapi pUrvottarapadayorSizeSaNatvAditi / kevala ca na ceti kRte akevalameva bhavati / yato'ya bogo 'vizeSaNa vizeSyeNa'-iti prAptau tatsamAsazca sarvatra 'vizeSaNam'-iti sUtrasya baadhkH| ato natrA saha sarvoSi karmadhArayo na bhavati ||-digdhi-| Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza0 noradravyazabdatvAdaniyame pAle pUrvakAlabAcina evaM pUrvanipAtanAya ca // 97 // digadhikaM saMjJAtaddhitottarapade // 3 / 1 / 98 // *digvAci adhika-la0a0 // 20 // mityetaca nAmaikArtha pareNa nAmnA saha samasyate saMjJAyAM taddhite ca pratyaye viSayabhUte uttarapade ca parataH sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / dakSi NAH kozalA: dakSiNakozalAH / uttarakozalAH dkssinnpshcaalaa| uttrpnycaalaaH| evaMnAmAno jnpdaaH| pUrvepukAmazamI / aprepukaamshmii| pUrvakRSNamRttikA ke aprkRssnnmRttikaaH| evaMnAmAno grAmAH / saMjJAyAM nitysmaasH| nahi vAkyena saMjJA gamyate / pUrvottaravibhAgapradarzanArtha tu vigrahavAkyam / taddhite, dakSiNasyAM zAlAyAM bhavaH dAkSiNazAlaH / evamauttarazAlaH / paurvshaalH| AparazAlaH / adhikaM khalvapi / adhikayA paSTayA krItaH adhikAM paSTiM bhUto bhAvI vA adhikapA-* STikaH / evamadhikasAptatikaH / ayamApa nityaH samAsaH / na hi taddhite vAkyamasti / uttarapade, dakSiNo gaudhanamasya dakSiNagavadhanaH / evamucaragavadhanaH / pUrvagavISiyaH / aparagavISiyaH / adhikagavAmiyaH adhikgviimiyH| epu tatpurupalakSaNaH samAsAntaH / uttarapade'pi nityasamAsaH trayANAmekA bhAva evottarapadasaMbhavAt / tatra ca dvayonyepekSAbhAvAt / saMjJAdigrahaNaM kim / uttarA vRkssaaH| 'vizeSaNaM vizeSyeNa '-(3-1-96) ityeva siddha niyamAthai vacanam / digadhikaM saMjJA-35 taddhitocarapada eva samasyate nAnyati / dakSiNA gAvo'sya santi dakSiNagurityAdau santIkhetadanapekSayAntaralena bahuvrIhibhAvAduktArthatvena matvarthIyataddhitaviSaya-2 bhAva eva nAstIsanena samAso na bhavati // 98 // saMkhyA samAhAreca dvigazcAnAmnyayam // 3 / 1 / 99 // anekasya kacidekatvaM samAhArA saMkhyAvAci nAma pareNa nAmnA saha samasyate saMjJAtaddhitayopiyabhUtayoruttarapade para samAhAre cAbhidheye sa ca samAsastatpuruSasaMjJa karmadhArayasaMjJazca bhavati / ayame va cAnAnni asaMjJAyAM dvigusaMjJazca bhavati / saMjJAyAma, *paJcAmrA.dazAmrAH / paJcarpayaH / saptarSayaH / dshaahaaH| pnycvttaaH| dazavaTA- 1 *phalita ekaH pnycaamrH| KI puSpitoM dvau pshcaano| uditAtrayaH saptapeyaH / taddhite, dvayomAtrorapatya dvaimAturaH / pAzcanApitiH / paJcasu kapAlepu saMskRta odanaH paJcakapAla odanaH / pacabhyA janebhyo hitaH paJcajanInaH / adhyana kaMsena kItaH adhyrdhksH| evmdhyrdhshrpH| ardhatRtIyaH zurpa. krItaH ardhttiiyshurpH| evamardhapaJcamazupeH / uttarapade, paJcake gAvo dhanamasya paJcagavadhanaH / paJca nAvaH priyA yasya sa pnycnaavpriyH| dve ahano jAtasya yanhajAta' / adhyadhA nIrdhanamasya adhyrdhnaavdhnH| adhatRtIyA digbAcIti / etadapi na na dizyA gartamAnamapi tu tadvAreNa jagapadAdI nAnAntara iti arthapradhAno videza ||-sjnyaayaaN tadvite ceti / ekApi saptamyutpanA viSayabhedAt yazAlakSya bhiyate iti |-vigrhvaakymiti / vibhina gRpate'ne'sminyA pAdulakAra 'putaami'| vigraha ca tata vAkya pripAkyam / badA viSANa 'guNa'-ityat vigrahastasya vAkyam // nahi taddhite vAkyamastIti / tabitA di nAma utpayante na tu samAsArambhakAra pAkyAt ||-puurvgviimiy iti / matAntaraNemudAThANa samate tu bhaNAyantAnAmo gorukona tu pUrvagApri-ke kA yaityeSarUpasya nAma pUrNagavIlasya nAmayAbhAve DIna syAt ||-sNkhyaa sa-1-paJcAmA iti / zaripezAdivizeSagiziSThAnA pagArAmAmANAmina sajJA ||-phlit ekaH pazcAna iti / saguTa SUdAyeSu di gRttA zabdA avayoSNaNi parzante iti pahusakhyAzAsAyabhidhAya ko'pi payAmAdizanda ekasminapyAmAdI prayujyata iti ||-adhyrddhks iti / bhana sArbAna' itIkaT phrIte' 'anA * 125/ nyAdi plupa' ||-pnycnaavaapriy iti / matAntare'pi pAlakAdAyante sAgakA kanidilyato vADI / rAmate na agantAgo piTitati na prAmogA ||-mhnjaatH / nimAsa jAta ityA // 20 // Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ho nAvo dhanamasya ardhatRtIyAnAvadhanaH / samAhAre, *paJcAnAM pUlAnAM samAhAraH paJcapUlI / eJcAnAM rAjJAM samAhAraH pnycraajii| evaM paJcakumAri / dazakumAri P adhyardhAnAM pUlAnAM samAhAraH adhyrdhpuulii| *ardhapaJcamapUlI / samAhAre ceti kim / aSTau prvcnmaatrH| vizeSaNaM vizeSyeNa'-ityAdinApi na bhavati / niya mArthatvAdasya / ekasya samAhArAyogAdapUpena samAse kathamekApUpI / ekasyApyanekaparyAyopanipAtino'nekatvasaMbhave smaahaaropptteH| dviguzceti cakAraH karmadhArayatatpuruSasaMjJA*samAvezArthaH / anAmnIti kim / paJcarSINAmidaM pAJcarSam / evaM dAzArham / atra dvigutve'napatyapratyayasya lup syAt / *ayaMgrahaNamuttaratra dviguzcetyasyAnanuvRttyartham / dvigupadezAH 'dvigoH samAhArAt ' (2-4-22) ityAdayaH // 99 // *nindhaM kutsanairapApAdyaiH // 3 / 1 / 100 // nindhavAci | nAmaikArthe pApAdivajitaiH kutsanaurnandAhetubhiH saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / vaiyAkaraNazvAsau khasUcI ca vaiyaakrnnkhsuucii| asl yaH zabdaM pRSTaH sanniSpatibhatvAt khaM sUcayati sa evamucyate / vaiyAkaraNakhasUcirityanye / yAjJikakitavaH / ayaajyyaajnaattRssnnaaprH| mImAMsakadarUDhA RE nAstikaH / kSatriyabhoruH / bhikSuviTaH / munikheTaH / brAhmaNacelaH / brAhmaNavaH / raakssshtkH| brAhmaNajAlmaH / taapsaapshdH| *kaannddiirkaannddpRssttH| graamydhRssttH| manidhataH / kavicauraH / *ArakSitaskaraH / pApaNDicANDAlaH / nindyamiti kim / vaiyAkaraNazcauraH / pratyAsacenindhazabdapravRttinimittakutsAyAmayaM samAsa issyte| na cAtra cauryeNa vaiyAkaraNatvaM kutsyate kiM tahi tadAzrayo dravyam / vaiyAkaraNatvaM tadupalakSaNamAtram / tenAtra vizeSaNasamAso bhavati / caurvaiyaakrnnH| kutsanairiti as kim | *kutsito brAhmaNaH / bahulAdhikArAdvizeSaNasamAso'pyatra na bhavati / bhavatItyanye / kutsitabrAhmaNaH / apApAcairiti kim / pApavaiyAkaraNaH / aNakavaiyA karaNaH / pravRttinimittameva kutsyate / evaM pApakulAlaH / aNakanApitaH / hatavidhiH / dagdhadevam / duSTAmAtyAH / kSudratApasa ityAdi / vizeSyasya pUrvanipAtArtha | dyarthamuttaragrahaNa karttavyameva anyathA dviguviSayAbhAvAt 'kAlo dvigI ca maiyai ' iti samAsA'pravRtti syAdato na vAcya tadvitaviSaye'pyeSu samAso bhaviSyatIti ||-pnycaanaaN pUlAnAM samAhAra iti| samAhAra samUha iti sAmUhikapratyaya prApnoti / na / samAsenaiva tasyoktatvAt / nanu samAhArasamUhayorekArthatvAttadrita ityeva samAso bhavitA ki samAhAragrahaNena | aba tadvitotpatti prApnotIti cet utpa dyatA dvigutvAt 'dvigoranapatye'-iti lup bhaviSyati iti na kAcid hAniriti / satyam / parimANAttadvita' iti niyamAt pazcapUlItyAdau 'dvigo samAharAt' iti Dorna syAt / tathA paJcakumAri Rs ityAdau 'DayAdagauNasya'-iti DayAdelopa syAt / paJcagavamiti 'vAJcaleraluka ' ityadhikRte 'gaustatpuruSAt ' ityaT na syAt ||-arddhpnycmpuuliiti / sajJAtaddhitottarapadeSu nityasamAsa / samA hAre tu vikalpastatra vAkyamapi hi bhavati / paJcAnA pUlAnA samAhAra iti ||-smaaveshaarth iti / tena gostatpuruSAtpaJcasarvavizvAdityAdi siddham // ayaMgrahaNAmiti / yadyayamiti sUtrAzo na syAttato yathA karmadhArayazcetyanuvartate tathA dviguzcetyapyuttaratrAnuvartateti vakSyamANA api samAsA dvigusajJA syu / tata paramA nau paramanauriti 'nAva ' iti samAsAnta syAt / samAhAre dikzabdo | na sabhavati / samAhAro hi mUrtInA yugapatkAlAnA sabhavati iti samAhArodAharaNa digzabdena na darzitam / paza ca te mAvazcetyapi kRte samAsAntaviSaye'pi kRte samAsAntaviSaye samAso bhavatyeva / tata paJcagavA ityAdayo'pi ||-nindyN--kaannddiirkaannddpRsstt iti / zavAjIva kANDaspRSTa // ArakSItyatra 'grahAdibhyo Nin'-kutsito brAhmaNa iti / nahi brAhmaNa kutsanavacana / api tu kutsya eveti vyAvRttivalAna samAsa / brAhmaNazcAsau kutsitazcetyapi kRte kutsitazabdasya pApAdyaGgIkArAdanenApi na samAsa / pApavaiyAkaraNANakavaiyAkaraNayo. pUrvanipAte kAmacAra zeSeSu jAtiza Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaeNmaza // 21 // vacanam / bahuvacanaM prayogAnusaraNArtham // 100 // *upamAnaM sAmAnyaiH // 3 / 1 / 101 // upamIyatenenetyupamAnam / upamAnopameyayoH sAdhAraNo dharmaH sAmAnyam / upamAnavAci nAmaikArthaM sAmAnyavAcibhirnAmabhiH saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / zastrIva zastrI / zastro cAsau zyAmA ca zakhIzyAmA / zakhova zyAmetyarthaH / evaM nyagrodhaparimaNDalA / zarakANDagaurI / zukahariNI / kumudazyenI / taDitpazaGgI / tittirikalmApI / kumbhakapAlalohinI / mRgIva mRgI sA cAsau capalA ca mRganapalA / evaM haMsagadgadA / kAkavandhyA / atra zakhyAdayaH zabdAH zyAmAdayazca zyAmAdikaM guNamupAdAya yadopameye vartante tadaikArthA bhavanti / evaM ca puMvadbhAvo'pi siddho bhavati / upamAnamiti kim / devadattA zyAmA | sAmAnyairiti kim / agnirmANavakaH / gaurvAhIkaH / * phAlAstandulAH / parvatA valAhakAH / 'vizeSaNaM vizeSyeNa - ( 3--1-96 ) ityeva samAse upamAnopameyayoH sAdhAraNadharmapratItyanyayAnupapazyaiva pUrvanipAte ca siddhe upamAnaM sAmAnyaireveti *niyamArthaM vacanam / tenAgnirmANavaka ityAdau vizeSaNasamAso'pi na bhavati // 101 // *upameyaM vyAghrAdyaiH sAmyAnuktau // 3 / 1 / 102 // upameyavAci nAmaikArya sAmarthyAdupamAnavAcibhirvyAghrAdyairnAmabhiH saha samasyate sAmyAnuktau na cedupamAnopameyayoH sAdhAraNadharmavAcI zabdaH prayujyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / vyAghra iva vyAghraH puruSaH sa cAsau vyAghrazva puruSavyAghraH / evaM puruSasihaH / puruSavRSabhaH / vRSabhasiMhaH / rAjJI cAsau vyAghrI ca rAjavyAnI / zunI cAsau siMhI ca vasiMdI / atrApi karmadhArayAt puMvadbhAvaH / sAmyAnuktAviti kim / *puruSavyAghraH zUra iti mA bhUt / * idameva ca pratiSedhavacanaM jJApakam pradhAnasya sApekSatve'pi samAso bhavati / tena rAjapuruSo darzanIya ityAdi siddham / vyAghra siMha RSabha vRSabha mahipa candana Taka varAi hastin kuJjara ruru pRpata puNDarIka palAvikA kruJcA / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena vAgvajraH mukhapadmaM pANipallavaM kara kisalayaM vadanenduH pArthivacandraH vAnarazvA kucakumbhastanakalazAdayo'pi bhavanti / upamAnaM sAmAnyairevetyavadhAraNena vizepaNasamAse pratiSiddhe samAsavidhAnArthaM vacanam // 102 // *pUrvApa raprathamacaramajaghanyasamAnamadhyamadhyamavIram // 3 / 1 / 103 // pUrvAdIni nAmAnyekArthAni pareNa nAmnA saha samasyante sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJatha bhavati / pUrvazcAsau purupaca pUrvapuruSaH / evamaparapuruSaH / prathamapuruSaH / caramapuruSaH / jaghanyapuruSaH / samAnapuruSaH / madhyapuruSaH / madhyamapuruSaH / vdeSu pUrvanipAta eva vizeSaNasya // upamAna || samAnasya bhAna varNadrAdityAt vyaN // phAlAstanDulA iti / phAlA va dIrghatvAdvizadatvAt rasatvAdvA upameyametanna puna sAdhAraNadharmavAci / nyAsa parimaNDalAca anayA rItyA vAkya kAryam / kumuda ga tad zyenI ca kumudazyenI // niyamArthamiti / zIzvAmetyAdI guNamupAdAya pravarttamAnena zastryAdinA zyAmAdevizeSaNAcyAmazasItyukte'pi sAdhAraNadharmmapratItyabhAvAdupamAnasya samAse pUrvanipAtena siM vidhirAbhyamANo vidhyasabhavAnniyamAthI bhavati // upameya - // zabdaH prayujyata iti / yadA prakaraNAdivazAtriyatasAdhAraNaguNapratipattau vyAghrAdizabda zoryAdI puruSAyeM evaM varttate tadA sAmyAnuko sAmAnAdhikaraNye sati samAso bhavati / yadA tu guNAntaravyavacchedAya viziSTasAdhAraNa guNapratipattaye zUgadizabda prayogastadA sAmyAnuktigrahaNAtsamAsAbhAva // - puruSavyAghra zUra iti / natra yA hara iti vyAghrapadasya zUrapadApekSayApi samAso bhaviSyati hi pratiSedhenetyAha // idameva ceti // - palAviti / paterani tasyAdhikA pAnikA pakSiNI // pUrvApara - // pUrvvapuruSa ityAdi / divAcakatve'pi sUtropAdAnasAmarthyAt samAsa / na tu digadhikamityanena niSedha // Xxexexeex yeongyeong // 21 // Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *EKKEEKREKKREKKKKKKEEKKEKKKKKAKEEKS vIrapuruSaH / 'vizeSaNaM vizeSyeNa '-( 3-1-96 ) ityAdinaiva siddhe spardhe paramiti pUrvanipAtasya viSayamadarzanArthamadravyavAcinoraniyamena pUrvAparabhAvapramaktau | pUrvanipAtaniyamArtha vacanam / tena pUrvajaran vIrapUrvaH *pUrvapaTuH / kathamekavIra isAdau vIrAdeH parasya spardhe pUrvanipAto na bhavati / *bahulAdhikArAt // 103 // | *zreNyAdi kRtAdyaizvya rthe // 3 / 1 / 104 // zreNyAdi nAmaikArtha kRtAyenAmabhiH saha samasyate *vyarthe gamyamAne sa ca samAsastatpurupasaMjJaH karmadhA| rayasaMjJazca bhavati / azreNayaH zreNayaH kRtAH zreNikRtAH purussaaH| anUkA UkAH kRtA uukkRtaaH| rAzisthAnIkRtA iyarthaH / evaM pUgakRtAH / shrennimtaaH| shrennimitaaH| shrennibhuutaaH| vyarthe iti kim / zreNayaH kRtaaH| kicit nigRhItA anugRhItA vetyarthaH / vyantAnAM vyarthasya cinaivoktatvAnnAnena smaasH| vyarthe hi samAmenAbhidheye'yaM samAso bhavati / gatyAdisUtreNa tu nityasamAso bhavatyeva / zreNIkRtAH / uukiikRtaaH| zreNi *uka pUga kunduma kandama rAzi nicaya viziSTa nirdhana kRpaNa indra deva muNDa bhUta zramaNa vadAnya adhyAyaka adhyApaka brAhmaNa kSatriya paTu paNDita kuzala capala nipuNa iti shrennyaadiH| kRta mata mita bhUta upta ukta samAjJAta samAkhyAta samAmnAta saMbhAvita avadhArita avakalpita nirAkRta upakRta apAkRta kalita udAhuta udIrita udita dRSTa vizruta vihita nirUpita AsIna Asthita avabaddha / iti kRtAdayaH // bahuvacanamAkRtigaNArtham / yatra sAmarthya nAsti tatretizabdAdhyAhAro drssttvyH| anirdhanA nirdhanA ityupakRtA acapalAzcapalA ityapAkRtA abhUtA bhUtA iti niraakRtaaH| *zreNikRtA ityAdau kriyAkAraka saMbandhamAtraM na vizeSaNavizeSyabhAva iti vacanam // 104 // *ktaM nnaadibhinnH||3|1|105|| *nAdayo namakArAH *taireva bhinnainAmabhiH saha kvAntaM nAkArya sAmayAMdanaJ samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karma-pUrvapaTuriti / pUrvazabdo digyogena kAlayogena vA dravya vizinaSTi / paTuzabdazca paTutvena / tatra vizeSaNasamAse dvayorapi guNavacanavizeSaNatvAt khajakuNTAdivadaniyamena pUrvanipAta syAtbahulAdhikArAditi / atra sudhAkarastvAha yadyapyekavIra iti ziSTaprayuktastathApi ziSTaprayogAtsAkSAt smRtireva balIyasItyasAdhurevAyamiti ||-shrennyaadi-|| ekazilpapaNyajIvinA sagha zreNi / vyartha prAgatattattvalakSaNa sa cet sasya bhavati na ccipratyaya ||-vythai gamyamAne iti / yadyapyuttarapadArthapradhAno'ya samAsastathApyupasarjanatayA cyo'pi pratIyate / upasarjanamapi hyathA bhavati ||-uuketi / avate 'vicipuSi'-iti kita, ka / kuke kunduma / kandu svedanikA mimIte le kanduma kAndavika ||-nicy samUha gandhadravya ca // brahma aNatIti karmaNoNi pRSodarAditvAdakAralope dIrghatve c||-ytr sAmarthya miti / atha capalApAkRtA ityAdI capalAdInA vyarthavRttInAmapAkRtAdibhi sAmarthyAbhAvAt katha samAsa ityAzaGkA ||-shrenniktaa ityAdAviti / nanyatrApi vizeSyabhAvo'sti yata kRtA ke karmatApanA zreNaya tana yato na hi zreNaya evavidha vizeSaNa kitu azreNaya zreNaya iti pazcAt zreNaya ityukte azreNaya ityapekSate iti zreNaya iti na bhavatyeva kitu karaNakriyApekSayA kArakameveti kriyAkArakasayandha eva / yato yathA nIlotpala miti nIla eva vizeSaNazabdo'sti tathAtra zreNaya evavidho na yato azreNaya ityapekSate iti ||-kN naa-|| na hi nanAdaya paThapante ityAdizabda prakAravAcItyAha-nanAdayo namakArA iti / visamAptivacano'nna naJ / tena visamAptidyotino naprakArA / visamAptizca ISaniSpattirIpadaparisamAptirvA gAdibhinnai rityatra vinApyevakAreNa tadarthAvagatirasti | sAvadhAraNAdhikye bhinnazabdasya vartamAnatvAt / yathA devadatto yajJadattAtsvAdhyAyena bhinna iti / atra svAdhyAganaiva bhinnI viziSTo'dhika iti sarvamanyadAsyatvAdi tulyamiti pratIyate ||-taireveti / na prakRtyA Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ki.*la00a0 zrIhemaza dhArayasaMzaya bhavati / kRtaM ca tadakRtaM ca kRtAkRtam / evaM bhuktAbhaktam / azitAnazitam / iTaH ktAvayavatvAdvikArasya tvekadezavikRtAnanyatvAnna bhedakatvam / tena kina // 22 // yAlizitaM patApavitaM zAtAzita chAtAcchitam / AdigrahaNAtkRtApakRtam / bhaktavibhaktam / pItAyapItam / kamiti kim / kartavpapakartavya ca / anajAdibhinna riti kim / kRta prakRtam | *kRtAkRtAdipu hi iMpadasamAtiyotakasya naH prayogAt tadAdayo'pIpadasamAptiyotina evApAdayo gRhyante / nAdibhireva bhinnaritya- vadhAraNaM kim / kRtaM cAvihitaM ceti prakRtibhede kRtaM cAkartavyaM ceti pratyayabhede gatazca prApto'gatazcAjJAta ityarthabhede siddhaM cAbhuktaM ceti prakRtyarthayomeMde ca mAbhUt / "avayavadharmeNa samudAyavyapadezAt kRtvAkRtAdiSbaikArthyam / 'vizeSaNaM vizeSyeNa'-(3--1-96) ityeva samAsaH siddhaH kiMtu kriyAzabdatvAdaniyamena pUrvAparanipAte mAse pUrvanipAtaniyamAthai vacanam / tenAkRtakRtam anazitAzitamityAdi na bhavati // 105 // aseDanAniTA // 3 / 1 / 106 // seT kAnta nAma nagAdibhinenAniTA nAmnA na samasyate / puurvsyaapvaadH| lizitamaliTam / pavitamapUtam / igrahaNamarthabhedAhetorvikArasya upalakSaNam / tena zitAzitam chitAcchitamiyAdi na bhavati / kathaM vinAvi trANAbAtam / 'kAdezo'pi' (2--1.-61) iti pare samAse nalasyAsacAdbhaviSyati / seDiti kim / kRtAkRtam / zAvAzAtam / chAtAcchAtam / aniTeti kim / azitAnazitena jIvati / zitAzitam / chitAcchitam // 106 // sanmahatparamottamotkRSTa prajAyAm // // 3 / 1 / 107 // sadAdIni nAmAnyekArthAni pUjAyAM gamyamAnAyAM sAmathryotpUjyamAnavacananAmabhiH saha samasyante sa ca samAsasatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJaza bhavati / saMzcAsau puruSaca satpuruSaH / evaM mahApuruSaH / prmpurussH| *ucamapurupaH / utkRssttpurussH| pUjAyAmiti kim / san ghaTA vidyamAna ityarthaH / utkRSTo gauH kardamAdudata ityarthaH / kathaM mahAjanaH mahodadhiH vipulaM hAtra gamyate na pUjA / bahulAdhikArAdbhaviSyati / pUjAyAmeveti niyamArtha vacanam pUrvanipAtavyavasthArtha ca / tena sacchaka ityAdau khajakuNTAdivadaniyamena pUrvanipAto na bhavati / paramajaran mahAvoraH paramamahAn ityAdau ca sparSe paramiti yathAparaM pUrvanipAtazca siddhora na bhavati // 107 // vRndaarknaagkunyjraiH||3|1|108|| pUjAyAM gamyamAnAyAmebhirnAmabhiH sAmarthyAtpUjyamAnavacanaM nAmaikArtha samasyate sa ca pratyayena zabdAntareNAna cetyartha / karttavyamakartandham akarttavya kartavya ceti / ubhayatrApi vizeSaNasamAso bhavatyeva ||-naadibhinnti phimiti| anyathA migariyetrocyeta ||-kRtaaktaadivi-2 2ti / nanu nanAdarapaThita tyAgo'vyayatvAttadAdigrahaNe prazabdasyAvyavasya kuto na grahaNa yenApAdaya evaM darzante ityAzahA |-avyvdhmmenneti / ayamaya ekamane kAyayA bhavatItyekasyAvayavatya kRta* lAvaNayamApayanino katha vidabhedAttadeka kRtamucyate apayavAntaraNa tatvAdakRtamityekasya kutatvAtattayo sabhavAdakA yati tAkRtavyapadezo yujyata ityartha |-settnaa-1-uplkssnnmiti / tena sadhikAramAvikAreNa 7 samasyate ityapi sivam ||-kth cinnAvittamiti / navadha kAro zabdasAdRzyAsAdRzya to nAnya kAryApekSA itpanApi niSedha prApnotItyAzaDkA ||-snmh-||-pr dharamapuruSa iti / ava parama cAso na ceti kRte aparamameva bhavati yato'ya yogo 'vizeSaNa ziSyeNa'- iti sUtrasya pAdhaka ato nanA saha sarvo'pi karmadhArayo na ||-uttmpuruss iti / *uttAmyatIti aci uttama / uGgatAyattarucchabdAvA tamaH / zvyaprakarSatti vAgAmabhAva ||-vRndaark-||-vRndaarkaadiinaamiti / nanu nRndArakAdayo jAtizabdA na te sadAdivat pUjAvacanA Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / vRndAraka iva vRndArakaH / gauzcAsau vRndArakaca gondArakaH / evamazcandArakaH / gonAgaH / azvanAgaH / gokujaraH / avakuJjaraH / vRndArakAdInAM jAtizabdatve'pi +upamAnAtpUjAvagatiH / pUjAyAmityeva / zobhanA sImA sphaTA yasya sa susomo naagH| *nAtra nAgazabdaH pUjAM gamayati kiMtu jaatimaatrm| *devadatto nAga iva mUrkha ityatra tUpamAnenApi nindaiva gamyate / vyAghrAderAkRtigaNatvAt 'upameyaM vyAghrAyaiH sAmyAnuktau' (3.-1--102) ityeva siddhe pUjAyAmeveti niyamArtha sAmyoktAvapi vidhAnArtha vacanam / tena gonAgo balavAnityAdi siddham / / 108 // *katarakatamau jaatiprshne||3|1|109|| katarakatamAvityetAvekArthoM jAtiprazne gamyamAne sAmajjiAtivAcinA nAmnA saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / katarazcAsau kauJca katarakaraH / katarakAlApaH / katamakaThaH / katamakAlApaH / ktrgaargyH| *katamagAryaH / jAtiprazna iti kim / gaNakriyAdravyamazne na bhavati / kataraH zukla: / katamaH zuklaH / kataro gantA / katamo gantA / kataraH *kuNDalI / katamaH kuNDalI / 'vizeSaNa vizeSyeNa'-(3-1-96) ityeva siddhe jAtiprazna eveti niyamArtha vacanam // 109 // *ki kSepe // 3 / 1 / 110 // kSepo nindaa| tasmin gamyamAne kimityetannAmaikArthamayotikSapyamANavAcinAmnA saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / ko rAjA kiMrAjA yo na rkssti| evaM kiMgauyoM na vahati / kisakhA yo'bhi| druhyati / sa kivaiyAkaraNo yaH zabdaM na brUte / sarvatra tatkAryAkaraNAt kSepo gamyate / tathA kutsito narozvamukhatvAt kinaraH / evaM kiMpuruSaH / kutsitaH zukaH kiMcinnolatvAtkizukaH palAzaH / evaM kiMjalkaH / *kikiraatmityaadi| 'na kimaH kSepe' (7-3--70) iti samAsAntapratiSedhaH / kSepe iti kim / ko rAjA mathurAyAm / 'vizeSaNaM vizeSyeNa'-(3--5-96) iseva siddha kSepe eveti niyamArthaM vacanam // 110 // *poTAyuvatistokakatipayagRSTidhenavazAvehahaSkayaNIpravaktRzrotriyAdhyAyakadhUrtaprazaMsArUDhairjAtiH // 3 / 1 / 111 // jAtivAci nAmaikArthaM poTAdibhirnAmabhiH prazaMsArudaizca saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / ibhyA ca sA poTA ca ibhyapoTA / AryapoTA / puruSaveSadhAriNI strI poTA garbha eva dAsyaM prAptA vA ubhayavyaJjanA katha tai samAse pUjA gamyate ityAha-upamAnAditi / ayamartha vRndArakAdigatA kecitpUjAnimittA guNA" svapravRttinimittaikArthasamavAyitayA vRndArakAdizabdairucyante tadgataguNoktAveva copameyatApi / | yathA sagrAmai vicaratyeSa puruSa puruSo yathA / eva vRndArakAdiguNapratipAdanapare prayoge upamAnagatyA pUjA gamyata ityartha ||-susiimo nAga iti / atra susIma. sajJAzabdastasya nAgenA| bhidheya paricchidyate na tu pUjA pratipAdyata ityAha-nAtretyAdi / ida tu pUrvadarzitatvAddarzita paramArthatastu neda pratyudAharaNam / yadupAdhyAya sutImo nAga iti tvanAgasya susImatvAbhAvAtsusImasya nAgaas vizeSasajJAtvAdvizeSyatvAbhAvAna pratyudAharaNamiti / ata eva dvitIya pratyudAhiyate devadatto nAga iva mUrkha iti / hastIva mUrkha ityartha / atropamAnenApi nindaiva gamyate na pUjA / kujarazabdasya B vyAghrAdipAThe prayojana cintyam ||-ktrk-||-ktmgaary iti / kaTha ityAdi caraNa gArya ityAdi gotra tato gotra ca caraNa saheti jAti. ||-kunnddliiti / jyotsnAyaNaprAptI 'zikhAdi bhya in|-ki ksse-||-jlkshshuurnnH ||-kiraatN kAJcanAravRkSasya puSpamityartha ||-pottaayu-||-vRndaarkyuvtiriti / atra 'vRndArakanAgakuJjarai ' iti bAdhitvA paratvAdadhyameva vidhi Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza0 vA bhujiSyadAsI vA / ibhyA cAsau yuvatizca ibhyayuvatiH / nAgayuvatiH / andaarkyuvtiH| agnizvAsau stokaM ca *agnistokam / viSastokam / dadhi ca tat ke lata0a0 katipayaM ca dadhikatipayam / takrakatipayam / gauzvAsau gRSTiveti goSTiH / ajagRSTiH / gRSTiH sakRtmasUtA / gozcAsau dhenuzva godhenuH / ajadhenuH / dhenuvaprasUtA / govazA / ajavazA / vazA bandhyA / govehat / ajavehat / vedagarbhadhAtinI / govaSkayaNI / ajvsskynnii| vaSkayeNa vRddhavatsena yA dudyate sA shvsskaayinno| kaThamavaktA / kAlApapravaktA / pravaktA upaadhyaayH| ktthshrotriyH| kAlApazrotriyaH / zrotriyazchando'dhyAyI / ktthaadhyaaykH| kAlApAdhyAyakaH / adhyaayko'dhyetaa| mRgadhUrtaH / gAyedhUrtaH / / 'ninyaM kutsanaiH'--(3----100 ) iyatra zabdamavRttinimittakutsAyAM samAsa ukta iha tu tadAzrayakutsAyAM samAso yathA syA-* diti dhUrtagrahaNam / prazaMsAyAM rudA matallikAdaya AviSTaliGgAstaiH samAsaH / gauzvAsau matallikA ca gomatallikA / evamazvamatallikA / *gomacarcikA / *gopakANDam / puruSoddhaH / gokumArI / azvakumArI / *gotallajakaH / kumAratallajakaH / tAtapAdAH / AmizrAH / kezapAzaH / kezahastaH / aMsabhittiH / vksssthlm| kapolapAlI / uraHkapATaH / stanataTam / 'ruDhagrahaNAdiha na bhavati / gauH ramaNIyA / gauH zobhanA / jAtiriti kim / devadattA pottaa| kAlAkSI vshaa| caitraH Tasl pravaktA / maitro matallikA / vizeSyasya jAteH pUrvanipAtArtha vacanam // 111 // catuSpAdgarbhiNyA // 3 / 1 / 112 // catvAraH pAdA yasyAH sA catu- MES ISH paadvaadijaatiH| tadAcinAmaikArtha gabhiNyA garbhiNIti nAmnA saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMzaH karmadhArayasaMzazca bhavati / gauzvAsau garbhiNI ca gogabhi- 2 Snnii| evamajagarbhiNI / azvagarbhiNI / mahipagarbhiNI / catuSpAditi kim / brAhmaNI gAbhaNI / jAtirityeva / kAlAkSI garbhiNI / svastimatI garbhiNI / *saMjJAza- ISR -agnistokAmati / stocana bhASe ghani nyadkAditvAtkatve stoka / so'syAstItyatrAbhAyapratyaye stokam / bhinnaliAyorapi sAmAdhikaraNya para virodha itivat // sAmAnyavizeSabhAvenAya prayogaH / * tenAnistoka ityapi ||-vhditi / vidanti garbhamiti 'sazcat '- iti nipAta ||-vsskyinniiti / yaskateradhipRSodarAditvAt 'niSphaturaSka'-iti vA kA tA yAtauti ye paSkaya' prauDhavatsaH / | so'syA asti // tadAzrayakutsayAmiti / na cAtra kaThaproktAnyAdhyetatva veditRtva vA kaThazabdapravRttinimitta tena kutsyate ki taha pravRttinimittAvacchinnamabhidheyam ||-prshsaayaamiti / kA asati tu rUpadaNe jAtiguNazabdA api para stotumupAdIyamAnA prazasAyA vartante iti te'pi gRoran |-aavissttliddgaa iti / upalakSaNatvAdAviSTavacanAza tena tAtaca te pAdAyoti sijam / 150 EX AviSTa AgRhItamaparityakta sva lina ye. / lizAntarasapandhe'pi na vizeSyAlAmupAdadate ||-mtlliketi / mayA lakSmyA tAlAtIti 'kuzika'-iti nipAta ||-mcrcikti / mA lakSmI carcayatIti ke 'pApI vA'-iti isvaraye ||-prkaannddmiti / prakRSTatayA kaNyate 'kanyANi'-iti Niti hai / gomatavikAdayo nityasamAsA paramarthapradarzanArthamalaukika vAkya kriyate / kAna di vAkyena pUjA gamyate // kumArItyA payo'bhAyAt gorAdityAdIpratyaya / tale AkhyAtasarasi jAta saptamyA de tAja' / tasya tulye kapratyaye tallajaka / yadA dvirUpI jakArastadA lajate 12 | kartari gapha / sa lajako yasya aso tatajaka ||-ruuddhgrhnnaaditi / rUDhagrahaNasyoktarUpamatAdhikAdipariprAhakatvAdramaNIyazobhanazabdayoya ramaNIyatvAdiguNamupAdAya prazasAyA vartamAnatvAdAbhyA jAtirna ISK as samasyata iti ||-ctusspaad-||-braahmnnii garmiNoti / samAse di sati brAhmaNIzabdasya puSadbhAva syAt ||-sNshaashbdaavimaaviti / eto catuSpAdamAhatuna tu jAtim // Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bdAvimau / jAtevizeSyasya pUrvanipAtArtha vacanam // 112 // *yuvA khltiplitjrblinaiH||3|1|113|| yuvannityetannAmaikArthaM khalatyAdibhirnAmabhiH saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / yuvA cAsau khalatizca yuvakhalatiH / evaM yuvplitH| syuvajaran / yuvavalinaH / valayo'sya santi valinaH / aGgAditvAnnaH / nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNamiti yuvatizcAsau khalatizca yuvakhalatiH / evaM yuvapalitA / yuvajaratI / yukvAlinA / yuvazabdasya vizeSyatvAtparanipAte prApta dvayovA guNavacanatvAtkhajakuNTAdivadaniyame pUrvanipAtArthaM vacanam // 113 // *kRtyatulyAkhyamajAtyA // 3 1 / 114 // kRtyamatyayAntaM tulyAkhyaM ca tulyaparyAyaM nAmaikArthamajAtyAjAtivAcinAmnA saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / bhojyaM ca taduSNaM ca bhojyoSNam / evaM *bhojyalavaNam / pAnIyazItam / pAnIyoSNam / haraNIyapUrNo ghaTaH / peyAmlam / bhRtyabharaNIyaH / eko'tra kRtyo'harthei'paRS razca zakyArthe / stutyapaTuH puruSaH / tulyAkhya, tulyazvetaH / tulyasan / tulyamahAn / sadRzazvetaH / sadRzamahAn / ajAtyeti kim / *bhojya odnH| tulyo vaizyaH / sadRzI kanyA voDhavyA / kathaM zotapAnIyam / pAnIyazabdo'yamauNAdiko jalavAcI tasyAyaM vizeSaNasamAsaH / jAtyA samAsasyAjAteH pUrvakhasya ca pratiSedhArtha vacanam // 114 // *kumAraH zramaNAdinA // 3 / 1 / 115 // kumAra ityetannAmaikArthaM zramaNAdinA nAmnA saha samasyate sa ca samAsastatpuruSasaMjJaH karmadhArayasaMjJazca bhavati / kumArI cAsau *zramaNA ca kumArazramaNA / evaM kumAramanajitA / kumArazcAsAvadhyAyakazca kumArAdhyAyakaH / kumArI cAsAvadhyAyikA ca kumArAdhyAyikA / evaM kumArAbhirUpakaH / kumArAbhirUpikA / *zramaNA prabajitA *kulaTA garbhiNI tApasI bandhako dAso / ete sapta strIliGgA eva / adhyAyaka Rs *abhirUpaka paTu mRdu paNDita kuzala capala nipuNa / ye'tra kholiGgAstaiH saha strIliGga eva kumArazabdaH samasyate zeSaistUbhayaliGgaH / *nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi se grahaNamiti hi nyAyaH zramaNAdInAM strIliGgAnAM pAgat / puMliGgaiH pUrvanipAte kaamcaarH| kumArazramaNaH / tApasakumAraH / *kumArazabdasya pUrvanipAtaniyamArtha vc26| yuvA kh-||-yuvjrnniti / atra jaratyutsAhAdiyuvadhopalambhAt yUni vAlasyAdijaradvaupalambhAt tadrUpAropAtsAmAnAdhikaraNyam ||-vishssytvaaditi / vizeSyo yuvA zabdo'nayA rItyA yuvatvamagre|'pi prasiddham / tato yuvazabdena puruSa evAbhidhIyate / tatastasya khalatItyAdi vizeSaNa tata paranipAte prApte / athavA dvayorapi guNavacanatva tadA yuvatvamaprasiddha tato yuvazabdena yuvatvaviziSTo naro'bhidhIyate | tato guNavacanatvAt kAmacAreNa pUrvanipAte prApte / athavA dvayorapi pUrvanipAtanArtha vacanam ||-kRtytulyaa-|| AkhyAyante AbhirityAkhyA nAmadheyAni / tulyasyAkhyAstulyAkhyA / athavA tulyamAX cakSate tulyAkhyA 'dazcADa' iti Da / AkhyAgrahaNAdye padAntaranirapekSAstulyamarthamAcakSate iha te gRhyante samAnasadRzatulyaprabhRtayo na tu ye padAntarasAnidhyena yathAgnirmANavaka iti / atrApi tulyatA prtiiyte| a parArthe prayujyamAnA zabdA sAdRzya gamayantIti / na tvatra tulyatA padArtha iti // bhojyaM ca taduSaNaM ceti / bhojanAI bhoktu vA zakyamityarthe dhyaNi ||-lvnnmiti / nandyAdyano gaNapAThAt Natva ca // 2 bhojya odana iti / odanatvalakSaNAyA jAterodanazabdo vAcaka / pIyate taditi 'gayahRdaya' iti pAnIyam ||-kumaar-||-shrmnneti / zrama samastannayatIti De 'pUrvapadasthAt'-iti sajJAyA Natve AmyatIti nanyAditvAdane vA zramaNA ||-kulttetytr kulAt kula cATatIti kulaTA pRSodarAdi / abhirUpayatyAtmAnamiti Nake abhirUpakaH // nanu kumArazabdasya puliGgasya nirdezAt katha strIliGgasya samAsa ityAha-nAmagrahaNe ityAdi / dvizabdo'tra yasmAdaNe / yadyeva nAmagrahaNaparibhASayaiva kholiGge'pi samAsasya sibatvAta kimartha khIlijhAnA amaNAdInA pAda ityAha-zramaNAdInAmityAdi / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hai maza0 // 24 // | nam / iha kecit 'pUrvakAlai kasarvajaratpurANanava kevalapUrvApara prathamacaramajaghanya samAnamadhyamadhyamavIrapUjArthasanmahatparamo camotkRSTA' iti vRndArakanAgakuJjarairiti yuvA | khalatipalitajasTralinairiti kRtyatulyArUyamajAtyeti kumAraH zramaNAdineti paJcasUtrI viracayya tasyAmeva prathamAntAnAM samAveze parasUtranirdiSTameva prathamAntaM pUrva nipatati tRtIyAntAnAM samAveze parasUtra nirdiSTameva tRtIyAntaM paraM nipatati ekasUtroktAnAM tu prathamAntAnAM tRtIyAntAnAM ca samAveze pUrvAparanipAte kAmacAra itocchanti / gathamAntasamAveze, tulyayuvA, sadRzayuvA / kumAraparamaH kumAraparamA / kumArasan, kumArasatI / evaM mahajjaghanyamathamacaramamadhyamadhyamAdayo'pi / kumArayuvA, kumAratulyaH kumAratulyA / tRtIyAnta samAveze, vRndArakapalitaH vRndArakavalinaH nAgajaran vRndArakazramaNA khalatizramaNA vRndArakamatrajitA khalatimatrajitA jaraskulaTA jaratApasI iyAdi / zramaNAdInAM puMliGgale khaniyamaH / tena vRndArakazramaNaH zramaNavRndArakaH / nAgatApasaH tApasanAgaH / kuJjaradAsaH dAsakuJjaraH / tathA zramaNakhalatiH khalatizramaNaH / palitatApasaH tApasapalitaH ityAdi / adhyAyakAdayastu liGgAntare'pi paranipAtanA eva / vRndArakAdhyAyakaH / vRndArikAyAthi kA / khalatyadhyAyakaH / khalasadhyAyikA / palitAbhirUpakaH / palitAbhirUpikA / ekasUtroktAnAM prayamAntAnAM samAveze, prathamavIraH voraprathamaH / caramajaghanyaH jaghanyacaramaH ityAdi / tulyabhojyaH bhojyatulya ityAdi / ekasUtre tRtIyAntAnAM samAveze, khalatipalitaH palitakhalatiH / jaradalinaH valinajaran ityAdi // 115 // * mayUravyaMsaketyAdayaH // 3 / 1 / 116 // mayUravyaMsakAdayastatpuruSasamAsA nipAtyante / vigatAsAvasya vyaMsastattulyo vyaMsakaH / vyaMsayati vA chalayati vyaMsakaH / vyaMsakathAsau mayUra * mayUravyaMsakaH / evaM chAtravyaMsakaH / muNDazvAsau kambojazca *kambojamuNDaH / evaM yavanamuNDaH / vyaMsakA cAsau mayUrI camayUravyaMsakA / karmadhArayalakSaNaH puMvadbhAvaH / eteSu vizeSyasya pUrvanipAtanam / 'ehIDAdayo'nyapadArthe ' *ehi iDe tri iti jalpo yasmin karmaNi kAle vA tat ehIDaM vrtte| ehi yavairiti jalpo yatra karmaNi kAle vA tadehiyavaM vartate / etau nipAtanAnnapuMsakau / ehi vANijeti jalpo yasyAM kiyAyA saihivANijA / evaM mehivA kumArazabdasyeti // - vizeSaNam' iti samAse hi zramaNAdInA pUrvanipAta. syAt kriyAzabdAtteSA na kumArazabdasya pUrvanipAta ityarga // mayUravya - // - tatpuruSasamAsA iti / ka dhArayarAmAsA ityapi prayam // nipAtyanta iti / atra gAdRzAH paThitAstAdRzA vyAbhyanujJAyante sAdhulena / tena lakSaNAnatidRSTakAryANAmapi sAdhu prati vicikitsA na kAryetyarthaH / azansamA0 // vyasayatIti matAntareNa dantA // mayUravyaMsaka iti / prathamagutpattI tathAbhUtA mayUraprakRtirucyate / yadA tu syarAyati chalayati curAdeka kriyate tadA yo layakAnAM mayUro gRhItazekSo bhagati anyAnanyAnmarAn chayati sa ucyate / ubhUSeNa lokasyApi gacaka / tyasako vizeSaNa mayUro vizeSyamiti vizeSaNasamAro prApte mayUravyasaka ityaya samAsa iti darzayati // - kambojamuNDa iti / kampavAsI jana bAhulakA vibhakteralup / muNna muNDa / so'syAstIti abhAya | kamojayayana zabdAbhyAmapatye 'rASTrakSatriyAt' ityana zakAdibhyo meM ' iti lopa / eva ca gona na caraNaiH saheti jAtityamanayorityAgi guNazabdasya pUrvanipAte prApte jAtizabdasya pUrvanipAtArtho'yamArambhaH // ehi iDe ritra itItyatra 'mlecchIDezana yA' iti aprAye yA hasvate iDA ilA sI rangrangrang // 24 // Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nnijaa| apahivANijA / *ehi khAgatA / apahiskhAgatA / ehidvitIyA / apehidvitIyA / *eprighasA | apehipaghasA / ehivighsaa| apedivighasA / ehiprakasA / apehiprakasA / moha kaTamiti jalpo yasyAM sA mohakaTA kriyA / evaM proikardamA / *mohakapardA / uddhama cUr3e uddhama cUDAmiti vA jalpo yasyAM soddhamacUDA | kriyaa| Ahara celamiti yasyAM sA AharacelA kriyA / evamAharavasanA / AharavitatA / kRndhi vicakSaNeti kRndhi vicakSaNamiti vA yasyAM sA kRndhivicakSaNA kriyA / bhindhi lavaNamiti yasyAM sA bhindhilvnnaa| evaM pacalavaNA / uddharotsRjeti jalpo yasyAM soddharotsRjA / evamuddharAvasajA / uddhamavidhamA / uddhpnivpaa| utpatanipatA / utpacanipacA / kRndhi vikSiNIhIti kRndhi vikSaNu iti vA yasyAM sAkRndhivikSaNA / *unmajAvamRti yasyAM sonmjaavmjaa| ata eva nipAtanAdideva ca majehauM zo bhavati / 'AkhyAtamAkhyAtena sAtatye' aznota pivateti sAtatyenocyate yasyAM sAnItapivatA / anItapacatA / evaM *khAdatamodatA / pacatabhRjjatA / lunItapunItA / khAdAcAmA / AharanivapA / AvapaniSkirA / pacamakUlA / iha dvitIyeti yasyAM kriyAyAM sehadvitIyA / evamihapaJcamI / adydvitiiyaa| adypnycmo| ehire yAhire iti yasyAM kriyAyAM *saihireyAhirA / evamohiregaccharA / aho ahaM puruSa iti yasyAM kriyAyA *sAhopurupikA / ahaM pUrva iti yasyAM *sAhapUrvikA / evamahaMprathAmikA / ahamahamiti yasyAM sAhamahamikA / vikRtaM prakRtaM ca yasyAM sA vicaSakA / nizcitaM ca pracitaM ca yasyAM sA nizvapracA / yA * icchA yasyAM sA yadRcchA / eSu sarveSu kriyaivAnyapadArthaH / 'hyantaM svakarmaNA bahulamAbhIkSNye kartari samAsAbhidheye' / jahi *joDamityabhIkSNaM ya Aha sa ucyate jahijoDaH / evmujjhijoddH| *jahistambaH / ujjahistamvaH / kurukaTaH / bahulavacanAnna ca bhavati / pacaudanamityabhIkSNamAha / snAlA kAlIbhUtaH *snAkhAkA dityartha / yathA maitI ilA maheleti / tadAmantraNAmiDe iti / anukAryAnukaraNayobhade vibhaktirapi zabdarupati 'anato lup' athavA na dIyate vibhakti |-ehisvaagtetytr svADpUrvAt garbhAva kta / tata ehi svAgatamiti yasyAmiti bahuvrIhi ||-ehighsetyaadissu prAttItyAdivAkye ghaslAdeze savodhane vAkyAni bhavanti ||-kpii iti pardateraci kutsita paI pRSodarAditvAt kuzabdasya kabhAve ||-kRndhivikssnnetytr kRndhItyatra 'dhuTo dhuTi'-iti talope samAse sati nipAtanAta iuityavayavayorakAra / tata strIlivAdAp ||-unmjaavmRjeti / AkhyAtayo kriyAsAtatye samAsasya vakSyamANatvAdasAtatyArtho'yamArambha // pahuprIhI kacpratyayaprasaGga syAt // 'AkhyAtamAkhyAtena sAtatye' iti sUtra zAkaTAyanasya / chanta svakarmaNetyAdi pANinIya sUtrametat / 'gatapratyAgatAdaya ' / | pANineridamapi sUtram / ' zAkapArthivAdaya ' / zAkaTAyanasUtram ||-modteti AtmanepadasyAnityatvAt parasmaipadam / mudaNsasarge vikalpaNijantAdvA / ihapaJcamItyatra nipAtanAt hasvatvAbhAvaH // - pahireyAhirA ityatra nipAtanAdekArasyAkAra / evamanyatrApi ||-aahopurupikaa ityatra nipAtanAcaurAditvAdvAkaJ / ahopuruSa AtmasabhAvitatvAttasya bhAva kriyA Ahopurupikocyate ||-ahNpuu. viketyatra ahazabdo vibhaktyantapratirupako nipAta / aha pUrvamaha pUrvamaha pUrva pravatta ityartha / nipAtanAdakaJyapi vRddhyabhAva ||-evmhNprthmikaadyo'pi ||-nishcprcetytr eSu sarveSu yazakSaNe| nAnupapanna tatsarva nipAtanAtkarttavyam ||-jodd'miti / juDaN preraNe ityato'ci joDo dAsa / stanme 'stammatumyAdaya ' iti ve nipAtanAt bhalope-stamvaH ||-snaatyaakaalk ityatra kA Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA0 lakaH / evaM pItvAsthirakaH / bhuktvaamuhitH| moSya viprayukto bhUtvA pApIyAnniHsneho bhavati sa *moSyapApIpAn / utpatyAkAze bhUtvA yA pAkalA pANDurbhavati *sotptypaaklaa| nipasa bhUmau nipatitA rohiNI yA raktA bhavati sA nipatyarohiNI / nipadya niSaNNA satI zyAmA jAtA niSaghazyAmA / aniSaNNA zyAmA jAtA niSaNNazyAmA / udaka cAvAk ca uccAvacam / uccaizca nIcaizca ucitaM ca nicitaM ceti vA uccanIcam / AcitaM copacitaM ca Acopacama / AcitaM ca avacitaM ca Acovacam / AcitaM ca parAcitaM ca arvAk ca parastAceti vA AcaparAcam / nizcitaM ca pracitaM ca nithapracam / niSkuSitaM ca nistvacaM ca nizcatvacam / na bhavati kicana na kacidupayujyata iti akicanam / nAsya kuto'pi bhayamastItyakutobhayam / gatapratyAgatAdayaH' gataM ca tatsatyAgataM ca gatapratyAgatam / evaM *yAtAnuyAtam / mahAnkrayo'lpaH krAyikA krayAvayavayogAt krayaH krayikAvayavayogAt krayikA krayazcAsau krayikAca krayakrayikA samudAyaH / evaM puTApuTikA / *phalAphalikA / mAnonmAnikA / eSu vyavasthitapUrvottarapadasamAsaH / 'zAkapArthivAdayaH' zAkapriyaH zAkabhojI zAkamadhAno vA pArthivaH pRthorapayaM zAkapArthivaH / pRthivyA IzvaraH pArthivaH iti vA tena zAkapArthivaH / *kutapavastrasauzrutaH / suzruto'patyaM saushrutH| kutpsaushrutH| ajApaNyastaulvaliH *ajAtaulvaliH / yaSTipaharaNo yo maudgalyaH yaSTimaudgalyaH / evaM parazurAmaH / ghRtapradhAnA roTiH ghRtaroTiH / evamodanapANiniH / *ANimANDavyaH / balAkAkauzikaH / *vidarbhIkauNDinyaH / sahasrabAhurarjunaH shsraarjunH| vyavayavA vidyA trividyA / ekAdhikA daza ekAdaza / evaM dvAdaza / SoDaza / ekaviMzatiH / dvAviMzatiH / ekazatam / dvizatam / dadhyupasikta odano dathyodanaH / evaM ghRtaudanaH / guDamizrA dhAnA gudddhaanaaH| evaM tilapRthukAH / azvayukto rathaH ashvrthH| evaM gjrthH| OM ghRtapUNoM ghaTaH ghRtaghaTaH / atra zAkapArthivAdiSu priyAderuttarapadasya lopaH / tRtIyo bhAgaH tribhAgaH tRtIyabhAgaH jyazaH tRtIyAMzaH padbhAgaH sssstthbhaagH| paDaMzaH SaSThAMzaH tridivaM tRtIyadivam triviSTapaM tRtIyaviSTapamityAdiSu pUraNapratyayasya vA lug bhavati / tathA sarveSAM zvetataraH sarvezcetaH / evaM sarvamahAn / atra * lAta kap pratyaya ||-piitvaasthirk ityatra tu nipAtanAt ka ||-bhuktvaasuhit ityatra yo yatkicidazitvA tapto bhavati sa evamucyate ||-utptypaaklaa latAvizeSa / eva sarvatrApyabhyU hyam ||-prossypaapiiyaaniti / pravasate vitva yayAdeze vRti 'ghasvasa ' iti parave / nipadyazyAmAnteSu snAtyAkAlakAdivaikArthyAbhAvAt 'avyaya pravRddhAdibhiH' iti niyamAt ktvApratyayasyAvyayasya sa mAsAprAptAvanenAya samAso nipAtyate ||-nipnnnnshyaameti / 'vizeSaNam' iti samAse pUrvanipAte'niyama syAt |-nishctvcmitytr tvacazabdo'kArAnto'pyasti |-akiNcnaamti / natra svAdyantena samAsa ArabhyamANa samudAyasyAnAmatvAt syAdyantalAbhAvAnasamAsApravRttAvanena samAsa ||-gtprtyaagtmitytr ekadezasya pratyAgatatvAt / eva pUrva vAta pazcAdanuyAtamitika yAtAnuyAtam // phalAphaliketyatra eSu sarveSvata eva nipAtanAt pUrvapadasya dIrghatvam / atrAvayavadharmeNa samudAyavyapadezAt sAmAnAdhikaraNyAta vizeSaNasamAsasitAvatra pAThasya phalamAha-epvi tyAdi / zAkapriya ityatra // kutsita tapatItyaci kute sautrAt 'bhujibhRti'-ityape vA kutapa mRgAjina / goromamaya kecit kambala kutaSa vidustadrAsa yasya ||-ajAtaulvalirityatra tulaN * unmAne NijantAt 'tulvalAdaya ' iti kiti valapratyaye Nijlope nipAtanAdguNAbhAve tulpalastasyApatyam 'ata in||- ANimANDavya ityatra ANizabda ATiparyAyAdiSu vartate ||-vidrbhii // 25 // Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaNena taravantena nirdhAraNaSaSThIsamAsastarablopazca / evamavihitalakSaNastatpuruSo mayUravyaMsakAdipu draSTavyaH / yacceha lakSaNenAnupapannaM tat *sarva nipAtanAtsiddham / itizabdaH svarUpAvadhAraNArthaH / tena paramo mayUravyaMsaka iti samAsAntaraM na bhavati / uttarapadena bhavatyevetyanye / mayUravyaMsakapiya ityAdi / bahuvacanamAkRtigaNA| tham / tena vispaSTuM paTuH vispaSTapaTuH / punA rAjA punArAjaH / evaM punargavaH / pAdAbhyAM hiyata iti pAdahArakaH / gale copyata iti glcopkH| sAyaMdohaH / prA. tardohaH / punardohaH / sAyamAzaH / prAtarAza ityAdayo draSTavyAH // 116 // *cArthe baMdaH sahoktau // 3 / 1 / 117 // nAma nAmnA saha sahoktiviSaye / cArthe vartamAnaM samasyate sa ca samAso dvaMdvasaMjJo bhavati / plakSazca nyagrodhazca plakSanyagrodhau / evaM dhvaashckauN| vAkca tvakca vAktvacam / chatropAnaham / nAma nAnnetyanavartamAnepi ' ladhvakSarA'-(3-1-160) disUtre *ekagrahaNAdahUnAmapi dvaMdvo bhavati / dhavazva khadirazca palAzazca dhavakhadirapalAzAH / evaM hotRpotRnaSTodgAtAraH / yoyordvandve hi hotApotAneSTodgAtAraH ityeva syAt / pIThacchatropAnaham / cArtha iti kim / vIpsAsahoktau mAbhUt / grAmo grAmo ramaNIyaH / *sahoktAviti kim / *plakSazca nyagrodhazca vIkSyatAm / vAk ca tvak ca gRhyatAm / khaJjazcAsau kuNTazca khaJjakuNTaH / *iha smuccyaanvaacyetretryogsmaahaarbhedaactvaarshcaarthaaH| *tatraikamarthaM pati yAdInAM kriyAkArakadravyaguNAnAM tulyavalAnAm *avirodhinAmaniyatakramayogapadyAnAm *AtmarUpabhedena cIyamAnatA samuccayaH / yathA caitraH pacati kauNDinya ityatra vidarbhazabdAt gaurAditvAt DIpratyaya / kuNDinIzabde grahAditvAt Nini DayAmapatyai gargAdiyatri kauNDinyAgastyayo.'-iti nirdezAt pukadbhAvAbhAve siddham ||-srv nipAtanA| siddhamiti / nipAtyante gamyante'nurUpAgyavihitAnyapi lakSaNAnyasminniti nipAtana sUtre lakSyasya svarUpeNopAdAnamiti ||-caarthe dvaMdvaH-1-ekagrahaNAditi / taddhyanekala pUrvanipAtaprasaktAveEx kasya pUrvanipAtaniyamArtha dvayozca dvadve'nekasya pUrvanipAtaprasaGgAbhAvAdekagrahaNamagarthaka syAt / yadvA nAma nAmeti vyakti padArthoM nAzrIyate / api tu jAti. / anuvRttasya hi rupasya yathA lakSyA'nugraho bhavati tathA'rthakalpanA kriyate iti bahUnAmapyaya samAsa ||-ityev syAditi / pUrvapadasyottarapade pratyekam 'A dvadve' ityAkAra syAdityartha ||-udgaataar ityatra matAntareNa ArAdeza. 1-30 priomo grAma iti / atra ca dhIpsAyA sahoktisabhave'pi cArthAbhAvAt dvAbhAva ||-shoktaaviti kimiti / yatra samAse dvayodarmayodharmiNorvA bhinnayo. prAdhAnya vivedyate sA shoktiH| karmadhAraye |tu dharmiNa Azrayasyaiva prAdhAnyAttasya caikatvamata khajakuNTAdau na sahokti ||-plkssshc nyagrodhazca vIkSyatAmiti / pUrvavettha sabandha / itaretarayoge tiSThata kaska plakSazca nyagrodhazca samAhAre tu | lakSazca nyagrodhazceti samudAyastiSThati / iha tu pratyeka kriyayA sarandha iti sahoktyabhAva ityartha. ||-ih samuccayeti / atra cArthasyAnuvAdena dvadvo vidhIyate / aprasiddhasvarUpasya cAnuvadana nopapadyate SRI atastatsvarupa pradarzayati / cArthInA lakSaNapUrvamudAharaNAnyAha-tatraikamarthaM pratItyAdi / artha kriyAkArakadravyarUpa // dvathAdInAM kriyAkArakadravyaguNAnAmiti / tatraikasmin kArake'nekakriyAPNAmekasyA kriyAyAmanephakArakANAmekasmin dravye'nekakArakANAmekasmin kArake'nekadravyANAmekasmin dhammiNyanekadharmANA daukana samuccaya iti / yathA caitra pacati ca paThati cetyAdiSu yathAkramaM darzaya ti / ekamartha prati dvayAdInAmAtmarUpabhedena cIyamAnatA tamuccaya ityeva lakSaNamanyastasyaiva prapaJca // tathA avirodhinAmiti / yathA zItoSNAdi viruddha tathA na viruddhA bhavanti / yathA bAlyayauvanA| dInA niyata krama / yathA ca zabdaruparasagandhasparzAnA niyata yogapadyam / tathA yeSA niyate kramayogapadye na bhavatasteSAmityartha ||-aatmruupbhedeneti / tanupravRttinimitteneti / anvAcayo'pyevavidha Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 lata0a0 paThati ca / caitro maitrazca paThati / rAjJo gauzvAzvava / rAjJo brAhmaNasya ca gauH| zuklazcAyaM kRSNazca / nIlaM ca tadutpalaM ceti / cazabdamantareNApi cAyaM saMbhavati / yathAharahanayamAno gAmazvaM puruSa pazuM vaivakhato na tRpyati murAyA iva durmadI / guNapradhAnabhAvamAtraviziSTaH samuccaya evAnvAcayaH / yathA baTo bhikSAmaTa gAM cAnaya / sa hi bhikSAM tAvadati yadi ca gAM pazyati tAmapyAnayati / dravyANAmeva parasparasavyapekSANAmudbhUtAvayavabhedaH samUha itaretarayogaH / yathA caitrazca maitrazca ghaTaM kucaate| caitramaitrau ghaTaM kurvaate| caitrazca maitrazca dattazca paTaM kurvanti / caitramaitradattAH paTaM kurvanti / atrAvayavAnAmudbhUtavAttatsaMkhyAnivandhanaM dvivacana bahuvacanaM ca bhavati / sa eva tirohitAvayavabhedaH saMhatipradhAnaH samAhAra *dhavazva khadiracapalAzazca tisstthti| dhavakhadirapalAzaM tiSThati / atra tusamUhasyaprAdhAnyAt tasya caikatvAdekavacanameva bhvti| *eSu cAdyayoH sahoktyabhAvAtsamAso na bhavati / uttarayostu cArthayoH sahoktavidyamAnatvAtsamAso bhavati / kA punariyaM shoktiH| zyatipadaiH pratyekaM padArthAnAM yugapadabhidhAnaM sahoktiH / *plakSanyagrodhAvityatra hi lakSo'pi vyarthaH nyagrodho'pi vyarthaH / plakSazca nyagrodhazceti vAkye'pi cakAreNAra,mevArthaH kathyate / uttarapadena *eva / iyasA tu bhiyate yatsamucaye samucIyamAnA kriyAkArakAdivizeSA sarve tulyakakSA / anvAcaye tu ekasya guNabhAvo'nyasya pradhAnabhAva / tadyathA 'ruSA svarAcno lukca' iti / atra hi vidhIya-135 samAna na nalopo'pekSate yatra zastatra nalopo yathA bhajoe Amardane bhanakti / astu nalopa nApekSate tadabhAve'pi pravRtryathA yunaktIti ||-drvyaannaamev parasparetyatra itaretarayoga parasparApekSANA kriyA 2 prati vyANA daukanam / samAcAro'pi tathaiva / etAvAstu bheda udbhUtAyayavabhedA hi sahatiritaretarayoga / ata eva dvapAtmakatve tasyAvayavArthagate dvitve dviSacana caitramaitrAviti / bahAtmakatve tu bahuve | *pahuvacana caitramevadattA iti / nyagbhUtASayabhedA tu sahati samAhAro'tastasyA ekatvAdekavacanameva na tvavayavagatasamAzrayaNena dvivacanabahuvacane / avayavAnAmatyantamanumIyamAnasvarUpatvAt / na hi yathetaretara- 135 yoge udbhUtasvarUpopadarzanapUrvaka samudAyamavayavArthA upakurvanti tadvatsamAhAre ||-dhvshc khadirazca palAzazca tiSThatItyA 'taruvaNadhAnyamRga'-iti samAhAro bhavati / etAvatA cAdInA dyotakAnA | vyudAsa ||-essu cAdyayo' sahoktyabhAvAditi / nanu samuccayAnvAcayayo sAmarthyAbhAvAdeva samAso na bhaviSyati ki sahoktigrahaNena / tathA hi parasparAnapekSANAmaniyatakramayogapadyAnA kriyAkArakAdInA samucayo dRzyate / yathA gAmazvamityatra nayanakriyAyA gayAdInAm / annAcaye'pi gauNasya pradhAna pratyapekSA na pradhAnasya gINa pratItyatra sAmAbhASa / nepa doSa / yata kArakANi kriyayopa- 125 hiNyante na paraspareNa kriyA cIpatreSikA samudhayAnvAcayayorapi sabhavati tatkaya samaye'nyAcaye cAsamarthAni nAmAni syu / parAsparApekSA tvavidyamAnApi na sAmarthyasya vighAtikA / sA hi na AtI |2| kitu vAkyaprakaraNAdisamadhigamyA / tatkatha zrItasya sAmarthyasya sabhave viparItasya sAmarthyasyAsabhavaH samAsApravRttI nimittamiti sahoktiprahaNamiti // yattipadarityAdi / ayamartha yugapat dadvavAcya * samudAyarUpa yadocyate tadA dvadvo bhavati / gAmazvamityAdI tu paraspara nirapekSA svatantrA gavAdayo bhivereva zabdai pRthak pratyAgyanta iti yugapadAcitvAbhAvAt dadvAbhAva iti // yayeva pavAmRdvayI ityatra ekaikena zabdenAdvayasyAbhidhAnAtsAmAnAdhikaraNyAtpuvadbhAvaprasA / atrocyate / atheha darzanIyAyA mAtA darzanIyAzabdasya vRttAkArthIbhAvAnmAtravRttitvAta sAmAnAdhikaraNyasadbhAvAt puvadbhAva kasmAtra bhavati / aba vRttI yatsAmAnAdhikaraNya tasya vyabhicArAbhAvAt vAkyaviSaya sAmAnAdhikaraNyamAzrIyate iti cettadA paTTImApAvityatrApi na doSa / yato laukika yadvAkya prayogAI tatra sAmAnAdhikAra NyamAzrIyate na tvalaukike prakriyAvAkye ghaTyo ca mRdvaSI ceti ||-ppksso'pi dvayartha iti / nanvatra plakSanyagrodhAviti zabdakramAt kramavadarthAnugamana samayati ekaikenAnekasyAbhidhAnam / na / tarhi dvivacana PRT||26 // Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudAyena vA yadartipadArthAnAM yugapadabhidhAnaM sA sahoktirityanye / vatipadArthAnAmeva saha kriyAdisaMvandhasya yat vAkyenAbhidhAnaM sA sahoktirityapare / eka| viMzatiH dvAviMzatirityAdisaMkhyAdvaMdvaH samudAyasaMkhyaikatvAnurodhena viMzatyAdivatsaMkhyeyamAcaSTe itItaretarayoge'pyekavacanAnto bhavati / samAhAre'pi cAzatAdundu iti lakSaNAttrIliGgo bhavati / saMkhyAdvaMdvAdanyatra eko devadattAya dIyatAM viMzaticaitrAyeti *ekaviMzatI anayordehi / evaM triMzacatvAriMzatau / paSTisaptatyazItaya | ityAdau dvivacanabahuvacanAntatA // dvandvapadezAH 'dvaMdve vA' (1-4-11) ityAdayaH // 117 // *samAnAmarthenaikaH * zeSaH // 3 / 1 / 118 // zabda sArthako kA'nekArthabhidhAyIvAvadha vRtta pradA bahuvacanAnupapatti / plakSanyaprodhI plakSanyagrodhA iti / yata plakSazabda sArthako nivRtto'nyo nyagrodhazabda upasthita / tatra nyagrodhArthapratipattikAle yadi plakSArthasyAvagatirna syAttadA nyagrodhazabdAdekArthatvAdekavacana syAttasmAt dvivacanabahuvacanAnyathAnupapattyA plakSanyagrodhAvitvAdAvaikaiko'nekArthAbhidhAyItyabhyupagantavyam / tatazca ekaikena yugapadanekasArthasyAbhidhAnAt plakSo'pi dUSoM nyagrodho'pi partha ityAha -lakSanyagrodhAvityatretyAdi / nanveva tAI katha plakSazca nyagrodhazcatyakavacanAntayorvAkya vRttau prardAzata dvivacanAntayauhe nyAyyam / satyam / laukikametat vAkyam na prakriyAvAkyam / OM yadA tu parasparazaktyanupravezena dvadvau bhaviSyatItyabhidhitsayAtivAdikazarIrasthAnIya vAkya kriyate tadA khalvalaukika samIpagatapadAntaravastukhacita dvivacanAntayorSAkya kriyate / yadbhASya sati pradarziyitavye 2. varameva vAkya dhavI ca khadirI ceti / alaukikatvAcca vRtta na pradarzitam / na caiva plakSanyagrodhayodikadvayasakalpanenAnekArthatvAdahavacana prApnotIti vAcyam / yato nAtra catvAro'rthA / ki tahi dvAve vArthI yakAbhyAmevAtraika zabdo parthastAbhyAmaparo'pi / na hi dvAbhyA lakSAbhyAmavibhaktau bhrAtarau caturlakSau bhavataH / samudAyarUpo hi dvArtha pratyavayavamavayavivatpratisakrAnta iti / yathA vanaviTapiviOM lokane vana vilokitamityekaikastadhArUpapratibhAsabhAgbhavati / tadukta 'anusyate ca bhedAbhyAmakA prakhyopajAyate / yadvA sahavivakSAyA tAmAhudvazeSaco // 1 // iti / nanu laukikAt prayogAt zabdAnAsamarthAvadhAraNa tatra yathA ghaTazabda paTArtha na pratyAyayati tathA plakSanyagrodhazabdau parasparArthasya pratyAyako na yuktau / na / plakSasya zabdasya nyagrodhArthatvAt nyagrodhasya ca plakSArthatvAt svArthasyaivAbhidhAnA | tayorarthAntarAbhidhAyitvamucyate / vRttiviSaye ekaikasya dvAvaviti svArthAveva tau // nanu parasparasannidhAnena yadvayo. sAmarthyamAhita tadanyataravigame'pi na hIyate vanhinivRttAvapi vahisapAditapAkajarUpA| divaditi plakSeNoktatvAnyagrodhasyAprayoga prApnoti / naivam / nyagrodhArdhasya plakSaNA'nuktatvAnyagrodhazabdaprayoga / ukta yetat dvadvAvayavAnAmevAnekArthAbhidhAyitva na kevalAnA yathA vahisannidhAveva tAmra dravarUpa bhavati na tu tadvinivRttAviti / evamihApi sahabhUtAvevAnyonyasyArthamAhaturna tu pRthagbhUtau bhArIdvAhakavat sahabhUtAnA parasparazaktyAvirbhAvAditi / tatazca plakSasya nyagrodhasya cAnekArthale yadyapi bahutva prApta tathApi dvadvAvayavatvena bAgamato gauNa na tu mukhyAmiti na pahuvacanam // vAkyenAbhidhAnaM sA sahoktiriti / nanvastu yathAkathacit sahokti samAhAre tu na sabhavati tasyaikatvAtsahoktezca bhedanibandhanatvAditi / ucyate / samAhAro hi saghAta / sa ca sahanyamAnAnA dharma / sahanyamAnAzca sahocyamAnA eva na pRthagucyamAnA iti tatrApi sahoktisabhaSa ityadoSaH ||-ekviNshtirityaa kAdi / sakhyAdvo yadyavayavapradhAnastadaikAvaMzatiriti dvivacana prApnoti dvAvizatiriti pahuvacanam / atha samudAyapradhAnastadA napusakatva syAdityA'zaGkA ||-ekviNshtii iti / atrApi samAhAro yadA |* 4 kriyate tadA ekatva sItva ca / yathA ekavizatimanayohi ||-smaanaa-|| samAnAmiti nirdhAraNaSaSThayanta samudAyisamudAyasavandhaSaSThavanta pA na tu sthAnaSaSThayantam / tatra hi samAnA sthAna ekaH 36ziSyata ityaka adizI bhavatIti / avizeSe'pi yastadabhidhAne samartha sa eva teSAmanyatama syAt / tatatha pise pisAnIti kRtasakArasya Satva syAditi / nirdhAraNaSaSThayA tu samAnAmitye kasakhyAka Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 27 // arthena samAnA samAnArthAnAM zabdAnAM sahoktau gamyamAnAyAm ekaH ziSyate arthAdanye nivartante / tatra vizeSAnupAdAnAtparyAyeNa zepo bhavati / bahuvacanamatantram / Dalanu0a0 tena dvayorapyeka ziSyate / vakrazca kuTilazca vakrau kuTilo vA / vakradaNDazca kuTiladaNDazca vakradaNDau kuTiladaNDAviti vA / evaM lohitAkSau raktAkSAviti vaa| sitazca zuklazca zvetazca sitAH zuklAH zvetA vA / arthena samAnAmiti kim / *plasanyagrodhau / dhvkhaadrplaashaaH| sahoktAvityeva / vakraya kuTilazca / dvaMdvApavAdo yogaH // 118 // syaattaavsNkhyeyH||3|1|119|| sarUpArtha vacanam / sarvasmin syAdau vibhaktI samAnAM tulyarUpANAM sahAkto gamyamAnAyAmekaH ziSyate asaMkhyeyaH saMkhyeyavAci zabdarUpaM varjayitvA / akSazca zakaTAkSaH akSazca devanAkSaH akSazca vibhItakAkSaH akssaaH| evaM pAdAH / mASAH / zyenI ca zyenI ca samAnArthI vizeSyate / samudAyisamudAyasavandhapaSThaNA ca samAnArthArabdhe samudAya samAnArtha evAtyayo viziSyata ityadoSa / ziSe karmaNi ghAni karttayaci yA zeSa ||-ek ziSyata iti / nanu 85 jAti zabdenAbhidhIyate / sA cekA tato pahUnA prayogAprApto pArtha ephshepenn| ) pratyartha zabdanipezAvya 2 prati zabdaprayogAdekena zabdenAnekasya dravyasyAbhidhAna nopapadyata ityanekasvArthasya pratipAda-2 EK ne'gekazabdAnA yAcakAnA prayoga prAgotIti dravyapadArthadarzane ekazeSArambha / atha zeSa ityekavacanAdeka era zeSa Nyate kimekapradaNena / ucyate / zeSasya vidhIyamAnatvena prAdhAnyAt pradhAne ca sakhyA yA adhivakSaNAt dvayoNyANA yA zeSaprasaktastatrApi zeSaprakriyAgaurakhApattyA ekasyena zeSasya vidhIyamAnatvena prAdhAnyAta pradhAne ca sakhyAyA api sapatyarthameka grahaNa sukhArtha yA / nanu samagrameveda sUtra kinArambhaNIya samAnArthI zabdairanekaspArthasyAnidhitsAyA vyaktApapi padAyeM ephasyeSa tatpratyAyane zaktapAdanye nivartante uktArthAnAmaprayoga iti / Arabdha'pyekazeSe nivartamAnArthapratyAyane svAbhAvikI zaktiyAva 2 trAnusatA tAvatkathamaso nivartamAnAnAmarthamabhidadhIteti / satyam / eva sati arthAnugAdatvAdadoSa ||-plkssnygrodhaaviti / atha samAnAmiti vacanAhaukikyA samAnArthatAyA samAzrayaNAdihekaPSI zeSo na bhavati / laukikI tu samAnAryatA dadvAdanyatra vijJAyate / dvadvapadAnA tu parasparAsikamAtsamAnArthatve pijAyamAne'rthana samAnAmityanardhaka syAdanuktApapyatrekazeSasya sidatyAditi ||-baapvaado 25 hA yoga iti / ihekazepe paTu pakSAH sabhavanti / tatra pratyekameSa vibhaktI parato vibhaktiparityAgena nAmekazeSi syAt 1 / athapA saribhaktikAnA gRkSam gRkSat iti sthite ekasya gRkSasa ityasya zeSa 12 anye nivartante 2 / athavA gukSazca 3 iti dave kRte satyekasya gRkSa ityasya zeSa. apare nivartante 3 // athavA vibhaktimanutpaviSa nAmamAtreNa vRkSAkSetthevavidhAnAmeva zeSaH kArya / tato vibhakti 11K KI athavA saDhokto kSadha vRkSaveti dade prApte ekazeSa 5 / agayA nAmasamudAyasvAyattvApAmasazAyA dvipacanAgutpatto ekazeSa 6 // iti pada pakSA / tapAya pakSatraya sApayAmiti tatparihAreNetaratpakSatraya- 125 mihAzrIyate / yathA hi tapa prathama pakSe nAme kazepe'nekavibhaktizravaNa syAditi prathamapakSe doSaH / dvitIye vibhaktyantasya lope kRte vibhaktazrAvadhananyAyena ziSyamANasya nivartamAnapadasakhyAsamandhe'pi | vibhaktyantatvAvivacanabahumcanAnuSapattiH syAt / tatazca vRkSa iti nityameva syAditi dvitIyapakSe doSa / tIye tu samAsAntadoSa / tathA hi sake saketi dvaDhe tata ekazeSe 'cavargadaSaha '-iti samAke sAnta syAt / iti prathamapakSatraya duSTam / itaratra tu pakSanaye na kathidoSa / tathA hi vRkSa 2 iti sthitAnA nAmA vibhaktimajutpAyepekazeSapravRttiriti prathamapakSo nirdoSa / tathA tulyakAla nAmAni yadA bhArodyannyAyena parasparazaktyanupravezAdabhidheyamAhustadA vaikazeSo iSTAviti dviSacana pAhupacana copapamamiti dvitIye'pi 7 doSa / vatIyapakSe'pi na kadhidoSa / nAmasamudAyasthevArthavattvAcAmatyAdvibhaktyutpatteriti so'pIhAnIyate iti pakSanaye'pi dvanda prApto'nenApoyate ityAha dvadvApapAdo yoga iti ||-syaadaavs--||-sruupaarthmiti| anyathA arthasAmyasya syAdAvapyabhiyamAnatvAtpUNApi Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zyenyau / evaM hariNyau / rauhiNyau / vRkSazca vRkSazca vRkSau / vRkSazca vRkSazca vRkSazca vRkssaaH| syAdAviti kim / mAtA ca jananI mAtA ca dhAnyaraya / maatRmaataarii| yAtA ca devarajAyA yAtA ca gantA yaatyaataarau| atra okatra mAtarau yAtarAvityanyatra mAtArau yAtArau iti * aukAre rUpaM bhidyate / anye ta yasminsyAdau ye zabdAstulyarUpA bhavanti tasmin syAdau teSAM syAdyantare virUpANAmapyeka zeSo bhavati / tena mAtRbhyAM mAtRbhiH mAtRbhyaH mAtroH mAtRNAM mAtRSu ityAdyapi bhvtiityaahuH| * apare tvatrApi vahuvacane tAbhistairityAdyanuprayogavaiSamyAna bhavitavyamekazeSeNa dvivacanena tu tAbhyAM tyoritynupryogsaamyaadbhvitvymevetyaahuH| asaMkhyeya iti kim / / *ekazca ekazca / dvau ca dvau ca / catvArazca catvArazca / dvandvo'pi na bhavasanabhidhAnAt / saMkhyeya iti karmanirdezAtsaMkhyAnavAcino bhavatyeva / vizatizca vizatizca vishtii| navatizca navatizca navatizca navatayaH / dvandvApavAdo'yaM vidhiH / tenAkRtadvandvAnAmavaikazepe vAk ca vAk ca svAcAvityAdi siddham / anyathA dvandve kRte paratvAtsamAsAnte kRte bairUpyAdekazepo na bhavati // 119 // atyadAdiH // 3 / 1 / 120 // sadAdi-nAnyena ca sahoktau tyadAdirebaikaH ziSyate / sa ca caitrazca tau| yazca maitrazca yau / ayaM ca caitrazca imau / kazca maitrazca ko / spardhe paramiti tyadAdInAM mithaH sahoktau yadyatpAThe paraMtattadevaikaM ziSyate / sa ca yazca yau / yazca epa ca etau / ayaM ca etau| sa ca tvaM ca yuvAm / tvaM ca bhavAzca bhavantau / bhavAMzca ahaM ca AvAm / ahaM ca kazca kau| ahaM ca sa ca tvaM ca vayam / bahulAdhikArAt kacit *pUrvamapi / siddhayati // pAdA iti / pAdo'hizlokacatarthAzarazmipratyantagiriSu ||-maapo mAne dhAnyabhede mUrkhatvagadoSabhidyapi ||-aukaare rUpaM bhidyata iti / ayamartha / 'tasvasa'-iti sUtre tRgrahaNenaiva napvAdigrahaNe siddhe yatnapvAdInA pRthagupAdAna tadeva jJApayati atra sUtre auNAdikAnAmeSAmeva grahaNamiti jananIdevarajAyAvAcinomArTayAnuzabdayoroNAdikayoraukAre Ar na prApnoti / dvitIyayostu jantayosta| jadvArA prApnotIti rUpabheda // vAcAvityAdIti / atra samAhAraviSaye'pyekazeSe vAgzabdAt dvivacanameva bhavati / kuta 'klIpamanyenaika ca vA' ityatra samAhAretaretaravivakSayA vikalpenakatve ke siddhe'pyekagrahaNAta / tena vizeSAbhAve sarvatra ekazepe dvivacanAdyeva bhavati // asakhyeya iti kopAdAnaphalamAha -vizatizcetyAdi / asakhyeya iti karmapradhAnasya niSedho vizatyAdayastu na | sakhyeyapradhAnA vizItargAva iti sakhyeyasamAnAdhikaraNA api bhavanti / sakhyeya sakhyAnarUpamevAsAdya taniSThA eva santo bhavanti na sakhyeyarUpaniSThA / ata eva vizatirgavAmityasAmAnAdhikaraNyakt sA| mAnAdhikaraNye'pi guNaliisakhyA eva naikAdivat sakhyeyaliAsakhyA ityasakhyeyavAcitvAdekazeSa // rUpasAmye'pyanekazabdasya sahoktau dvadva prApnotItyayamapi tadapavAda evetyAha-dvaMdvApavAdo'yaM vidhi- Mas riti ||-ekshc ekazceti / 'tyadAdi ' ityanenApi na bhavatyekazeSa / vyAvRttivalAt / nanu anyasya sakhyAvAcino vyAvRttizcaritArthA bhaviSyati / naivam / vyAvRttervyaktyA vyAptyA vA pravRtte // -tyadAdiH // anyena ceti / sahoktAviti vartanAta sahArthasya ca dvitIyamantareNAbhAvAta, dvitIyo labhyate / sa ca vizeSAnupAdAnAt tyadAdiranyazca gRhyate ityAha-tyadAdinAnyena cetyAdi / * | anyatva ca pratyAsattaistyadAdyapekSyameva // sa ca caitrazceti / nanu ca tyadAde sAmAnyazabdatvAcaitro'pi sa ceti nirdeSTu zakyo na ca tAvityukte sa ca caitrazceti pratyaya phitu sa ca sa ceti tatra ca | syAdau sarUpatvAtpUrveNaiva sidhyatIti vyartho'syopanyAsa / na vyartha / sa ca caitrazcetyevavivakSAyA dvada prAmotIti / tathA hi-tacchabdo yadA caitravyatiriktArthaparAmarzati prakaraNAdinA'vagata tadA gauralI| vaIbattacaitrAviti syAdvAkyavattacchabdasva vRttAvapyapekSA pratIyate iti dvadvanivRttipradarzanAyo'syopanyAsa ityadoSa ||-puurvmpiiti / na kevala tAvat sparddha yatpara tacchiSyata iti kacica pUrvamapItyartha / Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saca yaza tau| ayaM ca eSa ca imau / tvaca bhavAzca yuvAm / yadAdeH kRtaikazepasya skhIpunapuMsakaliGgAnAM yugapatmayogAt paryAyaprAptau ziSyamANaliGgamAptau vA strIpuMnapuM- la00 a. BE sakAnAM saha vacane syAtparamiti yathAparameva linaM bhavati / sAca caitrazca tau / sa ca devadattA ca tau / atra strIpuMsaliGgayoH para puMliGgameva bhavati / sA ca kuNDe ca tAni / REI atra strInapuMsakayoH para napuMsakameva bhavati / sa ca kuNDaM ca te / taca caitrazca te / atra punapuMsakayoH paraM napuMsakameva bhavati / kathaM sa ca kukuTaH sA ca mayUro te kukkuttmyuuryo| SRI *ucyate / paraliGgo dvandvo'zIti samAsArthasya liGgAtidezAt tadvizeSaNasya tyadAderapi talliGgataiva nyAyyeti // 120 // bhrAtRputrAH svasRhitabhiH // 31 // // 121 // *bahuvacanaM paryAyArtham / svasrarthena sahoktau bhrAtrarthaH zabdo duhitrarthena sahoktau putrArtha ekaH ziSyate / bhrAtA ca svasA ca bhrAtarau / *sodaryazca svasA 5] ca sodayau~ / bhrAtA ca bhaginI ca bhrAtarau / putrazca duhitA ca putrau / sutazca duhitA ca sutau| putrazca sutA ca putrau // 121 // pitA mAtrA vA // 3 / 1 / 122 // mAtRzabdena sahoktau pitRzabda ekaH ziSyate / / pitA ca mAtA ca pitarau / pakSe mAtApitarau / mAturacatvAtpUrvanipAtaH // 122 // zvazaraH zvazrabhyAM vA ISSI // 3 / 1 / 123 // zvadhUzabdena sahoktau zvazurazabda eko vA ziSyate / zvazurazca zvazrUzva zvazurau / zvazrUzvazurau / dvivacanaM jAtau dhavayoge ca vartamAnayoH | | voH parigrahArtham / tena jAto tanmAtrabhede 'puruSaH striyA' (3-1-226) iti niyavidhina bhavati // 123 // vRddho yanA tanmAtrabhede // 3 / 1 / 124 // IM ziSyamANasya lizAnuzAsane liisya cintAyA kRtAyAmapi vismaraNazIla prati smArayatumAha-tyadAdeH katai kazepasyetyAdi |-kthaamiti / yadi lizAnA sahavitakSAyA paramera lii bhavati RS kA te kupuTamayUyoM iti sIlijhatelyAzahakArya ||-ucyt ilAdigAna parihAramAha-ayamoM dvadvasya paralihatAta tyadAdedhAtra dvAdazeSatvAt dvadaliAtera iSTatyA / dvadvAbhAve tu sahokto tau kukuTo samayUrIti cASe gamye tI kupuTo magUrI cetyekacayoge to kuphuTava mayUrI ceti cakAradvayayoge na bhAti / sIpunapusakAnAmini vacanAt ||-ashiiti / tathA pippalyA iti ardakazanam / tat pippalyA sA na ardhapippalItyapi kRte 'samAnAmoM '-iti sUroNAzisamAsAcina bope tasya ca paralisAt tadvizeSaNAnAmapi tajitera / paSThItatpuruSAcitatpadazeSe tu uttarapadaprAdhAnyAnyapusamatva ra as tata tadvizeSaNAnAmapi tadheSa bhayati / para te iti kIye siyA ca na piziSyate digammarasamAdhivat / tatA sAyo ardhapippalyau sAdunI piSpagardai iti yukte udAharaNe / pippalyArdasya apippalyAvara zeSatvAbhAye tadvizeSaNAgAmekazeSe tu napusakaligateya tInapusakA saheti bhaNAt // - bhrAtRputrA:-|-bahuvacanAmiti / ganu bhrAtRgugayo sasadahiyoSa vArthatvAt dvigvIna bhAvya kimartha paha-25 vacanamityAzA / bahupacanAbhAve hi pitA mAtrA' itivadugAritarUpasya parigraha syAu tadarthazabdAntarANAm / bahucane tu yo mahuvAyogAt bhrAtarA punAyeti tadarthapratipatto tadarthazabdA nirdezyanta 192 | iti ||-bhraatraavityaa sIpunapusakA sahayacane syAtparamiti pulijhamena bhavati / bhrAtaro zobhanAriti / eva ca bhrAtA ca 2 bhrAtaro bhrAtA ca sA ca bhrAtarApityubhayapratipattApapi prakaraNAdinA vizeSAyagati ||-sodyeNtaan samAnodare jAto nipAtanAt samAnasya sabhAyo yA pratyaya ||-pitaa mAtrA-|| pitRzabdasADhanaryAtsapandhizabdabAjanayizyA esa mAtu parigraho na dhAnyamAturi ti ||-shvshur:-||-dvivcnmiti / ata eva pUnaNa yogavibhAga pitRzzazurI mAtRzzU-yA cetyekagoMge hi dvignana AzrUzabdadvayaparigrahArthamiti vijJAtu zAkyAmiti // tena jAtAviti / dhava-2 as yoge tu tanmAtrabhedo na bhavati / dhavayogAdilakSaNasvArthasyApi bhizayAt iti jAtAnityuktam ||-vRddho yUnA-||-lophe pAyA gura ucyate / zAro tu tyAdvitamapatya pocaprabhRti / tatatha kAca Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ddhaH pautrAdiyuvA jiivdveshyaadiH| vRddhasya yUnA sahoktau dRddhavAcyekaH ziSyate *tanmAtra eva cenedo vizeSo bhavati na cetprakRtibhedo'rthabhedo vAnyo bhvtiityrthH| gAya'zca gAAyaNazca *gAgyau~ / vAtsyazca vAtsyAyanazca vaatsyau|daakssishc dAkSAyaNazca daakssii| aupagavazca aupagavizva aupgvau| vRddha iti kim / gargazca gAryAyaNazca gargagAryAya nnau| yUneti kim / gAya'zca gargazca *gAyegau~ / tanmAtrabheda iti kim| gAryavAtsyAyanau / atra prakRtiranyA / *bhAgavittibhAgavittikau / atra kutsA sauvIradezavaM | cAnyo'rthaH // 124 // strI paMvaJca // 3 / 1 / 125 // vRddhavIvAcI zabdo yuvavAcinA sahoktAvekaH ziSyate puMvat puMliGgA ceyaM bhvti| *svyarthaH pumartho bhvtiityrthH|| tnmaatrbhede| gArgI ca gAAyaNazca gAgyau~ / vAtsI ca vAtsyAyanazca vAtsyau / dAkSI ca dAkSAyaNazca daakssii| gArgI ca gAAyaNau ca grgaaH| atra paMvadbhAvAt GInivRttau | yatro lup gargAniti 'zaso'tA sazca naH puMsi' (1-4-49) iti natvaM ca / imau gAgryApityanuprayogasyApi puMstram // 125 // *puruSaH striyA // 3 / 1 / 126 // puruSazabdo'yaM prANini puMsi ruuddhH| *strIvAcinA zabdena sahoktau puruSavAcI zabda ekaH ziSyate tanmAtrabhede striipurussmaatrbhedshcedbhvti| brAhmaNazca brAhmaNI ca braahmgau| kukkuTazca kukkuTA ca kukkuTau / mayUrazca mayUrIca mayUrau / *kArakazca kArikA ca kArako / gomAMzca gomatI ca gomantau / paTuzca paTvIca paTU / gauzcAyaM gauzyam / as mAkRtrimayoriti paribhASayA pautraprabhRtyapatyAbhidhAyina eva vRddhazabdasya grahaNa na vayovRddhasya / eva guvazabdasyApi / nanu 'pautrAdi vRddham ' iti sUtre vRddhamiti napusakamatra tu puliGgastat kaba sodhya bhavati / ucyate / sarvavastunaH saliGgayogitvasyoktatvAt svavAcya prasave vRddhazabdena liGgadvayopAdAnAdadoSa ||-tnmaatr eva cet bheda iti / atra anavApi gatyA mAtrazabdasyA'vadhAraNa yAti | tAva tanmAtram / taccAsau bhedadheti / vRttau tu tI vRddhayuvAnAveva mAtra svabhAvo yasyeti karttavyamanyathA pustva na syAt / vRddhayubamAtra evetyartha ||-gaayaacitytr gAryaca gAryazca gAryAviti | IaS| siddhapati / gAya'zca gAAyaNaveti vivakSAyA tu dvandva syAditi zepArambha // gAgryagargAviti / atra lapvakSarAdyabhAvAtpUrvanipAtAniyama / yadA tu gargasyAya'tvavivakSA tadA tasya pUrvanipAta // bhAgavitItyatra bhAgena vittastasyApatyamata ini bhAgavitti / tasya sauvIravRddhasthApatya yuvA gArhata iti 'bhAgavittitAparNavindava'-iti ikaN tato dvadva ||-strii puvaJca / nanvatra puvagrahaNa kimartha | sItyevocyatA tatazca khovAcino yuvavAcinA pusA ekazeSa strIpunapusakAnAmityaiva pustva bhaviSyati / na ca vAcya yuvabAcino yadA strItva tadA ki bhaviSyatIti / atrI yuveti bhaNanAt sIvAcino yuvatvasajJAyA abhAvAt / nApi yuvavAcino napusakatva vAcyam / Apatyatadritasya strIpustvasyaivoktatvAt tata. putvatya siddhatvAt puvatgrahaNamatiricyate / na / strIyunnapusakAnAmityasya prAyastyadAdiviSaya eva pravartanAtana prAyikatvAt niyamArtha vacanam / kica aruNAcAryeNa apatyapratyayAntAnAmAzyalihatvamukta tatazca gArgI ca gA-yaNa cetyapi kRte tanmate'pi pustva yathA syAt ||-syrth: pumarthoM | bhavatIti / nIlakSaNo'yoM yasya zabdasya sa pumartha / yadvA zabdatyeti vRttAvadhyAharttavya tasya sabandhI kholakSaNo'rtha pumartha / arthagrahaNAcca vizeSaNAnAmapi pustva siddha, zabdasyaiva pustve vizeSaNAnA na syAt / gAAvityA puvAyanAnuprayoge vizeSa / zobhanau gAyauM |-purup khiyA // atra vRddho yUneti nAnuvarttate aghaTanAt / tadanuvRttI hi vRddha puruSo yUnA yuSasazayA striyeti syAt / na caitadasti / asIti vacanAt khiyA yuvasajJAyA abhAvAt iti sAmAnyenAha-strIvAcinetyAdi ||-braahmnnaaviti / brAhmaNazca brAhmaNI ca brAhmaNAvityAdI jAtisAmAnyavivakSAyAma'vivakSitavizeSatvAt 'samAnAmayana'-datyekazeSa sidyati / bhedavivakSAyA tu dvada prApnotIti vacanam ||-kaarkshc kArikA cetyatra yadyapi 'asyAyattat '-iti prati ritva bhavati tathApi prakRtirekaiva na tvanyA / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAtu0a0 zrIhemA imo gAvau / puruSa iti kim / *tIraM ndndopteH| ghaTaghaTIzarAvodazcanAni / tanmAtrabhede ityeva / haMsazca varaTA ca iMsavaraTe / ashvvddvau| purupayopitau / duNIkacchapau / Rzyaca rohica Rzyarohitau / kSemadhRtayazca kSatriyAstanukezyazca tatviyaH kSemadhRtitanukezyaH / aGgArakAzca zakunayaH kAlikAzca tatviyaH kAlikAGgArakAH / eSa prakRtibhedaH / gaNakagaNakyau / indendrANyau / bhavabhavAnyo / eSu dhavayogalakSaNo'rthabhedaH / kukuttmyuuryo| ajAvarkarau / avAkizorau / kalabhahastinyau / govatsau / eSu prakRtyarthayorbhedaH / kathaM brAhmaNavatsA ca brAhmaNavitsazca brAhmaNavatsAbrAhmaNIvatsau / na Atra khIpurupamAtrabhedAdanyo bhedo'sti / satyam / tadityanena pradhAnatrIpuruSau parAmRzyete tena pradhAnastrIpuruSamAtrakRta eva bhede bhavati / atra tu vizeSaNIbhUtApradhAnastrIpuruSakRto'pi bhedo'stIti na bhavati / anye S tu tanmAtrabhedAdadhike prakRtibhede evaikazepaM necchanti arthabhede vicchantyeva / indrazca indrANI ca indrau / tathA varuNAvindrau bhavau zarbo rudrau mRDAviti / evaM pUrvasUtre'pi / saMbhAgavittizca bhAgavittikazca bhAgavitto // 126 / / grAmyAzizaziphasaMghe strI prAyaH // 3 / 1 / 127 // grAmyA azizavo ye dvizaphA dvikhurA arthAtpazavaH / teSAM saMghe sIpuruSANAM sahoktau prAyaH srovAcyekaH ziSyate sropuruSamAtrabhedabhedbhavati / pUrveNa puruSazeSe prApte strIzeSArtha vacanam / gAvazca striyaH gAvazca puruSAH imA gAvaH / ajAzveme ajAzcemA imA ajAH / evaM meSya imAH / mahiSya imAH / grAmyeti kim / AraNyAnAM mA bhUt / ruravazveme ruratazcemA ime ruravaH / pRSatAzca pRSatyazca pRpatA ime / azizugrahaNaM kim / vatsAzcemA vatsAzcame ime vatsAH / varkaryazca varkarAzca vrkraaH| dvizapheti kim / azvAceme azvAzcemAH ime'zvAH / gardabhAzca gardabhyazca gardabhAH / manuSyazcemA.manuSyAzcame ime mnussyaaH| pakSiNyazca pakSiNazca pkssinnH| saMghagrahaNaM kim / gauzvArya gauzcayam imau gAvau / evmetaavjau| prAya iti / -imau gAvAviti / 'syAdAvasakhyeya ' ityanena tvekazepe kadAcidimAviti syAt / kadAcidime iti atha sIpunapusakAnA sahavacana iti para bhaviSyati / satyam / brAhmaNazca brAhmaNI ca brAhmaNASK vityAditidayarthamavazyakartavyenA'naura paratvAdihApyephazeSa ityadoSa ||-tiir nadanadIpateriti / nanvatra nadIdeza -iti sUtreNekArthatA katha na bhavati / tathA ca 'ho' iti dvasvatve nadanadiyate riti syAt / ucyate / tatra nadItyukte nadauvizeSo gRhyate / aya tu sAmAnyavAcIti ||-ghttghttiishraavodshcnaaniiti / caturNAmapi sahoto dvayorapi sahoktirastIti ghaTaghaTyorekazeSe ghaTazarAvodaza| nAnIti prAptam / eta pUrvasUtreNyapi yahanAmapi sahIto yathAprAptayo padayorephazeSo bhavatyeva ||-bhedo'stiiti na bhavatIti / tathAhi brAhmaNavatsazabdo bhidyate kayamityucyate ekatra brAhmaNasya vatsA brAhmaNavatseti pumoM vizeSaNam / anyatra tu brAyanyA vatso brAhmaNIvatsa iti khyartha ityayA'pyanya iti tanmAtrabhedAbhApAdekazeSAbhAva / yadupAdhyAya tIpusayo sahoktAvekazeSa sA ca pradhAnayoreva | bharatIti yatra pradhAnasIpusakRto vizeSastatrekazeSa / iha vapradhAnasIpusakato'pi vizeSa itye kazeSAbhAva / brAhmaNavatsatha vAgaNIpatsA cetyapi kRte'mAntaratIliGgabhedAne koSa / brAhmaNavarasA caiti tu te | bhavatyeSa ||-graamyaashishu--||-mhissy imA iti / nanu gApo'jAya zizayo bhavanti tarakathamatrAzizava ityucyamAna zIzeSa / nepa doSa / yadyapi gAvo'jAtha zizavo bhavanti tatrAzizutvAha to'ya vidhina tu zizutvanibandhana pratiSedha |-ime'bhyaa ityAdi / epazvAdInA khurasabandhe'pi vRttekakhuratvAt manuSyAdInA khurarahitatvAt dvikhurasvAbhAvAta sarvatra puruSazeSa eva ||-imii gAvAviti / BCI nanu samudAyasya sagharUpatvAttasya ca dvayorapi sabhagata kara sagha iti paNanAta, dvayorapi na bhavati / satyam / dvitIyena nimA sahoterabhASArasaToktihaNAdeva dvayo sadhe sire sadhagrahaNa saMghaprakarthim // -- XKKKEKKKKREKKKEEKKEKREKKKKKEKX Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ***** **X**X*XX*X**X**X*X***** kim / uSTrayazca uSTrAzca *uSTrAH / chAgyazca chAgAva *chAgAH / vyAvRttau sarvatra pUrveNa puruSazeSa eva bhavati / tanmAtrabheda ityeva / *govalIvardam / *ajAvikam // 127 // *lIbamanyenaikaM ca vA // 3 / 1 / 128 // klIvaM napuMsakaM nAma * anyenAklIvena sahoktAvekaM ziSyate tanmAtra bhede klovAklIvamAtra eva cedbhedo | bhavati / tacca ziSyamANamekamekArthaM vA bhavati / arthasyaikatve tadvizeSaNAnAmapi tathAbhAvaH / zuklaM ca vastram zuklazca kambalaH tadidaM zuklam te ime zukle vA / zuktaM ca vastraM zukla kambalaH zuklA ca zATI tadidaM zuklaM tAnImAni *zuklAni vA / klIvagrahaNaM kim / strIpuMsayorapi zeSaH syAt / anyeneti kim / zuklaM ca zuklaM ca zukle | zuklaM ca zuklaM ca zukla ca imAni zuklAni / 'syAdAvasaMkhyeyaH ' ( 3-1-119 ) ityekazeSaH / anena khekazeSe vikalpenaikArthatvaM prasajjyeta / tanmAtra - bheda ityeva / *mahaddhimaM himAnI / himaM ca himAnI ca himahimAnyau / mahadaraNyamaraNyAnI / araNyaM ca araNyAnI ca araNyAraNyAnyau / akSAzca devanAdayaH akSANi | cendriyANi akSAkSANi / padmazca nAgaH padmA ca lakSmIH padmaM ca jalajaM padmapadmApadmAni / eSu pravRttinimittalakSaNArthabhedo'pyastIti naikazeSaH // 128 // * puSyArthI punarvasuH // 3 / 1 / 129 // ekazeSo nivRttaH / ekamisanuvartate / puNyAryAdre *nakSatre vartamAnAtparo bha eva vartamAnaH punarvasuzabdaH sahotau gamyamAnAyA sAmarthyAt vyarthaH sanneka ekArtho bhavati / uditau puSyapunarvasU / arthagrahaNaM paryAyArtham / tiSyapunarvasU / sidhyapunarvasU / *samAhAre tu puSya punarvasu / puSyArthAditi kim | ArdrA punrvsvH| punarvasuriti kim / puSyamadhAH / bha iti kim / puSyapunarvasavo mANavakAH / sahoktAvityeva / puNyaH punarvasU yeSAM te puSyapunarvasavo uSTrA iti / kecidatroSTrA na grAmyA ityAhu / tathApi chAgA ityetadarthaM prAya iti vaktavyam // ajAvikamityatra avikazabda ugAdI vyutpannaH // - govalIvaImityatra 'pazuvyajanAnAm ' iti / gajAvikamityatra tu ' gavAzvAdi ' iti caikatvam // - kIvama - // nanu samAhAretaretaravivakSAyAmekatvavikalpo bhaviSyati kimekagrahaNena / satyam / idamekagrahaNa jJApayati yat anyatraikazeSe samAhAravivakSAyAmapi ekatva na bhavati / lIyApekSayA anyatvamityAha -- anyenAklIyeneti / prakrAntenaivaikazeSeNaikaprayogasya siddhatvAdeka prayujyamAna klIva vijJAyate / tasyaikatva cAryadvArakameva vAgrahaNa caikatvenaiva sabadhyate na rakhekazeSeNetyAha - taccetyAdi // - zuklAnItyatra ca klInAklIvArthayorbhedAt 'samAnAm ' - ityekazeSAbhAva // - strIpuMsayorapIti / klIvagrahaNamantareNa yathA klIbasyAklIvena shhoktaavekshessstthaa strIpusayorapi strIpusAbhyA saha vacane syAdityartha // - mahadityAdi / nanu ca eteSu prakRterekatvAt strItvAdiliGga viziSTasyaikasyaivArthasyAbhidhAnAt ko bheda ityAzaGkayAha - egvityAdi // - puSyArthA - // ekazeSo nivRtta iti / bhinnasUtrakaraNAta ityarthaM / anyathA klIvamanyenaika ca vA puSyArthAddhe punarvasuzca nityamityekameva yoga kuryAt // - bhe nakSatre varttamAnAditi / ekasyApyAvRttyA ubhayasyApi vizeSa| Natvam // - samAhAre tviti / samAhAre tvekatvAnekatvayornAsti vizeSa iti // puSyapunarvasavo mANavakA iti / puSpeNa candrayuktena yukta kAla 'candrayuktAt kAle ' ityaN eva punarvvasubdAdapi / tato 'luptvaprayukte ' iti lup / eva kAlavRttibhyA puSye jAta punarvvasvorjAtAviti bhartusadhyAde ' ityaN ' bahulAnurAdhA ' - iti tasya lopa / tata puSyazca punarvvasU ceti dvadva // -- | puSyapunarvasavo mugdhA iti / mugdhA iti muhyanti janA eSviti ' adyarthAdyAdhAre ' iti kte sAdhya / tato yeSA puSyapunarvvasvAdInA mugdhAnA ko'rtha mohotpAdakAnA madhye puSya punarvvasU jJAyate | lokaiste puSyapunarvvasava mugdhA iti / karttari kte tu viparyAsapratipattAra puruSA ucyante / tata punarvvasvarthasyaikatve'pi anyapadArthatayA puruSavahutve sati bahuvacanamupapayata eva / atrAvayavena graha K***** ******** Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 30 // mugdhAH // 129 // *virodhinAmadravyANAM navA indraH svaiH // 3 / 1 / 130 // dravyaM guNAdyAzrayaH / virodhivAcinAM zabdAnAM dravyamapratipAdayatAM dvaMdro vA eka ekArthoM bhavati sa cet dvaMdraH svaiH sajAtIyairevArabhyate / sukhaduHkham / sukhadu khe / zItoSNam / zItoSNe / jananamaraNam / jananamaraNe / lAbhAlAbham / lAbhAlAbhau / saMyogavibhAgam / saMyogavibhAgau / virodhinAmiti kim / *ruuprsgndhsprshaaH| kaamkrodhau| adravyANAmiti kim / *khaduHkhAvimau grAmau / zItoSNe udake / svairiti kim / vuddhisukhaduHkhAni / samAhAre cAyeM ekatvasyetaretarayoge cAnekatvasya siddhatvAdvikalpe siddhe sarvamida vikalpAnukramaNaM niyamArtham virodhinAmevAdravyANAmeva svaireveti / tathA ca pratyudAharaNe itaretarayoga eva bhavati // 130 // *azvavaDavapUrvAparAdharottarAH // 3 / 1 / 131 // azvavaDaveti pUrvApareti adharocareti trayo dvaMdvA ekArthA vA bhavanti svaiH / azvazva vaDavA cAzvavaDavam / azvavaDavau / azvavaDaveti nirdezAdevetaretarayoge hasvatvaM nipAtyate / pUrvAparam / pUrvApare / adharottaram / adharottare / pazuvikalpenaiva siddhe'vaDavagrahaNaM tatparyAyanivRttyartham / yavaDave / svairityeva / *ajAzvavaDavAH / *nyAyAdeva vikalpe siddhe pUrvAparAdigrahaNaM padAntaranivRttyartham tena pUrvapazcima dakSiNAparau adharamadhyamau uttaradakSiNAvityatra vikalpo na bha vati // 130 // *pazuvyaJjanAnAm // 3 / 1 / 132 // pazUnAM vyaJjanAnAM ca svairdvandva eka ekArtho vA bhavati / gauzva mahipazca gomahipam gomahiSau / azvavalIvardam azvabalIvada / vRSNistabham vRSNistabhau / mahAjorabhram mahAjorabhrau / vyaJjana, dadhighRtam dadhighRte / zAkasUpam zAkasUpau / azvamahiSamityatra tu paratvAt ' nityavairasya ' ( 3-1-141 ) iti nityamekatvavidhiH // svairiseva / gonarau / dadhivAriNI / dadhyau // 132 // *tarutRNadhAnyamRgapakSiNAM bahutve // 3 / 1 / 133 // eteSAM bahutve vartamAnAnAM pratyekaM svairdvandva ekArtho vA bhavati / tara, *pakSAca nyagrodhAca lakSanyagrodham lakSanyagrodhAH / evaM dhavAzvaka la0va0a0 samudAya samAsArthaM / tata puSpa ityeko'nayatha punarvyas iti dvitIya / yeSAmiti samudAya samAsArthaM // - virodhinAmadravyANAmiti / atra guNAdInAmAzrayo dravya gRpate na tu vaiyAkaraNaprasiddhamida tadityAdilakSaNam / tasmiMstu gRdyamAne sukhadu khAdInAmapi dravyatvaprasara || chAyAtapamiti na bhavati tayordvavyatyAt // sajAtIyaireveti / asamAnajAtIyamavirodhi yavavayavAntaramasya na bhavatItyartha / etAvatA virodhipadAravyatvena hRdvasya sajAtIyAravyasyamuktam // rUparasagandhasparzA ityatra rUpAdInAmekasminnapi nAraGgAdipadArthe sahAvasthAnAdvirodhAbhAvAnnAya nidhiriti // sukhadu sAbi mau ityana sukhada sI zItoSNI upacArAddravye varttete // - buddhisukhadu khAnIti / atra surAdu se virodhino buddhistavirodhinIti anirodhyavayaparo'pyasau dvadva iti vacanAdbhAva // samAhAre ce tyAdi / aneka niyamo vAkyabhedena samarthyate / sarvatrApi ca pratyudAhaNa vyavaccheyam // azvavaDaya - // gajAzvavaDayA iti / atretaretara ena anyathA antyasya pazudvAroM vikalpa siba evAto vyAvRttyartha grahaNam ||-nyaayaadevti / samAhAretaretaralakSaNAt // pshuvynyj-|| atrAvayavasyavibandhe pachI / tena pazzravayavo vyajanAvadvadva ityartha / atra pazavo mAmyA gazadayo mAyA na tvAraNyA kurutApaya / uttaratra mRgagrahaNAda // vyaJjanamiti / vyajana yenAnna rucimApAyate tadadhighRtazA sUpAdi // svairiti / atrApi pazule vyajanayena ca svatvam ||vRssnnistbhmitytr stabhe sotrAdaci stabho'ja // pazuvyajanAnAmiti bahuvacanAt pahanA pazudvadve senAhAnA yadena nitya tadanena vAdhyate / tena hastyazva hastyazvA bhavatIti nyAsa // - tarutRNa // // 30 // Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ XXXXXX rNam dhavAzvakarNAH / tRNa, kuzakAzam kuzakAzAH / muJjavalvajam mujjavalvajAH / dhAnya, tilamApaM tilamASAH / vrIhiyavam vrIhiyavAH / mRga, rurupRSatam rurupRSatAH / RzyaiNam RzyaiNAH / pakSin, *iMsacakravAkam haMsacakravAkAH / tittirikapiJjalam tittirikapiJjalAH / ekasyApi padasya bahutve bhavati / lakSazcanyagrodhAzca pla kSanyagrodham lakSanyagrodhAH, lakSau ca nyagrodhAca lakSanyagrodham lakSanyagrodhA ityAdi / bahuta iti kim / prakSazca nyagrodhazca lakSanyagrodhau / *pukSau ca nyagrodhau ca, lakSazca nyagrodhau ceti vA lakSanyagrodhAH / svairityeva / lakSayavAH / gopRpatAH / AraNyAH pazavo mRgA iti mRgANAmapi pazutvAt pazuvikalpenaiva siddhe mRgANAmihopAdAnam *amRNaizvahuttre caikatvAbhAvArtham // 133 // senAGga kSudrajantUnAm || 3 | 1 | 134 // senAGgAnAM kSudrajantUnAM ca bahutve vartamAnAnAM svairdvandva eka ekArthoM nityaM bhavati / pRthagyogAdeti nivRttam / senAGgam azvAtha rathAzvAzvaratham / rathikA zvAroham / hastyazvam / vikalpamicchanti / hastyazvam hastyazvAH / kSudrajantavo'lpakAyAH prANina Anakulamiha smaryante / * yUkAlikSam / yUkAmatkuNam / daMzamazakam / zatazvazvotpAdakAca zatazUtpAdakam / kITapipIlikam / bahutva ityeva / sAdinipAdinau / azvarathau / yUkAlikSe / svairiva / hastimazakAH // 134 // kecittu senAGgAnAM pazUnAM pazulakSaNaM taruriti sAmAnyenokte'pi taruvizeSA gRhyante / tena taravatha vRkSAceti dhavAztha vRkSAzceti vA kRte itaretarayoga eva // - plakSAcetyAdi / nanu vRttau vattipadArthAnAmabhedekatvasakhyAyA eva bhAvAt kathamaMtra bahutvam / naivam / yatra sakhyA bhedapratipattau nibandhanamasti tatra vatipadAnyapi tameva sakhyA bhedamupAdadate / bahutvaparigrahe cAtra ekavadbhAvo niyandhana tatraiva tasya bhAvAdityadoSa // - haMsacakravAkamityatra cakravAkamityatra cakra iti vAka AkhyA yasya / athavA vacana vAkacakrasyaiva vAko yeSA te cakravAkA ||-plkssau ca nyagrodhau ceti / tarutRNAdInA dvadvAvayavAnAmeva bahutva iti vizeSaNAt dvadvasya yahutve'pi na samAhAra // amRgairabahutve ceti / yadA grAmyapazUnAmaraNyapazubhi sahoktirbhavati tadA mAbhUdityartha // - senAGgakSudra - // atrApi senAGgatvAdinA svatvam / eSu bahuvacanavicidanyatvakhyApanArthamityupAdhyAyasapradAya // pRthabhyogAditi / anyathArthasya samAnatvAt pUrveNaikayoga syAdityartha / atra yathAzvarathamiti bhavati tathA hastyazvArohamiti na svakIyatvAbhAvAta / na ca vAcya senAGgatvena svatvamiti / yato senAGgeSvapi ArohyANAmAroyeNArohakANAmAroha keNa ca svatvamiSyate / atra ca na tatheti / evaM prANitUryAdvANAmityatrApi tUryAheSu vA| yAnA vAdyena vAdakAnA vAdakena ca svatva dRzyam // kecitvityatra jayAditya / ida tu 'pazuvyaJjanAnAm' iti sUtre bahuvacanAtsagRhItam // - kSudrajantava ityatra kSudrazabdo'nekArthaM / kvacidaGgahIne zIlahIne / zIlahIne'tra varttate yathA 'kSudrAbhya eraNyA' iti / atra hi zIlahInA agrahInAca khiyo vijJAyante / kacitkRpaNe varttate yathA kSudro devadatta / kvacidalpaparimANe / yathA kSudrAstandulA iti / tatreha pratiSedhaviSaye ArambhaupayogAta, kSudrA prANina evaM pratipAdyante iti jantugrahaNamatiricyate / tasmAttadupAdAnasAmarthyAdalpaparimANA prANivizeSA kSudrajantuzabdenocyante ityAha- kSudrajanta iti / kSudrajanturanasthi svAdavavA kSudra eva ya // zata vA prasRtiyepA kecidA nakulAdapi // 1 // kSudrajanturakA kAlo yeSA sva nAsti zoNitam // nAjaliyatsahasreNa kecidA nakulAditi // 2 // dve apyekAyeM // | Anakulamiha smaryante ityatra nakulAdArabhya ye hI kAyA vA nakulAdayastato'vyapacitaparimANAzca yAvata, kunthava iti kSudrajantava ziTe smaryante // - yUkAlikSamityatra 'RjiRSi ' - iti ****************************** Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemA phalasya jAtau // 3 / 1 / 135 / / phalabAcinAM zabdAnAM bahutve vartamAnAnAM ca jAtI vivakSAyAM saiIndra eka ekAryoM bhavati / badarANi cAmalakAni ca *badarA- kAlata a0 malakam / kucalAmalakam / phalasyeti kim / braahmnnksspiyaa| jAtAviti kim / *vyaktiparacodanAyAM mA bhUt / etAni badarAmalakAni tiSThanti / bahutve ityeva / badarAmalake, badarAmalakam / svairityeva / bdrshRgaalaaH|| 135 // apraannipshcaadeH||12||136 // bahutva iti nivRttam / pUrvayogArambhAt / pANibhyaH pazvAdisUtroktebhyazca ye'nye * dravyabhUtAH padArthAsteSAM jAtau vartamAnAnAM zabdAnAM khairdvandva eka ekArthoM bhavati / ArAca zastrI ca *aaraashti| "dhAnAca zaSkulI ca dhAnAzaphuli / yagavaraNam / kuNDabadaram / taruzailam / jAtAvityeva / bindhyahimAlayau / nandakapAJcajanyau / jAtivivakSAyAmayaM vidhiH / vyaktivivakSAyAM tu yathAmAptam / ArAzakhi ArAzastyAvime / mANipazvAdijAtivarjanaM kim / braahmnnksstriyvishudraaH| brAhmaNakSatriyavizuddham / gomahipau / gomahipam / dadhighRte / dadhighRtam / prakSanyagrodhau 2 kuzakAzIra bIhiyavau 2 rurupRpataura sacakravAkaura *azvarayAra / aprANoti prANino dravyasya paryudAsenAprANino dravyasya / | grahaNAdiha na bhavati / * rUparasagandhasparzAH / utkSepaNApakSepaNAkuzcanaprasAraNagamanAni / svairityeva / svadarazRgAlau // 136 // *prANitUryAgANAm // // 31 // phitsapratyo kaphicAritnAvarUpa lAm ||-phlsy-|-pdraamlkmiti / padaryA zikAra phala hemAya / AmalakyA zikAra phala 'doramANina ' gayaT / dvayorapi 'phale lup' ||--12 KI vyaktipareti / vyaktiH para pradhAna yasyA sA tathA codanA uktistapa |-apraanni-||-puurvyogaarmbhaaditi / phalasthAprANinena anene sidatvAt / na ca pUrNayogamantareNApa jAtApiti na | syAditi vAcyam / ameya jAtigaraNa kariSyAma iti // banyabhRtA ityAmANIti paryudAsa tattulyasya dravyasya pratipattisteSA na jAtApiti vizeSaNa matyAha-dravyabhUtA ityAdi |-aaraashsiiti / Sel apa ArAzabdo bhidAdi zIzeSAcaka / te gopInyAyA sAmAnyapizeSayola dado draSTavya / samAnANIti gacAta prAptiste pabhAriyoktA vyasanAdayo prAyAH na tu pazarastaSa 'aprANi'-13 ityaneneya vidhasibe ||-dhaanaa ca zakulI cetyA zapakulIzabdo gaurAdI vyutpAdita / anye tima pRpodarAditvAngUrvanyAdi paThanti ||-nndkpaanycjnyaayitvtr nandatAta, 'aashisskn'|| as pAca te jagAdha paJcajanA / 'talyA samAhAre ca-pati samAse kate pA jagA yasyeti vA bahumIhI 'gambhIrapathajana -iti ya / sazAzadAratApanAdinidhanayogaSNagyo zasasadgayo tite ||--- brAhmaNakSatriyavizudrA iti / aga prANigarjanAt nAmaNAdInAna prANivAdaya nityo sidhina bhavati |-ddhipte ilAdiprayogeSu ca panAdivanAta, dadhidhRtAdInA ca pakSAdisotasAdanega vikAdAbhAya / rAtabha yathAprAptameva bhavati |-kushkaashaaciti vA patya iti vyAvRttivyaktiriyakSAyA caritArthA iti jAtAmArthatA prasajyeta ||-ashvrthaaviti / nAma yathA pavAdisUmoktavarjane dadhipate padhigRtamilAdapu yadhAmAptasA gidhAna dAMzatamaya 'phalA jAto' ityasyApi gyapacchiAvAt kAmana yathAprApta na darzitam / ucyate / pabhAdimadhye pUrNasUpa na gaNyate aspera | sUtasya prapathAta / tata pUrvasUcyAvRttyeSa samAhAraniSedhAt jAtI pAhilAyoritarataro bhAti na samAhAra / ato ga dAzata pratyudAharaNam ||-aprANIti / ana jAtipradezeSu dravyamAterguNajAte | kiyAjAteyAnizepeNa prANadRSTAntAdiNi tadvadezati ya zarte ta pratyATha aprANIti ||-ruuprsgndhsprshaa ityA vekalpiko'pi samAhAro na 'hirodhinAm '-iti niyamasya vyAkhyAnata - 2/ badarazRgAlAviti / patra badarapramANI zugAla prANIti |-praannituuryaa-|| prANyate ebhiriti 'vyasanAdat' prANAstato mahAyoga / prANI ca tayaM ceti samAhAre itaretaragoge yA dd| Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 / 1 / 137 // prANyaGgAnAM tUryAgANAM ca svairdvandva eka ekArthoM bhavati / pANyaGga, dantAzca oSThau cedaM dantoSTham / idaM zirogrIvam / idaM pANipAdam / idaM karNanAsikam / tUryAGga, zaGkhazAnikAdisamudAyastUyam aGgAnyavayavAH / idaM zaMkhapaTaham / idaM bherImRdaGgam / zAMkhikamaurajikam / mArdagikapANavikam / vINAvAdakaparivAdakam / svairityeva / pANigRnau / pIThapaTahau / pANipaNavau / prANyaGgAnAM tUryAGgeSu zaMkhapaTahAdInAmamANijAtitvAt pUrveNa siddha vyaktivirakSAyAM vidhAnArtham jAtivivakSAyAM prANyaGgAmANyaGgAdisaMbheda ekatva nirAkaraNArthaM ca vacanam / etajjJApanArthameva ca bahuvacanam // 137 // *caraNasya sthaNo'dyata vAde / 138 zAkhAdhyayananimittakavyapadezabhAjo dvijanmAnazcaraNAH kAdayaH / *pramANAntarapratipannasyArthasya zabdena saMkIrtanamanavA karmaNi prazaMsitAnazaMsanamityeke / *anukaraNamityapare / adyatanyAM parabhUtAyAM yau stheNI tayoH *anukathane kartRtvena saMvandhino ye caraNAstadvAcinAM zadAnAM svairdandro'navAdavipaya eka ekArtho bhavati / pratyaSThAt *kaThakAlApam / udagAt *kaThakauthum / prasaSThAt *maudapaiSpalAdam / epAmudayapratiSThe kazcidanuvadati / karaNasyeti kima / udagastArkikavaiyAkaraNAH / stheNa iti kim / agmnktthkaalaapaaH| adyatanyAmiti kim / atiSThankaThakAlApAH / anuvAda iti kim / udaguH kaThakAlApAH / amasiddhaM kathayati / anye tu stheNodyatanopayogAdanu pazcAdvAdazcaraNadvandvasyetyanuvAdastatrecchanti / tanmate iha na bhavati / kaThakAlApAH prsaaH| kaThakauthumA udaguH // 138 // *allIve'dhvaryukratoH // 3 / 1 / 139 // adhvaryavo yajurveda vidH| teSAM vedo'pydhvryuH| tatra vihitAH kratavo'zvamedhAdayosvaryakratavaH / sasomako yAgaH kratuH / adhvaryukratuvAcinAM zabdAnAM svairdvandva eka ekArthoM bhavati aklIve klove cedadhvaryakratuvAcI zabdo na bhavati / arkazcAzvame | tatastasyAGga zabdena tatpurupa / tatra samAhAgdvaDhe samAhArasyAGgAyogArasamAhAriNa evAsayandho vijJAyate / itaretarayoge tu dvasyAvayavapradhAnatvAtspaSTa evAvayavasyAisabandha ||-shkhshaakhikaadismudaayeti / zavAdIni vAdyAni zAsikAdayo vAdakA / 'bhIvRdhi ' iti rephe DayA ca bherI / yadA mRdaGgazca zaGkhapaTaha ceti kriyate tadA samAhAro na bhavati / tUryAnasamudAyatvAt ||-niraakrnnaa thamiti / pANipaNavAvityatra 'aprANipazvAde ' iti prAptasya pANipaNavayoraprANitvena svatvAt ||-crnnsy-1-prmaannaantrprtipnneti / zabdAtpramANAdanyatpratyakSAdi pramANAntara tena prati25 pannam ||-shNsitaanushNsnmiti / zasana zasa ta karoti Nic / tata kta / anyathA 'veTo'ta' itoTo niSedha / zasitasya kathitasyAnuzasanam ||-anukrnnmiti / pUrvakRtasya pazcAtsAha yena vA karaNa kriyA ||-anukthne kartRtvaneti / gauNamukhyayoriti nyAyAta mukhyavRttyA kI labhyate / tena yadA bhAve prayogastadA pratyaSThAyi kaThakAlApAbhyAmiti bhavati na tu samAhAra ||ktthkaalaapmiti / kaThena kalApinA prokta veda vidantya'dhIyate vA 'tena prAkte' 'tadvatyadhIte' ityam / tasya proktArthasya 'kaThAdibhya ' iti cANo lup / kAlApa ityatra tu 'kalApikuthumi'iti ino lupi vRddhI kAlApa ||-ktthkauthummiti / kuye 'uTikulyAla -iti kityume kuthuma vamI tato matvathIye ini 'tena prokte' ityAdyavidhi ||-maudpplaadmiti / mudasya modasya vA piSpalAdasya cApatyam 'RSivRSNyam' maudena paiSpalAdena ca proktamiti vAkye Iyasya yAdhako ' maudAdibhya ' ityaN 'tadvetyadhIte' ityaN tasya 'proktAt' iti lup ||-taakiketi / taNa carati tarka prayojanamasyeti vA 'cati' 'prayojanam '-iti vA ikANa / yadvA takaM vettyadhIte vA nyAyATerikaN' / para tadA nyAyAdi dhvapaThito'pi dRzya ||-akliibe-|| Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pauNDarIkAtirAtram / mApadAsAzrayaNe'trApi 139 // nikaTapAThaya // nikaTaH pAThI yA evaM kramamadhI padAnantaraM kramasya pAThANDa kam / nikaTeti vi zrIhemA vAzvimedham / *sAhAtirAtram / pauNDarIkAtirAtram / arkAdayaH puNlinggaaH| aklIvagrahaNaM kim / *gavAmayanAdityAnAmayane / masajyapratiSedhaH kim / rAjasUrya // 32 // ca vAjapeyaM ca rAjasUyavAjapeye / imau kratU paMliGgAvapi sta iti paryudAsAzrayaNe'trApi syAt / adhvaryugrahaNaM kim / ipuvatrau / udbhiddhilabhidau / iSvAdayaH sAmavede vihitAH / *kratugrahaNaM kim / *darzapaurNamAsau // 139 // nikaTapAThasya // 3 // 1 // 140 // nikaTaH pATho yeSAmadhyetRRNAM te nikaTapAgaH, tadbAcinAM dvanda ekArthoM bhavati svaiH| padamadhIte padakaH / evaM kramakaH / padakazca kramakazca padakakramakam / padAnantaraM kramasya pAThAt pAThayonikaTatvam / evaM kramamadhIte kramakaH / SRItimadhIte svaartikH| kramakazca vAtikazca kamakavAtikam / carcA pArayatIti crcaapaarH| sa ca khaNDikaca carcA pArakhaNDikam / nikaTeti kim / bhyAkSikaveyARE karaNau / pATheti kim / apitAputrau // 14 // nityavairasya // 3 / 1 / 141 // nityamanimittaM jAtinivaddhaM vairaM yeSAM tadvAcinAM zabdAnAM svara eka PekArthI bhavati / ahinakulam / mArjAramUSikam / brAhmaNazramaNam / zvAvarAham / 'zunaH' (3-2-90) iti dorghatvam / zvacaNDAlam / *pazuvikalpaH pakSivika KokkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkxekeeKEkare -sAnAtirAtramiti / saha ahA vartate pRSodarAditvAt abAdeze 'nAzi' iti nitya sAdeza / yadA adA samUha 'azvAdibhyo'n / anaunAdyado'no'sya lup / sahAdena bhavati te sAmathAtirAnava // puNDarIko devatA'sya 'devatA' ityam ||-gvaamynaadityaanaamyne iti / AmInAtIti ac / amaNa 'kuguvAti-datyayo vA / Amava karoti 'Nibahulam'-1 Amacyante sarogImiyante'nenAnadi / sAtatI' gavAmAmayana gavAmayanam / avanazabde yA uttarapare pAhula kAra papayA alup / tathA aditerapalyAni AdilyA devA na Amayana zeSa pUrvavata ||-prsjyprtissedh kimiti / klIye cedadhvayuka* tuvAcI na bhavatIti ya prasajyapratiSedho to darzita' sa kimartha / prasajyohina kriyayA sabadhyate / itarastu nAmnA // rAzA sotavyo rAjA cA'tra sUyate iti 'sacAgakuNDapAgya'- iti | nipAta / gata iti vAja / karmaNi ghan / te sevAdAsyAbhASa / pAtamya to vAjo yasya ||-tgrhnn kimiti / ana zabdasya sasomo yAge svatvAddarzaporNamAsayothAnAmnAtasomapA-12 navAyajurvedopaditve'pi kratuzabdenAnabhidhAnAnekavadbhAva igardha / yA tyasomapAne'pi kratuzabda bhUgate darzaporNamAsayojakatyodhavAra vija iti sa prazasArtha aupacArika ityadoSa ||-drshpaassnn- Ek 25 mAsAviti / dRzyate'nera tyajanAd pani darzo'mAvAsyA upacArAdarzabhavI yAgo'pi darza / pUNNoM mAcandro'syA pUrNamApto'N dI / porNamAsyA yAga 'bhartusadhyAdegNa ' -niktt-|| iha 123 pAThazabdI bhASe karmaNi pA / bhArapakSe pAThazabdena pAThakiyocyate tena pAThakriyayA niphaTanyapadezAnAmityatro jAyate / nikaTasa ca kAlarUpa prasiddhameya / yathA sUtrAdhyayanasamAtisamanantarameva dhAtava 12 | paThacante / tava padAnyadhItya 'kamo'dhIyate ityoM bhavati / yadA karmaNi paThyate iti pATho granyo pravyAtmA ucyate / sa ca anya eko'pi padakamasahitAbheda kalpanayA bhivastatha paThayamAnikAnyani-1 mitta kAlarUpatI naiphalya sabhavati / tena-pAThayoriti pAThakriyayo / paThanamAna granthayotyartha / gRttimadhIte nyAvAditvAdikaNi-vArtikaH // yazamadhIte 'yAjJikokvika-iti nipAta -yAjJikaH // | ana pAThakriye paThitanyI na grandhI atyanta sanikRSTo iti tagimitto zabdApapIti |-pitaaputraaviti / aba nikaTA jananAkriyA na tu pATha iti ||-nityve-|| 'gAvAdi ' ityatra nity| parAbhAvapakSe acavAlAmatyukta tara paramate jJAtavyam / kecidamyAgiyoniya paira phitu kRtaka beram / tathAhi-vagyAla zrAna hanti prathama tata vA pRSThato dhAvati iti kRtarU paigam - nityamanimittamiti / jAteranyadarthAdi nimitta na viyata ityartha ||-pthviklp iti / pazuvikalpo mahAjorabhramityAdo sAvakAzo'ya tu nityavidhiAmaNazramaNamityAdI annamahiSa kAkolUka Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lpazca paratvAdanena vAdhyate / azvamahipam / kAkolUkam / nityavarasyeti kim / kauravapANDavAH / kauravapANDavam / devaasuraaH| devAsuram / nepAM ninimittaM vairamapi tu rAjyApahArAdikRtam / anye tu vaira evAbhidheye samAhAramicchanti / svAvarAham mArjAramUpikam vairamiti / vairipu tu yathAprAptam / dakSiNAdAmagamanaM prazastaM zvazRgAlayorvidyate loka autpattiko virodho yathA mArjAramUpikayoH // 141 // *nadIdezapurAM viliGgAnAm // 3 / 1 / 142 // vividhaM liGgaM yeSAM teSAM nadIdezapurAbhidhAyinAM zabdAnAM svairdvandva eka ekArtho bhavati / udhyazca irAvatI ca *udhyerAvati / gaGgA ca zoNazca gaGgAzoNam / vipAT ca strI cakrabhica napuMsakam vipAdacakramidam / deza, kuravazva kurukSetraM ca *kurukurukSetram / "kurukurujAGgalam / varendrImagadham / puram , mathurApATaliputram / kAJcokanyakubjam / purAM dezatvAttadgrahaNenaiva siddha haNaM grAmaniSedhArtham / jAmbavazca zAlUkinI ca jAmbavazAlUkinyau grAmau / svairityeva / zaurya ca nagaraM ketavatA ca grAmaH zauryaketavate / pUAmasaMbhede'pIcchatyanyaH / zauryaketavatam / pUrdezasaMbhede'pItyapare / zrAvastImadhyadezam / magadhazrAvasti / nadIdezapurAmiti kim / kukuTamayUyau~ / dezagrahaNena ceha janapadAnAM grahaNam pRthagnadIpUgrahaNAt / teneha na bhavati / gaurI ca kailAsazca gaurIkailAsau parvatau / kailAsazca gandhamAdanaM ca kailA sagandhamAdane parvatau / viliGgAnAmiti kim / gaGgAyamune / madrakekayAH / mathurAtakSazile // 142 // *pAcyAdrasya // 3 / 1 / 143 // yebhukte pAtraM * *saMskAreNa zudhyati te pAtramahantIti pAcyAH / pAcyazudravAcinAM dvaMdva eka ekArthoM bhavati svaiH| takSAyaskAram / rajakatantuvAyam / kulAlabaruTam / kiSki* mityatra tUbhavaprAptau paratvAdayameva vidhirityartha ||-kaurvpaannddvaa iti / kuruzabdAdidamayaM utsAyan / pANDazabdAdapatye zivAyaNa ||-vair eveti / tadyopacAgat bhArAhArikRta veramapi vAvaOMArAham ||-shvaavraahN vairamiti / zrA vagadhetyupacAgahare vartate ||-autpttik ityatra utpatto bhava adhyaatmaadivaadiknni| janmaprabhA ityartha ||-ndiide-||-uberaavtiiti / ujjhatyudA *'kupyabhidya -iti / hadasyApi nadItva stophavizeSAt yadvA nadanadyogbhedoSacAro'na / yato nadIvizeSo nada / isa vidyate'syAmiti 'nadyA matu ||-vipaatt ca strIti / viziSTa pAzitavatI * vipi pRSodarAditvAdvipAditi nyAsa / tena yatra viprAditi dRzyate tatra sAdhu ||-kurukurukssetrmiti / kurorapatyAni 'dunAdi-iti vyasya 'yahuppattiyAm' iti lupi kuravastatatha kurUNA kSetram ||-ev kurujAlamiti ||-kaanyciiknykubjmiti / kanyA kujA yatra pAhulakAt hasvatvam ||-puraaN dezatvAditi / purAmapyupabhogasthAnatvasya dezalakSaNasya vidyamAnatvAriphamartha pUrghaDaNam / upalakSaNa ceda nadIgrahaNamapi grAmaniSedhArthameva ||-jaambvshaaluukinyaaviti / jambanAmadUrabhayo 'nivAsAdUrabhave -ityaN / zAlakAnyutpalAdimUlAnyatra santi ||-shaury ceti / zUrANA nivAsa / 'supathyAdeyaM / zrAk pAkai iti zrAntIti AsteSA vastiriva sakIrNatvAt thAvastI / 'ito'ktyarthAt ' Do nagarI ||-gauriikailaasaaviti / gorI nAma parvata / ka jala ilA bhUmistayorAste ac / ke jale lAsI lasanamasyeti vA kelAsa sphaTikastasyAyam ||-paavyshuu-1-bhukte pAtramiti / pAtra kAsyAdi ||-sNskaarenn bhasmodvartanAdinA 'zuddhati bhasmanA kAsya tAmramamlena zudhati' ityAdimanvAdizAstroktena lokaprati deneva ||-shuddhyti viziSThalokAnAmupabhogya bhavati ||-tkssaayskaarmiti / pAThyazudA dviprakArA AryAvartAntargatAstadvAkhAtha / atrApi AvirtajAnA te svatvam tadvApAnA pAbairiti draSTavyam / ubhaye'pi krameNa takSAyaskAramityAdinA dayante / ki ki dadhAtIti varcaskAditvAta-kiSkindha / kiSkindhAdayadhAtvAra AryAvartAdvAyA Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAtu0a0 zrIImazaH | dhagandhikam / zakayavanam / pAvyeti kim / janaMgamavukasAH / zUdragrahaNa kim / brAhmaNakSadhiyavizaH // 143 // *gavAzvAdiH // 3 / 1 / 144 // gavAvAdirdanda eka ekAryoM bhavati / gauyAvazca gayAzcam / gAyikam / gavaiDakam / ajAvikam / ajaiDakam / *kubjabAmanam / kujakairAtam / kunjakairAtakam / putrapautra nityaurAbhAvapakSe vacaNDAlam / sokumAram / dAmImANavakam / * zATIpacchikam / *ukharam | uzazam / mUtrazakRt / mUtrapurIpam / ykRnmedH| mAMsazoNitam / *darbhazaram / darbhapUtIkam / * arjunapurUpam / nRNolupam / "kuDIkuDam / dAsIdAsam / bhAgavatIbhAgavatam / viSeteSu 'puruSaH khiyA' (3-1-126) ityekazepo na bharati nipAtanAt / gavAzvAdiSu yathoccAritarUpagrahaNAdanyatra nAyaM vidhiH / go'zcI / go'zcam / goazvau / goazvam / go'viko / gorakam / golako / galakam / paribhASetra bhavati // 14 // *na dadhipayaAdiH // 3 / 1 / 115 // dadhipayaHprabhRtidvandra eka ekArtho na bhavati / dadhi ca *payazca dadhipayaso / sarmidhuno / "madhusarpipI / harivAmayau / brahmAjApato / zivavaizravaNau / skandavizAkhau / parijAkauzikau / pravApasadI / AdyavasAne / maryAcandramamau / mitrAvaruNau / agnIpomo / somArudrau / nAradaparvatau / *khaNDAmakauM / *naranArAyaNau / rAmalakSmaNau / * bhomArjunau / kmblaashctgai| *mAtA *ENEEREKHEREHEREHEREHEHEREHEMEHEREKKHEREY HEREIEXERENERGINEERIES lagabhedA -janagamavAsA iti / na yete-yasapaNikA se pAtra prayacchanti / te tte pAtrasya saskAraNAzuddhariti ||-gyaa-|| gavAzvAdiSpajaiTaka yAvat, 'pazunyazanAnAma' iti vikalpa nityArtha pATha / sarveSu ca 'svare vAnakSe' ityanAdeza ||-kubjvaamnmityaadissu caturdA nyAyasiddha samAhArataratarayoge nityArtha / acaNdAlamiti nityavere ' nityaparasya' ityeva simityAha | -nityavairAbhAvapakSe iti / ye cANDAlapATa ke zvAno yasanti te'tra vivakSitA / na ca tepA caNDAle saha veramasti / yadvA caNDAlA bhAna pranti ato'sI dhAvati iti niyaMvarAbhAva / padyate | 'dimAda'-iti chaki gorAditlAdahamA sthAyika ke ca pacchikA chAjiketi pratidi ||-shaaddhiipcchikmiti / upAdhyAyastvAha satatamanimittariNA kathamiva dahI vaira nAbhidadhyAt / na vivakSitAmAta cait vastusthitasya koTazyanirakSA / tasyAmahinakulAvityAdayo'prayogA evaM sthu / utpalodyotakarAdayI dhyAvakSate acamdAlamityasya pATha zunA vAdAlAnA ca nitparitvAbhAvAt / na hi yathA bhApacA Anazca nityavairigastathA mAnadha caNDAlAtha / atra jAtitvAt 'aprANi' iti sidAvapi vyaktiparenoinAyAmapi yathA sthAdityasya pATha-uSpakharamiti / pazutvAdvikalye prAle |-ueshshmitvtr | citaretarayoga pAhe / pazuvikalpaca nAsti zazasyAnAmyatvAt ||-muutrshkditi / dharmAdhAditvAt zakunmUtramapi / mUtrazakadityAdI vyaktiparanodanAyAm 'aprANi'-dati na sidhyatItyupAdAnam ||drbhshrmiti / darbhAdaunA baNajAtivAdaprANIti nityanidhe pazcAditvAttRNavikalpa bAMdhake prApte'ya vidhi ||-arjunpurussmiti / puruSazabdo'dha tuvishesstraacii| pairuSa ityapi dRzyate tazcintyam ||-kuddii kuDat bAlye ca / 'nAmyuSAmatya ' iti ke 'vayasthagansye' iti DayA kudI bAlA / kuDo vAla / kuTIkuTamiti udyotakaraNa To nirIkSaNIya ||-gvelkmiti / 'svare vAnakSe' ityAdeze'pi latyasya vikRtatvAvasaiti / - ddhi-||-mdhusppissiiti / dharmArthAditvAtparyAyeNa pUrvaniti / brahmaNo vyatiriktazcaturdazabhedAbhinna prjaaptiH|-skndvishaakhaaviti / atra sadasya mitramapi skanda / yadvA sandazabdena vinAyaka ucyate ||-prijaakaushikaavinte / parijA nadI kauzikaca parvata / kuzo'syAsti kuzikasyApatya cidAdyani / aba naIdizeti spreriti pyAvRttyA nityasamAhArI nivAryate / nyAyana kAlpakastu prApta eva sa cAnana niSidhyate / khaNDava madha-khaNDAmau devatAvizeSau / 'dasaha'-datyAtam // tI hi pUrva daityo santo REETEREECHEERENER Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pitarau / pitAputrau / zraddhAmedhe / shuklkRssnne| idhmAvahiMpI / pUrvasya dIrghatvaM nipAtanAt / naksAme / vAGmanase / atra 'sAmaya'japa'-7-3-97) ityAdinAkArAntatvam / jhyAjyAnuvAkye / dokssaatpsii| zraddhAtapaso / *zrutatapaso / medhAtapasI / adhyayanatapasI / uluukhlmushle| atrAyepu tripu vyaJjanavikalpe zuklakRSNe ityatra 'virodhinAmadravyANAm ' (3-1-130) iti vikalpe idhmAvahiMpI, ulakhalamuzale ityara 'amANipazcAdeH' (3-1-136 ) iti nityamekatve zepeSu ca 'cArya dvandaH sahoktau' (3-1-117 ) ityubhayasmin prApte pratiSedho'yam / caNDAlamRtapAdayavAna draSTavyAH // 15 // saMkhyAne // 3 / 14146 iyattAparicchedaH saMkhyAnam / svartipadArthAnAM saMkhyAne gamyamAne dvandva ekArtho na bhavati / daza gomahipAH / etAvanti dadhighRtAni / vahAH lakSanyagrodhAH / daza hastyazvAH / zataM yuukaalikssaaH| tAvanti vadarAmalakAni / svahavaH pANipAdAH / kati mArdazikapANavikA / udagurdazeme kaukAlApAH / dvArakAzvamedhau / dvAdaza padakakramakAH / dvau gaGgAzoNau / paJca takSAyaskArAH / iyanto gavAyAH // 146 // zvAntike // 3 / 1 / 147 // patipadArthAnAM saM- ke khyAnasyAntike samIpe gamyamAne dvandva ekArtho vA bhavati / upagatA daza yasya yeSAM vA *upadarza gomahipam / upadazA gomahipAH / upadazAya gomahipAya / upadazebhyo gomhipebhyH| dvandvArthasyaikatvAttadanupayogasyApi bahuboherekavacanAntatvam / yadA tu dazAnAM samopamupadazamitsavyayIbhAvastadopadazaM gomahipAyeti bhavati rAkSasau azastavanto / tatastaddhArtha yAga Arabdha / paNDAmAbhyA yajeta anayA AhutyA azAso devamadhyasthito yAhutasya prahaNAya Agato tato devo jAtApiti ||-nrnaaraaynnaaviti / narazabdAnaDAdyAyanaNi nArAyaNa / nRNAte hulakAtkarmaNi ghatri nArA ApaH tA ayana yasyeti pA nArAyaNa / yanmanu 'Apo nArA iti proktA Ayo ne narasUnavaH // tA yadasyAyana pUrva tena nArAyaNa. smRta' // aya'tvAnArAyaNasya pUrvanipAte prApta rAjadantAditvAnarasya pUrvanipAta ||-bhiimaarjunaaviti / 'dharmArthAdiSu dvade' iti bhImasya pUrvanipAtaH ||-maataapitraaviti / mAturacatAtpUrvani pAtaH / yadAha- sahasa tu piturmAtA gauravaNAtiricyate / taki pitagirA rAmo vidhatte reNuphAvadham ' // 1 // tana vicAryam / yadukta ' yakRta parazurAmaiNa pitunanagauravAt // tadanyestu na kartavya na * devacarita caret // 1 ||-shrddhaamedhe iti / yadyapi imAdravyazabdo tathApyupacArAdravye vattete tadA vyaktiviSakSAyA ' cA dvada. sokto' ityanena prApte ||-yaajyaanuvaakye iti / yAjyA dAnAca' OMijyate iti yAjyA 2 ca anuvAkyA ceti vAkya kAryam ||-dhruttpsii iti / dharmArthAditvAttapa ate ityapi ||-diikssaatpsii iti / ArcatatyAdIkSAyA pUrvanipAta / epa-zraddhAtapasI ityA pi||-sNkhyaane ||-iyttaapricched iti / iyatA bhAna iyattA tasyA paricchedo daza dvAdaza ceti sakhyApadairapadhAraNam ||-vrtipdaarthaanaamiti / parttana parta samAsArtha so'sti yepA pUrvapadottara* padArthAMnA te vatinastadabhidhAyakAni padAni vArtapadAni pUrNapadottarapadasvabhASAni teSAmarthA abhidheyarUpAstepAmiti ||-dsh gomahipA iti / atra gomahipalakSaNasya patipadArthasya dazetyanena dazasakhyAyA' pariccheda kriyate ||-bhvH pANipAdA iti / nanu dazetyAdinA yayana gomahiSamityAyekArthasya sAmAnAdhikaraNyAbhAgat dazetyAdisakhyAzabdaprayogAdeva ekavadbhAvasyAyogAde kavadbhAvo na bhASyatIti kimarthamasyArambha iti / ucyate / asyAnArambhe pihitekavadbhAvaprayoge dazAdisakhyApadaprayogAyogAttatprayoge vihitaiphavadbhArasyAnivartanAdasyArambha ityadoSa ||-vaantike ||-anti ke samIpa iti / * antiphazabdasya samIpArthatvAtsamIpasya samApisApekSatvAt sakhyAnamena vizAyata iti ||-updshN gomahipamiti / yadyapyupadaza gomatipamityekavadbhAve samAhArasya dadvAbhidheyasyephalyAta sAkSAttatsakhyAna Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la zrIImaza0 // 147 // prathamoktaM prAk // 3 / 1 / 148 // atra samAsaprakaraNe prathamayA prathamAntena padena yaduktaM nirdiSTaM tatmAk pUrva nipatati / AsannadazAH / // 34 // * saptagaGgam / UrIkRtya / kaSTazritaH / shkulaakhnnddH| yUpaDhAru / kabhayam / rAjapuruSaH / akssshaunnddH| nolotpalam / pazcAmrAH / vAkyavatsamAse'pyaniyamaH syA diti vacanam // 148 // rAjadantAdiSu // 3 / 1 / 149 // rAjadanta ityAdipu samAseSvaprAptapUrvanipAtaM pAra nipatati / dantAnAM rAjA raajdntH| 'paSThI'-(3-1-76 ) iti prathamoktatvena dantazabdasya pUrvanipAte prApta rAjazabdasyAnena pUrvanipAtaH / pUrva vAsitaM pazcAliptaM liptavAsitam / atra 'pUrvakAla'(3-1-97) iti prathamoktatvena vAsitasya pUrvanipAte prApta liptasya pUrvanipAtaH / evaM siktasaMmRSTa, bhRSTaluzcitaM, *nanamuSitam , avaklinnapakam , "arpitotam , *uptagAdam / RNe'dhamo'dhaparNaH / atra 'saptamI'-(3-1-88 ) iti prathamoktatvena pUrvanipAte'dhamasya pUrvanipAtaH / evamuttamarNaH / ulUkhalaM ca muzalaM ca ulUkhalamuzale / atra muzalazabdasyAlpasvaratvAt pUrvanipAte prApta ulUkhala zabdasyAnena pUrvanipAta' / evaM tandulakiNvam / citrarathavAhIko / sAtakarAjAnoM / *-5 zIravIjazikSAstham / AraTAyanicAndhani / adharoSTham / vaikArimatagAjavAjam / gaupAlidhAnapUlAsam / kuraNDasthalapUlAsam / dArajArau / dArazabda ekabaicanAntopyasti atra niyame / dArArtham / atra tu svarAyadantatvAdarthazabdasya pUrvanipAte prApte dArAbdasya puurvnipaatH| evaM viSvaksenArjunI / shudraas| vipape nAsti tathApi tadakyapadvAreNa bhaktIti |-raajd -||-dntaanaaN rAjeti / tena rAjA ca dantAyeti dvahe rAjadantA dantagajAna ityavyavasthaiva ||--bhRttlushcitmiti / ittRSabhUSa iti sUtre kta* syApi phittvavikalpa kecidiyAnti tanmatenedam / yadvA pyantasya ludhA karoti Nic / tata ka ||-njhmupitmiti / na vaste iti 'divana'-iti sAdhu / yahA na vidyante mA vizchandAmi yA yasya sa nama / adhaSA aulajera khAne onajaira kecitpaThanti tanmatena ktapratyaye nAma ||-apitotmiti / uauD ityasya utam / vega ityasya uta vA // uptgaadmiti| upyate smAsmimiti kAryam // tandulakiNvamiti / kiNi sautra- 'nighRpIkRSi -dAta kiti bapratyaye kiNa surApIjam |-citrrthaa devavizeSa / citravAsI gdhazca vA // gheda samApya 'lAtAdesamAlo' iti *kapratyaya |-ushiirviijshijaasthmiti / uzIra pojamasmin uzauravadhIjamAsmamiti vA / uzIrapIjo nAma parcata / zijAyA tikSatIti zivAstha parvatastato dUra ||-bhaartthaaynicaandhniiti| * 5 AraTatIti 'prahAra'-iti 'laTisaTi'-iti paracanAdvA nipAtastasyApatyam ' abAdaunA' ityAyanim / 'camantIti' kie daa| pAmA dhanamasya sa cAradhana / yadvA campate 'zazitaki'-iti2 ye camya dhanamasya pRSodarAdi / yadvA gamatIti 'vidanagagana' thAdhana tasyApatyamata in tatI dvdH||-vaikaarimtgaajvaajmiti / kara evaM kAra vividha kArI yasya vikArayatIti vA vikAra / tasyApatyamim / bekAramata / gaNa madane ca / gajatIlag gajastasyAya gAja gAjayatIti vA ac gAja / vajanajaNa gAja vAjayatotyaNa gAjavAja puruSavizeSastato dUra -gIpAlidhAnapUlAsa ke miti / gopAlaspApatyamiti gopAla / sa cIyate'smina, gIpAlidhAnam / pUlAn myAta pUlAsa ||-kurnnddsthlpuulaasmiti / kurat 'picaNANDa' iti kuraNDa / kuraNdAnA sthala kuraNDasthalam / yahA kutsitA raNDA yatra bahumodi / tatra deze tiSThatIti kuraNDasthala / dvo naro taca pUlAsatha yaa|| nanu dArazabdasya yadayaroga dvivacanAnupattirityAha-dArazabda ityAdi / yathA dharmaprajAsapane dAre nAnya dAra kuryAta ||--eva viSvakasanArjunAviti / yathA dArAzabdasya pUrvanipAta prAma evamiTApi viSvakasenasya vAsudevarUpatayA arjunAdayo'pi tadaryatve'pi tadavivakSAyA pUrvanipAtArtha pATha / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |ndriyANi / gavAzvam / avantyazmakAH / *citrAsvAtI *mANavike / kezazmazru / atredudantatvena svAtizmazruzabdayoH pUrvanipAte prApte citrAkezayoH pUrvanipAtaH / / evaM bhAryApatI / putrapato / svasRpato / *japatA / daMpatI / gaNapAThAjAyAzabdasya jaMbhAvo daMbhAvazca vA nipAtyate / putrapazU / *zirojAnu / *ziroviju / nrnaaraaynnau| aWkhAnArAyaNasya pUrvanipAte prApte narasya pUrvanipAtaH / evaM somarudrau / kuberakezavau / kAkamayUrau / umAmahezvarau / pANDudhRtarASTrau / jyeSThabhrAtRlena dhRtarASTrasya pUrvanipAte prApte pANDoH pUrvanipAtaH / evaM viSNuvAsayau / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena kacidvikalpaH / puruSottamaH / uttamapuruSaH / madhyagRham / gRhamadhyam / *adharavimbam / vimbAdharaH / *oSThavimbam / vimboSThaH / ityAdi // 19 // *vizeSaNasarvAdisaMkhyaM bahuvrIhau // 3 // 1 // 150 // vizeSaNavAci sarvAdi saMkhyAvAci ca nAma bahuvIhI pUrva nipatati / vizeSaNam / citraguH / zavalaguH / *kaNThekAlaH / urasilomA / udaremaNiH / sarvAdi / sarva zuklamasya *sarvazuklaH / sarvakRSNaH / sarvasAraH / sarvaguruH / sarvalaghuH / *vizvadevaH / *vizvAmitraH / ubhayacetanaH / saMkhyA / dvau kRSNau guNAvasya dvikRSNaH / dvizuklaH / * caturhasvaH / *paJcadIyaH / *SaDunnataH / *saptaraktaH / unnataraktazabdau na tAntAvapi tu guNazabdau / tena spardhe ktalakSaNaH pUrvanipAto na bhavati / *za bdaspardhe paratvAtsarvAdisaMkhyayoH saMkhyAyA eva pUrvanipAtaH / vynyH| dviyuSmatkaH / vysmtkH| *ubhayostu sarvAditve spardhe parasya puurvnipaatH| *hynyH| bahuvrIEl vAsudevAdanyo thA viSvaksena // azmAno'tra santi ' ko'pramAde ' / avantayazcAzmakAzca ||-citraasvaatii iti / atra citrAsvAtizabdAta 'candrayuktAkAle '-ityaNo 'lupttvaprayukta' iti lupi tatastatra jAteti 'bhartusadhyAderaNa' ityaNi 'citrArevatI'-iti 'bahulAnurAdhA '-iti ca lupi citrA ca svAtizca ||-maannvike ityanuprayogeNa nAya nakSatradvava iti darzayati / tatra hi 'bhartutulyasvaram' ityeva sibam ||-jNptii iti na cAlpasvaratvAdeva jamdamo pUrvanipAto bhaviSyatIti vAcyam / patyucitatvAtpUrvanipAtaH syAdityadoSa ||-shirojaanu iti / bhASyakAreNa jAnuzirasI ityapi / kA kaiyaTena na vicArita ityupekSita ||-shiroviju iti / vijAyate 'kevayu'-ityAdinA Dityupratyaye viju kRkATikApradeza ||-adharavimvamiti / adharo vimbamiva 'upameya vyAghrAdyai ' samAsa zA-oSThabisvamiti / auSTo bimpamiva / -vizeSaNa-1-kaNThekAla iti / kaNThe sthitA kaNThasthitA alum sa / tata kaNThasthitA kAlA yasya / athavA kaNThe kAlA asyeti vaiyadhikaraNye'pi samAsaH / Adheya pratyAdhAro vizeSaNatva bhajata iti vaiyArakaNA -sarvazukla iti / atra zuklazabdena sarvArthasya vizeSyamANatvAdvizeSaNatvAbhAve'pi sarvAditvAtsarvazabdasa pUrvanipAta ||-vishvdev iti / vizve devA yasyeti vizvadeva / dravyazabdena vizeSyeNeva bhavitavyamiti niyamAbhAvAt satyapi dravyazabdave devA iti vizveSA vizeSaNamiti sarvAditvAdvizvazabdasya pUrvaprayoga / eva-vizvAmitra zrI ityatrApi ||-dvikRssnn iti / atra yAdyarthasya vizeSyatvena vivakSitatvAtsakhyAtvAdeva yAdizabdasya pUrvaprayoga ||-cturhsv iti / 'hasvAni catvAri tu liGgapRSTha grIvA ca jave ca hitapadA ni' ||--pnycdiirgh iti / 'hanu locanabAhunAsikAstanayorantaramatra pazcamam' |--pdd'nnt iti 'vakSoSThakakSAnakhanAsikAsya kRkATikA ceti paDunnatAni ||-sptrkt iti / ' netrAntapAdakaratAlvadharoSThajilA raktA nakhA sapta sukhapradAni' ||-unntrkteti / utpUrvanamaterazezva 'putapitta'-iti nipAta. ||-shbdsprdhe paratvAditi / asyAya tAtparyAdha alpasvaratvAtsakhyAzabdasya pUrvaprayoge prApta lakSaNAtikrameNa 'vizeSaNasarvAdisakhyam -iti nirdeza zabdaparaspArtha tena tatra sakhyeti sarvAdIti cobhayo. prasale dvayoranyatra sAvakAzatvAt paratvAt sakhyeti pUrvaprayogI bhavati ||-puurv| nipAta iti / sAmAnye'pi sarvAdive pAThApekSayA ya para sarvAdistena bhAvyam ||-ubhyostviti / sakhyAzabdasya sarvAditve'sarvAditve ca pUrvanipAta eva sUtre paratropAdAnAt / / - dhanya iti / K********************************** Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ K******** hAviti kim / upasarvam / 'prathamoktam '-(3-1-148 ) ityaniyame prApte niyamArthaM vacanam / sarvAdisaMkhyayorvizeSaNatve'pi pRthagavacanaM zabdaparaspardhArtham // OM latu0a0 // 35 // 15 // taaH||3|1|151|| kapatyayAntaM sarva bahubrohI pUrva nipatati / kRtaH kaTo'nena kRtakaTaH / bhizivabhikSaH / kAntasya vizeSaNatvAtprveNa sidhyati vizeSyAthai tu vacanam / kaTe kRtamanena kRtakaTaH / spardhe paratvArtha ca / kRtabhavyakaTaH / kRtavizvaH / kecit sarvAdibhyaH ktAntasya pUrva nipAtaM necchanti / kRtacatvAraH / bahuvacanaM vyAhayartham / tena kRtamiya isatra pareNApi spardhetAntasyaiva pUrvanipAtaH // 151 // *jaatikaalskhaadernvaa||3|1|152|| jAtivAcibhyaH kAlavAcibhyaH mukhAdibhyazca zabdarUpebhyo bahubohau samAse tAntaM vA pUrva nipatati / jAti, zAgarajagdhI / jagdhazAirA / plaannddubhkssitii| OM bhakSitapalANDuH / pANigRhItI / gRhItapANiH / kaTakRtaH / kRtakaTaH / vyaktivivakSAyAM tu 'kA'(3-1-151) ityanena kRtakaTa ityAyeva bhavati / *anye tura AkRtivyagacajAtivAcina eva kAntapUrvanipAtamicchanti / teneha na bhavati / *AitabrAhmaNaH / sevitksstriyH| tpitdaakssiH| proNitakaThaH / kAla, maasyaataa| yAtamAsA / saMvatsarayAtA / yAtasaMvatsarA / mAsagataH / gatamAsaH / mukhAdayo daza kyavidhau nirdissttaaH| sukhyaataa| yAtamukhA / hInaduHkhA / duHkhahInA / tRmo-* tpannA / utpannatRpA / mukha duHkha tRpra kRcchU asa aloka karuNa kRpaNa soha pratIpa iti mukhAdiH / / 152 // *AhitAgnyAdiSu // 3 / 1 / 153 / / AhitAgnyAdiSu bahuvrIhisamAseSu kAntaM vA pUrva nipatati / Ahito'gniryena sa AhitAgniH / agnyAhitaH / jAtaputraH / putrajAtaH / jaavdntH| danta jAtaH / jAtazmazruH / zmazujAtaH / pItatailaH / tailpiitH| pItaghRtaH / ghRtapItaH / pItamayaH / mdypiitH| pItaviSaH / visspiitH| uuddhbhaaryH| bhAryodaH / gtaarthH| arthaga-2 PtaH | chinnazIrSaH / shiirsscchinnH| bahuvacanamAkRtigaNArtham / nena pItadadhiH dadhipIta ityAdayo'pi bhavanti // 153 // *praharaNAt // 3 / 1 / 154 // praharaNavAcinaH zabdAt ktAntaM bahubrIhau vA pUrva nipatati / udyato'siranena udytaasiH| asyudyataH / kalitapaharaNaH / praharaNakalitaH / utkhAtakhaDgaH / khaDgosAdigaNapAThApekSayApi yAtItyupAttamanyayA sakhyApekSayApi gAti / yadi vA yanya iti satyApana siddhAvapi gaNapAThaspardhA'pyastauti jJApanArthamudAharaNadikvanodAhRtam / gaNapAThaspardhasya tadAharaNa sakhyAvimukta dakSiNapUrvA digityAdi dravyam ||-srvaadiskhyyoriti / nanu sarvAdisakhyAbhyAmArabdhe'pi bahumIhAvanyapadArthasyaiva prAdhAnyAttasya ca vizeSyatvAdetayovizeSaNavAdvizeSaNagrahaNenaiva bhaviSyati OM kimartha pRthagupAdAnamityAzadA-jAtikA-|-zAharajagdhoti / zAgarasya vRkSasya vikAra phala 'daurANina' iti mayaTa / 'phale luka' / zAhara jagdhamanayA / 'anAcchAda -iti DI |plaannddumkssitii iti / palANDa bhakSitamanayA ||-anye tvAkRtIti / AkRti sasthAna tathA vyagayA yA jAti!tvAdistadvAcina ityartha |-aaitbraahmnn iti / brAhmaNAdijAtipadezAdigamyA* na tu sasthAnavyAyA ||-aahitaa-|| nanvapizavyasya jAtiyAcitvAt / 'jAtikAla -ityanenaiva sisthati kimatra pATha / satyam / vyaktivivakSAyAmapi yathA syAdityevamartham ||-prhrnnaat // 19 nanvasyAdInA jAtizabdatvAt 'jAtikAla '-ityanenaiva kAntarasa pUrvanipAta siddha kamanana / satyam / vyaktivivakSAyAmapi yathA sAdityartham // jAtikAletyanena pRthagyoga uttarAdhastenottarana cAndana ********************kor Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tkhAtaH / AkRSTadhanvA / dhanurAkRSTaH / udyatamuzalaH / muzalodyataH // 154 // na saptamIndAdibhyazca // 3 / 1 / 155 // nanupAdAnAdveti na saMbadhyate / a indrAdeH praharaNavAcinazca zabdAtpUrva saptamyantaM na nipatati bahuvrIhau / induaulau yasya indumauliH / candramauliH / shshishekhrH| padmanAbhaH / *arNanAbhaH / padma| hastaH / zaMkhapANiH / darbhapavitrapANiH / padmapANiH / ityAdi / praharaNAt , asiH pANAvasya asipaanniH| daNDapANiH / cakrapANiH / zUlapANiH / shaanggpaanniH| dhanuSpANiH / dhnurhstH| paashistH| bajrahastaH / vnpaanniH| bahulAdhikArAt pANivajaH hastavajra ityatra pUrvanipAto'pi / bahuvacanaM prayogAnusAraNArtham / * evamuttaratrApi // 155 // gdd'vaadibhyH||3|1|156 // vekhanuvartate / gaDvAdibhyaH zabdebhyo bahuvrIhau saptamyantaM vA pUrva nipatati / gaNDukaNThaH / kaNThe gaDuH / evaM zirasigaDuH / gaDuzirAH / zirasyaruH / aru zirAH / madhyeguruH / gurumadhyaH / anteguruH / gurvantaH / vyavasthitavibhApayA vahegaDarityeva bhavati // 156 // *priyH||3|1|157|| piyazabdo bahuvIhI samAse pUrva vA nipatati / *priyagaDuH / gahumiyaH / piyavizvaH / vizvapriyaH / *miyctvaaH| catuSpiyaH // 157 // *kaDArAH karmadhAraye // 3 / 1 / 158 // kaDArAdayaH zabdAH karmadhAraye samAse vA pUrva nipatanti / kddaarjaiminiH| jaiminikaDAraH / | bhADulagAlavaH / gaalvgddulH| kANadroNaH / droNakANaH / khaJjamaujAyanaH / mauJjAyanakhajaH / kuNTavAtsyaH / vAtsyakuNTaH / kheladAkSiH / daakssikhelH| khoDakaPKI hoddH| kahoDakhoDaH / khalatikhArapAyaNaH / khArapAyaNakhalatiH / gauragautamaH / gautamagauraH / piGgalamANDavyaH / mANDavyapiGgalaH / vRddhamanuH / mnuvRddhH| bhikSuka dAkSiH / dAkSibhikSukaH / vaTharacchAndasaH / chAndasavaThara' / tanutRNavinduH / tRNavindutanuH / kUTaplAkSiH / plAkSikUTaH / kaDArAdInAM guNavacanatvAt dravyazabdAnnityaM pUrvanipAte prApte pakSe paranipAtArtha vacanam / yadA tu dvAvapi guNazabdo tatra nirmAtAnijJAtAbhyAM vizeSaNavizeSyatve paryAyeNa pUrvanipAta ityuktameva / gaDulakANaH / kANagaDulaH / khaJjakuNTaH / kuNTakhajaH / khoDakhalatiH / khltikhoddH| gauravRddhaH / vRddhagauraH / piGgalabhikSukaH / bhikSakapiGgalaH / vaTharatanuH / tanuvaTharaH / bahuvacaas namAkRtigaNArtham / tena naTavadhirAdayo'pi drssttvyaaH|| 158 // *dharmArthAdiSu bande // 1 / 3 / 159 // // dharmArthAdau dvande samAse prAptapUrvanipAtaM vA pUrva ni patati / dharmAyauM / arthadharmoM / kAmAthI / arthakAmau / zabdAyau~ / arthazabdau / Adyantau / antaadii| agnendrau / indrAgnI / candrAkauM / arkacandrau / azvatthakapitthau / kapityAzvatyau / isAdipu svarAyadantatvAnnisaM pUrvanipAte prApte / *sarpirmadhunI / madhusarpiSI / guNavRddhI / vRddhiguNau / dIrghalaghU / laghudI! / candrarAhU / rAhucandrau / | praharaNAdityAkRSyate ||-n sptmii-||-uurnnnaabh iti / 'DayApo bahulam'-iti hasva / sarveSu uSTramukhAditvAtsamAsa ||-priyH ||-priygudd iti / atra priyazabdasya guDhAdervA vizeSaNatvena nityamakasya pUrvanipAtaprAptAvubhayatra priyazabdasya pAkSiko nipAta ||-priyctvaa iti / atra catu zabdasya saMkhyAtvAnnitya pUrvanipAta prAptaH ||-kddaaraa-||-jaiminikddaar iti / jemantI| ti 'vibhujemAmina ' jemina / yadvA jeme 'vipinAjinAdaya ' itIne jeminastasyApatyam Rpitve'pi yAhlAderAkRtigaNatvAdini jaimini ||--gddulgaalv iti / gadurasyAsti sidhmAditvAt laH / gorapatyam / aNaN / RphiDAdityAta. ||-dhrmaarthaadi-|-srpimdhunii iti / 'na dadhi'-dati na samADhAra // tapAyate iti / dadhipayAditvAnityamabaikArthatvAbhAva / atrAya'tvAtta Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza0 // 36 // ityAdiSvidudantatvAnnityaM pUrvanipAte prApte / tapaHzrute / zrutata pasI / droNabhISmau / bhISmadroNau / isAdiSvarNyatvAnnityaM pUrvanipAte prApte / *zakRnmUtram / sUtrazakat / kuzakAzam | kAzakuzam | karamarAsabhau / rAsabhakarabhau / ityAdiSu laghvakSaratvAtpUrvanipAte prApte / samIraNAyo / asimIraNau / Adityacandrau / cndraadi| pANinIyarauDhIyAH / rauDhIyapANinIyAH / jityAvipUyavinIyAH / vipUyavinIyajityAH / ityAdiSvalpasvaratvAnnityaM pUrvanipAte prApte / brAhmaNakSatriyavizUdrAH / zUdraviTkSatriya vimAH / bhomasenArjunau / arjunabhImasenau / devApizaMtanU / zaMtanudevApI / iti varNabhrAtulakSaNe'nupUrvaM nipAte prApte vikalpArthaM vacanam / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena vasantagrISpau / groSmavasantau / zukrazucI | zucizukrau ityAdayo'pi draSTavyAH // 159 // * laghvakSarAsakhodutsvarAdya dalpasvarA mekam // 3 / 1 / 160 // pRthagyogAdeti nivRttam laghvakSaraM sakhivarjitekArokArAntaM svarAdyakArAntamalpasvaramavAci ca zabdarUpaM nipatati yatra cAnekasamavastatraikameva / ladhyakSa, zarasIryam / tilamASam / zailau malayadardurau / asakhIdut, anopAMmau / agnidhUmam / patisutau / vAyutoyam / svAdutiktau / sakhivarjanaM kim / sutasakhAyau / sakhisutau / 'grahaNavatA] nAmnA na tadantavidhiH' iti tadantasya pratiSedho na bhavati / bahusakhabahudhanau / spardhe parameva / trIhi / sakhIdityaikapayAdidutoH spardhe kAmacAraH / pativasU / vasupatI / svarAdyat / * akhazastram / indracandrau / uSTumeSam / azvaratham / Rzyarohi* tau | spardhe parameva / uSTrakharam / uSTrAzam / indravAy / indraavissnnuu| arkendu / alpasvara, pukSanyagrodhau | spardhe parameva / dhavakhadirau / vAgagnI / vAgvAyU / vAgarthau / dhavAzvakarNau / arcya | *zraddhAmeghe spardhe param / dIkSAtapasI | shrddhaatpsii| medhAtapasI / mAtApitarau / vadhUvarau / rudrAgnI / rudrendrau / vAsudevArjunau / ladhvAdigrahaNaM kim / kukkuTamayUrau / mayUrakukkuTau / *adhyetRveditArau / vaiditradhyetArau / azvavRkSau / vRkSAcau / ekamiti kim / yugapadanekasya pUrvanipAte prApte *ekasyaiva yathAmA pUrvanipAtaH *zeSANA tu kAmacAra iti pradarzanArtham / *zaMkhadundubhivINAH / vINAdundubhizaMkhAH / zaMkhavINAdundubhayaH / azvarathendrAH / indrAzvarathAH / ********** | la0tu0a pobhISmayonitya pUrvaniyAta prApta iti nyAsaH // - zakummUtramiti / anaikavadbhAvo 'gavAzvAdi ' ityanena // rauDhIyA iti / khvasyApatya roTistasya chAtrA 'dorIya 12 tena naTavadhIti naTasyApi jAtitvam atrilihAca yAnvitA Ajanmeti anena kumArAdaya iva naTa kulamiti // - vipUyavinIyajityA iti / yAdRza eva gaNe dRSTastAdRsa eva prayoga na tu vinayavipUrvajityAdaya jityAzabdasyaiva pUrvaparabhAva // - ladhvakSarA // atra akSarazabdena svaro'bhivIyate ||-shrsiirthmiti pATha / zarazIrSamiti tu pAThe 'prANitUrya ' iti svairabhAvAtsamAhArAprApti // grahaNavateti / satyapi vizeSaNamanta iti nyAya iti zeSa // astrazastramiti / atra asazabdena sAmAnya banurucyate zatazabdena sAmAnyamAyudha tata 'samAnAmadhena iti naikazeSa aprANijAtitvAdekavadbhAva // - zraddhAmadhe iti / ardhagrAhiNI zravA zabdaprAhiNI madhA / adAmUlatvAdabhipretArthasiddheracyatvamaH // dIkSAtapasI ityAdiSu tapaso lagvakSaratve'pi dIkSA zraddhAmedhAnA bahUpakArakatvAnmUlabhUtatvA cAcitatvAt paratvA pUrvanipAta // mAtApitarAviti / anubhUtagarbhAdiklezasvAtpitRtI mAtA detA / evaM sIpradhAnatvAdvivAhasya varAdvadhUriti // evaM rudrAdAvarccatvamUlam // adhyetRveditArAviti / atra svarAditvamasti na tvadantatvamityaniyama // ekasyaiva yathAprAptamiti / dundubhizAdidantAtparatvAdalpasvaratvAt zaGkhavINAzabdayauryupapatpUrvanipAtaprAptAvekagrahaNAdekasyaiva krameNa pUrvanipAta // zeSANAM // 36 // Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indrarathAzvAH / dundubhizaMkhavINA iti rathendrAzvA iti ca na bhavati / kathaM dhanapatirAmakezavAH *mRdagazaMkhapaNavAH / rAmazaMkhazabdayoruttarAbhyAM samAse sati pUrveNa samAsaH / dvandva ityeva / vispaSTaM paTuH vispaSTapaTuH // 160 // *mAsavarNabhrAtranupUrvam // 3 / 1 / 161 // mAsavAci varNavAci bhrAtRvAci ca zabdarUpaM dvandve samAse *anupUrva yadyatpUrva tatpUrva nipatati / anugrahaNAdekamiti nivRttam / mAsa, *phAlgunacaitrau / vaizAkhajyeSThau / varNa, brAhmaNakSatriyau / kSatriyavaizyau / vaizyazUdrau / brAhmaNakSatriyavizaH / brAhmaNakSatriyavidazUdrAH / bhrAtR, *baladevavAsudevau / yudhiSThirabhImArjunA // 161|| *bhartutulyasvaram // 3 / 1 / 162 // bhaM nakSatram / tadvAci RtavAci ca tulyasaMkhyasvaraM dvaMdve samAse'nupUrva nipatati / bha, kRttikArohiNyaH / ashviniibhrnniikRttikaaH| * mRgaziraHpunarvasu / RtuH, hemanta zizirI / ziziravasantau / hemantaziziravasantAH / tulyasvaramiti kim / AdrAmRgazirasI / puSyapunarvasU / tiSyapunarvemU / grISmavasantau // 162 // *saMkhyA sviti / zaGkhavINAzabdayoriva yugapat pUrvanipAtaprAptau ekasyaiva pUrvanipAta / dundubhiravAdInA tu kAmacAra ityartha / ekasyaivetyukte'pi dundubhirathAdInA na pUrvanipAta / zabdaspardvaparatvAt / tathAhi* dundubhizabdo'sakhIdut zakhavINAzabdau tu alpasvagaviti / evamazvarayendrA ityatrApi gyazabdo lavakSara / azvendrazabdI tu starAdyadantau parau iti tayo pUrvameva pUrvanipAto na tu sthasya |-shaasAUM dandabhivINA iti / 'prANiGgiANAm' iti bahuvacana kvacidekatvavidhairanityArtham / tenAtrakatvAbhAva / mAgalyavAcakatvena zahazabdasya vivakSatatvAtsvairityabhAvAdvA / yata tUryAnasya tUryAzaNa svatva bhavatIti / evaM mRdaGgazatapaNavA iti / athavA zaGkhadundubhivINA mRdgazaGkhapaNavA iti zaGkhAdInA hitvAdekavadbhAva kuto na bhavatIti / ucyate / atra zaGkhAdizabdena zaGkhAdisamudAyasyA* bhidhAnAttasya cA'taryAtatyAdajAtitvAca naikavadbhAva / utpalasvAha tUryAhatA zaDkhAdivAdakAnA na tu zaGkhAdInAmiti tUyogatvAdatraikavadbhAvo ya prApnoti sa nAzaGkanIya / ata eva 'prANitUryAdgAgAma' ityatra pUrdharmAdadikapANavika vINAvAdakaparivAdakamityevodAhiyate / na tu bherImRdAmityAdi / tadA tu prANirupa tUryAna prANitUryAsamiti vigrahaH ||-maasv-|| mAsazca varNazca bhrAtA ceti samAhAradvava ||-anuprvmiti / padArthAnativRttI 'yogyatAbIpsA'-iti avyayIbhAva ||-phaalguncaitraaviti / phalguna zabdAgaurAditvAt iyA phalgunIbhizcandrayuktAbhiryuktA paurNamAsI 'candrayuktAt 'ityaN / aprayuktakAladvAreNa lup prApnoti / caitrIkAttikIphAlgunIti nirdezAta lup na bhavati / tata phAlgunI paurNamAsI asyeti vigrahe 'sAsya pArNamAsI' ityaN / citrAbhizcandrayuktAbhiryuktA paurNamAsI caitrI candrayuktAdaN / tadanu caitrI paurNamAsI asya 'sAsya paurNamAsI' ityaN / 'avaNevarNasya ' iti DIlup / vizAkhAbhiryuktA paurNamAsI / aN / caitrIkArtikItyupalakSaNAta lupatrApi na bhavati // brAhmaNakSatriyAviti / atrAniyama prApta ||-ksstriyvaishyaavitytr tvalpasvaratvAdvaizyazabdasya pUrvanipAta prApta // vaizya zUdrAvityatrApyaniyama |--brAhmaNakSatriyavidzUdrA *ityatra tyalpasvaratvAdviza pUrvanipAte prApte'nena brAhmaNAdInAmanuvaM pUrvanipAta / atra AnupUrdI ca janmakRta yadAha 'mukhato brAhmaNA jAtA bAhubhyA kSatriyA smRtA // arubhyA tu viza proktA OM padyA zadro ajAyata // na cAtrAya'tvAtpUrvanipAta sidhyatIti vAcyam / ninditasyApi brAhmaNAde sabhavAditi // baladevavAsudevAviti / bhrAtadvadve'niyame sati iSTapUrvanipAte vA prApte // yudhiSThirabhImArjunA iti / atrApi janmakRtamevAnuparyam // bhrtutu-|| atrApi nakSatrANAmRtUnA cAnupUr2yA lokaprati vyaiva veditavyam ||-mRgshirHpunrvsu iti / atrodantatvAtpunarvasuzabdasya pUrvanipAta. prApta ||-hemntshishiraaviti / ladhyakSaratvAdi zizirazabdasya prApta ||-sNkhyaa s-|| dvitrAzca catvArazca caturdvitA / dviveti samudAya iti na sakhyAkAryam / eva catuSpaJcayA / Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la . zrIma samAse // 3 / 1 / 163 // sarvA saMkhyA prathamoktetyaniyame AnupUrvAH saMkhyAyAH pUrvanipAtArtha vacanam / samAsamAtre saMkhyAvAcinAmanupUrva pUrva nipatati / // 37 // vahabIhau, dvau vA trayo vA vivAH / evaM vicaturAH / paJcapAH / dvirdaza dvidshaaH| evaM tridshaaH| dvigau, dve zate samAhRte dvizatI / trizatI / dvandre, ekA daza ra caikAdaza / evaM dvAdaza / tryodsh| saptanizatam / azItizatam / navatizatam ||16shaa ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanahattI tRtIyasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH smaaptH|| ||asNrbdhaa api ciraMdAsahA vairibhabhutAm // caNDAzcAmuNDarAjasya pratApazikhinaH knnaaH||1|| dvitIyaH pAdaH "parasparAnyonyetaretarasyAm syAdervAsi // 3 / 2 / 1 // parasparAdInAmapuMsi striyAM napuMsake ca prayujyamAnAnAM saMvandhinaH syAdeH sthAne AmAdezo vA bhavati / *ime sakhyau parasparA bhojayataH / parasparaM bhojayataH / *AbhiH sakhobhiH parasparAM bhojyate / paraspareNa bhojyane / imAH sakhyaH parasparAM prayacchanti / parasparasmai prayacchanti / imAH parasparA parasparasmAdA vibhyati / imAH parasparAM parasparasya vA smaranti / imAH parasparAM parasparasminvA nihanti / imeM kula parasparA bhojytH| paraspara bhojayata ityAdi / ime sakhyA kale vA anyonyAmanyonyaM vA bhojayataH / sakhIbhiH kulaivA anyonyAmanyonyena vA bhojyate / ise sakhyA kule vA itaretarAmitaretaraM vA bhojytH| sakhobhiH kalaivA itaretarAmitaretareNa vA bhojyate / asoti kim / ime narAH parasparaM bhojayanti / naraiH paraspareNa bhI // 37 // doca ekavizativeti kRte niyama / yadA tu eka vizatiya ephanizatI AsiyA sakhyA tadA'nayA saha samAro pUrvAparabhAre yathAprAsama lapakSarAdisUtreNa ||-dvidshaa iti / nanu vidazA ityAdI 2 'suNyA -ityA sujasamAsa / tata 'prathamokta prAha'ilanegApi sidhyati himeSAmupAdAnam / satyam / yahA dazanazabda surtha samasyate tadApyanenAnupUryA sakhyAyA pUrvanipAtI bhavatIti phalam / *ko'yaM yadA videzati vAkya tadA 'prathamoktam ityanene sivA / gadA tu zakato donadA phalam ||-ev tridazA ityatrApi dazaravarAya iti vAkye phalam // // ityAcAyavAhamacandra tatAya* ra svAdhyAyasya prathama pAda samAsa / / ahN||-prspraanyonyetretreti / samAhAradvAtpachI / na cAnyonyazanasa svarAyadantasvAdaspasvarayAca parasparazabdArapUrva prayoga AzAnIya / pUrva tasyataratarakazabdena he parasparazabdarIvAlpAmatAditi -dama sasyI parasparAM bhojayata iti / bhuike paraspara kartA ta bhAga sakhyo praNAte 'gatikodha' ityANikatuM parassaraNa kammatvam / vidhAna-kA sAma yatsiAm na bhavati / anyathA sAmityA kuryAda ||-aabhi sakhIbhi parasparA bhojyata iti / atra karaNe sahAyatA yadA tRtIyA tadeko Nim, katha bhuite janasta bhujAna sadhya prayuate Nim / phena saha kena phutyA yA paraspareNeti / yadA tu haripatIyA tadA nigRya kA muhakta jana ta bhumAna paraspara praguhate gira ta paraspara bhojayanta sabhA' prayuate dvitIyo Nim tata Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAjyate / naraiH parasparasmai dIyate // *aparo'rthaH parasparAdogamapuMsi prayujyamAnAnAM saMbandhinaH syAderamAdezo vA bhavati / AbhiH sakhIbhiH kalaivA parasparaM paraspareNa OM vA bhojyate / strIbhiH kulairvA parasparaM parasparasmai vA doyate // aparo'rthaH parasparAdInAM puMsi payujyamAnAnAM saMvandhinaH syAderambA bhavati / ebhineraiH paramparaM paraspareNa vA bhojyate / ebhirnaraH parasparaM parasparasmai vA dIyate / evaM ca strInapuMsakayoramAmo dvAvAdezau vA bhavata iti trairUpyam / ime parasparAdayaH zabdAH svabhA| vAdekatvapuMsvadRttayaH karmavyatIhAraviSayAH / * asmAdeva ca nirdezAt parAnyetarazabdAnAM sarvanAmnAM dvivecanAdi nipAtyate // 3 // amavyayIbhAvasyAtorapasyAH // 31 // 2 // avyayIbhAvasamAsasyAkArAntasya saMvandhinaH syAderamityayamAdezo bhavati 'apaJcamyAH' paJcamI ca vrjyikhaa| upakambhaM tina ti / upakambhaM pazya / upakumbhaM dehi / upakumbhaM svAmI / avyayobhAvasyeti kim / kaSTazritaH / tatsaMbandhinaH syAderiti kim / miyopakumbhastiSThati / priyopakumbhAya dehi / ata iti kim / adhikhi / upavadhu / upaka / apaJcamyA iti kim / upakumbhAt // 2 // vA tRtiiyaayaaH||3|1|3|| akArAnta syAvyayobhAvasya saMvandhinyAstRtIyAyAH sthAne vA am bhavati / ki ta upakumbham / ki ta upakumbhena | tatsaMbandhinyAstRtIyAyA iti kim / kiM na miyopakaSAmbhena // 3 // saptamyA vaa||3|1|4|| akArAntasyAvyayIbhAvasya saMvandhinyAH saptamyA amAdezo bhavati vA / upakumbhaM nidhehi / upakumbhe nidhe hi| tatsaMbandhinyAH saptamyA iti kim / priyopakumbhe nidhehi / yogavibhAga uttarArthaH // 4 // RddhanadIvaMzyasya // 3 / 1 / 5 // RddhaM samRddham / yasya *samRddhiH muzabdAdinA dyotyate tadantasya nayantasya vaMzyAntasya cAkarAntasyAvyayIbhAvasya sambandhinyAH saptamyAH sthAne'mAdezo bhavati / Rda, magadhAnAM samRddhi mumagadhaM vasati / mumadraM vasati / nadI, unmattA gaGgA yasminunmattagaGgaM deze vasati / evaM lohitagaGgam / zanairgaGgam / tUSNIMgaGgaM vasati / dve yamune dviyamunaM vasati / kartari vatIyeti / itthamanuktasyApi janasya kartatva yodhyamanyathA 'gatipodha -ityAdinA parasparasya karmatvameva syAt / athavA prathamaikavacanasvAyamAnabhAva / tadabhAvapakSe parasparo bhojyata ityAdi draSTavyam / evamanyatrApi AmabhAvapakSe yathAyogamitaratsarvAdikArya draSTavyam ||-apro'rth iti / nirdezasya samAnatvAt prAptamanyadarthavya darzayati / nanu kathamime sakhyo parasparA bhojayata Abhi sakhaumi PSI paraspareNa bhojyate iti yohapa caikavacana katha ca tiyAmAna bhavati kaya caiteSA samudAyAnA taLadyapaThitAnA sarvAdikArya sarvAdive vA kaba na napasakasya 'paJcato'nyAde' iti dAdeza ityAha ime parasparAdaya ityAdi / karmavyatihAra kriyAvyatihAra ekasyAnyatarabhojanAdirUpa sa viSayo yeSAmiti vigraha / para anya itara iti sarvAdipAThAta sAdikAryAvirodha / yadyeva katha dvivacanAdi / kAryamityAha-asmAdevetyAdi / napusake dvitIyaikavacanasya anyonyAm anyonyamityAdezadvayasadbhAve AdezAbhAve tu anyonyamiti bhavati ||-amvyyiibhaa-|| nanvatrAdgrahaNa kimartha yata 'anato lup' iti sUtreNa yatrAkArAntatva tatra lupabhAvAt anenAm bhaviSyatIti / satyam / atrAdgrahaNa vinA 'anata '-ityatra paryudAsI na syAttatazca ata svarasya varjanamityanyasmAdapi svarAntAt lup syA| tato yatra vyajanAntatva syAttatrApyamavyayIbhAvasyApaJcamyA iti kRte'mAdeza syAditi atgrahaNamiti // mavidhAnenaiva sive'vidhAna sayodhane he upakumbha ityAdI adeta syamo'-iti amalopArtham * upajarasamiti jarasAdezArtha ca // RddhanadI-||-bhAradvAjamiti / bharanta nAjayIta bhAradvAja / 'tasyedam' ityANi / pidAdyatri tu 'yatratra.-iti lup syAt / bhAradvAjAdiSu triSu pUrvapadArthaprAdhAnyAvahu Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 Tag evaM saptagodAvaram / vaMzya, ekaviMzatibhAradvAjA vazyAH ekaviMzati bhAradvAja vasati / evaM vipaJcAzadgItamam / trikozalam / pratipadoktasyaiva grahaNAdiha na bhava ti / upaga) / upayamune / pUrveNa tu vikalpo bhavatyeva / nityArthaM vacanam // 5 // anato lup // 3 / 1 / 6 // akArAnta vajoyatyAnyasyA REvasya saMvandhinaH syAderlak bhavati / strIpu adhini / upavadhu / upaka / anata iti kim / upakumbhAt upakumbhAbhyAm upakumbhebhyaH / upakumbhena / upakumbha / tatsaMvandhivijJAnAdiha na bhavati / priyopavadhuH / atyupavadhuH // 6 // avyayasya // 3 // 17 // avyayasaMvandhinaH syAdelap bhavati / khaH, prAtaH, ucca prmoceH| kRtvaa| bhojabhojam vanati / tataH, tatra, kathaM, brAhmaNAt , pacatitarAm , dvidhAsti / tatsaMbandhivijJAnAdiha na bhavati / avisvaraH / atyuccesaH / ata evaM IAS luvidhAnAdavyayebhyaH syAdayo'numIyante / tatazcAtho khaste gRhama ayocairmama (me) gRhamityAdau 'sapUrvAtmathamAntAdvA' (2-1-32) iti vikalpena ta meM AdazA ES padasajJA ca siddhA bhavati // 7 // aikAyeM // 3 / 2 / 8 // aikArthyam aikapadyaM tanimittasya syAderlapa bhavati / citrA gAyo yasya citraguH / rAjapuA rupaH / putrAmicchati putrIyati / putrakAmyati / kumbhaM karoti kumbhkaarH| upagorapatyamopagavaH / eSa citra as go as , rAjan as puruSa s , putra am ya, putra as am kAmya, kumbha asa kAra, upagu as a iti sthite aikAyeM sati tannimittasya syAdelRp / *ata eva ca luvidhAnAt 'nAma nAmnA'--(3-1-18) 12 ityuktAvapi vibhaktyantAnAmeva samAso vijJAyate / aikAyeM iti nimittasaptamIvijJAnAdaikAryottarakAlasya na bhavati / citraguH / aikArya iti kim / citrA gAvo ** yasyetyAdivAkye na bhavati // 8 // na nAmyekasvarAta khityattarapademaH // 3 // 2 // 9 // samAsArambhakamantyaM padamuttarapadam / nAmyantAdekasva rAtpUrvapadAtparasyAmaH khitmatyayAnte uttarapade pare lapa na bhavati / strI khiyaM vAtmAnaM manyate khIMmanyaH khiyNmnyH| shriyNmnyH| bhravamanyaH / naramanyaH / rAyamanyaH / * vacana sup tasyA'm // aikAyeM // aikAyamaikapadyamityukta tataukAryamityukte aikapadya katha labhyate / yata aikAyamityukte ekArthatA eva prAprIti paryAya / ucyate / aikA yahetutvAdakapadyamapi ekA yam / athavA aikAryamasyAstIti aikAyamaikapadyamabhidhIyate / yantra parityaktasvArthAnyupasarjanIbhUtasvArthAni vA nirathakAni arthAntarasakramAvyAni bhavanti tadekArya tacca aikapadyameva / athAntarAbhidhAya yAt ghaTapaTAdivatpadAntarameoti / na hyasApartha pUrvapadenottarapadena vA'bhidhIyate / prakriyArtha tu pRthak padAni dayante / ata eva tadarthasya nivRttavAdvibhakterapi svayame nivRtta lupmAstama'nuvAdakamAnacAyata * ||-ekpdymiti / nakA ye nimitta kAraNa kathamabhidhIyate yata kAryamiti vaktavyam / ucyate / kArye kAraNopacArAditi prajJAkaragupta / kAryamapi kAraNama'bhidhIyate / yathA devadatto gacchAta bhAjanAtham / * atra bhojana kAryamapi kAraNamasti yathA evamatrApi kArya kAraNamabhidhIyate aikaSadyayogyatvAt aikAryamatrAstIti 'abhrAdibhya' iti vA ||-at eva ceti / nanu nAmA samAsAvadhAnAmA 2 ca nAmatvAtsamApta vibhaktyabhAyAdeva vibhaktinivRtte sibatvAtputrIyatyaupagava ityAdisiyartha pratyaya ityeva kAryam / neSa doSa / ata eva lumvidhAnAtsamAse'pi vibhakta sabhava iti ||-nimittsptmaa vijJAnAditi / aikAyasya ca pUrvakAlanAcinyeva vibhaktinimitta tasyAmakAryasya bhAvAdattAkAlabhAvinyAsta vibhaktarekA yameva nimitta satyaikapaye tasyA sabhavAditi ||-nnaamy-||-naamyntaaaadaat vyAkhyAne nAmyavayavayogAtsamudAyo'pi nAmI / sa tu avayavo'ntarmadhye ca sabhavatIti / tata sabhave vyabhicAre ca vizeSaNamarthavat iti nyAyAt 'vizeSaNamanta' ityantatvam ||-khitprtyyaant iti / Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaaNmnyH| naavNmnyH| atha zriyamAtmAnaM manyate zriyaMmanyaM kulamityatra napaMsakalakSaNo'mo lopaH kasmAnna bhavati / ucyate / zrIzabdasyAtmasamAnAdhikaraNasya napuMsake ki vRttyabhAvAdAviSTaliGgalAca na bhavati / anye tyAhuH / yathA praSThAdayaH zabdA dhavayogAt striyAM vartamAnAH svaliGgaM vihAya strIliGgamupAdadate tathA zrIzabdaH kule vartamAnaH svaliGgaparityAgena vartate tato napuMsakalakSaNaM isvatvamamo lup ca bhavati / zrimanyaM kulamiti / nacAyaM napuMsakalakSaNasya lopasyApavAdaH kiMtu *aikAyeMlakSaNasyottarapadagrahaNAt / nAmigrahaNaM kim / zaMmanyaH / mamanyaH / vAgmanyaH / ekasvarAditi kim / haraNimanyA / budhmnyaa| khitIti kim / strImAnI 'manyANin' (5-1-116) // 9 // *asattve useH|| 3 // 2 // 10 // asattve vihito yo GasiH tasyottarapade lup na bhavati / *stokAnmuktaH // alpAnmuktaH / kRcchrAnmuktaH / katipayAnmuktaH / *antikAdAgataH / abhyAzAdAgataH / savidhAdAgataH / dUrAdAgataH / viduuraadaagtH| viprkRssttaadaagtH|| tenAsattve' (3-1--74) iti samAsaH / asattve iti kim / stokabhayam / stokApetaH / uttarapada ityeva / niSkrAntaH stokAnnistokaH // 10 // *brAhmaNAcchaMsI // 32 // 11 // brAhmaNAcchaMsItyatra GaselvabhAvo nipAtyate / brAhmaNAdanthAdAdAya zaMsati brAhmaNAcchaMsI / brAhmaNAcchaMsinau / brAhmaNAcchaMsinaH / rUDhivazAhatvigvizeSa ucyate / *upAttaviSayameva tadapAdAnaM yathA kumUlAtpacati / nipAtanasyeSTaviSayatvAtvigvizeSAdanyatra lup bhavati / brAhmaNazaMsinI strI // 11 // *ojo'JjaHsahombhastamastapasaSTaH // 3 / 1 / 12 // ebhyaH parasya TastRtIyaikavacanasyottarapade pare lub na bhavati / *AjasAkRtam / aJjasAkRtam / sahasAkRtam / ambhasAkRtam / tamasAkRtam / tapasAkRtam / tapasAprAptam / kathaM * satatanaizatamAtamanyata iti / uttarapadasya saMvandhizabdatvAyatra pUrvapadIbhUtastamaH zAbdastatrAyaM niSedhaH / yatra tu padAntareNa samastastatra na pratiSedhaH // Ta iti kim | ojaso bhAvaH ojobhAvaH / tamaso necchantyeke / tapaso'nye // 12 // | nanvatra "saptamyA Adi ' iti khidAdAvuttarapade iti prApnoti / na / khidAderuttarapadasyAsabhavAditi / nanu siyamanyaityatrA'lupi satyA 'karmaNi kRta ' iti sUtreNa SaSThI kA kA na bhavati yato'ye kRtpratyayo'sti / ucyate / ata evAmo'lumvidhAnAtyaSThI na bhavati / anyathA hyamo'lup kaya vidhIyata iti ||-n cAyamiti / nanvanena niSedha prApnoti tatka-135 | thamamo'lumityuktamanyairityAzaGkA ||-aikaarthylkssnnsyeti / ayamapavAda uttarapade eva prAptasya yAdhaka ityartha ||-astve-||-stokaanmukt ityAdI 'stokAlpakRcchra' iti paJcamI // * antikAdAgata ityAdau tu 'asatvArAdartha '-iti paJcamI bhavati ityAdi svayamahyam ||-braahmnnaa-|-braahmnnaadgrnthaat iti / brAhmaNaprokto banyo brAhmaNa tena prokte'N / 'aNi' iti | niSedhe'pi 'brahmaNa' ityanena brAhmamakhamitibadabAntyasvarAdilopo na bhavati / 'vedenabrAhmaNamatraiva' iti nirdezAt / ata eva niddezAdvA / brAhmaNa zrutAviti napusakatvam / brAhmaNAdgranthAdAdAya zasatItyeva brahma iti vAkye 'natAbhIkSNye' iti Nin pratyaya ||-upaattvissyeti / atra hi AdAnAhe zasane zatirvarttate ityAdAnakriyApekSamapAdAnamityAdi ||-ojonyj-1-ojsaakRtmiti / o X jasA kriyate sma / eSu sarveSu kartari paSThI na bhavati 'ktayorasadAdhAre' iti niSedhAt / tRtIyA tu kartari karaNe bA / sarvatra 'kAraka kRtA' iti samAsa // 'tapanamaNTaladIpitamekata satatanaizatamo| vRtamanyata // isitabhinnatamisracaya pura zivamivAnugata gajacarmaNA ||1||-sttnaishtmovRtmiti / nizAyA bhava 'nizApnadopAta' itIkaNo vikalpAdbhave'N / naiza ca tat tamazca satata ca Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *puMjanuSo'nujAndhe // 32 // 13 // pummaszabdAjjanaHzabdAca parasya TAvacanasya yathAsaMkhyamanujazabde'ndhazabde cottarapade lub na bhavati / pusA karaNenAnujaH puNsaanujH| janupA janmanAnyaH januSAndhaH / avikRtAkSo jAtyandha ucyate / anye tu jatuzabdAttakArazrutericchanti / Ta ityeva / pumAsamanujAtA pumanujA // 13 // *AtmanaH praraNe // 3 / 2 / 14 // AtmanaH parasya TAvacanasya *pUraNapratyayAnte uttarapade pare lup na bhavati / *aatmnaadvitiiyH| aatmnaatRtiiyH| AtmanA-2 caturthaH / AtmanApazcamaH / AtmanApaSTaH / AtmanaikAdazaH / pUrvAditvAtsamAsaH / kathaM 'janArdanastvAtmacaturtha eveti / AtmA caturtho'syeti *bahuvrIhiH // 14 // *manasazcAjAyini // 3 / 2 / 15 // manAzabdAdAtmazabdAca parasya TAvacanasyAjJAyinyuttarapade pare lap na bhavati / manasAjJAtuM zolamasya manasAhAyo / evamAtmanAjJAyI / Atmano necchantyeke // 15 // *nAmni // 3 / 2 / 16 // manasaH parasya TAvacanasyottarapade pare nAmni saMjJAyAM viSaye lup na bhavati / 12 manasAdevI / manasAguptA / manasAdattA / manasAsaMgatA / evaMnAmA kAcit / nAmnIti kim / manodattA kanyA // 16 // *parAtmabhyAM // 3 // 2 // 17 // lak parAtmazabdAbhyAM parasya DezcaturthaMkavacanasyottarapade pare nAnni viSaye lup na bhavati / parasmaipadam / paraspaibhASA / Atmanepadam / Atmane bhASA / ' tAdaye (2-2-54) caturthI / hitAditvAt samAsaH / nAmnIseva / parahitam / Atmahitam / kathaM parahito nAma kazcit / neyamanAdisaMjJA // 17 // ayaJjanAtsaptamyA * bahulam // 3 / 2 / 18 // akArAntAvyajjanAntAca parasyAH saptamyA bahulaM lup na bhavati nAmni viSaye / adantaH, araNyetilakA / araNyepASakAH / vane kazerukAH / vanebalvajAH / nanekiMzulakAH / vanaharidrakAH / kRpepizAcikAH / pUrvANaisphoTakAH / madhyAhesphoTakAH / vyaJjana, yudhiSThiraH / bahulavacanAtkacidvikalpaH / tvacisAraH / tvaksAra' / kacidbhavati / jalakukkaTaH / grAmaskaraH / abaJjanAditi kim / bhUmipAzaH / nadIkukuTikA / nAmnItyeva / tIrthakAkaH / nagaravAyasaH / akSazauNDa. / saptamyA iti kim / gaurakharaH / kathaM gaviSThiraH / vidAdipAThAt 'gaviyudheH sthirasya ' (2-3-25) iti nirdezAdvA bhaviSyati / IS tannezatamazca tena vRttamiti ||-pujnusso-|| andhezurAdiNijantAdacyandha andhana vAndhastada'sti abhrAditvAt / ubhayo karaNe tRtIyA ' kAraka kRtA' iti samAsa ||-aatmn'-|| atra pUra- 12s kArthAbhidhAyaka pratyaya puraNazadenocyata ityAha-pUraNapratyayAnte iti ||-aatmnaadvitiiy iti / athAtra kena tRtIyA na patra karaNAdistRtIyA'yo'sti / karaNAde kArakatvAkriyAmantareNa ca | 12 tasyA'sabhavAt / na cAna kAcita kriyAsti / ucyate / 'yadbhadai '-ityatra tRtIyA / samAsastu pUrvAditvAt / gamyAkriyApekSayA karaNe vA tRtIyA'stu tadA bAhulakAtsamAsa ||-bhuvriihiriti / nanu yattipadArthavyatiriktenAnyapadArthena bhAvya citragvAdivat atra tu tasyevAnyapadArthatvAt katha yahuvrIhi / ucyate / ekasyaiva vastuno bundriparikalpitabhedasya vattipadArthatvamanyapadArthatva ca na virudhyate / yathA zobhanazarIra. zilAputraka iti ||-mnsshcaa-|| nanvida sUtramaluvidhAyaka na karttavya yato luki kRte'pi sarvANi rUpANi bhaviSyanti / ucyate / yadi lup vidhIyate tadA padAntatvAbalopo rutva visargAdika ca kArya syAditi stram ||-naani // manasA dIvyAdityAzAsyamAnA lihAditvAt 'tikRtI nAmnei' ityac / gorAditvAt DayA 'kAraka kRtA' iti sa |-advyaanaaditiaake bhUmipAza Late ityAdi darzitam / tatazca bhUmI pAza. bhUmipAza ityatra svayameva na bhaviSyati alup yata. sajJAzabdo'pi na bhavati / ucyate / kacitsAkSyamAnA nacidasAdhyamAnA ca bhavati sajJA tatavAna sAdhyamAnA Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nanyantaraitvAdavAdeze kRte vyaJjanAntatvAdeva siddhaM ki vidAdipAThAzrayaNena / naivam / antaraGgAnapi hi vidhIn bahiraGgA'pi lup bAdhate ityuktam / anyathA nadIkukuTikAdiSvapyantaragatvAyatve sakhalup prasajjyateti // 18 // prAkArasya vyaJjane // 3 / 2 / 19 // rAjalabhyo rakSAnirdezaH kAraH / prAcA deze yaH kArastasya nAmni saMjJAyAM gamyamAnAyAmadhyaJjanAtparasyAH saptamyA vyajanAdAvuttarapade pare lup na bhavati / mukuTe mukuTe kApaNo dAtavyaH +mukuTekApaNaH / evaM stupezANaH / haledvipadikA / haletripadikA / vyaJjana, padimApakaH / samidhimApakaH / vRttau vopsAyA dAnasya cAntarbhAva / prAgiti kim / yathe yUthe deyaH | pazu yUthapazuH / evaM yUthapaH / udIcAM deze kAro'yam na prAcAm / kAra iti kim / abhyahite'bhyahite deyaH pazuH abhyarditapazuH / pAcAM deze kArAdanyasya deyasya nAmaitat / vyaJjana iti kim / avikaTe'vikaTe uraNo dAtavyaH avikaToraNaH / avikaTo'visamUha / adhyaJjanAdityeva / nadhyAM nadhyAM doho dAtavyaH nadhodohaH / pUNaiva siddhe niyamArtho'yaM yogaH / trividhadhAtra niyamaH / prAcAmeva, kArasyaiva nAmni, vyaJjanAdAveveti / tathA ca pratyudAhRtam // 19 // tatpuruSe | kati // 3 / 2 / 20 // adhyaJjanAtparasyAH saptamyAH kRdante uttarapade pare tatpurupe samAse lab na bhavati / nAmnIti nivRttam / stambe ramate stambaramaH / evaM karNejapaH / pAtresamitaH / pravAhemUtritam / udakevizIrNam / avataptenakulasthitam / vyaJjana, bhasmanihutam / bhasmanimIDham / bahulAdhikArAtkacidanyato'pi / RE goSucara / kaciniSedho na bhavati / mdrcrH| grAmakArakaH / kacidvikalpaH / khacaraH / khecara / vanecaraH / vncrH| paveruham / paGkaham / sarasiruham / sroruhm| diviSata | zumat / kacidanyadeva / hRdayaM spRzati hRdispRk / dvitIyArthe'tra saptamI / evaM divispRcha / tatpurupa iti kim / dhanvani kArakA yasya sa dhandhakArakaH / evaM kalyANAbhinivezaH / dharmaruciH / kRtIti kim / akSazauNDaH / aksskitvH| avyaJjanAdityeva / kuruSu carati kurucaH / evaM rAtricaraH / nadIcaraH / kathaM | parame kArake uttame kArake iti vigrahe paramakArake uttamakArake tiSThatIsatra saptamyA lub bhavati / ucyate / antaraGgatvAtpathamAntayoreva paramottamazabdayoH kArakazabdena samAsa iti tAbhyAM saptamyeva nAsti / yA kRtIti kRnimittAyA eva saptamyA luppratiSedhaH / iha tu tiSThatyAdikriyApekSeti lue bhavatyeva // 20 // / 2 // 21 // madhyAntazabdAbhyAM parasyAH saptamyA guruzabde uttarapade pare lup na bhavati / madhyeguruH / anteguruH / madhyaguruH antagururityapyanye // 21 // *amUrdhamastakAtsvAGgAdakAme // 3 / 2 / 22 // mUrdhamastakazabdavarjitAtkhAGgavAcino'yajanAntAcchabdAtparasyAH saptamyAH Ssti iti addhyajanAditi vyAvRtti ||--vnekiNshulkaa iti darzita tataya ki zyatIti adhvarkhAditvADidupratyaye kizu / lAtIti de kizula sa eva kizulaka ||-praakaar-|| kuva'ntyaneneti kara / 'punAmni gha' a iti vA / tata prazAyaNa-kAraH ||-mukuttekaapnnaadissu sarveSu 'nAmni ' iti sa / stUpo rAzi / zANa karpacaturbhAga // hale hale dvau dvau pAdau dadAti / *'sakhyAde pAdAdibhya ' ityakal / nahyate'nayA ' nIdAt '-iti traT ||-mdhyaantaa-|| atra samAsavizeSasyAnupAdAnAt yathA tatpuruSe luk na bhavati tathA yahumor3hAvapi // amuurddh-|| zabdapradhA Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImazaH kAmazabdAdanyasminnuttarapade pare lub na bhavati / kaNThe kAlo'sya kaNThekAla / udaremaNiH / vahegaDuH / putevliH| urasilomA / zirasizikha' / amUrdhemastakA- Masllata0 a0 // 40 // diti kim / mardhazikhaH / mastakazikhaH / sAnAditi kim / akSazauNDaH / mukhapuruSA zAlA / akAma iti kim / mukhakAmaH / ayajanAdityeva / aDgulitraNaH / jaDyAvaliH / bahulAdhikArAtkarakamalam galarAMgaH galatraNa. ityAdi siddham // 22 // bandhe patrinavA // 3 / 2 / 23 // bandhazabde ghajante uttarapadaM | *pare ayAnAntAtparasyAH saptamyA yA luvU na bhavati / khAnAdakhAnAcArya vikalpaH / haste bandho haste vandho'syeti vA hastevandhaH / hstbndhH| cakevandhaH / cakra-1 bandhaH / bandha iti kim / puTapAkaH / manorAgaH / ghoti kim / ajante mAbhUta / vanAtIti bandhaH / cakravandhaH / hstbndhH| cArakavandhaH / avyaJjanAdi5tyeva / guptivandhaH / kArAbandhaH // 23 // kaalaatntrtmkaale||3|2|24|| anyajanAntAtkAlavAcina: zabdAtparasyAH saptamyAstanataratamama tyayeSu kAlazabde cocarapade pare vA lup na bhavati / tana, puurvaahntnH| pUrvAhaNatanaH / aparAhaNetanaH / aparAhaNatanaH / tara, pUrvANetarAm / pUrvAgatare / aparAhaNetarAm / aparAhaNatare / tama, pUrvotta mAm / pUrvAhaNatame / aparAhaNatamAm / aparAhaNatame / kAla, *pUrvAhaNekAle pUrvAhanakAle / aparAhaNekAle / aparANakAle / kAlAditi kim / shukltre| zuklatame / avyaJjanAdityeva / rAtritarAyAm / nizAtamAyAm / raatrikaale| 'uttarapadAdhikAre pratyayagraNe pratyayamAtrasya grahaNam na vadantasya 'navA khitkRdante'-(3-2-117) iyatrAntagrahaNAt / tenAtra tanataratamapratyayAnAM svarUpeNeva grahaNaM bhavati // 24 // zayavAsivAseSvakAlAt // 3 / 2 / 25 // akAlavAcino'vyaJjanAntAcchandAtparasyAH saptamyAH zayAdipUttarapadepu lup na bhavati vA / vileshyH| mo nidezI nApradhAna iti samAnAmadhe '-iti naikazepa ||-vhegdduriti / 'gaDgAdibhya ' ityanena vikalpito'pi bAhulajhAt nitya pUrvanipAta ||-bndhe dhaji-|--cakravandha / hastabandha *ityAdidhanena sUtreNa na bhavati tAI mA bhAtu 'tatpurupe kRti ' iti anenAlue kA na bhavati / ucyate / 'avyaganAt' ityata sUtrAhulamityanuvartate tatazca tatpuruSe kRtIti bahulamalue bhavati / tatadhAtrAlu' na bhavati / tahi amUrdhamastakAdilAnena meNAlup katha na bhavati / ucyate / iha sUtra na pravartate yatra tatpuruve kRtIti na prApnoti niSevastatreda pravartate / atra tu tatpuruSastataya tena bahula bhAti / ato'lup na bhavati ||-kaalaattn-||-puunitraaN pUrvAhatare iti / dvayormadhye praSTai vibhagye vA pUryA 'yobhajye ca tarae' yatra saptamyA alue tatra prathamA / saptamyasya saptampayokatvAt / yatra tu saptamyA lup tara saptamyarthapratipAdanArtha saptamI punadIyate ||-puutimaamiti / athaka praruSo'tra pUrvAhasya vivakSAzAditi kecit / tathAhi yatsuprabhAte 25kRta yA praharImatI tayo suprabhAte kRtamAtazayena pUrvAhe kRtamiti loke vyavar3iyate / na tu paramArthato nAmArthaspAna kathitmArpayoga / anya Aha-gAmAyo'dhikaraNazaktI upasarjanabhAgAna prakRSyate / zaktirapyAdheyApekSatvAna rAta prarupamahatotyAdheyApekSayAna mAryAvarichanAyA zakte praphaSA varNanIya ||-puurvaakaal iti / saptamyantayAvizeSaNasamAsa / yadyapi pUrvAddha kAla na vyabhicAti tathApi 32 pAhulakAt samAsA yA prathinIvavyAmiti / athavA pUrgahe ya kAlastasmitriti peyadhikaraNye yA samAsa / atra sUtre kAlagrahaNasAmA dviaa| evama'parAhna jhAla ityAdi ||-raatritraayaamityaadi / atra rAtreyadyapi svata prApo nAsti tathA'pi gautara ityAge yathA jAte svata prakarSAsabhane tatsahacaradohavAhAyapekSayA prakarSastapAtrApi rAtritahacarAndhakAraporavAyapekSayeti / atra sUtre yadA tanotIti KKNOkkkkkkkkkkkkkkkkekoxetikokoKExamiok Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ************ vilazayaH / khezayaH / khazaya / vanevAsI / vanavAsI / antevAsI / antavAsI / grAmevAsaH / grAmavAsaH / bahulAdhikArAnmanasizayaH kuzezayamiti nityaM luvabhAvaH / hRcchayaH cittazayaH ityatra tu nityaM lup / akAlAditi kim / pUrvAhNazayaH / aparAhNazayaH / avyaJjanAdityeva / bhUmizayaH / guhAzayaH // 25 // * varSakSaravarApsaraH zaroromanaso je // 3 / 2 / 26 // varSa kSara vara ap saras zara uras manas ityetebhyaH parasyAH saptamyA je uttarapade vAlup bhavati / varSeH / varSajaH / kssrejH| *kSarajaH / varejaH / varajaH / apsujam / abjam / sarasijam / sarojam / zarejaH / shrjH| urasijaH / urojaH / manasijaH / manojaH // // 26 // dyuprAvRDvarSAzaratkAlAt // 3 / 2 / 27 // yogavibhAgAdveti nivRttam / divprabhRtibhyaH parasyAH saptamyA je uttarapade pare lup na bhavati / divijaH / prAvRSijaH / varSAsujaH / zaradijaH / kAlejaH // 27 // apo yayonimaticare // 3 / 2 / 28 // apazabdAtparasyAH saptamyA yamatyaye yonimaticareSu cottarapadeSu lub na bhavati / apsu bhavaH apasavyaH / digAditvAdyaH / apyuyoniH / apsumatiH / apsucaraH // 28 // *nesiddhasthe ||3|1|29 // *inpratyayAnte siddha stha ityetayozcottarapadayoH saptamyA alup na bhavati / bhavatyevetyarthaH / in sthaNDile vartate sthaNDilavartI / evaM sthaNDilazAyI / sAMkAzyasiddhaH / kAmpIlyasiddhaH / samasyaH / vipamastha / 'zayavAsI ' - ( 3-2-21 ) tyAdiyogadvayavikalpo 'prAT ' - ( 3-2-27) Adiyogadvayavidhiranena pratiSedhazca 'tatpuruSe kRti ' ( 3-2--20 ) ityasyaiva prapaJca / te vai vidhayaH saMgRhItA bhavanti yeSAM lakSaNaM mapaJcaceti // 29 // *paSTyAH kSepe // 3 / 2 / 3deg // kSepe gamyamAne uttarapade pare pacA lup na bhavati / caurasyakulam / dAsasyabhAryA / vRSalyAH patiH / kSepa iti kim / brAhmaNakulam / kathaM caurakula dAsabhAryA vRSalIpatiH / tattvAkhyAnametanna kSepaH // 30 // putre vA // 3 / 2 / 31 // putrazabde uttarapade kSepe gamyamAne SaSThacA lup vA na bhavati / dA syAH putraH / dAsIputraH / vRSalyAH putraH / vRSalIputraH / kSepe iseva / brAhmaNaputraH / dAsIputra iti tu tattvAkhyAne / pUrveNa nityaM niSedhe prApte vikalpaH // 31 // * pazyAgdizo harayuktidaNDe // 3 / 2 / 32 // pazyadvAgdikzabdebhyaH parasyAH SaSThayA yathAsaMkhyaM harayuktidaNDeSUttarapadeSu lub na bhavati / *pazyatoharaH / tAmyatIti tatIti kriyate tadA alup na bhavati pratyayApratyayayoriti nyAyAt / tena pUrvvAhNatana pUrvAhnatama pUrvAhnatara ityAdyeva bhavati // - varSa - // kSaratItyaci kSare metre jAta kSaraja / kSarazabdena jala meghaca ucyate // nenasiddha - // - inpratyayAnte iti / ihottarapadAdhikAre pratyayagrahaNe tadantavidhyabhAve jJApite'pi sAmarthyAttadantavidhi / inpratyayo hi dvividha kRttadvitatha / tatra kudvAtovidhIyate tadvito'pi prathamAntAdasyAstyupAdhikastasmAtsaptamyantAttayovidhAnAsabhavAttadante uttarapade saptamyA alup pratiSidhyata iti // - te vai vidhaya iti / vaizabdoM hetvarthaM tato vaiityasya yata ityartha. / parAnugrAhaka hi zAstra tatra kecittIkSNadhiyastAn prati saMkSepeNa praNayanam / kecinmandadhiyastAn prati prapaJca Arabhyate // -- SaSThayA kSe // atra pUrvapadAt kSepe alup idhyate tena bhUpasya jAlmo bhUpajAma ityatra luvena bhavati / etattu vyAkhyAnato vizeSapratipattiriti nyAyAt nyAyyam // pazyadvAra - // pazyatohara ityatra yadA pazyatA hara iti kriyate tadA alup bhavati vA navA / ucyate / zabdazaktisvAbhAvyAtmamAsasyApyagamakatve samAsAbhAvAt lugapi na prApnoti / yadA tu arthAtprakaraNAdvA bakayoM jJAyate tadA bhavatyevA'lup // adaso - || akanpratyayaviSaye uttarapade ityukta Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 41 // anAdare paSThIyam / janaM pazyantamanAdRtya hartetyarthaH / vAcoyuktiH / dizodaNDa / saMvandhaSaSThyau // 32 // *adaso'kasAyanaNoH // 3 // 2 // 33 // * adasaH *lata0a0 parasyA paThyA akamayayavipaye uttarapade AyanaNpratyaye ca pare lup na bhavati / amuSya putrasya bhAvaH *AmuSyaputrikA / evamAmuSyakulikA | caurAditvAdakam / / amuSyApasamAmuSyAyaNaH / naDAditvAdAyanaN / adaso'nantaramAyanaNo vidhAnAnna tatrottarapadasaMbhavaH // 33 // devAnAMpriyaH / / 3 / 2 / 3 // devAnApriya iti SaSThathA lubabhAvo nipAtyate / devAnAMmiyaH // 34 // bhopapacchalAgaleSu nAmni shunH||3|2|35 // zvanzabdAt parasyAH paThayAH zepA dipUttarapadeSu nAmni saMjJAyAM viSaye lup na bhavati / zunaH zepamiva zepamasya zunaHzeSaH / evaM zuna:pucchaH / shunolaamlH| zepa zabdaH sakArAnto'pyasti iha | #vakArAntasya grahaNam / nAmnIti kim / zvazeSam / zvapuccham / zvalAGgulam / anye tu siMhasyazepaM siMhaspaSuccha sihasyalAigUlamityatrApi icchanti tanmatasaMgra hAthai bahuvacanam anAmnyapi vidhyartham // 35 // vaacsptivaastossptidivsptidivodaasm||3|2|36|| vAcaspakhAdayaH zabdAH paThA luvabhAve nipAtyante nAmni viSaye / vAcaspatiH / vAstopatiH / divaspatiH / divodAsaH / nAmnIseva / vAkpatiH / vaastuptiH| yuptiH| dhudAsaH // 36 // IM RtAM vidyaayonisNbndhe||3|2|37|| RkArAntAnAM zabdAnAM vidyAkRta yonikRte ca saMbandhe nimice sati vartamAnAnAM saMvandhinyAH SaSThyA vi tatadhAkanpratyayaviSaya iti vizeSaNamuttarapada iti vizeSya tatadhAnapratyayaviSaya iti bhinavizeSaNa kA kriyate / amampratyayAnta yaduttarapada tasmin viSaye phatha na bhavyate / ucyate / pratyayasyeva prahaNa 13 bhavati / pratyayagrahaNa ca 'navA khit -ityatrAntagrahAt / tAda 'mesibasthe' iti sUne ina kA pratyayamAtrasyaira prahaNa na bhavati / ucyate / asabhavAt / tatrApi asabhavAt grahISyate akamakA tyayAnte uttarapada iti / neva grahaNa bhavati asabhavAt / ki tyA pratyayasya sabhavAtpratyayasvena grahaNa bhavati / yato viSayavyAkhyAne pAThapantapUrvapadasya putrazabde uttarapade apratyaya sabhayatyeSa / naca vAcyamanantare eva kimiti na bhavati / yato'dasa paro nAstyA / amuSyaputra iti caurAdipAThAt / adha corikA ispatrAtamantamuttarapada sabhavati tata kadhamatrante uttarapade iti na bhaNita yathA amupyacoriketi / ucyate / akamantavya niSedho'pi bhAti paTayA luphbhAvasya yathA adadhorikA / pratyayagrahaNe sabhare sati pratyayamAtrasyaiva prahaNa bhavatItyAha-adasa ityAdi |-aamunnyputrikti / gatu amuSyaputrA'mudhyakulazabdayo SaSThIsamAsayorakRtaSaSThIlopayodhogaditvAdamuSyeti ca SaSThayantasya nadAdipAThasAmadeivAphanAyanaNI SaSThayA lupabhAvasya sibatvAt kimarthamidamArabhyate / eSa cAmuNya-152 putralApatyamAmadhyapuni AmudhyapunAyANe amuSNakulasthApatyamamupyakulIna amuSya putrasya bhAvo'muSya kulasya bhAra iti ca vAkyamamuNaputrA'muSpakula iti ca kevalayorapi prayoga upapadyate / gaNapAThaya | pUrvasUtrebhya iti sa eva pramANo kriyatAmiti / satyam / etadardhAnudAyamedamityadoSa / etaca gamanakAmAtrameva uttara tu anyacintanIyam // tadetad asmin sUtre kRte'phAyanaviSaya evaM PK aluppravartate / sUtra vinA tu sarvatrApi Ada putrItyAdipu alura prasajyeta / idAnI tu na bhAti |-devaanaaN--|kth devApriya iti / ekatvadvitvayornahumIhI yA bhaviSyati ||-devaanaaNpriy jumUkho vA ||-sheppucch-||-anaamnypi vidhyamiti / prakRteranyato'pi ca iti zeSo zeva // zeSazabdasya lidAnuzAsane pulihAvamukta pAntasyAt / atra tu napusakatva cindayam ||-vaacspti-22 // 41 // --|| anna patra satva ca nipAtanAt ||-tAM vidyaa-|| anna yonizabdasvedantatvAtpUrvaniyAte prApta eva nidezAvArthAditvAdA paranipAta ||-puurvpdvishessnn kiAmati / bhaziSya ityukta Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | pAyonisaMbandhe eva nimitte sati vartamAne uttarapade lup na bhavati / hotuHputrI hoturntevaasii| pituHputrH| piturantevAsI / tAmiti kim| aacaaryputrH| mAtulAntevAsI / bahuvacanaM vidyAsaMbandhanimitte yonisaMvandhanimitte iti yathAsaMkhyAtipatteDhuMdAsArtham / aGgya iti nirdeza prApte SaSThInirdeza uttraarthH| vidyAyonisaMvandha iti kim / bhagRham / apUrvapadavizeSaNaM kim / bhartRziSyaH / bhartRputraH / uttarapadavizeSaNa kim / hotRdhanam / pitRgRham // 37 // *svasRpatyorvA // 3 // 2 // 38 // vidyAyonisaMvandhe nimitte sati pravartamAnAnAmRkArAntAnAM zabdAnAM saMvandhinyAH SaSThyAH svaspatyoruttarapadayoryonisaMbandhanimittayoH parayola vA na bhavati / hotu:svsaa| hotsvsaa| pituHssvsaa| pituHsvsaa| pitRssvsaa| mAtuHsvasA / mAtuHSvasA / maatRssvsaa| duhituHptiH| duhitRptiH| svmuHptiH| svsRptiH| nnaanduHptiH| nnaandptiH| vidyAyonisaMvandha iti pUrvapadavizeSaNaM kim / bhrtRsvsaa| uttarapadavizeSaNaM kim / hotRptiH| pUrveNa nityaM pratipedhe prApte vikalpo'yam // 38 // *A dvndve|| 3 / 2 / 39 // vidyAyonisaMvandhanimitce sati pravartamAnAnAmRtAM yo dvandvastasminsatyuttarapade pare pUrvapadasyAkArontAdezo bhavati / hotA ca potA ca hotApotArau / neSTodAtArau / prazAstApatihartArau / mAtAduhitarau / mAtApitarau / nanAndAyAtarau / atheha prathamayoH kasmAnna bhavati hotRpotaneSTodrAtAra iti / antyasyaivottarapadatvAt / kathaM tahi hotApotAneSTodAtAra iti / yoyordvandve bhaviSyati / yadA ca hotA ca potA ca neSTodgAtArau ceti vigrahastadA hotRpotAneSTodAtAra iti / tAmiseva / guruziSyau / RtA dvandva iti kim / pitRpitAmahau / vidyAyonisaMvandha ityeva / krtRkaaryitaarau| *vidyAyonisaMvandhazceha prayAsatteH samasyamAnAnAmRdantAnAmeva parasparaM draSTavyo na yena kena cit / teneha na bhavati / caitrasya svamRduhitarau / nAtra svasaduhitroH parasparaM saMbandhaH / na hi svasA caitrasya svasA bhavantI duhitaramepakSate duhitA svasAramiti / yadyevaM kathaM caitrasya pitRbhrAtarAviti asti patra parasparasaMvandhaH / ucyate / yadyapi caitrasya bhrAtA bhrAtA bhavan pitaramapekSate caitrapitRjanitasyaiva caitrabhrAtRtvAt / tathApi pitA pitA bhavanna bhrAtaramapekSate / yadyevaM kathaM mAtApitarau hotApotArau / na hyatra parasparApekSastathAbhAvo'pi tu putrayajamAnApekSaH / naivam / atrApi mAtrAdInAM parasparasaMbandhAt / te hi svakarmaNi prajane yAge ca sahitA evaM pravartante tatkarmanimittazcAyaM teSAM vyapadeza ityadoSaH / kecittu svasAduhitarAvityatrApIcchanti // 39 // *putre // 3 // 2 // 40 // putrazabde uttarapade dvandve samAse vidyAyonisaMvandhe nimitte sati pravartamAnAnAmRkArAntAnAmAkAro'ntAdezo bhavati / mAtAputrau / pitAputrau / hotAputrau // 40 // *vedasahazratAvAyudevatAnAm // 3 / 2 / 41 // vede sahazrutAnAM as vAyuvarjitadevatAnAM dvande pUrvapadasyottarapade pare AkArAntAdezo bhavati / indrAsomau / indAvaruNau / indrAbRhaspatI / * gunAsIrau / agnAmarutau / agnendrau / agnA| tatazcAtra nAyakavAcako draSTavya / yadA tu bhartRvAcakastadA bhartu ziSya ityeva bhavati // - svsRptyo-|| dharmArthAditvAta svasazabdasya pUrvanipAta ||-aa dvNdve-||-vidyaayonisNvndhshceheti / | iheti bhaNanAt svsptyo|tytr na pratyAsAtta / tena nanAndu patirityAdi siddham ||-putre-|| uttarapadasya RdantatvAbhAvAtpUrvaNAprApte vacanam // duhitA putrAviti bhanna tatazcAnena kAraNena bhanna yaduta 'bhrAtaputrA svasRduhitRbhiH' ityekazeSa prApnoti tatazca putrAvityeva syAt ||-veds-||-shunaasiiraaviti / vAyuravI ityartha ||-suuryaacndrmsaaviti / ravicandrAvityartha ||-skndo mahAse Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ thoDe viSNa / somArudrau / sUryAcandramasau / mitrAvaruNau / vedeti kim / zivavaizravaNau / kandavizAkhau / bramamajApatI / saheti kim / viSNuzakrau / zruteti kim / kAlata0a0 // 42 // *candrasUyauM / divAkaranizAkarau / vAyusarjanaM kim / agnivAyU / vAnagI / devatAnAmiti kim / yUpacapAlau / ulUkhalamuzale ||41||ii: pomvrunne'gneH|| 3 / 2 / 42 // vedasahazrutAvAyudevatAnA dvandva pomavaruNayoruttarapadayoranizabdasya IkArAntAdezo bhavati / pometi nirdezAdIkArasaMniyoge patvaM ca nipAtyate / * agnIpomo / agrIvaruNau / pomavaruNeti kim / agnendrau / devatAda iseva / agnisomau mANavako / IkArasaMniyoge vidhAnAdiha palamapi na bhavati // 42 // PSI irvaddhimatyaviSNau // 3 / 2 / 13 // viSNujite vRddhimatyuttarapade pare devatAdvadve'garikAro'ntAdezo bhavati / IkArAkArayorapavAdaH / agrIvaruNo devane ke AE asyA AnivAraNIganaDAhImAlabheta / agnIpomo devatA'raya AgnisomaM karma / evamAnimArutam / vRddhimatIti kim / agrovaruNau / agniimrutau| Agendra karma / | 'AtA nendravaruNasya ' (7-4-29) iti vRddhinipaMdhaH / aviSNAviti kim / agnAviSNU devatAsya agnAvaiSNavaM caruM nivapet // 43 // divo dyAvA // 312 // 44 // devatAdve divazabdasyottarapade pare dyAvA ityayamAdezo bhavati / yautha bhUmitha dyAvAbhUmI / dyAvAme / dhApAnakte / naktazabdo'kArAnto'pyasatya navyayam // 44 // divasadivaH pRthivyAM vA // 3 // 2 // 15 // divazabdasya pRthivyAmuttarapade pare devatAindre divam iti diva ityetAvAdezau vA bhavataH / as divaspRthivyau / diva:pRthivyau / yAvApRthivyau / divaH iti visargAntasya nirdezAt divas iti sakArasya rutvaM na bhavati // 45 // *ussaasosssH|| 3 // 2 % 46 // devatATe uttarapade pare upaszabdasyopAsA ityayamAdezo bhavati / upazca sUryaca upAsAsUryam / upAsAnaktam / upAsAnakte / kecittu sUryazabdasyApI| cchanti / sUryaca somazca upAsAsomau // 16 // *mAtarapitaraM vA // 3 / 2 / 47 // mAtRpitRzabdayoH pUrvottarapadayonde mAtarapitareti RkArasya ara iti nipAtyate vA / mAtA ca pitA ca mAtarapitarau / mAtarapitarAbhyAm / mAtarapitarayoH / pakSe, mAtApitarau / mAtApitRbhyAm / mAtApitro ekazeSe tu pitarau / AS zabdarUpApekSo napuMsakaikavacana nirdeza uttarapadasya *arabhAvAbhivyaksarthaH / uttarapadasyAraM necchantyanye // 47 // *vrcskaadissvvskraadyH||3||1||48|| kutsitaM vacoM varcaskam tadAdiSvartheSvavaskarAdayaH zabdAH kRtazapasAdhuttarapadAH sAdhavo bhavanti / vrcske'vskrH| abakIyate'vaskaraH annamalam / tatsaMbandhAttaddezopyavaskaraH / avakaro'nyaH / apaskaro sthaa)| apakaro'nyaH / *kutsitA tumburuH kustumvuropadhijAtI / tatphalAnyapi kustamvurUNi / anyatra kutumburustina / vizAkhastu tasyeva mUrtyantaravizeSa ||-cndrsuuryaaviti / etI hi de zabdAntareNa vidyate candrasUryaityAdizabdestu na zrutI ||-ddhi-|| anna bahinadApi lup antarasAnapi vidhIn pAvata AS kA iti nyAyAtantitotpattibhAninyA lapA pariyA'ntaramA api dIryatAdividhayo yAdhyante / na cApa vAcya vAkyavibhaktarapi tahi luyabhASastadabhAre hi tabitotpattirna syAt gAmno vidhIyamAnaralena vA-12 kyAttadvitasyAnupapatteriti |-divo dyA-||-dyAvAzme iti / pRSodarAditvAdakAralope meti rUpam ||-upaasosssH // upa zabda prabhAtavAcako napusaka / sadhyAvAcakastu sIkIca // -2 AAR mAtara-|-arabhAvAbhivya iti / anyathA mAtarapitarAthiti kRte 'aDoM ca ' ityarAdezo'pi sabhAvyeta / vayaMskA- 'yuvarNa -ityALa avaskara. ||-kutsitaa tumbururityatra bAhula EXEKXEEEKEVEREKKIEOKHEREKKERROROREKAREEKO 42 // Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakSaH / avarasparA aparasparA vA kriyAsAtatye / avarasparAH sArthoM gacchanti / sanataM gacchantItyarthaH / anyatrAvaraparAH sArthI gacchanti / avare ca apareca sakRdeva gacchantItyarthaH / AspadaM pratiSThAyAm / pratiSThA khAnamAtmayApanApadam / anyatra A Ipat padamA padAdA Apadam // Azcaryamaddhate / / Azcarya nIlA dyauH| Se anyatra Acarya karma zobhanam // pratiSkaza sahAye // puroyAyini dUte vA / grAmapadhye pravakSyAmi bhava me tvaM pratiSkazaH / anyatra kazAM patigataH patikazo'dhaH // praskaNvaharizcandrAsapau // pragataM kathaM pApamasmAditi prakaNyaH / haricandra ivAhlAdako yasya harizcandraH / Rperanpatra prakaNvo deshH| haricandro mANavakaH // mastaSRITNadaNDayoH // mA kiyate pratiSidhyate'nenati paskaraH / makarazabdasya cA'vyutpannapa maskara iti rUpam / anyatra makaro graahH|| maskarI parivrAjake // | mAkaraNazIlo maskarI / sa hyAha mA kRpA karmANi zAntivaH zreyasIni / makarinzabdasya vA maskarIti rUpam / anyatra makarIti, samudraH // kAstIrAjastunde naga| re||iipciirmjsyev tundamasyeti vyutpattimAtram / *kAstIramajastu-daM ca nagaram / anyatra kAtIram / ajatandam // *kAraskaro vRkSe // kAraM karoti kila kAraskaro PERH / kArakaro'nyaH // vanaspatiH puSpa rinA phalapati vRkSe // sarvo haritakAyo vanaspatirityanye / vanapatiranyaH // pAraskaro deze // pAraM karoti pAraskage SRI deshH| pArakaro'nya' // karapharo girivRkssyoH| karaM karotIti karaskaro nAma giriH / karaskaro vRkssH| karakaro'nyaH / / rathasyA nadyAm // rathaM pAti pivati vA rathaspA nAma nadI / rathapA'nyA // kiSkuruH praharaNe // kasya kuruH kiSkuruH nAma paharaNam / kimo makArasya pphaaraadeshH|| kiSphuH pramANe // kimapIpatpariyA kurbhamirasya kiphuH vitastihasto vA / / kiM karotIti vA kiSkuH / karoterDapratyayaH kimo makArasya ca pakAraH / kArya karotIti vA kisskH| upatyayaH kAryazabdasya ca kiSbhAvaH // *kiSkindha iti guhAparvatayoH // kimapyantardadhAti kiSkindhA nAma guhA / kimo dvivacanaM pUrvasya ca makArasya sskaarH| kiM kiM dadhAti kiSkindhaH parvata. // AskathaM nagare // AhutAH kathA asminnityAskathaM nAma nagaram // taskarazcaure // tat karoti taskaracauraH // bRhaspatirdevatAyAm / bRhatAM patiH bRhan patiriti vA bRhaspatiH / ubhayatra takArasya sakAraH / anyatra tatkaraH bRhatpatiH / / prAyazcittaprAyazcitto atIcArazodhane // prakarSeNaisAgacchasasmAdAcAradharma iti prAyo munilokaH / cinyate smayate iti cittam cittizca vratam / prAyazcittaM cintitaM kilviSavizuddhaye prAyazcittamaticArazodhanam AlocanapratikamaNAdi / evaM praayshcittiH| pakSe visarjanIyapUrvaH zakAra ityanye / prAyazcittam / praayHshcittiH| anye tu mAyaNaM prAyaH tasya cittaM prAyazcittaM prAyazcitirityapi manyante // zaSkulo kRtAnne / zakulazabdAgaurAditvAt DoH / kRtAnnAdanyatra zakulI matsyavizeSaH // goSpadaM gosevite pramANe ca // yatra gAvaH padyante sa | kAt tItvam |-aaspdmiti / Apadyate prApyate sadbhi vaditvAdala ||-mskr iti / 'punAmni gha' bAhulakAca samAso 'nAma nAmnA'-ityanena 'pRSoda -iti mADo hala // ku ISat tIra-kAstIram 'alpe ' kAdeza ||-kaarskro'y Tapratyaye'ci pA / kiSkindhAzabdo'pratyaye / 'zIrIbhUdUmapAdhAga'-ityAdinA auNAdike te vA cittam / aparatra vAdibhya ' iti ktii|| EK anye tu prAyaNa prAya iti ko'the paralokagamana bhojanatyAgo vA prAya / tasya citta prAyacittam / gavA pada goSpadaM tasya pUraNa ' vRSTimAne '-iti Nam ||-gosspdmaatrmiti / goSpada mAnamasya Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mANe goSpadapUraM dRSTo devH| *raNyAni / agoSpadeparaNyAsa evAzukla iti bhavati nApayartha / bahuvacanamA | lie: saam| zobhanamAryaH / apanI pRzau / te bhaat| parata iti kim zabdataH pratyAsanA kA kim / kalyANI mAyaH / / |ca kalyANapaJcamA / pUrvasya tu vyavadhAnAnA / atra puMbadbhAve zabdakhIgrahaNaM kim / kalyANA anUGiti prasa zrI gobhiH sevito grAmasamIpAdirdeza ucyate // pramANe goSpadapuraM dRSTo devH| goSpadamAtra kSetram / apa goH padamanyasyeyacA paricchettumupAdIyamAnaM pramANaM bhavati / | mame anyatra gopadam // agoSpadaM sevArahite // na vidyate goH padaM yeSu tAnyagoSpadAnyaraNyAni / agoSpadeSaraNyeSu vizvAsamupajAgmAn // nanu goSpadapratipedhAdagoSpa damiti sidhyati / satyam / kiMtu yatra gavAM prasako na tAbhiH sevitastatraiva syAt / yathA yatra zukraguNaprasaGgaH sa evAzula iti bhavati nAtmA kAzAdi / yatra tu | gavAmatyantAsaMbhavastatra na syAt vatrApi yathA syAdityevamartha nipAtanam / na vidyate goH padaM yatrati tripadabahuvrIhivivakSAyA rUpAntaranikRtyartham / bahuvacanamA-2 kRtigaNArtham / tenAvovacaparovarAdayo'pi drssttvyaaH||48|| parataH strI paMvata stryekaarthe'nng||31||49|| parato vizeSyavazAyaH zabdaH kholisa striyA vartamAne ekArthe tulyAdhikaraNe uttarapade pare puMvadbhavati ' anUna ceduGanto bhavati / darzanIyA bhAryA yasya sa drshniiybhaaryH| evaM paTubhAryaH / klyaannbhaaryH| zobhanamAryaH / prasUtabhAryaH / prajAtabhAryaH / enI bhAryA yasya sa etabhAryaH / evaM zyetabhAryaH / yuvanirjAyAsya yuvajAniH / kalyANI cAsau paJcamo ca kalyANapaJcamI / padavI ca mRdI ca padavI mRtyau / te bhArye asya pdviimRdubhaaryH| atra dvaMdvapadAnAM parasparArthasaMkramAt dyarthasya mRduzabdasya vyarthena bhAryAzabdena sAmAnAdhikaraNyamiti puMbadbhAvaH / pUrvasya tu vyavadhAnAnna bhavati / parata iti kim / dunniibhaaryH| vrttaabhaaryH| vddvaabhaaryH| atra 'badbhAve arthavaH pratyAsannAH kUmaIsAzvazabdAH mApnuyuH / droNIbhAryaH / kuTIbhAvaH / pAtrIbhAryaH / atra puMvadbhAve zabdataH pratyAsannA droNakuTapAtrazabdAH prApnuyuH / sroti kim / grAmaNi kulaM | dRSTirasya grAmaNidRSTiH / khalapuSTiH / stryekArthe iti kim / kalyANyAH vastram kalyANIvastram / sIgrahaNaM kim / kalyANI pradhAnameSAM kalyANIpradhAnAH / gRhiNoSA netraaH| ekArtha iti kim / kalyANyAH mAtA kalyANImAtA / darzanIyAmAtA / anaGiti kim / brhmvndhuubhaaryH| krbhoruubhaayH| anaGiti masajyapratiSedhAt as iDaviDo'patyaM sI aj tasya lup / iDApit / sA cAsau bhAryA ca aiDaciDabhAyeMtyAdipu uttareNa puMvadrAvaH / paryudAse Di UmahazamatyayAntasyaiva puMcadbhAcaH as gAt 'digo sazaro ca ' ilpa'dhikAre 'mAgara' iti mAnada // - rUpAntaranivRtyarthamiti / agopadamiti rUpasyetyartha / gRhmAtIti vA 'jAtAdidunI -pati grAda // -maskarIti / NinyArAze ra ubhayanApi hA ||-aacovcprocraadyo'piiti / AyatIti agAyatIti gAina ayAra na 'cArgadapaTa -aba ApoSanAmiti nipAlam / paradhA'ravA parAgaca arAica iti yA parI-13 paraga ||-prt: sI-1-siyAmekArtha sI na tat ekA ti yA spekA tasmin ||-atr puvAve arthata iti / duNI ityAdInA payANAmAziSTalijhAnA putile prayogAdarzanA ra kAtirUpa puMSanAga spAdiyAzaGkA // nanu guNazabdasya dhinAnakasya pustamapi dRzyate tatkA gilpasIlarAm / satyam / na tat yAkaraNasammatam api rAbhidhAna kArANAmera |-shbdtH pratyA135] sancA iti / na sAta rAI / gagu phuTapA pazavyAyalizAyapi ratastakAmAniTarijAtam / satyam / kuTazabdo gehe pAnazadastu bhAjo vartamAna saulie eA kepiduktastadabhiprAyAzrayaNenedamu-125 yate -anUjiti kimiti / nagariti niSedho'ga garne kimucyo 'nApriyAdI' ityAdo prakramAyAte pratiSepAdhi kAre eA tu yukta / satyam / yadyota na kurgAta phitu niSedhAdhikAre aditi LDKI sUnAntara vidhyAra tetA yathA nANiyAdInA piMdhAnA 'punata karmadhAraye' iti pratiprasaSa uktastathA'syApi sa pAdhaka sthAna sa mA bhUdilegamartham ||-uttrenn puvannAva iti / 'punarakarmadhAraye Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAditi // 19 // kyaDamAnipittaddhite // 3 // 2 // 50 // kyAGi pratyaye mAnini zabde cottarapade piti taddhite ca pratyaye pare parataH strIliGgazabdo'naha paMvadravati / kyaGa, zyenIvAcarati zyetAyate / mAnin, darzanIyAM manyate darzanIyamAnI aymsyaaH| dsheniiymaaniniiymsyaaH| mAninagrahaNamastyattarapadArtham asamAnAdhikaraNArthaM ca / darzanIyAmAtmAnaM manyate darzanIyamAninIti tu sAmAnAdhikaraNye pUrveNaiva bhavati / pittaddhita / thyap , ajAyai hitama *ajaya yathama / pittithaT / bahonA pUraNI bahutithI / pacarad / bhUtapUrNa pado pttucrii| pittas / vahIbhyo bhutH| apa, bahopu bahutra / prazas / bahrobhyo dehi bahuzo dehi / alpAbhyo dehi alpazo dehiM / pAzap / ninyA darzanIyA darzanIyapAzA / tamap / iyamAsAmatizayena pakA pakatamA / tara, iyamanayoratizayena pakA pakatarA / rUpap / prazastA darzanIyA darzanIyarUpA / kalpam / IpadasamAptA darzanIyA darzanIyakalpA / dezyap , evaM darzanIyadezyA / kap / istA darzanIyA darzanIyakA / / katsitA darada dAradikA / kathaM paTvikA mRddhikA / 'incAdIdtaH ke' (2-4-103) ityatra DograhaNaM puMbadbhAvavAcanArthamityuktam tenAtra istro bhavati / pidagraiNaM kim / paTvIrUpyam / paTvImayam / tanvI tanvI khanati tanvozaH khanati / 'saMkhyakArthAdvIpsAyAM zas' (7-2-257) iti zas / taddhita iti kima / padavISu / bahvISu / kumArIbAcarati ki / kumArayati / kumArIyateH kim / kumArI brAhmaNaH / paJcabhirgAIbhiH gAAyaNIbhirvA krItaH pshcgrgH| dshgrgH| atrekaNaH 'anAmyadviH plap' (6-4-247) iti plup / pittvAtpuMstvam / tato 'yajanozyA' (6-1-126) ityAdinA yajaoH lup bhavati / gatagatetyatrApi | plapcAdAvekasya syAderityanuvartamAne 'AvAdhe' (7-4-85) iti dvivacane AdeH syAdeluH pitvAtpuMstam // 50 // *jAtizca Nitaddhitayambo 2113 // anyA parataH strI jAtizca Nipratyaye yakArAdau svarAdau ca taddhite viSayabhUte utpatsyamAne tadvivakSAyAmeva puMvadbhavati anuung| Ni, padvImAcaSTe *pttyti| lghyti| evametayati / shyetyti| taddhitayaH, enyAM sAdhuH etyaH / evaM shyetyH| enyA bhAvaH *aityam / evaM zyaityam / lauhityam / taddhitasvara, bhavatyA idaM bhAvaskam / bhavadIyam / iyamAsAmatizayena padvI paTiSTA / paTIyasI / jAti, taddhitaya / darado'patyaM strI aNa, lup / darat / tasyAM sAdhaH daaryH| evaMm auzijyA baDhAbATaNo lapa nivartate / taddhitasvare, gAAyaNyAH kutsitamapatyaM gAyaH gArgikaH / hastinInAM samUho hAstikam / jAtigrahaNaM jAtilakSaNapratiSedhaityanenetyayoM na tvanena / ' svAgAd DIoNtizca '-iti niSedhAt ||-kyaanaani-||-ajthymiti / atra 'svAhAd DIrjAtizca'-iti niSedhe'pi pitkaraNAta puvadbhAva ||-drshniiykaa / atrA'| sadehArthamikAro na kRta / tathAhi kimatra puvadbhAve sati 'asyAyattatakSipakAdInAm ' ityanena ikAra yadvA'kRtepi puvadbhASa ' svazAjabhakhA'-ityanenApa eva sthAne iti pubadbhAvAbhAvayorna vizeSapratIti | syAta dArAdiketi / daradA rAjI 'purumagadha'-ityaN / yadA khapatyArthe'N tadA 'svAhAd DI'-iti gotra caraNa saheti jAtile puSadbhAvapratiSedha syAt / athedaze vAkye kRte'Na na prA- 135 jAproti yato rAya'bhidheye ukta / atra tu strItvaviziSTo'stIti na prApnoti / ucyate / nAmagrahaNe liviziSTasyA'pIti ||-jaatishc Ni-1-paTayatIti / Niji puSadbhAye 'nAmino'kalihale' 12 2 iti vRddhI antyasvarAdilope / yadyatra vRdhimakRtvaiva ukArasyaiva lopa vidadhyAt tato'pIpaTadityAdau samAnalopitvAditva na syAt ||-aitymiti / 'varNadRDhAdibhya ' vyaNa ||-aushijy iti / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ek gaImaza nityayam / sati tasmin ckaaro'nyaarthH| jAtiH parataH sI anyA ca parataH strI puMbadbhavatItyarthaH / akRte hi cakAre jAtereva puMvadbhAvaH syAt / taddhiteti kim / la-tR0 a0 // 44 // hastinImicchati istinIyati / hastinya / enIyati / enyaH / kathaM yauvatam / bhikSAdau yuvatIti strIliGgapAgat / kauNDinya iti tu 'kauNDinyAgastyayoH'-- (6-1-127) iti nirdezena baddhAvasyAnityatvAt / ata eva ca mAnAyya ityatrApi na bhavati / "sApatna ityapi 'sapalyAdau' (2-4-50) iti sUtre sapatnIti samudAyanipAtanAt / ata eva sapatnIbhArya ityatrApi na bhavati / sapatnasyAyaM sApatna iti vA bhaviSyati / taditayasvara iti viSayasaptamyAzrayaNaM | kim / padavyA bhAvaH pATavam / atra pratyayotpaceH pUrvameva puMbadbhAve laghvAdikhAt 'yavarNAlladhyAdeH' (7-1-69) ityaN bhavati / parasaptamIsamAzrayaNaM tu | paTvIzabdasya layAdikhAbhAvAcato'N na syAditi / yasvara iti kim / paTavyA Agatam paTvIrUpyam paTvImayam // 51 // *eye'naayii||3|2| 52 // taddhite eyamatyaye pare anAyyeva parataH sI puMvadbhavati / agnAcyA apasam aagneyH| agAyI devatA'sya AgreyaH sthaaliipaakH| pUrveNa siddhe niyamAthe vacanam / / nitena zyeneyaH rohiNeyaH / atra pUrveNApi puMvadbhAvo na bhavati // 52 // naastriyaadii||3|2|53|| *pUraNyappratyayAnte stryekAthai uttarapade priyAdI ca pare parataH kho banna bhavati / apa, kalyANI paJcamI AsAM kalyANIpaJcamA rAtrayaH / evaM klyaanniidshmaaH| pUraNyavantasya grahaNAt iha puMbadbhAvo bhavatyeva / baDhya vAco yasya sa bacazcaraNaH / miyAdi, kalyANI priyA asya klyaanniimiyH| evaM bhavyApiyaH / bhvyaamnojnyH| miyAkalyANIka: / priyaasubhgH|| kalyANIdurbhagaH / klpaanniisvH| *bhiyAkSAntaH / darzanIyAkAntaH / priyAvAmanaH / drshniiyaasmH| miyAsacivaH / priyAcapalA / piyAvAlaH / klyaanniitnyH| | yazAH paSThi nyAya phit in 'vazerayaDi' gRta uzijo'patya 'pupamagadhadatyam 'derama' lopa / uziji sAdhu ||-gaagy ityAdi / 'vRkSatimA kSece Ne kaNo' tata puvatve 'tadhitayaspo'nA'-iti yalopa -puvadrAvasyAnityatvAditi / gargAditvAd yaSi puSadbhAve tu 'no'padasya-ityanyasvarAdilope koya iti syAt / / ata eva ceti / anityatvAdevetyartha / mobhI 'manoro ca vA' DI aiSa / manAyA apatya 'gadim'mAnAyya / sapatnyA apatya 'zivAderaNa' sApakSa / nanu manAyIzabdasya gAdipAThAtsvayameva na bhaviSyati / yathA yogtamityatrA SmikSAdipAThAzIliisya yugatizabdasya punadbhAro na bhavati evamapi / ucyate / gargAdigaNe'NekaNo prAptAvasya pATha iti tatrA'pyukta tatatha pupadbhAva prAyoti sa mA bhUditi kauNDinyanirdezAtpuvadAyo 17 bharatItyuktAm ||-spnsthaaymiti / sapanazabdaca sapanyAstulya. 'asapalyANa auNAdiko vaa||-paattvmiti / atra baNaviSaye punadbhAvastato'N |-eye'gnaa-11-aagney iti / 'kalporeyaNa |-shyneyeti / 'dvisvarAdanayA '|-rohinneyeti / 'yApsyUDa ' iti evaN ||-niymaarthmiti / viparItaniyamastu na bhavati pratiSedhAdhikAre'gnyAyaneye ityakaraNAt / ameSa vA Ameya ityanipAtanAt / viparItanivamai hi aprAgve hita 'tama hite' itoye 'jAtidha'-ityanenApi puvat na syAt / tatazcAnAyIya iti spAt / sthite soya ityeva bhavati |-naapriyaa--puurnnypaatyyaant iti / priyAde svarAntasthApantasya uttarapadatya tatsAhacaryAdappratyayo'pi svarAntAdena vihito rakhate saca pUraNIpratyayAntAdeva sabhavati / yahA apiti 'pUra-al NI-pastatprAdhAnyebha' iti sUpazrato gupate navadhikArAnumita / atAnumitayo otastheta prahaNAt ||-priyaakssaant iti / kSamate 'putapitta'-dati nipAtyate / kSAntirasyA asti / anaadi-121||44|| RECEREEKKINERIEEEEEEEEERS Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kalyANIduhitakaH / klyaanniibhktiH| giritanayA bhaktirasya giritanayAbhaktiH / kathaM dRDhabhaktiH sthirabhaktiH zobhanabhaktiH pripuurnnbhktirityaadi| dRDhaM bhaktirasyetyevam akhIpUrvapadasya vivakSitakhAt / appiyAdAviti kim / kalyANI paJcamI asmin kalyANapaJcamIkA pakSaH / kalyANI pramANI yeSAM te kalyANIpramANAH / priyA manojJA kalyANI subhagA durbhagA svA kSAntA kAntA vAmanA samA sacivA capalA bAlA tanayA duhita bhakti iti priyAdiH / vAmesapyanye / priyavAmaH // 53 // tadvitAkakopAntyaparaNyAkhyAH // 3 / 2 / 54 // *taddhitapratyayasyAkapratyayasya ca yaH kaH sa upAntyo yAsAM vAstaddhitAkakopAntyAH pUraNIpratyayAntA AkhyAH saMjJAstadrUpAzca parataH striyaH puMvanna bhavanti / taddhita, madrikAbhAryaH / jikAbhAryaH / lAkSikIbhAryaH / laakssikiivRhtikH| lAkSikIdezyA / rocanikocarI / madrikAyate / jikAmAninI / akaH, kaarikaamaaryH| hArikAbhAryaH / vilepikAyA dhayaM *bailepikam / Anulepikam / *kArikAkalpA / pAcikArUpA / kArikAyate / pAcikAmAninI / pUraNI, dvitiiyaabhaaryH| pnycpiibhaaryH| dvitIyAkalpA / paJcamIdezyA / paJcamIyate / SaSThImAninI / AkhyA, dattAbhAryaH / guptAbhAryaH / dattArUpA / guptApAzA / guptAmAninI / kasya taddhitAkavizeSaNaM kim / paakbhaaryH| mUkabhAryaH / jlpaakbhaaryH| kaamukklpaa| jAgarUkarUpA / luNTAkAyate / kuTTAkAyate / kuTTAkamAninI // 54 // taddhitaH svaravaddhitararaktavikAre // 3 / 2 / 55 // sarasthAnAyA vRddhayA~ | hetustaddhito raktAdvikArAcAnyatrAtheM vihitastadantaH parataH strIliGgaH vanna bhavati / mAthurIbhAryaH / *vaidizIbhAryaH / vaidrbhiibhaaryH| *mautNgmiibhaaryH| *kArtavIyarthIbhAryaH / mAthurIdezyA / nAdevIcarI / sautaMgamIyate / vaidarbhImAninI / saugghnImAninI / taddhita iti kim / kumbhakArI bhAryA asya sa kumbhkaarbhaayeNH| evaM kA- | | bhyo'pratyayo vA / te tu 'ktA' iti yahutvanirdezAtipaya iti vikalpa yAdhitvA nityameva prAk syAt / eva kAnto'pi ||-giritnyaabhktiritytr karmaNi kti / bhajyate sevyate'sau / giri| tanayA bhakti sevyA yasya // astrIpUrvapadasyeti / nanu cAtra bhaktau siyA vizeSyAyA guNavacanAnAmAzrayato liGgavacanAnIti dRvAdibhi sIlirbhAvyam / satyam / dRDhAdizabdo'vA'dAdAdinivRtti| para prayujyate / tatra cAhATyAdinivRttiparAyA naudanAyA liGgavizeSopAdAnasyAnupakAritvAdbhakteH sItvavivakSAmantareNApi dADharyAdimAtra vivakSayApyadAdAdinivRtte sicatvAt tItvamatra na vivakSitamityautsAgaika | napuMsakatvameva bhavati / kalyANI bhaktirityAdI tUttarapadasAmAnAdhikaraNyAbhivyaktyartha pUrvapade tItvamucyate / vivakSAdvayasabhave hi yathAkAma prayogo bhavatIti samAdhAnArtha // taddhitA-|| tadvitazcAkaJca | tadvitAko taddhitAkayo ka sa upAntyo beSA parata sIrupANA zabdAnAmiti kRtyam / vRttyabhiprAyeNa tu yAsAmiti kRte hasvatva na syAt / atra Dyantebhyo rUpapkalpapI nodAhiyate tayo paratvAt 'Daya' ityanena hasvatva bhavati / evamuttarayorapi sUtrayodaSTavyam ||-bailepikmitytr kRtrarAderaN / evamagratane'pi ||-kaarikaaklp iti / yAdhante svArthakA kacidityAp na / nanu dattAguptAzabdau | sajJAzabdatvAt svata taulihau tatkathamanena niSedha / satyam / etau sajJAyAmapi vartamAnau dAnagopana kriyAtabandhAtsarveSvapyartheSu topunapusakeSu vattete ityatra sauvivakSaNAt parata strIliGgatA ||2-tddhitH svr-||-caidishobhaary iti / vidizAyA bhavA jAtA vA ||-sautnggmiibhaary iti / sutagamasyApatya strI RSyaN / tato DIpratyaya sutagamAderin nAnIyate 'deze nAmni' iti | bhaNanAt / yato'sau sautagamIti kasyAzcit sajJA sA bhAryA'syeti ||-kaartviiy bhArya iti / kRta vIryamanena tasthApatya strI kRSyaN ||-ardhprstheti / 'aAtparimANasya'-ityatrA'kArasya Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0a0 zroImaza // 45 // yaH / amAninIti kim / dIna / pratiSedhanibhyartha Arambha -84 ) ityuktaM tatrApi bhavati / mAni taddhitaH svaraddhiH tyANamanojJA / tAkamundArikA / patramandArakA ca mAdhurandhAndArikA / kaThaTandAmA cAsau nnddlaavbhaaryH| vRddhiheturiti kim / ardhaprasthe bhavA ardhamasyA ardhaprasthA bhAryA yasya saH ardhaprasthabhAryaH / zobhanatarabhAryaH / mdhymmaaryH| *anye tu vRddhimAtrahetoNitastaddhitasya paMvatsatiSedhamicchanti / tanmate vaiyAkaraNIbhAryaH / araktavikAre iti kim / kapAyeNa raktA kApAyI sA vRhatikAsya kApAyavahatikaH / evaM | mAjiSThabRhatikaH / lohasva vikAro lauhI sAIpAsya lauhepaH / evaM khAdirepaH // 55 // svAnAnkIrjAtivAmAnini // 32 // 56 // vAgAyo / vihito kIstadanto jAtivAcI ca yaH zabdaH parataH kho sa puMvanna bhavati amAnini mAninzabdazcetparo na bhavati / diirghkeshiibhaaryH| cndrmukhiibhaaryH| kalakaNThIhA dezyA / tanugAtrIcarI / candramukhIyate / jAti, kaThobhAyaH / bciibhaaryH| kaThIdezyA / bacIcarI / zudrAbhAryaH / kSatriyAbhAryaH / zudrApAzA | kSatriyAdezyA | // *AkRtigrahaNA jAtiH atrilinA ca yAnvitA / AjanmanAzamarthAnA sAmAnyamapare viduH // 2 // atra prathama jAtilakSaNAnusAreNa kumArIbhAryaH kizorIbhArya iti OM bhavati / dvitIyajAtilakSaNAnusAreNa kumArabhAryaH kizoramArya iti bhavati / na hi kumAratvAdi utpateH mabhRtyAvinAzamanuvartate / svAGgAditi kim / pttubhaayH| DIrivi kim / skeshbhaaryH| amAninIti kim / dIpa, kezamAninI / kaThamAninI / asamAsanirdeza: mukhArthaH // 56 // *pNvtkrmdhaarye||3|257|| parataH syanUda karmadhAraye samAse syekArthe uttarapade pare puMbadAti / pratiSedhanityartha ArambhaH // nAmiyAdau (3-2-53 / ityuktaM tatrApi bhavati / kalyANI cAsau priyA ca kalyANapriyA / evaM kalyANamanojJA / taddhitAkakopAntyapUraNyAkhyAH' (3-2-54) ityuktaM tatrApi bhavati / madrikA cAsau bhAryA ca madakabhAryA / lAkSikavRhatikA / pAcakavRndArikA / kArakaTandArikA / paJcamandArikA / paThaTandArikA / dattavRndArikA | guptaTandArikA | 'taddhitaH svaraddhi| hetrrktvikaare| (3-2-15) ityuktaM tatrApi bhavati / mAthurI cAsau vRndArikA ca mAthurandArikA / saugnandArikA / svAnAnkIjAtizcAmAnini (3-2-55) ityuktaM tatrApi bhavati / candramukhI cAsau vRndArikA ca candramakhandArikA / dIrghakezandArikA / kasandArikA / vacavRndArikA / vataNDasthApatyaM vaatnnddyH| strI cet vataNDo / sA cAso vRndArikA ca vAtaNDayavRndArikA / gagasyApatyaM gAyaH strI cet gAgI / sA cAsau vRndArikA ca gAyacandA| gRvividhau varjanAt Ayasya ca pAvacanAdatra dAbhAva -anye tviti / tena vaivAraNIbhArya ityatra svarasthAnatRvAbhASe'pi putraniSedha / na khatrekAra svarasthAnI / ISatIti 'nAbhyupAntya'-iti ke ISA |-svaajnyaanddii-1-shuudreti / zIyate garjayati paT karmAgIti zUdra 'zadekhya' pUrvatra jAtilakSaNe ukta'pi atraivavidhA jAtiyeti vaicitryArthamAha-AkRtigrahaNeti / tatatha A-R kRtigrahaNA jAtiriti prabamA jAti / anayA ca kumArIbhArya kizorImArya iti sibam ||-atrilinggaa ca yAnvitA AjanmanAzamarthAnAmiti dvitIyA / kecittu AjanmanAzamarthAnAma- Mas 25/ pitA iti AkRtigrahaNA jAtirityasya vizeSaNa kurvanti tanmatAbhiprAyeNa kumArabhArya kizorabhArya ityeva bhavati / na hi kumAratvAdi utpate prabhRti AvinAzama'nuvartate |-puNvtkrm-|| puvat-hA grahaNa kimartha yato na karmadhAraye iti kriyate tata karmadhAraye purana na bhavati api tu bhavatyeva pAcAtyasUtrAt natriti vartate / ucyate / uttarArtha kRtam ||-laakssikbRhtikaa iti / arakta-2 vikAra ityanayApi vyAvRtyA sihamida tatkathamana darzitam / ucyate / yadi tabita svaravRddhi'-iti niSedha kriyate tadAnIM sidhyati vyAvRttyA / yadA tu tadvitAkakopAntyeti niSedha prApnoti tadA'ne- 1 // 45 // Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Kom rikA / kapotapAka eva kApotapAkyaH kho cet *kApotapAkA sA cAsau vRndArikA ca kApotapAkyavRndArikA / kuJjasyApatyaM kaumAyanyaH kho cet kaunyjaaynii| sA cAsau vRndArikA ca kauJjAyanyavRndArikA / aGgasyApakhAni anAH khiyazcedAGgyaH / tAzca tA vRndArikAzca anggndaarikaaH| evaM gargavRndArikAH / iDaviDa pRth darada uzij ete janapadazabdA kSatriyavAcinaH ebhyo'patyapratyayasya striyAM lupi iDaviT cAmau vRndArikA cetyAdivigraha aiDaviDavRndArikA pArthandArikA dAradavRndArikA auzijavRndArikA iti bhavati / parataH strotyeva / khaTvAndArikA | anUGityeva / brahmavandhavRndArikA // 27|| *riti // 3 / 2 / 58 // | parataH tyanaG rini prasaye jAtIye dezIye ca puMvadbhavati / padavI prakAro'syAH pttujaatiiyaa| IpadaparisamAptA pavo pttudeshiiyaa| madrakajAtoyA / mdrkdeshoyaa| paackjaatiiyaa| paackdeshiiyaa| paJcama jAtIyA / psstthdeshiiyaa| datta jaatiiyaa| guptadezIyA / mAthurajAtoyA / srogndeshoyaa| dAryake shjaatiiyaa| candra vdeshoyaa| kaujAtoyA / bahuvaca deshiiyaa| vaatnnddyjaatoyaa| gAryadezAyA / kaapotpaakyjaatiiyaa| kaunyjaaynydeshiiyaa| anggnaaniiyaa| grgdeshiiyaa| aiDaviDa jaataayaa| paarthdshoyaa| daardjaatoyaa| auzijadaMzoyA / parataH khotyeA / kuTojAtIyA / druNIdezIyA / anUGityeva / krbhoruujaataayaa| madravAdezIyA // 28 // tvate guNaH // 3 / 2 / 59 // parataH syanG guNavacanaH zabdastvata ityetayo. pratyayayoH parayoH pumAn bhavati / pavyAH bhAvaH padutvam / paTutA / enyAH bhAvaH etatvam ettaa| zyenyAH bhAvaH zyetatvam shyettaa| khata iti kim / padIrUpyam / padavImayam / guNa iti kim / * kaThItvam / kaThItA / dattAtvam / dttaataa| kItvam / kItA / * kecinu IS jAtimaMjJAvajitasya vizeSaNamAtrasya badbhAvamicchanti / pAcikAyAH bhAva: pAcakatvaM paacktaa| madrikAyAH bhAvaH madrakatvam / madrakatA / AnakalikyA: bhAva aankaalktvm| aankliktaa| AkSikyA: AkSikatvam aakssiktaa| dvitIyAyAH dvitIyatvam dvitIyatA / paJcamyAH paJcamatvam pnycptaa| mAthayoM mAtharatvam mAtha| nApi puvanna syAditi darzitam / sarvatra jAtilakSaNaDIgAdhako vRndArikAzabde ajAditvAdAp / 'vyeSasUtaputravRndArakasya' iti vikalpena itva bhavati ||-kaapotpaakaa iti / kapota pacati / PKI avANalakSaNa jAtinimitta vA DIpratyaya bAvitvA 'ajAde' ityAp ||-riti // nanu rAnubandhA ye pratyayA te pAnupandhA kriyantA tatatha 'kyaimAni '-iti puvadbhAvasidau ritIti sUtra na kA hAma / satyama / yadi pAnusandhA kriyante tadA mAthurI prakAro'syA iti kRte 'taddhita svara'-iti niSedha. prApnoti tadvAdhanArtha vidhIyate / aprAptaprApaNAdhoM'yamArambha. / nanu madrakajAtIyA ityAdipa 'taditAphakopAntya'-ityAdibhi kA puniSedho na bhavati / ucyate / sarvadhanArtha caitat vacanamanyathA kyaDyAniriripattaddhite ityekameva yoga kuryAt ||-tvte-|| anukala vartate 'ta pratyano| loma'- iti ikaN / atra yathA 'bhAve tvatal' iti vihitastal gRhyate tathA 'devAttal' ityapi / tena deva eva devatetivat nAmagrahaNe iti nyAyAdevIzabdAdapi tAla devateti misa ki hA paguNAbhivAya pharasAdeyAMzabdo'pi guNavacana / jAtivAcile tu devyeva devItA devyA bhAvo devItta devItati bhavati / guNa iti guNadvAreNa guNini vartamAno guNavacano gRhyate / guNamAtravRttera'sIliA yAtpabhAvA'prAptiriti ||-ktthiitvmiti / nanu kaThItvamiti guNa iti vyAvRttI kaya darzita yato'tra guNa ityasatyapi jAte pubhAvapratiSedhAdeva na bhaviSyati / naivam / sarvApavAdavAdasya / kiMca | kIla karmAtA ityAdikriyAzabdArtha guNagrahaNa karttavyameva tasmitha sati jAtAvapi pratyudAyite ||-kecittviti / tanmatasaprahArtha guNo vizeSaNamityapi vyAkhyeyam Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIma // 43 // W. taraauyAH saunnatam saunnatA / candramukhyAH candramukham candramukhatA / sukezyAH sukezatva sukezatA // sainyAH zriyAmanupabhoganirarthakasya mithyApavAdanaM nimnagAnAm // satuH payaH puranenidhurambarANi jarvisandhRtavikAzivimanAH // 2 // tadavitayamavAdIryanmama tvaM priyeti miyajanaparibhukta dukUla dadhAnaH // damatimA gAH kAminAM maNDana zrI jati hi saphala vallabhAlokanena // 1 // tathA, rasavatyA dhUmavattvam bhuvastRNavastram zAlAyA daNDityamityAdo // 19 // cvau kacit // 3 / 2 / 60 // parataH sI ananvau pudbhavati kacillakSyAnurodhena / amahato mahatI bhUtA mahatA kanyA / evaM vRhatkRtA / kacidrahaNAdagomato gomatobhUtA gomatI bhUtetyAdau na syAdeva pavobhUtA pabhUtA mRdrIkRtA mRdukRtetyAdau vikalpaH / mahatIbhUteyapi kecit // 60 // *sarvAdayo'syAdau // 3 // 2 / 61 // sarvAdiNaH parataH so puMt bhavati 'asyAdau' syAdizettataH paro na bhavati / sarvAsAM khiyaH sarvastriyaH / bhavatyAH putraH bhavatputraH / ekasyAH kSoramekakSIram / ekasyA AgatamekarUpyam / ekamayam / tayA prakRsA tathA / evaM *yathA / tasyAM velAyAM tadA / evaM yadA kadA sarvadA / anyadA / tarhi / yaI / | sarvAmicchati sarvakAmyati / bhavAmyati / ekakAmyati / *paratvAtpratiSedhaviSaye'pi bhavati / sarvA priyA'sya sarvapriyaH / evaM sarvamanojJaH / sarvikA bhAryA'sya sarvakabhAryaH / evaM vizvakabhAyaiH / sarvAdaya iti kim / *kanyApuram / kumArInivAsaH / asyAdAviti kim / *sarvasyai / dakSiNapUrvasyai / uttarapUrvayai / bahuvacanaM vyAptyartham tena bhUtapUrvasarvAderapi bhavati / dakSiNottarapUrvANAm ityAdi // 61 // *mRgakSIrAdiSu vA // 3 / 2 / 62 // mRgakSorAdesamAsazabdeSu parataH khIliGgamanekArthe'syarthe cottarapade puMvadvA bhavati / mRgyAH kSIraM mRgakSIram mRgIkSIram / evaM mRgapadam mRgiipdm| mRgazAvaH, mRgIzAvaH / kuchaTANDam kukuNDam | mayUrANDam / mayUryaNDam / kAkANDaM, kAkyaNDam / kAkazAvaH, kAkIzAva / *puMstrIliGgapUrvapadabhedena samAmavivakSAyAM sUtrAnArambhe mRgakSIrAdayo le00 aM // sarvAdayo- // tathA prakRtyeti / sItayaktyarthamidA tena prakAreNeti / atha cAina puradvAra himartha samajani / ucyte| atra purAne sati khiyAmApa na bhavati / evaM yathA tadetyAdi // - paratvAditi / kalyANIbhigetyAdInAmiyAdI ityAdipratiSedhA bhat ityAdI tyaya nidhi sarvA mayA'sya sarvapriya ityAdI tUbhayaprApto dvayoranyatra sAvakAzatve paratvAdanena pumAtra ityartha // - kanyApuramiti / kanyAzabda tyA kanya iti pumAnapi prasiddha iti ' parata sau ' iti // asyAdAviti kimiti / na ca syAtpate prAmAtra bhAva kapa na bhavatAti vAcyam / asyAdAniti cAdayata para syAdi prayujyate tasya bhAvo na bhAti / anyathA'syAdAvityasyAnarthakya syAt / azottarapade pare ityanunAda sarva dakSiNapUrvasye ityAdI nimittabhUtasyottarapadasyAbhAvAt | pubhAvo na bhaviSyati kimaDasyAdAvityanena / satyam / ata eva sarvasye ityAdI nimittabhUtasyottarapadasyAbhAvAt pubhAvanivRtyarthAda'syAdAviti vacanAdayottarapada iti nAstIti jJAyate / tena yathetyAdAyapi bhAga sijana ca asyA puna ityAko pachayA alupyuttarapade bhAvaniSedhAryamasvAdAviti vAcyam / atra vibhaktyA vyavadhAnAduttarapade sarvA'bhAvAt / etadarthatve ca isa pratiSedha ena kartavya syAnAsyAdAviti // - dakSiNottarapUrvANAmiti / 'na sarvAdi ' iti sarvAdityabhAna // sarvasyai / dakSiNapUrvasyai ityukta tatApa puvadvA svayamena na bhaviSyati / saryAdepUrvatiuvA nAtU / anyathA AntatvAbhAvAda ta na syAd ucyate / yadA sarvAzabdAdame bhyam tadApi pukta mAbhUva ityasyAdigrahaNam // mRgakSI // putrIliGketi / nanu mRgasya pada gada gyA // 46 // Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ XXXXXXXXXXX na sidhyanti / mRgakSIrAdayaH prayogato'nusartavyAH // 62 // kaTuttiratamarUpa kalpabuvacelaDgotramatahate vA ikhazva // 3 / 2 / 63 // Rdidudicca parataH strIliGgazabdasta rAdiSu pratyayeSu bruvAdiSu ca stryekArtheSUttarapadeSu isvA'ntaH puMvaca vA bhavati / tara, pacantitarA / pacatarA / pacantItarA / shreysitraa| zreyastarA / zreyasItarA / viduSitarA / vidvattarA / viduSItarA / tama, pacantitamA / pacattamA / pacantItamA / zreyasitamA / zreyastamA / zreyasItamA / viduH SitamA | vidvattamA / viduSItamA / rUpa, pacantirUpA / pacadrUpA / pacantIrUpA / zreyasirUpA / zreyorUpA / zreyasIrUpA / viduSirUpA / vidvadbhUyA | viduSI rUpA / kalpa, pacantikalpA / pacatkalpA / pacantIkalpA / viduSikalpA / vidvatkalpA / viduSIkalpA / bruva, pacantI cAsau bruvA ca pacantivA / pacavA / pacantIbuvA | zreyasibuvA / zreyonuvA / zreyasIbuvA | viduSibruvA / vidavA / viduSIbuvA / celaT, TidvacanaM Ganyartham / pacantI cAsau celI ca pacannicalI / pacaJcelI / | pacantI celI | zreyasicelI | zreyazrelI / zreyasIcelI / vidupicelI / vidvaccelI / viduSIcelI / gotra, pacantI cAsau *gotrA ca pacantigotrA / pacagotrA / pacantogotrA / zreyasigotrA / zreyogotrA / zreyasIgotrA / viduSigotrA / vidvagotrA / viduSIgotrA / mata, pacantI cAsau *matA ca pacantimatA / pacantA / pacantImatA / zreyasimatA / zreyomatA / zreyasImatA / viduSimatA | vidvanmatA / viduSImatA / hata, pacantI cAsau hatA ca pacantitA / pacaddhatA / pacantIhatA | zreyasihatA / zreyohatA / zreyasIhatA / viduSitA / viddhatA / viduSIhatA / evaM sudatitaretyAdi / bruvAdayaH kutsAzabdA: 'nindyaM kutsanaiH ? ( 3-1-100 ) iti ca samAsaH / Rdudiditi kim / kumAritarA / kizoritarA / kizoritamA / ekArya ityeva / pacanyA hatA pacantIhatA / viduSyA hatA viduSIhatA / tadi kim / pacatpAzA / vidvaSTRndArikA // 63 // *DyaH // 3 / 2 / 64 // utyantasya parataH strIliGgasya tarAdiSu pratyayeSu brutrAdiSu cottarapadeSu kAryeSu | isvo'ntAdezo bhavati / gauritarA / gauritamA / nartakirUpA / kumArikalpA / brAhmaNibruvA / gArgicelI / brAhmaNigotrA / gArgimatA / gaurihtaa| *paratvAdyathAprAptaM puMvadbhAvaM vAghate / ya iti kim / madrikAtarA / kArikAtamA / dattArUpA / senAnIrUpA / grAmaNIkalpA / parataH striyA ityeva / vadarItarA / *AmalakItarA / ekArtha ityeva / brAhmaNyA ear brAhmagItA / ' navaikasvarANAm ' ( 3-2-66 ) ityuttaratra vacanAdanekasvarasyaivAyaM vidhiH // 64 // pada mRgopadamiti kRte setsyati kimarthamidamityAzaGkA // mRgakSIrAdaya iti / AdizabdAt mayUrANDamityAdi / etaca mRgyA kSIramiti kRte draSTavyam // Rdudi // atra zreyazabdAt kalpap nodAhiyate atamayAderiti vacanAt // pacantiteti / hatazabdasya pApAditve'pi sUtratvAdvAhulakAdvA samApta // - celeti / cilata basane cilati guNAn iti lihAyac // gotreti / aha pacAmItyevarUpA gAvAca jAyata iti gotrA / ' AtoDa' iti Dha // mateti / manyateH satyarthe ' jJAnecchA - ityAdinA ta' // - kumAritaretyAdiSu 'gha ' ityanena sUtreNa hasva // thaH // - paratvA diti / darzanIyatarA vidvadvRndAriketyAdau prabhAva sAvakAza / narsa kirupetyAdau tu kopAntyatvAtpubhAvapratiSedhAdaya vidhi gauritaretyAdau tubhayaprAptau 'spar3heM para. ' iti paratvAdayameva vidhirityartha // ma malli dhAraNe / AmaliSISTa puSpaphalAnIti 'titkRtau nAmni' iti aka / athavA amaN Amayati zleSmapradhAnamiti AmalakI / 'kIcaka iti akAnto nipAtyate 'jAterayAnta iti ' ddii| ********* Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza0 bhogavadgaurimato ni|| 2265 // bhogavadgaurimatornAnni saMjJAyAM vartamAnayorjIpratyayasya tarAdiSu pratyayeSu truvAdiSu cottarapadeSvekArtheSu isvo bhavati / bhogavalata a0 // 47 // titarA / bhogvtitmaa| gauri ptitmaa| bhogvtiruupaa| gorimtiklpaa| bhogavati vA / gaurimaticelI / bhogvtigotraa| gaurimatimatAM / bhogvtihtaa| nAmnIti kim / bhogavatitarA / bhogavacarA / bhogavatItarA / evaM gaurimatitaretyAdi / uditvAtpUrveNa rUpyam // 65 // *navaikasvarANAm // 3 / 2 / 66 // bahuvacanAtparataH strIti nivRttam / sAmAnyena tu vidhAnam / dhyekArthe ityanuvartate / ekasvarasya undhantasya tarAdiSu pratyayeSu bruvAdiSu cautarapadeSu jyekArtheSu isvo'ntAdezo bhavati / khitarA / khotarA / jJasya bhAryA zI / zitamA / jItamA / asyApatya skhI ii| iruupaa| IrUpA / kasya bhAryA kii| kikalpA / kIkalpA / zibuvA / jJobruvA / icelI / icalI / kigotrA / kIgotrA / trimatA rAkhImatA / trihatA / strIhatA / ekakharANAmiti kim / *kuttiitraa| duNItamA / AmalakItarA / badarItarI / kvliiruupaa| uca ityeva / zrItarA / hItamA / dhIrUpA / ekArthe ityeva / khiyA hatA strIhatA / nityaditAmanekasvarANAmapIcchantyake / tanmate, AmalakitarA vadaritamA kuvalirUpA lakSmikalpA tantritaretyAdyapi bhavati // 66 // UGaH // 3 / 2 / 67 // UDantasya tarAdipu pratyayeSu bruvAdiSu cottarapadepu stryaikArtheSu vA ikho bhavati / brahmavandhutarA / brahmavandhUtarA / vAmorutamA / vAmorUtamA / madravAhurUpA / madravAharUpA / kamaNDalukalpA / kapaNDalUkalpA / kaTubruvA / kabruvA / pdddducelii| pshuucelo| pazrugotrA / zvazrUgotrA / kurumatA / kurUmatA / bhIruhatA / bhIrUhatA / ekArtha ityeva / bhIrvA hatA bhIrUhatA // 67 // mahataH karaghAsaviziSTe ddaaH|| 3 / 2 / 68 // karAdipUttarapadeSu mahato DA ityayamantAdezo vA bhavati / vaiyadhikaraNye iyaM vibhASA sAmAnAdhikaraNye tu paratvAduttareNa nitya eva vidhiH / mahatAM karaH mhaakrH| mahatkaraH / kara eva kAra iti mhaakaarH| mhtkaarH| mahAghAsaH / mahadghAsaH / mahAviziSTaH / mahAdviziSTaH / mahata iti kim / raajkrH| karA| diSviti kim / mahataH putraH maitputraH / DakAro'nyavarAdilopArthaH / sa ca uttarArthaH / / 68 // striyAm // 3 / 2 / 69 // striyAM vartamAnasya mahataH ka rAdipUttarapadeSu nityaM DA antAdezo bhavati / mahatyA kara mahAkara evaM mhaaghaasH| mhaavishissttH| 'nAyagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNam' iti pUrveNaiva siddha nityAthamidam // 69 // "jaatiiyaikaarthe'cveH||3|2|70|| mahato'ccyantasya jAtIyapatyaye ekArthe cottarapade DAntAdezo bhavati / mahAn prakAro'sya mahAjAtIyaH / mahAjAtIyA / ekArthe, mahAzcAsau vIrazca mahAvIraH / evaM mhaamniH| mahAn bhAgo'sya mahAbhAgaH / eva mhaayshaaH| mahatI cAso devI ca mahAde* yanmate nityasI tanmate gaurAditvAt ho / svamate tu triliGga ||-bhogv--bhogvtiiti / bhogA sarpakaJcakA santyasyA bhogAvatI nAma nadI 'anajirAdi'-iti dIrghatva tato'ta evaM nirde zAtpUrvasya haspatvam / gaurimatItyatra tu 'DayApo bahulam' iti matI hasva / gaurIti gaurasthApatya vaJ 'urjAte ' iti DI gaurAdityAdvA // nvaik-|| zItamA kIkalpA ityAdI hastavikalpapakSe puvA bhavati / dhayoge yA pakSAtmazAvivakSAyA 'tabitA'kaka'-iti niSedhAta kauNDinyAgastyayoriti jJApana pubhAvA'nityatvAdvA / IrUpA ityatra tu gautra ca caraNe saheti jAtitve 'svAhAnDI ' iti | niSedhAta rUpasAmyAdA na puvat / IcelItyatrApi puvakarmadhAraye' ityanena prApta pubhAvo'nityatvAna bhavati |-kuttiitreti / parata' sItyAbhAvAt 'ba' ityapi nitya haskho na bhavati ||-jaatiiyai 47 // Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vI evaM mahArAjJI / mahatI kIrtirasya mahAkIrtiH / mahAstutiH / mahAMzcAsau karatha, mahAn karo'syeti *mahAkaraH / evaM mahAghAsaH / mahAviziSTaH / mahAntamAtmAnaM manyate mahAmAnI / evaM mahaMmanyaH / khazi DAhrasvatve mAM'ntaH / *ekArtha iti kim / prakRSTo mahAn mahattaraH / mahatyAH putro mahatIputraH / mahatyAH patiH mahatIpatiH / accheriti kim / amahAn *mahAn saMpanno mahadbhUtacandramAH / amahatI mahatI saMpannA mahadbhUtA kanyA // 70 // na puMvanniSedhe // 3 // 2 // 71 // mahataH puMvanniSedhaviSaye uttarapade DA na bhavati / mahatI priyA asya mahatIpriyaH / mahatI manojJaH // 71 // * ivyasvare dorgha Acca // 3 / 2 / 72 // icpratya- | yAnte'strarAdAvuttarapade pare pUrvapadasya dIrgha AkArathAntAdezo bhavati / vAhuSu ca vAhuSu ca mitho gRhItvA vyAsaktaM vAhUvAhavi vyAsajetAm / vAhAvAhavi / evaM kezAkezi / muSTibhicamuSTibhizca mahRtya kRtaM yuddhaM muSTomuSTi / muSTAmuSTi / evaM yaSTAyaSTi / yaSTIyaSTi / daNDadaNDi / dorghatvAtvayorakArAntAdanyatra vizeSaH / dIrgha*sAhacaryAdAtvamapi svarAntAnAmeva bhavati / teneha na bhavati / dordoSi / dhanurdhanuSi / asvara iti kim / asyasi / iSvipavi // 72 // *haviSyaSTanaH kapAle || 3 / 2 / 73 // daviSyabhidheye'nuzabdasya kapAle uttarapade dIrgho'ntAdezo bhavati / aSTasu kapAleSu saMskRtam aSTAkapAlaM haviH / haviSIti kim / aSTAnAM kapAlAnAM samAhAraH aSTakapAlam / pAtrAditvAtstrItvAbhAvaH / kapAla iti kim | aSTapAtraM haviH // 73 // *gavi yukte // 3 / 2 / 74 // aSTanazabdasya gavyuttarapade yukte'bhidheye dorgho'ntAdezo bhavati / aSTAgavaM zakaTam / aSTau gAvo yuktA asminniti tripade bahuvrIhau kRte uttarapade pare dvayorTiMguH ' gostatpuru // mahAkara iti / karAdiSvapi sAmAnAdhikaraNya ( sAmAnAdhikaraNye paratvAditi pAThAntaram ) phalatvAnnityamasya pravRtti darzayitumAha-ekArtha iti kimiti / nanvekArtha iti kimarthaM jAtIye ceti kRte'pi cakAreNa uttarapadAkarSaNAt tena ca samAsAkSepAta lakSaNapratipadoktaparibhASayA ca ' sanmahatparama' - iti pratipadoktasyaiva samAsasya grahaNAlAkSaNike SaSThItatpuruSe na bhavidhyati / naivam / SaSThItatpuruSavat, mahAn bhAgasyetyAdau bahumIhAvapi na syAt // - mahAn saMpanna iti / sapanna ityarthakathanam / amahAn mahAn bhUta iti tu dRzyama'nyathA crabhAva // - icya'sva- // - sAhacaryAditi / 'svarasya hrasvadIrghaplutA' iti nyAyAdityarthaM // haviSya - // prAyogikasya bahusakhyArthAbhidhAyakasyA'TanaityanukaraNam / tata prAyogikasyaikasakhyasya zabdasyAbhidhAyakamiti SaSThayekavacanam / anukriyamANasya svarUpavinAzaprasaGgAt 'ano'sya' ityakAralopo na bhavati // - aSTAkapAlamiti / atrASTano vyaJjanAntatvAvyabhicArAddIrghe paravidhau nalopasyA (kvacidasattvapIti pATha sa ca prakaTArtha ) bhAve'pi dIrghasya svaradharmatvAdakArasyopAntyasyApi svarApekSayAntyatvAdvA dIrghe'nena ||-gci yu- // aSTau gAvo yuktA asmin zakaTe aSTAgava zakaTamiti ukta tatazca anyapadArthe zakaTe abhidheye kimiti samAsa kriyate yato' gAvo yuktA iti katha na kriyate yata iti kRte'pi yukto'rtho gamyate / yato'STI gAvo yuktA ko'tha gAva samaddhA ityartha iti yukto'rtho'trApi gamyate tatkathamanyapadArtha kriyate / ucyate / pratyAsattinyAyAt yadA tairgobhiryukta vAcya zakaTa bhavati tadA'nenAkAra iSyate / yatastairgobhiryukta zakaTamevAsannamastIti pratyAsatti tArha kaba gavIti kim aTaturago ratha ityatra vikalala vyAvRtteryato yukto'pyathoM nAsti / ucyate / a turagA asya rathasyetyatra vidyate paSThI sA ca yojyayojakasacanye'sti / tatatha yojyAstuggA savaddhA karttavyA kena yojakena devadasalakSaNena para sahasAmarthyAdrathenaivaiti yukto'tho'stIti na dvayAvikalala vyAvRtte / upacAro tyanekadhAData Aha Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 48 // zrIhemaza pAt(7-3-105) ityad samAsAntaH / tatra doghavena yuktArthasaMpratyayAgatArthatvAmuktazabdasya nittiH / athavA samAhAradviguH / tatra sAhacaryAdupacArAdaSTa-/ aon gavena yuktaM zakaTamaSTAgavamucyate / gIti kim / aSTaturago rathaH / yukta iti kim / * aSTagavam brAhmaNadhanam / aSTaguthaitraH // 74 // nAni // 3 | 2 79 // aSTanzabdasyottarapade pare nAnni saMjJAyAM do?'ntAdezo bhavati / aSTau padAnyatra aSTApadaH kailaashH| * aSTApadaM suvarNam / aSTAvakro muniH| aSTAviTapo nAma kazcit / nAmnIti kim / aSTadaNDaH / aSTaguNamaizvaryam / / 75 // *koTaramizrakasighrakapuragasArikasya vaNe // 3 / 2 / 76 // koTarAdonAM 58 kRtaNatve vanazabde uttarapade do?'ntAdezo bhavati 'nAmni' sajJAyAM viSaye / koTarAvaNam / mizrakAvaNam / sidhakAvaNam | *paragAvaNam / sArikAvaNam / pUrvapadasthAnAmyagaH' (2-3-65) iti Nase siddha kRtaNatvasya vanazabdasya nirdezo niyamArthaH / tena +pUrvapadasthAditi sUtreNa vanazabdasya NatvamAkArasaMniyoge eva bhavati / tatazca *kuberavanam zatadhAravanam ityAdau saMjJAyAmapi NatvaM na bhavati // 76 || *aanAdInAM girii|| 3 7 // aJjanAdInAM girAvattarapade dIrgho'ntAdezo bhavati nAmni / "ajanAgiriH / *bhaajnaagiriH| kiNshukaagiri| kiNshulkaagiriH| *saavaagiriH| lohitaagiriH| kukuTAgirisa / khanAgiriH / anlaagiriH| piglaagiri| ajjanAdInAmiti kim / kRssnngiris| shvetgiriH| nAmnIseva / aJjanasya giriH ajngiriH| aJjana bhAjana kiMzuka kiMthulaka sAlva lohita kumuda khadUna (khaDna ) nala piGgala ityakhanAdiH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 77 // *anajirAdibahasvarazarAdInAM mtau||3|2|78|| ajirAdivarjitabahuvarANAM bArAdInAM ca mato pratyaye do|'ntAdezo bhavati nAmni / bahusvara, udumbraavtii| mazakAvato / vIraNAvatI / puSkarAvatI / amarAvatI | zarAdi, zarAvatI / vaMzAvatI / *zucImatI / kuzAvatI / dhUmAvatI / ahiivtii| kapIvatI / muniivtii| kuTa khadUna (khaDna ) nala piGgala ityAdaye doSo'ntAdezo bhavati nAmni / bahusvara munIvarta EX sAhacaryAditi / aSTaturago ratha iti / aSTAnA turagANA samAhAra pAcAditvAta aSTaturagamanA'sti aghrAdityAda / ida yadi na kriyate tavA mAvikalatA syAt ||-assttgvaamiti / aSTAnA gavA | KI OM samAhAre 'gostatpuruSAva' aT samAsAntaH ||-naagni-assttaapdmiti| aSTasu loheSu pada pratiSThA yasya tava ||-kottraami-1-puurvpdsthaaditi / atha samAse kRta doghe ca nAmatvAdanazabdasya pUpida / sthAdityeSa Nasya bhaviSyati kimartha kRtaNatyampa yazadasya nirdeza ityAzA ||-purgaavnnmiti / pura gacchatIti 'nAmno gama -iti ||-saarikaavnnmiti / sAro'layeSAm 'ato'neka'iti ika |-kubervnmiti / kutsita kuSTitvAt pera zarIrama'sya ||--aJjanAdaunA-||-aJjanAgiririti / ajanagRkSasya upacArAgirirajanAgiri -bhAkSanAgiririti / bhajyate'nena bhajana ta kuzala kuzale'Ni bhAno rAjA |-saalvaagiririti / salyante vyavahAribhiriti 'salyaleNivA' iti ve sAlyA janapada ||-khddh'naagiririti / akSute bhAvAn ' azeDiksa' sa yUnAmebhi 'sarnA gRkSA ||-jlaagiririti / Nala gandhe'n |-pij'laagiririti / 'AtoDokAyAma' iti ddaa|-anjiraa-1-udumbraavtiiti / udumparA santyasvAmityAdikSAtura-12 viko nayA matu 'nAni ' iti matsya va ||-pusskraavtiiti / puSkAzabdAta matvardhavarja manu. matyarSe tu 'puSkarAdedeze' itIn syAt ||-shuciimtiitytr zucirastyasyA nomyAdityAdvayAbhAva ||-X 48 // Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNIvatI / *vArdAvAnnAma giriH / zveTAvAnnAma giriH| zara vaMza zuci kuza dhUma ahi kapi muni maNi vAda veTa iti zarAdiH / bahuvacanamAkRtigaNArtham / as RpIvatI mRgAvatI padmAvatI vAtAvatI bhogAvatItyAdi siddham / bahusvarazarAdInAmiti kim / vrIhimatI / ikSu tii| dumatI / madhumatI / bahusvarasyAnabhirAdi- 1 vizeSaNaM kim / ajiravatI / khadirakhatI / khajuravatI / sthvirvtii| pulinvtii| malayavanI / *haMsakAraNDavavatI / *cakravAkavatI / alaMkAravatI / shshaangkvtii| hiraNyavatI / ajirAdirAkRtigaNaH / nAmnIseva / valayavatI kanyA / zaravatI tUNA // 78 // RSau vizvasya mitre||3|2| 79 // vizvazabdasya mitre uttarapade pAvabhidheye nAmni viSaye dIrgho'ntAdezo bhavati / vizvAmitro nAmApaH / RpAviti kim / vizvamitro mANavakaH / nAmnItyeva / vizva mitramasya | vizvamitro muniH // 72 // nre||3|2|80|| vizvazabdasya narazabde uttarapade nAmni vipaye dIrgho'ntAdezo bhavati / vizva narA asya vizvAnaro nAma kazcit / nara iti kim / vizvamenaH / nAmnItyeva / vizvanaro rAjA // 80 // vsuraattoH||3| 2 / 81 // pRthagyogAnnAmnIti nivRttam / vizvazabdasya vasau rATi cottarapade dIrgho'ntAdezo bhavati / vizvaM vasvasya vizvAvasuH / vizvasmin rAjate iti vizvArAT / rADiti vikRtanirdezAdiha na bhavati / vi. zvarAjau / vizvarAjaH // 81 // *vlcypitraadeH||3|2|82|| valacpratyaye pare pitrAdivarjitAnA svarAntAnAM zabdAnAM dIrgho'ntAdezo bhavati / AsutiH surA sA'syAstItyAsutIvalaH / evam RSIvalaH / dantAvalaH / utsaGgAvalaH / putrAvalaH / apitrAderiti kim / pitRvalaH / mAtvalaH / bhrAtRvalaH / | utsAhavalaH / * cakAraH kim / *uttarapade mAbhUt / kAyavalam / nAgavalam // 82 // citeHkaci // 3 / 2 / 83 // citizabdasya kaci pratyaye pare | dIrgho'ntAdezo bhavati / ekA citirasmin ekacitIkaH / dvicitIkaH / tricitIkaH // 83 // *svAmicihnasyAviSTASTapaJcabhinnacchinnacchidrasavasvastikasya karNe // 3 / 2 / 84 // svAmI cinyate yena tatsvAmicihnam / tadvAcino viSTAdivarjitasya karNazabde uttarapade pare dorpo'ntAdezo bhavati / dAtramiva dAtram / dAtraM cihna karNe yasya sa dAtramiva vA kau~ yasya sa dAtrAkarNaH pazuH / evaM shngkkrnnH| dviguNAkarNaH / vyagulAkarNaH / svAmicihnasyeti kim / | vAcAniti / vAra dadatIti 'Ato i'-iti Ta vArdA meghAste santyatra 'madhvAde ' iti matu ||-bettaavaaniti / veTanti pakSibhira'ci beTA vRkSAste santyatra ||-mlyvtiiti / malayasya parvatasya adUrabhavA nadyA matu ' ||-hskaarnnddvvtiiti / hasazca kAraNDavazca hasakAraNDavAvasyA sta matu / yadA hasakAraNDavatIti dRzyate tadA karaNDa prajJAdyaN / hasatya kAraNDa | hasakAraNTa ||-ckrvaakvtiiti / cakrasyeva yAko vAgyasya cakrazabdenocyate vA ghaJ ||-blcy-|| AsavanamAsuti 'samiNAsuga' kti pratyaya / kRyAdibhyo valac ||-ckaar kizAmiti / pratyavA'pratyayoriti nyAyastu kAdAcita ityAha-uttareti ||-svaamici-|| cihna karoti Nij tata svAmI cidayate yena 'varSAdaya klIra' ityal ||--tdvaacin iti / karNasya yathA svarupeNa praNa nai svAmicidasya / etaca viTAdInA cidavAcinA dIrghapratiSecAt jJAyate / svarUpagrahaNe hi viTAdInA pratipeyo vyartha syAt ||-dvigunnaakprnn iti / dviguNa citra karNe | yasya ||-jhgulaakrnn iti / dve agule mAnamasya dve agulo mAnamasyeti vA vAkye tadvitapratyaye viSayabhUte 'sakhyAvyayAdagule' iti Da / pazcAnmAtraT / 'dvigo sagaye ca' iti lup Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la000a0 zrIhemaza zobhanakarNaH / svAmigrahaNaM kim / lmbkrnnH| aviddhakarNaH shishuH| cihagrahaNa kim / vAhanasya karNaH *vaahnkrnnH| viSTAdivarjanaM kim / vissttkrnnH| assttkrnnH| // 49 // paJcakarNaH / bhinnakaNaH / chinnakarNaH / chidrakarNaH / srubakarNaH / svastikakarNa' / karNa iti kim / cakrasakyaH // 84 // gatikArakasya nahivRtivRSivya dhirucisahitanau kau // 3 / 2 / 85 // gatisaMjJasya kArakavAcinazca nadyAdiSu kiMvantepUttarapadeSu pareSu do|'ntAdezo bhavati / upanAti upanadyate vA / upAnat / parINat / et , nIt / upAt / vRp , prAT / parIkT / vyadh , zvAvit / marmAvit / ruc , nIruk / atIruk / abhIruk / saha , *turAsad / RtIpaT / bhIruSThAnAdikhAt pakham / jalAsad / tan , parItat / 'gamAM kau' (4-2-58) iti nalopaH / gatikArakasyeti kim / *paTuruk / tigmaruk / tIvraruk / zvetaruk / kamalaruk / kecinu rujAvicchanti na rucau / tena rujarucyormatabhedena vikalpaH siddhaH / ruj , niruk / nIruk / ruc , atiruk / atIruk / kAviti / kim / upanaddham / vitatam / iha kigrahaNAdanyatra dhAtugrahaNe tadAdividhirlabhyate / tenAyaskRtam ayaskAra ityAdau sakAraH siddho bhavati / anyathA vayaskRdityatraiva syAt // 85 // *ghacyupasargasya bahulam // 3 / 2 / 86 // dhajante uttarapade pare upasargasya bahulaM dIrgho'ntAdezo bhavati / nIledaH / nImedaH / nImArgaH / nIvAraH / mAvAraH / nIzAraH / kacinna bhavati / nipaadH| vipadanaM vipAdaH / pratapanaM pratApaH / prabhAvaH / prabhAraH / prhaarH| kacidvikalpaH / pratIvezaH / prativezaH / pratIpAdaH 2 / pratIvodhaH2 / parINAma. 2 / pratIhAra: 2 / pratIkAraH 2 / atIsAraH 2 / vIsapaH2 / kacidviSayabhedena / prAsAdo gRham / prasAdo'nyaH / pAkAro vaH / prakAro'nyaH / apAmArga aussdhiH| apmaargo'nyH| nIhAro himam / nihAro'nyaH / parIrodho mRgaavrodhH| parirodho'nyaH / parIhAro *dezAnu ghaDgula karNayoryasya yadvA dvayoragulyo samAhAra 'sakhyAvyayAdaDguleI 'vyaGgula kaNe yasya ||-shobhnkrnn iti / zobhanatvamanekavidhamiti tadhihamapi na bhavati / lampakarNava svekavidhamiti * cida bhavati para na svAmina iti paraspara sAdRzya nAsti // vAhanakarNa iti / uhyate tena karaNe'ATa vAhyAdvAhanasya ' iti nirdezAddIrgha / yadvA bahanameva prajJAdyaNi / yadvA vAhyate taditi Niga-a kAntAt bhujipatyAdisyAdanaTi vAhanam ||-vissttkrnn ityAdi viSTa praviSTha vyApta vA ciA karaNe yatya vizeviperazauTezca karmaNi kte viSTASTazabdo / sakhyAvacano vA'STazabda / eva pazabdo'pi / zabhidechidezca kte 'radAdamUrcha'-iti datayornatve chimabhinno chide 'Rjyaji' iti re chidram // savatyasmAditi 'nighRSi'-iti phiti vapratyaye khuba / svastizabdo'vyaya svasti kApati sa*stika / piSTa karaNe yasya / aSTa kaNe yasya / sakhyApakSe tu aSTau karaNe'sya / aSTapaJcazabdo cAtra aSTaguNe paJcaguNe ca cidavizeSe vattate / minno kaNNoM yasya / bhedacchedau hi svAmivizeSajJApanAya | 35] karNayo kriyate / eva zivamapi / suvAkAra cida sureNocyate / svastika sAkSAdeva cida tatkaNe yasya ||-ckrskth iti / cakra sakthani asya 'sakthyakSNa svAne Ta ' ||-gtikaark2-|| pravarSanti meghA asyA anaTvAdhaka 'krutsapA-iti kim ||-turaasdditi / turejuhotyAdipAThAt tutAtti 'nAmyupAntya'-iti ka / tura sahati turAsaT / turAsAditi tu chAndasa // * RtIpaDiti / araNamRti pITA tA sahate ||-ptturugityaadi / pratyAsatyA rucyAdikriyApekSa kArakatva gRhyate tena paTTI tigmA tImA zvetA kamaleva rug yasyetyeva vartataityAdimiyApekSe kArakatve na bhavati ||-ghnyups-||-deshaanugrho hiNTa / uttarapadA'dhikAre pratyayagrahaNe pratyayamAtrasyaiva grahaNamiti jJApite'pi dhAtovidhIyamAnasya ghana upasargaparatvAsabhavena sAmarthyAt ghAntasyottarapadasya Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grhH| parihAro'nyaH / zvItaMsaH pakSivandhanam / vitaMso'nyaH / upasargasyani kim / candanasAraH / khdirsaarH| mArgamatikAntaH atimArgaH / ghanIti kim / avasAyaH / avhaarH| Napratyayo'yam / *bahulavacanAdanupasargasyApi aghaJyapi ca bhavati / dakSiNApathaH / uttarApathaH / kacidvikalpaH / andhatamaH / andhAtamaH / andhatamasam | * andhAtamasam / kacidviSayabhedena / adhIdantaH / adhIkarNaH / adhIkaNThaH / adhIpAdaH / ete Adhikye / anyatra aghidanta ityAdi bhavati / kacidanuttarapade'pi vikalpaH / pUruSaH / puruSaH / nArakaH / narakaH / sAdanam / sadanam / atizAyanam / atizayanam / *kAzazabde ca vajante vikalpaH / niikaashH| nikaashH| pratIkAzaH / matikAzaH / *ajante tuttaro vidhiH||86|| nAminaH kAThaze // 3 / 2 / 87 // nAmyantasyopasargasya 'ac ' (5-1 -49 ) ityajante kAzazabde uttarapade pare dIrgho'ntAdezo bhavati / nikAzate niikaashH| vikAzate iti viikaashH| anUkAzaH / pratIkAzaH / bahulAdhikArAnikAza isapi / nAmina iti kim / prakAzate iti prkaashH|| 87 // *dasti / 3 / / dA ityetasya yastakArAdirAdezastasminpare nAmyantasyopasargasya dIrgho'ntAdezo bhavati / nIttam / vIttam / parIttam / parIttavAn / parItrimam / praNItrimam / da iti kim / vitIrNam / tIti kim / sudattam / nAmina ityeva / prattam / avattam // 88 // *apIlvAdevahe // 3 / 2 / 89 // polvAdivajitasya nAmyantasya vahe uttarapade pare dIrgho'ntAdezo bhavati / vahatIti vaham / 'ac (5-1-49) ityac / RSINAM vaham RSIvaham / munIvaham / kapIvaham / evaM nAmAni nagarANi / ghAnte tu vahazabde RSIvahaH / munIvahaH / ka pIvahaH / apIlkhAderiti kim / pIluvaham / dAruvaham / cAruvaham / nAmina ityeva / piNDavaham / kASThavaham // 89 // shunH|3| / 90 // zvara ityeta a syottarapade pare dIrgho'ntAdezo bhavati / zuno dantaH zvAdantaH / evaM zvAdaMSTA / zvAkarNaH / zvAkardaH / shvaakuurdH| zvAvarAham / bahulAdhikArAtkacidrikalpaH / zvApuRS ccham / zvapuccham / kacidviSayAntare / zunaH padamiva padamasya *zvApadam vyAghrAdiH / zunaH padaM zvapadam / kacinna bhavati / zvakalpaH / zvamukhaH // 90 // // 3 / 2 / 91 // ekAdayaH zabdA dazAdiSu *uttarapadAdiSu kRtadIrghakhAdayo nipAtyante / *ekocarA daza, eka ca daza ca vA ekAdaza / atraikasya dAzabde uttarapade diirghH| SaDuttarA daza SaT ca daza ca vA SoDaza / atra SaSo'ntasyotvam / uttarapadadakArasya ca ddkaarH| paD dantA asya ghoDan / atra dantazabdasya datrAdeze kRte dasya DatvaM SaSo'ntasyotvam / evaM ghoDantau / SoDantaH / striyAM tu SoDatI / anye tu datrAdeze kRte po| grahaNa nyAyyam ||-viitNs iti / bhUSatasu0 nonte vitasyate ghan ||-andhaatmsmiti / amatyanyenAkRSyamANa 'skandhamibhyA dha' andha karoti Nij / andhaN dRSTadyupatahArai asmAdvA'c / andha ca tattamaca RS samavAndhAttamaso't samAsAnta ||-kaashshbde ceti ||-bhulvcnaadeveti| yadi ghatri vikalpa tAhi uttaro nityavidhi ka syAdityAha-ajante tviti ||-dsti // nidIyate sma dAsajJAnA caturNA manyatamAt kte kRte dadityatyApavAda 'svarAdupasargAt' iti dA ityasya t ityAdeza / dAgastu nidAtumArabdham 'Arambha kta / 'nivisvanvayAt ' vikalpena tt ||-apiilyaa-|| atra vahazabdo 'janto ghAntazca prayate lihAca vizeSo vaacy-||-shunH||-shvaapdmitytr yAhulakAnapusakatvama'nyathA dehinAmatvAtputtva syAt ||-ekaadsh-||-uttrpdaadissviti / AdipadAvAprabhRtipratyayAnA graha ||-ekottraa dazeti / Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza Danniti zabdAntaraM nakArAntaM rAjanazabdavannipAtayanti / tatazca poDAnamicchatIti kyani nakAralope Ive ca poDIyatIti sidhyatIti manyante / pahibhaH prakAra kAlata // 50 // poDhA, paDDhA / atra dhAmatyaye paSo'ntasya votvaM dhakArasya tu nityaM datvam / yattu padheti rUpaM na tat dhAnakhaye kiMtu paD dadhAti dhayati veti 'Ato Do'havAvA maH' (5-2-76) iti De kRte khiyAmApi ca bhavati / nipAtanasya ceSTaviSayatvAdatrokhaDhale na bhavataH // 91 // *divyaSTAnAM vAtrayo'STAHprAka zatAdanazItibahuvrIhau // 3 / 2 / 92 // dvi tri aSTana ityeteSAM yathAsaMkhyaM dvA trayas aSTA ityete AdezA. prAk zatAt *saMkhyAyAmuttarapade bhavanti 'anazItibahuvrIhau' azItivahanI hisamAsaviSayaM cottarapadaM varjayitvA / dvAbhyAmadhikA daza dvau ca daza ceti vA dvAdaza / evaM dvAviMzatiH / dvAtrizat / trayodaza / trayoviMzatiH / trayatrizat / aSTAdaza / aSTAviMzatiH / aSTAviMzat / dvivyaSTAnAmiti kim / paJcadaza / pAzatAditi kim / dvizatam / trizatam / aSTazatam / /* PE dvisahasam / trisahasram / aSTasahasram / anazItibahuvrIhAviti kim / vyazItiH / vyshiitiH| do vA trayo vA dvivaaH| tricturaaH| assttnvaaH| dvideza dvidazAH / / * evaM tridshaaH| mAkzAtAdityavadheH saMkhyAparigrahAdiha na bhavati / dvaimaaturH| traimaaturH| aassttmaaturH| dvimuni vyAkaraNasya / trimuni vyAkaraNasya // 92 // catvAriMzadAdau vA // 3 / 93 // dvizyaSTAnAM mAkzatAJcakhArizadAdau saMkhyAyAmuttarapade yathAsaMkhyaM dvA trayas aSTA ityete AdezA vA bhavanti anazItibahuvrIhau / dvAbhyAmadhikA dvau ca catvAriMzaceti vA dvAcatvAriMzat / dvicatvArizat / trayazcatvAriMzat / tricatvArizat / aSTAcatvAriMzat / aSTacatvAriMzat / dvApaJcAzat / dvipaJcAzat / traya paJcAzat / tripaJcAzat / aSTApaJcAzat / aSTapaJcAzat / dvaapssttiH| dviSaSTiH / trayampaSTiH / triSaSTiH / aSTApaSTiH / aSTaSaSTiH / dvAsaptati- / dvisaptatiH / trayaHsaptatiH / trispttiH| assttaaspttiH| assttspttiH| dvaanvtiH| dvinavatiH tryonvtiH| vinvtiH| assttaanvtiH| assttnvtiH| ana zItiyahuvrIhAvityeva / zazItiH / vyazItiH / assttaashiitiH| dvizcatvAriMzat / dvicatvArizAH / evaM trictvaariNshaaH| aSTau catvAriMzato'smin aSTacatvAriMzat / as pUrveNa nityaM prApta vikalpAthemidam // 9 // hadayasya ballAsalekhANye // 3 / 2 / 14 // hRdayazabdasya lAsalekhayoruttarapadayoraNi ye ca pratyaye pare * ra hudityayamAdezo bhavati / lAsa, hRdayaspa lAso hllaasH| lekha, hRdayaM likhatIti hallekhaH / aNusaMnidhAnAllekhazabdo'Nanto gRhyate / tena ghaante na bhavati / huda yasya lekhaH hRdayalekhaH / aNa, hRdayasyedaM hArdam / sauhArdam / dauhArdam / ya, hRdayasya priyaH hudyH| hRdayasya bandhano mantraH hRdyH| hRdaye bhavaM hRdayAya hitam * hRdyam / aNItyeva siddha lekhagrahaNaM jJApakam 'uttarapadAdhikAre prasayagrahaNe tadantagrahaNaM na bhavati / 'khityanavyaya'-(3-2-111) ityAdau tu asaMbhavAcadaka anottarazabdo'dhikavacana ||-gkaaraantmiti / svamte tu takArAntI nipAta. ||-dvivyssttaanaa--snnyaayaamuttrpde iti / pUrvapadasya sAkSAdeva nirdezAta prAk zatAdityapadheranadizautipadAsAdazIte sakhyAvA pratiSedhAt sakhyArUpasvaivottarapadasya grahaNam ||-vishtiriti / do dazatI mAnamasyA 'vizatyAdaya' / dvedezadarthe vimabhAva zatiza pratyaya -hRdayasya-1-sauhAI miti / suncha hRdaya yasya duSTa hRdayaM yasya sa suhRdaya duhRdaya / 'tasyedam' ityaNa / hadbhagasindhorubhayapadavRddhi / suhRdayasya bhAva iti vAkye 'yuvAderaNa' vA / nirdizyamAnatvAta hRdayazabdasyaivAdeza / prathamavAkya Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ntagrahaNam / hRdayazabdasamAnArthena hRcchabdenaiva siddha hRdAdezavidhAnaM lAsAdiSu hRdayazabdaprayoganivRtyartham / anyatra tubhayaM prayujyate / *sauhAryam / sauhadayyam / / hRcchokaH / hRdayazokaH / hRdrogaH / hRdayarogaH / hRcchakaH / hRdayazaGkhaH / hRcchUlam / hRdayazUlam / hRcchalpam / hRdayazalyam / hRddaahH| hRdayadAhaH / hRdaHkham / hRdaya- | | duHkham / hRtkamalam / hRdayakamalam / hRtpuNDarIkam / hRdayapuNDarIkam / iyAdi // 94 // padaH pAdasyAjyAtigopahate // 3 / 2 / 95 // pAdazabdasyAjyAdiSattarapadeSu pada ityayamAdezo bhavati / pAdAbhyAmajati atati ceti auNAdike iNi padAjiH / padAtiH / ata eva nirdezAta ajevIM na bhavati / pATAbhyAM gacchati padagaH / 'nAmno gamaH'-(5 1 131) ityAdinA DaH / pAdAbhyAmupahataH / padopahataH / pAdazabdasamAnArthaH padazabdo'sti AjyAdiSu tu pAdazabda-12 prayoganivRttyarthaM vacanam / kathaM digdhazcAsau pAdazca digdhapAdaH tenopahataH digdhpaadophtH| uttarapadasaMnidhApitena pUrvapadena pAdazabdo vizeSyate / na cAtra pAdazabdaH pUrvapadamapi tu digdhapAdaH / tenAtra na bhavati // 95 // *himahatikASiye pada // 3 / 2 // 96 // himAdipUttarapadeSu pAdasaMvandhini ye ca pratyaye pA dazabdasya padityayamAdezo bhavati / pAdayohimaM paddhimam / pAdAbhyAM hatiH pddhtiH| pAdau kaSatItyevaMzIlaH, punaH punaH pAdau kapati, pAdAbhyAM sAdhu kaSatIti vA as patkASI / paramazcAsau patkApI ca paramapatkApI / yadA ca paramau ca to pAdau ca paramapAdau tatkaSaNazIlAdivivakSyate tadA pAdazabdasya pUrvapadatvAbhAvAt paramapAdaIAS kApItyeva bhavati / pAdau vidhyanti padyAH shrkraaH| pAdayorbhavAH padyAH pAMsavaH / pAdAbhyAM hitaM padyaM ghRtam / kathaM pAdArthamudakaM pAyam / ' pAdyAya' (7-1-23) / IAS iti nipAtanAt / pAdazabdasaMbandhini ya iti kim / dvigu+samAsasaMvandhini mAbhUt / dvAbhyAM pAdAbhyAM krItaM dvipAdyam / tripAdyam / adhyardhapAdyam / '*paNapA mASAdyaH' (6-4-148) iti yaH / yadvA *AjyAdiSu karaNabhAvaH mANyaGgasyaiveti pUrvatra pAdazabdaH prANyaGgavacanaH sa eva cehAnuvartata iti parimANArthasya na bhavati / anye tu gopahatayorapIcchanti / pAdAbhyAM gacchatIti padgaH / pAdAbhyAmupahataH padupahataH / kathaM hastipAdasyApatyaM hAstipada ityatra *apatyANi padbhAkA 'kaupiJjalahAstipadAdaNa' (6-3-170) iti nirdezAdbhaviSyati / pAdAbhyA carati padika iti tu 'padikaH' (6-4-13) iti nipAtanAt // 96 // dvaye 'hRdyapadya '-iti ya / bhavArye digAditvAt va / hitArthaM tu 'prANyA'-iti ya ||-sauhaadymiti / 'patirAjAnta'-iti TyaN ||-himhtikaassiye pad ||--paadsbndhini ye ceti / pratyAsatyA AvRttyA vA pAdasya yo ya pratyayastasmin na tu samAsasavandhinItyartha / 'vidhyatyananyena' 'digAdidahAzAdya prANyagarathakhala'-ityAdinA padyA zarkarA ityAdiSu triSu udAharaNeSu yathAkrama jJAtavyAni ||-nipaatnaaditi / ayamayaM yathA 'pAdyAdhye' iti sUtranipAtanAta, pratyayo'nukto'pyAnIyate tathA padbhAvAbhAvo'pi nipAtyata iti ||-smaassNbndhiniiti / ayamartha na hi pAdaza bdAta kevalAdeva yapratyayo vidhIyate kitu pAdAntAdigo / tatazca pratyaya prakRtyAde ' iti yasmAtpratyayo vidhIyate tadAdereva grAhako na tadavayavasyeti nA'ya pAdasapandhI ya' kitu dvigoriti na bhavayati ||-pnnpaadmaapaady iti / atra sUtre paNamASasAhacaryAtpAdazabda parimANArtha evaM gRhyate na prANyagavacana iti ||-aajyaadigviti / yata AjyAdaya kriyAvacanA' / Ajizabdo hi yuddhati EX yAvacana upahatazabdazca hananakriyAvacana. tatra ca karaNabhAva prANyAsyaiva na parimANArthasya pAdazabdasya caturbhAgArthasya // apatyANIti / ata eva nirdezAd ata in' itIla vAdhitvA 'iso' Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 RcaH shsi||3|2|97|| ecaH saMvandhinaH pAdasya zakArAdau zammatyaye padityayamAdezo bhavati / pAdaM pAdaM gAyatryAH sati paccho gAyIlata0 a0 // 51 // zasati / bhvAkyagamyasya gAyatryAH pAdasaMbandhasya hattI nivRttatvAt sAbhAvika zasanakriyApevaM karmatvaM bhavati / Rca iti kim / pAdaM pAda kApaNasya dadA kA ti pAdazaH kApopaNa dadAti / etaM pAdazaH zlokaM vyaacsstte| zaso dvizakArapAThAt vibhaktizami na bhavati / vacaH pAdAn pazya // 97|| zabdaniSkaghApamizrela vaa||3|2|98|| zabdAdipUcarapadepu pAdasya padikhayamAdezo vA bhavati / pAdayoH zabdaH pacchabdaH / pAdazabdaH / evaM pnnisskH| paadnisskH| propH| pAdaghopaH / pAdAbhyAM mizrA panmizraH / paadmishrH|| 98 // nasU nAsikAyAstAkSudre // 3 / 2 / 99 // nAsikAzabdasya tasmatyaye kSudrazabde cotarapade pare nasiyayamAdezo bhavati / nAsikAyA nAsikAyAM vA nst| nAsikAyAM nAsikAyA vA kSudraH nAkSudraH // 29 // ye'vnne||3|2|100|| nAsikAbAbdasya yapratyaye varNAdanyasminnabhidheye nasityayamAdezo bhavati / nAsikAye hita tala bhavaM vA nasyam / ya iti kim / nAsikyaM nagaram | cAturathiko'ya jyH| niranubandhagrahaNe ca na sAnubandhasya grahaNa bhavati / avarNa iti kim / nAsikyo varNaH // 10 // zirasaH zIrSan // 3 / 2 / 101 // ziraszabdasya zopannityayamAdezo bhavati ye pratyaye pare / zirasi bhavaH zIpaNyaH svrH| evaM zIpaNyo vrnnH| zirase hitaM zIrSaNyaM tailam / ya ityeva / zirastaH / saziraskaH / niranubandhamahaNe ca na sAnuvandhasya grahaNa tenehApi na bhavati / zira icchati zirasyati / tathA hastinaH zira iva ziro yasya (sa) hstishiraaH| tasyApatyaM so vAtAditvAdiji' zIrSaH svare taddhite'(3-2-103) iti zirasaH zopadeze 'anApeM raddhe-(2-4-77) ityAdinA cejaH dhyAdeze hAstizIyA / evaM pailuzISyo / atra yazIpAdezayoH sthAnivadbhAvAt zopannAdezaH syAt / zirasa iti cAdezena saMvadhyate na pratyayena / tena hAstizIpirityAdau samAsasaMvandhinyaSRI pi taddhite uttarasUtreNa zIrSAdezo bhavati // 101 // keze vaa||3|2|102|| zirasa: kezavipaye yamatyaye pare zIrpannAdezo vA bhavati / zirasi A bhavAH zIrSaNyAH kevaaH| zirasyAH kezAH / kecitta ilvalA mRgazIrSasya zirasyAstArakAH smRtAH iti bhayogadarzanAt kezAdanyatrApi vikalpamicchanti, zAkhAra diyamatyaye ca zopanniti necchantyeva / zirasastulyaH shirsyH| shaakhaaditvaayH||102 // zIrSaH svretdvite||3|2|103 // ziraszabdasya svarAdau taddhite pare zIrSa ityayamAdezo bhavati / hastiziraso'pakhaM hAstizIrpiH / evaM sthaulazIpiH / pailuzIpiH / mRgazirasA candrayuktena yuktA mArgazIrSI pauNa pa' ilAg pratyayo bhavati ||-bhuc zasi // pucaH pAdo nAmeyattAyacchiyo'kSarApigda iti nAna prANyAAsya pAdazabdasya sabhA iti sAmAnyena na prahaNam ||-vaakygmysyeti / nanu ceha SP pAda gAyatryA zasatIti gAyacyA pAdazabdena sapanAdAkyAhagattApipAzyA bhAvyamiti kA gAyatrImiyama dvitIyetyAzA |-shsnphiyaapekssmiti / vAkye hi pAda pAda gAyatryA zasatIti gA panyAH pAdazabdena sapandho ya sa paccha iti vRtto pirtate / kevala pA iti zasanakriyAvizeSaNAtyanepAvatiSThate atastana paThI bhAti / tadabhAve'pi ko dvitIyetyAha-zasanetyAdi |-shirs zI-11125 sthAnivadbhAvAditi / iz pratyayastadAdezo'pi pratyaya ityenarUpa sthAnita dRzya na lijaHsArUpeNa tasyevarNarUpa pAva / zIrSAdezasya tu sArUpeNa varNasamudAyasya varNAgidhitsAbhAnAt ||-shiirssH svara-11/20 HEREEKKkkade Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAsI / sthalazirasa idaM sthaulazIrSam / zirasi kRtaM zerpam / zirasA tarati zIpikaH / svara iti kim / ziraskalpaH / taddhita iti kim / zirasA / sthUlazirasamAcaSTe sthUlazirayati / kathamivalA mRgazIrSasyeti / zIrpazabdaH prakRtyantaramasti / zIrSacchedyaM paricchiyeti / anenaiva ca mide uktaviSaye zirasaH prayoganityartha vacanam // 103 // *udakasyodaH peSaMdhivAsavAhane // 3 / 2 / 104 // udakazabdasya pepamAdipUttarapadepu uda ityayapAdezo bhavati / udakena | pinaSTi udapepaM pinaSTi tagaram / udakaM dhoyate'sminniti udadhiH ghaTaH / vAsa, udakasya vAsaH udavAsaH / evam +udavAhanaH / anAmArtha vacanam / nAmnyuttareNaiva siddham // 104 // vaikavyaJjane pUrye // 3 / 2 / 105 // udakazabdasya pUrayitavyavAcinyekavyajane'saMyuktavyajanAdAvuttarapade udAdezo vA bhavati / udkumbhH| udkkumbhH| udghttH| udkghttH| udapAtram / udakapAtram / vyaJjana iti kim| udakAmatram // eketi kim / udakasthAlam / pUrya iti kim | udakaparvataH / udaka dezaH // 105 // *manyaudanasaktabinduvajabhArahAravIvadhagAhe vA // 3 / 2 / 106 // manyAdipUttarapadepUdakazabdasyodAdezo vA bhavati / udamanthaH / udakamanthaH / *udaudanaH / udakaudanaH / udsktuH| udakasaktuH / udavinduH / udakavinduH / udavajaH / udakavajraH / udabhAraH / udakabhAsaH / udahAraH / udkhaarH| udavIvadhaH / *udakavIvadhaH / udagAhaH / udakagAhaH / apUryArtho yatnaH // 106 // *nAmnyuttarapadasya ca // 3 / 2 / 107 // udakazabdasya pUrvapadasyottarapadasya ca nAmni saMjJAyA viSaye uda iyayamAdezo bhavati / udamegho nAma yasyaudamedhiH putrH| udavAho nAma yasyaudavAhiH putraH / udapAnam nipAnam / udadhiH samudraH / uttarapadasya, lvnnodH| kaalodH| kSIrodaH / evaMnAmAnaH samudrAH / lohitodA / kSorodA nAma nadI / acchodam / sitodam / aruNodam / lohitodam / evaMnAmAni sarAMsi // 107 // te lagvA // 3 / 2 / 108 // nAmaviSaye ye pUrvottarapade te lugvA bhavataH / devadataH / devaH / dttH| satyabhAmA / satyA / bhAmA / *zabda sAmye'pi prakaraNAderarthavizeSanizcayaH // 108 // yantaranavarNopasargAdapa Ipa // 3 / as 2 / 109 / / dvi antar ityetAbhyAmanavarNAntebhyazcopasargebhyaH parasyAp ityetasyottarapadasya Ip ityayamAdezo bhavati / dvidhA gatA Apo'sminniti dvIpam / -zIrpacchedyamiti / zIrSacchedamarhati 'zIrSacchedAdyo vA' yapratyaya ||-udk-1-udvaahn iti / udaka vAhanamasyeti kAryam ||-vaikvynyj-|| udakAdinA dravyeNa pUrayitavya ghaTAdi pUrya tatrottarapade iti vaiyadhikaraNyena sabadhyate / pUrye yaduttarapada vartate tasminniti ||-mnthaudn-||-udmnth iti / udakena madhyate karmaNi ghatri 'kAraka kRtA' iti | samAsa ||-udaudn iti / udakenopasikta odana / 'mayUravyasaka'-iti samAta / upasiktakriyAyAzca vRttAvantarbhAvAdudakIdanayo mAmayam ||-udkviivdh iti / vIvadhazabdo'vyutpanna padhi AS paryAhAre ca vartate / 'hanI vA vAca' itya'li vadhAdeze yahunIhI vAhulaphAddIrghave vA vIvadha ||-naamnyutt-|| uttarapadAdhikArAtpUrvapadasyaiva syAdityuttarapadasyatyucyate / cakArAbhAve ca pUrvapadasya na syAditi cakAra ||-te lugvA / nanu pUrvapadasyottarapadasya vA lope va samudAyamanuvartate devAdizabda sa devadattAdyarthena ca tridazArthena ca samAna iti katha nizcayo bhavati aya devadattArtha eva IN na tu cidazAyartha ityAha-kAvdatyAdi / zabdAnA bhinnArdhAnA-sAmye'pi tulyarUpatve'pi ||-yntrnv-||-dviipmiti / yathA dvIpamityatrA'svapadavigraha evamantargatA nivRttA pratyAvRttA. Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza ra evamantarIpam / nIpam / pratIpam / samIpam / anvIpam / vIpam / upasargAditi kim / zobhanA ApaH svaapH| pUjitA Apa: atyApaH / svatI pUjAyAM nopsgaa|* la00a0 // 52 // ata eva samAsAnto na bhavati / anavaNeti kim / pApam / parApam / saMzliSTA AgatA Apo'smin samApo devayajanam // 109 // anAdeza upa // 3 // 2 / 110 // anoH parasyApo deze'bhidheye up ityayamAdezo bhavati / anugatA Apo'sminnanUpo deshH| deza iti kim / anvIpaM vanam / kathaM kUpaH sUpa. yuupH| OM pRSodarAdikhAt // 110 // *khityanavyayAruSo mo'nto hsvshc||3|2|111|| anavyayasya *arthAtsvarAntasyAruSazca khitmatyayAnte uttarapade* mo'nto bhavati yathAsaMbhava haskhazcAntAdezo bhavati / jJamAtmAnaM manyate mnyH| pnndditmnyH| mamanyaH / khaTvaMmanyA / mahaMmanyaH / rAtrimanyamahaH / druNimanyaH / grAmaNimanyaH / vadhuMmanyaH / khalapuMmanyaH / kssemNkrH| meSaMkaraH / ADhyabhaviSNuH / aanybhaavukH| subhagaMkaraNam / AzitaMbhavo vartate / mitagamaH / vihNgmH| ptnggH| paratvAtpaMvadrAvo hasvatvena bAdhyate / kAlimanyA / hariNimanyA / arum +araMtudaH khitIti kim / pnndditmaanii| zubhamAnI / anavyayeti kim / dossaamnymhH| divAmanyA raatriH| avyayapratiSedhAt khiti tadantagrahaNam / na hyanyayAtparaH khitsaMbhavati / aruHzabdopAdAnAdanavyayasya vyaJjanAntasya mo na bhavati / *giimnyH| 'svarasya isvadIrghatAH' iti isvaH svarasyaiva / kRddhahaNe sati gatikArakasyApi grahaNAt kulamadrujaH kulamuha ityatrApi bhavati // 111 // *satyAgadAstoH kaare||3|2|112|| satyAdibhyaH kArazabde uttarapade pare mo'nto bhavati / satyaM karoti satyasya kAra iti vA satyakAra: 52 evamagadaMkAraH / astuMkAraH / * astviti nipAtaH kriyApatirUpako'bhyupagame vartate // 112 // lokaMpTaNamadhyaMdinAnabhyAzamityam // 3 / 2 / 113 // ete zabdAH kRtapUrvapadamAntA nipAtyante / lokaM pRNati lokasya vA pRNaH lokaMpRNaH / madhyaM dinasya madhyaM ca tat dinaM ceti vA madhyaMdinam / aznoteSaMjyabhyAza * iti rUpam / anabhyAza dUramityaM gntvymsyaanbhyaashmityH| dUrataH prihtevyH| anabhyAzenetyo'nabhyAzamitya iti vA dareNa mApyo na tvntiknetyrthH| anye tu prINANigantasyAci hasvatvaM nipAtya lokaMmiNaH lokamINaka ityartha ityudAharanti / kazcitvakRtahassalameva manyate lokaMmINaH // 113 // *bhrASTAgnerindhe // 3 / 2 / 114 // bhrASTrAgnibhyAmindhazabde uttarapade pare mo'nto bhavati / bhrASTasyendhaH bhrAmindhaH / evamagnimindhaH // 14 // * sagatA anugatA Ayo'sminniti asvapado bahubIhi ekArtha cAneka' iti / sarbheSu 'ikyU pathyayo'na' samAsAnta ||-khitynvyyaa- prAmaNya khalapyamAtmAna manyate ||-arthaaditi / arurgrahaNAdanavyayAnA svarAntatva labhyate iti |-aruNtud iti / 'bahuvivAra '-iti khara / atra maunte sati sayogatyAdI' iti salopa ||-n hyavyayAditi / nanu yathA'nyayAtlina sabhavasyevama'navyayAdapi na sabhavati / na / dhAtora'navyayAtsyAt / tathA cazamanya ityAdI zamanya iti syAdityavyayapratiSedha samAzrIyate ||-giimeshy iti / nanvana monte'pi 'padasya ' iti lApa2 gImanya iti bhaviSyati ki montapratiSadhena / ucyate / rAsasyaitra iti niyamAjopo na syAditi pratiSedha -satyAgadA--11-astvitIti / yadIda tuvanta tadA 'nAma nAmnA'-iti samAsA na prApnoti tada'bhAve kathamuttarapadamityAzavA ||-lokpRnn- loka pRNatIti vAkye 'mUlavibhujAdaya' iti ka / badA lokasya pRNa tadA 'nAmyupAntya '-iti ka ||-bhraassttraagne--bhraassttr Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ****** ******* * agilAgilagilagilayoH // 3 / 2 / 115 // gilAntazabdavajitAt pUrvapadAtpare gile gilAgile cottarapade pare mo'nto bhavati / timiM galatI * timiGgilaH / evaM matsyaMgilaH / vAlaMgilo rAkSasaH / apatyaMgilA zizumArI / timInAM gilagilaH timigilagilaH / * gilagilazabde gilazabdo nottarapadamiti gilagilopAdAnam / gilazabdasya svarAntasya paryudAsena svarAntAdvidhistena vyaJjanAntAnna bhavati / ghUrgilaH / agilAditi kim / timigilaM gilati timigilagilaH / *gilaM gilati gilagila ityatra gilagileti nirdezAdeva mo'nto na saMbhavati / agilAditi tu niSedho * gilAntasyApi nivRttyarthaH // 115 // * bhadroSNAtkaraNe // 3 / 2 / 116 // bhadrazabdAduSNazabdAcca karaNazabde uttarapade moDanto bhavati / bhadrasya karaNaM *bhakaraNam / evamuSNaMkaraNam // 116 // *navAkhitkadante rAtreH // 3 / 2 / 117 // rAtrizabdasya khidvarjitakRdante uttarapade moDanto vA bhavati / rAtrau carati rAtricaraH / rAtricaraH / rAtriMcarI / | rAtricarI / rAtrAtraH rAtrimaTaH rAtryaTaH / rAtrimaTati rAtrimAdaH / rAtryATaH / rAtreH karaNam rAtrikaraNam rAtrikaraNam / khidvarjanaM kim / rAtriMmanyamahaH / 'khityanavyaya'(3-2-111) ityAdinA nityameva bhavati / kRdanta iti kim / *rAtrisukham / antagrahaNaM kim / rAtririvAcarati kip luk tRc / rAtrayitA / idamevAntagrahaNaM jJApakam 'ihottarapadAdhikAre pratyayagrahaNe pratyayasyaiva grahaNa na tadantasya / tena ' kAlAttanataratama - ( 3-2-24 ) ityAdau pratyayamAtrasyaiva grahaNaM siddham / 'na nAmyekasvarAt khiti ' - ( 3-2-9 ) ityAdau vasaMbhavAttadantagrahaNam / kecittIrthaMkaraH tIrthakara ityatrApi vikalpamicchanti / tadarthaM navA'khitkRdante iti rAtreriti ca yogo vibhajanIyaH // 117 // * dhenorbhavyAyAm // 3 // 2 // 118 // dhenuzabdAdravyAzabde uttarapade moDato vA bhavati / dhenuzvAsau bhavyA ca dhenuMbhavyA / dhenubhavyA / kecittu nityamicchanti // 118 // aSaSThItRtIyAdanyAdo'rthe // 2 / 2 / 119 // aSaSThyantAdatRtIyAntAccAnyacandAdarthazabda uttarapade dosnto vA bhavati / anyazvAso arthazca anyo'rtho'syeti vA anyadarthaH / anyArthaH / anyasmai idam anyadartham / anyArtham / anyasminnarthaH anyadarthaH / anyArthaH / mindha iti / indhana prayuGkte NigbhAve al / indhyate'neneti vA 'punAni ' iti gha / indhayatItyaci vA / ghatri tu 'dazanAvoda - iti nalopa syAt // agilA // - timigila iti bAhulakAt ' nAmyupAntya iti ka / 'mUlavibhujAdaya ' iti vA // - gilagilazabde iti / gilagila ityevarUpapAkhaNDasya vidyamAnatvAt / nanva'gilAdityasya gilagila iti pratyudAharaNa yuktam / anna gila pUrvapadamastIti / timigilagila ityatra tu na gila pUrvapada kitu gilAnta zabda ityAha- gilaM gilatItyAdi / gilagileti niddezAdeva gilagile monto nAstIti na tadarthamagilAditya'tastadantasyaiva pratiSedhArtham / anyathAnarthakya svAditi // - gilAntasyApIti / apizabda uktasamucaye na kevala gilAntasyA'pizabdAt kevalAdapi monto na bhavatIti / apizabdo'vadhA raNe'nyathA varjanAnarthakyamiti tu nyAsa / yadvAgilasyeti vizeSaNatvAt tadantasya niSedha / anyathottarapadasannidhApitapUrvapadasya kevalasyaiva niSedha syAt / yathA digdhapAdopahata / gilasya gila gila gilati gilagila ityatra tu AyantavadupacArAt // - bhadroSNA - |- bhadrakaraNamiti / kRti karaNa kriyate'neneti vA tato bhadroSNayo karmmaSaSThayantayo kRti ' iti samAsa // - navA khit-|| - -rAtrisukhamiti / atra sukhazabdo'vyutpanno na hanta iti monto na bhavati // - dhanorbhavyA- // - dhenubhavyA iti / dhenovizeSaNatvena vivakSitatvAt vizeSyatve'pi vA dhenorbhavyAyAmiti bhavyA Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza apaSThItRtIyAditi kim / anyasyArthaH anyArthaH / anyenArthaH anyArthaH // 119 // *aashiiraashaasthitaasthotsukotiraage||3|2|120|| veti lata0a0 nittam pRthagyogAt / apaThotRtIyAntAdanyazabdAdAzima AzA Asthita AsthA utsuka ati rAga ityetepUttarapadeSu do'nto bhavati / anyA AzoH anydaashii| 2 ra anyA AzA anyadAzA / anyamAsthitaH anyadAsthitaH / anyA AsthA anydaasthaa| anyasmin utsukaH anyadutsukaH / anyA UtiH anyatiH / anyatra rAgaH anyadrAgaH / apaSThItRtIyAdityeva / anyasyAzI anyaashiiH| anyenAsthitaH anyAsthitaH // 120 // aiiykaarke||3||2|| 121 // pRthagyogAdapaSThotRtIyAditi nivRttam / anyazabdAdIya pratyaye kArakazabde cottarapade do'nto bhavati / anysyaaymnydiiyH| gahAdikhAdIyaH / anyasmai hitamanyadIyam / anpasyAnyena vA kArakaH anyatkArakaH / anya kAraka: anyatkArakaH / anyatkArikA // 12 // sarvAdiviSvagdevADaDadriH kavyaJcau // 32122 // sarvAdeviSvagdevazabdAbhyAM ca para: kivante'zcatAbuttarapade pare Dadiranto bhavati / sarvamazcati sarvadyat / sarvayazcau / sarvayazcaH / sarvadrIcaH / sarvadIcA / srvdriicii| evaM tadA / tayau / tapazcaH / tadrIcaH / tadrIcA / tadrIcI / adadyaH / ayazcau / adayazvaH / addriicH| adadrIcA / adadrIcI / kamyaH / kamyaJcau / ka yshvH| kdriicH| kadrIcA / yadyaDya yazcau / bdyshcH| vipU avatIti vipu: viSvamaJcati viSvaG / viSvagityavyayaM vA / viSvagaJcati viSvadyat / viSvayaJca / vipvyshcH| vissvdriicH| viSvadrIcA / vissvdriicii| devAnazcatIti devayaG / devadyazcau / devdynycH| devdriicH| devdriicaa| devadrIcI / sarvAdiviSvagdevAditi kim / azvamaJcati azvAcI / viSvamaJcati vipUcI / aJcAviti kim / vizvayuk / viSvagyuk / devayuk / koti kim / viSvagaJcanam / 'dhAtugrahaNe tadAdeH samudA52 yasya grahaNaM prApnoti' iti kItyuktam / DakAro'ntyasvarAdilopArthaH // 122 // sahasamaH sdhrismi||3|2|123 // sahasam ikhetayoH sthAne'Jca tau kivante uttarapade pare yathAsaMkhya sadhri sami ityetAvAdazau bhavataH / sahAJcati sadhyaGa / sadhyaJcau / sadhyaJcaH / sadhrIcaH / sadhIcI / sadhIcInaH / samaJcati samyaG / samyaJcau / samyaJca / samIcaH / samIcI / samIcInaH / sahasama iti kim / prAG / / paanycau| aJcAvityeva / sahayuk / saMyuk / kotyeva / sahAJcanam / samaJcanam // 123 // *tirasastiyati // 3 / 2 / 124 // tirasazabdasyAti akArAdAvazcatI kivante uttarapade pare tiri isayamAdezo bhavati / tirastirako vA aJcati tiryaG / tiryacau / tiryazcaH / tiryagbhyAm / tiryagbhiH / tiryagbhyaH / tiryakSu / atIti kim / tirshcH| tirshcaa| tirathI / yAmiti bhavyAzabdasya nimittarayenopAdAnAt dheno pUrvanipAta ||-aashiiraa- AzyatIti / upasargAdAto'-Abhyatya'nayA vA ' upasargAdAta -IyakA-|| anyasya anyena vA phAraketi 'yAjakAdibhi ' 'kAraka kRtA' ca samAsa ||-sryaadivissvg-|| sarveSu 'isyuktam '-ityupapadasamAsasya nilasyena nityamekapadate 'hasvo'devA' iti na hasyoM 52 berikArasyeti / nAmagrahaNe iti nyAyasyAnityatvAdvipUcIzandAna Tadi / tasmin sati hi viSUcayaDiti aniSTa rUpa syAt / yadA sarvAma'vatIti devImaJcatIti kriyate tadA agirbhavatyeva / yato'trAmu nyAya manyante |-tirsstiyti // zabdarUpApekSayA ca napusakatve ' anato lup' se sUtratvAdvA ||-tiri itIti / asadehArthamavibhaktiko nirdeza THHEET 53 / Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tirathInaH // 124 // * naJat // 3 / 2 / 125 // nakzabda uttarapade pareDakAro bhavati / acauraH panthAH / amakSiko dezaH / agazakaM vartate / amakSikaM vartate / ahiMsA / asteyam / *nakAraH kim / pAmanaputraH / uttarapada iti kim / na bhuGkte // 125 // *tyAdau kSepe || 3 |2| 126 || sAdyante pade parataH kSepe gamyamAne nav akAro bhavati / apacasi tvaM jAlma / akaroSi tvaM jAlma / tyAdAviti kim / *na pAcako jAlmaH / kSepa iti kim / na pacati caitraH / a mA no nA pratiSedha ityakAreNa pratiSedhArthIyenaiva siddhau kSepe natraH zravaNanivAraNArtham *anuttarapadArthaM vacanam || 126 // nago'prANini vA // 332|127 // aprANinyabhidheye naga iti nipAtyate vA / na gacchatIti nagaH parvataH / agaH parvataH / nagA vRkSAH / agA vRkSAH / apANinIti kim / ago vRSalaH zItena / pUrveNa nityamAdeze prApte vikalpo'yam // 127 // * nakhAdayaH // 3 / 2 / 128 // nakhAdayaH zabdA akRtAkArAdyAdezA nipAtyante / nAsya khamastIti * nakhaH / na bhrAjate iti nabhrAT kivantaH / na pAtIti napAt zatrantaH / triliGgo'yam / nipAtanAttu nAbhAvaH / na vetIti navedAH / auNAdikoss / satsu sAdhuH satyaH / 'sAdhau' yaH / na satyaH *asatyaH / nAsatyau / nAsatyAH / na mukhatIti namuciH / auNAdikaH kiH / nAsya kulamastIti nakulaH / kathaM na na bhrAjate kiMtu bhrAjata eveti nabhrAT / pRSodarAditvAdekasya nano lope bhaviSyati / evaM na na pAti napAt / na na vetti nvedaaH| na na muJcati nmuciH| na na kulamastyasya nakulaH / na na | khamastyasya nkhH| na pumAn na stroti napuMsakam / ata eva nipAtanAt strIpuMsayo puMsakAdezaH / na kSIyate na kSarati vA nakSatram / auNAdike trATe kSabhAve nipAtyate / na krAmati na krINAti vA nakraH / Dapratyayo nipAtanAt / nAsminnakaM duHkhamasti naakH| na vidyante zAH zriyaH chandAMsi vAsya nnH| na agaH naagH| na vidyate bhAgo'sya nabhAgaH / *nAramaJcati naaraacH| na Apyata iti naapitH| *na moyate'sAviti nameruH / nAbhinandati vadhUmiti nnaandaa| nAntareNa bhavati / naantriiykm| na na ciketi naaciketH| ata eva nipAtanAt kit jJApanArthoM juhotyAdau draSTavyaH / asmAcca nandrayopapadAnnAmni zav pratyayo bhavati / bahuvacanamAkRtigaNArtham tena *nAstikaH, *namaH, // naJat // akAra kimiti / nanu cAdiSu niranusandha eva natra paThapatA sa eva cehAnukriyatAmiti / satyam niranupanyapAThe pAmanaputra ityAdI 'nohAde' iti vihitasya napratyayasyA'tra grahaNa syAt / yata pratyavApratyayaya pratyayasyaiva grahaNamiti hi nyAya / tata sAnubandhapATho yukta eva / na cAnukriyamANe'pyanubandhe vaiNaputra ityatra katha na bhavatIti vAcya pratyayasyaiva grahaNamiti hi nyAya / pratyayatrittvasya vRddhI caritArthatvAnnipAtatrittvasyAnarthakyAttasyaiva grahaNamiti // - tyAdau kSepe // na pAcaka iti / asamAso'ya naJsamAsasya pAkSikatvAt pAcaka iti nottarapadamiti pUrveNApi na bhavati ||anuttrpdaarthmiti / tyAyantena samAsA'bhAvata samAse ca sati pUrvottarapadavyavahArAt // nakhAdaya // - nakha ityatra bahutrIhI 'natrat' prApto'nena niSidhyate / uSTramukhAditvAtsamAsa / khanyata iti kacit' iti // -asatya iti / na nakhAdI kitu nAsatya ityym| arINA samUha Ara ' SaSThayA samUha' aNu // - nAramaJcati / 'karmmaNo'N' / nipAtanAdaJcairnalopa / ApyaN lambhane natra Apa // na mIyate ' zizumerunamevIdaya' migastu 'cInIpImisibhyo ru' 'yatinanadibhyo dIrghatha' // - nAntarIyakamiti nAntareNetyarthakathana saptamyantAttu gahAditvAdIya / tata svArthika // - nAstika iti / nAsti puNya pApa ceti matirasyeti 'nAstikAstika - iti nipAtanAdeva sidram / yadA tu na Astiko nAstika iti kriyate tadA gaNapAThaphalam // - nabha iti / na yamastIti kvip na bhAtIti vA 'mithiraJcyuSi' iti XXXX**X*X*XXXXX**X*X Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 54 // *nAmityAdayo draSTavyAH // 128 // an svare // 3 / 2 / 129 // naJaH svarAdAyucarapade pare'n ityayamAdezo bhavati / na vidyate anto'syeti ananto jinaH / evamanAdiH / ajAnAbhAvo'najam / na azvo'nazvaH / an iti svarUpanirdezAt nalopo dvitvaM ca na bhavati // 129 // * koH tatpuruSe // 3 / 2 / 130 // tatpuruSe samAse svarAdAvucarapade kuzabdasya kadityayamAdezo bhavati / kutsitaH azvaH kadacaH / kaduSTraH / kadanam / kadazanam / tatpuruSa iti kim / kutsitA uSTrA asmin kuSTo dezaH / svara ityeva / kubrAhmaNaH // 130 // rathavade || 3 |2 | 131 // rathavadayoruttarapadayoH kuzabdasya kadAdezo bhavati / kutsito rathaH kadrathaH / kutsito ratho'sya kadrathaH / kutsito vado'sya kadradaH / tatpuruSa evecchantyeke / anya kuratho rAjA kupado mUrkhaH // 131 // tRNe jAtau // 3 / 2 / 132 // kuzabdasya tRNe uttarapade jAtAvabhidheyAyAM kadAdezo bhavati / kutsitaM tRNamasyAH katRNA nAma rauhipAkhyA tRNajAtiH / jAtAviti kim / kutsitAni tRNAni kutRNAni // 132 // *katriH // 3 / 2 / // 133 // kuzabdasya kizabdasya vA trizabde uttarapade kadAdezo nipAtyate / kutsitAsayaH ke vA trayaH kantrayaH / kutsitAtrayossya ke vA trayo'sya katriH / kimo necchantyanye / kiMtrayaH // 133 // *kAkSapayoH // 3 / 2 / 134 // akSa pathin ityetayoruttarapadayoH koH kA ityayamAdezo bhavati / akSazabdasyAkArAntasya kRtasamAsAntasya cAvizeSeNa grahaNam / kutsito'kSaH pAzakAdiH kAkSaH / kutsitamakSamindriyaM kAkSam / kutsito'kSo yasya kAkSo rathaH / kutsitamakSi akSaM vA'sya kAkSaH / kutsitaH panthAH *kApatham / kutsitaH panthA asmin kApayo dezaH / sAko'pi bhavati / kaku kutsitaH' akSaH kAkSaH / evaM kApathaH / pathizabdanirdezAtcatparyAye'bhyutpanne pathazabde na bhavati / kutsitaH pathaH kupathaH / kupathaM vanam / anIpadarthArthaM vacanam // 134 // puruSe vA // 3 // 2 / 125 // kuzabdasya puruSazabde uttarapade kAdezo bhavati vA / kutsitaH puruSaH kApuruSaH / kupuruSaH / kutsitAH puruSA asmin kApuruSo grAmaH / kupuruSo grAmaH / anIpadarthe vikalpo'yam / ISadarthe tu paratvAduttareNa nityameva / tatrApi vikalpa eveti kacit / IpatpuruSaH kApuruSaH kupuruSaH // 131 // *alpe // 3 / 2 / 125 // ISadarthe vartamAnasya kuzabdasyottarapade pare kAdezo bhavati / IpanmadhuraM kAmadhuraM kAlavaNam / *svarAdAvapi parakhAdIpadarthe kAdeza eva bhavati / la0 tR0a0 // nAgamiti / na rahati zobhAm ac na amita yA zindA ete yathAkathacit vyutpAyA nAnAyAbhiniveza kArya // ko kattatpuruSe // pratipadoko tatpuruSo yate tena kupRthivImatIta katIta pratyana padAdezo na bhavati / ayettha bhaNiSyanti zritAdityAtsamAse sati pratipadoktarAmastIti / tadavi naaym| yato dvitIyAnta zritAdibhi saha samasyate tatatha dvitIyAnta sAmAnya nAma na prtipde| samiti kadAdezo na bhagati // tRNe jAtI // kaNazabdo jAtivAcI anayAstu vRttAno darzyate kutsita guNamasyA inarUpa // - rauhipa iti / rohati araNye 'ruhebidha' iti ipratyaya // katri | pAhitya side kIti karaNa himo'pi parigrahArtham // kAkSa | kApathamiti patha saMkhyeti napuMsakatA, yahunIho tvAzrayati // evaM kApatha iti / atra pustyamityamara goSva yadAha 'vyadhvI vipathakApatho' lamate tu napuMsakatAmeva bhavati // - kutsitaH pathaH kupatha iti bhavati na tu kukAm // alpa // - svarAdAvapIti / // 54 // Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ipadamlam / kAmlam / evaM kAccham // 136 // kAkavau voSNe // // 3 / 2 / 137 // kuzabdasyoSNazabde uttarapade kA kava ityetAvAdezau vA bhvtH| *patkutsitaM vA uSNam kopNam kavopNam / ISat kutsitaM vA uSNamatra koSNaH kavoSNo dezaH / pakSe yathAprAptam iti tatpuruSe kadupNam / bahuvrIhau tu kadAdezo na bhavati / kRSNo dezaH / anyastvanAvapIcchati / kAgniH kavAgniH kadagniH // 137 // *kRtye'vazyamo laka // 3 / 2 / 138 // avazyamzabdasya kRyapatyaOM yAnte uttarapade luk antAdezo bhavati / avazyakAryam / avazyastutyam / avazyadeyam / avazyakartavyam / avazyakaraNIyam / kRtya iti kim / avshyNlaavkH||138|| *samastatahite vA // 3 / 2 / 139 // samzabdasya tate hite cottarapade lugantAdezo vA bhavati / matatam / satatam / sahitam / saMhitam // 139 // namazca manaHkAme // 3 / 2 / 140 // numprayayAntasya samzabdasya ca pratyeka manasi kAme cottaH pade lagantAdezo bhavati / bhoktaM OM mano'sya bhoktumanAH / gantuM kAmo'sya gantukAmaH / samyagmano'sya samanAH / evaM sakAmaH / sahazabdenApi siddhau samaH zrutinivRttyartha vacanam // 140 // samasyAnadayanipaci navA // 3 / 2 / 141 // mAMsazabdasyAnaDante ghabante ca pacAvuttarapade lugantAdezo vA bhavati / mAmaraya pacanaM mAMspacanam / mAMsapacanam / mAMspacanI / mAMsapacanI / mAMsasya paakH| maaNspaakH| maaNspaakH| anaDyanIti kim / maaNspktiH| pacAviti kim / maaNsdaahH| mAMsadahanI // 141 / / * *dikAbdAttIrasya taarH||3|2|142 // dikazabdAtparasya tIrazabdasyottarapadasya tAra ityayamAdezo vA bhavati / dakSiNasyA dizaHdakSiNasya vA | dezasya toraM dakSiNatAraM dakSiNatIram / evamuttaratAramuttaratIram / pazcimatAraM pazcimatoram / pUrvatAraM pUrvatIram / dikazabdAditi kim / gaGgAtIram // 142 // | sahasya so'nyaayeN||3|2| 143 // anyAthai anyapadArthe bahuvrIhau samAse uttarapade pare sahazabdasya sa ityayamAdezo bhavati vA / saha putreNa | saputra AgataH sahaputra Agata' / evaM saziSyaH sahaziSya AgataH / saha lomnA vartate salomakaH sahalomakaH / vidyamAnalomaka ityarthaH / anyArtha iti | kim / sahayudhvA / sahakRtvA / sahakArI / sahajaH / kathaM sahakRtvA priyo'sya sahakRtvapriyaH priyaH sahakRtvAsya priyasahakRtveti / bahuvrohI yaduttarapadaM tasmAtpUrvaH sahazabdo na bhavatIti sAdezo na bhavati // 143 // *nAmni // 3 / 2 / 144 // yogArambhAdveti nivRttam / anyArthe samAse uttarapade sahazabdasya sAdezo | bhavati nAmni saMjJAyAM viSaye // sahAzvatthena vartate sAzvattham / sapalAzam / saziMzapam / evaMnAmAni vanAni / saha rasena sarasA darvA / anyArtha ityeva / *saha 5na ko kattatpuruSe iti kadAdeza ityartha ||-kRtye-|| ' avyaya pravRddhAdimi' 'mayUravyasa'-ityAdinA vA sarvatrAtra samAsa ||-maassy-||-maaNspcnmiti / atrA'siddha yahirahamantarad iti nyAyAdalopasyAsiddhatvAt sau rurna bhavati / na tu 'svarasya pare'-iti sthAnitva, 'na sadhi'-ityanenAsadvidhI sthAnitvaniSedhAt ||-dikshbdaa-1-4| zcimatAramiti / striyA tu sarvAditvAbhAvAta pubhAvApravRttI pazcimAtAra pazcimAtIramiti bhavati // --tAni // saha caratoti sahacara / aca / ' avyaya pravRdAdibhi ' iti samAsa ||-s Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la00 a0 zrIDaimA caratIti sahacaraH kuraNTakaH / saha dovyatIti sahadevaH kuruH / *sahadevA opadhiH / saha jAyate sahajanyA apsarAH // 144 // *adRzyAdhike / / 3 / 2 / 145|| // 55 // 5 adRzyaM parokSam adhikamadhirUDham / tadAcinoruttarapadayoranyArthe samAse sahazabdasya sAdezo bhavati / adRzye, sAgniH kpotH| sapizAcA vAtyA / sarAkSasIkA | vidyut | samuzalo cohikaMsaH / adhike, sadroNA khArI / samApaH kApiNaH / sakAkaNIko mApaH / 'sahasya so'nyArthe ' (3-2-143 ) ityanenaiva siddhe nisArtha vacanam // 145 // *akAle'vyayIbhAve // 3 / 2 / 146 // sahazabdasyAkAlabAcinyuttarapade'vyayIbhAvasamAse sAdezo bhavati / brahmaNaH saMpat sabrahma sAdhanAm / evaM sahataM suvihitAnAm / sakSatraM yadUnAm / sapattAcavyayIbhAvaH / yugapacakreNa cakrANi vA dhehi sacakra ghehi| evaM sadhuraM pAjaH / yogapadye'vyayobhAvaH / tRNaiH saha satRNamabhyavaharati / evaM *samUlaghAtaM hanti / sAkalye'vyayIbhAvaH / SaDjIvanikAmantamavasAnaM kRtvAdhIte sapaDjIvanikamadhIte zrAvakaH / evaM salokavindusAramadhIte pUrvadharaH / anta ityavyayIbhAvaH / akAla iti kim / sahapUrvA zete / sahAparAI bhuke / ayamapi sAkalye'vyayIbhAvaH / avyayIbhAva AS iti kim / sahayudhvA // 146 // granthAnte // 3 / 2 / 147 // granthasyAnto granthAntaH / tadAcinyuttarapade'vyayIbhAva samAse sahazabdasya sAdezo bhava ti / kalAmantaM kRtvA sakalaM jyautipamadhIte / evaM sakASTham / samuhUrtam / kalAdizabdAH kAlavizeSavAcino'pi tatsahacAripu grantheSu vartanta iti granthAntavAcias tvamuttarapadasya / anta ityvyyiibhaavH| kAlArtha ArambhaH // 147 // nAziSyagovatsahale // 3 // 2 // 48 // AziSi gamyamAnAyAM gavAdivarjita uttarapade as pare sahazabdasa sAdezo na bhavati / khasti rAjJe saharASTrAya / sasti gurave sahaziSyAya / bhadra sahasaMghAyAcAryAya / AziSoti kim / saputraH sahaputra aagtH| IAS agovatsahala iti kim / svasti bhavate sagave / sahagave / savatsAya / sahavatsAya / sahalAya / sahahalAya / / 148 // samAnasya dharmAdiSu // 3 / 2 / 149 // | samAnazabdasya dharmAdipUttarapadeSu sAdezo bhavati / samAno dharmo'sya sadharmA / samAno vA dharmaH sadharmaH / samAnA jAtirasya sajAtoya / samAnaM nAmAsya sanAmA / samAnaM nAma sanAma / dharma jAtIya nAman gotra rUpa sthAna varNa vayam vacana jyotis janapada rAtri nAbhi vandhu pakSa gandha piNDa deza kara lohita kukSi veNi iti dhodayaH / bahuvacanamAkratigaNArtham / anye tu dharmAdipa vacanAnteSu navama vikalpamicchanti / sadharmA, smaandhrmaa| sajAtIyaH / smaanjaatiiyH| sanAmA, samAnanAmA / sagotraH / smaangotr:| sarUpaH / samAnarUpaH / sasthAnaH / samAnasthAnaH / savarNa: / samAnavaNaH / savayAH / samAnavayAH savacanaH / samAnavacanaH / apare tu nAmAdiSu bandhuparyanteSu dvAdazasveva samAnasya sabhAvaM nityamicchanti anyeSa tu necchantyeva / sadharmasapakSAdizabdAstu sahAzabdena samAnaparyAyeNa kRtasAdezena hadevA oSadhiriti / lihAyac ||-sh jAyate sahajanyA apsarA ini / ' bhavyageyajanya'-ityAdinA kartari pyaN / 'na janadha' iti vRddhyabhAva ||-adRshyaadhi-||-viihiks * iti / kasa iti pAyaryAdivat mAnavizeSasya nAma tatparimANaparichimIhimadhyagatasya musalasya AvRtatvAdazyatA ||-akaale----smulghaatmitytr mUlAnA sAkalpa samUlI PS nana 'natha samUlAt ' Nama ||-pdjiivnikaamiti / pada sakhyA jIvA tAniyata kAyati / athavA jIcyate'nayA'naTi sAtha ke paNNA prANinA jIvanikA paTjIvanikA / * Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhayanti, samAnazabdaprayoge tu samAnadharmA samAnapakSaH samAnajAtIya ityAyeva manyante / kathaM samAnodare jAtaH sodayaH samAne tIrthe vasati satIrthya iti / ' sodaryasamAnodayau~' (6-3-111) iti 'satIyaH' (6-4-78) iti ca nipaatnaadbhvissytH|| 149 // sbrhmcaaro||3|2|150|| sabrahmacArIti nipAtyate / samAno brahmacArI samAne brahmaNyAgame gurukule vA vrataM caratIti sabrahmacArI / nipAtanAdeva vratazabdasyApi lopaH // 150 // kadama dRkdRzadakSa iyeteSUttarapadeSu samAnasya sAdezo bhavati / samAna hava dRzyate sadRk / sdRshH| sdRkssH| dRzadakSasAhacaryAt Taksakmatyayasahacaritakivantasyaiva dRzo grahaNAt * al iha na bhavati / samAnA dRk samAnadRk // 151 // anyatyadAderA // 3 / 2 // 152 // anyazabdasya tyadAdezva dRkdRzadRkSeSuttarapadeSu AkAro'ntAdezo * bhavati / anya iva dRzyate anyAhak / anyAdRzaH / anyaadRkssH| evaM tyAdRk / tyAdRzaH / tyAdRkSaH / tAdRk / tAdRzaH / taadRkssH| yAdRk / yAdRzaH / yaadRkssH| * amUhak / amUdRzaH / amuudRkssH| bhavAdRk / bhavAH / bhavAdRkSaH / tvAdRk / tvAdRzaH / tvAdRkSaH / mAdRk / maadRshH| mAdRkSaH / ekAdRk / ekAdRzaH / ekaadRkssH| dvAhaka / dvaadRshH| dvaadRkssH| yuSmAdRk / yuSmAdRzaH / yussmaadRkssH| asmAdRk / asmaadRshH| asmaadRkssH| kathaM yatparimANamasya yAvAn / evaM tAvAn / etAvAn / 'yattadetado DAvAdiH' (7-1-249) iti DAvatI bhaviSyati // 152 // idaM kimiitkii||3|2| 153 // idaMzabdaH kiMzabdazca dRkdRzadakSepUttarapadeSa pareSu yathAsaMkhyamIkArarUpa: kIkArarUpazca bhavati / ayamiva dRzyate IdRk / iidRshH| iidRkssH| ka iva dRzyate koDak / kIdRzaH / kIdRkSaH / kathaM idaM kiMvA parimANamasya iyAna kiyAn / 'idaMkimo'turiya kiya 'cAsya' (7-1-148) iti bhaviSyati // 153 // *anatrAH ktvo yp||3|2|154|| najitAdavyayAtpUrvapadAdyatparamuttarapadaM tadavayavasya ktvApratyayasya yavAdezo bhavati / prakRtya / prahRtya / *uccaiHkRtya / *naanaakRty| anaja iti kim / akRtvaa| ahutvA / paramakRtvA / anaja iti nasadRzamavyayaM gRhyata iti iha no'navyayAca na bhavati / uttarapadasyetyeva / alaM kRtvA / khalu kRkhA // 154 // *pssodraadyH|| 3 / 2 / 155 // pRSodara ityevaMmakArAH zabdA vihitalopAgamavarNavikArAH ziSTaiH prayujyamAnAH sAdhavo bhavanti / pRpadudaramudare vAsya pR. podaraH / pRSata udaraM pRSodaram / pRSata udvAnaM apRSodvAnam / evaM pRSoddhAram / atra takAralopo nipAtyate / jIvanasya jalasya mUtaH puTabandhaH jiimuutH| atra vanasya lopaH / vAriNo vAhako balAhakaH / atra pUrvapadasya vaH uttarapadAdezca la AdezaH / AdhyAyanti tamiti *ADhyaH / atra dhyasya byAdezaH / kRcchreNa dAsyate * nAsyate dabhyate ca khali, duSTo dAso nAso dambha iti vA duuddaasH| dugaasH| dUDabhaH / duSTaM dhyAyati dRDhyaH / eSa pUrvapadasya duso dUbhAvaH uttarapadAdezva ddtvnn||-anj ktvo-||-ukRtyetytr 'kRgo'vyaya'-iti ktvA ||-naanaakRtytvaa tu 'svAhatazvyartha' ityanena ||-prmkRtyeti / parama ca tat kRtvA ceti kAryam / 'sanmahat' iti 5 | samAsa / parama karaNa pUrva vA / paramasya karaNamityatra tu samAso na syAt / vaptArthapUraNa' ityAdAva'vyayadvAreNa niSiddhatvAtSaSThIsamAsasya ||-pRssodraa-||-pRssodvaanmiti / pai aura zoSaNe / | udvAyata iti udvAna pRSata udvAna pRSodvAnam ||-pRssoddhaarmiti / dhRg Nigi ac / upUrvasya go Nigi aci / yadA uddharamiti tadA dhRgo'Nigantasya ||-aaddhy ityatra 'sthAdibhya ka' Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 | vaDhatvAni dambhernalopazca / mahyAM rauti mayUraH / rauteracyantalopo mahIzabdasya mayUbhAvaH / mahyAM zete mahiSaH / DhaH / atra pUrvapadasya isvalaM zasya ca patvam / pizi- la00a0 tamaznAti pizAcaH / atra pizitasya pizAdezaH aznAteH zasya cAdezaH / zabAnAM zayanaM zmazAnam / pUrvapadasya imAdezaH uttarapadasya ca shaanaadeshH| bruvanto'syAM sodanti viSIdanti vRsI / atra DaT pratyayaH / pUrvapadasya vRbhAvaH / U khaM bilaM vAsya udUkha lam / ulUkhalaM vaa| atra pUrvapadasyobhAva ulUbhAvazca uttarapadasya khlaadeshH| divi dyauvauMka eSAM divaukasaH / atrAkArAgamaH / anca iva tiSThati azvatyaH / kapiriva tiSThati kapayo'smistiSThanti iti vA kapitthaH / dani | tiSThati dadhityaH / mahyA tiSThati mahityaH / eSu tigRteH sakArasya takAraH / muhuH svanaM lAti muhurmuhurlasatIti vA musalam / atra muhuHzabdasya mubhAvaH / svana zabdasya sabhAvaH / pakSAntare lasayoviparyayazca / UoM karNAvasyetyulakaH / atrovaMzabdasyolAdezaH karNazabdasyAMkAdezazca / mehanasya khaM tasya mAlA mekhalA / atra se mehanakhe hanasya mAlAzabde ca mAzabdasya lopaH / ko jIryati kuJjaraH / atra kuzabdasya mo'ntaH / Azvasya viSamasti AzIviSa / atrAzuzabdasyAzIbhAvaH / valaM vardhayati balIbarda' / atra balasyekAro'ntAdezo vardhadhakArasya ca dakAra / manasa ISTe manIpI / atra manaso'ntyasvarAdilopaH Ize zasya ca SaH / vilaM dArayatIti viDAlaH / atra bilazabdasya lalopaH / uttarapadasya ddaalaadeshH| mRdamAlIyate / DA, mRNAlaH / atra mudo dakArasya nnkaarH| asagAlIyate / DA, mRgaalH| atrAderlopaH / asRggalati vA sRgAlaH / atrAsaja AdyantalopaH / puro dAzyate puroddaashH| atrottarapadAderDatvam / azvasyAmbA baDavA / atrAzvasyAzo lopH| D cAntaH / ambAzabde ca mo lopaH / zakasyAndhuH zakandhuH / atra pUrvapadAntasyottarapadAdevI lopaH / evaM krkndhuH| aTatItyac aTA / kulAnAmaTA kulaTA / ab avAka aTansyasminniti bAhulakAt 'nAmni' (5-3-130) iti ghaH / avaTaH / hinastIti sihaH / atra sakArahakArayoviparyayaH / kRtakena zalati *kRklaashH| atra takArasya lopH| zakAralakArayostu viparyayaH / bhraman rauti DaH bhramaraH / atra talopaH / evaMprakArAH ziSTaiH prayuktAH pRSodarAdayaH / mayUramahi| SAdInAmuNAdau vyutpAditAnAmapIha vyutpAdanamanekadhA zabdavyatpattijJApanArtham / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena muhUrtamAragvadho'zvatthAmanilayanItyAdayo'pi | draSTavyAH // varNAgamo varNaviparyayazca dvau cAparau varNavikAranAzau / dhAtoH tadarthAtizayena yogastaducyate paJcavidhaM niruktam // 55 // *vAvApyostaniko-* dhaagnhorvpii||3|2|156 // avazabdasyopasargasya tanikrINAtyoH parayorapizabdasya ca dhAgnahoH parayoryathAsaMkhthaM va pi ityetAvAdezau vA bhavataH / vataMsaH / avataMsaH / vakrayaH / avakrayaH / pihitam | apihitam / pidhAnam / apidhAnam / pidadhAti / apidadhAti / pinaddham / apinaddham / dhAtuniyamaM necch||-aashiiviss iti / yadApi AzyatItyaci tato gaurAditvADI / AzyA dRSTAyA viSamastIti / athavA AziSi daSTAyA viSamasyeti tadA'pyanena nipAtanam ||-tdrthaa'tishyneti / sa prasiddho'dhastadartha zadalakSaNastasyAtizayo mAdhuryAdistena yoga yathA mayara iti / atra rigeteravarNArthasyAtizayena yoga |-kRklaash iti vA halAdi'-iti Na / kRka lAsayatIti ye vyutpAdayanti tanmate dantyasakAra / mahurivarti sma 'gatyartha iti kta pratyaya / ArAt vadhyate 'sthAdibhya k'| tasya ga / azva iva tiSThatIti man nilIyate'syA anaTa ||-vaavaapyo-|| a prapodarAditvAdevA'nApyo pAkSike akAralope vatapta ityAdi Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ntyeke / *pRSodarAdiprapaJca eSaH tena ziSTaprayogo'nusaraNIyaH // 156 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanabRhadvRtta tRtIyasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH samAptaH // // zrImadallabharAjasya pratApaH ko'pi duHsahaH // prasarana vairibhUpeSu dIrghanidrAmakalpayat // 1 tRtIyaH pAdaH *vRddhisaraidaut // 3 / 3 / 1 // AkAra Ar aikAra aukArazca pratyekaM vRddhisaMjJA bhavanti / mASTi / pAkyam / dAkSiH / kArayati / kAryam / Apam / nAyayati / nAyakaH / aindram / lAvayati / lAvakaH / aupagavaH / vRddhipradezA ' mRjo'sya vRddhiH' ( 4-3-42 ) ityevamAdayaH // 1 // *guNo'redota // 3 / 3 / 2 // ar et ot ityete pratyekaM guNasaMjJA bhavanti / karoti / kartavyam / cetaa| ceyam / stotA / stotavyam / guNapradezAH 'nAmino guNo'Giti' (4-3-1) isevamAdayaH // 2 // *kriyArtho dhaatH||3|3|3|| kRtiH kriyA pravRttiApAra iti yAvat / pUrvAparIbhUnA *sAdhyamAnarUpA sArtho' si vatyaiva kimayo'ya yoga ityAha-pRSodAdIti / ziSTA uktarUpAstairya prayujyate tadanusaraNAinyadapi sarva siddham // ityAcAryazrIhema laghunyAse tRtIyasyAdhyAyasya dvitIya pAi ||-vRddhiraadaut / vRddhizabdasya sajJAtvAn anuvAdavidhitvena ca paranipAta prApnoti / auradaudityanUdya ete vRddhisajJA bhavantIti hyabhidhIyate / satyam / maGgalArtha nipAta / nanvAkArAdayo dvedhA tadbhAvitA atadbhAvitAzca tadbhAvitA vRddhisajJayA niSpAditA / yayA AzvalAyana , kArtavIrya , aitikAyana , auSagava , ityAdiSu / atadbhAvitA yathA rAjA, prAcayati, pAtra, noghIya ityAdiSu / tatra pUrveSAmitaretarAzrayadoSaprasa. mahAditareSu caritAryatayA vRddhisajJayA na bhAvyamiti na vAcyam / sAmAnyena bhAvinyA sajJAyA AzrayaNAt nAstotaretarAzrayaprasaho yathA'sya sUtrasya paTa vayeti / na cAkArAdaya sajJA vRddhizabda sajJIti viparyayo'tra yujyate lAghavArthatvAt sajJAkaraNasya / na ca samuditAnAmAradautA sajeyamiti vAcyam / 'vRdiryasya svareSvAdi' iti darzanAt / na ca samudAya Adisvaro bhavati // gunno're-|| guNazabdasya pUrvanipAto madgalasyaivAtizayapratipAdanArtha ||-kiyaarthoN-|| pUrvAvayavayogAtpUrvA'parAvayavayogAda'parA pUrvA cAsAva'parA ca pUrvAparA apUrvAparA pUrvAparA bhUtA-pUrvAparIbhRtA / tatra pUrvAparayoIyorapi prathamoktatvena 'pUrvAparaprathama ' iti zabdaparaspardhanA'parazabdasya pUrvanipAte prApte rAjadantAditvAt pUrvasya pUrvanipAta / tatra pUrvA'vayavo'dhizrayaNAdira'para udakase kAdistI dvAvapi bhAgo pAkakriyAyA sta / sA hyadhizrayaNodakasecanAdirUpA ||-saadhymaanruupaiti / sAdhyamAna sAdhanAyatta rUpa svarUpa yasyA sA kriyA / yathA pacati kazcaitra kama audana ke kASTha ka sthAlyA kRta kuzalAta kasmai metrAyeti bhAvanA / nanu pacatItyAdidhvastu kriyAtva bhanatInyAdipu tu sattAyA nityatvena sAdhyamAnatvA'bhAvAta tadabhAve ca pUrvAparavibhAgAbhAvAt tadabhAve ca kriyArthatvAbhAve na prApnoti Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 57 // ngn bhidheyaM yasya sa zabdo dhAtusaMjJo bhavati / edhate / atti / dIvyati / sunoti / tudati / ruNaddhi / tanoti / krINAti / sadati / *AyAdimatyayAntAnAmapi kriyArthatvAt dhAtutvam / gopAyati / kAmayate / RtIyate / jugupsate / kaNDUyati / pApacyate / corayati / kArayati / cikIrSati / putrakAmyati / putrIyati / azvati / zyenAyate / hastayate / muNDaryAMta / evaM justambhUculumpAdInAmapi / javanaH / stabhnAti / culumpAcakAra / meGkholayata / *ziSTaprayogAnusAritvAt *asya lakSaNasthANapapayAdiniSTattiH / *ziSTajJApanAya cedaM lakSaNam etadavisaMvAdena ca ziSTA jJAyante iti / *anvayavyatirekAbhyAM ca dhAtoH kriyArthatvAvagamaH / * tathAdi pacatItyAdau dhAtRpratyayasamudAye *saMsRSTakkiyAkAlakArakAyane kAryAbhidhAyini prayujyamAne ghAtoreva kriyArthamavagamyate'nvayavyatirekAbhyA netareSAm / pacatIti | la0va0 a0 dhArA / satyam / yadena rAjJApi pUrvAparIbhRtA sAdhyamAnarUpA / yathA devadattasattA kanimanayukta kacidbhojayukta kcitptthnyukt| evamA yojanA kA ||AyAdipratyayAnveti / nanu kiyA dhAtA zivaM ityAdiSu bhAve tadapratyayasyApi bhAvAsa bhAvapratyayAda kiyA evaM utpayate tatapAvasadhyakSa lAsyaprada Ata ghAtamiti ceti ata pratyayapratiSedhA kiyAvizeSa prathamagaThaNa kartavya nyAya na prathama va krimmAheti / prAgamya cA'yAbhidhAnApekSA te kisa amyenAnabhiTiar kiyA va ATa aura apamo'nyebhya kriyAbhidhAviyo ya prathamamAheti / ziz itya tu zayanenAbhiritA kriyA pratyaya deti na tasya dhAtusazApravRtti / zandArthApekSayA prAthamya gaTa ta zabdanIyatIvAdAnapi na proti / nAca prathamamupArthamANa punazabda kriyAmA arthatatpunIgatItyAdI prathamA AyA kiyA aprathamenApi kavenAbhidhIyate tu dvitIyeti sidhyati dhAtusayA / nanu prathamapraTaNe sati nikItItyatrApi na noti tu yato'nAdi san pratyayo na prathama kiyAmA apitu kalAnenAbhihitAm / naivam karotyaryopasarjaminyAmanye anabhihitA sanpratyaya Aheti syAdeva dhAtusati / acyate / yathA prathamagrahaNe te zive ityanya dhAtutajJA na bhavati tathA svArthikAnAmAyAdInAmapi prApnoti gopAyati kAmayata ityAdi anAdi abhihitAyA eva kriyAyA AyAdibhirabhihitavAda / tasmAdeva vyAkhyAne prAdhAnyena yo'bhidhatte sa kriyAbhidhAya dhAtu / gopAyatItyAdAvapi tadastIti sivA dhAtusayA zizye ityAdI tu bhRtAnayatanaparIkSatvAderabhidhAnAca dhAtusA / etena kriyAbhivA yasya sa dhAtu eva ca kRtyA kartumityAdiSu sAdhye bhAge pratyayAntasyApi na dhAtusajJA kina agA'nyadapi uttaramasti / anyayayA dhAtusAyA gAdhitasyAt itistir svarUpAyeM" iti pratyayAntasya siddhasAdhyayogbhedopanAreNa virUpatvAdan bhUyate ityAdI tu bhAve vyAyantasya kriyArthale'pi na dhAtuva sAhacaryAt / yato'nyepAli sakhyAnAmapadazakAnA dhAtusajhApratyayAdi / ana tu ligasakhyApadasamAnA niyamAnalAt // - ziSTaprayogAnusAritvAditi / lakSaNAt pArthakyena ziSyante pratipAyante iti ziSTA dhAtavasteSA prayoga pAThastadanusAritvAt tatsathyapekSalAt // asya lakSaNasya kiyArthI dhAturityasyetyartha / yathetra pATha evAstu kimanena lakSaNeneti cet / naivam pAThapaThitAnAmapi kriyArthAnAmeva dhAtusvajJApanArthasyAdityAha - ziSTajJApanAyeti / agama lakSaNAt pRthaka paThitA api ta eka ziSTA ghAtayo ye kiyArthI / tena yAtrAprabhRtInA sarvanAmavikalpArthAnA pAThAvisAdile'pi lakSaNa visayAdityAdAvapapAdInA tu kriyArthaye'pi pAThaginAditvAtrAtyAbhAga // - anvayavyatirekAbhyAmiti / atha katha prakRtipratyayasamudAye'pi prakRtereva dhAtyamityAha tathAhi - pacatIti / apa pani pAke varttate pAkazabdena ca si bhAga ucyate sAdhyAbhidhAni dhAtutyamataH kathamiha dhAtutvam / anyathA tumazakyatvAtpAkazandenApi sAdhyo bhAga ucyate sAdhyAvasthAmanubhUvaiva hi sabhAyo'pi bharatIti // saMsRSTakriyeti / 1 // 57 // Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Z prayoge dvayaM zrUyate pac iti prakRtiH atiriti ca prtyyH| artho'pi kazcidgamyate / viktittiH kartRtvamekatvam / paThatotyukte kazcit *zabdo hoyata kazcidapajAyate kshcidnvyii| pac zabdo hIyate paTh zabda upajAyate atishbdo'ndhyii| artho'pi kazciddhIyate kazcidupajAyate kshcidnvyii| viklittihIyate paThirupajAyate kartatva mekatvaM cAnvayI / tena manyAmahe yaH zabdo hoyate tasyAsAvoM yo'thoM hIyate yazca zabda upajAyate tasyAsAvayoM yo'rtha upajAyate yazca zabdo'nvayI tasyAsAvarthoM bhayo'nvayIti // nanu ca kRtiH karotyarthaH kriyA tatra yuktaM pacAdInAM kiM karoti pacati ki karoti paThatIti karotItyarthagarbhitatvAt kriyAtvam astividyatebhavatInA tu na yuktam , nahi bhavati ki karoti asti bhavati vidyate ceti / tadayuktam / na karotyarthaH kriyAzabdasya pravRttinimittamapi tahi kaarkvyaapaarvishNpH| *vyA pArazca vyApArAntarAdbhidya ne ityastyAdyartho'pi kriyaiva / karotyarthastu kriyAzabdasya vyutpattinimittameva / evaM sati kriyAsAmAnyavacanAH kRbhvastayaH kriyAvi* zeSavacanAstu pacAdaya iti siddham // tathA. bhAve ghajityuktyA kAraH pAka ikhAdayopyudAhiyante / kriyopapadAdAtostumityuktvA yoDhuM dhanurbhavati draSTu cakSurnA tamityAyapyudAharaNaM yuktam / yadAhuH 'yatrAnyat kriyApadaM na zrUyate tatrAstirbhavantIparaH prathamapuruSe prayujyate' iti / kriyA ca dvedhA siddhamAdhyatvabhedAt / tatra siddhasvabhAvopasaMhRtakramA *paritaH paricchinnA *satvabhAvamApannA ghanAdibhirabhidhIyate / yadAha-kRdabhihito bhAvo dravyavatprakAzate' iti / tumAdibhistu satva bhAvamanApanneti vishessH| sAdhyamAnAvasthA pUrvAparIbhUtAvayavA *bhUtabhaviSyadvartamAnasadasadAdyanekAvayavarUpAkhyAtapadairucyate / yadAha--pUrvAparIbhUtaM bhAvamAkhyA* tenAcaSTe / yathA ca pacatItyatra pUrvAparIbhAvastadvadeva jAyate asti *vipariNamate vardhate apakSIyate vinazyati bhavati zvetate saMyujyate samavaitItyAdAvapi / sAdhyatvAbhi kriyA ca kAlazca kAraka ca kriyAkAlakArakANi tAni Adayo yeSAm / AdizabdAdekatvAdi / samaSTAzca te kriyAkAlakArakAdayazca te ca te anekArthAtha / na eko'neka / aneka ca te arthAzca tAn | abhidadhAtIti ||-shbdo hIyate iti / jahAti zabda devadatta sa eva vivakSate nAha jahAmi kitu svayameva hIyate ||-vyaapaarvishess iti / pacatItyAdiSu hi tadasti iti dhAtutva, yata paca-18 * nIsyukte na paThati na gacchati na kicidanyadyApArAntara vidhatte kitu pAkarUpavizeSa evaM gamyata iti / nanu tathApi astyAdInAna prApnoti kriyAta sattAyA vyApAravizeSAbhAvAt / yata sarvo'pi dhAtvayA'styAdibhiryApta ityato yuktimAha-vyApArazcetyAdi / ayamo'styevaitat tathApi pAkAdevizeSAt sattAyA api vizeSo jJAyate svarUpeNa / na hi sa eva pAka saiva satteti / yathA'nekaghaTAcchA. daka eka paTasteSvanusyUto'pi tebhyo bhidyate / na hi sa eva paTa sa eva ghaTa iti / eSa prakRte'pi tathA ||-bhaave ghajIti / yathA kriyAzabdasya na karotyartha pravRttinimitta kitu kArakavyApAravi * zeSastathA bhAvazabde ca na bhavatyartha pravRttinimitta api tu kArakavyApAra evetyartha / yadAha hari -AkhyAtazabde bhAgAbhyA sAdhyasAdhanavatitA // prakalpitA yathA zAse sa ghatrAdiSvapi krama ' // 1 // 'sAdhyatvena kriyA tatra dhAturupanivandhanA // satvabhAgastu yastasyA ta ghatrAdiniyandhana ' // 2 ||-ttr siddhasvabhAveti / niddhAraNasaptamyantAt trap / siddhasAdhyabhedayormadhye ityartha ||-prit paricchinneti / niSpannatvAt sarvAtmanA jJAtatyartha / pariniSThitarupA vetyartha ||-stvbhaavmaapnneti / ayamartha pAka ityAdI prakRtibhAga sAdhyarupama'rthamAha pratyayabhAgastu satvarUpatAm ||-bhuutbhaar |viSyadityAdi / sarveSA dvandvapUrNa bahuvrIhi pRthagarthatvAt / bhUtabhaviSyadvarttamAnAzca te sadasantazceti karmadhArayapUrvo vA / AdizabdAta pratyakSaparokSatA ||-viprinnmte iti / vipariNamati devadatta E EEEEEXItem Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la00a0 pohaimA dhAnena kamarUpAzrayaNAt kriyAvyapadezaH siddhaH / taduktam-' yAvasiddhamasiddhaM vA sAdhyatvenAbhidhIyate / AzritakramarUpatvAt tat kriyeti pratIyate // 3 // // 58 // na praadirprtyyH||3|3|4|| mAdicAyantargaNaH sa dhAtudhotoravayavo na bhavati taM vyudasya tataH para eva dhAtumaMjJo veditavyaH 'apratyayaH' 'na cetta taH paraH pratyayo bhavati / abhyamanAyata / abhimimanAyipate / abhimanAyya gtH| prAsAdIyat / prAsisAdIyipati / *mAsAdIyya gataH / prAdiriti kim / amahAputrIyat / aprasaya iti kim / autsukAyata / * utsumukAyipate / utsukAyitvA / abhimanAyAdiH pratyayAntaH samAdisamudAyaH kriyArtha iti tasmindhAtusaMjJa mApte mAdistataH pratipedhena vahiSkriyate / tatazca tata uttara eva dhAturiti tasyAd dvivacanaM ca bhavati / mAdezvottareNa samAsa iti ktvAyA ybaadeshH| asaMgrAmayata / zura iti / nAyaM sam pAdiH kiMtu dhAtvavayavaH, yathA vicchAdyavayavo viH, saMgrAmaNi yuddhe ityakhaNDasya curAdau pAThAt // 4 // avau dAdhaudA // 3 // 3 // 5 // A dAdhA ityevaMrUpI dhAtU avAnubandhau dAsaMjJau bhavataH / dArUpAzcatvAraH / dhArUpo dvau / dAm, prANadAtA / deu, praNidayate / budAMgk, praNidadAti / doc, praNi yati / dhe, prnnidhyti| Du dhAMgk, maNidadhAti / dAdhArUpopalakSitasya dAsajJAvacanAt doMdekheM ityeteSA ziti dAdhArUpAbhAve'pi dAsaMjJA siddhA / doGo dArUpa sya vahiraGgatvAnna bhavati / tatazca upAdAstetyatra 'izca sthAdaH' (4-3-41) itItvaM na bhavati / avAviti kim / dAv, dAtaM vrhiH| , avadAta mukham | Rs aviti vakAro na pkaarH| dAtiyatizca cakArAnuvandhau / tena praNidApayati praNidhApayatItyatra dAsaMjJAyA sasAM nerNatvaM siddham / dApradezAH 'haudaH' (4-- | 1-31) ityAdayaH // 5 // svartamAnA tiva tasU anti siv thas tha miv vas mas te Ate ante se Aye dhve e vahe mahe // 3 / 3 / 6 // imAni vacanAni vartamAnAsaMjJAni bhavanti / pitkaraNaM 'zidavit / (4-3-20) ityatra vizeSaNArtham / evamanyatrApi vitkaraNasya prayojanaM drssttvym| vartamAnApradezAH 'sme ca vartamAnA' (5-2-16) ityevamAdayaH // 6 // saptamI yAta yAtAm yus yAsU yAtam yAta yAma yAva yAma Ita IyAtAm Iran / as IthAsU IyAyAma Idhvam Iya Ivahi Imahi // 3 / 3 / 7 // imAni vacanAni saptamIsaMjJAni bhavanti / saptamopradezAH 'icchArthe karmaNaH saptamI' (1 / 4 / 82) * 25 padArtha sa eSa piyakSate nAha vipariNamAmi sayameva vipariNamate / ' ekaghAtI'-ityAtmanepadam / kirAditvAca kyAbhAva / evamapakSIyate ityatrApi ||-yaavrisddhmsiddh veti / siddha sattAdi / asina tu kaTAdi / nanveSa taudai sattAyA sAdhyamAnatA kayA rItyA / ucyate / yathA ekasmin sthAne pApANakhaNDa kastUrikA cAsti tata kastUrikAmAhAtmyAtpASANakhaNDamapi sugandhi bhavatyevamatrApiTa kasmibhidekasmin piNDhe pAkakriyA sattA ca vidyate pAkakriyA ca pUrvAparIbhRtA tatastasyA mAhAtmyAt sattApi pUrvAparIbhUtA bhavati iti sAdhyamAnatyam kipahunAkhyAtapadena ucyamAna sibabhASo'pi sA- LAK as dhyarUpatA bhajati tanmAhAtmyAt ||-n prAdi-||-prAsAdIyya gata iti / yadyatra dhAtutva syAttadA 'gatikanya'-iti samAso na syAt nAma gAmnetyanuvartanAt / dhAtutve ca nAmatva na 25 syAt ||-utsusukaayipte iti / ' nAmno dvitIyAt-iti su iti dvirukta / 'dhuTastRtIya ' iti kRtadasthAnatakArasya pare'satvAt 'na badanam'-iti dvitvAbhAva / anvityadhikAgadA pazcAt | 'aghope-iti ta / tataH suityasyeva dvitvam ||-vrtmaanaa-|| sadhinA pahutvepi sazAgatakalAzrayaNAt vartamAneti sazAyA ekavacanam / vacanabhede'pi sajJAsajhinirdezo bhavatya'nayAM nAmItivat // Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ityevmaadyH||7|| paJcamI tuv tAm antu hi tam ta Aniva Ava Amav tAm AtAm antAm sva AyAm dhvam aiv Avahai Amahain // 3 / 3 / 8 // imAni vacanAni paJcamIsaMjJAni bhavanti / paJcamIpradezAH 'sme paJcamI' (5 / 4 / 31 ) ityevamAdayaH // 8 // hyastanI diva tAm an siva tam ta amvva ma ta AtAm anta thAs AyAm dhvam ivahi mahi // 3 / 3 / 9 // | imAni vacanAni bastanIsaMjJAni bhavanti / yastanIpradezAH 'anadyatane bastanI (5-2-7)' ityevamAdayaH // 9 // etAH zitaH // 3 / 3 / 10 // etA vartamAnAsaptamIpaJcamIhyastanyaH zitaH zAnubandhA veditavyAH / zittvAca zitkAryam / bhavati / bhavet / bhavatu / abhavat // 10 // adyatanI di tAm ana si tam ta amU va mata AtAm anta thAs AyAm dhvam i vahi mhi|3|3|11|| imAni vacanAnyadyatanIsaMjJAni bhavanti / adyatanIpradezAH 'adyatanI' (5-2-4) ityaadyH|| 11 // parokSA Nava atus usa thava athus aNava vama e Ate ire se Aye dhve e vahe mahe // 3 / 3 / 12 // imAni vacanAni parokSAsaMjJAni bhavanti / parokSApradezAH 'zrusadavasbhyaH parokSA vA' (5 / 2 / 1) ityevamAdayaH / / 12 // AzIH kyA kyAstAm kyAsus kyAs kyAstam kyAsta kyAsam kyAstra kyAsma sISTa sIyAstAm sIran sISThAs sIyAsthAna sIdhvam sIya sIvahi sImahi // 3 / 3 / 13 // imAni vacanAni AzIHsaMjJAni bhavanti / kitkaraNaM 'nAmino guNo'kGiti' (4 / 3 / 1) ityAdipu vizeSaNAyam / AzImmadazA 'AziSyAzIpaJcamyA' (5 / 7 / 38) ityaadyH|| 13 // zvastanI tA tArau tAras tAsi tAsthas tAsthA tAsmi tAvasa tAsmasa tA tArau tArasa tAse tAsAthe tAve tAhe tAsvahe taasmhe|3|3|14|| imAni vacanAni zvastanIsaMjJAni bhavanti / vastanIpradezAH 'anadyatane zvastanI' (5 / 3 / 5) ityevamAdayaH // 14 // bhaviSyantI syati syatas syanti syasi syathasa syatha syAmi syAvasU syAmasU syate syete syante syase syethe syadhve sye syAvahe syAmahe // 3 / 3 / 15 // imAni vacanAni bhaviSyantIsaMjJAni bhavanti / | bhaviSyantIpradezAH 'bhaviSyantI' (5 / 3 / 4) ityAdayaH // 15 // kriyAtipattiH syat syatAm syan syas syatam syata syam syAva syAma syata syetAm syanta syayAs syethAm syadhvam sye syAvahi syAmahi // 33 // 16 // imAni vacanAni kriyAtipattisaMjJAni bhavanti / kriyAtipattipradezAH 'saptamya kriyAtipattau kriyAvipattiH' (5 / 4 / 9) ityevmaadyH||16|| *trINi trINyanyayuSmadasmadi // 3 / 3 / 17 // |-triinni-||-srvaasaamiti / bahuvacana vibhaktitraye'pi caritArthamiti katha sarvAsAmiti labhyate / satyam / yadyetadiSTa syAttadA vibhaktitrayAnantaramida sUtra kuryAna sarvavibhaktyante ||-anytvmi Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KKIKEKOKY e zrImaza sarvAsAM vibhaktInAM trINi trINi vacanAni anyasminnatheM yuSmadarthe asmadarthe cAbhidheye yathAkramaM paribhASyante / anyalaM yuSmadasmadapekSa sanidhAnAt / yuSpacchabdo- lata0a0 TE pasArthoM yussmdryH| tena bhavacchabdenocyamAno na yupmdrthH| sa pacati / tau pctH| te pacanti / pacati / pctH| pacanti / sa pacate / tau pacete / te pacante / pacate / pcete| pacante / bhavAn pacati / bhavantau pacataH / bhavantaH pacanti / ityAdi / yuSmadi, *vaM pacAsa / yuvAM pacayaH / yUyaM pcth| pacAsa / pacathaH / pacaya / zivaM pavase / yuvAM pacethe / yUya pacadhye / pacase / pacethe / pacadhye / asmadi, ahaM pacAmi / AvAM pacAvaH / vayaM pacAmaH / pacAmi / pacAvaH / pacAmaH / ahaM pce| AvAM pacAvahe / vayaM pacAmahe / pace / pacAvahe / pacAmahe / evaM sarvAm / dvayayoge trayayoge ca zabdaspardhAt parAzrayameva vacanamatidizyate / sa ca tvaM ca pacayaH / / sacAI ca pacAvaH / sa ca tvaM cAhaM ca pacAmaH / *kathamatvaM va saMpayate, anahamaI saMpadyate, *svabhavati madbhavati / yuSmadasmadorgauNatvAt / tvamAdezau tu *zabda mAtrAzrayatvAdbhavata eva / ehi manye rathena yAsyasi nahi yAsyasi yAtaste piteti mahAse yathAprAptameva patipattiAtra prasiddhArthaviparyAse kiMcinibandhanamasti / rayena Parti / yuSmadasmadI cA'ja sUtre sanihite'tastadapekSayevA'nyasmitriti vijJAyate / nanvastu yuSmadasmadapekSamanyatva yuSmadasmadostvatra svarUpagrahaNamutArthagrahaNa, svarUpaiNa cet kimasi vismarasi smarasAya kAn nAsmi rame ki pratAravasevamiti yuSmadasmadapekSamanyatva yuSmadasmadardhaprayoge dvitIyatritIyatrike na syAtAmipAi-yuSmadartha ityAdi / nanvayagrahaNe bhavAn manyate ityatrApi prAyoti / maiva, bhava-152 | cchandasya yuSmadarthatvA'bhAvAdvitIyAtrekA'pasA / bhavAndo di anyAyoM na yuSmadarya yuSmarachabdapravRtta prati yogyo hi yuSmadayoM na ca bhavacchandanAbhidhIyamAno yuSmadAbdapravRtti prati bogya / na hi* | kadAcideva prayujyate kha bhavAn pacasIti / ekeneva tasminnuke tatretarasya viSayAbhAvAdityAha-tenetyAdi / bhavacchabdenAbhidhIyamAne yuSmadardhAbhidhAyakasyApi zabdasya na pratiSedha / yuSmatsapanyastidhAtorvattamAnAsivi pratyaye yo'sau prayogastatsadazatvAt ki pahunA'syeSTatvAt bhavati // tva pacasIti / tvamiti sAmAnye ukte na zAyate ki gacchasi paThasoti vizeSArtha pacasIti prayujate / yuSmacchabdastu kenacihAntyA pacasIti pade bhavadaye'pi jAte tacirAsAya svamiti prayoktu yukta / yathA zakhasya dhavalale satyapi prAntyA kenacitpItatve zAte pAra iti vizeSaNamupapannam ||-kth ma'tva tvamiti / ayamartha prakRtivikRtyora'bhedavivakSAyA ci pratyayastatra ki prakRtyAzrayaNe prathamatrikeNa bhavitavyamuta vikRtyAzrayaNe dvitIyatriNati / ucyate / prakRtareSa sapattI kartatvAta prathameneSa | bhAvyamityAha-vaDyati madbhavatIti / sapadyate ityarthakadhanamidama'nyathA kRmvastiyogAbhAvAt vina syAt / / yuSmada'smadogauNatvAditi / ayamadha aba pUrva avazabdena saha sabandho'to yuSmacchabdasya gauNatvam / yadA tusvimityanena prathama sabandhI vivakSyate tadA bhavatyeva / yadvA yuSmadasmadorathasya niSidhyamAnasya kartave gauNatvam yadA tva'niSidasya kavi tadA bhavatyeva / zabdamA trAzrayatvAditi / adhiyo hi zabdAnA gauNamukhyavyavahAro na svarUpeNa / yadAha-gauNamukhyArthAzrayatvAttathAzabdo'pi pyapadizyate / na ca tamAdezavidhAva'rthacintA kRteti |-ehi manye ratheneti / madhyamottamayo prAsayoruttamamadhyamavidhAnArtha 'prahAse ca manyopapade manyateruttama ekavA' iti parasUtramatra prahAsa parihAsa prahAse gamyamAne manyopapade dhAto madhyama puruSo bhavati manyatezcottama saca ekavadbhayatoti sUtrArtha / ehi manye audana bhokSyase na hi bhokSyase mukta so'tithimi / ehi manye rathena yAsyasi na hi yAsyasi yAtaste pitA / madhyamottamayo prAptayoruttamamadhyamI vidhIyete / prahAsa iti kim / ehi manyasa odana bhokthe iti muTu ca manyase sAdhu ca manyase / nyAsa prahAse gamyamAna iti / yatra bhUtArthA'bhAvAt vajaneva para tatra vaktura'bhiprAyAviSpharaNena pradAso gamyate / mnyo-4|| 59 // papade iti manyatirupapadamupocArita pada yasya sa tathokta / madhyamasya dhAtovidhAnAt dhAturanyapadAvI vijJAyate ityAda-pAtAviti sa ca aikavacati / yatra dvau mantArI vahako vA tatrA'yamekavadbhAyo / " MOREkikikikikikikekKERetekieKKle Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAsyasIti bhAvagamanAbhidhAnAtmahAso gamyate / nahi yAsyasIti vahirgamanaM prtissidhyne| anekasminnapi pradaminarica pravekameva paridAma iti prabhidhAnavayAnapanye ityekavacanameva / laukikA prayogo'nusartavya iti na prakArAntarakalpanA nyAyyA // 17 // ekadvivahapa // 3 / 3 / 18 // anyAdipu yAni trINi trINi vacanAni uktAni tAni ekadivaDhapvaryeSu paribhASyante / ekasminnathe ekavacanam / dayorathayAdivacanam / vAvara vAvacanam / ma pani / nI pacanaH / na pananti / ityAdi / vacanabhedAnnAnyAdibhirekAdInAM yayAmakhyam // 18 // navAdyAni zatRkasU ca parasmaipadam // 33 // 19 // mAmAM vibhaktInAmAdyAni nava nava vacanAni zakam ca pratyayau paraspaipaTasaMvAni bhavanti / tira tam anti min yam ya miravam pam / evaM mAm / parammaipadamaMjJAnadezAH : // 19 // pagaNi kAmAnago cAtmanepadama // 2120 // sargamA bhitInAM parANi nana nA bananAni kAnAnazI / ca pratyayAvAtmanepadasaMjJAni bhavanti / te Ane ante se Aye ve e vahe mahe / evaM sarvAmu / AtmanepadapradezAH 'mijAzigAtmane '(4-3-35) uvAdayaH // | tatsApyAnApyAtkarmabhAve kRtyaktakhalAzca // 3 / / 21 // nadAtmanepadaM kRtyaktakhalAca pratyayAH mApyAtma karmakAddhAtoH karmaNi anA yAdakarmakAdavivakSitakarmakAca bhAve bhavanti / kriyate kaTaraitreNa / kriyamANaH / kariSyamANaH / cakrANaH / bhAve, bhyane bhAnA / bhayapAnaM bhavanA / maUrmakA api a| vivakSitakarmANaH kakaniSThavyApArA kA bhavanti / tenagAM bhAve'pi prayogaH / kriyate bhavatA / mRda panyana bhaanaa| panagArAn bhUjyane bhavatA / kRtya, MES kAryaH kartavyaH karaNIyaH deyaH kRtyaH sTo bhavatA / payatA zayanIyam / bhavanA zayitavyam / bhavanA zeyam / bhAtA kAyam / kanavyam / karaNIyam / deyaM bhavatA / kRtyaM bhavatA / kta, kanaH kaTo bhavatA / zayinaM bhAtA / kunaM bhavanA / makarmakAdapi kove tminttnyke| grAmaM gataM bhAnA / odana bhuktaM bhavanA / balatha, nukaraH kaTo bhavatA / muzayaM bhavatA / mukara bhavatA / mukaTaMkagaNi vAraNAni / IpadADhyaMbhavaM bhavanA / malAnaM taca muninA / muglAnaM kRpaNena / 'kAlAvabhAvadezaM naa'(212|23 ) ityAdinA kAlAvabhAvadegAnA karmasaMmAyA prakarSakasamya na nidhAnAt nayoMga karmaNi bhAre cAnmanepadATIni bhavanti / mAma prAsyate / kozI guDadhAnAbhirbhUyate / godohaH supyate / nadI supyate / pAsa bhAbhinavyaH / mAma AminaH / pAmo dgamaH / pAve. mAsapAsyate / krozamIyate / podanapA sthIyavidhIyate anyatra tu vaktuMgayAt ekacana midam / mantra dAna nimAmAkaritA tA tAni nAna || madhayamA'mmAni didAmyA''naghorabhArAdapara vena na 'svAdi' dayekoSaH / natrAparavA mIratA ||-nyaagaani-||- nava nava vacanAnAni / mAtA yA udAtAmA'pi nAgadA mA gamana / gomAge / | nandanantagayA kriyAtipattevAyAni parammapaTAnIti kapa na sabhyate / mAm / mahinAmA agAmAga minI pammaMga IIT ||-janmAcyA'nAyA-||-tenapA bhAve'pani / bhAre krisa na nyAzritA na pazritA kiMtu nigamAMga mAyA yA bhAgAta mAtInI-grAmaM gata bhavana / bhAtA Ti gata tiM / 7. pAmama / ' pani paryApa bhAti Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAtR0a0 zrohemaza as te / kurUn supyate / *mAsamAsitavyam / mAsamAsitam / mAsaM svAsam | bhAve ca yuSmadasmatsaMvandhanimittayoH kartRkarmaNorabhAvAt prathamameva jaya bhavati / saadhyruu||60 pasAca saMkhyAyogo nAstIti autsargikamekavacanameva bhavati / pAka: pAko pAkA: pAko vartate pAkaM karotItyAdau cAnavyayakRdabhihito bhAvo dravyavatvakAzata | iti saMkhyayA linena kArakaizca yujyate / *tyAdinevAvyayenAbhihitastvasavarUpalAnna yujyate / uSTrAsikA Asyante hatazAyikAH zayyante iti tu bahuvacanaM kRdaVE bhihitena abhedopacArAdbhavatIti // 21 // iDitaH kartari // 33 // 22 // ikAreto ukAretazca dhAtoH karyAtmanepadaM bhavati / idit , eghi, epa / te / spaSi, spardhete / edhamAnaH / spardhamAnaH / Git , zITa, zete / zayAnaH / nuha, hanute / nuvAnaH / mahIra, mahIyate / mahIyamAnaH / kAmayate / kaamymaanH| zyenAyate / zyenAyamAnaH / pApacyate / paapcymaanH| utpucchayate / utpucchayamAnaH / ebhya evaM kartarIti niyamArya vacanam // 22 // *kriyAvyatihAre'gatihiMsAzabdAthahaso hvhshcaannyonyaayeN||3|3|23|| itareNa cikIrSitAyA kriyAyAmitareNa haraNaM karaNaM kriyAvyatihAraH / tasmin arthe 1261 vartamAnAdatihiMsAzabdArthahasajitAdAtohavAhinyA ca kartaryAtmanepadaM bhavati na cedanyonyArthA anyonyetaretaraparasparazabdAH prayujyante / vyatilunate / vyatipunate / vyatiharante bhAram / sAharante raajaanH| *saMvivahante vgaiH| habahogatihiMsArthatvAtpratipedhe prApta pratiprasavArthamupAdAnam / vyatihAra iti kim / lunanti / punanti / 62 yathA grAmasya gatAmiti ||-maasmaasitvymiti / dvitIyApadAnakAle karmasazA paSThIpradAnakAle tu na sAdvAdAda ||-bhaave ca yuSmadasmatsaMbandheti / yuSmadasmadorya sabandhastasya nimittayoM kAraNabhUtayorityartha / yadyapi nA'Ako bhAra iti tathA'pi yatra sAmAnAdhikaraNyenAtmanepadAbhidheya kartA karma yA bhavati sa sabandho grAhyo bhAve tu na tAdaza dhAtvartha eva tatra vidhAnAt / yathA tva pAThapase itpana pharmalapo yuSmadartha Atmanepadena pratipAdyate / va paThatIti kA rUpa / evamaha pAThaye aha pAThayAmItyatrApi / tatadha karmakI pratipAdiyAt Atmanepadena karmakartRkAye na bhavata / na tathA tvayA bhUyate ityatra bhAvapratyayena kadhidartha pratipAdyate / ataba yuSmadasmado'tiriktArthapratipAdakatvAt prathamamena ayam ||-autsgikmiti / ekavacana ca saNyAvizeSANAma'bhAve'bhedekatva tanipandhana natu sakhyAnivandhana dvitvapratiyogi-tyAdinevA'vyayeneti / yathA tyAyAbhihito bhAvo'satvarUpatA bhajati tathA'vyayenApItyartha / avyayeneti copalakSaNa tena bhAve kRtyapratyayAntanApi tathaiva -bahuvacanamiti | Asyante zazyante ityasya ca avyayene tyAyabhihitabhAvanetyarya |-abhedopcaaraaditi / Asyante ityevarUpasya sAdhyabhAvasyASTrAsikArUpeNa si batAkhyena saheyartha / kayA yuktyA Asyante iti ko'rtha AsanAni vartante kiviziSTAni uSTrAsikA udhTrAsikArUpANi / eSa dvitiiye'pidditH-|| bhASapharmako pUrvasUtropAdAnAnyAyAdeva kartRgrahaNe sire tahaNamuttarArthanA tenottarasUtrega kartayeva vidhAna / tato vyatigamyante prAmA ityAdiSu pUNAtmanepada sidama'nyathA agatItyazena niSedha syAditi tatra svayamena kathayiSyati |-niymaarthmiti / satItyAdisUtra parasmepadAtmanepadavizeSarahitAnA sAmAnyena vartamAnAdivibhaktInA vidhAnAdAtmanepade side niyama / pratyayaniyamadhAyam / ebhya Atmanepadamaina pratyayAntaramiti / viparItaniyamo na 'iDito vyajJana' ityAdikaraNAt / kartavAtmanepadamebhya ityapi vaiparItya na tatsApyetyasya vyaktyA pravRtte |-kriyaany- anekArthatvAta haraNamityasya karaNa paryAya tasminnartha iti / yadA anyena kartavyA kriyA- 152 karoti tatkartavyA cetarastadA kriyANA vyatihAre vinimaye ityarthaH |-sNvivhnte iti / anekArthatvAt gatyartho'tra bahi. |-atra lunAtIti / ayamayaM. vyatihata dhAnya lunanti lavanenopa // 6 KKREKKEEEEEEEEEKXEKEEKEEEEEEEEX // Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | kriyeti kim / dravyavyatihAre mAbhUt / caitrasya dhAnyaM vyatilunanti / *atra lunAtirupasagrahAtmake lavane vartate / caitreNa yat gRhItaM dhAnyaM purastAllavanenopamaMgRhaNantItyarthaH / agatihisAzabdArthahasa iti kim / vyatigacchanti / vyatisarpanti / vyatihiMsanti / vyatighnanti / vyatijalpanti / vyatipaThanti / vyatihasanti / ananyonyArthe iti kim / anyonyasya vyatilunanti / itaretarasya vyatilunanti / parasparasya vyatilunanti / *kriyAvyatihAge vyatinaiva dyotita ityanyonyAdibhiH tatkarmAbhisaMvadhyate anyonyasya kedAramiti / kartarItyeva / tena bhAvakarmaNoH pUrvaNaiva syAdanena mAbhUt / yAda hyanena spAcadA vyatigamyante grAmAH vyatihanyante dasyava ityatrAgatihiMsAzabdArthahasa iti pratiSedhaH syAt iti // 23 // nivishH||3|3 / 24 // nipUrvA dvizaH kartaryAtmanepadaM bhavati / nivi zate / nyavizatetyaTo dhAtvavayavatvAnna vyavadhAyakatvam / madhuni vizanti bhramarA ityAdi tu nivizoramabandhAdanamtvAca na bhavati // 24 // *upasargAdasyoho MERam3 / 3 / 25 // upasargAtparAbhyAmasyatyahibhyA kartaryAtmanepadaM vA bhavati / viparyayA / viparyasyate / samUhati / samUhate / saMtataM timiramindaru dAse / *yazaH samUhanniva digvikIrNam / asyeti zyanirdezo'syasatinivRttyarthaH / upasargAditi kim / asyati / Uhate / asyateramApte Uhatezca nityaM prApte ubhayatra vibhASeyam / anye tvakarmakAbhyAmevecchanti / pratyudAharanti ca nirasyati zatrUn / samUhate padArthAn // 25 // *utsvarAyujerayajJatatpAtre // 3 / 2 / 26 // * udaH svarAntAccopasargAtparAgunakteH kartaryAtmanepadaM bhavati 'ayajJatatpAtre' na ceyajJe yattatpAtraM tadviSayo yujyoM bhavati / udyukt| upayuGkte / niyungkte| utsvarAditi ra kim / sNyunkti| niyunakti / ayajJatatpAtra iti kim / dvaMdva yajJapAtrANi pryunkti| yatra tu yajJa eva na tu tatpAtram , tatpAtrameva vA na yajJastatra bhavatyeva / yajJe mantra randhanapAtrANi vA pryungkte| yajJapAtrANi randhane pryudd'e| yuNic samAdhAvisasyedittvAdAtmanepadavidhAnamanarthakam // 26 // parivyavAta kriyH||33||27|| parivi | aba ityetebhya upasargebhyaH parAkrINAteH kartaryAtmanepadaM bhavati / prikriinniite| vikriinniite| avkriinniite|strigitH phalavato'nyatra vidhiH| upsrgaadityev| upari krI sagRhantIti dravyama'tra vyatihiyate na lavanakriyA / na hya'tra vyatinA lunAtiryukto'pi tva'prayukto'pi gRhNAtistasya dhAnya karma na kriyetyAha-lunAtirupasaMgrahAtmake iti / upasagrahasya laghanapUrva| kalAbhasyAtmA yasmAt lavanAt ko'rtha lavanapUrvaka lAnamityartha ||-kriyaavytihaar iti / laukike zabdavyavahAre lAghavA'nAdarAda'nyonyAdizabdA upasargAzca kriyAvyatihAradyotanAya prayujyante iti * na paunaruktyam / atha pInaruktya mAbhUt atra tu kriyAvyatihArasya vyatinaiva dyautitatvAt ka anyonyAdizabdA sapandhyanta ityAha-kriyAvyatihAra ityAdi / tatkarmAbhisaMbadhyate iti / atra | kriyAvyatihAro dravyavyatihAratha varttate tata kriyAvyatihAre prAptam ||-nivish // ne paro viz ne sabandhI vizityanantarAnantarisapandho vA vidheya ||-upsrgaa-|| lekhayA vimalavidrumabhAsAzrI saMtata timiramindurudAse // daSTayA kanakabhaGgapizaGgyA maNDala bhuva ivAdivarAha // 1 // zrIDAnate rAjajanopanIta saMzayya kRcchreNa nRpe prapana // vitAnabhUta vitata pRthivyA yaza samUhaniva digvikIrNama ||2||-utsvraa-|| yujerIditvAt phalavati sine'phalavadarthamidam ||-yujic samAdhAviti / na ca vAcya niym| vyAkhyAsyate'yajJatatpAtraviSaya evAsyAtmanepadAmiti yajJa| pAtraviSaye'sya prayogAbhAvAt / kathacitprayoge'pi vA niyamAdvidhi zreyAniti bhASyakAra ||-privyvaa-||-anytr vidhiriti / ata eva vyAvRttyudAharaNeSu sarvatra parasmaipadam Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lara zrIhemA NAti / gavi kriinnaati| vanaM bahuvi krINAti / apacAva kriinniivH| krI ityanukaraNamanukAryeNArthenAryavaditi nAmale sati tataH syAdayaH / 'prakRtivadanakaraNam' iti // 61 // nyAyAca dhaatukaarymiyaadeshH| ata eva ca jJApakAt 'prakRtivadanukaraNe kArya bhavati' tena muno ityAha, dviSapacatItyAhetyAdau prakRtibhAvaSatvavikalAdi siddhaM bhavati P // 27 // *praavejeNH||3|3 / 28 // parA vi ityetAbhyAmupasargAbhyAM parAjayateH kartaryAtmanepadaM bhavati / parAjayate / vijayate / upasargAdityeva / senA IAS parA jayati / bahuvi jayati vanam // 28 // *samaH kSaNoH // 3 // 3 // 29 // samaH parAtkSNauteH kartaryAtmanepada bhavati / saMkSNute zastram / sama iti kim / kSNauti / upasargAdityeva / AyasaM kSNAti // 29 // *apskirH||3|3|30|| apapUrvAt kirateH sassaTkAt kartaryAtmanepadaM bhavati / apaskirate vRpabho dRSTaH / apaskirate kukkuTo bhakSyArthI / apaskirate zvA AzrayArthI / apAcatuSpAlakSizuni hRSTAnnAzrayArthe ' (4 / 4 / 96) iti ssad / sassaTkani* dezAdiha na bhavati / apakirati vRpabhaH / apeti kim / upaskirati // 30 // *udazcaraH sApyAta // 3 / 331 // utpUrvAJcarateH sApyAtsakarmakAt K kartayAtmanepadaM bhavati / guruvacanamuccarate / mArgamuccarate bhavyutkramya gacchatotyarthaH / grAsamuccarate / saktUnucarate / bhakSayatItyarthaH / uda iti kim / cAraM carati / sA pyAditi kim / dhUma uccarati / zabda uccarati / Ubai gacchatItyarthaH // 31 // *samastatIyayA // 3 / 3 / 32 samaH parAJcarateH tRtIyAntana yoga sAta 2 kartaryAtmanepadaM bhavati / azvena saMcarate / rathena saMcarate / tRtIyayeti kim / *ubhau loko saMcarAta imaM cAmuM ca devala kiM va kariSyasi rathyayA saMcarati caitro' raNye ityatra tu tRtIyAntena yogAbhAvAnna bhavati // 32 // krIDo'kajane // 3 / 3 / 33 // kUjanamavyaktaH zabdastato'nyasminnarthe vartamAnAtsapUrvotkrIDe karta KIEEEEEEEEEEKKETEREEEEEROINEEREYMEICHEREKIMEREMEX ||-prkRtibditi / varakaraNAca sarvathA dhAtuttAbhAvAna tyAdaya ||-prkRtibhaavptvetyaadi / IdUdedvivacanam iti prakRtibhAtra 'subho vA' ityanena tu paratavikalpa / dviriti pacatIti ca pRthak kanApi 13S prayukta tavayama'nukriyate / tatra yathA'nukAye dvipacatItyA patta tathA'nukaraNe'pi / etra prathame'pi yathAnukAyeM'sadhistathAnukaraNe'pi ||--praavejeN / jiriti dhAtvanukaraNe'pi na dhAtukAmiyAdeza / yAhulakAt ||-smH kSNo // nanu samo gamRcchityanetra paNugrahaNa kivatA ki pRthagArambheNa / nevam / tatra karmavyasatItyanuvartanAt / iha tu salyute zasamiti sakarmaNo'pi bhavati ||-apskir // OM 2-vRSabho dRSTa iti / hapac tuSTAviti vismayAcI viSakSyate tato 'hape keza'-iti iDikalpa anekA mAt hA alIke ityeSo'pi hara tatastasya se bhApam / tupa hapac tuSTAcityapyAdita manyate bhI * nndii| haSThirasyAstIti anAdibhya ' irapa'pratyayo vA / bhanyatA iT syAt // - udazvara -||-vyutkmy gacchatIti / nanu cetramavi gurukamaNasya phiyAntarasA dhAtyantarArdhatvAsa tatkarmaNA cari * ES sakarmaka ityudAharaNA'yoga / ucyate / gariyA'pa myuktamaNopasarjanAyA riziSTAyA gato vartate / gadhA jIva prANadhAraNe iti jAgatireva viziSTe dhAraNe iti / tadvyutkramaNa carAnantarbhUta miti caurevArtha BE iti sakarmaka ityadoSa / pratyudAharaNe tu gatimAne varrAte na vyutkramaNA, dhAtUnAma'nekArthatvAditi ||-smstRtii- // dhAtaustutIyayA yogA'bhAvAdilyAha-tRtIyAnteneti ||-ubhii laukI saMca ra rasIti / yayapyatra vidyayA tapasA pelpAdita tatIyAnta gamyate tathApi tRtIyayeti sahayoge pratIyA sAkSAdyogapratipasyoM na gamyamAne ini pratyudAhiyate'jyamA karaNamantareNa kiyAsidera'bhAvAda yAttiva * na ghaTata iti bhAva / na hi kAcitikrayA karaNamantareNa bhavatIti / saha dhanena devadatta sacaratItyA tu vidyamAnArthatAyA caratesvatIyAntena yogAbhAra era / tara hi tatIyAnta ko yukta na saca Page #377 -------------------------------------------------------------------------- Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrohamaza0 *pUjAvAryakabhRti vyApAravita sthAnamANavakamupanayate zivamudAnayate |yntiityrthH| vyayAH // 39 // 1kAThakastheti irante / piturAgataM mAturAgataM guNaviSayaM kriyAviSayaM vA sAdRzyamavikalaM zIlayantItyarthaH / evaM pituranuharate / pitrmnuhrte| mAturanuharate / mAtaramanuharate / gtgr||12|| haNaM kim / pituharati / mAtuharati / tAnchIlya iti kim / naTo rAmamanaharati / naTo hi kacideva kAlaM rAmamanukarotItyasAtatye na bhavati / yadvA gamanaM gataM tasya pitrAdeH zIlamasya tacchIlastasya bhAvastAcchIlyam / gatena gamanena nAcchIlyaM gatatAcchIlyam / tasminnatheM vartamAnAddharate kartaryAtmanepadaM bhavati / paitRkamacA anuharante / piturAgataM gamanamavicchedena zIlayantItyarthaH / evaM pitaranaharate / pitaramanaharate / gatatAcchIlya iti kim / dharmAntareNa pitaramanahanti / athavA gate gamane 2 tAcchIlye ca vartamAnAdaraterAtmanepadaM bhavati / paitRkamavA anuharante tadgacchanti taducchIlanti vetyarthaH // 38 // *pajAcAryakannatyutkSepajJAnavigaNanavyaye niyaH // 3 / 3 / 39 // *pUjAcAryakabhRtiSu yathAsaMkhyaM karmakatadhAtvarthavizeSagepu gamyamAneSu utkSepAdipu ca dhAtvartheSu vartamAnAnnayateH kayA tmanepadaM bhavati / pUjA sanmAnaH / nayate vidvAna sthAdAda / pramANavyApAravit syAdvAde jIvAdIna padArthAn yuktabhiH sthirIkRtya ziSyavadi paapytiityrthH| *ta yuktibhiH sthirIkRtAH pUjitA bhavanti / AcAryasya bhAvaH karma vAcAryakam / mANavakamupanayate / svayamAcAryoM bhavanmANavakamadhyayanAyAtmasamIpaM pApayatA tyarthaH / bhRtirvetanam / karmakarAnupanayate / vetanenAtmasamIpaM praapytiityrthH| utkSepa Urdhva nayanam / zithumadAnayate / utkSipatItyarthaH / jJAna prameyanizcayaH / nayate ra tatvArthe / tatra prameyaM nizcinotItyarthaH / vigaNanamaNAdeH zodhanam / madrAH kAra vinayante / rAjagrAhya bhArga dAnena shodhyntiityrthH| vyayo dhAdiSu viniyoga / zata vinayate / sahasaM vinayate / dharmodyartha tIrthAdiSu viniyukta ityarthaH / etaSviti kim / ajA nayati grAmam / gitvAdaphalavadarya ArambhaH / / 39 // kartRsthAma-zrI tApyAt // 3 // 3 // 40 // kartRsthamamUrcamApyaM karma yasya tasmAnayateH kartaryAtmanepadaM bhavati / zramaM vinayate / krodha vinayate / zamayatItyarthaH / kartRsthati kim / caitro maitrasya manyaM vinayati / amUrteti kim / gahuM vinyti| ghaTTa vinayati / Apyeti kim / buddhyA vinayati / zramaM vinayata ityAdau zramApagamAdeH phalasya kartRsamavAyikhAta siddhe Atmanepade niyamArtha vacanam / avyaveccheyaM ca pratyudAharaNam / zamayatikriyAvacanAdeva ca nayaterAtmanepadaM dRzyate na pApaNArthAt / yathA'zivopayikaM garIyasI phalaniSpattimadaSitAyatim // vigaNayya nayanti pauruSaM vihitakodharayA jigIpanaH / / 1 // yathA ca kopaM zamaM nayati / manyu nAza nyti| prajJA pravRddhi nayati / buddhi kSayaM nayati // 40 // Adeziti // 33 // 41 // vAdeH zidvipayAtkartaryAtmanepadaM bhavati / zIyate / zitIti kim / zatsyati / anupUrvakAratedarzanAt / eva pitura'nuharate iti prakArA'nukArasAzvAnAmekA ye'pi zabdazaktisvAbhAvyAta sAdRzye karma nAstIti sapanna SaSThI // tadvadgacchantIti / piturAgata yathA bhavati eva gacchantItyaye *petakazabdAta kriyAvizeSaNAdam / tadvadityatra parAyeM prayujyamAna zabdo pati vinApi vatyartha gamayati |-tdvcchiilntiiti / tadvacAritriNo bhavanti zIla samAdhI zolaN ityasya vA Nico'nityatvAt / nAtra tAccholya pUrvoktamutpatte prabhRtItyAdi ||-puujaacaaryk-| pUjAdayo'na nayatevizeSaNatayopAdIyamAnA kecitsAkSAdvizeSaNabhAvamanubhavanti / kecittu pAraparyeNeti vibhajyAda-pUjetyAdinA / AcAryakramahaNAta AcArya // 62 // kamme kuzevAramanepadavidhI kartA / ata evAcArya iti nopaattm||-krtsthaamuu-1-niymaarthmiti| tenAca sUtre phalavattaiva vivkssyte||-vyvcchedymiti / tena pratyudAharaNeSu phalavattvavivakSAyAma'pi nAtmanepadam Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ al |41 // mriyateradyatanyAzipi ca // 3 / 3 42 // mriyateradyatanyAzIvipayAcchidvipayAca kartaryAtmanepadaM bhavati / amRta / mRSISTa / mriyate / mriyeta / niyatAm / bhaniyata / adyatanyAzipi ceni kim / mamAra / martAsi / mariSyati / amariSyat / tinnirdezAdyaGlupi na bhavati / marmati // 42 // kyaGayo navA 313143 // DAulohitAdibhyaH kyara pit vakSyate / tadantAdAtoH kartaryAtmanepadaM bhavati vA / paTapaTAyati / paTapaTAyate / lohitAyati / lohitAyate / nidrAyani / nidrAyate // 43 // dyuyo'dyatanyAm // 3 / 3 / 44 // bahuvacanaM gaNArtham / gutAdibhyo'dyatanovipaye kartaryAtmanepadaM vA bhavati / vyadyutat / vyadyotiSTa / arucat / arociSTa / adyatanyAbhiti kim / dyotate / yuti 1 ruci 2 ghuTi 3 ruTi 4 luTi 5 luThi 6 vitAi7 jimidAi 8 ji vidAG 9 tripdiA 10 bhUbhi 11 zubhi 12 Nabhi 13 tubhi 54 sambhUGa 15 bhaMsUGa 16 saMmui 17 dhvamUGa 18 tUGa 19 syandauG 20 vRdhUG 21 zRdhUGa 22 kRpauG 23 iti tutAdiH / prAptavibhASeyam // 44 // *vRdbhyaH sysnoH||3|3|45|| bahuvacanaM pUrvavat / vRtAdayo dyutAyantarganAH paJca / tebhyaH syakArAdi pratyaye viSaye sanpratyaye viSaye ca kartaryAtmanepadaM bhavati vA / vRtaha 1 vasyati / vatiSyate / avaya't / avatiSyata / vaya'n / vtissymaannH| vikRtsti| vivrtispne| evaM myandau 2 syantasyati / syandipyane / sisyantmati / sisyandipate / vRdhaGa3 vatsyati / vayiSyate / vivRtmati / vidhipate / zRdhUna 4 zapati / gaayissyte| zigRtsati / zizadhipate / kRpauD5 kalpsyati / kalpipyate / *ciklpsti| cikalpipate / syasanoriti kim / vartate / vardhate / iyamapi prAptanibhASA Re!! 45 // kRpaH zvastanyAm // 1 // 46 // kRpeH zvastanyAM viSaye kartaryAtmanepadaM vA syAt / kalptAsi / kalpitAme // 4 // kramo 3 | 47 // avidyamAnopasargAt krameH kartaryAtmanepadaM vA bhavati / kramate / kAmAte / anupasargAditi kim / saMkrAmati / vRttyAranyatrAyamArambha ityaprAptapipApA // 47 // vRttisantAyane // 313148 // veti nivRttam / vRtyAdipvartheSu vartamAnAtkoH kartaryAtmanepadaM bhavati / vRttirativandhaH Atma| gApana pA / gAne'sya kamane buddhiH / tatra na hanyate AtmAna yApayati vetyarthaH / sarga utsAhaH tAtparya vA / margeNAtimargasya lakSaNAdanujJA vA / sUtrAya kramate | tadarthamutsahate natparo vAnunAto vA / tAyanaM sphItatA saMtAnaH pAlanaM vA / kramante'smin yogAHsphItA bhavanti* saMnanyante pAlyante vetyrthH| vRttyAdiSviti kim / kAni // 18 // "paropAta // 3 / 3 / 49 // paropAbhyAmeva parAt krametyAdipvaryeSu kartaryAtmanepadaM bhavati / parAkramate / upakramate / paropAdevati kim / | ||-gaabhyH sya-|-cimanoni / dagaDAmantryatyatyatra laprANena svarNApadie kArya lUparNasyApati rato'pi 'sato'n ||-krmo'nu-|-avidymaanaapsrgaaditi / bahuprIdigyama / yadi punarna mAdAyamarga ini ta purapA viyate nApasargAdayo'nupasargastammAnpage va mistata iti pratipattA kevalAna syAt / prasajyAzrayaNe rava'mamayasamAma FTa myAna ||-vRttisrg-|| vigadhinAmiti If gAgamAhAra mipANI pA ||-veti nivRttam / yAtAyAbhAvAn avizeSApAdAnAvA ||-sNtnynte iti / sanAnena prapatante kamAtIra kamaNi yA tadA tAnA / mAma"pAni minAdAyena / pAlyanta iti kamaNi / na tu maphatara bhUSArtha'-dati kyaniSedhAt / Amman vipaye AcApaNa yogA rakSyanta ityartha ||-propaat Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 63 // anukrAmati / vRttyAdiSvityeva / *parAkrAmati / upakrAmati / anye tu paropAbhyAM pagat kramatervvatyAdyarthAbhAve'pIcchanti / tena parAkramate, upakramate ityAtmanepadameva / vRttyAdiSu tvanyopasargapUrvAdapi pUrveNa manyante / niSkramate / pratikramate / na pratihanyate ityarthaH // 49 // *veH svArthe // 3 / 3 / 50 // svArthaH pAdavikSepaH / tasminvartamAnAdveH parAtkrameH kartaryAtmanepadaM bhavati / sAdhu vikramate gjH| svArthe iti kim / azvena vikrAmati / vikrAmatya jinasadhiH sphuTatotyarthaH / *vikrAmati | rAjA / utsahate ityarthaH // 50 // propAdArambhe || 3 | 3 | 51 // Arambha Adikarma / aGgIkaraNaM ceyanye / tasminvartamAnAtmopAbhyAM parAkrameH kartaryAtmanepadaM bhavati / prakramate, upakramate bhoktum / prArabhate aGgIkaroti cesarthaH / Arambha iti kim / pUrvedyuH prakrAmati gacchatI sarthaH / apare rupakrAmati samIpamAgacchatI sarthaH / paropAdityanenApi na bhavati nRtyAdararthasyAvivakSitatvAt / anye tu svArthaviSaya evArambhe manyante / tenopakramate prakramate pAdAbhyA gantumArabhata isa ityatraiva bhavati / svArthaviSayArambhAdanyatra tu prakrAmati upakrAmati bhoktumityatra na bhavati // 51 // AGo jyotirudvame || 3 | 3 / 52 // AGaH parAtkramejyoMtiSA candrAdonAmudgame Urdhvagamane pradhAne upasarjane vA vartamAnAtkartaryAtmanepadaM bhavati / Akramate candraH / Akramate sUryaH / udayate ityarthaH / divamAkramamANena ketunA / | atra divamiti karmaNA yogAdudgamanopasarjana vyAptivacanaH kramaH / jyotirudrama iti kim / AkrAmati mANavakaH kutupamavaSTabhrAtAtyarthaH / jyotiriti kim / dhUma | AkrAmati udgcchtotrrthH| AkrAmati dhUmo hamyetalam / udgacchan vyaamotiisrthH| udgama iti kim / namaH samAkrAmati naSTavartmanA sthitaikacakreNa rathena bhAskaraH / atra vyAptimAtraM vivakSitam na tUgamoparsajanavyAptiH / anye tUpopasarjanA vyApti pazyanto'sAdhumenaM manyante // 52 // *dAgo'svAsyaprasAravikAse || 3 | 3|53 // AGpUrvAddadAteH kartaryAtmanepadaM bhavati na cetsvAsyaprasAraNaM vikAsazcArtho bhavati / vidyAmAdatte / dhanamAdatte / asvAsyaprasAravikAsa iti kim / uSTro mukhaM | vyAdadAti prasArayatItyarthaH / kulaM vyAdadAti / vipAdikA vyAdadAti vikasatItyarthaH / svagrahaNaM kim / vyAdadate pipIlikAH pataGgasya mukham / AGa iseva | dadAti / phalavato'nyatrAyaM vidhiH // 53 // pracchaH || 254 // ApUrva nau pracchetha kartaryAtmanepadaM bhavati / Anute zRgAlaH / utkaNThitaH zabdaM karoti / utkaNThApUrvake saMzabde noterayaM vidhirna sarvatra / ApRcchate gurUn / ApRcchasva priyasakham / viyujyamAnasya prazne'yaM vidhiH / AGa iva / nauti / praNauti / pRcchati / paripRcchati // 54 // gameH kSAntau || 3 | 355 // kSAntiH kAlaharaNam / tatra vartamAnAgamayaterAGpUrvakAt kartaryAtmanepadaM bhavati / Agamayate gurUn kaMcit kAlaM krAmati // - parAkrAmatIti / ko'rtha parAvRttyA nanvatrApi pAdavikSepa evaM kramirvarttate sa ca kartRkRta karaNakRta pAdavikSepa iti na bhavati // -- vikrAmati vikrAmatIti / zaurya vA kurute // upakrAmati samIpe gacchatItyartha // ve svArthe // azvena satyam / gauNamukhyayoriti nyAyAt sarvakArakapradhAnabhUtakartakRta eva gRhyate / karaNakRto vA bhavatu / rAjeti / paropAdeveti niyamAt 'vRttisarga - ityAdinApi na // dAgo'svAsyapra-- // prasAraNa prayojakavyA atra tu la00a0 // 63 // Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratIkSate / Agamayasva tAvatkaMcitkAlaM mahasvetyarthaH / kSAntAviti kim / AgamayAta vidyAm / gRhaatiiyrthH| zAntau svabhAvAdamiyanta eva vartate // 55 // baH spardhe // 3 / 3 / 56 // AGpUrvAhayateH kartaryAtmanepadaM bhavati spardhe gamyamAne / spardhaH saMgharpaH parAjinavecchA sa dhAtvarthasya vizeSaNam / dhAtvarthazca hayaterApUrvasya zabda eva svabhAvAt / mallo mallamAhUyate / spardhamAna AkArayatotyarthaH / spardha iti kim / gAmAhayati // 16 // sNniveH| 3 / 3 / 57 // | saMnivibhyaH parAvhayateH kartaryAtmanepadaM bhavati / sahayate / nikSyate / vihayate // 57 // upAt // 3 / 3 / 58 // upad yateH kartaryAtmanepadaM bhavati / upahvayate / yogavibhAga uttarArthaH // 58 // yamaH svIkAre // 3 / 3 / 59 // upapUrvAdyamaH svIkAre'rthe vartamAnAt kartaryAtmanepadaM bhavati / kanyAmupayanchate / vezyAmupayacchane / upAyaMsta mahAkhANi / cinirdezaH kim / zATakAnupayacchati / nAtrAsvaM svaM kriyate / svatvena tu nirmAtasya grahaNamiti na bhavati / * udAha evecchantyanye // 59 // devArcAmaitrIsaMgamapathikartakamantrakaraNe sthH||3|3|60|| eparyeSu vartamAnAt upapUrvAttiSThateH kartaryAtmanepadaM | bhavati / devArcAyAm , jinendramupatiSThate / 'bahUnAmapyacittAnAmeko bhavati cittavAn / pazya vAnarasaMghe'smin yadamupatiSThate' // 1 // yadA tu neyaM devapUjA'pi tu cApalamiti vivakSitaM tadA na bhavati / 'maiva saMsthAH sacitto'yamepo'pi hi yathA vayam / etadapyasya kApeyaM yadarkamupatiSThati // 1 // *mitratayA mitraM vA kartu*mAcaraNaM maitrI upasthAnasya hetuH phalaM vA / mahAmAtrAnupatiSThate / rathikAnupatiSThate / maicyA hetunA phalena vArAdhayatItyarthaH / saMgama upazleSaH / yamunA gaGgAmupa tiSThate / panthAH kartA yasyArthasya sa pathikartRkaH / aya panthAH sutramupatiSThate / mantra: karaNaM yasyArthasya sa mntrkrnnH| ainyA gAIpatyamupatiSThate / sAvitryA sUryamupatiSThane / ArAdhayatItyarthaH / mantrAdanyatra bhatAramupatiSThati yauvanena / karaNagrahaNaM kim / gAyatrImupatiSThati / atra maitro dhAtvarthavizeSaNenopasarjanaM dhaatvrthH| zepAstu pradhAnam // 60 // vA lipsAyAm // 3 / 3 / 61 // upapUrvAttiSThatelipsAyAM gamyamAnAyA kartaryAtmanepadaM bhavati / bhikSuko dAtRkulamupatiSThati upatiSThate vA jikSA labheyeti // 21 // udo'navahe // 3 / 3 / 62 // anUvoM ya ihazceSTA tatra vartamAnAdudaH parAt tiSThateH kartaryAtmanepadaM bhavati / muktAvatiSThate / muktyartha ceSTata ityarthaH / anUi~ti kim / AsanAduttiSThati / Iheti kim / asmAdgrAmAcchatamuttiSThati / senottiSThati / utpadyata ityarthaH // 62 // saMvitrAvAta // 3 // 3 // 63 // ebhyaH parAttiSThateH kartaryAtmanepadaM bhavati / saMtiSThate / vitiSThate / pratiSThate / avatiSThate // 3 // jIpsAstheye // 3 / 3 / 64 // paraparitopA vikAsava karvavyApAra itya'nayorbheda / vipUrvAtkasa matAvityato patri vRddhI vikAsa ||-ymH svI--udvAha evecchantIti / tanmate vezyAmupayacchate ityAdi na bhavati ||-devaarcaa-135 | maitrI--mitratayA mitra vA kartumiti / ' ajaya sagatam' itivatsapUrvasya gamarmaMtryAmapi darzanAt / bhetrIsagamayorA'bheda iti ya zarte ta pratyupazzeSarUpAt sagamAt mitratayetyAdinA maiyA bheda drshyti| vinApi hi soSeNa metrItyartha / mitrasya bhAvo metrI sA upasthAnasya dhAtvarthasya hetuvittikA / yadA hi rathikAnupatiSThata ityatropasthAtA mitra sat upatiSThate tadA maitrI hetu / yadA tu prAgamitra san maitryartha pravartate tadA maitrI phala tatadha kAraNasya phalasya ca kiyA prati viSayatvopapatterupasthAnasya vizeSaNatvena maitrI goNo dhAtvayA bhavati ||-piipsaastheye // speya ityatra pAhulakAt Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrohamaza pArthamAtmarUpAdiprakAzanaM zIpsA / tiSThantyasminniti stheyH| *rUDhivazAdvivAdapade niNetA pramANabhUta: puruSa ucyate / jhIpsA yA stheyaviSagayAM ca kriyAyAMla.. // 34 // vartamAnAtiSThateH kartaryAtmanepadaM bhavati / tiSThate kanyA chAtrebhyaH / tiSThate tRpalI grAmyebhyaH / svAbhiprAyaprakAzanenAtmAnaM rocytiityrthH| khayi tiSThate / mayi viSThate / saMzayya kaNodiSu tiSThate yH| kaNodistheyopadiSTaM nirNayatotyarthaH // 64 // prtijnyaayaam||3|3|65 // pratijJA abhyupagamaH / tatra vartamAnAti teH kartaryAtmanepadaM bhavati / nityaM zabdamAtiSThate / *tadatadAtmakaM tatcamAtiSThate / svabhAvAcAyamApUrva eva matijJAyAM vartate / yogavibhAga uttarArthaH // 65 // | *samo girH||||3||3||66|| sampUrvAgirateH pratijJAyAM vartamAnAtvatayAtmanepadaM bhavati / syAvAda saMgirate matijAnIta ityarthaH / pratijJAyAmityeva / sagirati grAsam / gira iti nirdezANAtene bhavati // 66 // avAt / / 3 / 3 / 67 // pRthagyogAtmatijJAyAmiti nivRttam / avapUrvAgirateH kartaryAtmanepadaM bhavati / avagirate / avAdanyatra girati / gira ityeva / avagRNAti / avapUrvasya gRNAteH prayogo nAstotyanye // 67 // nihave jH||3|3|68|| nihavo'palApastasminvartamAnAjAnAteH kartaryAtmanepadaM bhavati / zatamapajAnIte apahate ityarthaH / apena cAsyAyamartho'bhivyajyate / nihava iti kim / tattva jAnAti // 68 // saMpraterasmRtau // 3 / 3 / 69 // saMpatibhyAM parAjjAnAterasmRto vartamAnAkartaryAtmanepadaM bhavati / zataM saMjAnIta avekSate ityarthaH / zataM pratimAnote *za| tena saMjAnIte / abhyupagacchatosarthaH / asmRtAviti kim / mAtuH saMjAnAti, mAtaraM saMjAnAti / smaratItyarthaH // 69 // *ananoH sanaH // 3 / 3 / 70 // sannantAjAnAteH kartaryAtmanepadaM bhavati sa cedanorupasargAtparo na bhavati / dharma jijJAsate / ananoriti kim / dharmamanujijJAsati / kthmaussdhsyaanujijnyaaste| akarmakAt 'mAgvat' (33 / 74) ityanena bhaviSyati // 70 // shrvo'naamteH||3||3||71 // santAcchRNoteH kataiyAtmanepadaM bhavati sa cedAmatibhyAmupasargAbhyAM paro na bhavati / zuzruSate garUn / saMyupate zabdAn / anAGmateriti kim / Azuzrapati / pratizupati / caitra mati zruzrUSata iti pratinA saMbandhAbhAvAt pratiSedho na bhavati // 71 // smRhshH||3372|| smRzibhyA sannantAbhyAM kartaryAtmanepadaM bhavati / sussUrpate pUrvavRttam / didRkSate devam // 72 // zako jikAsAyAma // 3 / 3173 // zakiH svabhAvAdanya dhAtvarthAnusaMhitaH pravartata zakroti bhoktamanyadeti / tato jJAnAnusaMhitArthAtsannantAkartaryAtmanepadaM adhikaraNe'pi 'yaecAta ' iti ya / vyutpattisamaye AdhArasya nirNaMtatva na vivakSitamiti vAkye parasmaipadameva / adhikaraNasya pratyayArthatve'pi mAsyAdhikaraNamAtre vRtti ki tarhi kAcidevetyAha-rUDhiva-* shaadityaadi|-prtikssaayaam ||-td'tdaatmkmiti / ekazeSo'nitya / zabdapradhAno vA nirdeza zabdArthayorabhedena cAloM vAcya / sa cAsAyasava tadasa sa AtmA yaspati kamedhAgyapUrNa vA pahunIhi |-smo ginanu sama vinA pratijJAyA giratettina dRzyate tata ki samagrahaNena / satyam / keralo'pyanyopasargapUSo'pi ca pratijJAyA vartate uttaratra pRthagyogAt pratijJAyAmiti | nivRttamiti bhaNite / yadi banyopasargapUrvo na vartate tA, pRthagyogAditi bhaNite ki phalam ||-sprter-1-shten sajAnIte iti / 'samo zo'smRto vA' iti vA vatIyA / tadvifalpe ca pakSe dvitIyA / / |-anano |-akrmkaadityaadi / sakarmakAnena Atmanepada vidhIyate na vArmakAditi pratiSedhAbhAra / katha punavite anena sarmakAdvidhiriti / ucyate / armasAt ja ityanena prAgiSTatvAt F/ sacantAt 'bhAgya'-ityanenAtmanepade side sakarmakAdegA'ya vidhiriti jJAyate |-shko ji-||-dhAtvarthAnusAheta iti / zaphiranyasya dhAtorathena tukta ityartha / yathA gAkoti bhoktumityatra // 64 // KEEPEROREIENCEEEEEXERCIEREKKIK EEEEEEEEEEEEEEEE K**EXEXX**********************XXXX Edi Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavati / vidyAH zikSate / jJAtuM zaknuyAmitIcchatItyarthaH / jijJAsAyAmiti kim / zaktumicchati shikssti| zikSi vidyopAdAne ityanenaiva siddhe AmanapayogArtha vacanam / tena zikSAMcakre iti bhavati na tu shikssaaNckaareti| kecittu zakeH sannantasyAtmanepadamanicchantaH zikSatereva jijJAsAyAmAtmanepadamanyatra ca parasmaipadamicchanti * // 7 // mAgvat // 3 / 3 / 74 // sanaH 'prAk' pUrvo yo dhAtustasmAdiva sannantAtkartaryAtmanepadaM bhavati / yatpUrvasya dhAtoranubandhenopapadenArthavizeSeNa vAtmanepadaM dRSTa tatsannantAdatidizyate / anubandhena, zIG zete, zizayiSate / edhi edhate, edidhiSate / lolUyate, lolUyiSate / zyenAyate, zizyenAyiSate / upapadena, nivizate. nivivikSate / azvena saMcarate, anvena saMcicariSate / arthavizeSeNa, zAstre'sya kramate buddhiH, cikraMsate ubhayena / Akramate candraH AcikaMsate / yatpunaH samayayadhAtunimitaM tannAtidizyate / zizitsati / mumUrSati / atra hi na zadimriyatI eva nimitte kiM tarhi zidAzIradyatanyo'pi / *anubandhAdinimittamApi yadvizeSavidhAnavAdhayA mAna dRSTam tannAtidizyate / yathAnukaroti anucikiirssti| parAkaroti parAcikIrSati / tijAdInAM barthavizeSeSu kevalAnAmaprayogAt *sannantasamudAyArthameva *anuvandhavidhAnam / tena titikSate, jagapsate, mImAMsate ityAdau pAgadRSTamApi AtmanepadamanubandhasAmarthyAt bhavati / yathA kusmicitraGmahIGhaNIDAmanubandho NikyanyagantasamudAyArthaH / vikusmayate / citrIyate / mahIyate / huNIyate / *avayave vA kRtaM liGgaM samudAyasya vizeSakaM bhavati yaM samudAyaM so'vayavo na vyabhicarati / yathA goH sakthani karNe vA kRtaM liGgaM 'cihnam' goreva vizeSakaM bhavati na gomaNDalasya / sannantaM ca samudAya tijAdayo'rthavizeSeSu na vyabhicaranti NigantaM punarvyajicaranti / nanu sannantamapi vyabhicaranti tejayati, gopAyati, mAnayatIti / naivam / arthavizeSeSu na vyabhicAra ityuktatvAt / 'gupatijo gahakSiAntau' | (3 / 4 / 6) shaandaanmaanvdhaanishaanaarjvvicaarvairuupye'-(3|4|9) iti hi vakSyate iti // 74 // AmaH kpH||3|3|75 // AmaH parAdanaprayujyamAnAtkarotarAma eva prAgyo dhAtustasmAdiva kartaryAtmanepadaM bhavati / javati na bhavati ceti vidhipratiSedhAvatidizyate / yathozoravanmaneSu yavAH santi na santoti / IhAMcakre, IkSAMcakre ityaphalavatyapi navati / vijayAMcakAra, jAgarAMcakAreti phalavatyApi na javati / yatra tu pUrvasmAdubhayaM tatra phalavatyaphalavati cobhayaM bhavati / | vibharAMcakre, vibharAMcakAra / pAcAMcakre, pAcayAMcakAra / kRga iti kim / kagatereva yathA syAdiha mAbhUt / IkSAmAsa / IlAMbabhUva // 7 // bhujyarthena yukta ityartha ||-vidyaa. zikSata iti / Atmanepadenaiva jijJAsAyA avagamAt jijJa situmiti na prayujyate ||-aamnupryogaarthmiti / yadyada. sUtra na vyadhAsyata tadA zakerdhAto satra ntasya 'Ama kRga ' iti Ama parAt kRga Atmanepada nA'bhaviSyat tata zikSAcakre iti na syAt / zikSestvAmo'sabhava eva ekasvaratvAt ||-praagvt ||-anubndhaadinimittmpiiti / | AdipadAt 'gandhanAvakSepa'-ityAdinA kRgo dhAtorgandhanAdyarthanimitta 'parAno kRga' ityAdivizeSavidhAnavAdhita sat prAg na dRSTa tadapi nA'tidizyate ||-snnntsmudaayaarthmeveti / arthavizeSeSu liidameva phalamanyatra tvanAdyapIti evakArArtha ||-anuvndhvidhaanmiti / na ca vAcya kSAntyAdyardhAbhAve anubandhAdAtmanepada bhaviSyatIti / eSAma'rthAntare'pi tyAdayo nAbhidhIyante isi bhaNanAt / 'iDito vyajanAdya'-ityAdau caritArthamiti cet / na / tadA 'bhUSAkrodha'-ityAdau svarUpeNa grahaNa kuryAt ki vyAptipareNA'nupandhena ||-avyve vA kRtamiti / bhavatva'napratyaye'nuvandhasya Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 gandhanAvakSepasevAsAhasapratiyatnaprakathanopayoge // 32376 // gandhanAdiSvartheSu vartamAnAkaroteH kartaryAtmanepadaM bhavati / gandhanaM dohAbhimAyeNa paradoSodghATa- | nam / zrotsAhanAdikamanye / utkurute / udAkurute mAm / adhyAkurute jighAMsurapakaH kthytiityrthH| avakSepaNamavakSepaH kutsanaM bhartsanaM vA / durvRttaanvkurute| kutsaPal yatItyarthaH / zyeno vartikAmapakurute nayitItyarthaH / sevAnivRttiH / mahAmAtrAnupakurute sevate iyarthaH / sAhasamavimRzya prvRttiH| paradArAn prakurute vinipAtama vibhAvya tAn abhigcchtosrthH| pratiyatnaH sato guNAntarAdhAnam / edhodakasyopaskurute / tatra gunnaantrmaaddhaatiityrthH| prakathana kathanamArambhaH, prakarSeNa kathanaM | vA / janavAdAna prakurute, kathayitumArajate prakarSeNa kathayati vesarthaH / upayogo dharmAdau viniyogaH / zataM prakurute / dharmAdau viniyukte iyarthaH / eSviti kim / kaTaM karoti / aphalavatkartha ArambhaH // 76 // adheH prasahane // 3 / 3 / 77 // adheH parAkaroteH prasahane vartamAnAtkartaryAtmanepadaM bhavati / prasahanaM parAbhibhavaH pareNAparAjayo vaa| ta hAdhicakke / taM prasehe / tamabhibhUtavAn tena vA na parAjita iyarthaH / athavA sahanaM kSamA titikSopekSeti yAvat / prakarSaNa sahanaM | prasahanam / taca dvidhA zaktasyAzaktasya ca / bhavAdRzAzvedadhikurvate parAn 'samarthA api yApekSante tadA' nirAzrayA hanta hatA manasvitA / adhicakre na yaM hriH| solumazaktassan tena nykriyte| prasahana iti kim / tmdhikroti| adheriti kim / zatrUn makaroti // 77 // dIptijJAnayatnavimatyupasaMbhASopamantraNe vadaH // 3 / 3 / 78 // dIpyAdiSvarthepu gamyamAnepu vadateH kartaryAtmanepadaM bhavati / dotirbhAsanam / sA ca kartRvizeSaNam vAvadanakriyAsahacAriNI dhAtartho vA kevalaiva vA AdhAvarthaH / vadate vidvAn syAdvAde / samyagjJAnAdanAkulakathanAca vikasitamukhakhAdIpyamAno vadatIti / vAvadan dIpyate iti vA / dIpyata evetyarthaH / jnyaanmvbodhH| tacca vadikriyAyA heturvA viSayi vA phalaM vA kevalapeva vA dhArthaH / vadate dhomAMstakhArthe / jJAkhA vadatIti vA jAnAti vaditumiti vA vadan jAnAtoti vA | jAnAtyeva vetyarthaH / yatna utsAhaH / sa ca dhAkharthasya viSayo dhAbartha eva vA / zrute vadate / tapasi vadate / tadviSayamutsAhaM vAcAviSkaroti tatrotsahate iti vesarthaH || nAnA mtivimtiH| sA ca dhAbarthasya hetuH dhArtha eva vA / dharme vivadante vimatipUrvaka vicitraM bhASanta iti vA vividhaM manyanta iti vesarthaH / upasaMbhASopasA| ntvanamupAlambho vA / dhAtvartha evAyam / karmakarAnupavadate upasAntvayati upalabhate vesarthaH / upamantraNaM rahasi *upacchandanam / tadapi dhAtvartha eva / kulabhAyaryAmu | pavadate / paradArAnuSavadate / rahasyupalobhayatotsarthaH / dIyAdiSviti kim / yatkiMcidvadati // 78 // vyaktavAcAM sahoktau // 3 / 3 // 79 // vyaktA As vyaktAkSarA vAgyeSAM te vyaktavAcA rUDhayA manuSyAdaya evocyante / teSAM sahoktau saMbhUyocAraNe vartamAnAdeH kartaryAtmanepadaM bhavati / saMpravadante graamyaaH| saMbhava dante pizAcAH / saMbhya bhASante iyrthH| vyaktavAcAmiti kim / saMbhavadanti kukuttaaH| saMbhavadanti shukaaH| zukasArikAdInAmapi vyaktavAkatvAt mahoktAvicchantyacaritArthatva tathA'pyAtmanepada bhavatItyabhyupagamyAha ||-gndhnaavksse ||-protsaahnaadikmiti / Adera'vyAvAdhA'nujJodaya / tathA ca paThanti tathyenAtathyena vA guNena protsAhana gandhanam ||-bhrtsytiiti / rAjag nAji dIptAvityatra bhrAjigrahaNenAtmanepadA'nityatvajJApanAtparasmaipadamatra ||-diiptijnyaan-||-upcchndnmiti / chandasopacarati Nic / upacchandyate anaTi // Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nye / saMvadante shukaaH| saMpravadante saarikaaH| sahoktAviti kim / caitreNokte maitro vadati // 79 // vivAde vA // 3 / 3 / 80 // viruddhArtho vAdo vivaadH| vyaktavAcAM sahoktau vivAdarUpAyAM vartamAnAdeH kartaryAtmanepadaM vA bhavati / vipravadante vipravadanti vA mauhUrtAH / parasparapratiSedhena yugapaviruddhaM vadantItyarthaH / vivAda iti kim / saMpravadante vaiyaakrnnaaH| *saha vdntiityrthH| vyaktavAcAmityeva / *saMpravadanti shkunyH| nAnArutaM kurvanti jAtezaktibhedAt / sahoktAvityeva / mauhatoM mauhUrtena saha krameNa vipravadati / viruddhAbhidhAnamAtramiha vivakSitam na tu vimatipUrvakam / tena vimatilakSaNamapyAtmanepadaM na bhavati // 8 // * *anoH karmaNyasati // 3 / 3 / 81 // *vyaktavAcAmityevAnuvartate / vyaktavAcAM saMvandhinyarthe vartamAnAdanupUrvAdvadeH karmaNyasati kartaryAtmanepadaM bhavati / * anuH sAdRzye pazcAdarthe vA / anuvadate caitro maitrasya / yathA maitro vadati tathA caitro vadatIsarthaH / anuvadate AcAryasya shissyH| AcAryeNa pUrvamukta pshcaaddtiityrthH| | karmaNyasatIti kim / uktamanuvadati / vyaktavAcAmityeva / anuvadati vINA / *kathaM vAcikaSaDiko na saMvadete iti / mitho virudhyete ityrthH| *vimativivakSAyAM bhaviSyati / akarmakAdityanuktvA karmaNyasatIti nirdeza uttaratra zabde khe'Gge ca karmaNIti lAghavena pratipattyarthaH // 8 // *jH||3|3|82|| jAnAteH karmaNyasati kartaryAtmanepadaM bhavati / sarpiSo jAnIte / madhuno jAnIte / kathamatra jAnAtirakarmakaH / ucyate / nAtra sarpirAdi jJeyatvena vivakSitam kiM tahi pravRttau karaNatvena / sarpiSA madhunA vA karaNena bhoktuM pravartata ityarthaH / ata eva 'ajJAne jJaH SaSThI' (212 / 80) iti SaSThI / mithyAjJAnArthoM vA jaanaatiH| sarpiSi raktaH pratiito vodakAdipa sarpiSTayA jJAnavAn bhavatItyarthaH / mithyAjJAnaM cAjJAnamityajJAnArthatve pUrvavadeva SaSThI / atha vA sapiHsaMvandhi jJAnaM -vivAde vA ||-sh vadantItyartha iti / sahazabdenApi sahoktAvuktAyA vyaktavAcAmityanenApi nAvAtmanepadam ||-sNprvdnti zakunaya iti / vyaktavAkave sati vivAdavivakSeti na ghyaGgavikalatA / vivAdAbhAve'pi paraspara svarabhedAt vivAdo'pyasti vA ||-ano: krm-||-vyktvaacaamityeveti / pUrvasUtre vyaktavAksahoktAvityevama'karaNAt / ekasyaiva anuvartanArthameva hi bhinnavibhaktikanirdeza ||-kthN vAcikapaDikAvityAdi / vAgAzis vAgAzIrdatta iti vA prakRti / anukampito vAgAzIrvAgAzIrdatto vA 'ajAtenAmna ' itIke 'SaDvarjakasvara'-ityAdinA AzIrA dilopa / evamanukampita paDaGgali SaDAlidatto vA 'ajAte'-itIke 'dvitIyAtsvarAdUrdhvam' iti ililope vAcikaSaDikAviti / nanu paDika ityatra padasajJAyA sityeveti niyamena nivartitatvAP padAntatvAbhAvAt Datva na prApnoti / na ca vAcya 'svarasya'-iti paribhASayA sthAninAkAreNAsitpratyayasya vyavadhAna 'na sadhi --ityasyAvasthAnAt / satyam / ' parja'- ityatra SaDvarjana jJApayati | nA'tra sthAnitva pratipatti / nanu ' pratyaya prakRtyAde ' iti nyAyAt sityevetyasyA'vakAzo na hi| satyam / SaDvarjana jJApayati avayavasyApi niyamo bhavati / vAcika ityatra 'caja kagam' iti na bhavati 2-mitho virudhyete iti / yathA vAcika iti niSpadyate tathA paDika iti na sidhyati / tathAhi 'dvitIyAtsvarAdUrdhvam-iti kRte na vAcika iti na sidhyati ekasvarAdUrdhva lope kRte paDika iti na iti mahAbhASyavicAra ||-vimtivivkssaayaamiti / zabdapakSe zabdazabdavatora'bhedopacAreNa ||-sh ||-prtihto veti / pratipUrvako hanidvaSe varttate akarmakazca tata kartari ktaH / prati Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la000 zrIhemaza karAvAti karAtIti vivakSAyAM jJAnArtho'pi jAnAtirakarmakaH tadA nu sabandhe paSThI / karmaNyasatIseva / tailaM sarpiSo jAnAti / tailaM sapiSTayA jAnAtIyarthaH / svareNa putra jAnAti / kecinu jJAnopasarjanAyA bhattAvevAkarmakAjjAnAterAtmanepadamAhuH / ata eva te 'saMbhaviSyAva *ekasyAmabhijAnAmi mAtari' abhijAnAsi maitra ra kazmIreSu vatsyAma ityAdI pravRttyarthAbhAvAdAtmanepadAbhAvaM manyante / zAsye rAtrAviti prAjJaH ityatrApi jJAtvA pratiSye iti vyAcakSate / jAne *kopaparAGmukhI * tyatra tu 'jJo'nupasargAt (31396) ityanenAtmanepadamicchantIti // 82 // *upAsthaH // 3 / 3 / 83 // upapUrvAttiSThateH karmaNyasati kartayAtmanepadaM bhavati / bhojanakAla upatiSThate / yoge yoga upatiSThate / jJAnamasya jJeyepUpatiSThate / *saMnidhIyate ityarthaH / karmaNyasatItyeva / rAjAnamupatiSThati ||83||AUM samo gmRcchiprcchishruvitsvrtytihshH||3|3|84|| samaH parebhyo gamAdibhyaH karmaNyasati karvayAtmanepadaM bhavati / saMgacchate / samRcchate / *samRcchiSyate / saMpRcchate / saMzRNute / nityaparasmaipadibhi sAhacaryAda jJAnArthasyaiva videgrehaNam / saMvitte / saMsvarate / artIti sAmAnyanirdezAt nAdiradAdiva ra gRhyate / samRcchate / samiyate / saMpazyate / svaratyayostinirdezo zyaGglanivRttyarthaH / karmaNyasatItyeva / saMgacchati suhRdam // 84 // *veH kRgaH zabda caanaashe||3|3|85|| vipUrvotkaroteranAze'rthe vartamAnAkarmaNyasati zabde ca karmaNi kartaryAtmanepadaM bhavati / karmaNyasati, cikurvate saindhavAH sAdhu dAntAH zobhanaM valgantItyarthaH / odanasya pUrNAzchAtrA vikurvate / niSphalaM ceSTanta ityarthaH / zabde karmaNi, koSTA vikurute svarAn nAnotpAdayatItyarthaH / zabda ceti kim / vikaroti mRdam / anAza iti kim / vikarotyadhyAya vikaroti zabdaM vinAzayayItyarthaH // 85 // *ADo yamahanaH sveGgeca // 323286 // Se Ala: parAbhyAM yamihanibhyA karmaNyasati kartuH svaGge ca karmaNi kartaryAtmanepadaM bhavati / Ayacchate / Ahate / sve'Gge, Ayacchate pAdam / Ahate shirH| kheje hatirasyAsti abhAce vA / karmakartari vA // tadA tu saMbandhe iti / na mASANAmanIyAditivaditya ||-sNbhvissyaav iti / 'ayadi smRtya'-ityanena bhaviSyantI sthAvas ||-abhijaanaars mAtarIti / tanmate ityuttekhene tiSiyakSAyAmakarmakaravamanyathA gASikalatA syAt / spamate tu vAkyArthasya karmatyaviSakSAyA samasyAmAtmanepadam / te hItya vyAkhyAnti-abhijAnAsi smarati kenomerona sabhaviSyApa iti vAkyasthApya'karmakatvam / samate tva'bhijAnAsi ki tat sabhaviSyAva iti vAkyakarmatvAnAtmanepadam itizabdo'dhyAhartavya. ||-koppraangmukhiiti / tanmate'nAha jAne kenokhena kopaparAimukhIti / anena vyAkhyAnena 'jJa' ityanenApyAtmanepadam vAkyAkarmaNi tu 'jonupasargAta' ityanena ||-upaatsth ||-sNnidhiiyt iti / karmakartari dhITc anAdare ityA vA * rUpamidam ||-smo gama--samRcchiSyate iti / samRcche ityasya muccaratedha rUpasAmpAta macchebhivyaktyartha samRcchiSyate iti dvitIyamudAharaNam ||-saamaanynishaaditi / yadyapi sAmAnya nirdezAta z gatApityasyApi yAdikasya grahaNa lyAva tavApi sAmyAta hasta eSa rApate paraspara hasatyena niyamitatvAt ||-ynglmivRtyrth iti / tena sparate sasaristhati sasavati sasarIsvAtta attastu rirIbhAgame 2 'pUrvasva'-iti iyAdeze samariyA~ta samariyarIti ra Agame samarrAta iti / anyepA yailupyapi sajagate saparITe sazozrute saveSitte sadarIdRSTe ityAtmanepadameva / mosvasabhavo yaDa ||-ve ruga-- 2 vikurvate saindhavA iti / nanu SikAraheto sati vikriyante ityAdau kA kya "NizruzyAtmane'-ityadhikAra 'bhUSArtha'-dati niSedhAt / satyam / atra karmaNi kya kartA tu vikAra eSa |-aao ym-|| Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ceti kim / Ayacchati rajjum / Ahanti vRpalam / sva iti kim / Ayacchati pAdau caitrasya / Ainti ziro maitrasya / ana iti kim / svAmAyacchati R rajjam / khaM putramAhanti / svAGga iti samastanirdeze *pAribhASikasvAGgapratipattiH syAdityasamastAbhidhAnam // 86 // *vydstpH||3 7 // vyayAM parAttapeH karmaNyasati sveteca karmaNi kartaryAtmanepadaM bhavati / vitapate uttapate raviH / dIpyata ityarthaH / sve'Gge, vitapate uttapate pANim / tApayatItyardhaH / vyada iti kima / niTrapati / sva'Gge cetyeva / vitapati pRthivIM savitA / saMtApayatItyarthaH / uttapati suvarNa suvarNakAraH / dravIkarotItyarthaH / sva ityeva / uttapati pRSThaM caitrasya / aGga ityeva / svaM suvarNamuttapati / iha dIpyate jvalati bhAsate rocate ityeSvarthapu tapimakarmakaM smaranti / yathA vahati bhAramiti prApaNe vahiM sakarmaka * spandane tvakarmakam / vadati nadI spandate ityarthaH // 87 // *aNikarmaNikartRkANNigo'smRtau // 3 / 3 / 88 // 'prayoktRvyApAra Nig' (3 / 4 / 20) iti vakSyate / aNigavasthAyAM yatkarma tadeva NigavasthAyAM kartA yamya mo'NikkarmaNikartRkaH / tasmANNigantAddhAtorasmRtau vartamAnAkartaryAtmanepadaM bhavati / Arohanti istinaM hastipakAH / *Arohayate hastI hastipakAn / *Askandayate ityarthaH / pazyanti rAjAnaM bhRyAH / darzayate rAjA bhRtyAn bhRtyairiti vaa| pibanti madhu pAyakAH / *pAyayate madhu pAyakAn / aNigiti kim / Arohanti hastinaM hastipakAH / Arohayati istipakAn mhaamaatrH| *Arohayanti mahAmAtreNa hstipkaaH| prathamaNigantakarmaNi dvitIyaNigantakartaryapi mAbhUt / gitkaraNaM kim / gaNayati gaNaM gopaalkH| gaNayate gaNa gopAlakam iti Nijanta* karmaNikartRkAdapi NigantAtmatiSedho mAbhUt / karmeti kim / karaNAdeH kartRtve mAbhUt / pazyanti bhRtyAH pradIpena / darzayati pradIpo bhRtyAn / Nigiti kim / * yasyANigantasyaiva karma kartA bhavati tato NigantAnmAbhUt / lunAti kedAraM caitraH / *lUyate kedAraH svayameva / taM prayuGkte lAvayati kedAraM caitraH / kartagrahaNaM kim / Arohanti hastinaM istipakAH / tAnenamArohayati mahAmAtraH / *Niga iti kim / *Arohanti hastinaM hastipakAH tAnArohayate istItyaNigavasthAyAM -pAribhASikasvAgaMti / tatazcAyacchati pAdau caitrasyetyAdAvapyAtmanepadaprasaGga ||-vyudstp / dIpyate sAmAnyena dIpto bhavati / alati jvAlAvAn bhavati / bhAsate udbhUtalpo bhavati / rocate kiraNavAn bhavati ||--annikrm--||--aarohyte hastIti / atrA'nukUlAcaraNa pAdArpaNaziro'dhUnanAdi ||-aaskndyt iti / | hastina uparyAgacchanti tAnuparyAgamayatItyartha / atrApyatenAtmanepadam ||-paayyte madhu pAyakAniti / "calyAhArArtha-dati parasmaipade prApte 'parimuha '-ityanena phalavatyAtmanepadamityatra vaphalavatyapyanena |-aarohynti mahAmAtreNa hastipakA iti / Aroyati hastipakAn mahAmAtrastamArohayanta hastipakA prayugAte iti vAkyam / hastipakAnArohayanta mahAmAtra hastyeva prayuddhe iti tu vAkye dvitIyaNigi aNikarmaNo dRstina katatve'pi nAtmanepadam / pratyAsatteAyAt yadi anantare Nigi karmaNa kartatvamatra tu dvitIye gigi ||-luuyte kedAra iti / nanu layate kedAra ityAdAvidha Arohayate hastI hastipakAn ityAdAvapi yadeva pUrva karma tadeva kattati 'ekaghAtI'-ityanena karmakartavaivAtmanepada bhaviSyati kimanena / satyam / akarmakakriyatvA'bhASAna / atra karmANa prayojakavyApArAt kartatvam / ekadhAtAvityatra tu sIkaryAditya'nayobheda ||-nnig iti kimiti / tadA Nigi NigviSaye kartA yasyeti vyAkhyeyam ||-aarohnti istimiti / atrArohayate K*******************************XEXT Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0 bhIImA mAbhUt / pratyAsateca yasyaiva dhAtoraNigavasthA tasyaiva dhAtoNiMgavasthA gRhyate na dhAtvantarasya / teneha na bhAti / * AruhyamANo hastI secayati pRSThaM mUtreNa | | // 67 // hastipakairAruhyamANo hastI sthalamArohayati manuSyAn ityatra tu sadRzadhAtumayoge'pi pUoM hastipakakartRko ruhiH parazca manuSyakartRka iti sAdhanabhedAt kriyAbhede dhAtubhedaH / asmRtAviti kim / smarati vanagulma kokilA / smarayatyenaM vanagulmaH / *kathaM hantyAtmAna yAtayatyAtmeti / atra hyAtmano'NikarmaNo NikartRtvamastIti / naivam / dvAvAtmAnau zarIrAtmAntarAtmA ca / tatra bhedenaiva loke niyamaya prayogaH / intyAtmAnamiti zarIrAtmano'ntarAtmano vA karmatvam / ghAtayatyAmAnamityapi tasyaiva karmatvaM na kartRtvam iti / nanu yadi aNikapaNo NikartRtAyAM NigannAdAtmanepadamiSyate tArha zuSyantyAtape vrIhaya. zoSayate bohonAtapa ityAdAvadhikaraNAdeH kartRtAyAmAtmanepadaM na mAnoti / na / *phalavakartari bhaviSyati / yadyevamArohayate hastI hastipakAnityAdAvapi tathaivAstu / satyam / kiMtu phalavataH karmasthakriyAcAnyatrAya vidhiH / tathA hi-lAvayate kedAraH bhUSayate kanyA kArayate kaTaH gaNayate gaNaH Arohayate hastI svayamevatyAdau karmasthakriyatvAt / 'ekaghAtau karmakriyayakAkarmakriye' (3 / 4 / 56) iti ananaivAtmanepadaM bhavati / nannArohayate hastI svayamevetyasyAskandayate iti kilArthaH tatkathaM karmasthakriyatA ruhe| / ucyate / yadA nyagbhAvanArtho'yaM tadA karmasthakriyatam / tathAhi-ArAhanti hastinaM hastipakA iti nyagbhavanopamarjane nyagbhAvane ruhirvatate / istItyarthaM vivakSate Atmanepada prApta tat Nama iti vyAvRtyA niSidhyate ||-aaruhymaanno istItyAdi / siJcati mUtra karva pRSTha kamaMtApanna tat sizat hastI prayukta ||-srshdhaatupryoge'pii ti / yathA glAnAya mudgA pratyaha dIyamAnA sAdRzyAtta eva mudrA dIyante iti vyavahiyate tathA bhitro'pi sahi sAdRzyAdekokriyate ||-kthN hanti AtmAnamiti / ya eva AtmA aNikarma sa ke eva NipattyAtmanepada prAmotIti parAzaya ||-ghaatytyaatmeti / hantyantarAtmAna yANA vA caurasaka rAjA tameka antama'parI bAya AntarI vA prayukta iti sthiti ||-phlvtkrtriiti ra kRSIvalAde prazasAdikamAtaSasya phalam ||-anenaivaatmnepd bhavatIti / na svanenA'prApta karmANa karla dhAbhAvAt tathA karmasthatiya'prati darzayati / kayA yuktyA lunAti kedAra caitra / sa eva vivakSate nAha lunAmi lUgate kedAra svayameva / ta svayameSa lUpamAna caitra prayukte lAvayati kedAra ne sa era vivakSate nAha lApayAmi api tu lAvayate kedAra svagamavetpanayA prakriyayA'nena nara prApnoti aNikarmaNo'Nigyeva karvatAyA sadbhAta / eSa bhUpapate kanyA ityAdidhapi / etadgRtyabhiprAyeNa kunam / yadA tu lunAti kedAra caitra ta lunanta maitra prayuGkte lAvayati kedAra caitreNa maitra sa eva vivakSate nAha lAzyAmi caitreNa lAvayate kedAra svayameveti prakriyA kriyate tadA'nenApi prApnoti aNikarmaNo Nika-nAyA sadbhAvAta para tadApi paratvAdekadhAtApityanenaiva bhavati / evamanyeSvapi / atra nirvartanA bhUyo'pi nirvartanA tato nivartanam / nanvAgeDhayate hastau svayamevetyalyA pacambAmavasthAyA prayojabhavyApAra' vivakSite nimittAbhAva iti nyAyAt Nigo'pyabhAva prApnoti / naivan / 'NizruzyAhamanepada'-iti sUtre pyantAnAmeva prikyayoniSedhAt ||-ttkmiti / gatyarthAnA phataMniSThavyApAratvena karmasthatiyavAsabhara iti pArAyaNa yatA gamyate prAma svayaMmoti na bhavati kartasamavetatvAt gamana- // 17 // kriyayA / AskandanAkrayA hi hastipakaka-samavetA na hA~sta karmayuktote kA samasyakriyatA ruDheriti parAzaya ||-ny gabhavanopasarjane iti / agyantasya nyagbhavana gauNatvAnna vivakSyate Nyantasya tu dikskEKHEREMEREKKEXXKOICEKEKOKEXXX Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *** **xxkkkkkkkkkkkkkx | sa dvitIyasyAmavasthAyAm Aruhyate hastI svayamevetyasyAM karmakartRviSayo nyagbhavanamAtravRttirbhavati / atha caturthyAm * antarbhUnatRtIyAyAm AruhyamANaM prayuJjata iti zrI hastipakavyApAramadhAnAyAM NigantaH sannArohayanti hastinaM istipakAH ityasyA zuddhArohativazyambhavanopama ne nyagbhAvane vartate / punaryadA asyaiva prayojakavyA-* pArAvivakSA tadA Arohayate hastI svayamevetyasyAM paJcamyAmavasthAyAm Aruhyate istI svayamevetivanyagbhavanalakSaNasya vizeSasya hastisamavetave nopalambhAllAvayate kedAra ityAdAviva karmasthakriyatvamastyeveti na kiMcidanupapannam / taduktaM-'nyambhAvanA nyagbhavanaM ruhI zuddha pratIyate / nyagbhAvanA nyagbhavanaM Nyante'pi pratipadyate / avasthA paJcamImAhurNyante *tA *karmakatAra / *nivRttapreSaNAddhAtoH mAkRte'rthe *Nigucyate' iti // 88 // *pralambhe gRdhivnyceH||33||8|| gRdhivaJcibhyAM NigantAbhyA pralambhe vaJcane vartamAnAbhyA kartaryAtmanepadaM bhavati / varTa gardhayate / baTuM baJcayate / vipratArayatItyarthaH / pralambha iti kim / zvAnaM gardhayati / prlobhytiityrthH|| *ahiM vaJcayati / gmytiityrthH| giga AtmanepadavidhAnaM sarvatrAphalavadartham // 89 // *lIlino'rcAbhibhave cAcAkartaryapi // 3 / 3 / 90 // loyatilinAtibhyAM NigantAbhyAmarcAbhibhavayoH pralambhe cArthe vartamAnAbhyA kartaryAtmanepadaM bhavati anayozcAntasyAkapyAkAro bhavati / | jaTAbhirAlApayate / parairAtmAnaM pUjayatIsarthaH / zyeno vartikAmapalApayate / abhibhvtiityrthH| kastvAmullApayate vaJcayate ityarthaH / epviti kim / bAlakamallApaya ti utkSipatItyarthaH / kathaM tAtrItvam / 'lIlinovA (4-2-9) iti bhaviSyati / akAryapAti kim / jaTAbhirAlApyate jaTilena / GicchAnirdezo | yaujAdikanivRttyarthaH // 90 // smiGaH prayovatuH svArthe // 3 / 3 / 91 // prayoktaH sakAzAyaH svArthaH smayastatra vartamAnANNigannAtsmayateH kartaryAtma- * nepadaM bhavati asya cAntasyAkAro'kathipi bhavati / jaTilo vismApayate / prayoktuH svArthe iti kim / karaNAtsvArthe mAbhUt / rUpeNa vismAyayati / akartaryapIsatyeva / visthApanam / kinirdezAdyaGlapi na bhavati / seSmAyayati // 91 // bibheteISaca // 3 / 3 / 92 // prayoktuH sakAza tsvArthe vartamAnANNyantAdvi bheteH kartayotmanepadaM bhavati asya ca bhoSAdezaH / pakSe'ntasyAkArazvAkartapi bhavati / muNDo bhISayate / muNDo bhApayate / prayoktuH svArthe ityeva / kuJcikayA bhA| yayati / akartaryapItyeva / bhISA / bhApanam / tinirdezAdhaDlupi na bhavati / muNDo vebhAyayati // 92 // *mithyAkago'bhyAse // 3 / 3 / 93 // | gauNamapi pArthakyena vivakSyata iti paJcaivAvasthA na ghaT ||-antrbhuuttRtiiyaayaamiti / antarbhUtanyagbhavanaspatIyAvasthAyAmityartha ||-taamiti / yattadonityAbhisandhAt basyA kimityAha ||-krmktri * vivakSite ||-nivttprepnnaa nivRttaprayojakavyApArA ddhAto. prAkRte'rthe nyagbhavanarUpe Nijucyate Nijiti matAntareNa / svamate tu Nigeva ||-prlmbhe-||-btt vaJcayate iti / vaciNo Niji sida Nigantasya / PA vidhyartha caurAdikA va Nici nnigntaadaatmnepdmityeke| giganta eva cA'ya pratAraNe vartate svabhAvAt // - bhvAna grddhytiiti| atra phalavattve'pi nAtmanepadam / 'aNigi prANi-iti niSedhAt / 2-ahiM vaJcayatIti | akarmakatvAdaNigi prANIti niSedha / sakarmakatve tu phalavatyAtmanepada bhavatyeva ||-liili--|| arcA mukhya eva dhAtorartha / ata eva udAharaNe paryAyo Niganta kathita ra yathA pUjayati arcayatItyartha / abhibhavapralambhI tu Niganta eva dhAtI vattete ato'Nigantau paryAvAcUcAte / yadi tu mukhyau syAtA dhAtostadAnIM to prayojakavyApAreNa vyAkhyeyAtAm ||-mithyaakR-|| XXX******KRKXX *****XXXXXXXXXXXXXXXXXXXX**** Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 68 // xxxxxxxxxxx 1 mithyAzabdayukto yaH kRg tasmANNigantAdabhyAse'rthe vartamAnAt kartaryAtmanepadaM bhavati / abhyAsaH punaH punaH kriyAbhyAvRttiH / *padaM mithyA kArayate / svarAdidApaduSTamasakRduccArayati pAThayatIsarthaH / Atmanepadenaiva kriyAbhyAvRtteyoMtitatvAt AbhIkSNye dvirvacanaM na bhavatIti kecit / mithyeti kim / padaM sAdhu kArayati / mRga iti kim / padaM mithyA vAcayati / abhyAsa iti kim / sakRtpadaM mithyA kArayati // 93 // * parimuhAyamAyasapATUdhevadava sadamAdarucanRtaH phalavati | 3| 3 |94 // phalavatIti bhUmnyatizAyane vA matuH / tena yakriyAyAH pradhAnaM phalamodanAdi yadarthamiyamArabhyate tadvati kartari vivakSite paripUrvAnmuherAi pUrvAbhyAM sabhyAM pivadivamatidamAdarucanRtibhyazca NigantebhyaH kartaryAtmanepadaM bhavati / parimohayate caitram / *AyAmayate sarvam / AyAsayate maitram / pAyayate m / dhApayate zizum / vAdayate zizum / vAsayate pAntham / damayate'zvam / Adayate caitreNa / adeneMcchantyanye / Adayati caitreNa / rocayate maitram / nartayate naTam / pivatyattiddhevAtUnAmAhArArthatvAdau dAmanyanivRtyarthatAyAmakarmakatvAca nRtethalanArthatvAca zeSANAM svarUpato vivakSAto vA'karmakatvAt *uttarAbhyAM parasmaipade prApte vacanam / pAiti sAhacaryAtpivatergrahaNam na pAteH vadasAhacaryAca vasa iti vasatene vasteriti pAti caitro nodAste, pAlayati caitram, vastaM maitro na nagnaH, vAsayati maitram itthaiva bhavati // 94 // * I gitaH // 3 / 3 / 95 // IkArato gakAretazra dhAtoH phalavati kartaryAtmanepadaM bhavati / yajI, yajate / Du pacap pacate / lakSINa lakSayate / Du kaMga, kurute / duDabhRguka, vibhRte / kaNDUg kaNDUyate / Nigunta, *gamayate / IMgita iti kim / gacchati / corayati / phalavatI - | seva / yajanti yAjakAH / pacanti paackaaH| kurvanti karmakarAH / gamayatyazvaM damakaH / nAtra svargaudanAdi pradhAnaM phalaM kartrA saMbadhyate / yacca dakSiNAvetanAdi saMbadhyate na tat kriyAyAH phalaM pradhAnam iti / tacaitatsvArtha lakSaNa phalaM sadasadvA vivakSAnibandhanameva grAhyam / tathaiva loke vyavahArAt / tathAhi-- kacidasadapi madvikSyate / yathA zoSayate vohInAtapaH / *zabdaH mAk svArthamabhidhatte tato dravyam / parakarmaNyapi mattAH kadAcidAhuryajAmahe ime pacAmahe / yatnAdasmadIyamevaitaditi kaci midhyAyukta kRg mayUrAditvAt yuktazabdalopa / yadvA mizyAzabdAtsahArthe tRtIyekavacane 'lugAta -' ityAhopa avyayasya iti TAlopo vA // tadA tu yuktArthastRtIyatheSa kazyate // - pada mithyA kArayate iti / mithyeti padasamAnAdhikaraNa vizeSaNa mithyAbhUta pada karoti uccarati kacittama'nyaH prayuGkte Nig 'avyayasya' ityamo lup na bhavati // keciditi / svamate tu | dviryacana bhavatyena zabdazaktisyAbhAvyAt / kevalenAtmanepadenAbhyAso vaktu na zakyate yathA bhoja 2 vrajatItyAdAvAbhIkSNaye Agato'pi ruNam dvirvacanamAkAikSati iti pada mithyA kArayata iti prayogo zeya / vRtto svedezenadAhAri // keciditi / nyAsakArAdaya / tadapare na mRSyanti yata evamabhyupagamyamAne'bhyAse yotakasyAtmanepadasyAbhAve pada sAdhu kArayatItyAdipratyudAharaNeSu kasmAnna bhavati / | na cAbhyAso nAstIti yAcya aDgavekalyaprasaGgAttasmAdyaderudazenetyAyukta sa eva pakSI nyAyya // parimuhA // - AyAmayate sarpamiti / kazciyama pariveSaNa iti paThati tanmatAbhiprAyeNa na hrasya / | svamate tu bhavatyeva // - uttarAbhyAM parasmaipada iti / piyatyattidUSedhAtUnAmAhArArthatyAnnRtethalanArthatvAt 'calyAhArArtha ' -- ityanena nRtayajatAnAmamISAmakarmakatve tu 'aNiNi prANi ' ityanenetyarthaM / svarUpato yasa anyeSAmavivakSAtazcA'karmmakatve anenaiva prApte // IgitaH // gamayate iti / gati pAdaviharaNa calana tu sthitasyaiva padArthasyeti ' calpAhArArtha ' -- iti na parasmaipadamantra // - - svArthalakSaNamiti / arthyata ityartha'rthanIya. svasyArtha svargAdi sa lakSaNa yasya // - zabda prAk svArthamiti / yathA gozabda. svArtha sAmAnya gotva prAk tato golakSaNa dravyam / pUrvAcA la.tR.a // 68 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadapyasadvivakSyate / yathA, ime brumaH / avacanapratiSedhaparatvena pravRttervivakSitakhAt / evam *agamakalAditi bamo na bamo'pazabdaH syAditi / tadAhu:--kriyApravRttAvAkhyAtA kaizcit sArthaparArthatA / asatI vA satI vApi vivakSitanivandhanA' iti / kecittu NigvanitAdIgito dhAnoNigarthe eva preraNAdhyeSaNavizeSe *pratividhAnanAni vartamAnAdAtmanepadamicchanti / pacate / pAcayatItyarthaH / kezazmazru capate / vApayatItyarthaH / vedo vaidhayaM vidhtte| vidhApayatItyarthaH / ityaadi| yadAhu:-krINISva vapate dhatte minute cinute'pi ca // AptaprayogA dRzyante yeSu Nyartho'bhidhIyate' iti / etacca zrotriyamatamityupekSyate // 95 // *jJo'nupasargAt // 3 / 3 / 96 // avidyamAnopasargAjAnAteH phalavati kartaryAtmanepadaM bhavati / gAM jAnIte / azvaM jAnIte / anupasargAditi kim / svarga * prajAnAti / phalavatItyeva / parasya gAM jAnAti / akarmakAt pUrveNa siddhe sakarmakArya vacanam // 96 // vado'pAt // 3 / 3 / 97 // apapUrvAdvadateH phalavati kartaryAtmanepadaM bhavati / ekAntamapavadate / apAditi kim / vadati / phalavatItyeva / apavadati paraM svabhAvataH // 97 // *samudAGo yameragranthe // 3 / 3/ // 98 // samudAGbhyaH parAdyameragranthaviSaye prayoge phalavati kartaryAtmanepadaM bhavati / saMyacchate brIhIn / udyacchate bhAram / Ayacchate vastram / samudAGa iti kim| niyacchati vAcam / agrantha iti kim / vaidyshcikitsaamudycchti| cikitsAgranthe udyamaM karotIyarthaH / phalavatIyeva / saMyacchati udyacchati Ayacchati parasya vastram / AGpAdakarmakAt svAGgakarmakAca 'AGane yamahanaH' (3-3-86) iti siddhe'nyakarmakArtha vacanam // 98 // padAntaragamye vA // 3 / 3 / 99 // anantarasUtrapaJcakena yadAtmanepadamuktaM tatpadAntarAdgamye phalavati kari vA bhavati / vaM zatru parimohayate parimohayati vA / svaM yajJaM yajate yajati vA / svaM kaTaM kurute karoti vA / svamarzva gamayate gamayati vA / svaM ziraH kaNDUyate kaNDUyati vA / svAM gAM jAnIte jAnAti vA / svaM zatrumapavadate apavadati vA / svAn brohIna saMyacchate saMyacchati vA / / 99 // zeSAtparasmai // 3 / 3 / 100 // pUrvaprakaraNenAtmanepadaniyamaH kRtaH / parasmaipadaM tu aniyatamiti niyamArthamidam / upayuktAdanyaH zeSaH / yebhyo dhAtubhyo yena vizeSeNAtmanepadamuktaM tato'nyasmAdeva dhAtoH kartari parasmaipadaM bhavati / anubandhopasargArthopapadaprasa| yabhedAcAnekadhA zeSaH / anubandhazeSAt , bhavati / atti / bobhavIti / dIvyati / gopAyati / paNAyati / putrIyati / putrakAmyati / azvati / mantUti | upasagazeSAt , pravizati / adhitiSThati / Agacchati / vipazyati / arthazeSAt , karoti / nayati / vadati / upapadazeSAt , gRhe saMcarati / sAdhubhyaH saMprayacchati / yasaskRtena dravyati yathAna zabdasya phalavattvamasadapi vivakSitam ||-agmktvaaditi / yathA Rdvasya rAjJa puruSa ityatra samAso na bhavatIti agamakatvAt bama vivakSitArthApratipAdakatvAt na mo'pazabda syAt lakSaNAdidoSaduSTa iti na brUma ||-svaarthpraarthteti / phalavattAphalavattetyartha / svasmai iyaM parasmai iya kriyApravRtti karmadhArayAt svArthaparArthato bhAve tal / matAntareNa puvadbhAva / svamate tu ' tvate guNa ' iti guNavacanasya bhavati ||-prtividhaannaamniiti / pUrveSA prayojakavyApArasya pratividhAna iti sazA / tato vidhAnamarthAtprayojyavyApAra pratigata pratividhAna tannAma yasya Nigarthasya tasmin ||-sho'nup-1-puurvnneti / ityanenetyartha ||-smudaango-1-cikitsaagrnth iti / cikitsAhetutvAt grantho'pi cikitsA cikitsyate'syA iti vA Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura sAdhuH padaM kArayati / prasayazeSAt , zatsyati / mumUrSati // 10 // parAnoH kgH||3|3|101|| parAnubhyAM parAskaroteH kartari parasmaipadaM bhavati / * la00 parAkaroti / anukaroti / ganAmanu kurute tapa iti nAtra karotiranunA saMbadhyate / gandhanAdAvarthe gityAtphalavati ca prAptasyAtmanepadasyApavAyo'yam // 101 // *pratyabhyateH kssipH||3|3102 // pratyabhyatibhyaH parAt kSipeH kartari parasmaipadaM bhavati / pratikSipati / abhikSipati / atikSipati baTum / prati kSipate bhikSAmiti nAyaM kSipiH pratinA saMbadhyate / IdittvAtphalavati prAptasyAtmanepadasyApavAdo'yam / evamuttarasUtradvayamapi // 102 // prAvahaH // 3 / 3 / 103 // apUrvAdahateH kartari parasmaipadaM bhavati / pravahati // 173 // paremaSazca // 3 / 3104 // paripUrvAnmRrvahezca kartari parasmaipadaM bhavati / parimRSyati / privhti| * maitraM pari mRSyate dhanaM pari vahate ityatra na parimRpipahibhyA saMbadhyate / vaherne cchantyanye // 104 // vyAGapare rmH||3|3| 105 // vyAGparibhyaH parAdrame kartari parasmaipadaM bhavati / viramati / Arati / pariramati / idittvAdAtmanepadasyApavAdaH // 105 // vopAta // 3 / 3 / 106 // upapUrvAdrameH kartari parasmaipadaM bhavati vA / bhAryAmuparamati uparamate vA / upasaMmAptipUrvikAyAM ratau vartamAno'ntarbhUtaNigoM vA ramiH sakarmakaH / uparamati ke uparamate vA sNtaapH| uparamati uparamate vAvadyAt / upAdme sakarmakAtparasmaipadamevetyeke / pAtpanepadapevetyanye // 106 // *aNigi prANikartakAnApyANNigaH // 3 / 3 / 107 // aNigavasthAyAM yaH prANikartRko'karmakazca dhAtustaspANigantAkartari parasmaipadaM bhavati / Aste caitra Asayati caitram / zete maitraH zAyaryAta maitram / aNigIti kim / svayamevArohayamANaM hastinaM prayuGkte *Arohayate / aNigiti gakAraH kim / NijavasthAyAM prANikartRkAnApyAt NimantAdyathA syAt / cetayamAnaM prayukte cetayatIti / prANikartRketi kim / zuSyanti brohayaH / zoSayate brIhInAtapaH / 'prANyaupadhivRkSebhyaH (6-2-31) iti pRthanirdezAdiha loke pratItA eva pANino gRhyante / anApyAditi hi kaTaM kurvANaM prayuGkte kaTaM kArayate / Niga iti kim / Aste / zete / gakAraH kim / aNigavasthAyAM zasi pratyayAt / tadA yAhulakAra sautya sA cA'sau granthava ||-prtybhyte.-1-ditvaaditi / iha kSipistaudAdika idit gRhyate na tu devAdika parasmaipadI tasyAnupandhazeSeNa 'zeSAt ' *ityaneneya sinatvAt / na ca vAcyama'syApi niyamArtha kasmAza bhavati vidhiniyamatabhave vidhareSa jyAyastyam ||-vopaat ||-uprmte vA satApa iti / nivRttyarthaM punarupapUrvo'pyakarmaka iti darzayati -aNigi prA-|-Arohayata iti / Arohayate hastinA hastipaka iti sakalaprayoga / atra cAyasthApayA pUrvavat vidhAya SaSThayAmadhyasthAyA svayamevArohayamANa hastina prayur3e ityasyA parasmaipada prApta tadaNigIti nyAvRttyA niSidhyate / nanu dvitIyasyAmapasthAyAmArutate hastI svayamatyasyAmaNigantAyA dhAtu' prANika pho'nApyadhAsti tasya na bhavati parasmaipadam / satyam / tadapekSayA 2 para caturthyAmutpapamevArohayanti hastina istipakA iti / prastute tvArohayatai hastI svayamevaityasyA paJcamyA avasthAyA Antara svayamaivArohayamANa hastina prayukte ityasyA SaSThayAmavasthAyA Nigi prAptamanane niSidhyate tadA hi NigavasthAyAmanApyo dhAtu NigavasthAyAm / paJcamyAmavasthAyAmaya dhAtunityAkarmako'to nityAkarmakadvAreNa Nigantasya dhAto pachayAmadhyasthAyA 'vAkarmaNAm '-ityanena hastina' Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 prANikartRkAnApyANNijantAnmAbhUt / cetayate / 'iMginaH (3-3-95 )ityAtmanepadasyApavAdo'yam // 107 // *clyaahaaraarthebudhyudhprtnshjnH|| 33 // 108 // *calirarthaH kampanam / tadarthebhya AhArArthebhya idabhyazca NigantebhyaH kartari parasmaipada bhavati / calyarthaH, calayati *kampayati coparyAta zAkhAm / AhArArtha, nigArayati bhojaryAta AzaryAti caitramannam / paya upayojayate caitreNeti yujeranAhArArthatvAt na bhavati / iG, sUtramadhyApayati ziSyam / vudh, bodhayati padma raviH / bodhayati dharmaM ziSyam / yudhU, yodhayati kASThAni / mu, prAvayati rAjyaM prApayatItyarthaH / dru drAvayatyayaH / vilAyayatItyarthaH / khu. srAvayati tailam / spndytiityrthH| nazU nAzayati pApam / jan, janayati puNyam / srudrUNAmacalanAryArtha zeSANAM sakarmakArthamamANikartRkArthaM ca vacanam // 18 // ityAcArya zrI hemacandravira citAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau tRtIyasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH samAptaH // // // 11 11 || || // zrIdurlabhezadyumaNeH pAdAstuSTuvire na kaiH // luladbhirmedino pAlairvAlikhilyairivAgrataH // 1 // caturthaH pAdaH * paudhUpavicchiNiparAyaH || 3 | 4 | 1 || gupAdibhyo dhAtubhyaH para Ayapratyayo bhavati sa cAnirdiSTArthatvAt svArthe / gopAyati / dhUpAkarmatva prAptamaNikartetyazena niSidhyate // -calyAhArA- // calirarthaM iti / calilakSaNo'rtha ka kampanamanayApi yuktyA yAtIti SaSThayA na vyAkhyeyam // kampayatIti / katha zira kampayate yuvanyatrAtmanepadam / satyam / Nigadvayamatra / katha kampamAna zira AtmA prayukte ta yuvA prayuGkte tato nAtra kampana ki tarhi kampanA calirtha kampanamiti coktam / nanu budhirdhvAdiSu dvi paThayate ekat for apare parasmaipadI / devAdiko'pyAtmanepadI tat kasya grahaNam / ucyate / nAtra niranubandhagrahaNaparibhASopatiSThate'nena budhairNyantasya parasmaipadavidhAnasAmarthyAt / yadi hi bhauvAdirutya parasmaipadina eva niranubandhatvAdgrahaNa syAnnA'nyasya tatatha bodhayati yodhayate iti nityameva dhAtubhedena rUpadvayamavicala syAttadanena budhagrahaNena ki kRta syAt / ardhasvarUpayorabhedAt iha budhigrahaNa yodhayata iti prayogo mAbhUdevamartha kRta tasmAddhagrahaNasAmarthyAdavizeSeNeha budha avagamane budhRg bodhane budhic jJAne iti budhanA grahaNa tena yodhayatIti nityameva bhavati // mrudukhaNAmiti / prAptivilayAdibhyo hi calanasyAnyatvAt tathAhi calana kAyavyApAra vizeSa prApte kAraNa syandanavilayAvapi prAptivizeSau // ityAcArya0 - zrIdurlabhezadyumaNeH pAdAstaTuvire na kai / luladbhirmedinIpAlairvAlikhilyairivAyata // 1 // vAligvi khilyante 'zikyAsya ' iti nipAtyate / IzvaravivAhe homAdikriyA kurvato brahmaNa kakSAbandhAdvau rUpadarzanakSubhitas vIryamapatat taca krIDayA tenopusitu mArabdha tasmAccA'moghatvenAbrahmaNyamabrahmaNyamiti bruvANA zraSTAzItisahasrasakhyA RSaya udatiSThan / te ca caturmukhacagNAkrAntatvenAGguSThapramANA abhavannityAgama // - gupaudhUpa - // AyasyAdantatve ajugo K*************** ******** Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laTha // 7 // zrohamaza0 a yati / bhavicchAyati / paNAyati / vyavaharAta stauti cetyarthaH / na copalebhe vaNijAM praNAyAH / panAyati / vyavahArArthAt *paNenecchantyanye / zatasya paNate - anuvandhasyAzavi AyamatyayAbhAvapakSe caritArthatvAdAyapratyayAntAbhyAM paNipanibhyAmAtmanepadaM na bhavati / gupAvityokAro *gupi gopane ityasya nivRtyarthaH *ya lupnivRtyarthazca // 1 // kameNiDa // 3 // 2 // 2 // kamerdhAtoH svArthe Nit pratyayo bhavati / kAmayate / *NakAro vRddhayarthaH / *ukAra aatmnepdaarthH||2Mas RteGamayaH // 3 / 4 / 3 // Rta ghRNAgatispardheSu ityasmAddhAtoH svAthai GoyaH pratyayo bhavati / RtIyate / DakAra *AtmanepadAdyarthaH // 3 // azavite vA // 3 // 4 // 4 // gupAdibhyo'zavi vipaye te AyAdayo vA bhavanti / gopAyitA | goptA / dhUpAyitA / dhUSitA / vicchaayitaa| vicchitA / paNAyitA / pnnitaa| panAyitA / panitA / kAmayitA / kamitA / RtIyitA / atitA // 4 // *gupUtijo gahakSiAnto sn||3|4|5|| gupatij ityetAbhyAM yathAsakhya gardAyAM kSAntau ca vartamAnAbhyA svArthe san pratyayo bhavati / jugupste| gaIte ityarthaH / titikSate / sahate ityarthaH / gokSAntAviti kim / gopanam / gopati / tejanam / tejayati / anayorAntare'pi tyAdayo nAbhidhIyanta ityatyAdinA pratyudAhRtam / evamuttarasUtradvaye'pi prAyeNa jJeyam / *akAraH sangrahaNepu sAmAnya / luniyA // 3 // 4 // 3 // Rta ghRNAgatirapAyA vA bhavanti / gopAyitA gAtA mahAkSAntau san // 3 // 4.1 kim / gopanam / goparyAta viSaya ta Rtyitaa| atitA // 4 // gupayata titikSate / sahate ityarthaH / gAjiyam / akAraH sangrahaNeSu sAmAnya 70 // pAyadityAdi sidrama'nyathA'dantatvAbhAve ' upAntyasya'-iti tasvatve ajugopayadityaniSTa syAt ||-vicchaaytiiti / nanu vicchestIdAdikatvena zaviSayatvAt zaviSayA'bhAvAdvikalpa prAyoti / naivam / a zavopavAdazAt zapratyayasyApi zavazabdenAbhidhAnAvadoSa eva cAzItyanenAzitItyartha sido bhavati / azitItyeva vA paThanIya dhAtupArAyaNakRtA tu mene viccAyati picchatIti / zatari 'avarNA- ISM OMdana'-iti vA antAdeza vicchatIvicchantI tI kule vA / dramilAstu se nityamAya tudAdipAThavalAcAyavyavAye'pi pakSe'ntAbhAvamicchanti vicchAyantI tricchAyatI / yathA jugupsate iti sanA ra vyavadhAne'pi Atmanepadam ||-pnnecchntynye iti / jayAdityaprabhRtaya / pani stutyarthastatsAhacaryArapaNeraSi stutyarthamAdAya iti vyAkhyAnayanti |-gupi gopana ityasya nivRttyartha iti / * gupaNa bhAsAyaM gupac vyAkulave ityanayostu dhUpasAhacaryAnirAsa / nanu dhUpadhurAdirapyasti / satyam / aNijantavicchasAhacaryAta bhauvAdikasyaiva dhUpastra prahaNam / ganu vicchirapi bhAsArthakSurAdista skaya tena sAhacaryam / satvam / tasthA'NijantA-yA paNipanibhyA sAhacaryAnirAsa ||-yilpnivRtyrthshceti / nanu yaDpratyayasya prAptireva nAsti Ayapratyaye'nekasvaratvAt tatkatha bahalunitya-K thatyuktam / satyam / azaviSaye vikalpitasyAyasya prathama yaDi prakRtigrahaNeti nyAyAtprApti |-krnnik|-nnkaaro vRddhayartha iti / yadyevam ' amo'kamya'micama ' ityatra ko prati-15 petho bvasteina hAsya isvatva niSidhyate svatvasya ca jiskaraNasAmati gAmA vRddhi pravartate tayara pAdha sapana iti phimartha pratiSedha iti zeSa / satyam / NiDa'bhAvapakSe yadA Nigutpayate tadA haspatva mA prApana, pradireSa avatAmityevamartha pratiSedha / 'geraniTi ' iti ca sAmAnyagrahaNAyoM NakAro'rthavAn iti pratiSedhAbhAce hasta syAditi ||-ukaar AtmanepadArtha iti / dhAvanuSandhasya * api caritArthatvAttadantasya na prApnoti ||--Rteddiiy: |-aatitiiyditytr phalamadantatAvA DIpasya anyathA Attitiyaditi syAt |-aatmnepdaadyrth iti / AdipadAt guNAbhAva - guptijo-||-tyAdaya iti / tyAdisamAnArthatvAdyAvAnazAvapi / kecicchavAnazAvicchanti tena gopamAna tejamAna ketanta prayukte ityapi bhavati / prAyeNeti bhaNanAt gopate tejate ketati vadhate ityAdyapi / ata eva rasavAcakatiktazabdasAdhanAya tejate iti vAkya kRta kSIratAminA / 'putapitta'-iti sAdhu -akAra sangrahaNaciti / anyathecchAsana eva grahaNa syAt Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grahaNArthaH / nakAraH sanyaDanzcetyatra vizeSaNArthaH // 5 // *kitHsNshyprtiikaare||3||8||6|| kito dhAtoH saMzaye pratokAre ca vartamAnAt svArthe san pratyayo bhavati / vicikitsati / saMzete ityarthaH / vyAdhi cikitsati / pratikarotItyarthaH / nigrahavinAzau pratIkArasyaiva bhedau tenAtrApi bhavati / kSetre cikitsyaH pAradArikaH / nigrAhya ityarthaH / cikitsyAni kSetre tRNAni vinAzayitavyAni ityarthaH / saMzayapratIkAra iti kim / ketanam / ketayati // 6 // as zAnadAnamAnavadhAnizAnArjavavicAravarUpye diirghshcetH||31817|| zAndAnmAnvadh ityetebhyo yathAsaMkhyaM nizAne Arjave vicAre vairUpye ca vartamAnebhyaH svArthe san pratyayo bhavati dIrghazcaiSA dvivacane sati pUrvasyekArasya / zIzAMsate / zIzAsati / dAdAsati / dIdAsate / mImAsate / bIbhatsate / arthaniKI dezaH kim / arthAntare mAbhUta / nizAnam avadAnam / *ac / avamAnayati / bAdhayati // 7 // *dhAtoH kaNDAderyaka // 3 // dvividhAH ka-12 DAdayaH ghAtako nAmAni ca / kaNDAdibhyo dhAtubhyaH svArthe yakmatyayo bhavati / kaNDUyati / kaNDUyate / mahIyate / mantUti / dhAtoriti kim / knnddH| kaNDau / *kaNDaH / *yakaH kittvAddhAtorevAyaM vidhiH / dhAtugrahaNam *uttarArthamiha sukhArthaM ca // kaNDga , gakAraH phalavati 'IgitaH' (3 / 3 / 95) ityAtmanepadArthaH / | mahIG haNIGveG lAG'GakAra AtmanepadArthaH / manta valA asu veTa lATa / vedalAd ityanye / liT loT uras upas irasa tiras iyas imam as payas ra saMbhUyas duvas duraja bhiSaj bhiSNuk rekhA lekhA elA belA kelA khelA khala ityanye / godhA medhA magadha iradha iSudha kupumbha sukha duHkha agada gadgada gadgadaDityeke / taraNa varaNa uraNa turaNa puraNa bharaNa varaNa bharaNa tapusa tampasa arara sapara samara iti knnddaadiH|| 8 // * vyaJjanAderekasvarA zAbhIkSNye yar3avA bI // 3 // 4 // 9 // guNakriyANAmadhizrayaNAdInA *kriyAntarAvyavahitAnA *sAkalyena saMpattiH *phalAtireko vA bhRzakham / pradhAnakriyAyA vikledAdeH kriyAntarAvyavadhAnenAvRttirAbhIkSaNyam / tadviziSTe'rthe vartamAnAddhAtovyarjanAderekasvarAdhaGmatyayo vA bhavati / bhRzaM punaHpunoM pacati pApacyate / jAjvalyate / athaa||-kit sNshy-|| anavadhAraNAtmaka pratyaya sazaya / pratIkAro duHkhahetonirAkaraNam ||-nigrhvinaashaaviti / anyanigrahavinAzayorapi sannabhihita tatnamate kthmityaashngkaa-shaan-|| nindita| rUpA virupa tasya bhAvI vApyam / nanvatra igrahaNa kimartha dIrgha iti sAmAnyoktAvapi sani ita eva sabhavaH / satyam / atrediti grahaNA'bhAve sani prathamamevA'kArasya dIrgha syAt / zAndAno sAhacaryAta mAnimbAdihyate na tu curAdi / nizyatItyaci nizAnam / avadyatItyaci avadAnam / zoMca takSaNe doc cchedane anayora'naDantayorida rUpadvayamiti kazridAzaketa tadvyudAsArthamAha ajiti ||-dhaato kaNDvA -||-knndd iti / badA kaNimicchanti kyani kvipi tallope jati sayogAt' ityucAdeze kaNDuva iti bhavati // yakaH kittyeti / kita phala 'nAmino | guNa' ityevamAdIni tAni ca dhAtogeva gauNamukhyayoriti nyAyAta mukhyo dhAtureva / nAmApi dhAto sakAzAdbhavati / ukta ca-nAma ca dhAtujamAha ||-uttraarthmiti / yadA tu 'dIrghamiyaD' K-ityAdi kittvaphala tadA dhAtugrahaNamatrApi sArtham ||-vynyjnaade-||-kriyaantraa'vyvhitaanaamiti / virodhibhi magamanAdibhi avirodhibhistUcyAsAdibhirbhavatyeva ||-saaklyen saMpatti riti / sAmastyena Dhaukanamityartha ||-phlaatireko veti / phalasamAptAvapi kriyAnuparati ||-prdhaankriyaayaa iti / pacau vikleda pradhAnakriyA / tA kadhi samApya kriyAntaramanArabhya punastA Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lanta 0a0 zrIhaimaza0 // 71 // | bhoNyayAntasyAbhokSNye dvitvaM kasmAnna bhavati / uktArthatvAt / yadA tu bhRzArthayaGantAdAbhIkSNyavivakSA *tadA bhavatyeva / pApacyate pApacyate iti / tathA bhRzAthayaGa| tAdAbhIkSNye AbhIkSNyayautAvA bhRzArthe vivakSite yadA paJcamo kevalA tadAsA kevalA tadarthayotane'samartheti tadarthadyotane dvivacanamapekSate / pApacyasva pApacyasveti dhAtorityeva / tena mopasargAnna bhavati / bhRzaM pAtti / vyaJjanAderiti kim / bhRzamokSate / ekasvarAditi kim / bhRzaM cakAsti / kecijAgatericchanti / jAjAgrIyate / sarvasmAddhAtorAyAdipratyayarahitAtkecidicchanti / abAvyate / dAdaridyate / bhRzAbhIkSNye iti kim / pacati / veti kim / lunohi lunIhotyevAya lunA tItyAdi yathA syAt // 9 // *ayatisUtrimatrisUjya zarNoH // 3 / 4 / 10 // ebhyo bhRzAbhIkSNye vartamAnebhyo yaG pratyayo bhavati / bhRza punaHpu-* naTiti aTAvyate / evamiyatti Rcchati vA arAyate / sUtraNa sosUtryate / mRtraNa momRtryate / sUcaNa sosUcyate / aznute aznAti vA azAzyate / Urgunan, morgonUyate / avyavaMzAmavyaJjanAditvAt mUtrimUtrisUcInAmane kasvaratvAt UrNoteravyaJjanAyanekasvaratvAtpUrveNApApte vacanam // 10 // gatyAtkuTile // 3 / 4 // 11 // vyajanAderekasvarAdgatyarthAtkuTila evArthe vartamAnAt dhAtoryabhavati na bhRzAbhIkSNye / kuTilaM krAmati caMkramyate / dandramyate / kuTila iti kim / bhRzamabhIkSNaM vA krAmati / dhAtvarthavizeSaNaM kim / sAdhane kuTile mAbhUt / kuTilaM panthAnaM gacchati / *takrakauNDinyanyAyena bhRzAbhIkSNyayoniSedhArthaM vacanam / bhRzAbhIkSNye kuTilayukta eva yaha na kevala ityanye / evamuttaratrApi / *kathaM jaMgamaH / rUDhizabdo'yam *lakSaNayA sthAvarapratipakSamAtre vatate // 11 // galapasadacarajapajabhadazadaho gye|3|4 / 12 // gaye evArthe vartamAnebhyo gRmabhRtibhyo dhAtubhyo yamakhayo bhavati na bhUzAdiSu / gahitaM nigi SP maiva kriyAmArabhate tasyA puna punarbhAva AbhIkSNya tadA bhavatyeveti / yadA tvAbhISaNyayAntAbhRzArthavivakSA tadA na dvitva zabdazaktisvAbhAvyAttasyArdhasya yaDaica pratipAditatvAt / rica bhRzatva guNaki 2 | yANA sAkalyena sapatti AbhINya gadhAgakriyAyA AvRtti / ata pradhAnakriyAyA guNakriyA nyagbhUteti |-ydaa paJcamIti / tAI etasyA vivakSAvA pazcamyapi na prApnoti / na / zabdazaktisvA | bhAvyAt / 'bhRzAbhIkSNye hisvI'-iti paJcamI bhavatyeva / lunI hilunIhItyevAyamiti / na ca hisvavidhAnasAmA deva to bhaviSyata iti vAcyam / svarAdyanekasvarebhya tayozcaritArthatvAt / tathA yadA bhRza pacati pacanaviziSTo bhRzArthoM dhAtyarthastadA vAkpArthamapi vAmahaNam / tAheM vAkyArthamiti kaba noktam / satyam / yadA pacatinA pAka bhRzazabdena tu bhRzArthastadA vAkya siddhamiti vAkyArtha 2 miti nokta pAkSikaprAptarapradhAnatvAt / nanu 'vyajanAderekasvagat'-iti kimartha yata uttarasUtra-patrtigrahaNAt vyajanAdita sUtrimUtrigrahaNAt ekasvaratva cA'dha lapsyate / tasmAduttarasUtrakaraNAdiDa | vyajanAderekasvarAdeva bhaviSyati / naivam / gatyardhAnA bhRzAbhISaNye'yeM yadi yaha syAttadA'vyattvAce sthAt / tathA ca danIvasyate iti na syAt / vyasanAdInAmakastarANAmadantAnAmena syAt / tathA ca pApacyate iti na syAditi niyamAzaGkA syAttanivRttyartham ||-attyti-|| vaDo'dantatva aTAcate arAryate ityAdiSu phalam ||-gtyrthaat-||-tkrkaunnddinyeti / adhamartha sAmAnyalakSaNasya vivizeSalakSaNo vidhiryAdhako bhavati taka devamasmai takadeya koNDinya 'mayUra'-iti devalopa ||-kdh jagama iti / atra kuTilArdhA'bhAve katha yaDityAzaGkArtha // lakSaNAyeti / kI yanmukhya pravRttinimitta zabdasya tatpratyAsattyA tadupalakSita varmAntaramupAdAya pravRttilakSaNA tayA / gacchatIti / 'gameja cavA' itya'pratyaye vA jamAdaze ca ||-glup-|| Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rati nijegilyate / evaM lolupyate / sAsayate / caJcUryate / jaJjapyate / jaabhyate / dandazyate / daMdahyate / dazeH kRtanalopasya nirdezo yaGglupyapi nalopArthaH / RE tena daMdazoti / garyoti kim / sAdhu japati / dhAtvarthavizeSaNaM kim / sAdhane garthe mAbhUt / japati vRplH| niyamaH kim / bhRzaM punaHpunarvA nigirati kuTilaM Rul caratItyatra na bhavati // 12 // *na gRnnaashubhrucH||3|4|13|| gRNAtizubhirucibhyo bhRzAbhIkSNyAdau yaGna bhavati / gahitaM gRNAti / bhRzaM zobhate / bhRzaM rocate // 13 // bahulaM lup // 3 // 4 // 14 // yo lup bahulaM bhavati / vobhUyate / vobhavIti / vobhoti / rokhyate / roravIti / roroti / lAlapyate / lAlapIti / lAlapti / cakramyate / caMkramIti / caMkranti / jaMjapyate / jaMjapIti / jaMjapti / bahalagrahagaM prayogAnusaraNArtham / tena kacinna bhavati / lolUyA / popUyA // 14 // *aci||3|4|15|| aci pratyaye pare yaDo lup bhavati / lolavaH / popuvH| manIsrasaH / danodhvasaH / cecyH| nenyaH / nityArtha vacanam // 15 // *notH||3|4|16|| ukArAntAdviditasya yo'ci pare lup na bhavati / yoyUyaH / roruuyH||16|| |Nica // 3 / 4 / 17 // NitazcarAdayaH / tebhyo dhAtubhyaH svArthe Nic pratyayo bhavati / corayati / nATayani / padayate / NakAro vRddhyrthH| NigrahaNeSu sA| mAnyagrahaNArthazca / *cakAra: sAmAnyagrahaNAvighAtArthaH / curaNa pRNa ghRNa zvalkavalkaNa nakadhakaNa cakacukaNa TakuNa arkaNa pivaNa pacuNa mlecchaN UjaNa tujapijuNa kSajuN pUjaN ganamArjaNa tijaN vajabajaNa rujaN naTaN caTacuTacuTuluTuN kuTTaN puTTacaTTapuTaN puTamuTaNa asmiTTaN luNTaN sviTaNa ghaTTaNa khaTTaN paTTasphiTaN sphuTaNa koTaN vaTuN ruTaN zaThazvaThazvaThuN guThaN zuThuN guThuNa laDaN sphuDuNa olaDuN poDaN taDaN khaDa khahuN kaDuN kuDaN guDaN vuDaN mahuN bhahuN piDaN IDaN caDuN juDacUrNavarNaNa cUNatUNaNa zraNaN pUNaNa cituNa pustabustaN murataN kRtaN svatapathuN zrayaN pRthaNa prathaNa cha N cudaN miduNa durdaN gudeN chardaN budhaN vardhaN gardhaN bandhavaSaN mAnaN chapuNa kSapuN TUpaNa DipaNa ApaNa upuDipuN zUrpaNa zulvaN DabuDibuN samvaNa kuvaNa lubu tuva purvaNa yamaN vyayaNa yatruNa druNa zvabhraNa tilaN jalaN lalaNa pulaNa vilaN talaN tulaN dulaN bulaNa mUlaN kalakilapila palaN laNa calaNa mAnyaNa dhUgaNa zliSaN lUpaNa rupaNa *pyuSaNa pasuNa jasuNa pusaNa brUsa pimajasava heNa NihaNa mrakSaNa bhakSaNa pakSaNa lakSANa ito'vizepe aalkssinnH| *jJANa mAraNAdiniyojaneSu / cyuNa mahane / bhUNa -lolapyate iti / luptI yuparupalupacityasya vA ||--cNcuuryte iti / 'aDe hihana'-ityata pUrvAdityadhikArAt dvisve sati ti copAntyAta '-iti ut // tena daMdazotIti / antarajJAnapoti nyApAtprathamameva yaDo lupi DivAbhAvAt nalopo na syAt ||-n gRnnaa-||-bhRshaabhiikssnnyaadaaviti / AdipadAt gRNAtedhe'yaM ||-aci ||-loluv iti / antarajAnapoti nyAyAta ata iti antaramamapi aluka bAdhitvA svarAntasyaiva vaDo lup / nanu baDo lupi 'nAmina' iti katha na guNa / ' na vRddhizcAviti'-iti niSedhAt ||-not.||-yoyuuy iti / atra pRthakyogAt | bahulamityanenApi na / anyadhAcinauta ityekamena kuryAt ||-curaadibhyo-||-ckaar iti / cakAre tu sani niranundhasya Nera'bhAvAta sAmAnyena grahaNa bhavati ||-shaann-1 mAraNAdInA nideSTArthAnAmiha Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KKREKKARE ***** k****** auhaimazA akalkane / bukaNa bhApaNe / raka laka raga lagaNa AsvAdane / liguNa citrIkaraNe / carcaNa adhyayane / aMcaN vizeSaNe / mucaNa pramocane / arjaNa pratiyatne / 15lata a. // 72 // bhajaNa vizrANane / caTa sphaTaNa bhede| ghaTaNa sNghaate| hnsyrthaath| kaNaNa nimIlane / yataNa nikAropaskArayoH nirazca pratidAne / zabdaNa upsgodaapaavisskaaryoH| ppadaNa AzrayaNe / AGaH RndaNa sAtatye / svadaNa AsvAdane / AsvadaM sakarmakAt / mudaNa sNsge| zuSaNa mahasane / kRpaNa avakalkane / jabhuNa nAzane / amaN roge| caraNa asNshye| pUraNa ApyAyane / dalaNa vidAraNe / divaNa ardane / paza paSaNa bandhane / puSaNa dhAraNe / pUNa vizabdane AGaH krande / bhUpa tasuNa ala| kAre / jasaNa taaddne| vasaNa vAraNe / vasuNa snehacchedAvaharaNeSu / bhrasaNa utkSepe / grasaNa grahaNe / lasaNa shilpyoge| ahaMN pUjAyAm / mokSaNa asane / lokRta raghu laghu loca viccha aju taja pija laja laja bhaju paTa puTa luTa ghaTa ghaTa mRta puSa nada dha gupa dhUpa kapa cIpa daza kuzu trasu pimu kusu dasu vaha bRhu balha ahu bahu OM mahuNa bhAsA / yuNi jagapsAyAm / gRNi vijnyaane| vazciNa pralambhane / kaTiNa pratApane / madiNa tRptiyoge / vidiNa cetnaakhyaannivaasepu| paniNa stmme| bali bhaliNa AbhaNDane / diviNa parikUjane / piNa shktivndhe| kutsiNa avkssepe| lakSiNa aalocne| hiSki kiSkiNa niSkiNa jiNa kaTiNa truTiNa zaThiNa kRNiNa 2 maNiNa bhraNiNa civiNa vastigandhiNa DapaDipi DampiDimpi DambhiDibhiNa syamiNa zamiNa kasmiNa riNa tantriNa mantriNa laliNa spaziNa daMziNa dasiNa bhastiNa OM yakSiNa // ito'dantAH-aGka bleSkaNa mukhaduHkhaN aGgaNa aghaNa racaNa sUcaNa bhAjaNa sabhAjaNa lajalajaNa kuTaNa paTavaTaNa kheTaNa khoTaNa puTaNa baTaNa ruTaNa zaThavaThaNa? | daNDavaNaNa varNaNa parNaNa karNaNa tUNaNa gaNaNa kuNaguNaketaNa pataNa vAtaNa kayaNzrayaNa chedaNa gadaN andhaNa stanaNa dhvanaN stenaNa UnaNa kRSaNa rUpaNa ApalAbhaNa bhAmaNa gomaNa sAmaNa zrAmaNa stomaNa vyayaNa sUtraNa mUtraNa ratIraNa katra gotraNa citraNa chidraNa mizraNa varaNa varaNa zAraNa kumAraNa kalaNa zAlaN velakAlaNa palyUlaNa aMzaNa papaNa gavepaNa mRpaNa rasaNa vAsaNa nivAsaNa cahaNa mahaNa rahaNa rahuNa spRhaNa rUkSaNa mRgaNi arthaNi padaNi saMgrAmaNi zUravIraNi satraNi sthUlaNi garvaNi gRhaNi kahaNi iti curaadyH|| AdantatvaM ca *mukhAdInAM Nicsaniyoge evaM draSTavyam / tena NijabhASe jagaNataH jagaNiyetyatra *anekasvaratvAbhAvAdAm nara bhavati / anityo hi Nic carAdInAm 'ghuperavizabde (4-4-69) ityatra jJApayiSyate / bahuvacanamAkRtigaNArtham tena *saMvAhayatIti siddham // 17 // yujAdevA // 3 // 8 // 18 // curAdhantargaNo yujAdiH, yujAdibhyo dhAtubhyaH svArtha Nic pratyayo bhavati vA / yojyti| yojAMta / sAhayati / sahati / sahati kalabhe-ra bhyaH paribhavam / yajaNa loNa mINa progNa dhUgNa RgNa RNa cIka zIkaNa mArgaNa pRcaNa ricaNa vacaNa arciNa jaiN mRjauNa kaThaN zrantha granthaNa Rtha' aNi darzanamayAntare'mISA tu curAdipATho nepyate iti zApanAryagA-hantyarthAzcati sabai hantya dhAtapo'na paThitavyA tena NijzavAdika ca kArya bhrti-sukhaadiinaamiti| agadInAmiti vaktapeble kayau phalAbhAvAt sukhAdInAmityuktamApUrvAcAryAnurodhena sadhdatamadhye ptthti|-anek svaratvAbhAvAdiligadvitve satyanekasvaratve'pi sannipAtanyAyAna bhvti|snipaatnimitt banekastharatam ||-svaaytiiti-bhimaani mRdrAtItyartha // 72 // o " K Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | zrathaNa padiN chadaN AuH saHN gatau / chudaNa zunSiNa, taNa upasargAdaye, mAnaN pUjAyAz , tapaN tRpiNa AplaN dRbhiNa IraNa mRpiNa 'zipaNa, vipUrvA'ti* zaye' juSaNa dhRSaN hisuN garhaNa padaN hati yujAdiH / 18 // bhUGaH prAptau NiG // 3 / 4 / 19 // bhuvo dhAtoH prAptAvarthe vartamAnAt NiG pratyayo vA bhavati / bhAvayate / bhavate / pAmotItyarthaH / bhavatItyevAnyatra / NiDiti GakAra aatmnepdaarthH| bhUGa iti ukAranirdezo nningbhaave'pyaatmnepdaarthH| prApyabhAve'pi | kcidaatmnepdmissyte| yathA 'yAcitArazca naH santu dAtArazca bhavAmahe // AkroSTArazca naH santu kSantArazca bhavAmahe' iti // potAvapi parasmaipadamityanye / sarva bhavati prApnotItyarthaH / avakalkane tu bhAvayatItyeva / bhUN avakalkane iti curAdau pAgat // 19 // *prayoktavyApAreNiga // 3 / 4 / 20 // kAraM yaH prayute sa prayoktA tabyApAre'bhidheye dhAtoNig prayayo vA bhavati / vyApArazca preSaNAdhyepaNanimittabhAvAkhyAnAbhinayajJAnaprAptibhadairanekathA bhavati / natra | tiraskArapUrvako vyApAraH prepaNam / satkArapUrvakastvadhyepaNam / kurvantaM mayur3e kArayati / pacantaM prayukte pAcayati / atra paNenAdhyapaNena vA yathAsabhavaM prayo- 8 | ktutvam / vasantaM prayukte vAsayati bhikSA / kAropAniradhyApayati / atra nimittabhAvena / rAjAnamAgacchantaM prayukte gajAnamAgamayati amRgAn ramati rAtri vivAsayati kathakaH / atrAkhyAnena / AkhyAnena hi *buddhyArUDhA rAjAdayaH prayuktAH pratIyante / kaMsaM ghnantaM prayukta *kaMsaM ghAtayati / bali bandhayati nttH| atrAbhinayena / puSyeNa yuJjantaM prayukta puSyeNa yojayati candram / maghAbhiyojayati gaNakaH / atra kAlajJAnena / ujjayinyAH padope prasthito mAhiSmayAM muryamudga*cchantaM prayukta mAhiSmatyAM sUryamudgamayati / raivatakAt prasthitaH zatruJjaye sUrya pAtayati / atra prAptyA / *nanu ca kartApi karaNAdInAM prayojaka iti tadyApAre'pi |Niga prApnoti / naivam / *prayoktagrahaNasAmarthyAt / tathA kriyAM kurvanneva kobhidhIyate / *tena tUSNImAsIne prayojye mA pRcchatu bhavAn anuyuktAM mA bhavAnityatra --pryoktRvyaa--||--mRgaan ramayatIti / ramamANAn mRgAn kathayan teSA prayojako bhavati / kathanena yadAraNyastho ramamANAn mRgAnpratipAdyamAcaSTe * etasminnavakAza evaM magA ramante iti tadAsa pratipAdyadarzanArthI pravRttirbhavati tasyA ca Nig vaktavya ||-buddhpaaruuddhaa iti / buddhiSu zrotRNA cittepa ArudA sattAmApanA | pravaktA pravartitA pratIyante / rAjAdInA hi ubhayatra bhAvo yahirantatha / tatrAkhyAtrA pahibhovasya kartuma'zakyatve'pi antabhovasya suzakatvAhi prayogAbhAve'pyanta prayogAtprayoktatvamiti // kasa ghAtayatIti / aya naTa kauzalAttathA sarasamabhinayati yathA kasavadhAya balinandhanAya cA'yameva nArAyaNa prayukte iti pareSA pratipattirbhavatIti ||-maahissmtyaamiti / mahiSA atra santi 'nadakumuda -iti diti matI antyalope 'dhuTastRtIya' iti utva prAptama'siddha bahiraGgamityanena vyudasyate / na ca 'svarasya'-iti sthAnitve'kAreNa vyavadhAnamiti vAcya 'na sandhi'-ityasya asadvidhAva'vasthAnAt / mahiSmati bhavA bhave'N ||-raivtkaaditi / rAyA dravyeNa vanyante sma te revRha revata iti 'putapitta'-nipAto vA raivatA vRkSa ste santyatra 'arIhaNAderakaNa '||-nnu ca katApi karaNAdInAmiti / ayamartha kaTa karotItyAdau mukhyakatavyApAre'pi jig prApnoti atrApi prayoktavyApArasya vidyamAnatvAt / tathAhi kaTa karotIti ko'yaM jAyamAna janayatItyartha / / ityAzahakAyAmAha-prayoktRgrahaNasAmathyAditi / kartAra ya prayuddhe sa hi prayoktA / yadi ca vyApAramAtre Nig syAttadA vyApAre Nigityevocyeta // tena tRSNImAsone iti / prayojye Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 Nig na bhavati / paJcamyA vAdhitatvAdvA / vAdhikAra A bahulavacanAt pakSe vAkyArthaH // 20 // *tumAdicchAyAM sannatatsanaH // 3 / 4 / 21 // la0 0a0 yo dhAriSeH karma iSiNaiva ca samAnakartRkaH sa tumarhaH tasmAdicchAyAmarthe san pratyayo vA bhavati na cetsa icchAsannanto bhavati / kartumicchati cikorSati / gantumicchati jigamiSati / tumarhAditi kim / akarmaNo'samAnakartRkAca mAbhUt / gamanenecchati / bhojanamicchati devadattasya / icchAyAmiti kim / bhoktuM brajati / RE atatsana iti kim / cikIrSitumicchati / tadbhahaNaM kim / juguptipate / sano'kAraH kim / arthAna matoSipati / nakAraH sangrahaNeSu vizeSaNArthaH / kathaM nado kalaM pipatiSati / zvA sumarSati / patitumicchati martumicchati iti vAkyavadupamAnAdbhaviSyati // 21 // *dvitIyAyA: kAmyaH // 3 / 4 / 22 // dvitIyAntAnAmna icchAyAmarthe kAmyamatyayo vA bhavati / putramicchati putrakAmyati / idaMkAmyati / svakAmpati / kAmyenaiva karmaNa uktatvAdbhAvakoMreva prayogaH / RE putrakAmyate'nena / putrakAmyatyasau / dvitIyAyA iti kim / iSTaH putraH / iSyate putraH / iha kasmAnna bhavati bhrAtuH putramicchati AtmanaH putramicchati mahAntaM putraas micchati putramicchati sthUla darzanIyaM vA / sApekSatvAt / nAnyamapekSamANo'nyena sahaikArthIbhAvamanubhavitu zaknoti / bhrAtuSputrakAmyatItyatra putrasyAtmIyatA gamyaPE te'nyasyAzruteH icchAyAzcAtmaviSayatvAt // 22 // *amAvyayAt kyana ca // 3 / 4 / 23 // amakArAntAdanavyayAca dvitIyAntAnAmna icchAyAmarthe Jas kyan pratyayo cA bhavati kAmyazca / putramicchati putroyati / evaM nAvyati / vAcyati / cakAraH kAmyArtho'nyathA mAntAvyayayoH sAvakAzaH sa kyanA vAdhyeta / * amAvyayAditi kim / idamicchati / svaricchati / gozabdasaMdhyakSaravarjasvaranAntebhya eva kyanamicchantyanye / gacyati / putrIyati / rAjoyati / anyatra na bhavati / yamicchati / nakAraH kyanItyatra vizeSaNArthaH / kakAraH kyagrahaNe sAmAnyagrahaNArthaH // 23 // AdhArAcopamAnAdAcAre // 3 / 4 / 24 // amAvyayAdupamAnabhUtAdvitIyAntAdAdhArAcAcArArthe kyan pratyayo bhavati vA / putramivAcarati putroyati chAtram / vastrIyati kambalam / putrIyati sthUla darzanIyaM vA / AdhArAt mAsAda ibAcarati prAsAdoyati kuTyAm / paryoyati maJcake / upamAnAditi kim / chAtrAdermAbhUt / AdhArAceti kim / parazunA dAtraNevAcarati / amAvyayAditi kim / idamivAcarati / svarivAcarati / upamAnasya nityamupameyApekSavAtsApekSatve'pyasAmarthaM na bhavati // 24 // *kartaH kie galbhaklIbahoDAtta pracchaye tUSNImAsIne prayojaka pracchiphriyAyA kArayitAha mA pRcchatu bhavAniti ||-pnycmyaa vAdhitAdveti / athavA savyApAre'pi prayojye paratvAt "premAnazAvamI iti viTiyA yA Nig vAdhyate / preSarUpe prayoktRvyApAra giga paJcamI prepaviziSThe kartari vAcye bhavati, iti samAnaviSayala tato Nig bAdhyate / tA mUlodAharaNeSvapi paJcamI prAyoti / na / preSaNamAtre Nimukta | pazcamI tu preSaNaviziSTa kAdau / yadA tu preSaNamAna vinazyate tadA Nig tadviziSTe tu kAdau pacamI / kArayatthityAdau prepaNasyApi prepaNIvarakSA ||-tumhaadi-||-bhojnmicchtiiti / / atra 'zapa'-iti na tuma tulyakaLakatvAbhAvAt ||-cikaarssitumicchtiiti / cikIrSaNa 'zakadhUpa-'iti tun ||-dvitiiyaayaa-|| sasvarasya kAmpasya phalama'jaghaTakAmyat kAmyAcakAre- asn73 // yAdA ||-prsyetypokssttvaaditi / na hi kopyAtmano'yAdIcchati ||-amaavyyaa-1 kIyAcakAretyAdI kyana satvaratve Am siddha ||-krtuH kip-|| Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |Dita // 3 / 4 / 25 // karturupamAnAnnAmna AcAre'rthe kip pratyayo vA bhavati galbhaktIbahoDebhyaH punaH sa eva Git / / azva ivAcarati azvati / evaM garda-1 bhti| dadhati / gavA / *nAvA / aH pratyayaH / rAjevAcarati *rAjanati / madhuliDivAcarati madhulehati / godhugivAcarAti godohati / galbhaklAbahoDAttu Git / II galbhate / avagalbhate / klovate / viklIvate / hoDate / vihoDate / *galmAMcakre / avagalbhAMcakre / DivAdAtmanepadaM bhavati / *eke tu kartuH saMvandhina upamAnAt | dvitIyAntAta kiSkyaDAvicchanti / azvamivAtmAnamAcarati gardabhaH azvati / zyenamivAtmAnamAcarati kAkaH zyenAyate / tanmatasaMgrahAthai katuriti SaSTho vyaakhyeyaa| [* dvitIyAyA iti cAnuvartanIyam / kiviti *pUrvaprasiddhayanuvAdaH // 25 // *kyng||3|1|26 // kartuMrupamAnAdAcAre'rthe kyaG pratyayo vA bhavati / zyena ivAcarati zyenAyate / hasAyate / azvAyate / gardabhAyate / galbhAyate / klovAyate / hoDAyate / kipakyaGostalyaviSayatvAdasatyutsargApavAdale paryAyeNa pryogH| kakAraH sAmAnyagrahaNArthaH / ukAra AtmanepadArthaH // 26 // *so vA luk ca // 3 / 4 / 27 // sa iti AvRttyA pazcamyantaM SaSThayantaM cAbhisaMvadhyate / sakArAntAkartarupamAnAdAcAre'rthe kyaG pratyayo vA bhavati antyasakArasya ca lugvA bhavati / paya ivAcarati payAyate / payasyate / sarAyate / sarasyate / anye RI svapsarasa eva salopo nAnyasya *apsarAyate anyatra payasyate isaadyevetyaahuH| kyaG siddho lugarthe vacanam / cakAro lucaH *kyaDsaniyogArthaH // 27 // *ojo'plrsH||3|4|28|| oja zabdo vRttiviSaye svabhAvAttadvati vartate / ojaHzabdAdapsarasUzabdAca kartarupamAnabhUtAdAcAre'rthe kyA pratyayo vA bhavati salopazca / ojasvovAcarati ojAyate / apsarAyate / anye tvojaHzabda salopavikalpamicchanti / ojAyate / ojasyate // 28 // bhaga jaagti| gaurivAcarati kipi lupi gavana 'shsiprtyyaad'| eva navityatra ||-raajniiti / asya vipo vyazanAdiphala neSyate tena nAma siditi padasajJAyA abhAve nalapAbhAvaH siddha ||-glmaaNcke zAlAsidhA ityAdibhirmalodAharaNAni sidhyanti para galbhAcakre ityAdiSvAm na syAt ||-eke tviti / te hi manyante dvitIyAyA ityanuvRttAvapi karturiti vizeSaNa saMpandhaSaSThaSAmupapadyate tenA'yamartha KI mAnata tata kipakyaDAviti ||-dvitiiyaantaaditi / karmaNa ityartha / nanu kartA kAraka karma ca tayozvAya zalAkAkalpayora'nabhisavandho na hi kartu karma bhavati api ta kriyAyA Rel kartA karma ca sapadyate tatra sAdhyasAdhanabhAvalakSaNasapandho'sti na tu parasparam / satyam / na karturityanena karmakArakazaktirviziSyate api tapamAnAditIhAnuvartate tena karmaNo yo'sAvapamAnamazAdirastima kartarityanena viziSyate kartaryadapamAna karma tasmAt kviviti / nanvidama'pya'cAru kartuM kila karma kathamupamAnamastu atyantalakSaNyAt / satyam / evaM kartuM karma upamAna bhavati yasi eva kA | AcaraNakriyAyA karma bhavati / yathA azvamivAtmAnamAcarati gaIbha / atrAcaraNakriyAyA gabha katto sa evAtmabhedena karma / ekasyaivAtmabhedAda'nekakArakazaktyAvezo dRzyate / yathocyate hantyAtmAnamAtmaneti / zyena ivAcarati kAko matsyamityatra na bhavati / matsyamityanena pApakarmaNA'sapandhAt ||-puurvprsiddhynuvaad iti / tenAsmin svamate kitapitkArya na bhavati / paramate tu kita. pAlamAcArakipi ' ainvayama' iti dIghe idAmati kImatItyAdI ||-kyaa-k ivAcarati iti kRte kAyAcakke ityatra sasvarasya kyaDa. phalam ||-so vA lakka // kyaGasanniyogArtha zAiti / samacaye tu svatantrI lukyaDau syAtAm ||-apsraayte iti / apsarasyate ityapi ||-ojsirs // pUrva siddhe nityasalopArtha vacanam ||-vyrthe bhshaade-|| ****** Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zro haimaza0 bhUzAdeH stoH||3|4|29 // bhRzAdibhyaH kartRbhyaH vyarthe kyaG pratyayo vA bhavati sakAratakArayoryathAsaMbhaSe lukka / *vyarthe ityanena lakSaNayA bhavatya viziSTa prAgatattatvamucyate / karotistu *karityenana vyadastaH / bhavatyarthe ca vidhAnAt kyaGantasya kriyArthatvam bhavatyarthazabdAmayogazca / abhRzo bhRzo bhavati bhRzAyate / unmanAyate / vehAyate / anojasvI ojassI (oja) bhavati ojAyate / atra tadvRttereva cvyartha iti dharmamAtravRttena bhvti| anoja ojo bhavati / * karityeva / abhRzaM bhRzaM karoti / vyartha iti kim / bhRzo bhavati / prAgatasattvamAtre ccevidhAnAtkyaGA cirna vAdhyate / bhRzIbhavati / bhRza utsuka zIghra capala PL paNDita aNDara kaNDara phena zuci nIla harita manda madra bhadra saMvat tRpat rephat rehat vehat varcas unmanas sumanas durmanam abhimanas // 29 // *DAcUlohitA dibhyaH pit // 3 / 4 / 30 // hAnpratyayAntebhyo lohitAdibhyatha kartRbhyavyarthe kyaG pratyayaH pidbhavati / DAca apadat paTadbhavati paTapaTAyati / paTapaTAyane evaM damadamAyati / damadamAyate / *DAjantAkyavidhAnAtkRsvastibhiriva kyapApi yoge *hAja bhavati / alohito lohito bhavati lohitaayti| lohitAyate / karityeva / apaTapaTA paTapaTA karoti / alohitaM lohita karoti / vyartha iseva / lohito bhavati / lohita jihma zyAma dhUma carman harSa garva mukha duHkha mUchA nidrA kRpA karuNA / bahuvacanamAkRtigaNArtham / lohitAdipu lohitazabdAdevecchanyanye / pakAraH 'kyaGgo navA' (3-3-43) iti vishessnnaarthH| dhUmAdInAM svatantrAttInAM prakRtivikArabhAvApratIte vyartho nAstIti tadvavRttibhyaH pratyayo bhavati / adhUmavAn dhUmavAn bhavati dhUmAyati / dhUmAyate // 30 // kaSTakakSakaJchasatragahanAya pApe krmnne||3 // 31 // kaSTAdibhyo nirdezAdeva caturthyantebhyaH pApe vartamAnebhyaH kramaNe'rthe kyaH pratyayo bhavati / kaSTAya karmaNe kAmati kaSTAyate / evaM kakSA yate / kRcchAyate / satrAyate / gahanAyate / kaSTAdibhya iti kim / kuTilAya karmaNe kApati / caturthInirdezaH kim / K ripuH kaSTa kaamti| pApa iti kim / *kaSTAya tapase kAmati / *kamaNamatra na pAdavikSepaH kiMtu pravRttimAtram / dvitIyAntebhyaH pApacikIrSAyAmityanye / kaSTaM cikI- TAS -vyartha ityaneneti / nanu bhRzAda pathya kyavidhAnAta ranyarthasya cA'kriyArUpa mAna katha kyAntAtiyAdirityAha-lakSaNayati / upacAreNetyartha / mukhyavRttyA hi nyartha ityanena prAga'tattattva kevalameyAbhidhIyate na bhavatyarthaviziSTam / lakSaNayA tu tadviziSTamapi / yadyeva cyartha ityanena prAgatattasya lakSyate tada karotyarthaviziSTe'pi prAgatattatva prApnotatyiAzakyAha-karotisvityAdi / ayamartha karotyarthaM viziSTe prAgatittatve bhRzAdInA karvasana sabhanatya'pi tu karmalamelyAva-katarityanena vyudasta iti / nanu vyarthe se kyAzca vidhAnAt kyaDA ciyAdhA prApnotItyAzaikyAha-prAga'tattatvamAtra OM iti / ayamartha bhavatyarthavizaSTe samyo kyaD nihita cistu tadyogamAtreta evaM piyoge karotibhavatyo prayogo bhavatya'nuktArthatvAt kriyArthatvAbhAvAdAtutva ca na bhavati ||-ddaaulohitaa-|| 2--DAjantAt kyaGapavidhAnAditi / nanu bhayatyarthaviziSTa vyage kyA nihita tatazca kyA bhavatyartha syoktatvAt tadabhAve nimittAbhAye iti nyAyAta DAco'pi nivRtti prApnotItyAzaDkyAi DAjantAtkya pavidhAjAtU ||-ddaac bhavatIti / vidhAnasAmAt kRpastyabhAve na nivarttate ityrthH| anyathA kyaDSA bhavatyayasyoktavAda bhAtiyogA'bhASAt dAca na syAt ||-bhuvcnmiti / tenAmata yasya vipAyatIti sitam / yadA vipasyAyo lAbha sa hyAcaratIti kie ||-kssttkkss-||-kssttaayte iti / kaSTAya pApabhUtAya puruSAya pravartate ityAdAvapi ||-kpttaay tapase kAmatIti / / 74 // Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EXIY******** pati kaSTAyate ityAdi // 31 // romanyAyApyAducarvaNe // 32 // 32 // romanthAkarmaNaH para ucarvaNe'rthe kyaG pratyayo vA bhvti| abhyavahRtaMdravyaM romnthH| udgorya as crvnnmucnnm|romnthm +uccayati romanthAyate gau|udgory crcytiityrthH|ucrvnn iti kim| koTo romanthaM vrtyti| udgIrya bahistyaktaM pRSThAntena nirgata vA dravyaM guTikA karotItyarthaH // 32 // phenoSmabASpadhamAdahamane // 34 // 33 // phenAdibhyaH karmabhya ugumane'rthe kyaG pratyayo vA bhavati / phenamumati phenAyate / evamUSmAyate / / vaapaayte| dhUmAyate // 33 // sukhAderanubhave // 3 / 4 / 34 // sAkSAtkAro'nubhavastasminnarthe sukhAdibhyaH karmabhyaH kyaG pratyayo vA bhavati / sukhama nubhavati sukhAyate / duHkhAyate / anubhava iti kim / sukhaM vedayate prasAdhako devadattasya / mukhAdivikAreNAnumAnato nishcinotiityrthH| sukha duHkha tRpa kRcchU Astra KI alAka karaNa kRpaNa soDha pratIpa // 34 // zabdAdeH kRtI vaa||31||35|| zabdAdibhyaH karmabhyaH karotyarthe kyA pratyayo vA bhavati / nnijpvaadH| as| zabdaM karoti zabdAyate / vairAyate / kalahAyate / vAzabdo vyvsthitvibhaassaarthH| tena yathAdarzanaM Nijapi bhavati / zabdayati / verayati / vAdhikArastu vaakyaarthH| as zabda vaira kalaha ogha vega yuddha abhra kaNva mama megha aTa aTyA aTATyA sokA soTA koTA poTA plaSTA sudina durdina nIhAra // 35 // *tapasaH kyan // 3 / 4 / 36 // tapaHzabdAtkarmaNaH karotyarthe kyana pratyayo vA bhavati / tapaH karoti tapasyati / atra yadA vrataparyAyaH tapaHzabdastadA kyankarmaNo vRttAvanta - RE As tabAdakarmakatvam / yadA tu saMtApakriyAvacanastadA kyankarmaNo vRttAvantarbhAve'pi khakarmaNA sakarmaka eva / zatrUNAM tapaH karoti tapasyati zaniti / yathA vyAHAI karaNasya sUtraM karoti vyAkaraNaM sUtrayati // 36 // namovarivazcitrako'rcAsevAzca // 31 // 37 // namas varivas citraG zabdabhyaH kamabhyA yathAsakhya IS pUjAsevAzcaryeSvartheSu karotyarthe kyan pratyayo vA bhavati / devebhyo namaskaroti namasyati devAn / *zurUNAM vArevaH karoti varivasyati gurUn / citraM karoti | *citrIyate / DakAra AtmanepadArthaH / arcAdiSviti kim / *namaH karoti, varivaH karoti / namovarivaHzabdasaccArayatItyarthaH / citraM karoti / nAnAtvamAlekhyaM RS] vA karotItyathaH / nanu ca namasyati devAnityatra namaHzabdasaMyoganivandhanA caturthI kasmAnna bhavati / ucyate / nAmadhAtUnAmavivakSitaprakRtipratyayabhedAnAM dhAtukhAas danako'tra namaHzabda / * upapadavibhaktervA kArakavibhaktirvalIyasI / evaM ca namaskaroti devAniti vAkye'pi dvitIyA siddhA / yadyevaM namaskaroti devebhya iti na || pApamanArjavAcAra sa iha nAstIti na bhavati / atha yaha pApa nAsti tathA kramaNamapi pAdavikSepo nAstIti vyApaikalyamityAzakyAha-kramaNama'treti ||-romnthaa-||-uccytiiti / pahulametavidarzana miti curAditvam ||-shbdaade-||-vyvsthitvibhaapeti / vyavasthita prayogArUDa vidhipratiSedhAdikArya vizeSeNa bhASate iti vyavasthitavibhASA tadartha ityartha ||-tps-|| atapatasyadityatrA*'nyasyeti tRtIyAvayavasya dvitve'nantakyana phalam ||-nmovriv-||-citriiyte iti / kasya citrIyate na dhI ityakarmaphaH citramAdhayaM karoti janasyeti vivakSAyA citrIyate jana vyAkaraNa sUtrayatIti-2 badbhavati ||-devebhyo namaskarotIti / vyutpattyupAyabhUtama'vayavArthapradarzaka vAkya samudAyastu kyAnto'vidyamAnAvayavArtha evA' lakSaNe'yaM vartate / evaM gurUNAM varivaH karotItyAdAyapi daSTavyam // vRNIte 'svarebhya' ipratyaye pari sevakastatra vasatIti vici pariva ||-tm. karotIti / atra nama zabdarUpApekSayA napusako 'anato lup' / arthapradhAno banyayamana tu zabdapradhAna ||-uppdvibhkteveti / Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAtR0a0 zroImaza // 79 // **KHEKREKHORIRIKKKEEEEEXXXXXX bhavitavyam / naivam / karote namaHzabdasaMbandhena devapadenAsaMbandhAt / kamai iti khAkAkSAyAM devebhya iti saMvandhAcaturdhI saMpadAne vA ityadoSaH // 27 // IS *aGgAnnirasane NiGa // 3 / / 38 // aGgavAcina: zabdAt karmaNo nirasane'rthe Ni pratyayo vA bhavati / istI nirasyati hastayate / pAdayate / grovayate / nirasane iti kim / hasta karoti hastayati / karmaNa iti kim / hastena nirasyati / DakAra AtmanepadArthaH // 38 // pacchAdatparivyasane // 3 // |4 // 39 // pucchazabdAtkarmaNa udasane paryasane vyasane asane cArthe NiG pratyayo vA bhavati / puccham udasthati utyucchayate / paryasyata paripucchayate / vyaspati vipucchayate / asyati pucchayate // 39 // bhANDAtsamAcitau // 34 // 40 // bhANDazabdAtkarmaNaH samAcayane'rthe NiG pratyayo vA bhavati / samAcayana ca samA pariNA ca dyotyate / bhANDAni samAcinoti saMbhANDayate / paribhANDayate // 40 // cIvarAtparidhAjane // 34 // 1 // covarazabdAkarmaNaH paridhAne'rjane cArthe Nit prasayo vA bhavati / covaraM paridhace paricIvarayate / samAcchAdanamapi paridhAnam / cIvaraM samAcchAdayati saMcIvasyate / cIvaramarjayati cIvarayate / saMmArjane'pyanye / cIvaraM saMmArjayati sacIvarayate // 41 // *Nija bahulaM nAnnaH kagAdiSu // 3442 // kRgAdInAM dhAtUnAmarthe nAnno Nic pratyayo bhavati bahulam / bahulagrahaNaM prayogAnusaraNArtham / tena yasmAnAnno yadvibhaktyantAdyasmin dhAkharce dRzyate tasmAcadvibhaktyantAcadAkhathai eva bhavatIti niyamo labhyate / muNDaM karoti muNDayati chAtram / evaM mizrayatyodanam / zlakSNayati vakham / lavaNayati sUpam / ebhyazvyarthe eveti kazcit / amuNDaM muNDaM karoti munnddytiityaadi| laghu karoti laghayati / evaM chidrayati / karNayati / daNDayati / andhayati / aGkayati / vyAkaraNasya mUtraM karoti vyAkaraNaM sUtrayati / dvArasyo dghATanaM karoti dvAramudghATayati / nanu vyAkaraNazabdAt vAkye SaSTho dRzyate utpanne ca pratyaye kathaM dvitiiyaa| ucyate / yo'sau sUtravyAkaraNayoH saMvandhaH sa utpanne prayaye / | nivartate sUtrayAtikriyA saMvandhAca dvitIyaiva / evaM dvAramudghATayati / pAppina ullAghayati / trilokIM tilakayatItyAdyapi draSTavyam / atha tapaH karoti tapasyatotyAdivat karmaNo vRttAvantarbhUtakhAnmuNDirakarmakaH mAnoti / naivam / sAmAnyakarmAntarbhUtaM vizeSakarmaNA tu sakarmaka eva, muNDayati kaM chAtramiti / yadyevaM putroyatirapi vizeSakarmaNA sakarmakaH prAmoti putrIyati ka chAtramiti / satyam / AcArakyanA tu buddharapahRtalAt icchAkyanantasya vidyamAnamapi vizeSakameM na prayujyate / samudAdhina evaM samudAya iti vivakSAvA samudAyinI cadau namas prakRti kyaDa ca pratyaya iti nama zabdo bhitro'stIti prAtira'stotyAi-nama:zabdasaMbandheneti / karoterasabandhAt kena saha devapadena kibhUtena nama zabdena saha sapandho basya tenAnayA yuktyA kArakavibhakte prAtinAsti ||-ahAnnira-11-karmaNa iti / 'romanyAbApyAt 'ityato vyApyAdityanuvartate tatparyAvatayA ca prasiddha sat karmaNa ityeva lisinam / hastayatIti / NijapavAdasa NiDo'bhAvAdana Nijeva |-nnijbhulN-1-vyaakrnnN sUtrayatItyAdau sApekSatve'pi gaNapAThANijiSyate ||-paamin ullAghayatIti / pApmA pApanastyeSA zikhAdityAdin pApminAmulApa karoti |-trilokiimiti / tribhuvanauti tu na tasya pAtrAdau // 7 // Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REL tathAhi-patroyani chAnamityukte putramivAcarati chAtramiti pratItirbhavati na tu putramicchanIti / taduktam-sadapIcchAkyanaH karma tadAcArakyanA hutam / kauTilyenaiva gatyarthAbhyAso vRttau na gamyate // // muNDaM balIvardai karototi +ubhayadharmavidhAne muNDaM zuklaM karotItyanuvAde vAnabhidhAnAnna bhavati / paTumAcaSTe karoti vA paTaya riti / evaM sthUlaM sthavayati / duraM davayati / yuvAnaM yasyati / kSima kSepayati / kSudraM kSodayati / bhiyaM pApayati / sthira sthApayati / sphiraM sphApayati / pacchaM puccha yati / vRkSamAcaSTe ropayati vA vRkSayati / kRtaM gRNAti kRtayati / evaM varNayati / *khavayati / khcshbdo'kaaraantsvkpryaayH| rUpaM darzayati rUpayati / rUpaM nidhyAyati nirUpayati / lomAnyanumApTaii anulomayati / tUsnAni vihati udahati vA vitUstayati / uttUstayati.kezAn , vijaTIkarotItyarthaH / vastraM vastreNa vA samAchAdayati saMyasayata / yakhaM paridadhAti parivasayati / tRNAnyutplutya zAtayati uttRNayati / hastinAtikApati atihastayati / evamatyazvayati / varmaNA saMnaddhati saMvayani / vINayA upagAyati upavoNayati / gelyA abhiyAti abhiSeNayani / cUNairavadhvaMsayani abakirati vA avacUrNayati / *tU lairanakRSNAti avakRSNAni anugRhAti vA anutulayati avatulayati / vAsyA chinatti vAmayati / evaM parazunA parazayati / asinA asayati / vAsyA paricchinati parivAsayati / vAmasA unmocayati udAsayati / zlokarupastauti upazlokayati / hastenApakSipati apahastayati / azvena saMyanakti sapazcayati / gandhenArcayati gandhayati / evaM puSpayati / valena sahate valayati / zolenAcarati zIlayati / evaM sAmayati, sAntvayati / chandasopacarati upamantrayate vA upacchandayati / pAzena saMyacchati saMpAzayati / pAzaM pAzAdvA vimocayati vipAzayati / zuro bhavati zUrayati / cora utsahate vorayati / kUlamullavayati utkuulyti| kUlaM pratIpaM gacchati pratikUlayati / kUlamanugacchati anukUla yati / loSTAnavamardayati avaloSTayati / purva sUte putrayati / ityAdi / AkhyAnaM nalopAkhyAnaM kaMsavadhaM sItAharaNaM rAmapravrajana rAjAgamanaM mRgaramaNam A| rAtrivivAsamAcaSTe ityAdipu indriyANAM jaya kSIrasya pAnaM vAnA yAgaM dhAnyasya kayaM dhanasya tyAgam odanasya pAkaM karotItyAdiSu ca bahulavacanAnna bhavati / ****kkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkxEKX | darzanAta // tadakta sadapIcchAkyana iti / yathA jagamyate ityAdI yadyapi bhRza gacchati tathApi kuTila gacchati ityeva pratIyate na bhRzArthastadhAtrApi icAkyana karma vidyamAnamapi AcArakyanA data | sad vRttI AkhyAtavRttau na pratIyate ||-ubhydhmmvidhaane iti / kadhinmRnmaya palIcaI karoti tatra ca muNDatvaM palIbaItva ca dharmadvaya vidhatte tatra na bhavati / muNDa prasidama'nUgA'prasiddha zukla karotItyanuvAde ca na bhavatya'nabhidhAnAt ||-pttytiiti / atra vArtikakAro vRdimanicchannapapaTaditi manyate / svamate tu vRddhAva'samAnasyIkArasya lope sanvadbhAvAdapIpaTaditi bhavati // | tvacayatIti / nanvatra 'kasvarasya' ityantyasvarAdilopaniSadhe vRddhapA tvAcayatIti prApnoti tatkathamityAha-tvacazabda ityAdi / atra vyajanAnta tvakzabda parityajya svarAntapAThena jJApyate kacimAno'pya'to 'riNati ' iti vRddhirbhavati / yathA tvApayati mApayatIti / tatazcAtra vyAnAntasya vRddhau tvAcayatItyaniSTa rupamApAyeta ||-tuulairnukussnnaatiiti / tUlai kRtvA anukUlam avAk ca yathA bhavati evamantara'vayavAn bahinikAsati / ni sArayatItyartha / anukuSNAtyavakuSNAlyanayorubhayo sAdhAraNo'dhA'nugRhAtIti / yato'jAnvarthe'va ||-indriyaannaaN jayamiti / indriyajaya kro| tIrayeSamapi te na bhavati pAhulakAdeva / yathA nipAzayatAti / pAzikriyA hi vimocanasayamAdyanekavizeSaNaviziSTA satI pratyayavAcyA tatadhopasargaprayogA'bhAve ekatareNApi vizeSaNena 'paziSya na Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrohamaza atha istI nirasyati istayate pAdayate ityAdivadurapunchayate isAdAvapyupasargasyAmayogaH mAnoti / neyam / yatrAnekavizeSaNaviziSTA kriyA pratyayArthastana kriyAvize- lata0a0 ama pAbhivyaktaye yukta upasargamayogaH / yathA vipAzayati saMpAzayatIti / yatra tvekavizeSaNaviziSTA kriyA prayayAryastatra saMdehAbhAvAdupasargo na prayujyate / yathA / zzana ivAcarati zyenAyate / vASpamudramati bAppAyate / hastau nirasyati hastayate / putramivAcarati putrIyati / yadyevamatihastayati upavANayati isAdAkai kavizeSaNa viziSTatvAdupasargaprayogo na mAnoti / maivam / atra Nitpratyayasya karotyAcaSTe'tikrAmati ityAyanekArthatvAt saMdehe tadabhivyaktyarthamupamargaprayogaH / yatra punaranekoas pasargaviziSTA kiyA pratyayArthastatra zabdazaktisvAbhAvyAdeka evopasargAH prayayArthe'ntarbhavati dvitIyastupasargeNaiva pratyAyyate / yathA bhANDaM samAcinoti saMbhANDayate AI vastra vastreNa vA samAcchAdayati saMvatrayatIti // 42 // *vatAdabhajitannivRttyoH // 3 / 4 / 43 // vrataM zAstravihito niyamaH / vratazabdAbhojane tanniTattau | ca vartamAnAtkagAdiSvartheSu Nic prayayo bhavati bahulam / paya eva mayA bhoktavyamiti vrataM karoti gRhNAti vA payo vratayati / sAvadyAnnaM mayA na bhoktavyamiti | vrataM karoti gRhNAti vA sAvadhAnaM vratayati / *arthaniyamArtha ArambhaH // 43 // satyArthavedasyAH // 3 / 4 / 44 // satyArthaveda iseteSAM NisaMniyoge AS AkAro'ntAdezo bhavati / satyamAcaSTe karoti vA satyApayati / evamaryApayati / vedApayati / 'antysvraadeH| (7-4-4.) ityAkArasya lugna bhavati vidhA nasAmathyot // 44 // *zvetAzvAzvataragAloDitAharakasyAzvataretakalaka ||3||15||dhetaashv azvatara gAloDita Ahvaraka ityeteSAM NisaMniyoge yathAsaMkhyamazvataretaka ityetepA lagbhavani / zvetAzvamAcaSTe karoti vA zvetAzvenAtikAmatIti vA zvetayati / evamazvayati / gAloDitamAcaSTe karoti vA gAlo. Dayati / ecamAharayati / lugarthaM vacanaM Nic tu sarvatra pUrveNa siddha eva // 45 // dhAtoranekasvarAdAma parokSAyAH kRbhvasti cAnu tadantam // 3 / 4 / 46 // anekakharAddhAtoH parasyAH parokSAyAH sthAne AmAdezo bhavati AmantAca pare kRbhvastayo dhAtavaH parokSAntA anu pacAdanantaraM mayujyante / cakAAS sAcakAra / cakAsAMrabhUva / cakAsAmAsa / calumpAMcakAra / calumpAMbabhUva / calumpAmAsa / lolyAMcake / lolayAMbabhUva / lolUyAmAsa / aste na bhavati vi. pratIyate ||-sbhaaNddyte iti / zabdazaktisyAbhAgAta pralayenA pratipAdyate na samartha ityAbhANDagate ityAdi na bhavati ||-vrtaaji -||-arthniymaarth Arambha iti / yadi yahulapadaNA pragogApUsaraNArgalAda arthaniyamo bhaviSyatItyucyate tadA tatprapAryo'gamityadoSa' / ukta vibhaya susagRhItA bhavanti yepA lakSaNa prapAza' ||-styaarth-|| NijAnigogavidhAnAdA kAreNa Nin ga pAdhyate ||-antysvraaderiti / yena nAprApta iti nyAganAntalopasya pAdhakatyena AkAranidhAnAt aphArasyaiva prathama 'antyasyarAde' ityantyalopo na bhavati ||-venaashvaashvtr-|| bhatagatIlAdigona sasyarANAmayAbhAdInA lukaga tu satyasvarAderilyakAralope sati vizeSanidhAnAta azAdilIpAtpathAdapi antyasaradarityantyasvarAderna luka sakRta pAdhita iti gAgAt / atagatItyAdipu agaspadilIpe'pi na hicidvinazyati / gAlodyayatItyA tu anena italope 'antyasyarAde ' ityoDalope sati gAlapatIti syAt loha unmAda lohana ko kta golAritam / magA gupta loDita kSIrasAmiyA podarAdi // natihastayatItigata bhautayatItyanAppatizabdaprayoga' prAproti / na / ama zabdazaktisvAbhAdhyAdatizabdamantareNApi tadarbhapratIti ||-dhaatornek Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhAnAt / anekasvarAditi kim / *papAca / kacittu pratyayAntAdekasvarAdapIcchati / gaurivAcacAra gavAMcakAra / gavAMvabhUva / gavAmAsa / evaM svAcakAretyAdi / anugrahaNaM viparyAsavyavahitanivRtyartham / tena cakAracakAsAm IhAdevadattazcakre ityAdi na bhavati / *upasargasya tu kriyAvizeSakatvAt vyavadhAyakatvaM nAsti / | tena 'ukSAM pracakurnagarasya mArgAn' ityAdi bhavatyeva // 46 // dayAyAskAsaH || 3 | 4 / 47 // day ay As kAm ityetebhyo dhAtubhyaH parasyAH parokSAyAH sthAne AmAdezo bhavati AmantAcca pare kRbhvastayaH parokSAntA anu prayujyante / dayAcakre / dayAMvabhUva / dayAmAsa / palAyAcakre / palAyAbabhUva / | palAyAmAsa / AsAMcakre / AsAMvabhUva / AsAmAsa / kAsAMcakre / kAsAMvabhUva / kAsAmAsa // 47 // *gurunAmyAderanRcchrarNoH // 3 / 3 / 48 // gurunAmI Adiryasya tasmAddhAtorRcchRNuvarjitAtparasyAH parokSAyAH sthAne AmAdezo bhavati AmantAcca pare kRbhvastayaH parokSAntA anu mayujyante / IhAMcakre / IhAMvabhUva / IhAmAsa / uJchAcakAra / vyucchAcakAra / ubjAMcakAra / gurugrahaNaM kim / iyeSa / nAmigrahaNaM kim / Anarca / AdigrahaNaM kim / ninAya / *vyapadezivadbhAvAdbhavati / ayAcakre / ayAMvabhUva / ayAmAsa / IpatuH IpuH ityatra sanipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasyeti na bhavati / nRcchra kim / Anacche | morNunAva / ata eva RcchapratiSedhAtsaMyoge pare pUrvo gururiti vijJAyate // 48 // jAyuSasamindhernavA || 3 | 4 / 49 // jATa upa | sampUrva indha ityetebhyo dhAtubhyaH parasyAH parokSAyAH sthAne AmAdezo vA bhavati AmantAcca pare kRbhvastayaH parokSAntA anu prayujyante / jAgarAcakAra / jAgarAMvabhUva / jAgarAmAsa / jajAgAra / oSAMcakAra / uvoSa / samindhAcakre / samIdhe / samgrahaNaM kim / indhAMcakre / prendhAMcakre / sopasargAdindherAm na bhavatyeveti kacit / anye tu parokSAyAmindherAmantasyaiva prayoga ityAhuH / samo'nyatrApi indherAmvikalpa ityanyaH / indhAMcakre Idhe iti // 49 // * bhIhIbhRhostivvat // 3 / 4 / 50 // bhIhobhRhu ityetebhyo dhAtubhyaH parasyAH parokSAyAH sthAne AmAdezo vA bhavati sa ca tibvat AmantAcca pare kRbhyastayaH parokSAntA anuprayujya - nte / vibhayAMcakAra / vibhayAvabhUva / vibhayAmAsa / vibhAya / jihyAcakAra / jihAya / vibharAMcakAra / babhAra / juhavAcakAra / juhAva / *juhavAMcakre / juhuve / || dhAtugrahaNAbhAve upasargapUrvAderapi syAt // - lolUyAMcakre iti / ' Ama kRga' iti niyamAdAma parAt kRga evAtmanepada na svastibhyAm // papAceti / dvirvacane kRte khanekasvaratve'pi | saMnipAtaiti nyAyAnna bhavati / vihitavizeSaNAdvA / yayanekasvarAdvihito bhavati // upasargasya tviti / nanu kartrAdya'pi kriyAyA vizeSaka bhavatIti tasyApyavyavadhAyakatva prApnoti / naivam / kriyAyA eva vizeSakamityavadhAraNasya vivakSitatvAt / kartrAdi ca yathA kriyAyA vizeSaka tathA dravyasyApIti / tathA ta pAtayA prathamamAseti kathacitsamarthyate / prathamamityasya kriyAvizeSaNatvAt / prabhazayA yo nahuSa cakAreti svatiduSTam // - gurunAmyAde - || gurugrahaNa nAminoM vizeSaNa na ghAto dhAtuvizeSaNe hi iyeSa ityatrApi syAt // vyapadezivadbhAvAditi / dhAtuSArAyaNakRtA tu | vyapadezivadbhAvo neSThastanmate Iye ityeva bhavati // - bhIhIbhRho - // - juhavAMcake iti / atra 'kya ziti' iti kyoM na bhavati / zitIti sAmAnyokte'pi kyasya bhAve karmaNi ca vidhAnA Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza tivAdAvAdvitvamitvaM ceti // 50 // *veneH kita // 3 / 4 / 51 // vidak jJAne ityato dhAtoH parasyAH parokSAyAH sthAne AmAdezo vA bhavati saca kit AmantAca kRbhvastayo'nu prayujyante / vidAcakAra / vidAMbabhUva / vidAmAsa / kitvAdguNo na bhavati / pakSe, viveda / vetteraviditi kRte indhyamayogAtpagekSA kidityAmaH sthAnivadAvena kice siddhe'pi kittvavidhAnamAmaH parokSAvadbhAvanivRttijJApanArtham / tena parokSAvadbhAvena hi *kittvadvivacanAdirka na bhavati / nivanirdeza AdAdikaparigrahArthaH // 51 // *paJcamyAH kRga // 3 / 4 / 52 // vetteH parasyAH paJcamyAH sthAne kidAmAdezo vA bhavati AmantAca paraH pacamyantaH kuganu prayujyate / pidAMkarotu, zvettu / vidAMkuru, viddhi / vidAMkaravANi, vedAni / kuggrahaNaM bhastivyudAsArtham // 52 // *sijadyatanyAm // 3 // 453 // dhAtoradyatanyA parabhUnAyAM mic pratyayo bhavati / zveti nivRttam / anaipIt / apAkSot / akRSAtAm kaTau caitreNa / ikAracakArI vizeSaNArthI // 53 // *sTazamRzaSatRpahapovA // 33454 // spRzAdibhyo dhAtubhyo'yatanyAM sijvA bhavati / asmAkSIt / aspaarsiit| aspRkSat / amrAkSot / amArsIt / amRkSat / 5 akrAkSot / akAkSIt / akRkSat / anApsIt / atApsIt / atRpat / adrApsIt / adApsIt / apat / tRpadapoH puSyAditvAdaGi zeSANAM tu saki prApte vacanam // 54 // *haziTo nAmyupAntyAdazo'niTaH sak // 3 // 4 // 55 // haziDantAnAmyupAnyA zivarjitAt aniTo dhAtorayatanyAM parataH sak pratyayo bhavati / | *sico'pavAdaH / dui, adhukSat / viz, avikSat / liTilazoH, alikSat / dvip , adikSat / haziTa iti kim / abhaitsIt / nAmyupAntyAditi kim / adhAkSI / * adRza iti kim / adrAkSIt / aniTa iti kim / akoSot / vikalpiteTo'pi pakSeniTtvAdbhavati / nyaghulat / anyatra na bhavati / nyagRhIt // 55 // cina,pratyayo'pi bhAvapharmavihito gRhyate / atra tu tivyadityuktam / tiy ca bhAve karmaNi na bhavati / andhakRtA ca tivvadbhAvAcichave dvitvamitva cetyevoktam ||-vette kit |-kittvdvirvcEK nAdika na bhavatIti / tena jur3avAcake kitvA'bhAvAdguNa / vidAcakAra aparokSAtvAt dvivacanA'bhAva / AdizabdAhayAcakre ityAdI evAbhAva siddha ||-aadaadikprigrhaarth iti / To anyathA vida iti sAmAnyoktI catuNNAmadAdyanadAdyorityato'dAdivAjitAnA trayANA vA graha syAt / yailunivRttyarthazca tivanirdeza / tena yalupi vevedAcakAreti siddham / 'dhAtoranekasvarAta2 ityAmi nA'nena vikalpa ||-pnycmyaa - // mastisavaca eva kuga'bhUyate / tena kRg ityasya na graha |-sijdytnyaam - // 'caja kagam' iti kRte kittvAzaGkA syAt // veti nivRttamiti // 3 | AmanivRtto tatsapaddhatvAt ||-vishessnnaarthaaviti / anyathA ' hana sij' ityAdI siriti kRtai vartamAnAsipratyaye sa iti ca kRte sakArAdimAtre prasaGga syAt ||-spRshmRsh-|| Tupa sAhacaryAt tRpoc ityasya grahaNam / phupastu spRzamazAbhyA na sAhacaryamaniSTe |-ski prApte vacanamiti / nanu yathA'yama'Di saki ca prApte vidhIyamAnastayo pakSe vAdhako bhavatyena nicopi bAdhaka prApnotya'sminapi prApte'sya vidhIyamAnatyAditi / nevam / pUrva apAdA atantarAn vidhIn bAdhante nottarAniti nyAyAt ||-hshitto-1-sico'pvaad iti / tasminprApte'sya vidhAnAt ||-13 KI-adRza hAte kim / nanu paratvAtpUrvamakArAgame nAmyupAntyalAbhAvAt sako na prAptistAhika varjanena / naivam / ' nazo dhuTi' ityato dhuTItyadhikArAt svarAdipratyaye 'a saji'-ityakArAgamo2 nAsti / tato nAmpupAntyatvAtsaki vyatyadakSanta ityaniSTa syAt / sicastu vyajanAntonA'nakAgantatvAt 'anato'nto-lupi vyatyadakSata iti / amAdI ca adakSa vyatyakSAtAmityAdi svAt / Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zliSaH // 3 / 4 / 56 // zlipo dhAtoraniTo'dyatanyAM sak pratyayo bhvti| AzlikSatkanyA devdttH| puSyAditvAdaGimApte vacanam / 'purastAdapavAdA anantarAn vidhIna vAdhante nottarAn / ityaGa eva bAdho na jicaH / Azlepi kanyA devadattena / aniTa ityeva / zlipU dAha ityasmAtseTo mAbhUt / azlapIt / adhAkSodityarthaH // 56 // *naasttvaashlesse||3|4|57|| zlipo dhAtoramANyAzleSe vartamAnAtsat pratyayo na bhavati / upAzlipajjatu ca kASThaM ca / samAzliSadgurukulam / *pRthagyogAtpUrveNApi prAptaH pratipidhyate / vyatyazlikSanta kASThAni / asakhAzlepa iti kim / *vyatyazlikSanta mithunAni // 57 // kartari GaH // 3 / 4 / 58 // NyantAt zyAdibhyazca kartari adyatanyAM GaH pratyayo bhavati / Ni, acIkarat / acUcurat / "aujaDhat / acIkamata / karmaka pi kataiva / acIkarata kaTaH svayameva / zri, azizriyat / dru, aduvat / tUM gatau / asunuvat / kam acakamata / kartarIti kim / *akArayipAtAM kaTau devadattena / kamigrahaNam 'azavi te vA' (3-4-4) iti yadA NiG nAsti tadArthavat / DakAro GitkAryArthaH // 58 // dhezvervA // 3 // 4 // 59 // dhezvibhyAM kartaryavatanyAM GaH prayayo vA bhavati / adadhat / adhAt / adhAsIt / azizciyat / azvayIt / azvat / kartarIseva / adhiSAtAm gAvau vatsena // 59 // *zAstyasUvaktikhyAteraH // 3 // 4 / 60 // ebhyo dhAtubhyaH kartaryadyatanyAmaH pratyayo bhavati / zAsak, aziSat / vyaziSata / anvaziSata svayameva / asUca , Asthata / apAsthata / vacaM brUgaka vA / avocat / avocata / khyAMka cakSika vA / Akhyat / Akhyata / kartarItyeva / azAsiSAtAm ziSyau gurunnaa| tinirdezo yaGluvantanivRttyarthaH / azAzAsIt / avAvAcIt / acAkhyAsIt / as ityUkAraH kim / asak bhuvi, asI gatyAdau / AbhyAM mAbhUt / abhUt / 2 sica tu adrAkSa vyatyakSAtAmiti bhavati ||-naa'stvaa-|| nanvanantarasya vidhi pratipedho veti nyAyAdanantarasya sako'pAdhakatvAtparasmepadaviSayasyeya pratiSedhaH prAmoti / na tu kriyAnyatihAre 3 kartaryAtmanepade pravartamAnasya 'haziTa' ityasyetyAzA pAha-pRthagyogAditi / yadi ghanantaravihitasyeva pratiSedha syAttadA zliSo'sattvAzepe ityekameva yoga kuryAt ||-vytyshlikssnt mithunAnIti / atra prAca pUrvasmAtparo vidhi prAvidhiritya'kArasya sthAnitvAt 'anato'nto'dAtmane ' ityanenAdAdezo na bhavati ||-nnishridru-||-aciikrditi / nanu 'svarasya pare' iti isvatvasya * sthAnitve laghora'bhAvAt sanvadbhAvo na prApnoti / na / etatsUtrasAmarthyAdbhavati / yata oNedanuvandhakaraNavyAkhyAnAta pUrva isvatve kRte sthAnivadbhAvo na, prAvidhAvityasya prAci pUrvasmin kAle vidhi* 5 prAvidhiriti vyAkhyAnAdvA ||-aujddhditi / atra pare dvite ' ho dhuTpadAnte' ityasyA'satve tadAnitatvAta 'adhazcaturthAttathodha ' ityasyApya'sattve NI yat kRtamitinyAyAda'jhArasya sthAniye 'nAmo dvitIyAt ' ityanena teti dvivacana tatra yadA pare dvitye 'ho dhuTpadAnte ' ityasya zAsasyAsivirAdhIyate tadA punarapi ' ho dhuTpadAnte' ityAdi prakriyA kriyate tato 'dastaDDe ' iti Dhalope pUrvajakArA'kArasya dIrghatve 'hasva ' ityanena hasva ||-akaaryipaataamiti / kriyete kaTo devadattena to devadattena kriyamANo yajJadattena prayujyate sma / yadvA karoti kaTI devadatta sa eva vivakSate OM nAha karomi api tu kriyete kaTau svayameva / tI kriyamANI kaTo yajJadattena prAyukSAtAm ||-shaastysuu-|| vaktikhyAtItyukte cakSikyUgorapi grahaNam / yata 'ikistin' iti iti viSaye vacaH Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | AsIt / asyataH puSyAdityAdaGa siddhe vacanam *AtmanepadArtham / zAsterAtmanepade necchantyeke / tanmate vyatyazAsiSTa // 60 // *sartyatairvA // 3 | 4 | 62 // AbhyA dhAtubhyAM kartayatanyAma pratyayo vA bhavati / na adAdivadirvA / asarat / asApat / saH kartari *Atmanepade na dRzyate iti nodaadriyte| pha, Arata / Apat / smaart| *samA / Atmanepade na bhavati parasaupade nityamityeke / parasmaipade nityamAtmanepadeva *sartenetyanye / ubhayatra nityamityapare / nirdezo yaGlugantanityarthaH / asarisArIt / *ArArIt // 61 // hvAlipUsicaH // 3 / 4 / 62 // ebhyaH kartaryayatanyAma pratyayo bhavati / Ayat / alipat / asicat // 62 // *vAtmane // 3 / 4 / 63 // dvAdibhyaH kartaryayatanyAmAtmanepade vAD bhavati / *Adata / aahaast| alipata / alipta / | azicata | ati // 63 // *ladidyutAdipuSyAdeH parasmai // 2 / 4 / 64 // ludito dhAtorgutAdibhyaH puSyatyAdibhyatha kartaryathatanyAM parasmeSade yo bhavati / ludit, agamat / asRpat / azakat / nAdi, ayutat / arucat / / gutAdayo yo'yatanyAm ' ( 3-3-44 ) ityatra parigaNitAH / puSyAdiH / apuSat / aucat / azliSat jatu ca kASTha ca / puSyAdayo divAntargatAH 'divAdeH zyaH' ( 3-4-72 ) ityatra parigaNiSyante / iyanirdezaH kim / popatipuSNAtgAdibhyo mAbhUt / apoSIt / abhUSIt / apoSIt / akoSIt / parasmaipada iti kim / samasta / vyayotiSTa / vyatyakSa // 64 // RvicchistanbhacUmlucayucaglucUgluJcajo vA // 3 / 4 / 65 // Rdito dhAtoH vibhRtibhyazca kartayatamyAM parasmaipade vAha pratyayo bhavati / arut / arautsIt / abhidat / abhaitsIt / azvat / azvayIt / azizviyat / astabhat / astambhIt / amrucat / amrocIt / amlucat / amlocIt / anucat / agrocIt / gruco necchanyanye / aglucat / aglocIt / aglucat / aglucIt / glucaglUJcorekataropAdAne'pi rupatrayaM sidhyati arthabhedAca dvayoruNAdeze padhAti utpana ||-aatmnepdaarthmiti / tahi Atmopadaparasmaipadayoranenaiva sidhyati kiM puSyAdipAThana satyam / asya puSpAdipATho dvidra suvana bhaktIti apanAyeM / tenAsmAdayo'nyabhicAra / anyeSA kacibhicAro'pi tena bhagavanmA kaupIrityAdi pAlarAmAyaNa sim // satrtyate // adAdivaditi / nirdezAdena zayabhAve tinirdezasya samAnatyAdubhayagrahaNamispa - Atmanepada na dazyata iti / 'kiyAnyatihAra ' pratyaya gatyarthavarjanAt / sarve gatyarthA jJAnArthI iti jJAnArthasyApi neSyate // samArtha iti / atra nityatvAt silIpAtprAgeva 'sparAdestAmu' iti vRddhiriti nyAsa 'etyastairvRddhi' iti pApita viSayo nityA iti nyAyAdvA prAmeva vRti // sacaityanya iti / te hi satarAtmanepadamicchanti gAiDam // -ArArIt bhRza puna punaryA iyatta sacchati yA 'avyati' iti ya tasya lup tato dvicanam ' satot' 'riza ca lupi' iti rAmamastato'yatanIdi / sic / 'sa. sijasterdisyo Iva / ida 'iTa Iti sicUlopastata 'tici parasmai' iti dhAtovRcirAr tata 'svarAdestAsu' iti pUrvasvA'kArasya AkAra // cAtmane // - Aiteti / spardhApUrvaka AkAraNe ' spardhe' ityanenAtmanepadam sAmAnyAkAraNe 'iMgita' ityanenAtmanepadam // hRdidrayutAdi // AgantunA'kAreNa suteti kRlA ratIyatyAprAt tAdIti nirdeza // lipat jatu ca kASTha ceti| jatu ca kartR kATha ca kartR api karma kimapi na vivakSita viSa iti sak prApto nAsatyAle ' iti niSedha / natu gutAdayaH puSyAdayakSa tRdita. kRtvA dita parasmai ityetAvadeva sUtra zrI hemaza0 // 78 // taeyeongungi // 78 // Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rupAdAnam / anye khavidhAnasAmarthyAt gluJcenalopaM necchanti / tenAgluJcat / jazapvA / ajarat / ajArIt / parasmaipada ityeva / aruddha / abhitta // 65 // | *jica te padastalakaca // 3 / 4 / 66 // padiMca gatAvityasmAddhAtoH kartaryadyatanyAste pare nic pratyayo bhavati nimittabhUtasya takArasya luk ca / udapAdi bhikSA / samapAdi vidyA / ta iti kim / udapatmAtAm / paderAtmanepadikhAta iti AtmanepadaprathamatrikaikavacanaM takAro gRhyate *na parasmaipadamadhyamatri| kabahuvacanam / evamuttaratra / akAro 'JNiti' (4-3-50) iti vishepnnaarthH| cakAro'na karmaNA bin' (3-4-88) isana vizeSaNArthaH // 66 // *dIpajanabudhipUritAyapyAyo vA // 3 / 4 / 67 // ebhyaH kartaryavatanyArate pare bic pratyayo vA bhavati nimittabhUtanaluk ca / adIpi / adIpiSTa / * ajni| ajaniSTa / abodhi / abuddha / apari / apUriSTa / atAyi / atAyiSTa / apyAyi / apyAyiSTa / ta iseva / adIpipAtAm / kartarItyeva / adIpi bhavatA / uttareNa nityameva / budhIti ikAro devAdikasyAtmanepadinaH parigrahArthaH / tena vubhRg abodhiSTetyana na bhavati // 67 // bhAvakarmaNoH // 3 / 4 / 68 // sarvasmAddhAtoH bhAvakarmavihite'dyatanyAste bic pratyayo bhavati taluk ca / Asi bhavatA / azAyi bhavatA / akAri kaTaH / apAcyodanathaitreNa // 68 // *svaragrahadazahatbhyaH syasijAzIHzvastanyAM jidaavaa|| 3 / 4 / 69 // svarAntAddhAtoH grahAdibhyazca vihitAsu bhAvakarmaviSayAsu syamijAzIzvastanI biT pratyayo vA bhavati / svara, dAyiSyate / dAspate / adAyiSyata / adAsyata / adAthipAtAm / adipAtAm / daayipiisstt| daasiisstt| daayitaa| daataa| shmissyte| zAmiSyate / zamayiSyate / azamiSyata / azAmiSyata / azamayiSyata / azamiSAtAm / azAmiSAtAm / azamayipAtAm / zamipISTa / zAmipISTa / zamayipISTa / zamitA / shaamitaa| shmyitaa| evaM caayissyte| ceSyate / zAyiSyate / zayiSyate / staavissyte| stossyte| lAviSyate / lvissyte| kAriSyate / kariSyate / taarissyte| tariSyate tarIpyate / graha, grAhiSyate / grahISyate / agrAhipAtAm / agrahIpAtAm / grAhipISTa / grahIpaSTa / grAhitA / grhiitaa| dRz , darziSyate / drakSyate / adarzipAtAm / adRkSAtAm / darziSISTa / dRkSISTa / darzitA / draSTA / in, ghAniSyate / haniSyate / aghAnipAtAm / *avadhiSAtAm / *ahasAtAm / ghAniSTi / vadhiSISTa / ghAnitA / hantA / ebhya iti kim / paThiSyate / syAdiSviti kim / cIyate / bhAvakarmaNorityeva / dAsyati / ceSyati / prakRtipratyayayorvacanavaiSamyAnna yathAsaM. khyam // 69 // *kyaH ziti // 3 // 4 // 70 // sarvasmAddhAto vakarmavihite ziti kyA pratyayo bhavati / zayyate bhvtaa| zayyeta bhavatA / zayyatAM bhvtaa| azayyata bhavatA / bhidyate kamalena / karmaNi, kriyate kaTaH / kriyeta kaTaH / kriyatAM kttH| akriyata kaTaH / akriyetAM kaTau / akriyanta kaTAH / kriyA / zitIti vidheyam / naivam / dyutAdaya puNyAdayazca pahava Adita uditazca tatasteSAm lUditAmuJcArayituma'kyatvAda'doSa ||-jic te pd-||-n parasmaipadamadhyamatrikabahuvacanamiti / nanu prakRtigrahaNe yaDlubantasthApIti yahalukka iti parasmaipaditve ca parasmaipadasyApi sabhava / na / zrutAnumitayo zrautasavandho balIyAn , yaDlopo'pi ca na dRzyate / ata eva siddhama'nvavAdi ||-diipjn-11-ajniiti / 'na janavadha' iti vRvapa'bhAva || svrgrh-||-avdhipaataamiti / 'adyatanyA pA' iti vadhastata iTi 'ata' ityalopa ||-ahsaataamiti / 'hana sic' iti kittve 'yamirami' iti nalopa ||-kyH ziti Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhoImaza0 kim / abhAvi / "vabhUce / bhavipITa / bhavitA / bhaviSyate / abhaviSyata bhavatA / evamakAri kaTo bhavatA / bhAvakarmaNorityeva / Aste / pacati // 70 // lata0a0 // 79 // kartaryananyaH zava // 3 / 4 / 71 // dhAnoradAdivarjitAt kartari vihite ziti zava pratyayo bhavati / zakAravakArI zidvitkAryAthoM / bhavati / corayati / pacan / pacamAnaH / dhArayaH / pArayaH / janamejayaH / kartarIti kim / pacyate / anabhya iti kim / aci / adtii| adaMpsAk bhakSaNe / bhAk yAM bAMk SNAMk / oNk drAk pAk lAMka rAMka dAk khyAMka mAra mAra iMka iNak vIka zuk paMru tuM yuk Nuka ANuka snue TukSurukuMk rudRk jiSvapaMka ananyasA jakSaka daridrAk / jAgRk cakAsaha zAsaka varcaka mRjok sastuk vidara hanaMka vazaka asak pasara yallupta iMTara zI nhuMGk paGoka pRce pRjura pijuki vRjeki Nijuki / R zijuki IDina Irika Izika vasika AGaH zAmUki Asik kasuki Nisuki cakSik Urgugka eMguka baeNga dvipak durDIk dihI lihIka hun ohAMka jibhIka hI pRkka ohAMhakmAMka DudAgak dudhAMgak duhubhuMgA NicUMkI vijukI viplakI / iti kito'daadyH| zitItyeva / papAca // 7 // divaadeHshyH|| 3 / 4 / 72 // divAderzaNAtkartRvihite ziti zyaH pratyayo bhavati / zakAraH zitkAryArthaH / dIvyati / dIvyan / zyAdaya' zavo'pavAdAH / dibUcaM japac zoca Masdoc choca poca bIDac nRtaica kuthac puthca gudhac rAdhac vyadhaMca kSipaMca puSpaca timatImaSTimaSTImaca pivac sibUc ( zrivac ) TivUca livUca ipac SNasUca kasUca va saica khusac pahapuhac pupaMca ucaca luTaca vidAMca chidauca jimidAc jividAca kSudhaMca zundhaca dhaMca pidhU dhUc gRdhac raghauca tRpoca dRpauca kupac gupac / As yuparupalupara Dipac chupaca lubhara zubhaMca Nabhatubhaca nazauca kuzaca bhRzubhraMzUca dRzaca kRzaca zupaMca dupaMca lipac pluec aitRpac tupaM hapaMca kApac pusasac visac / kusac asUca yasUca jasUca tasadasUca vasUca dusac musac masaica zaradAca tamUc zramaca bhramUca kSamauca gadaica lagUna muhIca hauca sahoc Nihoca vRt puSyA| diH / pUDauca dun dIina dhIJc mIca rIDaca lIDsa vI DIc / yat svaadiH| pIcu IDaca mahin yujica sRjica nain parica vidica khidica yudhiMc anorudhica budhi manic anic janaici dIpaici tapiMca pUraici gharaici jUraici dhUrIca gUraici raici raici jhI ghraadyH| caraici lizic lizica kAzima vAzin / PIMca zungai rakhIca zapIca pRSIMca NahIca / / iti cito divAdayaH // 72 // bhrAzabhalAzabhramakramakamatrasitraTilaSiyasisaMyasevA // 3 / 473 // ebhyaH kartari vihite ziti zyA pratyayo bhavati yA prAptAmAsanibhApagam / bhaagte| bhrAzate / bhlaashyte| laashte| bhrAmyati / bhramati / bhaunAdikaraNa bhraSyati / kAmpati / kAmagi / kAmyati / kAmati / trasyati / trasati / juThAti / guTati / laSyati / lapati / yasyati / yasati / rAMyasyati / saMgasati / yamigahaNeneca siddhe saMyasigrahaNagupasargAntarapUrvakasya yasenivRttyartham / tena Ayasyati mayasyati iti nityaM yaH // 73 // kaSiraovyApye vA parasmai c||3|474 // ak-babhUve dti| bhAtorigaNNAMgaNa'-iti ugAreze 'bhugo |'-drkaar ||-phrtnbhy:-1 ekaramAvaraganAnupaparo pAgaNadeSanAra bhAu dezAbhidhAnAt paramAdAmA dAla bAganam / piyara hA apAmiti bamohiratu mArzanIgo ra zati' ilAraNAt / niroperAti sAmAnyopAsAyAbhimavAra // janamejaya iti / ejantamejamA prayukta NigjAme jagatIti 'eje' garI taz ||-kupirnyj- as R 79 // KEMEREKOKHEREKOKkKKKSIKKOKAISEKOKOISOREIGOTEK *** Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuSiraJjibhyAM vyApye kartari zidviSaye parasmaipadaM vA bhavati tatsaMniyoge zyatha / kyAtmanepadApavAdau / kuSNAti pAdaM devadattaH / kuSyati pAdaH svayameva / kuSyate pAdaH svayameva / kuSyan pAdaH svayameva / kuSyamANaH pAdaH svayameva / rajati vastraM rajakaH / rajyati vastraM svayameva / rajyate vastraM svayameva / rajyadva svayameva / rajyamAnaM vastraM svayameva / vyApye kartarIti kim / kuSNAti pAdaM rogaH / rajyati vastraM zilpI / zitItyeva / akopi / cukupe / *kopiSyamANaH / araJji / raraJje / rakSyamANaM svayameva / parasmaipadasaMniyogavijJAnAdiha na bhavati / *katIha kuSNAnAH pAdAH / katIha *rajamAnAni vakhANi / ' vayaHzaktizIle ' ( 5-2-24 ) iti zAnaH / *kyAtparasmaipadavikalpavidhAnenaiva siddhe zyavidhAnaM kuSyantI rajyantItyatra ' zyazavaH' ( 2 - 1 - 115 ) ityanena nityamantAdezArtham // 74 // svAdeH nuH // 3 / 4 / 75 // svAdergaNAtkartari vihite ziti zruH pratyayo bhavati / zakAraH zitkAryArthaH / sunoti / sunute / sunvan / sunvAnaH / sinoti / sinute / sinvan / sinvAnaH / puMgTU pigaTa ziMgad hu miMgTa ciMgada dhUgd stRgUda kaMgada gada hiMdU a~T DaT eMTU spaMda zaklaMda tikatigapad rAdhesAd RdhUd AplaMda tRpad dambhUd kRvuT civaTa JidhRSAT / STivid azauTi || iti niH svAdayaH // 75 // vAkSaH || 3 | 4 | 76 // akSau ityetasmAtkartari vihite ziti zuH pratyayo bhavati vA / akSNoti / akSati // 76 // takSaH svArthe vA // 3 / 4 / // 77 // khArthastanUkaraNaM tasmi vartamAnAttakSau ityetasmAt kartari vihite ziti zuH pratyayo vA bhavati / takSNoti takSati kASTham / zAne takSNuvAnaH / takSamANaH / strArthe iti kim / takSi vAgbhiH ziSyaM nirbhatsayatItyarthaH // 77 // * stambhUstumbhuskambhuskumbhUskoH znA ca // 3 | 4 |78 // stambhvAdibhyaH sautrebhyo dhAtubhyaH skugatha kartari vihite ziti zrAH zuzca pratyayo bhavati / zakAraH zitkAryArthaH / stanAti / stanoti / stabhnAnaH / stambuvAnaH / stunAti / stubhnoti / skabhnAti / skabhnoti / skunAti / skubhnoti / skunAti / skunIte / skunoti / skunute / stambhvAdInAmUditkaraNaM kvAktayoriTvikalpanisapratiSedhau yathA syAtAm / stabdhvA / stambhitvA / stabdhaH / stabdhavAn // 78 // RyAdeH || 3 | 4 | 79 // kyAdergaNAtkartari cihite ziti zrAH pratyayo bhavati / krINAti / mINAti / DukrIMga piMg zrIza zrIMz mIrAza yuMgaMza sknuMgya knUgUzU drugz grahIza pUgA dhUgza lagz stUMgza kRgz vRgzU jyAMza rIzU lIMza klIza glIza kRmRzRz pRz vRz bhRz dRz nRz nRz | - kuSNAti pAdaM devadatta iti / vahirnikRSTAntaravayava karoti dezAntara prApayati vA // kopiSyamANa iti / kauSiSyati pAda devadatta / sa eva vivakSate nA'ha kopiSyAmi svayameva kopiSyate Anaz // -araJjIti ArAGgIta, vastra zilpI nA'hamarA svayamevA'raji ||-ktiih kuSNAnA iti / kuSyante svayamevetyevazIlA tata zAne 'kryAde' zrA 'zravAta ' iti Alopa ekadhAtAvityatra tathetyAzrayaNAt | AtmanepadaviSaye ziti kyasya pravarttanAdatra kyo na zAnapratyayo hi na parasmaipadI nApyAtmanepadI evaM rajyante ityevazIlAni rajamAnAni // syAtparasmaipadavikalpeti / kupirajervyApye kyAdvA parasmai iti kriyatAmityAzaya // stanbhUstunbhU // stusnAna iti / anirdiSTAnubandhAnA sotrANA dhAtUnA parasmaipaditvAt atra 'vaya zaktizIla' iti jJAna // -- stambhitveti / 'kvA' iti dvidabhAva // Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lata0a0 kuDat guDat buddhattu mupaiti // iti titara hat tuTavU luTapuTavata vastudAdayaH // 42 // rudhAcIyate / pratyayanakArasya yuvA vanavA vicaMpI yujapI nvaiSi // iti pitA rUpAtanute / tanvan / tinakArasya lugandhAcA hinasti / hisana itihap khidipa bhImA para gaza naza zAMza kSipaz vIz bhrIza heThaz mRDaz zrantha mandhaz grandhaz kudhaz mRdaz gudhaz kSubhaz Nabhatubhaz khA lizoz azaz ipaz viSaz pupa plupaz mu-12 // 8 // paz pupaz kupaz dhrama dRz // iti zitaH RcAdayaH // 79 // vynyjnaacchaaheraanH||3|4|80|| vyanjanAntAddhAtoH parasya bhAyuktasya he sthAne ra Ana Adezo bhavati / pupANa / muSANa / uttabhAna / viSkabhANa / vyaJjanAditi kim / lunIhi / znAiriti kim / anAti / uttabhnuhi / viskamnuhi // 8 // tudaadeHshH||3|4|1|| tudAdegeNAttateri vihite ziti za: pratyayo bhavati / zakAra zikAryAdhaH / tudati / tudate / tudan / tudamAnaH / tudIt / bhrasnIt kSipIt dizIt kRSIt 'mucchRtI picIt vilutI luplutI lipIt kRtait khidat pizat' / ripita pit kSit pUta muMt kRt gRt likhat jajharcat khacat | Rcat okhrazcaut Rcchat vicchat ucchet micchat ucchat macchet ujjat sRjat rujaoNt bhujot Tu masjAt jarja jhajhat ujjhat juDat pRDamRDat kaDat pRNat tRNat mRNat | druNat puNat muNat kuNat ghugaghUrNat tat Nudat palaMta vidhat junazunat chupaMt riphat tRphatRmphat Rphatramphat dRphahamphat guphagumphat ubhaumbhat zubhazumbhat bhait lubhat kurat purat khurat ghuran purat murat surat spharasphalat kilA ilat hilat zilasilat tilat calat cilat vilat Nilat milat spRzat ruzArizat vizaMt muzat lizaM kRt ipat mipat vahaut tRDau tanhI stuhI stanhaut kuTat gut dhut NUt dhUta kucat vyanat gujjat ghuTat cuTa duTa juTat tuTat muTat sphuTat puTaluThat kuDat / kuDat guDat juDat tuDat lubyuDasthuDat buDat buDa bhruDat druDahuDabuDat vuNat Dipat churat sphurat sphulat kuMDa kAt gureti puMDana deit dhaMdana ovijeti olaje olasnaiti pvajit jupaiti / / iti titastudAdayaH // 8 // rudhAM svarAjchano nlkc||3|4|82|| rudhAdegeNaspa svarAtparaH kateri vihite ziti naH pratyayo bhavati tatsaMniyoge ca prakRtinakArasya luganvAcIyate / pratyayanakArasya tu vidhAnasAmarthyAnna bhavati / zakAraH 'nAstyolaka (4-2-90) a ityatra vizeSaNArthaH / ruNaddhi | rundhe / bhinatti / bhinte / bhanakti / hinasti / hisan / rudhuMpI ripo vicUMpI yunUMpI bhidRSI chidrUpI daMpI UdRSI UtpI pRcaipa ucaiH taJcU tajaSu bhopa bhujaMpa ajIpa opijaiS kunaie undai ziSlUp piplaMpa himutRhap khidie vidipa ji indhaipi // iti pito rudhAdayaH // 82 // *kagtanAderuH // 3 / 4 / 83 // kRgastanAdezva gaNAtkartari vihite ziti u. pratyayo bhavati / karoti / kurute / kurvan / kurvaannH| tanoti / tanute / tanvan / tnvaanH| tanUyI paNUyI kSaNakSiNUyI RNUyI tRNUyI ghRNuyI / banUyi manUyi / iti yitastanAdayaH // 83 // *sRjaH zrAddhe jikyAtmane tathA // 2484 // sRjo dhAtoH zraddhAvati kartari jikyAtmanepadAni bhavanti tathA yathA vihitAni / asarji mAlA dhArmikaH / sRjyate mAlAM dhArmikaH / srakSyate mAlAM dhArmikaH / zrAddha iti kim / vyatyamUTa mAle mithunam / sRjati, srakSyati mAlA mAlikaH / tatheti vacanAdayatanyAmAtmanepade te jic talukca ziti ca kya iti siddham // -kRytnaade-|| tanAdAya'paThitlA bhvAdipATho'sya karatItyA zaparNa / ropA mate tanAdo pAThastanmate 'tan-yo vA tayAsi -iti rUpadya prApyeta zava ca na sidhyet / svamate tu akRta akRyA iti nityameva 'dhudAsyAt'-iti luha / anye kRratanAdo paThitastatsAhacaryAt g gAte na tu kanda ||-sRjH pAca-1 aA nikyo tathA vidhIyate / Atmanepada tu mukhyameva vidhIyate // Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cexeKEEKE****** // 84 // *tapestapaHkarmakAt // 3 / 4 / 85 // taperdhAtorAMntaravRttivena tapaHkarmakAt kartari bikyAtmanepadAni bhavanti tthaa| tapyate tapaH saadhuH| tepe tapAMsi sAdhuH / tapiratra karotyarthaH / bic tu ' tapaH katranutApe ca' (3-4-91) iti pratiSedhAnna bhavati / anvatapta tapaH sAdhuH / taperiti kim / kurute , tapAMsi mAdhuH / tapa iti kim / uttapati suvarNa suvarNakAraH / karmeti kim / tapAMsi sAdhU tapanti / duHkhayantItyarthaH // 85 // *ekaghAtau karmakriyayaikAkarmakriye // 3 / 4 / 86 // ekasmindhAtau karmasthakriyayA *pUrvadRSTayA ekA abhinnA saMpratyakarmikA kriyA yasya tasminkartari karmakartRrUpe dhAtorjikyAtma| nepadAni tathA bhavanti / * akAri kaTaH svayameva / kriyate kaTaH svayameva / kriyamANaH kaTaH svayameva / cakre kaTaH svayameva / *abhedi kuzUlaH svayameva / bhidyate kuzulaH svayameva / vibhide kazUla: svayameva / atra karoti kaTam bhinatti kazUlapityAdau yaiva kaTAdikarmaNAM nittidvidhAbhavanAdikA kriyA saiva saukaryAdavivakSite kartRvyApAre svAtantryavivakSAyAM tasminneva dhAtAvakarmikA ca / evaM cAkarmavAdbhAve'pyAtmanepadaM bhavati / kriyate kaTena / bhidyte| kazUlena / ekaghAtAviti kim| pacatyodanaM caitraH / *sidhyatyodanaH svayameva / karmakriyayeti kim / sAdhvasizchinatti, sAdhu sthAlI pacati iti karaNAdhikaraNakriyayaikakriya mAbhUt / ekakriyayeti kim / sravatyudakaM kuNDikA / sravatyudakaM kuNDikAyAH / atra visRjati niSkAmatIti kriyAbhedAt / galantyudakaM valIkAni / galatyudakaM valIkebhya iti / atrApi muJcatIti patatIti kriyAbhedAt naikakriyakham / akarmakriya iti kim / bhidyamAnaH kazUla: pAtrANi bhinatti / anyonyamAzliSyataH / hantyAtmAnamAtmA / as ekasya karmatvaM kartRtvaM ca kathamiti cet / ucyate-sarvamapi hi karma svavyApAre *svAtantryamanubhUya kartRvyApAreNa nyakRtaM sat karmatAmanubhavati / kartRvyApArAviSa kSAyAM tu svavyApAre svAtantryAt kartRtvamasyAvyAttameva / yadAhuH-'nirvRttyAdiSu tatpUrvamanubhya svatantratAm // *karjantarANAM vyApAre karma saMpadyate tataH // 1 // * ** ******* -tapestapa-1-arthAntaravRttitveneti karotyayenetyartha ||-pkdhaatau-||-puurvdRssttyti / pUrvasmin kAle dRSTA tayA sahAthai tRtIyA ||-akaari kaTaH svayameveti / akAryotkaTa devadatta / sa eva vivakSate | nA'hamakArpam akAri kaTa svayameva / svayazabdastRtIyAthai karaNe kArake varttate ||-amedi kuzUla: svayameveti / abhaitsIt abhidatA kuzUla devadatta dvidhA bhavanta dvedhA apIbhavat / sa eva vivakSate |* | nA'hamabhidam abhetsa vA kitu svayamevA'bhedi ||-sidhytyodn svayameveti / nanvatra yathA dhAtubhedastathA dhAtubhede kriyAbhedo'pi / naivam / ekA'bhinnA kriyetyekadhAtAviti sthite draSTavyamiti na dvyahavaikalyam | |-niSkAmatIti kriyAbhedAditi / visarga vimarjanamAtra niSkramaNa tu visargAnantara gamanamiti visarjananiSkramaNayobheda / atra visRjati udaka kuNDikA sA evaM vivakSate nAha visRjAma kitu svayameva niSphrAmatIti vivakSAyA na bhavati / yadA tu svayameva visRjyate iti viSakSyate tadA kyAdayo bhavanti vA navA / ucyate / zabdazaktisvAbhAvyAtsvayameva visRjyata ityartho na pratIyate kitu niSkAmatItyeva |-bhidymaanH kuzUla: pAtrANi bhinattIti / nanvatra vyagavikalatva vyAvRtteryata prathamo devadattakartako dvitIyastu kuzalakartRka iti sAdhanabhedAkriyAbhede dhAtubheda / na / sthAbAdAda'tra dhAtubhedo nAzrIyate anyathA sUtramida nirarthaka syAt / yato'kAri kaTa svayamevetyatrApi itya dhAtubhedasadbhAvAt / tathAhi-prathama devadattakartaka kRg pazcAt kaTakartaka ||-svaatntrym'nubhuuyeti / yata kaTa karotItyAdiSu svavyApAra jananAdilakSaNe kaTAdi karma svAtantryama'nubhavati svAtantryAca kartatvam ||-kntraannaaN vyApAre iti / svavyApAre svAtantryAt kaTAdikarmaNa kartarUpAda'nyo varuTAdi kartA katrantara tasya * * Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ katR a0 ESI nivratapaNaM caitatsvakriyAvayave sthitam // nivartamAne karmatve se kartRtve'vatiSThate // 2 // iti // 86 // paciheH // 3 / / 87 // pacihibhyApekadhAtau THANIkriyayA pANyA'mikayA sakarmikayA vA ekakriye kartari karmakartRrUpe kyiAtmanepadAni bhavanti apavAdaviSayaM mukkhaa| apAcyodanaH svayameva / pacyate odanaH svayameva / pakSyate odanaH svayameva / adohi gauH svayameva / dugdha goH svayameva / adugdha gauH svayameva / *udumbaraM phalaM pacati vaayuH| udumbarasaH phalaM pacyate svayameva / apakkAdambarasa phalaM svayameva / gA dogdhi payo gopAlakaH / dugdhe goH payaH svapameva / adugdha gauH payaH svayameva / adhakSata gauH piyaH svayameva / dahipacyoH karmaNi zicaH pratiSedhaM vakSyati / tathA *avizeSeNa duhejicI vikalpa kyasya ca pratipeSaM vakSyati / akarmakasyeda pUrveNaiva siddhesakaPSI makAtha vacanam // 87 // na karmaNA jica // 3 // 4 / 88 // paciduddeH karmaNA yoge'nantarokta kartari jica na bhavati / apaktodambaraH phalaM svayameva / IN abagdha gauH payaH svayameva / karmaNeti kim / apAcyodanaH svayameva / adohi gauH svayameva / anantarokte kartarotyeva / apAci udambaraH phalaM vAyanA / aas doTi gauH payo gopAlakena // 8 // rudhH|| 3 / 4 / 89 // rudho dhAtoranantarokte kartari jic na bhavati / aruddha gauH svayameva / anantarokte kartarItyeva / R arodhi gorgopAlakena // 89 // svaradaho vA // 3 // 4 / 90 // svarAntAddhAtorduhezvAnantarokte kartari jic vA na bhavati / akRta akAri kaTaH svayameva / as alaviSTa alAvi kedAraH svayameva / adugdha adohi gauH svayameva / svaraduha iti kim / abhedi kuzUlaH svayameva / anantarokte kartarItyeva / akAri kttshcaitrenn| / IAS adohi gaurballavena // 90 // tapaH karbanatApa ca // 3 // 4 // 91 // taperdhAtoH karmakartari katari anutApe cArthe jic na bhavati / anutApagrahaNAdbhAve | karmaNi ca / anvavAtapta kitavaH svayameva / kartari / atapta tapAsi sAdhuH / *anvatapta caitreNa / anvavAtapta pApaH pApena karmaNA / karcanutApe ceti kim / atApi pRthivI rAjJA // 91 // * NisnuthyAtmanepadAkarmakAt // 3 // 4 // 92 // NyantAddhAtoH snuzribhyAM cAtmanepadavidhAvakarmakebhyazca karmakartari jic na bhavati / yebhyaH karmaNyasati AtmanepadaM vidhIyate te AtmanepadAkarmakAH / Ni, pacati odanaM caitraH taM maitraH prAyukta apIpacat odanaM caitreNa maitraH / punarodanasya | sukaratvena kartRtve apopacataudanaH svayameva / yadi vA svayameva pacyamAnaH odanaH vaM mAyukta *apIpacataudanaH svayameva / ubhayatra svayamevApAcItyevArthaH / acU -nivRttapreSaNamiti / nivRttakartavyApAramityartha / paciduhe |-akmbhikyeti / akarmaUtve pUrveNa siddhama'pyanUyate sUtrArambhAt / anena tu karmaNi vidhIyate tatra karmaNItyucyatAm / na / eva | kRte pacidurayostakakoNDinyanyAyena satyeva karmaNi syAt, karmaNya'sati pUrveNA'pi na syAt ||-udumbrN phalaM pacati vAyuriti / ayamantabhUtaNyoM dvikarmaka / udumparAta phala pAcayati vAyurityartha ||-avishessenneti / karmaNi satya'sati vaityartha / avizeSeNetyukte'pi karmaNi 'na karmaNA nic' iti nitya pratiSedha akarmaNi tu vikalpa ||-tpHkrv-|| nanva'nena sAmAnyena sAnutApe'nanutApe ca karttari | karmakartari ca bhaviSyati kima'nutApamahaNenetyAzaGkayAha-anutApagrahaNAditi ||-anvtpt caitreNeti / pacAttapana kRtamityarthaH / agretane tu pazcAttApa kArita ityarthaM ||-nnisnuyaatmne-|| Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // curat gAM caitraH / acUcurata gauH svayameva / pucchamutkSipati utpucchayate gauH / antarbhUtavyarthatvAt karmako udayupucchata gAM devadattaH / udayupucchata gauH svayameva / yadvA utpucchAkArSIditi Nici udapupucchahAM devadattaH / udapupucchata gauH svayameva / stu, mAsnAt gAM devadattaH / *prAsnoSTa gauH svayameva / zri, udazizriyat daNDaM daNDI / udazizriyata daNDaH svayameva / AtmanepadAkarmaka, vyApat saindhavaM caitraH / valgayati smetyarthaH / vyakta mainyaH svayameva / vikarotirvalgane'ntabhUtaNyarthaH karmasthakriyaH / vyApat kaTaM caitraH / vyakkRta kaTaH svayameva / avadhIt gAM gopaH / Ahata gauH svayameva / vyatA-sIt pRthivI raviH / vyatapta pRthavI svayameva / JiniSedhAt Jit bhavatyeva / pAcitA, pAciSISTa odanaH svayameva / prAsnAviSTa prastAviSISTa gauH svayameva / ucchrAyitA ucchrAyiSISTa daNDaH svayameva / AdyAniSTa AghAniSISTa gauH svayameva / pRthagyogAt uttareNa JiH pratipeo na bhavati // 92 // * bhUpArthasana kirAdibhyazca Jikyau || 3 | 4 | 93 // bhUpArthebhyaH sannantebhyaH kirAdibhyazcakArANNistuzyAtmanepadAkarmakebhyatha dhAtubhyaH karmakartari cikyau na bhavata / nirutsRSTAnubandho TorgrahaNArthaH / bhUpArtha, alamakArSIt kanyAM caitraH / alamakRta kanyA svayameva / evamalaMkariSyate alaMkurute kanyA svayameva / paryApatkanyAM caitraH paryaskRta pariSkariSyate pariSkurute kanyA svayameva / anUbhUSat kanyA chAtraH / avabhupata bhUpayiSyate bhUyate kanyA svayameva / apamaNDat kanyA chAtraH amamaNDanta maNDayiSyate maNDayate kanyA svayaM|| bhUpiNDa corNyantatvenaiva niSedha siddhe tipedhArtha bhUpArthepudAharaNam / sannanta, acikIrSIt kaTaM caitraH / acikIrSiSTa cikIrSiSyate cikIrSate kaTaH sva| yametra | avibhitsIt kuzulaM caitraH / avibhittiSTa vibhittiSyate vibhitsate kuzulaH svayameva / kirAdi, akArItpAMM karI / akI kIpaSTa kirate pAMsuH svaya| me | evamavAkI avako avakirate pAMsuH svayameva / agArIt grAsaM caitraH / agoSTa gIpaSTa girate grAsaH svayameva / evaM nyagISTa nigIpaSTa nigirate grAsaH svayameva / dorigAM payo gopaH / dugne gauH svayameva / dugve gauH payaH svayameva / kathamadohi gauH svayameva / duhenivikalpa uktaH / bhavocatkathAM caitraH / avocata brUte kathA svayameva / anyot mAlAM mAlikaH / athanthiSTa zrote zranvate mAlA svayameva / agranthIt granthaM vidvAn / agranthiSTa grathnIte granthate granthaH svayame / zranyagrantha kirAdI yunAdI vA / asIt daNDa daNDo / anaMsta namate daNDaH svayameva / pariNamati mRdaM kulAlaH / pariNamate mRt svayameva / kRgR duhabrU any grantha nam iti kirAdayaH / bahuvacanaM ziSTaprayogAnusaraNArtham / NisnuyAtmanepadAkarmakANAM vipratiSedhaH pUrvasUtre udAhRtaH niveSAM pRthagyogavatyeveti coktam / kyanipena udAhiyate / yantra, kArayate kaTaH svayameva / corayate gauH svayameva / utpucchayate gauH svayameva / snu / prastute gauH svayameva / zri, -apopacatodanaH svayameveti / atra prayojakavyApArAvivakSAyANi g na nivarttate / NyantAnA tricpratiSeyAt / svayaM pacyamAna odana sva prAyuktati tato'vIpacadodana svamAtmAnamityartha / sa audana vivAhamA tmAnamacannAmAtmAnatiyantamarIna ki ta svayamodano'pacata asIsata ityarthaM // prAsnoSTa gauriti / atra pUrvameva nityatvAdantarayAca guNa // AtmanepadAkarmaketi / yeSAmakarmakANAmAtmanepavyadhAya teSAmityartha // bhUpArthasan- // vidmatiSedhArthamiti / anyathA pRthagyogAta vyantadvArA tridmatiyo na syAt kiMtu pUrveNa trica eva // kriyAdau yujAdau ceti / dhAtu pArAyaNe tu bhvAdi srkaavpi|| ********* ********* Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza // 82 // atra tu yantAdapasya prakRtyarthasya praasykriyaaruupm| mAvadRSTayA karaNasyaya ucchRpate daNDaH svayameva / AtmanepadAkarNakaH, viyate saindhavAH svayameva / Ahate gauH svayameva / anye tu Nisnu yAtmanepadAkarmakebhyo bhiTo'pi pratiSedhamiccha ellanta a0 nti / tanmate pAcayitA pAcayiSyate odanA, pasnotA prasnopyate gau, ucnayitA ucchUyiSyate daNDaH, AhantA AhaniSyate gauH svayamevaM seva bhavati / *snunamoH *antarbhUtaNyarthatvena sakarmakatyAdgAdeH karmakartRtvam / yatra tu NyoM nAsti tatra kartRva / yathA prasnauti gaudardogdhaH kauzalena / namati pallavo bAtena // nanu karmasthayA kripayA ekAkarmakiye kartari zimpAtmanepadAni bhavanti *atra tu NyantAnA prayojakavyApAra: *sannantAnA cecchAkartRsyaiva kriyeti jikyayoH prAptireva nAsti ki pratipedhena / uccane-ayojakavyApArasyecchA pAzca tadarthatvAt karaNAdikriyArUpasya prakRtyarthasya prAdhAnyam tasya ca karmasthatvAt NisannantAnAmapi karmasthakriyatvam / tathA * &o kathetyatra vacanaM zabdaprakAzanaphalatvAt upAdhyAyenoktaH karotItivat *preraNAryatvAt vA karmasthakriyArUpam / bhUpAkriyANAM ca bhUSAphalaM zobhAkhyaM karmaNi dRzyata iti karmasthakriyatvam / evamanyatrApi bhAvanoyam // 93 // karaNakriyayA kvacit // 3 // 4 // 9 // ekaghAtI pUrvadRSTayA karaNasthayA kriyayA ekAkarmakriye | * kartari jimpAtmanepadAni kacidbhavanti / parivArayanti kaNTa : puruSA kSam / parivArayante kaNTakA vRkSaM svayameva / kacinna bhavati / sAdhvasirichanati // 94 // * ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRiTTa tau tRtIyo'dhyAyaH // 3 // // pratApatapanaH kopi maularAjenavo'bha vat // ripustrImukhapadmAnAM na sehe yaH kila zriyam // 1 // *-snunamoriti / nanu stunamArakarmako tatkayama'nayo karmasthAkapatyamityAha-antarbhUnaNyarthatveneti |-an ta NyantAnAmiti / yathA phuryanta prayukte iti atra hi prayo prakriyA devadattAdI |2 gitA yato devAta kaTAdi kuna cetraNa prayukta saca katai -santAnA ceti / icchAyA prANi dharmadhAt / yadha icchati sa karte ||-cuune kathetya trati / nanu vacanakriyA devadatte || kattari sthitA na tu kathA pharmagi taktA karmaspakriyatAmityAha-zabdaprakAzanaphalatvAditi / asyA ye zabdAsta prakAzamAnA vacanena prakAzyante iti vacana kammasthakriyArUpam // -preraNA *tvAvati / avamartha preraNAthoM SA ana ga / tatadha cUta iti ko / ziyaNa budhyamAnA bodhayatItyartha // -karaNakriyayA-1-ekAkarmakriyati / etadadhikArAyAtatvAt yojita kacirahaNAttu sakarmapho'pi bhavati ||-privaarynti / kaci dityuktyA'pi na bhavati // ityAcArya tRtIyAdhyAyaH samAptaH // 3 // // 82 // Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // cturtho'dhyaayH|| dvirdhAtuH parokSA prAktu svare svrvidheH||4|1|1||prokssaayaaN De ca pratyaye pare dhAturbhivati / dhAtoravasthitasya dvitIyamuccAraNaM kriyate ityarthaH / / | svarAdau tu dvivacananimitte pratyaye svarasya kAryAt mAgeva dvitvaM bhavati / papAca / papATha / iyAja / Ara / acakamata / dhAturiti kim / mAzizriyat / 'vetteH kit' / (3-4-51) iti vacanAdAmi parokSAkArya na bhavati / dayAMcave / vidAMcakAra / parokSAGa iti kim / adAt / prAgiti kim / ninAya / ninayitha / ninytH| ckrtuH| papau / pptuH| jgmtuH| adadhat / evamAdiSu vRddhyAdeH svaravidheH pUrvameva dvitvaM siddhaM bhavati / stara iti kim / didIrvAn / zizIrvAn / jeghIyate / dedhmIyate / jegIyate / svaravidheriti kim / zci, zuzAva / titavanIyipatItyatra tu svaravigharvicananimittaprayayAjanyatvAnna tataH prAga dvitvam / jagle mamle iti animittakamAtvam / adhijage iti viSaye aadeshH| prAktu khare svaravidheriti aadvivcnmdhikaarH| anyathA hi *ATiTat ityAdi na sidhyati // 1 // Adyo'za ekasvaraH // 4 // 22 // *anekasvarasya dhAtorAya ekasvaro'vayavaH parokSAGe pratyaye dvibhavati / jjaagaar| acakANat / pUrveNa sarvasya dvitve prApte vacanam // 2 // sanyaGaJca // 4 / 1 / 3 // sannantasya yaGatasya ca dhAtorAdya ekasvaro'vayavo virbhavati / titikSate / cikIrSati / pApacyate / lolUyate / paSThInirdeza uttarArthaH / cakAraH pUrvokta| nimittasamuccayArtha uttarArtha eva / tenottaratra parokSAGe sannantayaGantAnAM ca yathAsaMbhavaM dvitvaM siddham // 3 // "svraaderditiiyH||4|1|4|| svarAderdhAtorvicanabhAjo dvitIyAMza ekasvaro virbhavati na tvAdyaH / aTiTiSati / aziziSati / aTATyate / azAzyate / prAktu svare svarAvidhariseva / ATiTat / Azizata / 'proNunAva / dvirddhaatuH-||-ppaaceti / atra punarapi dvivacana na bhavati / dviriti vacanAt ||-ninaayeti / 'svarasya pare'-ityanenApi siddham / naivam / kAlApekSAyA sthAnitvA'bhAva ||shushaaveti / atra hi svaravyaJjanakArya ' vA parokSAyaDi' iti vRt 'dIrghamavo'ntyam' |-titvniiyisstiiti / nuk vRttItyato'naDantAt kyani sani 'anyasya'-iti dvitvam // svaravidheriti / guNarUpasyetyartha ||-aattittdityaadi na sidhyatIti / prAgeva gerlope sati ||-aadyosh-||-aneksvrsyeti / ekasvarasyaikasvare'ze dvirukte na kiJcida'sya phalam / yadvA ekasvara iti savandhizabda sAmarthyAMda'nekasvara dhAtumAkSipati / etatsUtra vinA acakANadityayaM vinazyati / tathA ajUghuNAdityApi na tu jajAgAra iti ||-snyngshc ||-psstthiinirdesh iti / nanva'tra sani yaDi ca nimittabhUte ekasvarasya dvitvam tata katha saptamI nAdAyItyAha-uttarArtha iti / tenottareNa pratIpipatItyAdi siddham / darzitodAharaNA'pekSayA cedamukta yAvatA yaDlupi yobhavatItyAdiSvihApi phalamasti / kiJca cakAra uttarArtha evetyatraivakAreNa paSThItinirdezasya ihArthatvamapi jJAyate ||-svraade-||-pronnunaaveti / atra dvitvarUpe pare kArye NatvazAstrasyA'sattvAt dvitve caroinecraterencetreena Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 1 // zrI maza0 4 morNunavipati / *ariripati / ariripatItyatra tu iTa: kAryitvaM na nimittatvam / tato dvilanimittasya svarAdipratyayasyAbhAvAt prAk svaravidhireva // 4 // na vadanaM saMyogAdiH // 4 / 1 / 5 // svarAderdhAtordvitIyasyAvayavasyaikasvarasya vakAradakAranakArAH saMyogasyAdayo na dvirbhavanti / ubjajipati / aTTiTipate / aDiDipati / undidipati / indidrIyipati / aubjijat / At i| ADit / aundidat / vadanamiti kim / IcikSipate / saMyogAdiriti kim / prANiNiSati // 5 // ayi raH // 4 / 1 / 6 // svarAderdhAtodvitIyasyAvayavasyaikasvarasya rephaH saMyogAdirddhirna bhavati 'ayi ' rephAtpara AnantaryeNa yakArazcenna bhavati / arcicipati / prorNunavipati | prorNonUyate / morNunAva / prorNunavat / Arcicat / ayIti kim / arAryate / aryamAkhyAtavAn | 'Araryat / saMyogAdirityeva / ariripati // 6 // * nAmno dvitIyAyatheSTam // 4 / 2 / 7 // svarAdena no dvirvacanabhAjo dvitIyAdAramyaikasvaro'vayavo | yatheSTaM dvirucyate / azizvayiSati / azvIyiyiSati / avIvipiSati ||7|| 'anyasya ||4|1|8|| svarAderanyasya vyaJjanAdernAmno dhAtordvirvacanabhAjo ekasvaro'vayavo yatheSTaM prathamo dvitIyastRtIyAdirvA'nyatamo dvirucyate / puputrIyiSati / putitrIyiSati / putrI yiyipati / putrIyapipati / putrIyantaM prAyukta apuputrIyava / aputitrIyat / *atrIyat // 8 // kaNDAdestRtIyaH // 4 / 2 / 9 // kaNDuAderdhAtordvivacanabhAja ekasvarastRtIya evAvayavo dvirbhavati / kaNDUyiyiSati / AsUmiyat // 9 // * punarekeSAm // 4 / 1 / 10 // ekeSAmAcAryANAM mate dvitve kRte punardvitvaM bhavati / *susopupipate / prANiNinipat / buvobhUyiSate / ekeSAmiti kim / sopupiSate / prANiNipat / bobhUyiSate // 10 // yaH sanveyaH // 4 // 1 // 11 // IrSyaterdvirvacanabhAjo viH san vA dvirbhavati / ISyavipati | ISyipipati // 11 // | havaH ziti // 4 / 1 / 12 // juhotyAdayaH ziti dvirbhavanti / juhoti / juhat / mAktu svare svaravidherityeva / juvAni // 12 // carAcaracalAcalapatApata | vadAvaghanAghanapAdUpadaM vA // 4 / 1 / 13 // ete zabdA aci kRtadvirvacanA vA nipAtyante / caricalipativadihantInAmajantAnAM dvitvaM hanterhasya ghatvaM pUrvasya kRte Natvam // ariripatIti / Rk R prApaNe Rz vA / artuma'ritumarItu vA icchatIti sani AdyAbhyAm 'RsipUr' iti marAstu 'ivRdha ' - ityaneneT / arirIpatItyetattu harA eva / anyathA 'vRto navA' iti dIrgho na syAt // - iTaH kAryitvamiti / svarAditvAdvAtordvitIyAzasya idrUpasya dvitve cikorpite iTa kAryitvamevetyarthaM // svaravidhireveti / guNarUpa ityartha | // na vadanaM // sayogAdirityasya da kimIve iti pustvam // ayi raH // - AnantaryeNeti / saptamyA nirdiSTe pUrvasya tayAnantarasyeveti // - Araryaditi / anna svarAdezonyasyoparUpo dvitve kAyeM svAmI nimittApekSayApi prAvidhiriSyate // nAmnodvi // 'gamyayapa' iti pacamI // yatheSTamiti / yo ya iSTathe 'yogyatAcIpsA ' - ityanenAvyayIbhAva // - anyasya // dvitIyAdityadhikAro neSTa iti prathamo dvitIya ityAyuktam // aputrIyiyaditi / agAta ityanena vipaye'pyakAralopAtparanimittatvAbhAve 'sArasya pare ' iti sthAniyAbhAvAt yi ityasya dvim / na ityasya / evamAsUyiyadityAdiSvapi // punare // susopupipate iti / bhRzArthe yaD ' svaperyapuDe ca' iti yad dvitva sopupitumicchati san / ata ityanena vipasya lopAt ' svarasya pare ' iti sthAnitvAbhAve yo luk siddha // prANiNinipaditi / 'dvitve'pyante ' ityana dvivve iti vacanAt dvayoreva gAva na tRtIyasyApi // - carAcara - // - 1 ca0 a0 // 1 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R] ca dIrghaH / caratIti carAcaraH / calAcalaH / ptaaptH| vdaavdH| ghanAghanA pATayaterajantasya dvitvam isvatvaM pUrvasya ca Udanto nipAtyate / pATayatIti pAdapaTaH / pakSe, crH| calaH / pataH / badaH / hanaH / pATaH / kecittu paTpaTa iti nipAtayanti // 13 ||"ciklidcknsm // 4 / 1 / 14 // ciklidacaknasazabdau nipA163 khete / klidyateH ke knasyateraci ubhayatra ghaarthe vA ke dvitvaM nipAsate / ciklidH| caknasaH / *cakruH yayuH babhruH ityauNAdikA. // 14 // 'dAzvat sAvat mI vat // 4 // 115 // ete zabdAH kasumatyayAntA nipAtyante / dAga dAne ityasya kasAvaditvamaniTtvaM ca nipAsate / dAzvAna / dAzyAMsau / daashupii| pahi marpaNe isasya parasmaipadamAdvitvamupAntyadIrghatvamaniTatvaM ca nipAtyate / sAhAn / miha secane ityasyAdvitvamaniTtvamupAntyadIrghatvaM DhatvaM ca nipAtyate / mIdvAn // 15 // jJapyApo jIpIe na ca diH si sani // 4 / 1 / 16 // jJaperApezca sakArAdau sani pare yathAsaMkhyaM jIpIS ityetAbAdezau bhavato na cAnayorekasvarAMzo dvirbhavati / 'Adeze kRte dvitvaM pAmotIti niSidhyate / AdezasaMniyoge ca niSedhAt anyatra dvitvaM bhavatyeva / jIpsati / Ipsati / sIti / kim / jijJapayiSati / 'ivRdha'-(4-4-47) ityAdinA vikalpeT / sanIti kim / Aphsyati // 16 // Rdha it // 4 // 1 / 17 // RdhaH sakArAdau sani pare Irta ityAdezo bhavati na cAsya dviH| Isati / sItyeva / Adhipati // 17 // dambho dhipa dhIp // 4 / 1 / 28 // dambhaH sakArAdau sani pare dhipa dhIp ityetAbAdezau bhavato na cAsya dviH / dhipsati / dhIpsati / sIyeva / didambhipati // 18 // *avyApyasya mucermogvA // 4 / 1 / 29 // mucerakarmakasya sakArAdau sani pare mok iyayamAdezo vA bhavati na cAsya dviH / mokSati mumukSati caitraH / mokSate mumukSate vA vatsaH svayameva / avyApyasyeti kim / mumukSati vatsaM caitraH // 19 // mimImAdAmitsvarasya // 4 / 1 / 20 // mimImA ityeteSAM dAsaMjJakAnAM ca svarasya sakArAdau sani pare idAdezo bhavati na caipAM dviH / DumigaTa, mitsati mitsate zatam / 'mIti mIcpIMgazohaNam / mitsate / pamitsati / pramitsate zatrUn / meti mAmAMGkameMDAM grahaNam / mitsati / pramitsate bhUmim / apamitsate yavAn / mAtenecchaghanAghana iti / prathamasya nipAtanAt dhatva dvitIyasya tu 'aDe hihana'-iti siddhameva ||-ciklid-|| klidoca liyatIti 'nAmyupAnya'-iti ka nasyatItya'ca kledana klasana vA sthAditvAtke / cakruH | vaikuNThaH karmaThazca / yayuH azva yAyAvara svargamArgazca / vabhraH RSi nakula rAjA varNazca / 'haniya'-iti ayo'pi sAdhavaH ||-daashvtsaaht-|| pahaNa marpaNe ityasya na nipAtanamiSTivazAt ||shpyaapo-|-aadeshe kRte iti / paratvAtprathamamevetyartha ||-jhiipstiiti / jJAMzU / jAnanta prayukte Nig / 'atirI '-iti ponta / 'mAraNatopaNa'-iti isvatvam / jJapayitumicchanti 'tumahot'-iti san ||-iipstiiti / AtRNa lambhane ityasya NijabhAve'pi nityamiTi sAdissan nAsti ||-Rdh It |-iisNtiiti / 'ivRdha'-iti veT ||-avyaapysy-|| na vidyate vyApya yasya / yadA nAma nAmnetyAzrayaNAdavidyamAna vyApyaM yasya tadA mayUrayaMsakAditvAt madhyapadalopaH ||-moksste vatsa iti / vAkyakAle mumukSati vatsaM caina sa eva vivakSate nA'haM mumukSAmi 'bhUSArtha'-iti kyA'bhAvaH ||-mimiimaadaa-|| "migmIgo'khalacali' ityAtve mAdvAreNaiva sidhyati ki migrahaNeneti / satyam / 'nAmino'piT' iti sana kitvAdAtya na prAmoti // 71 mIti mITcmIgzoriti / mINa gatAviti yaujAdikasyApi grahaH / yataH mITcmIMgazAveva gatI vartamAnI yujAdI tena niranubandhagrahaNe iti yadya'yaM nyAya syAttadA mAk mAne itya'tya Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a ntyeke / mimAsati / dAsaMjJa, dAm, praditsati dAnam / de ditsate putram / DudAMgk ditsati ditsate vasram / doca ditsati daNDam / dhe dhitsati stanam / DudhAMgaka dhitsati dhitsate zrutam / bahuvacanaM vyAptyartham / tena 'niranubandhagrahaNe na sAnubandhasya ' ityAdi nAzrIyate / svarasyeti kim / sarvasya mAbhUta // 20 // 'rbhlbhshkptpdaamiH||4|1|21|| eSAM svarasya sakArAdau sani pare ikAra Adezo bhavati na caipAM dviH| ram Aripsate / lam lipsate / zak zikSati / pata pitsati / pada pitsate / sItyeva / pipatipati / bahuvacanaM zakIcazavaMTorubhayorapi parigrahArtham // 21 ||raadhevdhe // 4 / 1 / 22 // rAdharhisAyAM vartamAnasya sakArAdau sani pare svarasyekArAdezo bhavati na cAsya dviH / pratiritsati / aparitsati / vadhaM iti kim / ArirAtsati gurun // 22 // avitprokssaaseddhvoreH|| 4 // 1 // 23 // rAdhehiMsAyAM vartamAnasya aviti parokSAyAM thavi ca seTi svarasyaikAro bhavati na cAsya dirbhavati / redhatuH / redhuH / redhiya / aparedhatuH / aparedhuH / aparedhiya / pratiredhatuH / pratiredhuH / pratiredhiya / pariredhatuH / pariredhuH / pariredhiya / aparedhiva / aparodhima / aviditi kim / apararAdha / parokSAsedayavoriti kim / aparAdhyate / vadha iyeva / ArarAdhanuH / ArarAdhiya // 23 // "anAdezAderekavyaJjanamadhye'taH // 4 // 1 / 24 // avitparokSAseTthavoH parayoryo'nAdezAdirdhAtustatsaMvandhinaH svarasyAto'kArarUpasyAsahAyavyaJjanayomadhye vartamAnasya sthAne ekArAdezo bhavati na ca dhAturbhivati / pecatuH pecuH / pecivAn / pecupI / pecima / pecitha / reNatuH / reNiya / avidityeva / *ahaM papaca / parokSAyAmityeva / pacyate / seTthavItyeva / papaktha / anAdezAderiti kim / vabhaNatuH / babhaNiya / cakaNatuH / cakaNiya / ekavyaJjanamadhye iti kim / tatakSatuH / tatakSiya / ata iti kim / didivatuH / didevitha / AvitparokSAseTthavabhyAmAdezAditvasya vizeSaNaM kim / ihApi yathA syAt / Nam nematuH / nemuH| nemiya / sehe / sahAte / sehire / yujAdau pahaN / sehitha / atra hi animitte natvasatve na tu parokSAyannimitte iti // 24 // tRtrapaphala bhajAm // 4 / 1 / 25 // epAmavitparokSAseTthavoH svarasyAta evaM bhavati na caite dirbhavanti / teratuH / testhi / trepe / pAte / pire / phelatuH / pheliya / bhejatu / bhojitha / avidityeva / ahaM tatara / seTItyeva / vabhantha / ata iseva / titIrvAn / 'taraterato guNarUpatvAt peranekavyaanamadhyatvAt phalabhajorAdezAditvAt na prAmotIti vacanam / bahuvacanaM tu phalajiphalA ityubhayorapi grahaNArtham / / 25 // jabhramavamatrasaphaNasyamasvanaH macAntareNa kakArAnuspArayoragityatpAt niranupandhamANe sati mAk ityetasA mahaNa na syAt / gAdizabdAra gukAnubandhagrahaNe na anumannAsya lakSaNapratipadokayorityAdayo'pi nAzrIyante / tena gumigmorapi grAhaNam ||-rbhlbh-||-shiksstiiti / zakIca zikSate ityapi ||-bhuvcnmiti / anyathA niranuvandhatvAdevAdikasyeva syAt ||-anaadeshaa-|| eke ca asahAye ca te vyAne ca tayormadhya tasiAn ||-ahN papaceti / AmragaNayo yA NirayAdakArasabhage lAyakara yA'bhAva ityantaNavi darzitam / mamathyAnityanekavyAnasya lAkSaNikatvAsa bhavati ||-tRtrp-|| -teraturiti / prAk tu sAre iti bhaNanAt pUrva visye 'skRcchanoki '-iti guNe'sya gulve na ca dviriti vacanAt kRtamapi dvitvaM nivartate / gA dhAtorapi jJeyam // guNarUpatvAt 'ma zasa'zati niSedha sthAviSyAha-tarateriyAdi |-bhuvcnmiti / anyathA niranupandhaprANa ilanena ziphalA ityasya na syAt ||-jbhrmvm-|| rAjasahacarikhamAjereva grahaNamiti pArAyaNe Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjabhrAjabhrAsabhlAso vaa||41|26|| eSAmavitparokSAseTthavoH svarasyAta etvaM vA bhavati na caite dvirbhavanti / jeratuH / jajaratuH / jeritha / jajariya / bhrmtuH| vabhramatuH / bhramitha / vabhramitha / cematuH / vavamatuH / bemitha / vavamitha / 'udvemustatra rudhiraM rathino'nyonyavIkSitAH // vamenecchantyanye / satuH / tatrasatuH / sitha / tasitha / pheNatuH / paphaNatuH / pheNiya / paphANiya / syematuH / sasyamatuH / syemitha / sasyamitha / khenatuH / savanatuH / svenitha / sasvanitha / rejatuH / rAjatuH / rejitha / rarAjitha / bheje / babhrAje / bhese / vabhrAse / bhlese / vabhlAse / avidityeva / ahaM jajara // 26 // zranthagrantho nluk ca // 4 / 1 / 27 // anayoH svarasyAvitparokSAseTthavorekArAdezo vA bhavati satsaMniyoge ca nakArasya luka na caitau dvirbhavataH / zreyatuH / zazranthatuH / zrethitha / zazranthiya / grethatuH / jgrnthtuH| grethiya / jagranthiya / avidiseva / zazrantha / jagrantha // 27 // dmbhH||4|1|28 // dambharavitparokSAyAM svarasya ekArAdezo bhavati tatsaMniyoge nakArasya luk na cAyaM dvirbhavati / dematuH / debhuH / avidikheva / dadambha // 28 // the vaa||4||1|| 29 // dambhaH svarasya the pare ekArAdezo vA bhavati tatsaMniyoge ca nakArasya luk na cAyaM dvibhavati / debhitha / dadambhiya / anye tu anthigranthidambhInAM nalope sati nityametvamicchanti nalopaM tvaviti parokSAyAM nityameva / tena zreyatuH greyatuH debhatuH , nalopAbhAve tu zazranthiya jagranthiya dadambhiyetyeva bhavati / anyastvavitparokSAseTthavonisametvamicchati nalopaM tvaviti parokSAyAmeva / tena zreSataH grethatuH debhatuH nalopAbhAve'pi zrenthitha grenthitha dembhithetyevecchAti // 29 // na zasadavAdiguNinaH // 4 / 1 / 30 // zasidadyorvakArAdInAM guNinAM ca dhAtUnAM svarasyaivaM na bhavati / vizazasatuH / vizazasitha / ddde| dddaate| dadadire / vavale / 6 vavalAte / vavalire / vavaNatuH / vavaNiya / vizazaratuH / vizazasthi / vibhayitha / lulavitha // 30 // hau daH // 4 // 1 // 31 // dAsaMjJakasya dhAtohI pare'ntasyaikArAdezo bhavati na cAyaM dvi| dehi / dhehi / na ca dviriti vacanAtkRtamApe dvitvaM nivartate / tena yaGlupyapi dehIti bhavati / hAviti vyaktinirdezAdiha na bhavati / dattAt / dhattAt // 31 // derdigiH prokssaayaam|| 4 / 1 / 32 // deGaH parokSAyAM digirityayamAdezo bhavati na cAyaM dviH / digye / digyAte / digyire| avadigye / avadigyAte / avadigyire // 32 // De piyaH pIpy // 4 / 1 / 33 // Nyantasya picate. pare pIpy ityamAdezo bhavati nacAyaM dviH| apI pyat / apIpyatAm / apIpyan / pivatinirdezAtpAtena bhavati / apiiplt| luptatinnirdezAvalupyapi na bhavati / apApayat / Ga iti kim| pAyayati // 33 // "ahihano ho ghaH pUrvAt // 4 // 1 // 34 // hihan ityetayo(borDavarjite pratyaye pare dvitve sati pUrvasmAt parasya hasya gho bhavati / prajighAya / prajighIpati / prajeghIyate / nipItam ||-shrnthgrntho-shrthur athuD ityanayolAkSaNikatvAnna bhavati / prakRtipratyayayodhacanabhedAnna yathAsatyam ||-the vA // vartamAnAthapratyaye svAde anA vyavadhAnAtyAyabhAva iti parokSAyA evaM thapratyayagrahaNam ||-hau daH ||-yddlupypiiti / pratyAsaceAyAt yasminneva pratyaye hitvanetya ca prApta tasminneva pratyaye na ca dviriti pravarttate / atra tu yanimittaka dvitvaM katha nivartyate / ucyate / vyatyA pravRtte // - pivH-||-lupttinniddeshaaditi / yata' sUtre pibatyekadeza piva'nucake ||-add'e hihno-||-jNghnyte iti / kuTila hanti / gatyarthAt '-iti ydd| Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a0 prajeveti / han , jighAMsati / 'jaMghanyate / jaGghanIti / aGaH iti kim / pAjIhayat / aOM dvivacananimittapratyaye'nantarasya vijJAnAdihaM na bhavati / hananIyitumicchati jihananIyiSati / uparyudAsAttu NivyavadhAne bhavati / prajighAyiyiSati / pUrvAditi vacanAnna ca dviriti nivRttam // 34 // *jergiH snprokssyoH|| 4 / 1 / 35 // jayateH sanparokSayotvei sati 'pUrvasmAtparasya girAdezo bhavati / jigIpati / vijigIpate / jigAya / vijigye / sanparokSayoriti kim / jejIyate / jinAterjirUpasya lAkSaNikatvAjijyatuH // 35 // ce kirvA // 4 / 1 / 36 // cinoteH sanparokSayoditve sati pUrvasmAtparasya kirAdezo vA bhavati / cikIpati / cicIpati / cikAya / cicAya / cikye / cicye / sanparokSayostyeiva / cecIyate // 36 // pUrvasyAsve svare yoriyan // 4 // 1 // 37 // dhAtoditve sati yaH pUrvastasya saMvandhino yorikArasyokArasya cAsye svare pare AsannI iy uv isetAvAdezau bhavataH / iyeSa / ubopa / iyati / iyUyAt / aryaGalupi dile pUrvasyAkAre 'rirau ca lupi ' (4-1-56) isanena rirIityAgame tadivarNasya ceyabhAve sati ariyati / ariyarIti / eke tvatreyaM necchanti / ati aryarItIti / tanmatasaMgrahArtha pUrvasyeti *yoH samAnAdhikaraNaM vizeSaNaM tena ikArokAramAtrasyaiva pUrvasyeyuvau bhavataH / asva iti kim / iiptuH| UpatuH / svara iti kim / pipakSati / pupUSati / iyAja / uvApa // 37 // Rto't // 4 // 1 // 38 // dhAtoditve sati pUrvasya Rtodbhavati / cakAra / vavRdhe // 38 // isvaH // 4 // // 61 39 // dhAtoditve sati pUrvasya svarAntasya isvo bhavati / papau / ninAya / lulAva / ku, cakAra / siseke / luloke / tunauke / / 39 / / gahorjaH // 4 // 1 // 40 // 61 dhAtoditve sati pUrvayorgakArahakArayorjakAro bhavati / jagAma / jahAsa / jahau / jihIpati / juhoti / jahAti // 40 // yuteri // 4 // 1 / 41 // yuvedvitne sati pUrvasyota irbhavati / didyute / adidyutat / deyutyate / vididyutipate / vidiyotiSate // 42 // dvitIyaturyayo pUvauM / 4 / 1 / 42 // dhAtoditve sati pUrvasya dvitIyaturyayoH sthAne yathAsaMkhyaM pUrvAvAdyatRtIyAvAsannau bhavataH / cakhAna / ciccheda / TiThakArayiSati / tasthau / paphAla / jughoSa / jajhAma / DuDhauke / ddhau| e, yadi hisArthastadA 'hano nIvadhe' iti syAt ||-prjighaayyisstiiti / prahiNvanta prayukta Nig vRddhi / grahAyayitumicchati san ||-jergiH san-1-pUrvasmAditi / yadi pUrvodityadhikAro na syAttadA dvisvasahitasthApi dhAtorAdeza syAt / yahA pUrvasyA bhakte syAt / na ca vAcya kRte'pi gahorja ' iti syAdvidhAnasAmayAMza bhavatItyAzaGkA syAt evamuttaratrApi ||-the ki -cikIpatIti / 'svarahan'-iti dIrghatve dvitve kirUpAdeze puna 'svarahan '-iti dIrghatva yAvatsabhava iti nyAyAt ||-puurvsyaasve-1-iyesseti / asce svare iti bhaNanAt guNe kRte iyAdeza / nanviyAdeze'pi vidheye 'svarasya pare' ityanena guNasya sthAnivadbhAvAdiyuvau na prAmuta / satyam / pare iti saptamI saptampA ca nirdiSTe pUrnasyAnantarasyaiva / atra tu pakAreNa 16. vyavadhAnamiti na sthAnitvam / astre hAte najA nirdiSTamanityamiti vA / yadvA'sve svara iti vyApte / nanu tathApi na prApnoti asiddha bahirasamiti nyAyena guNasyAsiddhatvAt / na / na 1. svarAna marya iti nyAyAdaya nyAyo ne patiSThale ||-yoH samAnAdhikaraNamiti / yo kiviziSTasya pUrvasya na tu pUrvasavandhina / yadi ikAra IkAra vArA svAtachapema pUrvaM bhaveyura 1 6 tu rirItyAdera'dhikasya sabandhina ||-dhuteriH ||-vididyutipte itya'nna 'cau vyaJjanAde.'-iti sano vA phiravam ||-dvitiiy-||-ppaaceti / atra sAmIpyAtpUrvo nakAra spAt / GmaaNNN Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaar| dvitIyaturyayoriti kim / papAca // 42 // tirvA SThivaH // 4 / 1 / 4 3 // vaiirdvitve sati pUrvasya dvitIyasya tirAdezo vA bhavati / tiSThetra / TiTheva / teSThIvyate / terikArotroccAraNArtha / tena ' ivRdha ' ( 4-4-47 ) ityAdinA veTi tuSTapati duSyUpati / pUrvasyetyAdezavidhAnameva jJApayati SThiveH pakAraH *ThakAraparaH tu tavaraH / tena tasthau taSTayau ityAdi bhavati / kecittu 'svarebhyaH ' (1-3-30 ) iti dviruktasya chakArasya dvitve sati pUrvasya tyAdeza micchanti / tanmate ucchet uticchpiti / Rcchat RticchitIti // 43 // vyaJjanasthAnAderluk // 4 // 144 // dhAtordvitve sati pUrvasya vyaJjanasyAnAderlug bhavati / jagle | mamle / papAca / ATatuH / Rcchat RcicchiSati / ucchet ucicchiti / aTAvyate / vyaJjanasyeti kim / svarasya mA bhUt / anAderiti kim / AdermAbhUva / papAca // 44 // aghoSe ziTaH // 4 / 1 / 45 // dhAtordvitve sati pUrvasya ziSTastatsaMbandhinyevAghope pare lug bhavati / anAdilugapavAdo'yam / cuco | TiSTeva / caskanda | aghoSe iti kim / satrau / ziTa iti kim / papsau // 45 // kaGa / / 4 / 1 / 46 // dhAtodvitve sati pUrvayoH kakAra GakArayoryathAsaMkhyaM cakAravakArau bhavataH / cakAra / cakhAna / juhuve / JiGakArIyipati // 46 // na kavateryaGaH // 4 / 1 / 47 // yaGantasya kavaterdvitve sati pUrvasya kasya co na bhavati / kokUyate kharaH / zarnirdezaH kautikuvatyornivRtyarthaH / cokUyate / kavatiravyakte zabde / kuvatirArtasvare / kautiH zabdamAtre / eSAM pAThe zabdamAtrArthatve'pi gatyarthatvAvizeSe dhAvatigacchatyAdInAmivArthabhedaH / yaGlupi ca niSedho na bhavati / cokavIti / anye tu yaGlupyapi pratiSedhayanti / kokavIti / yaGa iti kim | cukuve // 47 // `AguNAvanyAdeH || 4 | 1 | 48 // dhAtoryaGantasya dvitve sati pUrvasyAnyAdenIM murIrirantavarjitasyAkAro guNazcAsannau bhavataH / pApacyate / aTAvyate / cecIyate / lolUyate / hAMka jehIyate / pApacIti / vebhidIti / lolavIti / naitAtrAkAraguNau yaGnimittAviti yaGlupyapi | | anya | vanIvacyate / yaMyamyate / narInRtyate / narinarti / narnartti / nanu cAtra + apavAdatvAnyAdaya eva vAdhakA bhaviSyanti ki nyAdivarjanena / sasam / dvitve sati pUrvasya vikAreSu vAdhako na bAdhaka iti jJApanArtham / tena acIkaradityatra 'laghodIrgho'svarAdeH ' ( 4-1-64 ) iti // tirvA SThivaH / dvivo bhvAderdivAdezva graha // - ThakArapara iti / yavana pakAra TakArapara svAt tadA'nena tavidhAna na kuryAt yata 'bhaghope ziTa' iti palope nimittAbhAveti nyAyena Thasya the 'dvitIyaturthayo ' iti thakArasya ca te takAra siddha eva / pakSe TakAravidhAnArthaM tu dirvA SThita iti sUtra kuryAdityartha ||-tssttyaaviti / anna 'aghoSe ziTa' iti palupi nimittAbhAva iti sya takAra. // - vyaJjanasyA - | - RticchiSatIti / anenAdhastanacchasya luki nimittAbhAva iti Urdhvasthacasya tato 'dvitIyaturthayo' ityanena chatya ca // aghoSe ziTaH // - tatsaMbandhinyeveti / atra | tatsayandhivyAkhyA'bhAve siddhe satyArambha iti nyAyAt niyamArthametadityAzaGkA syAt / aghoSa eva ziTa, tatazcanIkasyate ityAdiSveva syAt na tu lAlasyate ityAdiSu paratrAyopAbhAvAt / cakramyate ityanna tu anusvArasya ziTTve'pi evakArAnna luk / anna hyAnantaryeNa sabandhamAtra na tatsayandhyeva svAgamasya pUrvabhaktatvAt // - na kavate - // - pratiSedhayantIti / pratipedha vyAcakSate ' Nijbahulam // - AguNAva - // na bhaviSyanti nyAdayo yasya asAva'nyAdi tasya // - apavAdatvAnyAdaya eveti / nyAdInAM tu sabandhino'ntasya vidhAnasAmarthyA Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a0 zrIhemaza01 *sanvakArya na vAdhyate // 48 ||n hAko lupi // 4 / 1 / 49 // ohAMka khAge ityasya dvitve sati pUrvasya yo lupyAkAro na bhavati / jahAti / jaiti / // 4 // lupIti kim / jahIyate // 49 // "vaJcasransadhvansabhraMzakasapatapadaskando'nto nIH // 4 / 1 / 50 // eSAM yaGantAnAM dvitve sati pUrvasya nIranto'vayavo bhavati / vanIvanyate / vanIvazcIti / sanIsrasyate / sanIkhaMsIti / danIdhvasyate / danIdhvaMsIti / vanIbhrazyate / vanIbhraMzIti / canIkasyate / canIkasIti / panIpatyate / panIpatIti / panIpadyate / panIpadIti / canIskadyate / canaskindIti / dIrghavidhAnAdrasvo na bhavati // 60 // "murato'nunAsikasya // 4 // 1 // 51 // akArAtparo yo'nunAsikastadantasya dhAtoryaGantasya dvitve sati pUrvasya muranto bhavati / vambhaNyate / vambhaNIti / tantanyate / tantanIti / jaGgamyate / jaGgamIti / yalavAnAmanunAsikatve tantayate / tantayaH / caMcalaeNyate / caJcalaH / mamavyate / ananunAsikatve, tAtathyate / tAtayaH / cAcalyate / cAcalaH / mAmavyate / mAmavaH / ata iti kim / tetimyate / joghuNyate / "vAbhAmyate / anunAsikasyeti kim / pApacyate // 51 // *japajabhadahazabhaJjapazaH // 4 // 1 / 52 // eSA yaGantAnAM dvitve sati pUrvasya muranto bhavati / jaMjapyate / jaMjapIti / jNjbhyte| jaMjabhIti / daMdavate / daMdahIti / dadazyate / dedazIti / vambhajyate / vambhajIti / paziti sautro dhAtuH / paMpazyate / paMpazIti / daziti luptanakAranirdezAta yaGo lupyapi daMzenelopo bhavati / anyastu nalopaM necchati / tena daMdezIti // 52 // caraphalAm // 4 / 1 / 53 // caraphalajiphalA isepAM yaDantAnAM dvitve sati pUrvasya muranto bhavati / caMcUyate / caJcurIti / pamphulyate / pamphulIti / bahuvacanaM triphalAvizaraNe isasyApi parigrahArtham // 53 // *ti copAntyAto'nodaH // 4 // 1 // 54 // "yaGantAnAM caraphalAM takArAdau ca pratyaye upAntyasyAta urAdezo bhavati 'sa cAnot ' tasya guNo na bhavati / caMcUryate / caMcurIti / paMphulyate / paMphulIti / cUciH / brahmacUrNiH / praphulliH / praphullaH / praphulavAn / ata iti kim / cArayateH phAlayatezca kip / tata AcAre kim / tato yaG caMcAyate / paMphAlyate / atraikadezavikRtasyAnanyatvAtmApnoti / anoditi kim / caMcUrti / paMphupUrvasyaiva prApmuta AguNau ||-snvtkaarymiti / sanvatkAryabAdhe tvacAkaradityaniSTa syAt ||-vnyctrNs-|| yutAdivyaMssAhacaryAt sasUD ityasyaiva yutAdivaso graha sasui pramAde ityasya tu sAsasyata iti bhavati / aAzirapi bhrazaMDiti svAdireva gRhyate bhvAdidhvassAhacaryAt / bhuzuc bhrazUc ityasya tu bAnazyata ityeva ||-murto--baabhaamyte iti / bhAmi krodhe ityatya rUpam / ye tvanunAsikAntasya dhAtotvei sati pUrvasyA'ta iti vizepaNa manyante tanmate babhAmyata iti tanmatasagrahAyA'ta iti SaSThI vyAkhyayA ||-jpjbh-|| pasa iti dantyAnta nyAsakArAdayo menire / bhojastu tAlavyAntam ||-jNjbhiiti / AgamazAsanamanityamiti 'jama svare' iti nAgamA'bhAva ||-luptnkaareti / 'gRlupa'-ityatrApi jJApita para dvirSada suyad bhavatItyatrApi jJApitam ||-ti copaantyaa-||-yngntaanaamiti / dvitve sati jJAtavya na pUrvasya upAntyA'kArasya grahaNAt ||-cnycryte iti / dvitve satItyadhikArAnna pUrvamutvam / cUrtirityatra tu dvitvA'sabhavAt dvitvAbhAve'pIti dRzyam ||-cuutiriti / caraNa 'samaja'-iti samAvezArthatvAt 'zvAdibhya' ktiH ||-prphull iti / jiphalelyasya yadA phalati seti vAkye tastadA 'Adita.' iti nityamiDha'bhAva / phalitumArabdha iti Arambhe ke tu 'navA bhAvArambhe' iti veda / phala niSpattAvisyasya tu nityamiT ||-cnycaayt iti / caranta prayukta Nig vRddhi cArayatIti ki / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lita / atra guNo na bhavati // 54 // mmtaariiH||4|1|55|| RkAravatAM dhAtUnAM yaGantAnAM dvitve sati pUrvasya rIranto bhavati / nRtaica narInRtyate / darza darIdRzyate / vRtu varITasane / vRdhaDa varIyate / kRpauG 'calIkRpyate / dhRja darIjyate / macchet parIpRcchayate / o brazcaut varIvRzyate / grahI jarIgRhyate / pracchiyAzcigrahINAmakAre kRte Rmattvam / RmatAmiti kim / 'cekrIyate / jehIyate / kRg hugo rIbhAve kRte dvitvamiti RmattvaM nAsti / bahuvacananirdezo lAkSaNikaparigrahArtha // 55 // 'rirau ca lupi / / 4 / 1 / 56 // RmatAM dhAtUnAM yaGo lupi dvitve sati pUrvasya rirau rI cAnto bhavati / ka, carikarti / cati / carIkati / ha, jarihati / jahati / jarIhati / narinRtIti / nagniti / natIti / narnati / narInRtIti / narInati / carizvIti / varidRSTi / varvazcIti / varvaSTi / varIthIti / "varIvRSTi / calikapIti / calikalti / caspIti / calkalita / calIkapIti / calIkalti / lupIti kim / narInRtyate / brahamatAmityeva / ku, cAkarIti / cAkati / cAkItaH / cAkirati / ga, jAgali / tR tAtati // 56 // nijAM zityet // 4 / 1 / 57 // nijivijivipAM trayANAM ziti dvive sati pUrvasyaikArAdezo bhavati / nenekti / nenikte / nenijyAt / nenektu / anenek / veveti / vevikte / veveSTi / veviSTe / zitIti kim / nineja / ninikSati / anInijat / nijAmiti bahuvacanena nijivijivipastraya evAdAdiparyantapaThitA gRhyante // 57 // 'pRbhRmaahaangaamiH|| 4 / 1 / 58 // pRSabha mA hAG isetepAM ziti dvitve sati pUrvasyekAro bhavati / pipati / pipUyAt / iyti| iyUyAt / vibhAta / vibhUyAt / mimIte / amimIta / jihIte / ajihIta / kecittu pR pAlanapUraNayoriti juhotyAdau dIrghatvaM paThanti / tanmatasaMgrahArtha pRzca Rzceti vigrahaH / ata eva ca bahuvacanam // pipati / pipUrtaH / pipUryAt / hADiti ukAraH kim / ohAMk , jahAti / zitItyeva / papAra / Ara / vabhAra / mame / jahe / zitIti dvitvasya vizeSaNaM kim / parpati / parIpati / atra yaDantasya dvitvaM na zitIti na bhavati // 58 // sanyasya // 4 // 1 // 59 // dhAtodvitve pUrvasyAkArasya sani pare ikAro bhavati / pipakSati / pipAsati / pratIpipati / jidAyakIvipati / sanIti kim / papAca / asyeti kim / lulUpati / pApaciSate // 59 // 'orjAntasthApavarge'varge // 4 / 1 / 60 // dhAtoditve sati pUrvasyokArAntasyAvAnte jAntasthApavarge parataH sani pare ikAro'ntAdezo bhavati / jeM sautro dhaatuH| jijaavaaypti| yiyavipati / yiyAvayipati / rirAvayipati / lilAvayipati / pipavipate / pipAvayipati / vibhAvayiSati / mimAvayipati / oriti kim / pApacipate / jAntasthApavarga iti kim / avatutAva 'jeraniTe' / cArivAcarati 'kartu kip'-mAhita cArati / eva paphAlyate iti ||-Rmtaam-1-cliilpyte / dvitvAmAgeva nirapekSatvena 'Rra lalam'-ityasya pravRttI tato dvitve kAropariSTamiti nyAyena lukArasyApyat ||-driidhRjyte iti / ikAropAntyo'yamiti kecittanmate bhRza nijati debhijyate iti ||-cekiiyte iti / 'Rto rI.' tato dvitvam ||-rirau c-|| -varIvRSTIti / 'sayogaspAdo'-iti lope 'yajasUja '-iti casya pa / pare guNe vidheye zalopazcA'san iti guNA'bhAva ||-jaagltiiti ayvRllenadityuktaryalappapi 'yo yaGi' iti lApam ||-pRbhuumaahaa-|| ziti dvitve iti bhaNanAt pRGta ityasya vyudAsa. ||-orjaantsthaa-||-yiyviptiiti / yuMgz yotumicchani yumitraNe yavitumicchati san 'ivRdha'-iti Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza ca0 a0 yiSati / 'juhAvayipati / zuzAvayipati / avarNa iti kim / bubhUpati / jujyAvayipati / sanItyeva / lulAba / nanu NyantAnAM vRvyavAdezayoH kRtayoditve sati / pUrvaspokArAntatA na saMbhavati, tatra 'sanyasya ' (4-1-59) ityanenaiva siddha kiM guruNA sUtreNa, etAvattu vidheyam 'oH paye'vaNe ' iti / pipavipati, yiyavipatItyatra pUrvasyokArAntasyatva yathA syAt / satpaM, Nau yatkRtaM kArya tatsarvaM sthAnivadbhavatIti nyAyajJApanArthaM vacanam / tena pusphArayipati cunAvayipati zuzAvayipatItyAyapi siddham / etaca jJApakaM jAntasthApavargavat 'anyatrApyavarNa eva draSTavyam / tenAcikItadityatrekAravato dvivacanaM siddham // 60 // asuudrpulcyovaa|| 4 / 1 / 61 // eSAM sani pare dvitve sati pUrvasyokArAntasyAntasthAyAmavarNAntAyAM parata ikAro'ntAdezo vA bhavati / shishraavyipti| zruzrAvayiti / sisrAvayipati / sukhAvayiSati / didrAvayipati / dudrAvayipati / pipAvayipati / pupAvayipati / piplAvayipati / puplAvayipati / cicyAvayipati / cucyAvayipati / vacanAdekenAvaNenAntasyAyA vyavadhAnamAbIyate / avarNa ityeva / zuzrUpate / sukhUpati / orityeva / sokhavipati // 61 // svapo NAvuH // 4 / 1 / 62 // sanIti nivRttam / svapeNoM sati dvitve kRte pUrvasyokArontAdezo bhavati / muvApayipati / svapeNau Nake kyani No ke ca asuSvApakIyat / svApeH kicantAtkanu kipi yaG / soSvApyate / anye tu Nau sati dvitvanimittAnantarye evenchanti / svApakIyateH sani siSvApakIthipati / NAviti kim / NakAntAtyani sani ca 'sipvApakIyipati / svapo NAviti kim| svApaM cikIrpati siSvApayipati / atra na svarNijA vyavadhAnAt / svapo Nau sati dvitva iti kim / sopopayipati / atra yaGluvantAt dvitve sati Nine tu gau sati ditvamiti // 32 // 'asamAnalope sanvallaghuni De // 4 / 1 / 63 // na vidyate samAnasya lopo yasmin upare Nau dvitve sati pUrvasva laghuni dhAtvakSare pare sanIva / kArya bhavati / sanyaspetvamuktamihApi tathA / acIkarat / ajIharat / 'ojAntasthApavarge'vaNe' (4-2-63) ityuktamihApi tathA / ajIjavat / ayIyavat / arIravat / 4. alIlavat / apIpavat / avIbhavat / amImavat / zughaddhAcyorvA (4-1-91) ityuktamihApi tathA / azizravat / azuzravat / adidravat / adudravat / apipravat / | iT ||-juhaavyiptiiti / hayanta prANim 'yo Dasani'-iti NiviSaye'pi vRt / hAyayitumicchati / huk ityasya tu hAvayitumicchati san ||-shushaavyiptoti / zvayanta prayuDs Nig 'zreyo' iti Nipipaye vyut / vAyayitumicchati ||-anynaapiiti / orjAntasthApavarge'pItyartha ||-tenaacikiirtditi / nanu kIyAdezasyAnimitte eva vivAnAt nimittatvA'bhAve katha NI gat kRta kAryamiti nyAyena sthAnitvaprAptiriti / satyam / yadvinA yanna bhavati tattasya nimittamiti kRSNA Nij nimitta kI / yatazurAdInA Nic avazyameva bhavati / tato Nicsaniyoge | kAryAdezo'to nimittatvam ||-shrvdr--sonvisstiiti / kuTilArthe yaDluvantasya sani savate prayoga / yadi zaNote syAttadA sani pratyaye pare 'zruyo'nAmate ' ityAtmanepada syAt / ata kAraNAt zodhatam ||-svpo nnaa-|| anantarA'nantaribhAvasaMbandhe paSThI AnantaryapaSThavA phalamasuSvApakIyat / sanIti nivRtta kAryAntaravidhAnAt / nanva'svApapakIyadityAdI 'svapo NAyu' 31 ityukAra kathana / ucyate / svape sabandhI akAro nAsti ki tu NakasabandhI akAra iti ||-sipvaapkiiyisstiiti / svapanta prayukta Nim / svApayatIti Naka / svApakamicchati kyan / svApakIyitumicchati san / tato 'Nistoreva'-iti patvam ||-sossopyiptiiti / bhRzAthai yaT lup 'svapeThe ca ' iti yadluppapi mRt / tato dvitvam / sopupata prayukte Nig sopo // 5 // Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ insacance apupravat / apiplavat / apuptavat / acicyavat / acucyavat / anyasya na bhavati / anUnavat ajUhavat / laghunIti kim / atatakSat / avabhANat / acikramata , acikaNata ityAdI anekavyaJjanavyavadhAne'pi sthAdInAmittvavAdhakasyAkhasya zAsanAt sanvadbhAvo bhavati na tu svarakhyaananyavAye'pi / tena ajajAgarata / NAvityeva / acakamata / asamAnalopa iti kim| acakathat / dRpadamAkhyat adadRpat / paTuM laghu kapi hariM vAkhyat apIpaTata alIlaghata acIkapata ajIharata ityAdau tu vRddhau kRtAyAM sandhyakSaralopa iti asamAnalopatvAtsanvadbhAvaH / NAviti jAtyAzrayaNAt vAditavantaM prayojitavAn 'avIvadadvINAM parivAdakena apIpaThanmANavakamupAdhyAyena / atra NeH samAnasya lope'pi bhavati // 63 // "laghordIrgho'svarAde // 4 / 1 / 64 // asvarAderbhAtorDapare'samAnalope Nau dvitve sati pUrvasya laghorlaghuni dhAtvakSare pare dIrgho bhavati / acIcarat / alIlavat / atUtavat abU jat / laghoriti kim / AcikSaNat / asvarAderiti kim / auMnavat / ururivAraratIti kinlope Nau auriravat / laghunIseva / atatakSat / NAvityeva / acakamata | Ga ityeva / riramayipati / asamAnalope ityeva / acakathat / adapat / NijAtyAzrayaNAt 'avIvadadvINAM parivAdakena // 64 // smRdRtvrprthndstRspsherH||4|1|65 // epAM dhAtUnAmamamAnalope upare Nau dvitve sati pUrvasyAkAro'ntAdezo bhavati / sanbadbhAvApavAdaH / smU, asasmarat / ha, adadarat / atra paratvAdIgho'pi na bhavati / tvara, aMtatvarat / pratha, apaprathat / mrada, amamradat / stR , atastarat / spaz apaspazat // 65 // vA veSTaceSTaH // 4 // 166 // veSTaceSTordhAtvorasamAnalope upare Nau dvitve sati pUrnasya akAro'ntAdezo vA bhvti| avvessttt|| aviveSTat / acaceSTat / aciceSTat // 66 // I ca gaNaH // 4 / 1 / 67 // gaNeGapare Nau dvitve pUrvasyekAro'kArazcAntAdezo bhavati / ajIgaNat / ajagaNat / garadanta| tvena samAnalopitvAtsanbadbhAvo dIrghatvaM ca na prApnotItItvavidhiH / 'bhUridAkSiNyasaMpannaM yattvaM sAntvamacIkathA ' iti prayogadarzanAdanyeSAmapi yathAdarzanamItvamicchanseke // 67 // asyAderAH prokssaayaam||4||168|| dhArtodvitve sati pUrvasyAderakArasyAkAro bhavati / aatttuH| aaduH| aattith| aadtuH| aaduH| Aditha / asyeti Imaowoanmassassss payitumicchati san 'Nistoreya '-iti patvam ||-asmaan-||-pryojitvaaniti / prayukavAnityartha / yaujAdikasya prayogAt ||-abiivdt vINAmiti / vadati vINA tA parivAdaka prayuktavAn tama'nya prayuktavAn Nigvayam / yadyapyana NI gelopo'bhUtvApi na samAnalopa / yato NAviti jAtyA ekavacana tatazca ya kazcit Nig sa sarvo'pi nimittatayopAtta / ata sa lupto'pi nimittam / evama'pIpaThadityanApIti ||-lgho?--aciicrditi / nanu 'svarasya '-iti paribhApayA pUrvasminnitve vidheye svarAdezasya isvasya sthAnitvena laghunItyabhAyAditva na prApnoti / ucyate / 'svarasya'-iti pUrvasmin ( kAlA'pekSayA dezApekSayA vA ) sthAnitvama'tra tu kAlApekSayA itvasya paratva yata prathamamupAntyahasvastata itvamiti / dezApekSayA tu paribhASAyA anityatA / tathAhi-pUrvadeze itva paradeze dUrava iti paribhApAsakti ||-smRdRtvr-||-snbdbhaavaapvaad iti / bahuprayogApekSayedamukta yAvatA dIrghasyApi ||-apspshditi / pazi sautra / paziN iti Niganto vA / kecittu papIsthAne spazIti paThanti tasya vA ||-ii ca gaNaH // nanu I vA gaNa iti kriyatAmadantatvena samAnalopitvAdeva pakSe'jagaNaditi bhaviSyati / satyam / curAdibhyo Nic anityo Nicsanniyoge evaipAma'dantatva tadabhAve tadR'bhAvAdajagaNaditi na sidhyet / ki tyajIgaNadityeva ||-asyaaderaa-|| 'lugasyAdetyapade' ityasyA'pavAdaH // Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 kim / iyttuH| iiyuH| Adezita kim / papAca / parokSAyAmiti uttarArtham // 68 // anAtA nazcAnta RdaadyshausNyogsyaa4|1|69|| RkArAderaznoteH saMyogA-2 K0a0 tasya ca dhAtoH parokSAyAM dvitve pUrvasyAderakArasyAnAta AkArasthAne'niSpannasyAkAro bhavati kRtAkArAttvasmAnno'ntazca / RdAdi, aandhtuH| AnRje / AnRjAte / aanRjire| azau, aanshe| AnazAte / aanshire| saMyoga, Anarca / Anarcatu: AnajatuH / AnaGga / aannggtuH| 'Anarcha / aanchtuH| RdAderiti kim / 'aar| aartuH| azAvityaukAraH kim / annAtemAbhUt / Aza / aashtuH| saMyogasyeti kis / aatt| aatttuH| anAta iti kim / Achu AyAme / AJcha / AJchatuH kazcidApIcchati / AnAJcha / aanaanychtuH| aanaanychuH||69|| bhuusvpordutau||4|1170|| bhUsvaS ityetayoH parokSAyAM dvitve sati pUrvasya yathAsaMkhyamikArokArI bhvtH| babhUva / bbhuuvtuH| vabhUve caitreNa / anuvabhUve kambalaH sAdhunA / suSvApa / suSvapiya / parokSAyAmityeva / bubhUSati / vobhavAMcakAra / kecittu kartaryeva bhuvo'kAramicchanti na bhaavkrmnnoH| tena vubhUve caitreNa, anububhUve kambalaH sAdhunetyeva bhvti||70|| jyaavyevydhivycivytheriH||171|| epA parokSAyAM dvitve sati pUrvasyekAro bhavati / jyA, jinyau| jijyith| vyag , saMvivyAya / saMvivyAyatha / vyadh, vivyAdha / vivyAdhiya / vyac , vivyaac| vinyacitha / vyaya, divythe| vivyathAte / vivyathira / parokSAyAmityeva / vAvyathyate // 71 / / 'yajAdivazvacaH sasvarAntasthA vRt||4||2||72|| yajAdInAM vazvacozca parokSAyAM dvitve sati pUrvasya sasarAntasthA yat ikArakAranahakArarUpA pratyAsatyA bhavati / iyAja / iyajitha / veMg, uvAya / uvAyetha / TuvapIM, uvApa / unapitha / vahIM, uvAha / ahiya / vada, uvAda / upadiya / vasaM, uvAsa / unasitha / vyegaH pUrveNekAravidhAnavalAta hegzvayatyostu pUrvasthAntasthAyA abhAvAt na bhavati / caz , uvAza / uvAzaya / vaciti vazsAhaca| ryAt vacaM brUgAdezo vA AdAdiko gRhyate na yaujaadikH| uvAca / uvaciva / parokSAyAmityeva / yAyajyate / vAvacyate // 72 // na vayoy // 4 / 2 / 73 // pUrvasyeti nivRttamasaMbhavAt / vegAdezasya vayeryakAraH parokSAyAM na bhavati / jayatuH UyuH // 73 // verayaH // 4 / 1 / 74 // vego'yakArAntasya pUrvasya parasya ca paro uttarArthamiti / iha tu parokSAyA anyasmin vaDAdI pratyaye dvitve sati AdAvakArasyA'sambhavAt ||-anaato n-|| na vidyate At sthAnitayA'sya ||-aancchti / prathama dvitvam tata 'smRlA '-iti guNa ||-aareti / kak ra prApaNe yA gav dvityam 'to't / asyAde '-iti AkArastato 'nAmino'kali-iti vRddhi / dhantayadekhinityapi na yato gadhA'ntya- 21 vyapadeze naravAdityam evamAdivyapadeze Rdantatvamapi tata rat Adirepa yaspetyavadhAraNenA'sya nirAsa ||-jyaavyevydhi-||-sNvivyaayeti / 'yajAdivazvaca '-ini gumAdhanArthamiphAratyApi ||-vivycitheti / 'kuTAdeTidat'-ityaneneTo dirave'pi 'vyaco'nasi' iti na vRt / samAyAntAgama iti nyAyAt kuTAdigaNanirdiSTasya DilasyA'nityatvAt ||-yjaadivsh-|| -uvayitheti / sRjizi'-iti veTi 'yo pya'y '-iti yalupi uvadha / vahestu uyoDha iti bhavati ||-begshvytyostviti / 'dvitve ha' vA parokSAyaTi ityanena ca vidhAnAt vikalpapakSe'pi 'vyaJjanasya '-iti lukmavRtte ||-n vayo ya ||-uuyturiti / vega 'vevaiy 'yajAdivace kiti ' vakArasya yat / dvitve 'vyaJjanaspa' iti yalope 'samAnAnAma '-iti 23 dIrgha / anna 'yajAdivace '-ityanena yakArasya cakArAkAreNa saha tyAmoti ||-ceryH |-vvaaviti / vevaiy' ityasya vikalpapravRttervaya'bhAva / atra ' yajAdivara '-iti prathamasya na Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / kSAyAM vRnna bhavati / vau / vavitha / aya iti kim / * uvAya / uvayitha // 74 // aviti vA // 4 / 1 / 75 // vego'yakArAntasyAviti parokSAyAM parato vRdvA na bhavati / vatuH / vavuH / UcatuH / UbuH / dvitve kRte paratvAddhAtoruvAdeze sati pazcAt pUrvasya samAnasya dIrghaH / aya iti kipU / UyatuH / UyuH // 75 // jyazca yapi // 4 / 2 / 76 / / jyA ityetasya vegatha yapi pare vRnna bhavati / prajyAya / upajyAya / pravAya / upavAya // 76 // vyaH || 4|1| 77 // vyego yapi pare yvRnna bhavati / pravyAya / upavyAya / yogavibhAga uttarArthaH // 77 // saMparvA // 4 / 1 / 78 // saMparibhyAM parasya vyego yapi pare vRdvA na bhavati / saMvyAya / saMvIya / parivyAya / parivIya / nirapekSatvenAntaraGgatvAt prAgeva vRto dIrghatvam na tu to'ntaH / samo necchanse ke / tena nityaM saMvyAya // 78 // yajAdivace: kiti ||4|1| 79 || "neti nivRttam / yajAdInAM dhAtUnAM vacezca saMstrarAntasthA kiti pratyaye pare vRt bhavati / yajI, iijtuH| iijuH| ijyate / ijyAt / iSTaH / iSTavAn / IjivAn / iSTvA / "issttiH| veg, UyatuH / uuyuH| 'aviti vA' (4-1-75) iti vacanAt vvtuH| vvuH| uuvtuH| uuvuH| Uyate / UyAt / utaH / utavAn / vyeMg, saMvivyatuH / saMviyuH / saMvIyate / saMvIyAt / sNviitH| saMvItavAn / heg, hUyate / hUyAt / hUtaH / hUtavAn / varSII, uuptuH| upuH| upyate / upyAt / uptaH / uptavAn / vahI, uuhtuH| uuhuH| udyate / uhyAt / UDhaH / UDhavAn / vi, zuyate / zuyAt / zunaH / zUnavAn / vada, UdatuH / UduH / udyate / uditH| uditavAn / vasaM, UpatuH / UpuH / uSyAt / uSita' / uSitavAn / vaciti vack brUgAdezo vA / UcatuH / UcuH / ucyate / ucyAt / uktaH / uktavAn / yaujAdikasya tu na bhavati / vacyate / kitIti kim / iyAja / yakSISTa / vAvacyate / vaktA // 79 // svaperyaGGe ca // 4 / 1 / 80 // svadhairyaGi Ge kiti ca prasaye sasvarAntasthA yavRt bhavati / sosupyate | sopupIti / yaGlupi necchansanye / sAsvapti / NimantareNa usyAsaMbhavAt svapitirNyanto labhyate / "asuSupat / Ge yvRva guNo hrasvatvaM dvitvaM pUrvasya dIrghatva - tyatra kramaH / kiti, suSupatuH / supyate / supyAt / suSuptati / eSviti kim / svapiti / ghanantAdapi kocidicchanti / svApamakarot *asuSupat // 80 // * jyAvyadhaH kGiti // 4 / 1 / 81 // jinAtervidhyatezca sasvarAntasthA kiti Giti ca pratyaye pare vRt bhavati / jijyatuH / jIyate / jIyAt / prApnoti // -- uvAyeti / anna vayAdeze kida'bhAvAt 'yajAdivace ' ityasyApravRttau dvitve 'yajAdivaz' iti pUrvavakArasya vRt // - aviti vA // - vavaturiti / dvitvAtprAgeva 'yajAdivace.'ityanena prAptamanena vikalpyate / dvitve tu kRte pUrvasya 'yajAdivaza ' iti prApta 'veraya.' ityanena niSidhyate // Uvaturiti / atra pUrvam vRttato dikha nRtsakRditi nyAyAtpaJcAdvakArasya na yvRt ||-yjaadivceH||-neti nivRttamiti / prApterabhAvAt // - iSTiriti / ' AsyaTi ' - iti kyapsamAvezArtham zvAdikatvAt ti // - uta iti / vipi tu ut utau uta iti / paramate tu U uvau uva / te ' dIrghamavo'ntyam' ityatra ava iti na kurvate // - yaujAdikasya tu na bhavatIti / nityANijantairyajAdibhi. sAhacaryAdityartha // - svaperyaGDe ca ||asuupupditi / na ca vAcya prAk tu svare iti nyAyAt dvitvameva bhaviSyati na NigAzrito guNa / yato yadi tenaiva dvitvanimittena pratyayena janyate svaravidhistadaiva na syAdatra tu dvitvanimittapratyayA'janya iti // asuSupaditi / svamate tu asasvApaditi // - jyAnyadhaH // pratyaya iti vizeSya kDitIti vizeSaNam ato dhAtunimittayoryathAsaMkhyaM na bhavati Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza // 7 // jInaH / chiti , "jinAti / jejIyate / jeneti / vividhatuH / vidhyate / vidhyAt / viddhaH / Diti , vidhyati / vaividhyate / vedi / 160 ma0 kchiti iti kim / jyAtA / vyaddhA // 81 // vyaco'nasi // 4 / 1 / 82 // vyaceH sasvarAntasthA'svajite chiti pratyaye vRdbhavati / cicitA / / vicitama / vevinyate / vicati / anasIti kim / 'uruvyacAH // 82 / / vsheryngi||4|1|83|| vazeH sasvarAntasthA ayaGi viGati pratyaye vRdbhavati / uzyate / UzataH / uzitam / uSTaH / uzanti / ayaGIti kim / vAvazyate / kDitItyeva / vaSTi // 83 // grahavascabhrasjapracchaH / / 4 / 1 / 84 // grahAdInAM sasvarAtasthA kchiti pratyaye pare yadbhavati / jagRhatuH / jagRhuH / gRhyate / gRhItaH / jighRkSati / gRNAti / jarIgRhyate / jarIgRhIti / dRzyate / vRkNaH / vRzcati / varIvRzyate / bhRjjyate / bhRSTaH / bhRjjati / varIbhRjjyate / pRcchayate / picchipati / pRSTaH / pRcchati / parIpRccha yate / pRcchA / kDintItyeva / grahItA / vnshctuH| vabhrajjatuH / papracchatuH / praznaH / vyacivazivazcibhrasjipanchInAM pazcAnA yaGluvantAnAM necchantyanye / tas, vAvyaktaH / nAnni tik / vAvyaktiH / vAvaSTaH / vAvaSTiH / vAvraSTaH / vAtraSTiH / vaabhrssttH|vaabhrssttiH / paamssttH| paamssttiH| anye tu 'prakRtigrahaNe yaGluvantasyApi grahaNam' iti yaGlupyapi manyante / tena veviktaH veviktiH, varivRSTaH parivRSTiH, varibhRSTaH varibhUSTiH, paripRSTaH paripRSTiH / apare tu vicativRzcatibhRjatipRcchatInAM nityaM vRta jyAdInAM tvanisamiti manyante tenedaM siddham 'tasyAsvayasInapi pivyadhuH zaraiH' iti / anye tu vividhurityevAhuH // 84 // vyesyamoryaGi // 4 / 1 / 85 // vyasyamoH sakharAntasthA yaGi vRdbhavati / vebIyate / vevayIti / sesimyate / sesimIti / yaGlupi necchantyanye / vAcyAti / saMsyanti / yaGIti kim / vyayati // 85 // cAyaH kI // 4 / 1 / 86 // cAyagityetasya yaGi kI ityayamAdezo bhvti| cekIyate / dIrghanirdezo yaGlayarthaH / cekItaH // 86 // dvitve hH|| 4 // 1 / 87 // hrayaterditvavipaye sasvarAntasthA yadbhavati / juhAva / juhuyatuH / johUyate / johavIti / juhUpati / anenaiva siddha uttarasUtrakaraNaM gairanyasmina dvitvanimittapratyayavyavadhAyake vRnmAbhUdiyevamartham / teneha na bhavati / hAyakamicchati hAyakIyati / tataH san jihAyakIyipati // 87 // gNau usani // 41 // 88 // rayateH sasvarAntasthA upare sanpare ca Nau viSaye vRddhavati / ahavat / juhAvayipati / NAviti vipayasaptamIti kim / NiviSaya evAntaraGgamapi"yakArAgamaM bAdhitvA vyathA syAt / usanIti kim / sAyayati // 88 // zvervA // 4 // 1 / 89 // zvayateH sasvarAntasthA upare sanpare ca Nau vipaye yyadvA bhavati / azuzavat / azizvayat / zuzAvayipati / zizvAyayipati / viSayavijJAnAdantaraGgamapi vRddhyAdikaM ||-jinaatiiti / yat 'dIrthamayontya 'yAdevi ||-vyconsi ||-viciteti / kuTAditvAt Dicce vRt ||-urvycaa iti / uru vicati asitya'sa kuTAdityAt nityam ||-grhbshv||-pRcchyte iti / kyasya sAnunAsikatvaM nAptamiti 'anunAsike gha'-iti zo na bhavati // varivRSTa iti / vastu bhASyakRtApyanudAttatyAnna darzitam / prayogastu boSTi boSTa iti TippanakakRta ||caay kI dIrghanirdezAta yalupyapyAdeza ityrthH| anyathA hi gadi sAkSAt yadhyAdeza. syAttadA 'dIrghazvi'-iti dIrgha siddha / evaM 'pyAya pI' itya'gApi ||-nnau usni||-ykaaraagmN bAdhitveti / upalakSaNatyApaNI yakRta kAryamiti ca mRt yathA syAditi / kRte tu yati yo na bhavati / 'arcirI'-iti pyAgamavAdhakatvena Adantebhyo yasya pravRtte ||-vervaa ||-vissyvishaanaadityaadi| Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRtA vAdhyate / kRte ca tasminvRddhiH / tata AvAdeza upAntyahasvatvam / tato NikRtasya sthAnitvAt zoditvam tataH pUrvadIrgha iti kramaH // NAvityeva / azizvi| yat / zizvayiSati // 89 // vA prokssaayngi||4|1|90||shvyteH sasvarAntasthA parokSAyAM yaGi ca pare vA khata bhavati / zuzAva / zivAya / ahaM zu. zava / zizvaya / "shushuvtuH| zizciyatuH / zuzavitha / zizvayitha / zozUyate / zozavIti / zezvIyate / zezvayIti / avitparokSAyAM kittvAyajAditvena prApte viti parokSAyAM yaDi cApApte vibhASA // 90 // pyAyaH pii||4|1|91|| pyAyateH parokSAyAM yaGi ca pIrAdezo bhavati / Apipye / ApipyAte / Apipyire / pepiiyte| prapepIyate / dIrghanirdezo yngluvrthH| Apepeti / ApepItaH // 91 // ktayoranupasargasya // 4 / 1 / 92 // anupasargasya pyAyaH ktayoH ktaktavatvoH pratyayayoH parayoH pItyayamAdezo bhavati / pInaM mukham / pInavanmukham / ktayoriti kim / pyAyate / anupasargasyeti kim / mapyAno meghaH // 92 // aango'ndhuudhsoH||4|| 1 // 93 // AGa upasargAtparasya pyAyaterandhAvUdhasi cArthe ktayoH parataH pIrAdezo bhavati / aapiino'ndhuH| ApInamUghaH / andhuNam udhaso vA paryAyaH / AGa iti kim / prapyAno'ndhuH / paripyAnamUdhaH / andhUdhasoriti kim / ApyAnazcandraH / AGa eveti niyamAt mApyAnamUdha isatrAGantAdupasargAnna bhavati / anupasargasya tu pUrveNa bhavatyeva / pIno'ndhuH / pInavAnandhuH / pInamUdhaH / pInavadUdhaH / anye tu pyAyateH kevalasyAGpUrvasyAGantopasargapUrvasyaiva ca prayogamicchanti nAnyapUrvasya / tanmate prapyAnaparipyAnAdayo'payogAH / ktayorityeva / ApyAyyaH // 93 // 'sphAyaH sphI vA // 4 / 1 / 94 // sphAyateH ktayoH parataH sphI ityayamAdezo vA bhvti| 16 sphiitH| sphItavAn / saMsphItaH / saMsphItavAn / sphAtaH / sphAtavAn / ktayoriti kim / "sphaatiH| vikalpaM necchantyanye // 94 // prasamaH styaH stii||4||1|| 95 // prasam ityevaMsamudAyapUrvasya styAyateH ktayoH parataH stI ityayamAdezo bhavati / prsNstiitH| prasaMstItavAn / prasama iti kim / sNprstyaanH| sNprstyaanvaan| styaanH| saMstyAnaH / prasamo necchantyanye // 95 // prAttazca movaa||4|196|| prAtkevalAtparasya styAyateH ktayoH parayoH stI ityayamAdezo bhavatiktayostakArasya ca vA makA Vocal nanu vidhAnasAmarthyAdeva vRcyAdika bAdhitvA vRdbhaviSyati kim viSayavyAkhyAnena / naivam / vRddhI kRtAyAma'pi yasyApi vRtprAmoti ato vidhAnaM caritArtham ||-vaa prokssaa-||-shushuvturiti / 'dIrghamaya. '-iti dIrdhe dvivacanam ||-pyaayH pii||-aapepiit iti / bhojenaitat kAnta sAdhitamiti tivantodAharaNamavetanavartamAnAnizcayArtham ||-aangondhuudhsoH ||-uudhso vA paryAya iti / nanu tarhi ADhondhAviti siddhe adhasgrahaNaM kimartham / satyam / adhograhaNa bodhayati ApIna iti prayogo naNe vizepaNatayA adhasi ca paryAyeNa / yadvA udhograhaNameva jJAyayati / andhuzabda kaizcideva jayasi kIryate anyathA'ndhunApi sAdhyasiddhi ||-aang evetIti / atrApyanupasargasyetyanuvartanIyaM tatazca ApUrvasya ppAya. pI / kathaM bhUtasyADo'nupasargasya kimukta bhavati kevala syetyartha ityavadhAraNAnniyantraNAnna tu siddhe satyArambhoniyamArtha iti / yadvA sarva vAkya sAyadhAraNamiti nyAyAdevakAraH ||-aapyaayy iti / 'kAlAdha'-ityanena mAsAdeH karmatve'ntabhUtaNyarthatvena vA sakarmakatve karmaNi ghyaNa bhAve tu kIvatvaM syAt ||-sphaayH sphI vA ||-sphaatiriti / tatkathaM sphItiH / ucyate / sphAyate sma ka. sphIta ivAcarati 'kartuM phip' / sphItatIti 'svarebhya i.' ||-prsmH-|| vyAvRttau kevalAt propasargAnna darzitam uttareNa vidhAnAt ||-necchntynye iti / te hyetatsUtraM na kurvanti Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemazarobhavati / prastImAvastImavAn / prastItaH / prastItavAn // 96 // zyaH zIvamUrtisparza nazcAspazeM // 4 / 1 / 97 // dravasya mUrtiH kAThinya tasmin sparze ca vartamAnasya 61 0 0 // 8 // zyAyateH ktayoH parataH zI ityayamAdezo bhavati tatsaMniyoge ca ktayostakArasyAsparze viSaye nakArAdezo bhavati / zInaM ghRtam / zInavad ghRtam / zInaM medaH zIna- 1 vanmedaH / dravAvasthAyA- kAThinyaM gatamityarthaH / sparza, zItaM vartate / zIto vAyuH / guNamAtre tadvati vArthe sparzaviSayo bhavati / dravamUrtisparvA iti kim / saMzyAno vRzcikaH / zItena saMkucita ityarthaH / 'vyaJjanAntasthAno'khyAdhyaH / (4-2-71 ) iti natvam // 97 // prteH||4|1|98 // pratiparasya zyAyateH ktayoH parataH zI ityayamAdezo bhavati tatsaMniyoge ca ktayostakArasya nkaarH| prtishiinH| pratizInavAn / pratipvo'yaM roge vartata iti pUrveNAmAptau vcnm||98|| vAbhya vAbhyAm // 4 1 // 99 // abhi ava ityetAbhyAM parasya styAyateH ktayoH parataH zI isayamAdezo vA bhavati tatsaMniyoge ca ktayostasyAsparze no bhavati / AbhizInaH / abhizInavAn / abhizyAnaH / abhizyAnavAn / avazInaH / avazInavAn / avazyAnaH / avazyAnavAn / dravamUrtisparzayorapyanena paratvAdvikalpo bhavati / abhizInaM ghRtam / abhizyAnaM ghRtam / avazInaM himam / avazyAnaM himam / abhizIto vAyuH / avazIto vAyuH / sparzatvAnna natvam / abhizyAno vAyuH / avazyAno vAyuH / 'vyaJjanAntasthAto'khyAdhyaH' (4-2-71 ) iti sparze'pi natvam / abhyavAbhyAmiti kim / saMzyAnaH / saMzyAnavAn / kecittu samA vyavadhAne'pIcchanti / abhisaMzInaH / abhisaMzInavAn / abhisaMzyAnaH / abhisaMzyAnavAn / avasaMzInaH / avasaMzInavAn / avasaMzyAnaH / avasaMzyAnavAn / tadAbhyavAbhyAmiti tRtIyA vyaakhyeyaa| samastAbhyAmapItyanye / abhyavazInaH / abhyavazyAnaH / viparyAse prayogo nAsti / vA zabdasya ca vyavasthitatibhASArthAdanyopasargAntAbhyAM na bhavati / samabhizyAnaH / samabhizyAnavAn / samavazyAnaH / samavazyAnavAn // 99 // zraH zRtaM havikSIre // 4 / 1 / 100 // zrAtaH zrAyatezca ktamatyaya havipi kSIre cAbhidheye zRbhAvo nipAtyate / zRtaM haviH / zRtaM kSIram svayameva / zrAtizrAyatI hi akarmakakarmakarvavipayasya pacerarthe vanete / tayozcaitannipAtanam / havikSIra iti kim / zrANA yavAgUH // 100 // apeH prayokkhaikye // 4 / 1 / 101 // zrAyate zrAtervA Nyantasyakasmin prayoktAra te parato havipi kSIre cAbhidheye zubhAvo nipAtyate / zrAti zrAyati vA haviH svayameva tacaitreNa pAyujyata zRtaM havizcaitreNa / zRtaM kSIraM caitreNa / yadA tu dvitIye prayoktari Nigutpadyate tadA na bhavati / "apitaM havizcaitreNa maitreNeti / havikSIra ityeva / zrapitA yavAgUH / anye tu ||-shyH shii-|| dravamUrtizca sparzazroti kRte virodhinAmiti vyAvRtte sUtrAtyAtsamAhAra karmadhArayo vA ||-shiit varttate iti|krtri ka / atra zItaspazoM mukhyabhAvena / zIto vAyurityatra tu gauNabhAvena varttate ||-caabhy-|| asparza no bhavatIti pUrvasUtre asparza iti nokta roge'sabhavAt ||-shrH shRt-|| nanu katha zataM kSIra svayamevetyuktam zRta kSIra devadatteneti kaya na bhavatItyAzajhyAha-zrAtizrA-123 yatI iti ||-shrpeH pryo-|| zRta havicaitreNeti Nigi pAnte ghaTAdeIsye zrapyate smeti vAkye karmaNi ke nipAtanAdiGa'bhAva ||-shrpit havirityAdi / pUrvavatprathamo Nig / tatasta caitra zrapayanta maitra // 8 // Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "zrapiM curAdau paThanti tasyaiva thapernipAtanam / prayojakaNyantasya tvekasyApi prayogaM necchanti / tanmate karmakartR haviH zrAtuM caitraH prayuktavAn iti prayojakavyApAre Nigi zrapitaM havizcaitreNetyeva bhavati / apare tu sakarmakAvapi zrAtizrAyatI icchanti / tanmate, *tayorapyaNyantayornipAtanaM bhavati / zRtaM havizcaitreNa / Nyantayostu na bhavatyeva / zrapitaM havizcaitreNa maitreNeti // 101 // vRtsakRt // 4 / 1 / 102 // vRditi antasthAsthAnAnAmikArokAraRkArANAM zAstre'smin vyavahAraH / dhAtorvRtsakRdekavArameva bhavati / yAvatsaMbhavastAvadvidhiriti nyAyAt punaHprAptaM pratiSidhyate / *saMvIyate / vidhyate / vicyate / vaivIyate / vaividhyate / vevicyte||102|| dIrghamavo'ntyam // 4 / 1 / 103 // vegvarjitasya dhAtorvRdantyaM dIrgha bhavati / jInaH / jInavAn / jinAti / saMvItaH / hUtaH / zunaH / ava iti kim / * utaH / utavAn / antyamiti kim / suptaH / uptaH // 103 // *svarahanagamoH sani dhudi // 4 / 1 / 104 // svarAntasya dhAtorhantergamAzca dhuDAdau sani pare svarasya dIrgho bhavati / svara, cicISati / tutuSati / cikIrSati / han, jighAMsati / gama, jigAMsyate / saMjigAMsate / adhijigAMsyate mAtA / adhijigAMsate sUtram / gamviti iNikAdezasya gamegrahaNAdcchaterna bhavati / saMjigaMsate vatso mAnA / iGAdezasyaiva gamoricchantyeke / tanmate iN jigaMsyate / saMjigaMsate / ik adhijigaM - | syate mAtetyeva bhavati / sanIti kim / stutH| ghuTIti kim | yiyavipati // 104 // tano vA // 4 / 1 / 105 // tanoterghuDAdau sani pare svarasya dIghoM vA bhavati / titasA'ti / titaMsati / ghuTIseva / vititanipati / yaGluSi / 'taMtanipati // 105 // kramaH ktvi vA // 4 / 1 / 106 // kramaH svarasya dhuDAdau ktvApratyaye vA dIrgho bhavati / krAntvA / kantvA / ghuTi ityeva / kramitvA / 'Udito vA ' ( 4-4-42 ) iti veTU / makramyeyatra tvantaramapi dIrghatvaM vAdhitvA prA geva yap / etacca 'yapi cAdo jagdh ' ( 4-4-16 ) isa jJApayiSyate // 106 // "ahanpaJcamasya kikGiti // 4 / 1 / 107 // hanvarjitasya paJcamAntasya dhAtoH svarasya kau ghuDAdau ca kGiti pratyaye dIrgho bhavati prazAn / pratAn / pradAn / prazAmau / pratAmau / pradAmau / kiti, zAntaH / zAntavAn / zAntvA / zAntiH / evaM tAntaH / dAntaH / Giti zaMzAntaH / tantAntaH / dAntaH / paJcamasyeti kim / odanapak / paktvA / ahanniti kim / vRtraNi / bhrUNahani / " / prAyukta | pAcitamityartha // - zrapi curAdAviti / adantam / tasya ca phala havi kSIrAdanyatra dRzyam // - tayorapIti / na kevalama'karmakayo sakarmakayorapi tayo zra zrutamiti nipAtana bhavati ityapertha // - vRtsakR- // saMvIyate iti / atra yakArasya 'yajAdivace ' iti vRti punarvakArasya prAptamanena niSidhyate // dIrghama - // uta iti / kipi ut utau utta iti bhASyam // supta iti / 'jJAnecchAcArtha ' - iti ka // svarahanagamo :- // - saMjigAMsate iti / sametumicchati san / 'sanIDava' iti gamu / gamlu gatAvityanena saha iNAdezasya game'rabhedopacArAdgamlakAryamAtmanepada prAgvadityanena / anyathA sana prAg AtmanepadA'darzanAnna syAt / upacAre tu 'samo gamRcchi' iti prAk dRSTam // yiyavipatIti / prathama guNa bAdhitvA dIrghaM sakRdvate iti pravarttate ||-tno vA ||-tNtniptiini / ' ivRdha'- itITi vikalpAttitAsati titasatItyapi // - ahanpaJca - // - prazAniti / nAdezasya pare asattvAnnalopAbhAva / hanvarjanAt upadezAvasthAyA | paJcamo gRhayate / tena sugaNityatra dIrgho na // - vRtrahaNIti / saMjJAyAM 'pUrvapadasthA' iti asajJAyA tu 'kavagaika' - iti Natvam // - kazcittu AcArakAviti / svamate tu tasmin dhAtutvA'bhAvAna Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a0 kikGiti iti kim / gantA / rantA / dhuTItyeva / yamyate / yayamyate / *kazcittvAcArakAvapi dIrghatvamicchati / kamivAcarati kAmati / evaM zam , zAmati / kim , kImati / idam , idAmati // 107 // anunAsike ca kavaH zUTa // 4 // 1 / 108 // anunAsikAdau ko dhuDAdau pratyaye ca dhAtozchakAravakArayoryathAsaMkhyaM z uT ityetAvAdezau bhavataH / praznaH / viznaH / chasya "dvi-pAThAt 'yorapi zakAraH / ki, zabdamAd / zabdamAzau / goviT / govizau / dhuT pRssttH| pRSTavAn / praSTA / maSTum / syomA / syonaH sivani prakhaye auNAdike ca ne laghUpAntyaguNAtpUrvamUTa kriyate nisatvAt / tatra kRte'lpAzritatvenAntaragatvAyatvaM na tu gunnH| 'akSayUH / hiraNyadyaH / 'asiddhaM bahiraGgamantaraGge' iti svarAnantaye neSyate tena yatvaM bhavati / dyUtaH / dyUtavAn / duyUpati / vakArasya vikalpenAnunAsikatvAdana kanipoH susyovA, susyavI, pakSe, susevA, musitvetyApa siddham / dhAtorityeva / diverauNAdikaDipratyayAntasya yubhyAm , yubhiH| yadA tu diveH kim tadA dhAtutvAt a'bhyAM dhUbhiriti / yaGlupi tu dedyoti deyopi, sepyoti sepyopi, dedyuutH| sepyuutH| anye tu dedeti, dedepi, seseti, saMpeSItyevecchanti / tanmataparigrahArtha kDintIyanuvartanIyam / yajAdisUtre ca cchagrahaNaM vidheyam / TakAra 'UTA' (1-2-13) isatra vishessnnaarthH||108|| mavyavidhivijvaritvararupAntyena // 4 / 1 / 109 // zakArasya sthAnI cha iha na saMbhavatItyUDevAnuvartate / mavyAdInAmanunAsikAdau ko dhuDAdau ca pratyaye vakArasyopAntyena sahoD bhavati / man , momA / muuH| muvau / muvaH / muutiH| yaGlupi, mAmoti / mAmUtaH / at , om , auNAdiko m / omA / UH / uvau / uvaH / uutiH| zri , zromA / shruuH| zruvau / shruvH| zrUtaH / zrUtavAn / zrutiH / zezroti / zezrUtaH / jvara, jUrmA / juuH| jUrau / juurH| juuniH| jAjUrti / jaajuutH| tvara, tUrmA / tUH / tUrau / tuurH| tuurnnH| tuurnnvaan| tuurtiH| tAtUrti / taatuurtH| jvaratvarorupAntyo cakArAtparaH zrivyavimavAM tu puurvH||109|| rAluk // 4 / 1 / 120 // rephAtparayordhAto chakAravakArayoranunAsikAdau kau dhuDAdau ca pratyaye lugbhavati zUTo'pavAda / murchA, huI, mormA / hormA / mU! murau / mur| hUH / hurau| hurH| muurtH| mUrta gan / hUrgaH / irNavAn / huurtiH| momoti / johoti / turve, dhuI / tormA / dhormA / tUH / turau / tuH / dhuuH| dhurau / dhurH| tunne| tUrNavAn / tuurtiH| dhuurnnH| dhUrNavAn / dhRtiH / "dhUrta iti lonnaadikH| dIrgha ||-anunaasike c-||-dviHpaatthaaditi / dvityApanasya chasthetyartha ||-dvyorpiiti / apizabdAskecalasya / tena cAchu icchAyAmityasya vAn vAzI vAza iti siddham / na ca vAcya sUne dvicchakArapAThAt kevalasya na prAsotIti ha ca e ceti kRte 'padasya' ityekalope nimittAbhAva ityanena caspa utye 'avApe prathama '-iti pUrvastra casye ca iti sAdhitatvAt / yahA pUrva di chakAra dvitIyastu laghu tata ch ca cha ceti kRte 'padasya ' iti laghuchakAraspa luk tA nimittAbhAra ityAdi ga kriyate ||akssyuuriti / sA'nuvandhatvAdUTi kRte 'u' padAnte'bhUt ' iti na bhavati ||-viklpenaa'nunaasiktvaaditi / mleccheSalupi yasi 'anunAsike ca' jAte usma zatye memlezva / niranunAsikatve tu memleccha iti ||-dditiitynuvrtniiymiti / tarhi praSTetyetat chasya zaravA'bhAve 'yajasUja '-iti patyA'bhAve na setsyatItyAha -yajAdI gAdi ||-raalluk -momoti / atra guNe kartavye 'mvAdenomina. '-iti zAsamasaditi guNa / eva dhomatyatrApi ||-dhuurnn iti / yadyana NakArastatkatha dhUta ityAha-dhUce itIti / / Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA anunaasikaadaavisev| maa| tarvitA // 110 // teniTazcajoH kagau ghiti||4|1|111||ktnitto dhAtozakArajakArayoH sthAne ghiti prasaye yaMthAsakhya kagoM bhavata / paakH| sekH|paakym / sekyam / tyaagH| rAgaH bhogyam / yogym| sNprkii| sNsrgii|kte'nitt iti kim / saMkocaH / kuujH| kharvyaH / garvyaH / privraajym|udaajH| samAjaH / nanvajeH kte'niTatvAta gavaM mAmoti / naivam / ta'niTa iti vidyamAnasya vizeSaNam |ajestu vIMbhAvena asattvAitvaM na bhavati / kta iti kim / arcaH / arghyam / yAcyam / rocyam / arcAdayo hi arkaH yAcA rukmamiti prayogeSyaniTo'pikte seTa iti katvaM na bhavati / ghitIti kim / pacanam / tyajanam // 111 // nyatadgameghAyaH // 4 / 11112 // nyaGyayAdayaH kRtakattA udgAdayaH kRtagatvA meghAdayaH kRtaghatvA nipAtyante / nyaJcarumatyaye nyaguH / tazcivazcizucInAM raki takram / cakram / zukraH / zucirucyopani zokaH rokH| te seTtvAnna mAmoti / ghajo'nyatra zocyam / rocyam / zvapAkaH / mAMsapAkaH / piNDapAka. / kpotpaakH| ulUkapAkaH / paceH 'karmaNo'N ' (5-1-72) ityANa sati aNabhAve zvapaca ityAdi / nIcepAkaH / durepAkaH / phalepAkaH / kSaNepAkaH / parnIce pacyate nIce pacyate svayameveti karmakartaryaci dIrghatvaM ca nipAtanAt / tatpuruSe kRti ' (3-2-20) iti bahulAdhikArAta saptamyA alup / ukArAntA api gaNe pacyante / nIcepAkuH / phalepAkuH / dUrepAkuH / kSaNepAkuH / ata eva nipAtanAdukAraH / nIcepAkA / dUrepAkA / phalepAkA |kssnnepaakaa ityAvantA api / anubravItItyac / anuvAkaH / somaM pravaktIkhaN / somapravAkaH / uce nyucyati samavaitIti lihAyaci nyoko vRkSaH zakunto vA / unjeji, udgaH / samudraH / nyudgaH / abhyudgaH / te seTtvAdtvamupAntyasya ca datvaM nipAtyate / sRjeH kartayaci / srgH| avasargaH / upasargaH / paJjaraci 'vyatipaGgaH / anupaGgaH / masjeruH / madguH / bhrasjeH kuH salopazca / bhRguH / yuje 'karmaNo'N / (5-1-72) iyaNi goyogaH / miheraci saMjJAyAM hasya ghatvam / meghaH / anyatra mehaH / baheranuparsagasya vasyaukArazca / vhtiisoghHprvaahH| anupasargasyeseva / pravahaH / vivahaH / parivahaH / sNvhH| udvhH| abhivahaH / nivhH| saMjJAyAmityeva / vahaH / dahenyavAbhyAM ghaninidAya ntuvishepH| avadAyaH kevlpaaniiypko'puupH| saMjJAyAmityeva / nidaahH| avadAhaH / arhatepani arko mUlyam pUjAdravyaM c| saMjJAyAmityeva / arhaH / evamavihitalakSaNAni katvagatvacatvAni draSTavyAni // 112 // *na vshcergtau||4|1|113 // vaJcergatau vartamAnasya katvaM na bhavati / vaJceni / vaJca vaJcati gantavyaM gcchtiityrthH| 'pazyaite 'vyAdhavArkeNyasaMkula vittvttmaaH|| rAtrAvapi mahAraNye vacaM vazcanti vANijA // 1 // gatAviti kim / vakaM kASThaM kuTilamityarthaH // 113 // yajeyajJAGge // 4 / 1 / 114 // yajJAoM vartamA rAsasa // te'nittH-||-asttvaaditi / avidyamAnatvAt / yadi ktakAle'vikRtatvAt dhAtorvidyamAnasyA'niTva bhavati tadetyartha ||-nyddkuud-||-anuvaak iti / pAThavizepa / gaNapAThAhIrghatvam ||vytissddg iti / vyatipajatIti kriyAvyatihAre vyatipajate iti vA'c / 'sthAseni'- iti patyam ||-mdriti / ana jasya gatve kRte nimittA'bhAva iti dantyasakArabhAve dantyasakArasthAne 'tRtIyastRtIya'iti dantyasasya tRtIyo dakAra ||-n vnycerg-||-vyaadhvaannysNkule iti / vRka eva 'vRkaattttennynn'| vyAdhaya vANyazca samAse kRte 'vAnyena'-iti vibhASayA na lup vArDeNyabahutvAt ||-yjeyjnyaaN Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdepa0 / nasya yajesya gatvaM na bhavati / *pazca prayAjAH / tryo'nuyaajaaH| ekAdazopayAjAH / *upAMzuyAnAH / ptniisNyaajaaH| RtuyAjA / ghan yAja itypynye| yajJAGga iti / // 10 // kim / prayAgaH / anuyAgaH / yAgaH // 114 // 'dhyaNyAvazyake // 4 // 1 / 115 // AvazyakopAdhike vyaNi matyaye parato dhAtozcajoH kagI na bhavataH / a vazapAcyam / avazyarecyam / avazyarajyam / avazyabhaJjyam / Avazyake iti kim / pAkyam / rezyam / raGgyam / bhaGgyam // 115 // niprAyujaH zakye // 14 / 1 / 116 // nipAbhyA parasya yujaH zatye'the gamyamAne ghyaNi pare go na bhavati / niyAktuM zakyaH niyojyaH / prayojyaH / zalya iti kim / niyogyaH / prayo jya // 116 // "bhujo bhakSye // 4 // 1 / 117 / / bhujo bhakSye'rthe vyaNi pare go na bhavati / bhojyamantram / bhojyA yavAgU / bhojyaM payaH / bhakSya iti phim / bhogya. kampalaH prAvaraNIya ityarthaH / bhogyA apUpAH pAlanIyA ityarthaH / bhakSyamabhyavahAryamAtram 'na kharavizadameva / yathA ' abbhakSyo vAyubhakSya iti // 117 // tvjyjprvcH||4|1|128|| epAdhyaNi kagau na bhavataH / tyAjyam / yAjyam / ata eva patipaghAyajerpaNapi / prAcigrahaNaM zabdasaMjJArtham pramAcyo / nAma pAThavizeSaH / tadapalakSito grantho'pyucyate / upasarganiyamArtha vA / prapUrvasyaiva bacerazabdasaMjJAyAM pratiSedho bhavati nAnyopamargapUrvasya / * adhinAyaM nAma 'dazarAvasya yajJasya yadazamamahaH / yasminyAjJikA adheinuvate 'tasminnevAbhidhAnam / adhivAcyamanyatra // 118 // baco'zabdanAni / / 4 / 1 / 110 / / azabdasaMjJAyAM gamyamAnAyAM vaceyaNi ko na bhavati / vAcyamAha / avAcyamAha / azabdanAnnIti kim / vAya, viziSTa padasamudAyaH / / 119 // pujanyuja pANiroge // 4 / 1 / 120 // bhujenipUrvasyobjezca dhajantasya pANau roge cArthe yathAsaMkhyaM bhujanyuja nipAtyate / bhujyate'neneti bhujaH pANiH / nyujitAH zerate'smin iti nyuno nAma rogavizeSaH / vyajanAd ghajiti gatvAbhAvo bhujerguNAbhAvazca nipAtyane / pANiroga iti kim / bhogaH / nyadgaH // 120 // vIrunnyagrodhau // 4 / 1 / 121 // viparyaspa raheH phipi nyapUrvasya cAci vIrudhnyagrodhazabdau dhakArAntau nipAtyete / virohatIti vIrata / nyagrohatI te nyagrodhaH / avarodha ityapyanye // 121 // ityAcAryazrIhemacandravirAcetAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttI caturthasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH // // kurvan kuntalazaithilyaM madhyadezaM nipIDayan // aGgepu vilasana bhUmebhAbhUdImapArthivaH // 1 // // // // ||-pnyc prayAjA iti // jyante ebhi. 'gyAnAd dhag' / prayajanAni bhAve ghaNi yA / eva sarvatra bhAvena bahuvacanena ca vAkyAni ||-upaaNshuyaajaa iti / upAzu ekAnte / yajanAni 'saptamI zopaDANe 'nAgni' yA samAsa' ||-dhynnyaavshy-||-avshypaacymityaadissu 'mayUravyasaka'-iti sa / 'NincAvazyaka '-iti vyaNa ||-mujo bha--na sara vizadameveti / kaThoraprazyakSamityartha / asaravizadamapi bhakSya iSTamiti dRSTAntamAha-ayabhakSyeti // Apo dva rUpa na kaThina pratyakSa tya'si vAyusu kaTino meM pratyakSastarayAnumAnena gamparayAt tena bhojya paya ityAdi siddham // tyjyjpr-||-adhivaakyN nAmeti / nAniSTAti nyAyAdadhiyAphyaprayogAya niyamo nA'nyA tenAdhivAcyamityagocareNa pratiSedha ||-dshraavsyeti / dazAnA rAbINA samAhAro dazarAja dazarAbaniSpAyo yazo'pi dazarAna upacArAt / dazarAgama'syAstIti anAditvAdvA a||-tsminnevaa'bhidhaanmiti / tameva prapUrvasvavetyupasarganiyamasyeSTirityarthaM ||-bhujnyu-||-nyudg itpanna nyadkAditvAgatya datva ca ||-caurunygro-!-ciirudityaa nipAtAdIrgha // // ityAcArya zrI0 caturthasyAdhyAyasya prathama pAda sapUrNa // Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitIyaH pAdaH // aatsNdhykssrsy|| 4 / 2 / 1 // dhAnoH sandhyakSarAntasyAkAro bhavati "ninimicH| vyag , saMvyAtA | deMG dAtA / malaiM mlaataa| anaimittikatvAdAtvasya prAgeva kRtatvAdAkArAntalakSaNaH pratyayo bhavati / muglaH / mumlH| suglAnam / sumlAnam / dhAtorityeva / gobhyAm / naubhyAm / saMdhyakSarasyeti kim / kartA / iha lAkSaNikatvAnna bhavati / cetA / stotA ||1||n ziti // 4 / 2 / 2 // dhAtoH saMdhyakSarAntasya ziti pratyaye vipayabhUte AkAro na bhavati / bhalAyati / mlAyati / saMvyayati // 2 // vyasthavaNavi // 4 // 2 // 3 // vyayatesthavi Navi ca viSayabhUte AkAro na bhavati / saMvivyayitha / saMvivyAya / ahaM savivyaya / thavNavIti kim / saMvyAtA / saMvyAtum / kecittu parokSAmAne Atvamatipedhamicchanto vyago vidhi vikalpayanti / tvaktraiH saMvivyayudehAn iti siddham / tadapare pAThabhrama evAyamiti manyante / tvaktrai saMvivyuragAni iti tu smykpaatthH| evaM 'saMvivyayurvasanacAru camUsamutthaM pRthvIraja karabhakaNThakaDAramAzAH' ityatrApi saMvivyurambaravikAsi camUsamutthAmati stpaattH|| 3 // sphurasphuloji // 4 / 2 / 4 // sphurasphuloji saMdhyakSarasyAkAro bhavati / visphaarH| visphAla / viSphAraH / viSphAlaH / 've': (2-3-55) iti vA patvam / ghajIti kim / visphorakaH // 4 // vApaguro Nami // 4 / 2 / 5 // apapUrvasya guraiti ityasya dhAtoH saMdhyakSarasya sthAne Nami pratyaye pare AkArAdezo vA bhavati / 'apagAramapagAram / apagoramapagoram / AbhIkSNye ruNam dvitvaM ca / asyapagAraM yudhyante / asyapagoraM yudhyante / ' dvitIyayA' (5-4-78) iti Nam // 5 // dIGaH sani vA // 4 / 2 / 6 // dIGaH sani pare AtvaM vA bhavati / didAsate / didIpate / upadidAsate / upadidISate // 6 // yavakGiti // 4 // 27 // dIDo yapi akGiti ca pratyaye vipayabhUte AkAro'ntAdezo bhavati / upadAya / upadAtA / avadAya / upadAtum / upadAtavyam / upAdAsta / vipayasaptamInirdezAtpUrvamevAtve sati IpadupAdAnaH upAdAyo vartate ityatra AkArAntalakSaNo'naH ||-aatsdhykss-|-ninimitt iti / uttareNa saha pRthagyogAt ||-n ziti ||-glaaytiiti / guNa iti sAnvayasajJAsamAzcayaNAdana guNA'bhAva / yata sato vizeSAdhAna guNa / atra svakArasya ekAre karttavye na tathA / samAsAntAgameti nyAyAdvA na guNa / guNa iti hi sajJA ||-vaapgu-1-apgaarmpgaarmiti / abhIkSNamapagRya apaguraNa pUrva vA / nanu raNampratyayenaiva AbhIkSNyasyoktatvAt dvitva na prAmoti / na / zabdazaktisvAbhAvyAt kevalakhNam AbhINya na dyotayatIti dvitvamapekSate ||-yvkdditi ||-iipdupaadaan iti / Ipada'nAyAsenopAdIyate 'zAsayudhi'-ityana ||-updaayo vartata iti / yadA upadAnamiti bhAvavivakSA tadA 'yuvarga'-ityalvipaye Atve bhAvA'kaoNn / yadA tu upadIyate iti kartRvivakSA tadA'pi Nakavipaye Atve ' tanvyadhI'-iti Na / etadapi viSayavyAkhyAphalam / nanu Na bAdhitvA upasargAdvizeSeNa 'upasargAdAta '-iti Do bhaviSyatIti vAcya yatastasin kartavye bAhulakAdAsva nepyate Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza019 paJ ca bhavati / yabaviDatIti kim / dInaH / upadIyate / upadedIyate / sAnubandhanirdezAyaGlupi na bhavati / upadedeti ||7||"migmiigo'khlcli||4||28|| // 12 // minotimInAtyoryapi khalacalvajite'kchiti ca pratyaye vipaye viSayabhUta AkArAntAdezo bhvti| -nimAya / nimaataa| nimAtum / nimAtavyam / nyamAsIt / mIg, pramAya / pramAtA / mamAtum / pramAtavyam / mAmAsIt / akhalacalIti kim / IpannimayaH / duSpramayaH / aci, maya'| aamyH| ali, nimyH| prmyH| sAnubandhanirdezo yaGlunivRttyarthaH / nimameti / pramemeti / yavaGitItyeva / nimitaH / pramIta / nimemIyate / pramemIyate / migmIga iti kim / mIG hisAyAmiti *devAdikasya mAbhUt / metA / metum / asyApyAtvamicchantyanye / mAtA / maatum||8|| liilinovaa||4|2|9|| lIyatelinAtezca yapi khalacalvarjite'Gigate pratyaye ca viSayabhUte AkAro'ntAdezo vA bhavati / vilAya / vilIya / vilAtA / viletA / vilAsyate / vilepyate / vilAsyati / vileSyati / vyalAsIt / vyalapIt / akhalacalItyeva / iipdilyaa| vilyH| vilayo vartate / yavaktiItyeva / 'liinH| vilIna lIyate / lelIyate / linAti / DillupativornirdezAdyaGlapi na bhavati / leleti / lI dravIkaraNa iti yaujAdikasya ca na bhavati / vilayati ||5||nnau kriijiiddaa4|2|10|| krIm ji iGa ityetepAM Nau pare AkAro'ntAdezo bhavati / kApayati / jApayati / avyApayati // 10 // "sidhyaterajJAne // 4 // 2 // 21 // pidhUca saMsaddhAvisasyAjJAne vartamAnasya Nau parata 'svarasyAkAro bhavati / mantraM sAdhayati / tapaH sAdhayati / annaM sAdhayati *sAdharmikebhyo dAtum / ajJAna iti kim / tapastapasvinaM sedhayAte / sidhyAte jAnIte tapasvI jJAnavizeSamAsAdayati ta tapaH prayuGkte ityarthaH / svAnyevainaM 'karmANi sedhayanti / asya anubhavavizeSamutpAdayantItyarthaH / sidhyateriti kim / pidhU gatyAmiti bhauvAdikasya mA bhUt / annaM sedhayati / tapaH sedhayati / sAdheinaiva siddhe / / sidhyaterajJAne sedhayatIti prayoganivRttyartha vacanam // 11 // cisphurornavA // 4 / 2 / 12 // cinone: sphuratezca Nau pare svarasgAta vA bhavati / cApayati / cAyayati / sphArayati / sphorayati // 12 // viyaH prajane // 1 / 2 / 13 // prajano janmana upakramo garbhagrahaNam / tasmin vartamAnasya vI isetasya Nau pare A iti mahAbhASye'bhApiSTa ||-yshc bhavatIti / nanu ghara kathamAkArAntalakSaNatvamAdantebhyo'pyanyatrApi sAmAndhena tasya vidhAnAt / ucyate / ghajoppAkArAntalakSaNaya sAmAnyama'sti / yata AkArA'bhAve IdantatvAda'l syAt ||-migmiigo-1-nimaayeti / tRvipaye Atve 'tanvyadhI'-iti Ne nimAya iti visargAntamapi / tarhi nimAteti katham / ucyate / asarUpatyAnucapi // 191 devAdikasyeti / upalakSaNatvAmINagatAvityasyApi ||-liiilinorvaa ||nne vilAya ityapi siddham ||-liin iti / 'pAlvAde '-iti kiyAdikasya devAdikaspa 'sUpatyAyo'-iti natvam // sidhyter-||-svrsyaakaar iti / sadhyakSaraprastAvAt svarasyeti labhyate'nyathA 'paThyA antyasya ' iti nyAyAta dhakAraspeva syAt ||-saadhrmikebhy iti / samAno dharma sadharma sa prayojanameSAM 'prayojanam ' itIkaN / samAno dharmo'syeti bahumIhI tu 'dvipadAdarmAda'n' syAt ||-krmaanni sedhayantIti / sidhyati anubhavavizeSamAsAdayati tamena tapasvina karmANi prayuJjate ||anubhvvishessmiti / anubhava sAkSAtkAra' sa ca jJAnameva ||-cisphuro- spharasphalat sphuraNe ityanenaiva sidde sphurerAsvavacana prayantAtsani pusphArayipatItyevama'rtham ||-viyH pr-|| prajanana ANNA Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnyana grahaNam / liyaH snehadrave'rthe gamyamAne jApAna dRzyate iti yogArambhaH // 14 // liyo no Nau vRddhaavaayaadeshH| liyaI tvamantAdezo vA bhavati / 'puro vAto gA pravApayati / pravAyayati / garbha grAhayatItyarthaH / vAteH prajana vRttirnAstItyArambhaH // 13 // ruhaH pH||4|2|14|| ruheNau parataH pakAro'ntAdezo vA bhavati / ropayati trIhIn / rohayati brIhIn / rohatyarthe rupyatina dRzyate iti yogArambhaH // 14 // liyo no'ntaH snehave // 4 / 2 / 15 // lI iti 'lIglIGoH sAmAnyena grahaNam / liyaH snehave'rthe gamyamAne Nau pare no'nto'vayavo vA bhavati / ghRtaM vilInayati / ghRtaM vilAyayati / Nau vRddhaavaayaadeshH| liya I lI iti IkAramazlepAta IkArAntasyaiva bhavati / kRtAtvasya tu vakSyamANau lakArapakArI bhavataH / ghRtaM vilAlayati, vilApayati / nehavva iti kim / ayo vilAyayati / pUrvAntakaraNAt vyalIlinadityatropAntyahasvo bhavati / evamuttarepvApe // 15 // lolH||4||2||16|| lAtelI ityasya ca kRtAtvasya sehavve'the Nau pare lo'nto vA bhavati / ghRtaM vilAlayati / ghRtaM vilApayati / ghRtaM vyalIlalat / snehavva ityeva / jaTAbhirAlApayate / zyeno vartikAmullApayate / 'lIGlinorcAbhibhave cAcAkartayIpa' (3-3-90) ityanenAtvamAtmanepadaM ca / / 16 // paateH|| 4 / 2 / 17 // pRthagyogAdvati nivRttam / pAk rakSaNe ityetasya Nau pare lo''nto bhavati / pAlayati / apIpalat / palaN rakSaNe iti caurAdikenaiva siddhe pAteo'ntaH syAditi vacanam / tinnirdezo dhAtvantaranivRttyarthaH / pA pAne, pai zopaNe vA, pAyayati / yalupanivRttyarthazca / "pApAyayati // 17 // dhUganIgonaH ||4||2||18||dhuugpriigityetyonn pare no'nto bhavati gaT dhUgaza dhUgNa vA dhUnayati / adudhunat / prIz pIgaNa vA, prINayati / apimiNat / yaujAdikayornecchantyeke / dhAvayati / prAyayati / anuvandhanirdezo yalunivRttyartha / dodhAvayati / peprAyayati / dhutratiprIyatinivRttyarthazca / dhAvayati / prAyayati // 18 // vo vidhUnane jaH // 4 / 2 / 19 // vA ityetasya vidhUnane'theM Nau pare jo'nto bhavati / pakSakeNa "upavAjayati / puSpANi pravAjayati / avIvajat / vidhUnana iti kim / ovai, kezAnAvApayati / zopayatItyarthaH / bajinaiva siddhe vAte rUpAntaranivRttyartha vacanas // *pAzAchAsAvevyAhro yH||4|2|20|| eSAM Nau pare yo'nto bhavati / pAM pAne, maiM zoNe vA, pAyayati / pAtestu lakAra ukta / zoMca , zAyayati / chauMca ayacchAyayati / so sai vA , avamAyayati / veg , vAyayati / ve ityanAtvena nirdezo vAMka gatigandhanayoH , ovai zopaNe isanayonivRttyarthaH / vApayati / vyen , vyAyayati / dveg , hAyayati / apIpayat azIzayat ityAdi / eSAM kRtAtvAnAM grahaNAdiha prakaraNe lAkSaNikasyApi grahaNaM bhavati / tena krApayanItyAdi siddham / porapavAdo yogaH // 20 // *atirIbIhIkRyikSmAyyAtAM puH // 4 // 2 // 21 // epAmAkArAntAnAM ca dhan / 'na janavadha ' iti vRddhiniSedha -pura iti / pUrvasyA diza Agata / pUrvAvarAvarebhyo's'-|-pravApayatIti / praviyatI prayuikke |-liyo nontH-|| liya I laustasya ubhayo sthAne iti nyAyAtsamAnAnAmiti do'pi iyAdeza ||-liigliiddoriti / upalakSaNatvAllIN ityasyApi ||-paate:-||-paapaayytiiti / bhUza pAti yaDlup dvitva pApata prayukta |vo vidhuunne-||-upvaajytiiti / vAk itya'sya na tu pai ovai ityasya vidhUnane vRtya'bhAvAt / na ca vAcya vidhUnana iti byAvRtteyaGgavaikalya sUtra va iti sAmAnyabhaNite ||-paashaacchaasaa-||-apiipyditi / maiM zopaNe ityasyedaM pivatestu 'De piba '-ityanena pIpyAdeze'pIpyaditi bhavati ||-attirii-1-araarytiiti / Arata prayukte ||-ariyaarytiiti / yaDlup Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma // 12 // dhAtUnAM Nau pare puranto bhavati / atIti - gatI prApaNe cetyanayograhaNaM sAmAnyanirdezAt / arpayati / vinirdezo yaGlupanivRttyarthaH / "arArayati / ari 11ca0 agAragati / rIti rIyatiriNAtyohaNam / repayati / blI glepayati / hI, upayati / yi, kopayati / mAthi mApayati / Adanta, daapyti| dhApayati / jaapyti| kApayati / adhyApayati / adIdapat / bahuvacanaM vyAptyartham / tena nAmno'pi, satyApayati / arthApayati / vedApayati / miya, pApayati / sthira, sthaapyti| sphira, sphApayati / porukAraH 'puspI' (4-3-3) isatra vizeSaNArthaH // 21 // skAya sphAv // 4 / 2 // 22 // sphAyatiNI pare skAv ityayamAdezo bhavati / sphAvagati / abhedanirdezo'ntAdhikAraniTattyarthaH // 22 // zaderagato zAt // 4 / 2 / 23 // zIyate ragatAvarthe No pare zAt isayamAdezo bhavati / puSpANi zAtayati / agatApiti kim / gopAlako gAH zAdayati / gamayatItyarthaH // 23 // *ghaTAdehasvo dIstu yA jiNampare // 4 // 2 // 24 // ghaTAdInAM dhAtUnAM NI | pare islo bhavati giNampare tu NI dI? vA ganati / ghaTayati / aghATi aghaTi / ghATaghATa, ghaTaghaTam / vyathayati / avyAzi / avyathi / vyAvyAtham / vyarthavyabham / hiyati / ahIDi / pahiDi / hohIDam , hiDaMhiDam / akSAbhi / akSaJji / kSAaMkSAja, kSajaMkSajam / adAkSi / adati / dAdAkSam / darzadakSam / kSativakSyAdInA ghaTAdipAThavalAdanupAntyasyApi vA dI / vA giNanpara iseva esvapikalpena zide dIrghagrahaNaM heDerikArasya dIrmalAryam / isvavikalpe hi pakSe ekArazutiH sAt / Nigyacyavahite'pi Nau bhiNampare dIrghatyArtha ca / NigvyavAge, zamayantaM pagudakte, Nig tadantAt jau Nami, azAmi / azami / zAmajJAmam / rAmazamam / yajyavAye, zaMzamayategauM Nami ca azaMzAmi / ashshaami| zaMzApezaMzAgara / zaMzapezaMzamam / Ayo'so Nau NilRpyate yazca yo'kArastAya sthAnibagAna ghaTAdInA vyavastitvAta Anantarya nAtIti jiNampare Nau na syAdratA kalpaH / dIgrahaNe tu dIghApani prati sthAnivadAnagatipebhAdAnantaryameveti simya| ti| ghaTipa ceSTAyAm / jum gatidAnayoH / vyathie bhayacalanayo / prathie prakhyAne / mradipa mardane / rakhadipa khadane / kadura kadura saduG vailanye / kapip kR, pAyAs / jitvarip saMbhraye / prasipa vistAre / dakSi hisAgatyo / thApA / sma gAvyAne / bhaye / ekastaka matIpAte / cAso ca / aka kuTilAgA gau|| kakhe isane / ag ak yat / raMge rAkSAyAm / lage rAje / ge sage page sage Tage sthage saMvaraNe / vaiTabhaTa pArebhApaNe / NaTa nRttau / gaDa secane / heDa veSTane / laDa jipsonmayane / kaNakaNaraNa gatI / caNa hisAdAnayozca / zaNazraNa dAne / khatha kAya bAtha ruya hisaarthaaH| chada Urgane / gadai hapaglapanapoH / TanaratanAna zabda stana avataMsane / cana hisAyAm / jvara roge / cala kampane / tala mAla calane / jAla dIptau ceni ghttaadyH|| phaNimeke ghaTAdimanicchanto gatAvapi phaanngtiityaahH||24|| 'riro ca lupi' iti ri rIghA tato'riyata / mategA'yaMta cA prayuepha ||-adiidpditi / 'bhimImAdAmirasvarasya' itya'nena mUladhAtorekAyama'disya ca gavati / tenA'na 'asamAnalope-illanena pUrvarUpa ilakSaNa sanyarakArya ga bhapati ||-ghttaadeiisvo ||-heddaarkaarsy dIrghatvArthamiti / na ca vAgya kSaorapi dIrghatvArya yatastasyA'nena isyavikarapasAmadhyAMdeya anupAnyasyApi 'thiti' iti dIrgha syAt ||-shNshaamshNshaammiti / kaviyAharipyati nAga zama. saMbandhI Ni. kintu sapAzama. / na / tatmayanvipyANyAnA'bhAvAt / yathA 'ziyA DitA cA' cereareereareeroredecesarearrowerees Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | *kgevnuujnaiRsskstrH||4|2|25|| eSAM Nau pare isvo bhavati biNampare tu Nau vA dIrNa bhvti| kage, kagayati / akAgi / akagi / kAgaMkAgam / kagaMkagam / van upavanayati / upAvAni / upAvani / avAni / avani / upavAnamupavAnam / upavanamupavanam / vAnavAnam / vanavanam / janai, janayati / ajAni / ajani / jAnajAnam / janaMjanam / jRS jarayati / ajAri / ajari / jAraMjAram / jaraMjaram / kas , kamayati / anAsi / anasi / nAsaMkAsam / nasanasam / ranji, rajayati mRgAnvyAdhaH / arAji / araji / rAjarAjam / rajarajam / Nau mRgaramaNe (4-2-61) iti nalopaH / nalope vacanasya caritArthatvAta nalopAbhAve, araJji, raaMrakSam ityatra vA dIghoM na bhavati / kecittu SNasUca nirasane ityasyApIcchanti / sasayati / kage sautro dhAtuH / ekArazcadikAryArthaH / *akgiit| vana ityUkAranirdezAta vana bhaktI ityasya na bhavati / vAnayati / avAni / vAnavAnam / iha ghaTAdayaH paThitArthA evaM gRhyante / arthAntare tadATayati dhApayati smArayati dArayati nATayati lADayati phANayati chAdayati pramAdayati dhvAnayati svAnayati cAlayatItyAdi / kagAdInAM tu arthavizepo nopAdIyate // 25 // amo'kamyamicamaH // 4 // 2 / 26 // kamyamicamivarjitasyAmantasya dhAtoNoM pare isvo bhavati jiNampare tu Nau vA dIrthoM bhavati / ramayati / arAmi / arami / rAmarAmam / ramaramam / damayati / adAmi / adami / dAmaMdAmam / damaMdamam / kathaM saMkrAmayati / saMkrAmantaM karotIti zAntANiji bhaviSyati / akamyamicama iti kim / kAmayate / akAmi / kAmakAmam / Amayati / AmamAmam / AcAmayati / AcAmi / AcAmamAcAmam // 26 // paryapAtskhadaH // 4 / 2 / 27 // paryapAbhyAmeva parasya skhadeNau pare isvo bhavati jiNampare tu vA dIrgha / pariskhada yati / paryaskhAdi / paryaskhadi / pariskhAdaMpariskhAdam / pariskhadaMpariskhadam / apaskhadayati / apAskhAdi / apAskhadi / apaskhAdamapaskhAdam / apaskhadamapaskhadam / avAdapyanye | avaskhadayati / skhaderghaTAdipAThena siddhe niyamArtha vacanam / anyopasargapUrvasya mAbhUta / praskhAdayati / anye tu niSedhAdhikAre 'apapariskhadaH' iti paThitvA paryapapUrvasya skhadenipedhamicchanti / tanmate priskhaadyti| paryaskhAdi / pariskhAdaMpariskhAdam / evamapasvAdayatItyAdi / paryapAbhyAmanyatra praskhadayati / prAskhAdi / prAskhadi / ityAdi bhavati // 27 // zamo'darzane // 4 / 2 / 28 // adarzane'rthe vartamAnasya zamaNau pare isvo bhavati biNampare tu vA dIrghaH / zamayati rogam / nizamayati zlokAn / azAmi / azami / zAmazAmam / zamaMzamam / adarzana iti kim / nizAmayati rUpam / darzana eva kecidicchanti / tepAmudAharaNapratyudAharaNayorviparyayaH // 28 // yamo'parivepaNe Nici ||-kgevnuu-||-akgiiditi / 'vyaJjanAdevopAntyasyAta' ityanena vRddhi prAptA 'ga vijAgR'-iti editvAnna bhavati / eke kage dhAtu sarvadhAtvatheSu menire / yathA kagati yAti bhuGkte sastAtyAdi / anye kage iti nocyate ityarthe jagu / yathA vagati na baktItyartha // nalopAbhAve iti / mRgaramaNA'bhAve nalopA'pravRttarityartha ||-arthvishesso nopAdIyate iti / pUrveNa pRthagyogAdityartha ||prypaatskhdH ||-anyopsrgpuurvsyeti / atra viparItaniyamo na bhavati / " ekopasargasya'-ityatra vyAjhyA ekopasargagrahaNena paricaTa ityatra ikhavidhAnasAmarthyAt ||-ymo'privepnne // wereococcertreatment Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hemaza0 // 13 // ca // 4 / 2 / 29 // apariveSaNe vartamAnasya yamerNicyaNici ca Nau pare vA isvo bhavati viNampare tu Nau vA dIrghaH / yamayati / athAmi / ayami / yAmaiyAmam | yamaMyamam / aparivarSeNa iti kim / yAmayati atithIn / yAmayati candramasam / yamaH parivepaNa ityanye / tanmate udAharaNamatyudAharaNayorvyatyAsa / 'NAniti siddhe asya Nici ceti vacanAt anyeSAM Nici na bhavati / syamiNa vitakeM, syAmayate / asyAmi / syAmaMsyAmam / zamiNa Alocane / nizAmayate / nyazAmi / nizAmaMnizAmam // 29 // mAraNatoSaNanizAne jJazca // 4 / 2 / 30 // eSvartheSu vartamAnasya jAnAteNici aNici caNau isvo bhavati viNampare tu vA dIrghaH // cakAro Nici cetyasyAnukarSaNArthaH / mAraNe, "saMjJapayati pazUn / topaNe, jJapayati gurUn / vijJapayati rAjAnam / nizAne, jJapayati zarAn prajJapayati zakham / ajJApi / ajJapi / jJApaMjJApaM, jJapaMjJapam / nizAnaM tejana tIkSNIkaraNam / anye tu nizAmana icchanti / nizAmanam Alocana praNidhAnamAha / iha pUrvatra ca sUtre ciNaci ca Nau rUpasAmye'pyarthabhedaH / * ekatra svArtho'nyatra prayoktRvyApAra // 30 // cahaNaH zAThye // 4 / 2 / 31 // cahezaurAdikasya zAkhye'rthe vartamAnasya Nici Nau pare hrasvo bhavati niNampare tu vA dIrghaH / cayati / cAhiSyate / cahiSyate / cAcAham / 2 / NitkaraNAdauvAdikasya na bhavati / cAhayati / acAhi / cAcAham / zAThya iti kim | acahi / cacam | cahayatItyetadadantatvAtsiddham / dIrghArthaM vacanam // 31 // jvalalalaglAsnAvanUvamanamo' nupasargasya vA // 4 / 2 / 32 // eSAmanupasargANAM Nau pare hrasvo vA bhavati / jvalayati / jvAlayati / ilayati / dvAlayati / hmalayati / jhAlayati / glapayati / glApayati / trapayati / snApayati / vanayati / vAnayati / vamayati / vAmayati / namayati / nAmayati / ajvAli / ajvali / jvAlaMjvAlam / jvalaMjvalam / ityAdiSu 'dIrghavikalpaH siddha eva / anupasargasyeti kim / prajvalayati / pralayati / pAlayati / maglApayati / prasnApayati / pravanayati / pravamayati / praNamayati / glAno |rApte zeSANAM tu prApte vibhASA // 32 // charismantrakau // 4 / 2 / 33 // chaderismantrakippare Nau hrasvo bhavati / isi chadi / mani, chadma / traTi, chaJcam / chaJcI | kipi, upacchat / dhAmacchat / traDiti kim | tre mAbhUt | chAtraH // 33 // ekopasargasya ca ghe // 4 / 2 / 34 / ekopasargasyAnu pariveSaNe iti / pariveSaNamiha bhojanavipathi parivepaNa sUryAdiveSTana ca gRhyate // yAmayatyatithIniti / parivepaNakriyayA tAn vyApnotItyartha // NAviti siddhe iti / adhikArAnumite ityarthaM // mAraNatoSaNa - // cakAro Nici cetyasyeti / dhAtvAkarSaNe pUrveNa siddhe phalAbhAvAt prakRterapi sthita pratyayamAkapati / svarUpAkhyAnamida yAvatA'dhikArAyAtameva cakAreNAnuma // ekatra svArtha iti / svAyeM prathamameva mAraNe varttate / anyatra yate / anyathA cAnukuSTa nocastreti syAt // saMjJapayatIti / AdezAdAgama iti nyAyAt syAtprAgeva pyAgama maraNe tato mAraNe ityartha // cahaNaH zAThaye / nanyadantasya cahaNa bhauvAdikasya ca cahe sarvANyapi sesyanti kimanena / satyam / sUtra vinA cAhiSyate iti na sidhyati / tathAhi - bhauyAdikasya svarAntasyAbhAvAda 'svaragraha' iti jie nAyAti / caurAdikasya tu niTi satyapi adantatvAdRSabhAve na sidhyati / atha Nigi sati bhauvAdikasya sAdhyate / tarhi prayoktRvyApAra AyAtastasmin sati arthabheda syAt ata sUtra kAryam // jvalahala - // dIrghavikalpaH siddha eveti / anena vAhrasvavidhAnAttena triNampare iti nAnUyate ca0 OM0 // 13 // Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pasargasya ca chaderghapare Nau hrasvo bhavati / pracchAdyate'neneti pracchadaH / paricchadaH / upacchadaH / chAdyate'neneti chadaH / sapta chadA asya saptacchadaH / urasachadaH urazchadaH / evaM dantacchada / ekopasargasya ceti kim / samupacchAdaH / samupAbhicchAdaH / gha iti kim / pracchAdanam / tanucchAdanam // 34 // upAntyasyAsamAnalopizAsvadito De // 4 / 2 / 35 // samAnalopizA mukRdanubandhavarjitasya dhAtorupAntyasya upare Nau hrasvo bhavati / apIpacat / adIdapat / acIkarat / alIlavat / atra 'nityamapi dvirvacanaM vAdhitvA prAgeva isvo bhavati oNeRditkaraNajJApakAt / taddhi mA bhavAnoNiNat ityatra RditvAdupAntyasvatvamatipedho yathA syAdityevamarthaM kriyate / yadi cAtra nityatvAtpUrvameva dvitIyadvitvaM syAttadAnupAntyatvAdeva svatvasyAptiriti kiM tannivRttyarthena RditkaraNena / evaM mAbhavAnaTiTat mA bhavAnazizat ityAdi siddhaM bhavati / upare Nau iti ca na dhAturviziSyate ki tarhi tadupAntya iti NeH pUrvasyAdhAtutve'pi hrasvo bhavati / tena gAMnAvamAkhpada ajUgunat / kecidautaH sthAnivadbhAvenopAntyatvAbhAvAddhasvaM necchanti / tenAjugonat / NAvityeva / Ge upAntyasyaitAvatyucyamAne alIlavadityAdAvantaraGgAvapi vRddhyAvAdezAvadIdapadityAdau pvAgamaM ca vAdhitvA vacanasAmarthyAt NyupAntyasya svarasya hrasva prasajjyeta / apIpacadisAdau pyupAntyasvarAbhAvAnna syAt / NigrahaNAnuvRttau tu Gapare NAvupAntyasya hrasva iti sarvatra hrasva siddho bhavati / Ga iti kim / kArayati / pAcayati / upAntyasyeti kim | acakAGkSat / yena nAvyavadhAnamiti nyAyenaiva siddhe upAntyagrahaNam uttarArtham / asamAnalopizAsvadita iti kim / rAjAnamatikrAntavAnatyararAjat / lomAnyanumRSTavAn anvalulomat / svAbhinamAkhyat asasvAmat / tAdRzamAkhyat atatAdat / mAtaramAkhyat amamAtat / yatrAntyasvarAdilopastatra sthAnivadbhAvena na sidhyatIti vacanam / yatra svarasyaiva lopastatra svadezatvAt sthAnivadbhAvenaiva sidhyati / mAlAmAkhyat apamAlat / mAtaramAkhyat amamAt / azazArat / *azuzurat / nanu yatrApi svaravyaanalopastatrApi avayavAvayavinorabhedanayena svarAdeza eveti sthAnivadbhAvenaiva sidhyati kimasamAnalopivacanena / satyam / sthAnivadbhAvasya // - upAntyasyA - || - nityamapIti / kRtAkRteti nyAyAnnityatva yathA mAbhavAna'TiTadityAdI hrasvatve kRte'kRte ca dvitva prApnotIti nitya hrasvastu dvitve kRte na prApnotItya'nitya / na kevala prAktu svara ityaperarthaM // - gonAvamAkhyaditi / gaunAryadvA gosahitA nau gonI / 'mayUravyasaka' - iti madhyapadalopI samAsa ||-sthaanivdbhaaveneti / svamate tu 'svarasya pare' iti paribhASAyA anityatvamAzritamiti sUtraparyante vakSyati // cacanasAmarthyAditi / anyathA yadi vRddhyAvAdezau syAtA / tadA upAntyatvAbhAvena hrasvatvAbhAvAt vacananairarthakya prApnoti // NyupAntyasyeti rupAntyastasya tathAhi Di iti sthite UkAra upAntya // acakAGkSaditi / vacanAdekena varNena vyavadhAnaM na khanekena // upAntyagrahaNamiti / yena nAvyavadhAnamiti nyAyAdekena varNena vyavahito'pi svaro hrasvasya sthAnI bhaviSyati kimupAntyagrahaNenetyAha- uttarArthamiti / 'RvarNasya' ityatretyartha / anyathA tatrAntyasyApi RkArasya Rt syAt / na kevalamuttarArthamihArthaM ca / anyathAlIlavadityatra vacanasA kRtAyA vRddho svasyAt / na cAntaraGgatvAdvRddhi / niravakAzatvAdasya vRddhau sAvakAzatyamiti na vAcya yato mukhyAbhAve yena nAvyavadhAnamAzrIyeteti // - sthAnivadbhAvena na sidhyatIti / ayamartha 'svarasya pare ' iti svadeza yAnI na tu svaravyaJjanAdeza // azazArat / zAraNa do asAdAt Nic // azuzurata | zuraNi vi0 asmAdajantAt 'Nij Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a. *anityatvarUpApanArthaM vacanam / tena vAsyA paricchinnavAn paryavIvasata, svAdu kRtavAn asisvadadityAdi siddham / atrekArokArayoH 'nAmino'kalihale.' (4-3-51) iti vRddhau kRtAyAmantyasvarAdilopAdasamAnalopitvam / nanu ca paratvAt 'prathamaM lopenaiva bhavitavyam / naivam / kaliilivarjanAt paramapi lopaM vRddhirvAdhate / ata | eva tatra kalihalivajanamarthavat / zAmU, azazAsat / aashaaso'piicchtynyH| AzazAsat / Rditi, oNa, mA bhavAnoNiNat / okha, mA bhavAnokhikhat / ejU, mA bhavAnegijat / yAca, ayayAcat / seka, asisekan / loka, alulokat / Dhauka, aDDaukat / zAserUdikaraNaM yalupnivRttyartham / azAzasat / anye vazAzAsat isapIcchanti / vadati sma vINA tA prAyukta parivAdakaH tamapyanyaH prAyukta avIvadadrINAM parivAdakaneti tu NijAtyAzrayaNAt siddham // 35 // bhrAjabhAsabhASadIpapIDajIvamIlakaNaraNavaNabhaNazraNaheThaluTalupalapAM navA // 4 // 2 // 36 // eSAM upare No upAntyasya isvo vA bhavati / bhrAj , avibhrajat / avabhrAjat / bhAs , avIbhasat / avabhAsat / bhAp, avIbhapat / avabhApat / dIpa, adIdipat / adidIpat / poD, apIpiDat / ApipIDan / jIv , ajIjiyat / ajijIvat / mIla, amImilat / apimaulat / kaNa, acIkaNat / acakANat / raNa , aroraNat / ararANat / vaNa, avIvaNat / avadhANat / bhaN , avIbhaNat / avabhANat / zraNa, azizraNat / azANat / hega, ajUAvat / ajuhArat / heTha, ajIhichan / ajiheThat / luT , alUluTat / aluloTan / lappu, alUlupat / alulopat / lap , alIlapat / alalApat / vaDhvacana ziSTaprayogAnusAreNa + anyepAmapi parigrahArtham // 36 // RvarNasya // 4 // 2 // 37 // dhAtorupAntyasya RnarNasya upare Nau vA RkAro bhavati / avIvRtat / avavartat / avIvRdhat / avavardhat / amImRjat / amamArjat / adIdRzat / adadarzat / acIkRtat / acikIrtat / vacanasAmodarakotpAdezI vAdhyena / upAntyasyetyeva / acIkarat // 37 // jinaneri // 4 / 2 / 38 // jighratempAnyasya upare NAvikAro vA bhavati / anidhipat / ajighrapat / tinirdezo ynlupnivtyrthH| ajAghrapat // 38 // tiThaneH // 4 / 2 / 39 // tiSThaterupAnyasya upare NAvikAro bhavati / atiSThipat / AteSThipatAm / atiSThipan / tivanirdezo yaDlunivRttyarthaH / atAmbapat / yogavibhAgo nityArthaH // 39 // UTupo Nau // bahulam '-Nic tato'yatanI / anyathA AtmanepAdeyAzca vinA parasmaipada na syAt ||-anitytyyaapnaarth vacanAmAte / kAlidahiyAMnAdera satyadAdikAye'syA'nityA sira tAhi apararAjadityAdo bhedapakSe phalam ||-prthm lopenaiveti / tatazca samAnalopiyAt ispasya na prAmotIti bhAra ||-asisekditi / yegA mate popadezantammate asipekAdeAte ||-bhraajbhaal-|| -azizraNaditi / zaNa zraNa dAne ityasya dAne'theM isyatva ghaTAditvAtsiddha pAkarUpe'rthAntare tya'nena vikalpa / aMgaNa dAne ityasya tu 'yamo'pariyepo Nici ca' ityanena giAce yama evAte | niyamAdadhyApta vikalpyate ||-anyepaampiiti / tena Apinasat apanAsadityAdi siram ||-vrnnsy // nanu kimartha vargagrahaNam / rata ityetAvadAstAm / na / yadyeva kriyate tadA'cI- 16 kRtadityaya prayogo na nippadyate / atha pAThakAle'pi kRtaN iti pAThagyate / na / tadA marata ityetasyA'nyA kAre caritArthatvAt atra kAryAdeza era syAt / atha kottaMga itya'paThanAdevA'syApi RNaviSyati / tadA yadA'nityo hi NigurAdInAmiti nyAyena Nija'bhAvastadA kRtaN iti pAle katatIti na syAt kintu katItyaniSTa svAditi vargagrahaNam / ispAdhikAreNaiva siddha RtkaragamavIkRtadityatra guNaniSedhArtha, isvakaraNasAmodguNo na bhaviSyatIti na vAcya guNakaraNe isvastha caritArthayAt ||-uudyo NI ||-ttprtyyvijnyaanaaditi / tasya duSedhIto sabandhI pratyayastarama // 24 // Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 / 2 / 40 // duperupAntyasya No pare UkArAdezo bhavati / duSyantaM prayukte dRpayati / pradUSya gataH / NAviti kim / doSo vartate / dhAtoH svarUpAhaNe tatmatyayavijJAnAdiha na bhavati / dopaNaM duT ki / duSamAcaSTe dupayati / punarNigrahaNaM - nivRttyartham / De isvo na bhavatIsanye / 'adudUpat // 40 // 'citte vA // 4 / 2 / 41 // cittaviSayasya cittakartRkasya duperupAntyasya Nau pare UdvA bhavati / cittaM duSpati tadanyaH prayukta cittaM dRpayati / cittaM dopayati / mano dRSayati / mano dopayati / cittagrahaNena prajJAyA api grahaNAt prajJA dUpayati / prajJAM dopayati // 41 // gohaH svare // 4 // 2 // 42 // kRtaguNasya guheH svarAdau pratyaye pare upAntyasyodbhavati / nigRhati / nigRhayati / nigUhakaH / sAdhunigRhI / nigRhanigRham / nijugRha / goha iti kim / nijuguhatuH / nijuguhuH / svara iti kim / nigoDhA / nigoDam // 42 // "bhuvo vaH parokSAdyatanyoH // 4 / 2 / 43 // bhuvo vakArAntasya parokSAyatanyoH parataH upAntyasyodbhavati / vabhUva / babhUvatuH / babhUvuH / vabhUvitha / babhUvupaH / vabhUvupA / abhUvan / abhUvam / vRddhiguNobAdezeSu kRteSu bhuvo vakArAntatvam / va iti kim / babhUvAn / abhUt / atra bhasya mAbhUt / parokSAdyatanyoriti kim / bhaviSyati // 43 // gamahanajanakhanaghasaH svare'naGi kDiti luka // 4 // 2 // 44 // epAmupAntyasyAvarjita sparAdau viDati pratyaye pare lug bhavati / kiti, gama, jgmtuH| jagmuH / han , jaghnatuH jghnuH| jan , jajJe / jajJAte / jajJire / khan , cakhnatuH / ckhnuH| gham . jakSatuH / jakSuH / jakSivAn / Diti, nanni / katIha nimnaanaaH| kathaM jajJatuH jaluH ini chAndasAdetI / svara iti kim / ggyte| hanyate / anIti kim / agamat / aghasat / kDintIti kim / gamanam / hananam // 44 // no vyaJjanasyAnuditaH // 4 // 2 // 45 // vyaJjanAntasyAnudito dhAtorupAntyasya nakArasya kGiti pratyaye pare lugbhavati / srastaH / sastavAn / khasyate / sanIkhasyate / dhvastaH / dhvastavAn / dhvamyate / danIdhvasyate / astabhat / aglucat / paripvajate / pariSvajete / vyaJjanasyIta kim / nIyate / nenIyate / anudita iti kim / Tu nadu nandyate / nAnanyate / viGatItyeva / saMsitA / dhvasitA / 4upAntyasyaseva / nahyate / nAnahyate // 45 // aJceranoMyAm // 4 / 2 / 46 // aJcerana yAmeva vatamAnasyopAntyanakArasya lug bhavati / udaktamudakaM kUpAt / tyaya / dupayatItyatra tu na dupidhAto. sabandhI pratyaya ki tarhi 'Nij bahula nAma kRyAdiSu' Nij nAnna parato vihitatvAnnAmasavandhI / yadvA tatpratyayasyetthavyAkhyAnAttasAdAtoranantara pratyaya ||-nivRttyrthmiti / tena sAmAnyena NI bhavatIti na tu upara evetyartha ||-n bhavatItyanye iti / tanmatasaMgrahArthamUkAraprakSepI vidheya ||-aduduupditi / dupyanta mAyukta Nim / guNa jopo jo UkAraH ||-citte vA ||-prjnyaayaa apIti / cittasahacaritatvAt prajJA'pi cittamityartha ||-bhuvo vH-||-bhuvo vakArAntasyeti / anna pUrvasUtrArasvarama'nuvartya tatazca parokSAdyatanyo svare pare iti vyAkhyAne svayameva cakArAntatva lapsyate ki cagrahaNena / ucyate / yadi svaro'nuvaryate tadA uttarasUtre'nuvartamAno dunivAra syAttathA ca khasta ityAdI 'no vyaJjanasya '-iti nalopo na syAt / ata eva 'gamahana'-iti sUtre svaragrahaNam / phitra vagrahaNA'bhAve babhUvetyAdI nityatvAda'pavAdalyAca vRtyAdivAdhayA UkAropAntyasya bhaspa jatvaprasavA syAditi vagrahaNam ||atr bhasyeti / upAntyasyetyadhikArAdityartha ||-gmhn-||-kthN jazaturiti / dhAtorAtmanepaditvAt katha parasmaipadamityAzaya. ||-chaandsaaviti / juhotyAdI jana janane parasmaipadina chAndasa Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rced anAyAmiti kim / aJcitA guravaH / pUrveNa siddha niyamArtho yogaH // 46 // *laGgikampyorupatApAGgavikRtyoH // 4 // 247 // laGgikampyorupAntyanakArasya yathAsaMkhyamupatApe'GgavikAre cArthe kGiti pratyaye lugbhavati / vilagitaH / vikapitaH / upatApAGgavikRtyoriti kim / vilajitaH / 'vikAripataH / lajhikampyoruditvAt pUrvaNAprApta vacanam / dvivacanaM GitItyanena yathAsaMkhyanivRtyartham / / 47 // bhaJjanA vA // 4 / 2 / 48 // bhaJjarupAntyanakArasya jo parai lugvaa| bhavati / abhAji / abhaji // 48 // daMzasaJjaH zavi // 4 / 2 / 49 // anayorupAntyanakArasya zavi pare lagbhavati / dazati / sanati / tudAdAvapaThitvAnayo bhAdau pAThaH zayarthaH / tena 'iyazavaH' (2-1-115) iti nityamantAdeza siddho bhavati / dazantI / sajantI // 49 // akapinozva rakSeH // 4 / 2 / 50 // ramerakaTi ghinaNi zavi ca pratyaye upAntyanakArasya lum bhavati / rajakaH / rAgI / rajati / rajaH rajaniH rajanam rajatamityauNAdikakitpratyayAntAH // 50 // NI mRgarasaNe // 4 / 2 / 51 / / rarupAnsanakArasya NI pare mRgANA ramaNe krIDAyAmartha lugbhavati / rajayati mRgAnvyAdhaH / mRgaramaNa iti kim / rajjayati rajako vasam / raJjayati sabhAM naTa // 51 // ghaji bhAvakaraNe // 4 / 2 / 52 // rajerupAntyanakArasya bhAvakaraNAyeM ghaji pare lug bhavati / rajunaM rajatyaneneti vA rAga / pani iti kim / raJjanam / bhAvakaraNe iti kim / rajantyasminniti raGgaH / / 52 // syado jave // 4 / 2 / 53 // syada iti syandepaMji nalopo / vRddhyabhAvazca nipAsate jave vege'bhidhaye / gosyada / azvasyada' / java iti kim / ghRtasyandaH / tailaspandaH // 53 // dazanAvodadhaudmapraznathahimazratham // 1 4 / 2 / 54 // ete zabdAH kRtanalopAdayo nipAtyante / danzeranaTi avapUrvasya undaH indha ghaji undermani nalopaH mahimapUrvaraya zrantheghaji vRddhyabhAvazca nipAsate / dazanam / "abodaH / edha / odma / prazrayaH / himazrathaH // 54 // yamiraminagigAmihanimanivanatitanAdeghuTi kGiti // 4 // 2 // 55 // yamiraminamigabhihanimanInAM banatestanAdInAM ca dhuDAdo Diti pratyaye para'ntasya lugbhavati / yataH / yatavAna / yatvA / yati / rataH / ratavAn / ratvA / rtiH|| nataH / natavAn / natvA / natiH / gataH / gatavAn / gatvA / gati / itaH / hatavAn / dayA / ratiH / Ahata / AyAH / manIti manyategrahaNam manote-hai stanAditvena siddhatvAt / mata / matavAn / matvA / mtiH| yatiH / ktiH / tiki tu pratipaya vakSpati / tanAdi, tanRpI, tataH / tatavAn / tatvA / ttiH| sanAterAtvaM vakSyati / kSaNUga , kSataH / kSatavAn / kSatvA / kSatiH / RNayI , Rta / gatavAn / taNUyI , tRta / tRtavAn / ghRNUyI , ghRtaH / ghRtavAn / bayi , batA merocreeracroceeee paThanti tasyA'ya prayoga pyate ||-lgiphmpyo-||-vilgit iti / pilagyate sma / rogAdigopatApita ||-bilhit iti / pilavAti sma kenacidazena rIga (tyarthaH ||-vikmpit iti / vikampate sma manasi kampita / cite bhIta ityartha iti nAnApikRti ||-nno mRgr-|| mRgaramaNAdanyagApi pazciditi / yathA rAjarpikappo rajayati manugyAt // -rAyati rajako vaskhamiti / rajati pagna rajaka sa eSa vivakSate nAie rajAmi rApate para ravayameva tadjyamAna prayuke / yahA ragati paNAntaramApapate parA kara tahajat rAyA prayuNim // dshnaavo-||-avod iti / atra guNe kRte 'upasaryasyAniNe -tya'kAralopa ||-ymirmi-||-htiriti / 'sAsiaiti' iti yApanArtha dhyAdibhya ki. ||-vtiriti / sAdhAyana ga Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 vatavAn / manUyi , mtH| matavAn / epAmiti kim / zAntaH / dAntaH / tivgaNanirdezAdyaGlupi na bhavati / vaivAntaH / tAntaH / anyatra bhavati / yytH| raMrataH / naMnataH / jaMgataH / jaMghataH / mamataH / dhuTIti kim / yampate / yaMyamyate / kDintIti kim / yantA / rantA // 55 // yapi // 4 // 2 // 56 // epA dhAtUnAmantasya yapi pare lugbhavati / 'vAmaH' (4-2-57) iti vacanAnnAntAnAmevAyaM vidhiH / han , prahasa / man , pramatya / vanati, pravatya / tanAdi, pratatya / prasatpa / prkssty| yapIti kim / hanyate / vanyate / tanyate // 56 // vAma // 4 // 2 // 57 // epAM makArAntAnAM yapi pratyaye'ntasya vA lugbhavati / prayatya / prayamya / vigtya / viramya / praNatya / praNamya / Agatya / Agamya / epAmityeva / upazamya // 57 // gamAM kau // 4 / 2 / 58 // epAM gamAdInAM yathAdarzanaM ko viGati pratyaye'ntasya lumbhavati / bahuvacanaM prayogAnusaraNArtham / janaM gacchati janaMgat / kaliGgagat / yam , saMyat / viyat / tan , parItat / upAtat / san , susat / man , sumat / vana , suvat / kSaNa, sukSat / vikSat / agragAretyauNAdiko iH // 58 // na tiki dIrghazca / / 4 / 2 / 59 // epAM tiki pratyaye lug dIrghazca na bhavati / yanti / rantiH / nantiH / gantiH / hantiH / mantiH / vantiH / tantiH / kSaNiti lAkSaNiko'yaM NakAraH / tena kSantiriti bhavati / anyastopadeziko'yamiti manyate tanmate kSaNTiH / antalope pratipiddhe 'ahanpaJcama'-(4-1-107) ityAdinA dIrghatvaM prApta tadApa pratipidhyate / epAmityeva / zAntirbhagavAn / tikIti kim / yatiH / ratiH / tatiH / / 59 // AH khanisanijanaH / / 4 / 2 / 60 // khanAdInAM dhuDAdau piDAte pratyaye pare'ntasyAkArAdezo bhavati / khAtaH / khAtavAn / khAtvA / khaatiH| san , paNUyI dAne vanapaNa bhaktI vA / sAtaH / sAtavAn / *sAtvA / sAtiH / jan , jAtaH / jAtavAn / jAlA / jAti / kDintItyeva / 'cakhanti / saMsanti / jaMjanti // 60 // sani // 4 // 2 / 61 / / khanAdInAM dhuDAdau sani parato'ntasyAtvaM bhavati / sipAsati / khanijanoriTA bhavitavyamiti dhuDAdiH sanna bhavati / dhuTItyeva |.sisnipti / 'itha'-(4-4-49) ityAdinA veT / piGatItyasaMbhavAdiha na saMvadhyate // 61 // ye navA // 4 / 2 / 62 // khanAdInAM ye piGati pratyaye'ntasyAkAro vA bhavati / khAyate / khanyate / cAkhAyate / caMkhanyate / makhAya / prakhanya / sAyate / sanyate / sAsAyate / saMsanyate / prasAya | prasanya / prasatya / jAyate / darzitau iTmApte / kautu niyamAjeTa ||-jght iti / kuTila eta / yallup dvitva muranta / 'are hihana. '-iti gha / gatyarthatvAd porna bhavati // kecittu yalupi prI necchanti / tanmate vadhArthIpi ||-gmaaN ko ||-gmaadiinaamiti / gamAdayo'nye'pi baTula zeyA na tu 'yamirami'-iti sUtrokA epa gamAdigaNasya tebhya pRthagbhUtatvAt / ata eva sUtre yamAmityeva nokta raminamihanInAmudAharaNAni ca na darzitAni ||-n tiki-||-ten kSantiritIti / nAntaprakRtaNatyabAdhanAya mAmiti baTuvacanAtprathamameva nakAraH / samiti bahuvacanAmyAtya kRtamapi vInte pharttavye nivarcate yA / anna sUtre yamAdayo gamAdayazca gRyante / na syanantarasUtroktA yorapi prApte sabhavAt ||-aaH khni-||-khaat iti / khAyate sma khanyate smeti vA 'ka'-iti vA ke 'veTo'pata ' i'bhAva. ||-saatveti / paNUyI dAna ityasyaivAya prayoga / paNa bhaktApityasya saniveva // caMkhantItyAdi / tasi tu cahAta. sasAta jajAta. / sani-sisanipatIti / sanote sanate 'Nistoreva'-iti niyamAna patvam ||-ye navA // prasAyetyu bhayo prasanyeti bhaktyarthasya prasatyeti tu dAnArthasya tanAditvena nalopAt Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIimaza0 726 // janyate / jAjAyate / jaMjanyate / majAya / majanya / zye tu 'jA jJAjanotyAdau ' ( 4-2-14 ) iti niyaM jAdezaH / jAyate / ya ityakArAnta nirdezAdiha na bhavati / khanyAt / sanyAt / anyathA yIti kriyeta / kecitrApIcchanti / khAyAt / sAyAt / kGitItyeva / sAnyam | janyam || 62 // tanaH kye || 4 | 2 | 63 // tanoterantasya kye pare AkAro vA bhavati / tAyate / tanyate / kya iti kim / tantanyate // 63 // tau sanastiki // 4 / 2 / 64 // saniyetasya tiki pratyaye pare tau lugAkArau vA bhavataH / paNU, satiH / sAtiH / santiH / paN bhaktau / satiH / sAtiH / sAntiH // ' ahanyaJcama- ' ( 4-1-107 ) ityAdinA dIrghaH // 64 // *vanyADpaJcamasya // 4 / 2 / 65 // dhAtoH paJcamasya vani matyaye pare AkAro bhavati / AGiti * AkArAntarama zlepAdananunAsiko'nunAsikazcAyamAdezaH / anyathA 'li lau' (1-3-66 ) iti jJApakAdananunAsika eva syAt / jan vijAvA / khan vikhAvA / kram dadhikrAvA / gam agregAvA | ghuNU dhvAvA / ghUrNa ghUrAvA / oNa avAvA / ivu vyAptau ca / vani, 'voH pvayvyaJjane luk' ( 4-4-122 ) iti valope nakArasyAtve yAvA / punarAgrahaNaM tAviti naveti ca nivRttyartham / GitkaraNaM dhvAvetyAdau guNaniSedhArtham // 65 // apAJcAyazciH ktau // 4 / 2 / 66 / / apapUrvasya cAyateH ktimatyaye cirAdezo bhavati / apaciti // 66 // hlAdo hRd ktayozca // 4 / 2 / 67 // hAdateH ktaktavatvoH ktau ca parato had Adezo bhavati / hunna / unnavAn / mahannavAn / uttiH / mahatti / ktayozceti kim / khAditvA // 67 // *RlvAdereSAM to no'praH // 4 / 2 / 68 || dhruvarjitAdRkArAntAddhAtorvAdibhyazca parepAmeSAM ktiktaktavatUnAM takArasya nakAra Adezo bhavati / nR tIrNiH / tIrNaH / tIrNavAn // kR, kIrNiH / kIrNaH / kIrNavAn / gR gauNiH / gIrNaH / gIrNavAn / lvAdi, luniH / lUna. / lUnavAn / dhRniH / dhUnaH / dhUnavAn / lIni / liin'| lInavAn / ama iti kim / pUrtiH / pUrNirisapi kazcit / pUrta. / pUrtavAn / svAdiSu ye RkArAntA stuprabhRtayastapAgragrahaNenaiva siddhe tatra pAThaH pvAdikAryArthaH / krAdyantargaNo lvAdiH // 68 // - radAdamUrcchamadaH ktayordasya ca // 4 / 2 / 69 // mUcchimadivarjitAdraphadakArAntAddhAtoH parasya ktayoH ktaktavatvostakArasya tatsaMniyoge dhAtudakArasya ca nakAro bhavati / pUrai, pUrNaH / pUrNavAn / gurai, gurNa / gUrNavAn / bhid, bhinnaH / bhinnavAn / chid, chinnaH / chinnavAn / radAditi kim / citaH / citavAn / amUrcchamada iti kim / mUrtaH / mUrtavAn / mattaH / mattavAn / kRtasyApatyaM kArtirisatra ' 'asiddhaM bahiraGgamantaraGge ' iti na bhavati / ktayoriti kim / pUrtiH / bhittiH / kathaM cUrNiH / curerauNAdiko NiH / radasyeti kim / caritam / uditam / iTA vyavadhAne na syAt / kRta kRtavAnityatra tu varNaikadezAnAM varNagrahaNenAgrahaNAnna bhavati / rephAtpareNa svarabhAgeNa vyavadhAnAdvA / RkArasya hi madhye'dhamAtrAM rephaH agre pazcAcca turIyaH svarabhAgaH ||-vnyaang-----aakaaraantrprshlessaaditi / AvA'sAvAd ca yadvA Azzra Azra tayoranubandhI D iti // RlvAde - |- pUrNirityapIti / te yuttarasUtre'ma iti kurvanti / nanna ca sUtre tayoreva natvaniSedha / to tu 'RlvAde. - iti bhavatyeva / natu RkArAntAnAmirAdeze rephAntatvAduttareNa bhaviSyati ki RgrahaNena / satyam / uttareNa tayorbhavati / anena tu tiktaktavatuSu / atha yatyartham RtA sAvityucyeta / tarhi RtA sAveva syAt kayostUttareNApi na syAt // - radAdamUrcha - - asiddha bahiraGgamiti / ArarUpamityarthaM // varNagrahaNenA'grahaNAditi / RkAralakSaNo varNa tasya ca0 a0 // 16 // Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pratijJAyate / bhinnavagyAmityatra pratyayadakArasya pare'sattvAt sUtre cAzrutatvAnna bhavati / kathaM caNiH cIrNavAniti / ca iti dhAtvantaraM caratisamAnArtham "ktaktavatuviSayamAmananti // 69 // suuytyaadyoditH|| 4 // 2 // 70 // sUyayAdibhyo navabhyo dhAtubhya okAra iyeSAM tebhyazca parasya ktayostakArasya nakArAdezo bhavati / ghUDauca , sUnaH / sUnavAn / dUGc , dUnaH / dUnavAn / dIGc, diinH| dInavAn / dhIc, dhiin| dhInavAn / mIJc , miinH| mInavAn / rIGc , riinnH| rINavAn / lIMca, lInaH / lInavAn / DIc, DInaH / DInavAn / bIca , bINaH vINavAn / iti sUyatyAdayaH / odit , o lajaiG olasjaiti vA lagnaH / lagnavAn / ovijeti, udvignaH / udvignavAn / oppAyaiG piinH| pInavAn / vo ci, zUnaH / zUnavAn / o brazvauta, vRkNaH / vRkNavAn / ebhya iti kim / pItaH / pItavAn / sUyatIti zyanirdezaH mUtisubatyonivRttyarthaH // 70 // vyaJjanAntasthAto'khyAdhyaH // 4 / 2 / 72 // khyAdhyAvarjitasya dhAtoryayaJjanaM tasmAtparA yA'ntasthA tasyAH paro ya AkArastasmAtparasya ktayostakArasya no bhavati / styAnaH / styAnavAn / nidrANa. / nidrANavAn / glAnaH / glAnavAn / vyaJjaneti kim / yAtaH / yAtavAn / antastheti kim / snAtaH / snAtavAn / Ata iti kim / cyunH| cyutavAn / drutaH / drutavAn / plutaH / plutavAn / ghAtunA vyaJjanasya vizeSaNAdiha na bhavati / niryAtaH niryAtavAn / dvirbhAvepyantasthetyabhedAzrayaNAdvahiraGgatvenAsiddhezca na bhavati / akhyAdhya iti kim / khyAtaH / khyAtavAn / dhyAtaH / vyAtavAn / *AtaH parasyeti kim / daridvitaH daridritavAn // 71 // * pUdivyazcanAzAyUtAnapAdAne // 4 / 2 / 72 // pU div aJc ityatebhyo yathAsaMkhyaM nAze'dyUte anapAdAne cArthe parasya ktayostakArasya nakArAdezo bhavati / pUnA yavA vinaSTA ityrthH| AyUnaH / parighunaH / samanau zakuneH pakSau / saMgatAvityarthaH / nAzAdyUtAnapAdAna iti kim / pUtaM dhAnyam / dyUtaM vartate / udaktamudakaM kUpAt / kathaM vyaktam / aJjabhaviSyati // 72 // senAse karmakatari // 4 / 2 / 73 ||sinoteH sinAtervA parasya ktayostakArasya grAse karmaNi kartRtvena vivakSite nakAro bhavati / sito grAsaH svayameva / grAsa iti kim / sitaM karma svayameva / karmakartarIti kim / sito grAso maitreNa / sito galo grAsena // 73 // kSeH kSI cAdhyAtheM // 4 / 2 / 74 // dhyaNoM bhAvakarmaNI tato'nyasminnarthe vihitayoH ktayostakArasya kSi ityetasmAtparasya nakAro bhavati tatsaMniyoge cAsya kSI ityayamAdezo bhavati / katari, kSINaH kSINavAn maitraH / adhikaraNe, 'idameSAM kSINam' / adhyAthai iti kim / "kSitamasya' bhAve ktH| kSipz hisAyAmityasya sAnuvandhatvAnna grahaNam / anyastu tasyApi ekadezo repho varNagrahaNena na gRhyate / kasAda'sanidhAnAt / yato dakAra svatantra evaM varNo'trA'stya'to repho'pi svatantra eva grAhyaH ||-prtijnyaayte iti / pUrvAMcAyanizcIyate na tu lekhitu zakyate ||-prtyydkaarsyeti / 'dhuTastRtIyaH' iti vihitasya ||-suutre cAzrutatvAditi / radAditi dhAtudakArasyaiva bhaNanAdityarthaH // taktavatuviSayamiti / tena caryate smeti dhAtvantareNa vAkyam ||vynyjnaantsthaato'khyaadhy iti / khyAzca dhyAzceti kRte yadA kIbe isvastadA uso'ta. sUtratvAchup ||-bhirnggtveneti / upasargadvipadAzrayatvAdvahiranaM yakArasya dvitvam ||-aatH parasyeti kimiti / nanu bhAta iti kimitya'nayApi cyAvRtyA siddha kima'nayA / satyam / tatrAkArAt vihita eva nAsti / anna tvAkArAdvihita paramiTA vyavahita. ||-puudivynyce-||-anpaadaane Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Keena zrIhemaza0161 grahaNAmecchAte // 44 // vAkrozadainye // 4 / 2 / 75 // Akroze dainye ca gamyamAne kSeH parasyAdhyAthai ktayostakArasya vA nakArAdezo bhavati tatsaMniyoge ca bhI 161 ca0 a0 // 17 // ityayamAdezo bhvti| Akroze, kSINAyuH kSitAyuvoM jaalmH| dainye, kSINakaH titakaH tapasvI / adhyArtha ityeva / "sitaM jAlmasya ' kSitaM tpsvinH| kazcittu bhAve'pi vikalpamicchati / kSINamanena / kSitamanena / kSevikarmaNo bhaupAyAM kta eva nAstIti kazcit // 75 // *nadhiAdhAtrondanuda vintevo // 4 / 2 / 76 // ebhya' parasya kyAstakArasya nakAro vA bhavati / R RNam / Rtam / ho, hoNA hoNavAn / hotaH / hItavAn / ghrA, ghaannH| ghrANavAn / praatH| ghAtavAn / dhrA, ghaannH| dhrANavAn / praatH| dhAtavAn / trA, trANaH / trANavAn / trAtaH / vAtavAn / unda, smunnH| samunnavAn / samuttaH / samucavAn / nuna, nunaH / nunnavAn / nuttH| nuttavAn / vidie vicAraNe, vinnaH / vinnavAn / vittaH / vittavAn / vidaHnirdezAdvidyatevindatezca nityaM nakAraH / vinna / vinnavAn / prathamAbhyAmaprApta prAdibhyaratu prApte vikalpaH / tena dakArAntAnAM dasyApi pUrveNa natvaM bhavati / takAranatvAbhAvapakSe ca saMniyogaziSTatvAisyApi nakAro na bhavAte / vyavasthitavibhApeyam / tena RNamityuttamarNAdhamarNayoreva / anyatra RtaM satyam / trAyatestu saMjJAyAM na bhavati / traatH| devatrAta / anyatra tu natvam / trANaH / ubhayamityeke // 76 // dugorU ca // 4 / 2 / 76 // dugu ityetAbhyAM parasya ktayostaphArasya nakArAdezo bhavati tatsaMniyoge ca anayorUkArazcAntAdazA bhvaat| duunH| dUnavAn / guunH| ganavAn // 76 // kSazuSipacI sakavam 2 // 4 / 2 / 77 / kSepipacibhyaH parasya ktayostakArasya yathAsaMkhyaM ma ka va ityete AdezA bhavanti / kSAmaH / sAmavAn / zuSkaH / zuSkavAn / pakaH / pakavAn // 77 // nirvANamavAte // 4 // 2 // 79 // nivANamiAte nirAdvAdhAtoH parasya tatakArasya nakAro nipAtyate / avAte katIra / vAtazcenivA-2 tikriyAyAH kartA na bhavati / nirvANo muniH / nirvANo dIpa. / avAte iti kim / nirvAto vAtaH / nitiM vAtena / bhAve'pi vAta eva ko / nivANaH pradIpo vAtenetyatra tu pradIpaH kartA / vAtastu hetuH karaNaM veti pratiSedho na bhavati / kecittu nirvANa vAtenetIcchanti / teSAM vAte 'katari pratyaye sati pratiSedha iti draSTavyam // 79 // * anupasagAH kSIbollAghakRzaparikRzaphullotphullasaphullAH // 4 / 2 / 80 // anupasargAH ktamatyayAntA ete zabdA nipAtyante / kSIvRG made / utpUrvo lAghRG sAmayeM / kRzaca tanutve kevalaH paripUrvazca / ebhyaH parasya tatakArasya lopa iDabhAvazca nipAtyate / kssiivH| ullAghaH / kRshH| parikRzaH / triphalA vizaraNe ityasmAtkevalAdutsapUrvAJca parasya tasya lAdezo bhAvAranbhavivakSAyAmiDabhAvazca nipAtyate / cArthe iti / kortha / aJjivAcyA kriyA yayapyapAdAnasAdhanikA na bhavatItyartha ||-vaakoshdainye // Akrozazca dainya ceti kRte virodhinAmeva advyANAmeveti samAhArA'prApto sUtratvAt samAhAra / vizepaNasamAso vA ||-kssit jAlmasyeti / 'pA jhIye' iti paSThI ||-bhaassaayaamiti / lakSaNazAro na bhavati / kiMtu chandasyevetyartha ||-brhiipraadhaa-||-cinte iti / pratyayAntamAkhyAtapadamanukriyate / 'ikisti'-iti zitapratyayAntasya tu vinattIti rUpa syAt ||-devtraat iti / bAsITa devatA ena nAsIraniti yA ' tito nAmi' iti ka ||-ubhymityeke iti / asajJAyA natva nA'bhAvazca sazAyA tu nasvAbhAva evetyartha ||-nirvaannmvaate ||-avaate katarIti / akarmakatvAtka" labhyate ||-krtri pratyaye satIti / bhanna tu bhAce kta- // 27 // anupsrgaaH-||-bhaavaarmbhvivkssaayaamiti / ayamartha / yadA bhAvArambhAvivakSA tadA 'Adita' iti nityamiDabhAya. / yadA tu bhAvArambhavivakSA tadA ' nayA bhAvArambhe' iti vikarapeneTa Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phullaH, utphulla, saMphullaH / kecittu kSIvavAna ullAghavAn kRzavAn parikRzavAn phullavAn utphullavAn saMphulavAn iti vatAvapi rUpamicchanti tadarthaM ktaktavatvosta zabdAvadhi nipAtana draSTavyam / etadarthameva bahuvacanam / anupasargA iti kim / prakSIvitaH / mollAdhitaH / prakRzitaH / saMparikRzitaH / praphulta / nipAtanasyeSTavipayatvAt phala nippattau phalitaH phalitavAn / kSIvAdayaH zabdAH kenAcApi ca sidhyanti kSIvita iyAdirUpa nivRttyartha tu vacanam / kathaM nIcaH | magataH kSIvaH iti prAdisamAsAdbhaviSyati // 80 // bhintaM zakalam || 4 / 2 / 81 // bhideH parasya tasya natvAbhAvo nipAtyate zakalam zakalaparyAyazceddvittazabdo bhavati / bhittam zakalamityarthaM / zakalamiti kim / bhinnam / zakalamiti paryAyanirdezaH kim / nidikriyAvivakSAyAM zakale vipaye bhinnamiva yathA syAt / bhinnaM zakalam / bhinnaM bhittam // 81 // vittaM dhanapratItam // 4 / 2 / 82 // vindate parasya natvAbhAvo nipAsate dhanapratItam dhanaparyAya pratItaparyAyazcedvitto bhavati / vidyate labhyate iti vittas dhanam / vidyate upalabhyate'sAviti vittaH pratIta. / dhanapratItamiti kim / vinnaH / vetteviMditam / vintervinnaM vittaM ca / vidyatervinnam / vittaM dhane pratIte ca vindatevinnamanyatra // 82 // dhuTo herdhiH // 4 / 2 / 83 // juhotedhuDantAcca dhAtoH parasya devarAdezo bhavati / juhudhi / hindi | bhandi | addhi | viddhi / huTa iti kim / krINIhi / hudhubhyAM paratvena hervizeSaNAdiha na bhavani / rudihi | svapihi / heriti kim / juhotu | antu / juhutAnyam bhittAracamityatra nisatvAtmakRtyanapekSaNenAntaraGgatvAcca tAtaG / tasya ca na punardhibhAvo heriti zabdAzrayaNAt / kecittu ' hiseheMrat ' hisa, ' bhujibhajibhyAM tu vA ' bhuja bhudhi, bhaja bhagthi itIcchanti / naitadvaiyAkaraNarUpasaMgatam / hinthi ityAdyeva tu bhavati // 83 // *zAsashanaH zAdhyedhijahi // 4 / 2 / 84 // zAs as han ityeteSAM himatyayAntAnAM zAvyedhi jahi ityete AdezA yathAsaMkhyaM bhavanti / zAdhi / edhi / jahi / zAshano yaGlupyapi zAdhi jahi / danestu yaGlupi necchantyanye | jahi // 84 // ataH pratyayayAlluk // 4 / 2 / 85 // dhAtoH paro yo'kArAntaH 1 syAt nipAtasAmarthyAcca nitya niSidhyate // phala nippattAviti / upalakSaNatvAt phala gatAvityasyApi // - bhittaM zakalam ||-mitr zakalamiti / varttate / ki tat zakala kiviziSTa bhinna dvidhAkRtamiti vizeSaNazaTosa bhinnazabda / yadi puna paryAyazabda syAttadA zakalalyAprayoga syAt / paryAyANA hi prayogo yaugapadyena nepyate iti vacanAt // bhinna bhittamiti / bhita zakalamityarthaH // -hudhuTo he - // - hudhuDbhyAM paratveneti / etattu na kRta hunubhyA vihitasya he // - rudihIti / AgamA yahuNIbhUtA iti nyAyAdisahitasya herAdeza prApta sa na bhavati heriti vyacayAzrayaNAt / kebalasya tu hubudyA paratveneti bhaNanAt na bhavati // - hindhIti / atra 'sodhi vA' iti vA saluk / taddikarape ca 'tRtIyastRtIya' - iti satya tu da tasya ca ' ghuTo dhuTi' - iti vA lup tena hindItyapi // - zAsanaH / zAlhansAhacaryAt asiti AdAdikasya grahaNam // - yaGlupyapIti / astestu svarAditvAt yaD nAsti / atha NakAdi viSaye bhUjAdeze yalupsabhavastadApyastIti vyaktinirdezAnna bhavati / yadvA yadA hipradAnavivakSA tadA bAhulakA lup // jaMghahIti / gatyarthe'ya yaha hisArthe tu 'hano nI ' - iti syAt / ye tu tivA zaveti nyAyasya sUtragaNanirdiSTe'pi pravRttimabhyupagacchanti ' yamirami' - iti lugabhAva kDiti 'ahanupama ' - iti hanterdIrghatva cecchanti / teSA hi jadhAhi tanmate kevalasyaiva havaM Derever Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImannA pratyayastasmAtparasya hetuMmbhavati / dIvya / paca / paTha / tuda / coraya / ata iti kim / rAdhnuhi / prAmuhi / pratyayAditi kim / payi vayi gatau pApahi / vAvahi 31 // 4 // 85 // *asNyogaadoH||4|2|86 // asaMyogAtparo ya ukArastadantAtmatyayAtparasya heluMg bhavati / sunu / cinu / kuru / asaMyogAditi kim / aNuhi / 1 aNuhi / asaMyogAdiyo vizeSaNAdihApi na bhavati / Apnuhi / rAdhnuhi / oriti kim / kroNIhi / pratyayAdityeva / yuhi / ruhi // 86 // vamyaviti vA // 4 / 2 / 87 // pratyayAditi oriti ca paJcamyantamapi vyadhikaraNaSaSThyantatayA vipariNamyate / asaMyogAtparo ya ukArastasya pratyaya-2 saMvandhino lug vA bhavati vakArAdau makArAdau cAviti pratyaye / sunvaH / sunuvaH / sunmaH / sunamaH / sunvahe / sunuvahe / sunmahe / sunumahe / tanvaH / tanuva / tanma. / tanumaH / tanvahe / tanuvahe / tanmahe / tanumahe / vamIti phim / sunutaH / tanutaH / apitIti kim / sunomi / tanomi / orityeva / krINIvaH / priinniimH| pratyayasyetyeva / yuvaH / yumaH / asaMyogAdityeva / takSNuvaH / takSNumaH / aNuvaH / aNumaH / asaMyogAdityAvizeSaNAdihApi na bhavati / ApnuvaH / ApnumaH / 87 // kRgo yi ca // 4 / 2 / 88 // kRgaH parasyokArasya yakArAdau vami cAviti pratyaye lugbhavati / kuryAt / kuryAtAm / kuthuH / kurvaH / kurmaH / kurvahai / kurmahe / yi ceti kim / kurutaH / avitItyeva / karomi / kurmItyapi kazcittadasaMgatam / kRgra hiMsAyAmityasmAttu nakAravyavadhAnAt uH paro na saMbhavatIti na bhavati / kRNuyAt / kRNuva / kRNumaH // 88 // 'ataH zityut // 4 / 2 / 89 // zityaviti matyaye ya ukAraH tannimito yaH kRgo'kArastasyokAro bhavati / kurutaH / 16 kurvanti / kuru / kurutAm / kuyot / akurutAm / kuven / kurvANaH / uvidhAnavalAdguNo na bhavati / oMkAra evAnyathA vidhIyeta / ukAranimittatvenAkAravijJAnAt / kuryAdityAdAvukAralope'pi bhavati aDAgamasya ca na bhavati / akuruta / zitItyukArasya vizeSaNaM kim / kuruta ityAdI ziti 'vyavahite'pi yathA syAt / avitI- 16 tyeva / karoti // 89 // *zvAstyoluk // 4 / 2 / 90 // zvasya pratyayasyAstezca dhAtoH saMvandhino'kArasya zityaviti pratyaye lugbhavati / rundha' / rundhanti / rundhyAt / rundhan / rundhAna / staH / santi / stha / stha / svaH / smaH / syAt / stAt / stAm / san / avitItyeva / ruNaddhi / asti / ata ityeva / 'antyasya mA bhUt / AstAm / Asan / tinnirdezaH kim / asyatermAbhUt / asyataH // 90 // vA viSAto'naH pus / / 4 / 2 / 91 // dvipa AkArAntAca dhAtoH parasya zito'vito'naH sthAne vA pusAdezo bhavati / adviSuH / advipan / ayuH / ayAn / aH / arAn / aluH / alAn / adadharityatra paratvAniyameva / pakAraH jana na baddalubantasya ||-asyo-||-vishessnnaaditi / yadi vA sayogAya ukArAnta pratyaya iti vizeSaNa syAttadA'nApi bhavet ||-raago yi ca // avyabhicArAt pratyaya iti nAdhicajhe ||-uH paro na sabhavatIti / nacaitadvAgya yena nAvyavadhAna yata kuryAdityAdAvavyavahito'sti |-at zi-|-tannimitta iti / evaM sati kuru ityAdo vibhakilope'pi bhavati |gunno na bhavatIti / ukAre nimitte 'laghorupAntyasya' iti prApta ||-vyvhine'piiti / anyathA kuryAdityAdAdeva syAt / na ca 'svarasya'-iti sthAnitye vyavadhAyakatva vAcyamasyA anityatvAt ||-shaastyo-||-antysy mAbhUditi / ata ityadhikArAbhAve paSTayAnyasyeti aste sasya lum svAt / aspa tu pratyayaspeti paribhASayA sarvasyApi syAt Serecene mail Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMAVACASGAON 'puspA' (4-3-3) ityatra vizeSaNArthaH // 91 // *sijvido'bhuvaH // 4 / 2 / 12 / / sicaH pratyayAdvidazca dhAto. parasyAna sthAne pusAdezo bhavati 'abhuvaH' na caidbhuvaH paraH sijbhavati / akASuH / ahAe / aguH / aduH / adhuH / apuH / asthuH / vid aviduH / avidannityapi kazcit / abhuva iti kim / abhUvan // 12 // yuktajakSapaJcataH / 4 / 2 / 93 // dve ukta yasya sa yuktaH / paJcAnAM varga. paJcat / jakSANAM paJcat jakSapaJcat / cuktAddhAtojaikSapaJcatazca parasya zito'vito'naH sthAne pusAdezo bhavati / ajuvuH / AvibhayuH / adaduH / anenijuH / bhuvo yaGlupi abobhavuH / jakSAdi, ajakSuH / adaridruH / ajAgaruH / ackaasuH| azAsuH / / / 93 // antA nA luk // 4 / 2 / 94 // yuktajakSapazcataH parasya zito'vito'nta saMbandhino nakArasya lumbhavati / judvati / judatu / jubt / junatA / jurutaH / jahatam / dadati / dadatu / dadat / dadatI strI kule bA / jakSati / jakSatu / jakSat / daridrati / daridratu / daridrava / daridratI strI kule vA / jAgrati / jAgratu / jaagrt| cakAsati / cakAsatu / cakAsat / zAsati / zAsatu / zAmat / / 94 // zau vA // 4 / 2 / 95 / / yuktajakSapazcataH parasyAnno nakArasya zimatyaye vA lug bhavati / dadati / dadanti / jakSati / jakSanti / daridrati / daridranti / jAgrati / jAgranti / cakAsati / cakAsanti / zAsati / zAsanti kulAni / zAviti kim / dadatI / dadhatI kule // 95 // shvshcaatH||4|2|96 // yuktajakSapaJcataH nAmayayasya ca saMbandhinaH zityaviti prayaye pare AkArasya lugbhavati / mimate / mimatAm / amimata / saMjihate / saMjihatAm / samajihata / yAyati / yAyatu / daridrAta / daridratu / znA, krINanti / krINantu / akrINan / lunate / lunatAm / alunata / punate / punatAm / apunata / znazceti kim / yAnti / vAnti / Ata iti kim / vibhrati / jakSati / avitIseva / ajahAm / akroNAm // 96 // eSAmIvyaMjane'daH // 4 / 2 / 97 // eSAM yuktajakSapaJcaznApratyayAnAmAkArasya zityaviti vyaJjanAdau parata IkAro bhavati dAsaMjJa vayitvA / mimIte / mimItAm / amimIta | dAdevAyelApa dAdItaH / daadiithH| lunItaH / lunIhei / lunIyAt / vyaJjane iti kim / mimate / lunanti / ada iti kim / dattaH / dhattaH / ddvH| dmH| dhvH| dhmaH / dadyAt / dadhyAt / avitIyeva / jahAti | lunAti / zitItyeva / saMjihAsate // 97 // idaridraH // 4 / 2 / 98 // daridrAtarvyaJjanAdau zityaviti masaye pare AkArasyekAro bhavati / dridritH| dridrivH| dridriyH| daridriyAt / vyaJjana ityeva / daridrati / zitItyeva / didaridrAsati / avitItyeva / dridraati||98|| bhiyo navA // 4 / 2 / 99 // vibheteya'janAdau zityaviti prasaye pare'ntasyekAro vA bhavati / vibhitaH / vibhiitH| vibheyaH / vibhIyaH / vibhiyAt / vibhIyAt / yalupi, vebhitaH / bebhItaH / vyaJjana ityeva / vibhyati / vibhyatu / zitItyeva / vibhIpati / vebhIyate / avitItyeva / vibhati / vibhepi // 99 // *hAkaH ||-sijvido'bhuvH||-sicH pratyayAditi / bhUvarjanena sic pratyayo labhyate / dhanyadhA picIt ityasya grahaNa syAt / ana. sthAne ityadhikAre'pi sijityuktarayatanyA an lbhyte| vidastu zideva bhadyatanyA tu sidvArA mavedipuriti ||-kshciditi / tanmate pUrvasUtre vidrahaNa zeyam ||-abhuuvnniti / yadA yalubantastadApi prakRtigrahaNe iti nyAyAtpus na bhavani / nApyuttareNa zito'bhAvAttato'bobhUvaciti bhavati ||-anto no luk // dadatI strI kule veti / bhavarNAdana. '-ityantAdeze naluk / janatI iti tu nAna jJeya nakArAsabhavAt / dadatI ityAdau tu bhUtapUrvakarayena sthAnitvena vA'varNAntatve sabhava ||-haakaa RANASONawarasoi Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 20 // dhAtoH pratyayenAbhisaMvandho nAkAraNeti pratyayAkArasyApi dIrgho bhavati / asyeti kim / cinuvaH / cinumaH / ruvaH / rumaH / *AkArasya dIrghatvena vizeSaNamAkAro dIrgha eva yathA syAt na plutaH tallakSaNayoge'pItyevamartham // 11 // anto'nto'daatmne|4|2|114|| anakArAtparasyAtmanepadasaMbandhino'ntarUpasyAvayavasyAt ityayamAdezo bhavati / cinvate / cinvatAm / acinvata / lunate / lunatAm / alunata / Atmanepadasyeti kim / cinvanti / lunanti / anata iti kim / *pacante / pacyante // 114 // zIGo rat // 4 / 2 / 115 // zIGaH parasyAtmanepadasaMvandhino'nto rat ityayamAdezo bhavati / zerate / zeratAm / azerata // 115 // *vettenavA // 4 / 2 / 116 // vetteH parasyAtmanepadasaMvandhino'nto rat ityayamAdezo vA bhavati / saMvidrate / saMvidratAm / samavidrata / pale, savidate / saMvidatAm / samavidata / Atmana ityeva / vidanti / vetteriti kim / raudhAdikasya mA bhUt / vindate // 116 // tivAM NavaH parasmai // 4 / 2 / 117 // veteH pareSAM parasmaipadasaMvandhinAM tivAdInAM navAnAM pratyayAnAM sthAne parasmaipadasaMvandhina eva *NavAdayo navAdezA yathAsaMkhyaM vA bhavanti / veda / vidatu. / viduH / vettha / vidathuH / vida / veda / vida / vidma / vetti / vittaH / vidanti / vetsi / vitthaH / vittha / vedmi / vidvaH / vidmaH // 117 // begaH pazcAnAM paJcAhazca // 4 / 2 / 118 // gaH pareSAM tivAdInAM paJcAnAM sthAne yathAsaMkhyaM paJca NavAdaya AdezA vA bhavanti tatsaMniyoge brUga Aha ityAdezazca bhavati / Aha / aahtuH| aahuH| Attha / 'nahAhogheto' (2-1-806 ) hakArasya takAraH / AhathuH / bravIti / brUtaH / bruvanti / bravIpi / brUtha| pazcAnAmiti kim / bUtha // 118 // 'AziSi tuhyostAtaG // 4 / 2 / 119 // AziSi vihitayostuhyoH sthAne tAtaG Adezo vA bhavati / jIvatAdbhavAn / jIvatu bhavAn / jIvatAt tvam / jIva kham / Azipoti kim / jIvatu / jIva / GitkaraNaM "guNaniSedhArtham // 119 // *Ato Nava auH // 4 / 2 / 120 // veti nivRttam / AkArAtparasya NavaH sthAne sati AkArAntatva tatra lAkSaNikatvAt AkArasya na Itvam / tenAba na IkAra. ||-aakaarsy dIrghatveneti / vRttAvAkAro doghI bhavatIti kimarthamukta yata AkAro dIrgha evetyAzahA ||n ta iti / svamate 'sammatyasUyA' ityata sUtrAt antya ityadhikAre 'prazne ca'-iti zuto na prApnoti / para kecidanantyasyApi icchanti / tanmate'pi mAbhUdityarthaH ||-tllkssnnyoge'piiti / tasya putasya yalakSaNa tadyoge'pItyartha ||-anto-||-pcnte / pacyante iti / prAca paro vidhiriti vyAkhyAnena akArasya sthAniya bhUtapUrvakanyAyAdvA ||-shiiddo-|| balupi vyati zezyate ||-vetteH-|| vettastinizo yalupi nivRtyarthazca tena vyativevidate ||-tivaaN--nnvaady iti / amISA tadAdezoti nyAyAtparokSAkArya na bhavati ||-aashissi-||-gunnnissedhaarthmiti / ida copalakSaNa tena viskaraNena tadAdezeti nyAyAtsthAninastuvo vizva bAdhyate / tena yutAt rutAdityAdI vidhAnapratyayAbhAvAt 'uta opiti '-iti naukAra / na tu zivamapi bAdhyate / yatastasyaiva zito titva tato vizvena vitcameva hanyate na tu zittva tatazca stAt ityAdo vicchati pratyaye 'bhAtyolak' iti luk siddha ||-aato-||-ceti nivRttamiti // 5 veti zitIti sabaddha NamahaNAtanivRttI nivRtam / ava okAreNaiva siddhe aukArakaraNa dadaridrAvityAdhartham / anyathA 'aziyassan '-ityAlope ida ma sidhyet / nanyanAmAdezena bhAgyam , 19 // 2 // e Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaww aurityayamAdezo bhavati / papau, tasthau saH / mupto'haM kila yayau, papau / Ata iti kim / sa jagAma / mupto'haM kila vilalApa // 120 // * AtAmAteAthAmAtheAdiH // 4 / 2 / 121 // akArAtpareSAmAtAmAteAthAmAthe ityeteSAm *Ata ibhavati / pacetAm / pacete / pacethAm / pathe / Aditi kim / mimAtAm / mimAte / mimAthAm / mimAthe // 121 // *yaH saptamyAH // 4 / 2 / 122 / / akArAtparasya saptamyA saMbandhino *yAzabdasyakArAdezo bhavani / pacet / pacetAm paceH / pacetam / paceta / paceva / pacema / Adiseva / adyAt // 122 // yAmyusoriyamiyusau // 4 / 2 / 123 // akArAtparayoyAmyum ityetayoryathAsaMkhyaS| miyamiyusAvAdezau bhvtH| paceyam / paceyuH // 123 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttoM caturthasyAdhyAyasya | dvitIyaH pAdaH samAptaH // // zrIbhImapRtanotkhAtarajobhiribhUbhujAm // aho citramavadhenta lalATe jalabindavaH // 1 // // nenews ||ath tRtIyaH paadH|| *nAmino guNo'kGiti / / 4 / 3 / 1 // nAmyantasya dhAtoH kiGitvajite pratyaye pare Asanno guNo bhavati / cetA / netA / stotA / lavitA / *kartA / taritA / jayati / nayati / juhoti / bhavati / vibhati / tarati / karoti / etA etItyAyantavadbhAvAt / nAmina iti kim / umbhitA / yAti / glAyati mlAyoti aikAropadazavalAnna gunnH| nIbhyAm lUbhyAmiti gauNatvAt / aGitIti kim / citaH / citavAn / azizriyat / adudruvat / lilye / luluve / itH| yutH||1|| uznoH // 4 / 3 / 2 // dhAtoH parayoruznu ityetayoH pratyayayorakDiti pratyaye guNo bhavati / tanoti / karoti / samarNoti / tarNoti / ghaNoti / dhaato-4| | stu pUrvaNottareNa ca gunnH| nu, sunoti / sinoti / aGitItyeva / kurutaH / munutaH // 2 // *puspau // 4 / 3 / 3 // nAmyantasya dhAtoH pusi pau ca pare guNo tatkathametadartham / satyam / ata eva aukArakaraNAdAmAdezasyAnityatvam ||-kil yayAviti / 'kRtAsaraNA'-iti parokSA ||-aataamaa--aat iti / arthavazAdvibhaktipariNAma ||-yH saptamyAH ||-yaashbdsyeti / nanvAkArasyAdhikRtatvAt yena nAvyavadhAnamiti nyAyAyavyavadhAne'pi Ata eva, yadvA pratyayasyeti paribhApayA samastAyA apyAdeza prAptaH / na / samastAyA apyAdezo'bhimeto yadi syAttadA yAdisaptamyA iti kriyeta / sthite tu nirdizyamAnAnAmiti nyAyAt yAzabdasyAdeza // // ityAcArya0 caturthasyAdhyAyasyadvitIyaH pAdaH // 11 ||-naamino gu-||-ktaiti / niddizyamAnatvAt RkArasyaivAdezo na tvanekavarNa. sarvasya ||-aikaaropdeshvlaaditi / yadvA guNa iti sAnvayasaMjJeyam / tenAtra hAnireva na guNa utkarSarUpa iti / tathA naurivAcarati nAvati / nAva ivAcaraNa nAvA ityAdau na guNaH ||-gaunntvaaditi / nAmArthasaMvalitadhAtvarthAbhidhAyitvena ||-puspau // nanvanna pugrahaNa kimartha artirIblI '-ityanna porAgama w Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ca0 pa. 121 // bhavati / avibhayuH / ajuvuH / avibharuH / aiyaruH / ajAgaruH / pu, arpayati / repayati / vlepayati / ipayati / kropayati / nAmyantasyetyeva / anenijuH / mApayati / dApayati // 3 // *laghorupAntyasya // 4 / 3 // 4 // dhAtorupAntyasya nAmino laghorakGiti prasaye pare guNo bhavati / bhattA / goptA / vartitA / bhedanam / gopanam / vartanam / vetti / dogdhi / nanarti / laghoriti kim / Ihate / uhate / upAntyasyeti kim / bhintti| ruNaddhi / tRNatti / kRNatti / akGitItyeva / bhinnH| bhinnavAn / vebhidyate / marImRjyate // 4 // midaH zye // 4 // 3 // 5 // miderupAntyasya zye pare guNo bhavati / medyti| medytH| medyanti // 5 // *jAguH kiti // 4 / 3 / 6 // jAgarteH kiti pratyaye pare guNo bhavati / jAgaritaH / jAgaritavAn / jAgaryate / jAgaryAt / ko, jAga. / jajAgaratuH / jajAgaruH / kitIti kim / jAgRtaH / jAgrati / jAgrat / jAgRyAt / jAgRviH / iha kasmAnna bhavati jajAgRvAniti / jAgarneH kasuranabhidhAnAdbhApAyAM nAstItyeke / guNamevecchantyeke / jajAga| vAn / apare tu kasukAnayoguNapratiSedhamevAhuH / *jajAgRvAn / vyatijajAgrANaH / kGiti pratiSedhe prApte vacanam / aviGati tu pUrveNaiva guNaH / jAgaritA // 6 // RvarNadRzoGi // 4 / 3 / 7 // RvarNAntAnAM dhAtUnAM dRzazvAGi pratyaye pare guNo bhavati / mA bhavAnarat / asarat / asaratAm / ajarat / ajaratAm / adarzat / adarzatAm // 7 // skRcchRto'ki parokSAyAm // 4 / 3 / 8 // skRRcha ityetayokArAntAnAM ca dhAtUnAM nAminaH parokSAyAM parato guNo bhavati aki kakAropalakSitAyAM kasukAnarUpAyAM na bhavati / skR, saMcaskaratuH / saMcaskaru / RG, Anarcha / AnarchatuH / AnachuH / Rt, kR, vicakaratuH / vicakaruH / tR, teratuH / teruH / zR. vizazaratuH / vizazaruH / du, vidadaratuH / vidadA pR, nipaparatuH / nisspH| skR iti kRgaH sassaTa upAdAnAdiha na bhavati / cakratuH / cakruH / uttareNaiva siddhe skRgrahaNamuttaratraupadezikasaMyoga parigrahArtham / vicakAra nijagAretyAdau paratvAdvRddhireva / akIti kim / saMcaskRvAn / saMcaskrANaH / AnRcchvAn / vicikIrvAn / vititIrvAn / vitatirANaH / vizizIrvAn / "vizazirANaH / nipupUrvAn / nipapurANaH / kAne pUrva dvitvam pazcAdirAdiH svamapanIya pratyayatve kRte 'nAmino guNa.' ityanenaiva guNa setsyati / Agamatve tu pordhAtugrahaNena grahaNAt arpayatItyatraiva guNa siddhayati repayatItyAdau tu gurUpAntyatvAnna siddhayati / pratyayatve tu po sarvatra sidhyati / satyam / po pratyayatve kRte'rIripat adIdapadityAdAvupAntyatvAbhAvAt 'upAntyasyAsamAnalopi'-ityanena ivatva na svAditi ||-lghoriti / ganu 'nAminA guNa - ityanenAntyavidhAnasAmadhyAMdanenopAntyasyaiva bhaviSyati kimupAsyagrahaNena / na ca vAcya pUrveNADiti guNo'nena tu phTityapi guNo bhavatyetadartham / 'jAgu kiti' 'pravargaza'-iti sUtradrayakaraNAt / na / laghoriti sati jAgataM. kityeva guNa iti viparItaniyamAzA syAt , anAmino vA guNa syAt iti sadehanirAsArthamupAsyagrahaNam ||-jaaguH kiti ||-jjaagRvaanitiiti / eke sarvathApIda na manyante'ta paramatena darzitam ||-skRcchto-|-prigrhaarthmiti / tena saskriyate saceskIyate sarikayAt ityAdo 'kyadAzIye' iti guNo na bhavati / 'sayogA| rata ' iti iT na vikalpena |-vittiraann iti / vyatihAre karmaNyAtmanepadam ||-vishshiraann iti / vizazare 'R. zUna ' ityanena navA karatve vibe iti vA vAkye 'tana su' cadeeo // 22 // Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svaravidhitvAt // 8 // *saMyogAdRdaH // 4 // 3 // 9 // saMyogAtparo ya RkArastadantasya dhAtoratezca parokSAyAM parato guNo bhavati aki / sasmaratuH / ssmruH| ssvrtuH| sasvarulA dvrtuH| ddvruH| dvrtuH| ddhvruu| i, jhrtuH| jhruuH| ati: *aatuH| ArutA saMyogAditi kim / ckrtuH| cakruH / Rdatariti kim / cikSiyatuH / cikSiyuH / guNapratiSedhaviSaye punaHprasavArtha vacanam / vRddhistu bhavatyeva / sasmAra | sasvAra / RtaH saMyogena vizeSaNAdatigrahaNam / tinnirdeza uttarArthaH 8 // 9 // "kyayaGAzIrye // 4 / 3 / 10 // saMyogAtparo ya RkArastadantasya dhAtorartezca kye yaDi AzIHsaMvandhini ye ca pratyaye guNo bhavati / smayate / svaryate / / ayete / sAsmayate / sAkharyate / arAyate / smaryAt / svaryAt / aryAt / aupadezikasaMyogagrahaNAdiha na bhavati / saMskriyate / saMcestrIyate / saMskriyAt / Rta ityeva / AstIyate / AtestIryate / AstIryAt / AzIrya iti kim / smRpISTa / samRpISTa / ateriti tivanirdezAdyaGlupi na bhavati / *AriyAt / amriyAt // 10 // *na vRddhizcAviti kDillope // 4 / 3 / 11 // aviti pratyaye yaH kito Dintazca lopastasminsati guNo vRddhizca na bhavati / lopo'darzanamAtrAmaha gRhyate / yaGlope dedyaH / vevyaH / nenyaH / loluvaH / popuvaH / *marImRjaH / Diditi kim / raagii| rAgaH / atra nalope pratiSedho mA bhUt / kecittu dadhIvAcaratIti kie lope apratyaye Nigi ca dadhyA dadhyayatItyatrApi guNavRddhyoH pratiSedhamicchanti / tanmatasaMgrahArthaM Dillope sati aviti pratyaye pare guNavRddhI | na bhavata iti vyAkhyeyam / viti tu, dadhayati / roravIti / vobhavIti / kecittu dIdhIvenyorivaNe yakAre cAntasya lukamanyatra tu gunnvRddhinissedhmaarbhnte| iti kAnapratyaya / eva nipapurANa ityatrApi nipane nipapare veti vAkyam ||-sNyogaah-||-aarturiti / 'ivarNAde.'-iti ratvenApi sidhyati paramantaraGgatvAt 'avarNasyevarNAdinA '-iti dvitvAkArasyAyetanazkAreNa saha ratvabAdhako'rAdezo mAbhUdityattigrahaNamuttarA'thaM ca // atha arAdeze'pi 'asyAderA'-ityAtve setsyati / tadapi na / yato dvivaMcane pUrvAkArasya 'asyAde'-ityAtvama'bhANi ArivAnityatra tvantarazatvAnAzrayaNAt ratvameva ||-uttraarth iti / iha yaDlubantasyAttairanekasvaratvAtparokSAyAmAmi sati 'vette kit' iti sUtrAdAmi parokSAkAryA'bhAvAnna yaGlub| nivRtyarthamiti vAcyam / tatrAmabhAvAdAmi ca siddha eva guNo yathA ararAJcakAra ariyarAJcakAreti // yyddaa-||-sNskriyt iti / kasyAdiriti vyAkhyAne'nusvArasya vyaJjanatvAt 'dhuTo dhuTi'-ityekasya sasya vA luk ||-aariyaaditi / yaddalupi dvitve 'rirau ca '-iti rAgame kyAti 'ri zakyAzIya' iti dhAto ri| 'ro re luk'-iti rope prAgdIrgha iti prathamaprayoge / dvitIye tu 'rirau ca'-iti ri rIvA tasya 'ivarNAde -iti yatve 'ri zakya-' iti ri / iyAdezastu 'pUrvasyAsve svare-ityatra yo pUrvasyeti sAmAnAdhikaraNdavyAkhyAnAdikArokAramAnasyaiva / atra tu bhari iti samudAyaH pUrva iti na / vyadhikaraNabyAsyAne tu ariniyAditi bhavatyeva ||-n vRddhizcA - // nAmina iti varttate ||-adrshnmaatrmiti| na tu luklupAvityartha / tadbrahaNe hi dadhyetyAdI guNapratiSedho na syAt / atra hi vipo luk lup vA na kitu aprayogIt ||-dedy iti / dAsajJAnA dIvetyasya ca yaDi dedIyate iti vAkye aci acIti sasvarasyaiva yo lup / anyathA 'svarasya'-iti asya sthAnivve guNaprAptirna syAt ||-mriimRj iti / 'Rta svare vA' iti bRddheranena niSedhe guNaprApti / sApyanena nipidhyate / dadhyeti / svamate dadhayanaM tanmate tu dadhyanamiti vAkye 'zasipratyayAdaH' / dRdhyayatItyatra tu svamate paramate'pi dhayanta prayukta iti vAsyamiti vyAkhyevyAmiti / mUlavyAkhyA'viti pratyaye nimitte Dhillopa ityukama'na tu Dillope sati aviti pratyaye pare iti bheda ||-bobhviitiiti / IsparAvayayo bhavatIti vivyatyayaH ||-diidhiivebyoriti / dIdhID dIptidevanayo. bebIT vatinA tulye itya'dA Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Imaza0 gumphilA / Rmpha, RphitvA / RmphitvA / nyupAntya ityeva / kuth, kothitvA / putha, pothitvA / ripha, rephitvA / ktvetyeva / athitH| ca0 a0 // 23 // hai| grathitavAn / seDiti kim / vaJcU , vaktvA / mRSU , pRSTvA / aditvAtkRtvAyAM veTo / vihitavizeSaNAdaphitvetyatra nalope'pi kittvAdguNo na bhavati / ktvetyanena kittvapratiSedhe prApte vikalpArtha vacanam // 24 // *cau vyaJjanAdeH sancAyavaH // 4 // 3 // 25 // vo ukAre ikAre copAntye sati vyaJjanAderdhAtoH paraH ktvA / san ca seTau vA kivadbhavata 'ayyaH ' yakArAntAdvakArAntAcca na bhvtH| dyutitvA / dyotitvA / didyutipate / didyotiSate / muditvA / moditvA / mumudipate / / mumodipate / likhitvA / lekhitvA / lilikhipati / lilakhipati / vititvA / vetitvA / zizcitipate / zizvetipate / vAviti kim / vartitvA / vivartiSate / vyaJjanAderiti kim / opitvA / opipipati / seDityeva / bhuktvA / bubhukSate / ayva iti kim / devitvA / dideviSati // 25 // *uti hai zavahAdbhyaH ktau bhAvArambhe // 4 // 3 // 26 // ukAre upAntye sati zavahebhyo'dAdibhyazca dhAtubhyo bhAve Arambhe cAdikarmaNi vihitau tau taktavatU, seTau vA kivadbhavataH / *kucitamanena / kocitamanena / prakucitaH / prakocitaH / prakucitavAn / prakocitavAn / dyutitamanena / ghotitamanena / prdyutitH| pradyotitaH / muditamanena moditamanena / pramuditaH / pramoditaH / adbhyaH , ruditamanena / roditamanena / prruditH| paroditaH / praruditavAn / maroditavAn / utIti kim / vititamanena / pazcititaH / zavahA~dbhya iti kim / gudhitamanena / pragudhitaH / bhAvArambha iti kim / rucitA kanyA / tAviti kim / prayotiSISTa / seTAvityeva / rUDhamanena / prarUDha / marUDhavAn // 26 // na DIDzIDpUDdhRSikSvidisvidimidaH // 4 // 3 // 27 // bhAvArambha iti na smayate / ebhyaH parau seTau ktaktavatU na kivadbhavataH / Dayate , DayitaH / DayitavAn / zIG, zayitaH / zayitavAn / pUG, pavita / pavitavAn / dhRp, 'arpitaH / pradhArpitavAn / kSvid prakSveditaH / prakSveditavAn / svid , prsveditH| prasveditavAn / mid , prameditaH / ameditavAn / DIzIDpuGAmanubandhanirdezo ynglunikRtyrthH| ddeddiytH| DeDiyatavAn / zezyi tH| zezyitavAn / popuSitaH / popuSitavAn / seTAviseva / DIyateDIMnA DInavAn / puutH| pUtavAn / 'dhRSTaH / *viNNaH / viNNavAn / svinnaH / svinnavAn / kitamAzritya nalopo'ta sanipAtanyAyAduttarasUtrakAyeM Atmanimittavihatyai nopatiSThate / tena guNo nojahe ||-kothitveti / vyAvRttivalAduttareNApi vikalpo na kitu parayetyanena nitya nipedha / ||-vau vyaJjanAde-1 vizva y ca viy viyivAcarati kim luk beyana pUrva ktvAyA beyitveti / araba iti vyAvRtto yAntave prayoga kArya |-uti shvhre-|| bhAvArambhe iti sUtravAtsamAhAra / yadvA karmadhAraya ||-kucitmneneti / kucyate sma bhAve ka // na DIDzoD-|-na smayata iti / tena bhAvArambhAdanyatrApi sAmAnyena vidhi ||-pvit iti / ' uvarNAt ' iti nitya niSedhe prApte 'pUktizi'-iti peT ||-prdhrpit iti / ' Adita' iti nitya niSedhe prApte dharpitumArabdha prapyate smeti vA vAkye ke navA bhAvArambha itAd / ||-prdhrpitvaaniti / dharSitumArabdhavAn Arambhe kavat / 'navA bhAvArambhe' iT / evamataneSvapi ||-popvit iti / popUyate sma kammaNi ka / anekasvaravAdiT / 'uvarNAt' iti na pratiSedha / 'pUDizi'-iti vikalpo'pi na tivA zaveti nyAyAt ||-ddiin ityatra 'dIyazvI '-iti neT ||-puut ityatra 'pUDizi'-iti veT / // dhRSTa ityatra 'pazasa' iti nett| ||-vissnn / svinna // 23 // Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Xxxnew m eromerence | minaH / minnavAn // 27 // mRSaH kSAntau // 4 // 3 // 28 // kSAntau vartamAnAnmRSaH parau seTau taktavatU kidvanna bhavataH / marSitaH / marSitavAn / kSAntAviti kim / / apamRSitaM vAkyamAha / sAsUyamityarthaH / seTAvityeva / mRdhU mahane ca / mRSTaH / mRSTavAn // 28 // ktvA // 4 // 3 // 29 // dhAtoH paraH ktvA seT kinna bhavati / devitvA / sevitvA / vartitvA / bhraMzitvA / dhvaMsitvA / brazcitvA / kathaM kuTat kuTitvA / 'kuTAderDidvadaNit ' (4-3-17) iti GidvadbhAvAt / seDiseva / kRtvA / iSTvA / zAntvA // 29 // skandasyandaH // 4 / 3 / 30 // skandisyandibhyAM paraH ktvA kinna bhavati / skantvA / syantvA / praskandha / prasyandha / ke cit maskadya pasyoti yapaH kittvamicchanti / tanmatasaMgrahAthai kttveti dvitakAro nirdezaH / takArAdiH ktvesrthH| aniDarthaM vacanam / seTi tu pUrvasUtreNa syanditvetyeva bhavati // 30 // kSudhaktizakuSagudhamRDamRdvadvasaH // 4 // 3 // 31 // *neti nivRttam / ebhyaH paraH ktvA seT kidbhavati / kSudhitvA / klizitvA / kuSitvA / gudhitvA / mRDitvA / mRditvA / uditvA / upitvA / kSudhernecchantyanye / ' ktvA' (4-3-29) iti pratiSedhe 'cau vyaJjanAdeH sancAyavaH' iti vikalpe ca prApte 15 vacanam // 35 // *rudvidamuSagrahasvapapracchaH san ca // 4 / 4 / 32 // seDiti nivRttam / ebhyaH paraH san ktvA ca kivadbhavataH / ruditvA / rurudipati / viditvA / vividiSati / mupitvA / mumupiSati / gRhItvA / jighRkSati / suptvA / supupsati / pRSTvA / pipRcchiSati / rudavidamuSo 'vau vyaJjanAdeH san cA'yavaH' (4-3-25 ) iti vikalpe grahestu ' ktvA' (4-3-29 ) iti pratiSedhe mApte vacanam / svapimacchayoH sannarthameva / ktvA hi kideva // 32 // nAbhinosniT // 4 / 3 / 33 // nAmyantAddhAtoraniT san kivadbhavati / cicIpati / tuSTrapati / luluSati / cikIpati / titIpati / nAmina iti kim / pipAsati / tiSThAsati / aniDiti kim / zizayipate / sanItyeva / cetaa| netA // // 33 // upAntye // 4 / 3 / 34 // nAminyupAntye sati dhAtorAniT san kidvanavati / vibhitsate / bubhutsate / vitsati / dhipsati / aniDityeva / vivadhipate / nAmina ityeva / yiyakSati / vivatsati / sanityeva / bhettA // 34 // sijaashipaavaatmne||4||35|| nAminyupAnse sati dhAtoH pare AtmanepadaviSaye aniTo sijAzipA kidvdbhvtH| abhitt| abuddha / asaSTa / bhitsISTa / mutsISTa / suukssiisstt| sijAzipAviti kim / bhetsyate / bhotsyate / Atmane iti kim / akhAsIt / adrAkSIt / nAmina ityeva / ayaSTa / yakSISTa / upAntya ityeva / aceSTa / cepISTa / aniDityeva / avardhiSTa vadhipISTa // 35 // "RvarNAt // 4 // 36 // varNAnnAddhAtoH pare AneTAvAtmanepadaviSaye sijAzipoM kivadbhavataH / akRta / ahRta / kRpISTa / hupISTa / atISTe / minnaH ityAdipu 'Adita: / iti neT / ||-kssudhklish-||-neti nivRttamiti / gRddhAdInAmupAdAnAt / tebhyo hi 'kvA' ityanena pratiSedhaH siddha iti tadupAdAnamanarthaka syAt / na vAcya kSudhAdInAmapyupAdAnAditi / yatasteSAM 'vau vyaanAde. iti vikalpe prApte'nena pratiSedhe caritArthamupAdAnam ||-ruvid-|| videti vidak jJAne ityasya grahaNa nAnyepA tepA hi niSedhAbhAyAt kidvadeva ktvA / na yAcya 'yo vyaJjanAdeH-iti vikalpaH / taya seTauti vizeSaNAt ||-nivRttmiti / svapamacchoriTo'sabhavAt ||-sijaashipaa-||acesstt iti / sico luka. paraspe'pi nityatvAtmAgeva guga etaca 'dhuiisva'-yantra kathayiSyati // RvarNAtU ||-atii iti / asmArakarmakartari 'ekadhAtau '-ityAtmanepadatapratyaye ' svaraduho pa Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 24 // apuSTa / tapaSrSTa / pUSTa / aniTAviseva / avariSTa / variSISTa / atariSTa / taripISTa // 36 // gamo vA // 4 / 3 / 37 // gameH pare AtmanepadaviSaye sijAzipau kidvA bhavataH / samagata, samasta caitraH / agasAtAm, agaMsAtAm grAmau caitreNa / saMgasISTa saMgaMsISTa caitraH / gasISTa, gaMsISTa caitreNa // 37 // hanaH sic || 4 | 3 | 38 || hanteH para AtmanepadaviSayaH sic kidbhavati / Ahata | AisAtAm | Ahasata // 38 // yamaH sUcane // 4 / 3 / 39 // sUcanaM paradopAviSkaraNam tatra vartamAnAdyameH para AtmanepadaviSayaH sic vidvadbhavati / udAyata / udAyasAtAm / udAyasata / ' ADo yamahanaH sve'Gge ca ' ( 3 - 3 - 86 ) isAtmanepadam / sUcana iti kim / Aryasta kUpAdrajjum / uddhRtavAnityarthaH / sakarmakAt 'samudAune yameragranthe ' ( 3-3-38 ) ityAtmanepadam // 39 // vA svIkRtau // 4 | 3 | 40 // svIkRtau vartamAnAdyame para AtmanepadaviSayaH sic vidvadvA bhavati / upA yata upAyaMsta mahAstrANi / upAyata upAyaMsta kanyAm / mopayadhvaM bhayaM sItA nopAyasta dazAnana. / ' yamaH svIkAre ' ( 3-3-59) isAtmanepadam / svIkRtAviti kim / AyaMsta pANim | sijityeva / upayaMsISTa kanyAm / udvAha evecchantyanye // 40 // 3zca sthAdaH // 43 // 41 // tiSThaterdAsaMjJAcca dhAto' para AtmanepadaviSayaH sic kivadbhavati tatsaMniyoge ca sthAdorantasyekArAdezo bhavati / upAsthita / upAsthipAtAm / upAsthipata / dAm, vyasadita / vyatyAdipAtAm deG, adita putram / hu dAMgk, adita dhanam / doca, vyatyadita daNDau / dUdhe, vyatyadhita stanau / dhAnaka, adhita bhAram / sthAda iti kim / dakdaivodAsta vyatyadAsAtAm / vyatyadAsata / Atmanepada ityeva / adhAsIt // 41 // 'mRjo'sya vRddhiH || 4 | 3 | 42 || mRjerguNe satyakArasya vRddhirbhavati / mASTiM / mASTarza / mASTRm | mASrSTavyam / mArjitA / mArjakaH / samArjanam / saMmArgaH / ata iti kim / mRjyate / marImRjyate / mRSTaH / mRSTavAn / kathaM bhrA bhraSTum dramilA jAnanti ye * mRjerapi 'ratvamicchanti // 42 // RtaH svare vA ! 4 | 3 | 43 // mRnairRkArasya svarAdau pratyaye pare vA vRddhirbhavati / parimArjanti / parimRjanti / parimArjantu / parimRjantu / paryamArjan / paryamRjan / parimamArjatuH / parimamRjatuH / parimArjan / parimRnan / Rta iti kim / *pramArja / mArjayati / para itei kim / pRSTaH / mRSThaH / mRjvaH / mRjmaH // 43 // * sici parasmai samAnasyAGiti // 4 | 3 | 44 // samAnAntasya dhAtoH parasmaipadaviSaye sicpaGiti pare AsannA vRddhirbhavati / / vA' iti vikalpena mic syAt / evamapUrvetyatrApi // ica sthAdaH // - kidbhavatIti / nanvikAravidhAnAdeva guNo na bhaviSyati ki sica. vidradvidhAnena / satyam | vidhAnasya dvArA 'dhuThasva' iti siclope caritArthasyAt guNa syAt // - mRjo - // mRjerapIti / na kevala gujAdInAmityartha // -ratvamicchantIti / sasvara ratvamakArAgame rakha pA // Rta svaraM vA // - mamArjeti / guNe kRte 'sugo'sya vRddhi ityanena nitya vRddhi / na tva'nena pikalpa / nanu guNAtprAgeva parasyAd vRddhi kathana / satyam / vikaTasyalAt / 'matta. spare vA' ityasya vikalpapakSe idamudAharaNamanyathA hi parAyAt vRddhi syAt ki vyAkRSyA / ki bahunA guNe kRte pRddhivikalpo mAbhUtyevamarthasRta iti vyAvRttistena mama marjayatIti na bhavati // svara iti kimiti / bhAto. kArya vidhIyamAna dhAtvadhikAra vihita evaM pratyaye vijJAyate iti kaMsa parisRja ityatra vivantasya dhAtuskhe'pi nAmAdhikAravidhile syAdimadhye ekabhAva // - sici parasmai // ca0 a0 // 24 // Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ e actrendenc avaiSIt / anepIt / ayAvIt / alAvIt / akArSIt / atArIt / acecAyIt / anenAyIt / parasma iti kim / 'acyoSTa / aploSTa | samAnasyeti kim / gorivAcArIt agavIt / AcakIrSIdisatra paratvAt 'ataH' (4-3-82 ) iti akArasya luk / aGitIti kim / NU , nyanuvIt / dhU, nyadhuvIt / aNuH, porNonuvIt / mu, nyaguSIt / dhru, nyadhruSIt / yeSAM tu *gu dIrghAnto dhrustu sed teSAM nyaguvIt nyadhruvIt ityapi bhavAte / / 44 // *vyaJjanAnAmaniTi / / 4 / 3 / / 45 // vyaJjanAntasya dhAtoH parasmaipadaviSaye'niTi sici pare vRddhirbhavati / apAkSIt / abhetsIt / arautsIt / atApsIt / bahuvacanaM jAtyartham / tenAnekavyaJjanavyavadhAne'pi bhavati / ranj , arAsIt / saGg , asAkSIt / bhaGg, abhAGkSIt / takSau, *atAsIt / tvakSo, atvAkSIt / audittvATau / samAnasyekheva / "udavoDhAm / aniTIti kim / atakSIt / atvakSIt / adevIt / akoSIt / anIt // 45 // "voNugaH seTi // 4 / 3 / 46 // UrNoteH seTi siAMca parasmaipadaviSaye pare vRddhivo bhavati / bhaugovIt / pakSe prauNuvIt / paurNavIt / parasmai ityeva / pauNaviSTa / sAnubanyopAdAnaM yaGlanivRttyartham / prANonAvIt / aGittvapakSe pUrvaNa nisaM vRddhiH / Dintve tu paurNonuvIt / 'vorNoH' (4-3-19) ityatra hi anubandhAbhAvAdyaGlubantasyApi grahaNam / evaM ca prakRtestrairUpyaM yaGlubantasya ca dvairUpyaM siddhaM bhavati / seTItyuttarArdham // 46 // vynyjnaadevopaantysyaatH|| 4 / 3 / 47 // vyajjanAdedhAtorupAntyasyAna. seTi siAca parasmaipadavipaye pare | divA bhavati / akANIt / akaNIt / akkANIt / akkaNIt / azvAsIt / azvasIt / gaurivAcArIt agAvIt / agavIt / vyaJjanAderiti kim / mA bhavAnaTIt / mA bhavAnazIt / upAntyasyeti kim / arakSIt / apipaThipIt / avadhIt / ata iAne kim / adevIt / seTItyeva / adhAkSIt // 47 // vabajalUH // 4 / / 3 / 48 // vadavrajorlakArAntAnAM rephAntAnAM ca dhAtUnAmupAntyasyAkArasya parasmaipadaviSaye sici pare vRddhirbhavati / agadIt / avAjIt / ajvAlIt / acAlIt / akSArIt / tsara, atsArIt / upAntyaspetyeva / azvallIt / avabhrot / ata ityeva / nyamIlIt / nyakhArIt / pUrvasyApavAdo'yam / / 48 // na vijAgRzakSaNahayoditaH // 4 / 3 / 49 // vijAgRzakSaNAM hakAramakArayakArAntAnAmAMdatAM ca dhAtUnAM parasmaipadavipaye seTi mici pare vRddhina bhavati / zvi, azcayI / jAgra, ajAgarIn / zam, azasIt / zasaH sthAne zvasaM paThanyanye / azvasIt / kSaNa, akSaNIt / hAnta, agrahIt / mAnta, amIt / asyamadi / yAnta, avyayIt / ahayIt / ediva , akagIt / aragIt / akakhat / avyAdInAM yaGaluvantAnAmapi pratiSaH / azezvayIt / ajajoMgarIt / ke cijAgatairapi yaGamicchanti / azAzamIt / acAkSaNIt / 'acAcahIt / *ajagahIM / *asaMsyamIt / abAvyayIt / editAM tu yaGluApe na pratiSedhaH / ajAhAsIt / -acyopTeti / nityatvAdantaraGgatvAca guNa ||-akaarsy lugiti| ata eva mUlodAharaNeSu akArasya vRddhirna darzitA // -gu dIrghAnta iti / UdantAzca tanmate seTa eva / etaca 'ekasvarAdanusvAreta ' ityatra sUtrAnte sagrahazloke vakSyate // cyAnAnA-||-atAkSIditi / takSI avatanIdi sic it 'sayogasyAdo'-rati kaluki pado kassi' iti pasya karave sica patve'Ti ca ruupm| ||-udvoddhaamiti / pUrvavRddhI ekadezeti nyAyAdaharotvam / tato bhUtapUrvagatyA Thasya pare'satvAdvA vyaJjanAntatve punarapyokAraspa vRddhi prApnoti ||-vaannugH-||-prkRtesrrupymiti| zudadhAto rUpanayamityarthaH ||-n vijAgR-|-acAcahIditi / ajagahAditi / bhajanahIditi bhA tatra gRti guNe upAntyA'kArA'sabhavAt ||-assymiiditi / paramatAbhiprAyeNeda svamate 330AVAN SI Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 05 ditvam / vyaJjanAdAviseva / tRNahAni / atRNaham / vitIseva / tRNdaH / dIpanirdeza uttarArthaH // 62 // brUtaH parAdiH // 4 // 3 // 33 // gruva Ut yat bruuteruu||26|| kArAtparo vyaJjanAdau viti pratyaye pare iMdravati sa ca parAdiH parAvayavaH / *bravIti / bravIpi / bravImi / abravIt / Uta iti kim / Atya / vyaJjanAdAvityeva / avANi / abravam / vitItyeva / brUtaH // 63 // yaturustobahulam // 4 // 3 // 64 // yaGlubantAt tu ru stu ityatebhyazca dhAtubhyaH paro vpaanAdoM viti pratyaye pare iMdbhavati 'bahulam ' ziSTamayogAnusAreNa sa ca parAdiH / kacidvikalpaH / vobhavIti / vobhoti / nanRtIti / narti / lAlapIti / lAlapti / kacinna bhavati / vaveti / carmi / anye tu vAvadIti lAlapIti roravItIti niyaM, vobhoti vobhavIti sopoti sopavIti carkati carkarIti iti vikalpaH, narti varji vaveSTi ityatra na bhavatItyAhuH / tuMk , tavIti / toti / uttavIti / uttauti / ruk , ravIti / rauti / uparavIti / uparoti / TuMgak, stavIti / stauti / upastavIti / upastauti / turustubhya itaM chAndasamAhurake / vyaJjanAdAvityeva / bobhavAni / avobhavam / lAlapAni / tavAni / khANi / stavAni / vitItyeva / bobhUtaH / lAlasaH / tutaH / rutH| stutaH / arityanuvRtte tutoya tuSTothetyatra na bhavati / yaGiti sAmAnyAbhidhAne'pi yaGluvantasya grahaNam / yaGantasyAtmanepaditvAdvito vyaanAderasaMbhavAt // 64 // saH sijastardisyoH // 4 / 3 / 65 // sicpratyayAntAddhAtorastezca saH sakArAntAtparaH parAdirIt bhavati disyoH parayo. / akApIta / akASoH / alAvIt / alAvIH / *AsIt / *AsIH / sa iti kim / adAt / abhUt / disyoriti kim / asti / asi // 65 // *pivaitidAbhUsthaH sico lupparasmai na ceT // 4 / 3 / 66 // ebhyaH paraspa sicaH parasmaipade pare lubbhavati // na ceT ' lupsaMniyoge caitebhya id na bhavati / piSa, apAt / etIti *iNikohaNam / agAt / adhyagAt / dAsaMjJa, adAt / adhAt / bhU iti bhavaterastyAdezasya ca grahaNam / abhUt / sthA. asthAt / sijlopaH paratvAdItaM bAdhate / distAvat astanyA eva tatsAhacaryApsirapi sastanyA eva na tu vartamAnAyA ||-bhuut-|-prviitiiti / anna bacAdezo na Ita parAvayavatve zizvAt / natu nahiM bhUta ziditi kriyatA ki guruNA sUtreNa / naivam / eva kRte pravItItyatra guNo na syAt / tahiciditi kriyatAm / na / evamapi kRte jagamIti jAjJeti ityAdI 'gamipaNama-' 'jA zAjano'syAdo' pratyAbhyA 3. jAdezazca syAt atyAde sadbhAvAtparAditve tu parabhaktAvena tyAderAnantaryAla bhavati |-sH sijaste---AsIditi / yastanIdiva sin vidhAnasAmAca 'dhyakSanAde ' iti Ivaderna lup ||-aasiiriti AdezAdAgama iti nyAyena sakAralopAtprAgeva IkArAgamamAptiH / aste si istveti ' iti tu sUtramavitpratyaye vyatise ityAdo caritArtha tenAna divasAhacaryAt sin bastanyA paveti ||-pivaiti-||-n ceDiti / nanviTA sahitasya sico lope pecupa ityAdI upAdezavat sidhyati kimiTavarjanena / na vAcyamiTa. prAgeva lopavidhIyatvAt siclopo bhaSi pyati AdezAdAgama iti nyAyAt / satyam / yAvatsabhava iti nyAyAt pazcAdapIT syAt / na ca pecupa ityAdAvapi tathA sthAditi vAcya / yatastatropAdeze kRte vyasanAditvAbhAva / atha 'ghasekasvara'-hatyA kasorityukta na vyaJjanAderiti cet / na / 'sakasUbhRt '-ityanena siddhe tasya niyamArthatvAt / aba sthAniye vyaJjanAditva, na, parNavidhiyAt / myAna hi varNa iti / yaGlupyapi apApAt adAdAt / ayobhot / atAsthAt / sarveSu ipratipedhaH |-innikogrhnnmiti / irustu pAtmanepaditvAnirAsa / idu ityasya svadhyatIti rUpam / 1764 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Recenevermer pirati kim / pAtipAyatpoH apAsIt vanaM vA vasA vaa| dAsaMgha iti kim / adAsI kedAram bhojanaM vA / parasmai iti kim / apAsata pAMsi catreNa nityabhaviSTa / upAsthipata / lukamakRtvA lunidhAnaM sthAnivadbhAvAbhAvArtham / nAcobhodityatra na bAdaH // 66 // "dheghAzAAso vA // 4|3|37||rbhyH parasya sicaH parasmaipade vA lup bhavati lupmaniyoge caitebhya iT na bhavati / Tre, adhAt / adhAsIt / prAM, aghAt / aghrAsIt / zoM, azAt / azAsIt / choM, acchAt / acchAsIt / soM se vA, asAt / asAsIt / parasma ityeva / adhipAtAM stanau vatsena / dheH pUrveNa nityaM prApte zeSebhyo'mApte vikalpaH // 67 // *tanbhyo vA tathAsinNozca // 4 // 3 // 68 // tanAdergaNAtparaspa sicaste thAsi ca pratyaye pare lubvA bhavati tatsaMniyoge ca nakArasya NakArasya ca lub bhavati na cet / atata / ataniSTa / atathAH / ataniSThAH / asata / asaniSTa / asathAH / asaniSThAH / akSata / akSaNiSTa / akSayAH / akSaNiSThAH / aat| ArNiSTa aaH| aannisstthaaH| *atRta / atarNiSTa / anRthAH / atarNiSThAH / aghRta / aghaNiSTa / adhyAH / aghaNiSThAH / avata / avaniSTa / avadhAH / avaniSThAH / amata / amaniSTa / amayAH / amaniSThAH / iha parasmai iti nivRttam thAsgrahaNAt / thAmsAhacayAcapratyayo'pyAtmanepadasaMbandhyeva gRhyate / teneha na bhavati / ataniSTa yUyam ||68aasnsttraa vA // 4 / 2069 / / sanotastatra luApe satpAmantasya vA AkAro bhavati / asAta / asata / asAdhA. / asthaa| tatreti kim / asaniSTa / asaniSThAH / kecidAtvaM na manyante / nityamevAnye // 69 // * dhuDDsvAlluganiTastathIH / / 4 / 3 / 70 // dhuntAdhasvAntAcca dhAtoH parasyAniTassicastakArAdo yakArAdau ca pratyaye lum bhavati / abhettAm / abhaittam / abhaitta / abhica / abhitthAH / vas, avAttAm / avAcam / avAca / isva, *akRta / akRthaaH| samasthita / samAsthiyAH / Ahata / AhathAH / dhuDhasvAditi kim / amaMsta / amaMsthAH / acyoSTa / acyoSThAH / lukaH paratve'pi nityatvAtmAgeva guNaH / tathoriti kim / abhinsAtAm / abhitsata / akRpAtAm / akRpata / AneTa iti kim / vyayotiSTa / vyayotiSThAH / ivAntAddhAtoriti kim / pAsnAviSTa gauH svayameva | *alAviSTAm / alaviSTa / joreTazca parasya lopo mAbhUt / luvAyakAre luggrahaNaM silukyApe sthAnitvena tatkAryapatipattyartham / tenAvAcAmityAdiSu sici vidhIyamAnA vRddhistadabhAve'pi siddhA bhavati / tathAsItyanuvartamAne tathagrahaNaM vyAptipratipattparyam tena sAhacarya nAsti / tathoriti vicanaM yathAsaMkhyaparihArArtham // 70 // iTa iti // 4 / 3 / 71 / iTaH parasya sica iti pare lum bhavati / alAvIt / sico lukpapi sthAnivadbhAvATTAddhaH / agrahIt / iTa iti kim / akApIt / arautsIt / iti kim / alAviSTam / amaNipam / / 71 // *sodhi vA // 4 / 3 / 72 // dhAtordhakArAdo pratyaye pare sakArasya lug vA bhavati / ca. ||-dheyaashaalaaso veti / zo somadhyepAThAbhAvAna sAhacarya tena na devAdikaspeva ||-tmbhyo vA-11-No veti / kecit kSaNUgAdIn NopadezAnmanyante / tanmatasamahAtha NakArakaraNa svamate tu lAkSaNikatvAt NakAraspa nagrahaNenApi siddham ||-atRteti / 'na vRdizvAviti' iti avatanyA kitvam / 'lupyagRlenat' ityatra na gnidiespAnityatvAdA sica. sthAniye tasyaiva kizva sijAzipAviti ||-dhuhsvaa1-akRteti / yadi tanAdau pATha syAttadA vA luksyAt |-alaavissttaamiti| nanvaniTa ityazena maGgavikalatA / naivam / alAvi iti hastAntarUpAzrayaNena tata parasyAniTa sico vidyamAnatvAt ||-so dhivA // Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maza 0 1 // 27 // kAdhi | cakAddhi / AzAdhvam / AzAdhvam sya / *alaviDddam | alavidam / sicyanuvartamAne sagrahaNaM sAmAnyasakAraparigrahArtham / tena prakRtisakArasyApi lug bhavati // vikalpaM necchantyeke / anye tu sica eva nityaM lopamicchanti // 72 // asteH si hastvati || 4 | 3 | 73 // asteH sakArasya sakArAdau pratyaye pare lugbhaair ekA tu pratyaye sakArasya hakAraH / asi / vyatise / akArasakArayorlope pratyayamAtraM padam / hastveti vyati / bhAvayAmAde / kArayAmAhe caitreNa / parokSAyA ekAre necchantyanye / bhAvayAmAse / kArayAmAse // 73 // duhadihalihaguho dantyAtmane vA sakaH // 4 / 3 / 74 // ebhyaH parasya sakpratyayadantyAdAvAtmanepade pare lug vA bhavati / duha, adugdha / adhukSata / adugdhAH / adhukSayAH / adhugdhvam / adhukSadhvam | aduhAI | adhukSAvahi / diha, adigdha / adhikSata | adigdhAH | adhikSayA / adhigdhvam / adhikSadhvam | adihi | adhiprAvahi / liha, alIDha / aliGkSata | alIDhAH / alakSayAH | alIm / alikSadhvam / aliddahi | alikSAvahi / guhU, nyagUDha / nyaghukSata / nyagUDhAH / nyaghukSathAH / nyaghUDDhum / nyaghukSadhvam / nyaguruhi / nyaghukSAvahi / Atmana iti kim / adhukSat | adhikSat / dantyeti kim / adhukSAmahi | avikSAmahi // 74 // *svare'taH // 4 / 3 / 75 // sako'kArasya svarAdau pratyaye pare lugbhavati / "adhukSAtAm / adhukSAthAm / adhukSi | adhikSAtAm / adhikSAthAm | adhikSi | svara iti kim | adhukSata | aviksst| adhukSantetyakAra lope'pi "sthAnivadbhAvAdanto dAdezo na bhavati // 75 // * daridro'yatanyAM vA // 4 / 3 / 76 / / daridrAteradyatanyA viSaye'ntasya vA lug bhavati / adaridrIt / adaridrAsIt / adaridri / adaridrAyi // 76 // *azityassanjakajNakAnaTi // 4 / 3 / 77 || sakArAdisanNa kacNakAnaDvarjite'ziti pratyaye viSayabhUte daridrAterantasya lug bhavati / *daridrayati / daridratA / daridritum / daridraNIyam / sAdhudaridrI / Nin / daridryate / daridryAt / 'daridrAcakRvAn / viSayasaptamIvijJAnAtpUrvamevA kAralope *daridrAtIti daridraH / ajeva bhavati natvAkArAntalakSaNo NaH / tathA durdaridramityAkArAntalakSaNo'no na bhavati / daridrANam / daridra iti ca ghAne 'Ata iti airna bhavati / azitIti kim / daridrAti / daridrAmi / adaridrAm / sannAdivarjana kim | sani, didaridrAsati / kriyAcA kriyArthAyAM Naruci daridrAyako vrajati / ' paryAyAI ' (5 / 3 / 20) isAdinA Nake daridrAyako vartate / ' NakatRcau ' (5 / 1 / 48 ||) iti ca Na: daridrAyakaH | anATe, daridrANam / sanaH sAdivizeSaNaM kim / T // -- alaviGgamiti / lUdhAtustato dham / sic iDAgane casi patye ca ' tavargasya - iti dhasya Dabe 'tRtIyastRtIya' iti pasya tve ca siddham // svare'taH // - adhukSAtAmiti / sako'kAralopAt AtAmAte ' iti itvam avarNasya' ityeva ca na bhavati // sthAnivadbhAvAditi / prAca pUrvAsmAdvidhirityA nIyate iti 'svarasya para'iti sthAnivadbhAva // - daridro'yatanyAM vA // adyatanIviSayeti / vipayavyAkhyAnAdAdezAdAgama iti nyAyAt prathama 'yamiraminamyAna ' iti iT sontatha na bhAvakarmaNostu jimici 'Ata aiH kRmnau ' iti aikAro na // azityassan- // daridrayatIti / daridrata prayukte vigi viSayavijJAnAt po'nto na // daridrAtIti daridraH iti vizeSavihitApi luk lopAtsvara devA iti nyAyAt ' Ata ai kRnnau' ityakAreNa Napratyaye bAdhyeta // - daridrAMcakuvAniti / AmAdezasyAnityatve dadaridrvAnityapi / paSThavA tu dadaridrupa iti bhavati / ca0 a0 // 27 // Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / acchinastva prANo'tra | dipratyAsa "didaridripAta / aka ityeva vaktavye NakacNakayorupAdAnaM kim / AziSyakAna mA bhUt / daridraka / kecidaridrAteraniTi kasAvAlopaM necchanti / tanmate iT Am / cAbhidhAnAnna bhvtH| didaridrAvAn // 77|| *vyaJjanAdde sazca daa4|3178|| dhAtovyaMjanAntAtparasya deluru yathAsaMbhavaM dhAtusakArasya ca dakAro bhavAte / acakAdbhavAn / anvazAt / ajAgaH / avibhaH / zake, azAzak / vaskeH 'avAvak / vyaJjanAditi kim / ayAt / dhAtorityeva / abhetsIt / Ita. parAditvAtseto'pi | prApnoti // 78 // ' seH svAM ca ruvA // 4 // 3 // 79 // dhAtoyajanAntAtparasya se k sakAradakAradhakArANAM ca yathAsaMbhavaM vA rurbhavati / acakAstvam |ackaattvm / / anvazAstvam / anvazAttvam / sakArasya rutve siddha pakSe rutvabAdhanArtha vacanam / tatazca pakSe 'dhuTastRtIyaH' (2-1-76) iti sakArasya dakAro bhvti| abhinastvam / / abhinattvam / acchinastvam / acchinattvam / aruNastvam / aruNattvam / ajghaastvm| ajayattvam / avibhastvam / ajAgastvam / roruditkaraNa kim / ' utvAdikArya yathA syAt / abhino'tra / aruNo'tra | dipratyAsatteH sirapi hyastanyA eva / teneha na bhavati / bhinatsi // 79 // *yo ziti // 4 / 3 / 80 // vyaJjanAntAddhAtoH parasya yakArasyAzita pratyaye pare lugbhavati / *jaMgamitA / vebhiditA / vebhidAMcakre / vebhidipISTa / kye, bebhidyate / sosUcitA / sosUtritA / momUtritA / zAzayitA / kuSubhitA / magadhakaH / sUcyAdInAM Nijlope zayAdeze'sya lope ca vyaJjanAntatA / anye tu lAkSaNikavyaJjanAntebhyo yalopaM necchanti / tena soyitA / zAzayyitA / kuSubhyitA / tanmatasaMgrahArtha vyaJjanAntAddhAtovihitasyeti vihitavizeSaNaM kAryam / dhAtorityeva / irvyitA / mavyitA / putrakAmyitA / vyaJjanAdityeva / lolUyitA / kaNDUyitA / azivIti kim / vebhidyate / cecchidyate // 80 // kyo vA / / 4 / 3 / 81 // dhAtorvyaJjanAtparasya kyasyAziti pratyaya pare vA lugbhavati / sAmAnyanirdezAt kyankyaGagrahaNam / kyaGpastu vyaJjanAntAtmAptireva nAsti / samidhAmacchati samidhipyati / samiyiSyati |smidhyaat / samivyyAt / dRpadivAcarati dRpadipyate / dRpaviSyate / dRpadipISTa / dRSadyipISTa / vyaJjanAdityeva / paTIyitA / paTAyitA / azitItyeva / samidhyati / dRpadyate / paThyate / ke cittu yako'pi lugvikalpamicchanti / bhipjitaa| bhipajyitA / tanmatasaMgrahArtha kakAreNopalakSito y ky iti vyAkhyeyam / anyastvAha ziSya ivAcaritA zipitA | ziSyateti / yadyasti prayogastadA kRtkyapopa grahaNam / kya iti vyaJjanAtpaSThI ato luki kRte lugA / anyathA hi ato lugapavAdaH 'kyalugavijJAyeta / vebhiditA / vabhidAya anye tu lAkSApAtA / mavyitA / ||-didridriptiiti / nanvatra 'iDetpusi ca '-ityanena Aluki didaridipatItyeva bhaviSyati ki sana sAdivizeSagena / satyam / sAdi vinA 'iDet' iti asanNakAMcAte vizeSaniSedho bAnIyAt ||-vynyjnaade-||-abviidityaadii Ita paratve'pi sannipAtanyAyAherna luk / ajAgarityAdipu tu nAniSTAyati nyAyAt sannipAtanyAyo na pravRtta -avAvagiti / 'saMyogasyAdI'-iti saluko'satve'pi deranantarasya vijJAnAtpAzcAtyasasya do na bhavati / atra vyaJjanAditi bhaNanAhistanyA evaM sabhavati ||--seH suuddhaaN-||-utvaadikaarymiti / Adi vAdAt 'roya.' ityAdi ||-yoshiti ||-jNgmiteti / yadyatra sasvarasya yasya luk syAttadA jagamita ityAdo 'gamahana'-ityupAntyalopa syAt / sthite svaspa sthAnitvAvyavadhAyakatvam / Din-kyo vA ||-kyluk vijJAyateti / phala ca sthAnivadbhAve'sya apadi apApaci ityAdI na vRddhi / sasvarayakAralope tu sthAnitya na syAt samudAyalopAt / nApi ' na yUddhizca' Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImazaka // 28 // ca030 A evaM pUrvatrApi // 81 // *ataH // 4 / / 82 // akArAntAddhAtovihite'ziti pratyaye tasyaiva dhAtolugantAdezo bhavati / kathayati / kupubhyati / magadhyati / *cekIrpitaH / pracikoSyaM / samiyiSyati / dRpayiSyate / ata iti vihitavizeSaNAdiha na bhavati / gataH / gatavAn / tataH / tatavAn / ata iti kim / yAtA / vAtA / AzitItyeva / cikIta / lolyeta / cikIrNyate cikIyodityAdI lopavidharvalIyastvAt dIrghazvi'-(4-3108) ityAdinA dIrgho na bhavati / viSayavijJAnadA mAgeca lopaH / / 82 // NeraniTi // 4/3/83 // anivyaziti pratyaye NelaMga bhavati / atatakSat / ararakSat / ATiTat / Azizat / kAraNA / hAraNA / kArakaH / haarkH| kAryate / hAryate / prakArya / iyyguNaddhidIrghatAgamAnAM vAdhako'yam / aniTIti vizyasaptamyapi tena / cetana ityatra mAgeva gelope 'iGito vyaJjanAdyantAt '(5-2-44) iti * ana siddhaH / aniTIta kim / kArayitA / hArayitA / azitIseva / kArayati / haaryti||83|| *seTktayoH // 4 / 3 / 84 // seTkayoH ktayoH parato geluMga bhavati / kaaritH| kAritavAn / hAritaH / hAritavAn / gaNitaH / saMjJapitaH pazuH / seDiti kimartham / iTi kRte lopo yathA syAt / zAkitaH / zAkitavAn / anyatheha iT na syAt // 84 // AmantAlvApyetnAvay // 4 / 3 / 89 // Ara anta Alu : Ayya ilupabayepu pareSu NerayAdezo bhavati / luko'pvaadH| kArayAMcakAra / gaNayAcakAra / gnnddyntH| mnnddyntH| spRhyaaluH| zyAlu / spRhayAyya / mahapAyayaH / / stnyitnuH| gdaayitnuH| antApenava aunnaadikaaH||85|| 'laghoyapi / / 4 / 3286 // laghoH parasya Neyepi pare'yAdezo bhavati / prazamayya / prayamidavya / laghoriti kim / 4 panipAya gtH| vacanasAmathyodekena varNena vyavadhAnamAzrIyate na tu bhUtapUrvanyAyaH *ata ityakaraNAt / / 86|| vaamoH||4||3||87|| ApnoteH parasya Neryapi pare'yAdezo vA | bhavati / pApayya gtH| prApya gtH| bhunirdezAdiGAdezasya na bhavati / adhyApya gata / AptRRNa lambhane itysyaapiicchntynye||87|| 'meDo vA mit // 4 / 3 / 88 // 1 meGo yapi pare midAdezo vA bhavati / apamitya / apamAya // 88 // *kSeH kSI // 4 // 3389 // kSepi pare kSI Adezo bhvti| pakSIpa / upakSIya / *niranubandhanirdezAt / iti vRddhitiyaH tatra nAmina ityadhikArAt / nathA avadhvasate vic / avadhvasamicchati kyan / tata ktapratyaye avadhvasita ityasya akArasya sthAnityAt 'no vyaJjana'-iti nasya na luk / / sasvarasya tu kyano lope kharavyaJjanavidhitvAt 'svarasya pare '-iti sthAnitvAbhAvAnnasya luru syAdeva / tathA 'ata' ityakAralope sthAnivadAve samidheipyatItyAdipvapi gugAdyabhAva siddha / / sasvarakyalope tu na sidhyet ||-at ||-caikopit iti / ke cikIrpita prajJAvaNi caikIrpita ||-vissyvijnyaanaadveti / lopAtsvarAdeza ityAzayAha ||-nnernitte ||-an siha iti / anyathA'nekasvaratvAt 'nindahisa'-iti Naka eva syAt ||-settkyo ||-itt na syAditi / ephasvaratvAt 'ekasvarAdanusvAra '-iti iniSedhAt / na ca vAcyamevasvarAdvihitAbhAvAdeveheniSedho na bhaviSyati kimarthamidamuktamiti / yato viSaya evaM NilopApekSayeda draSTavyam // laghoyapi ||-pryebhiyyeti / pravebhidhamAna pra0 yatANig na yalubantAt / 'ata' ityalope ' yo'ziti' balup asya sthAnitvAdguNAbhAva / pravebhidana pUrvam / yaDuluvantAdi Nigi guNa syAt / 'na vRdizva -iti na yaha pUrva lopAdnapUrvanyAya iti / nanu vacanA dekavarNavyavadhAna tadAzrIyate yadA vyavahito na sabhavati / atra tu curAyadanteSu pravebhiyyatvatra yo'kAralApa ca bhUtapUrvagatyA'myavAhato'pi sabhavatItyAra-ata ityakaraNAAdAta ||-meddo-|| anna midAdeze'pi 'isvasya ta' tAnta sidhyati hAghavArtha tu midAdeza ||-ksseH kSI ||-nirnubndhnirdeshaaditi / atra pUrvAcAryaprasiddhAnubandhamahAt kSit nivAse ityasyA'pi praha // 28 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ owneecheerestreamsuneeeeeeeroen kSipaz hiMsAyAmityetasya na bhavati / pakSitya / asyApi grahaNamiyanye // 89 / kSayyajayyA zaktI // 4 / 3 / 90 // kSi ji ityetayoH zako gampamAnAyAM yaprayaye'yantAdezo nipAtyate / zakyaH kSetuM kSayyo vyAdhiH / zakyaM kSetuM kSayyaM vaTunA / zakyaH jetum jayyaH zatruH / zakyaM jetuM jayyaM rAjJA / zaktAviti kim / he kSeyam , jeyam / / 90 // krayyaH krayArthe // 4 / 3 / 91 // krINAteryapratyaye'yantAdezo | nipAsate 'krayArtha' krayAya cetyasArito'bhidheyo bhavati / krayyo gauH / krayyaH kambala. / krayAthai iti kim / keyaM no dhAnyam na cAsti prasAritam // 11 // *sastassi // 4 // 3 // 92 // azitIyanuvartate / dhAtoH sakArAntasyAziti sakArAdau pratyaye viSayabhUte takAro'ntAdezo bhavati / vas vatsyati / avatsyat / avAtsIt / vatsISTa caitreNa / vyativatsISTa / vivatsati / ad jighatsati / ghara , ghatsyati / vyatighatsISTa / sa iti kim / yakSISTa / yakSyati / sIti kis / vasipISTa / vasipyate / AzatIyeva / Asse / vasse / vipayasaptamIvijJAnAt 'avAttAm avAttetyatra bhAgeva sasya takAra // 92 // dIya dIGaH kGiti svare // 4 / 3 / 93 // dIGa Gisaziti svare pare dIyAdezo bhavati / upadidIye / upadidIyAte / upadidIpire / upadidIyidhve / upadidIyiTve / upadidIyAnaH / dIDo DitkaraNaM yalunivRtyartham / upadedhitaH / viDatIti kim / upadAnam / svara iti kim / upadedIyate / parokSAyAmiti siddhe piGati svare ityuttarArtham / / 93 / 'iDetpusi cAtA luk // 4 / 3 / 94 // kGisyaziti svare iTei ekAre puti ca pare AkArAntasya dhAtArantasya lum bhavati / papatuH / papuH / Dica, adadhat / Ahata / saMsthA / prapA / id , papitha, tasthiya / yaGlupi, dAditum / dAditavyam / et , vyatire / vyatile / pus , udaguH / aduH / ayuH| aruH / aluH| kGintItyeva / dAnam / dadau / azitItyeva / yAnti / vAnti / vyatpare / vyatyale / svara ityeva / glAyate / akGidathai zidarthaM ceDAdigrahaNam // 94 // sNyogaa| devAziSyeH // 4 / 3 / 95 // dhAtoH saMyogAderAkArAntasya viGatyAzipi pare'ntasyaikArAdezo vA bhavati / gleyAt / glAyAt / mleyAt / mlAyAt / apacchAyAdityatra tu chakArasya dvitve sati saMyogAditvaspa lAkSaNikakhAnna bhavati / saMyogAderiti kim / yAyAt / dhAtoriyeva / niyoyAt / viDatItyeva / glAsISTa / / AzipIti kim / glAnaH / mlAnaH // 95 // gaapaasthaasaadaamaahaakH||4|3|96 // eSAmantasya kGiyAziSyekAro bhavati / gai, geyAt / gAsthomadhye pAThAd bhauvAdikayoH pai pA isetapoH pAzabdena grahaNam / peyAt / pe ityaspa necchansanye / AdAdikasya pAyAt / sthA, stheyAt / so se vA, avasyAt / se kSaye ityasya necchantyanye / dAsaMjJa, deyAt / dheyAt / mAk meyAt / hAMka heyAt / hAkaH kakAro yaGlupnidRttyarthaH / jahAyAt / zeSANAM yaGlupyapi bhavati / jAgeyAt / pApeyAt / tAsthayAt / avasAseyAt / dAdeyAt / dAdheyAt / mAmeyAt / epAmiti kim / yAyAt / kDintItyeva / gAsISTa / pAsoSTa // 96 // ||-sstH si||-avaattaamiti / na ca sico lupaH sthAnityAdavipyati iti vAcyam / yata sakAre ta ukta saspa varNavidhitvAt ||-iddetpusi-||-prpeti / prapIyata iti 'upasargAdAta 'ityaG / yadA tu prapibantyasyAmiti vAkye sthAdibhya' kastadA kidvArameva ||-gaapaasthaa-|| gADmemAdA yaGluyantAnA graha / anyathAmIpAmAtmanepaditvAt kidAzIna sabhavati ||-necchntynye iti / Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 29 // aca0 'ivyaJjane'yapi // 4 // 39 // gAdInAmantaspa yajite kDinsaziti vyaJjanAdau pratyaye pare ibhavati / ga gAGvA, gIyate / jegoyate / gItA gItavAn / gItvA / gADage necchantyanye / pA, pIyate / pepIyate / piitH| pItavAn / pItvA / sthA, sthIyate / teSThIyate / so, sIyate / sepIyate / se, sIyate / sesIyate / apopadezatvAnna patvam / dAsaMjJa, dIyate / dedIyate / dhIyate / dedhIyate / dhItaH / dhItavAn / dhItvA stanam / mA iti mAmAGmeDAM trayANAM grahaNam / mIyate / memIyate / mAtanaMcchantyanye / mAyate / mAmAyate / evaM pUrvasUtre'pi / mAyAt / hAMka, hIyate / jahIyate / hInaH / hanivAn / 'hAGo na bhavati / hAyate / jAhAyate / vyaJjana iti kim / tasthatuH / tasthuH / azitItyeva / mAhi / viGatItyeva / gAtA / dAtA / ayapIti kim / pragAya / apAya / prasthAya / pradAya / pradhAya / pramAya / pahAya / kathamApIya, pIDo bhaviSyati / svarAdAvantalopavidhAnAdhyaJjanAdau lavye vyaJjanagrahaNaM sAkSAyajanamatipatyartham / tena kilaki sthAnivadbhAvenApi na bhavati zaMsthAH pumAn // 97 // prAdhmoGi // 4 / 3 / 98 // vAmoryaGi pare IkArontAdezo bhavati / jeghIyate / devmIyate / yaGIti kim / prAyate |maayte | yapi, jAghItaH / dAmIta / anye tu yaGluppapIcchanti / jenIta / demItaH / / 98 // hanI prIvedhe // 4 / 3 / 99 // hantervaghe hisAyA vartamAnasya yaDi nI ityAdezo bhavati / jennIyate / dvipo jenIyipISTa vaH / vadhe iAta kim / gatau, jaMghanyate / kecidimaM vikalpenAhuH / tvaM tu rAjan caTakamapi na jaMghanyase / / doghanirdezAt *paGluppapi / jenIta. / necchantyanye jaMpata iti bhavati // 99 // Niti ghAt // 4 / 3 / 100 // Niti pratyaye pare hantarghAt ityayamAdezo bhavati / ghAtaH / ghAtayati / ghAtakaH / sAdhughAtI / ghAtayAtam / gitIti kim / hataH // 100 // miNavi ghan // 4 / 3 / 101 // au Navi ca pratyaye / para hanteghen ityayamAdezo bhavati / aghAni / jaghAna / ahaM jaghana / ahaM jaghAna // 101 // nazenaz vAGi // 4 / 3 / 102 // nazeraGi pare nez ityayamAdazo vA bhavati / anezat / anazat / anezatAm / anazatAm / anezan / anazan / anezam / anazam / anati kim / nazyati // 102 // zvayatyanUvacapataH zvAsthavocapaptam // 4 / 3 / 103 // zvayati asU vac pat ityetepAmaGi pare zva astha boca papta ityete AdezA bhavanti / azvat / azvatAm / azvan / azvaH / asU, Asthat / AsthatAm / Asthan / apAsthata / apAsthetAm / apAsyanta / vac g vA, avocat / avocatAm / avocan / avocata / pat , apasat / apaptatAm / apaptan / zvayatettinirdezA yaGlunivRttyathe. / azeciyat / azozuvat // 13 // zIDa e: ziti // 4 / 3 / 104 / / zIGaH ziti ? pare ekAro'ntAdezo bhavati / zete / zayAte / zerate / zetAm / zayIta / azeta / shyaanH| atizayAna / zitIti kim / zizye / saMzIti / DinirdezAdyalapi lAkSaNikatvAditi zepa ||-iivynyjne-||-haaddo na bhavatIti 'hAka' iti bhaNanAt ||-shsthaa iti / zA sukha taba tiSThati zamo nAmmya' iti apratyayApavAde 'sthApAsnA -iti ke prApte'sarUpatvAt ki / zasthAzabdAdanyatra luptavyaJjane'pIcchantyeke / tathA ca jayakumAra pA pAne ityaspa kipi pIrityAha ||-hno-||-yddlupypiiti / yAda pRya sUtravat yahayeva syAttadA nirityeva kuryADIghasiddhAvityartha ||-trinnvi-|| ' aDe hihana'-iti siddho NamahaNa ghAtyAdhanArtham ||-svytysuu-||-yddlnivRttyrth iti / anyapA tu ya / concerseaseen // 297 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 na bhavati / zezItaH / zezyati // 104 // kGitiyi zay // 4 // 2105 // zIGaH kGiti yakArAdau pratyaye zayAdezo bhavati / zayyate / zAzayyate / saMzayya / zayyA / yIti kim / zizyAnaH / viGatIti kim / zeyam / yaGlupi na bhavati / saMzezIya // 105 // *upasargAdaho isvaH // 4 / 3 / 106 // upasargAtpara-17 spoharUkArasya kGiti yakArAdau pratyaye pare isvo bhavati / samuhyate / samuhyAt / samuhya / payudyate / paryudyAt / payudha / abhyuhyate / abhyudyAt / abhyuhya / upasagAditi kim / Uhyate / yItyeva / samUhitam / viGatItyeva / abhyUdyo'yamarthaH / U Uha iti UkAra prazleSAt A Uhyate ohyate samaudyatetyatra na bhavati // 106 // 'AziSINaH // 4 / 3 / 107 // upasagAtparasyeNa IkArasya viGati yakArAdAvAzipi parato isvo bhavati / udiyAt / samiyAt / andhiyAt / uttareNa dIrghatve'nena isvH| AzipIti kim / udIyate / upasargAdityeva / iyAt / I iNa iti IkAraprazleSAt A IyAt eyAt sameyAdityatra na bhavati / nanu pratIyAdityatra samAnalakSaNe dIrgha savi kathaM na isvaH / na / dIrgha sota upasagAtparasya iNo'bhAvAt / kecit atrApIcchanti / pratiyAt / iko'pi samAnadIrghatve icchantyeke / adhiyAt // 107 // dIzcviyaGyakkyeSu ca // 4 / 3108 // cau yoGa yaki kyeSu yakArAdAvAzipi ca parato'ntyasvarasya dIrgho bhavati / ci, zrucIkaroti / zucIbhavati / zucIsyAt / padakaroti / paTUbhavati / paTsyAt / yaG cecIyate / toSTrayate / yak mantUyati / valgUyati / vahuvacanAt kyazabdena 8kyankyakyapkyAnAmavizepeNa grahaNam / anyathakAnubandhasyaiva kyasya grahaNa syAt / kyan , nidhiiyti| dadhIyati / kyaG, zyenAyate / bhRzAyate / kyaGapa, lohitaayte|| lohitAyati / kya, cIyate / zrUyate / Azipi yi, cIyAt / stUyAt / iyAt / Azipi yItyeva / cepISTa cikyAnAM grahaNAdadhAtorapyayaM vidhiH ||108||Rtorii / / 8 / 3 209 // dhAtoraghAtorvA Rdantasya zrutatvAdRtaH sthAne rIrikhayamAdezo bhavati ciyaGyakyeSu / pitrIkaroti / pitrIbhavati / pitrIsyAt / cekrIyate / jehoyate / pitroyti| maatriiyti| pitriiyte|maatriiyte / Rta iti kim / cekIryate / nijegilyate // 109 // rizakyAzI / / 8 / 3 / 120 // RkArAntasya dhAtotaH sthAne ze kye AzIrye ca 8 pare rirAdezo bhavati / ze vyAbhiyate / Adiyate / kriyA / kriyate / hiyate / kriyAt / hiyAt / islAvidhAnAtpUrveNa dIrghatvaM na bhavati / AzIrya iti kim / kRpiitt| hRpISTa // 110 // IzcyAvavarNasyAnavyayasya // 4 / 3 / 111 // avyayavarjitasyAvarNAntasya ko pratyaye IkAro'ntAdezo bhavati / zuklIkaroti / zukrIbhavati / 5| zuklosyAt / mAlIkaroti / mAlIbhavati / mAlIrapAt / anavyayasyeti kim / divAbhUtA raatriH| dopAbhUtamaha / dIrghatvApavAdo yogH||111|| kyAni // 4 / 3 / 112 // kyAni pare'varNAntasyekAro'ntAdezo bhavati / dIrghatvApavAda / putrIyati / mAlIyati / yogavibhAga uttarArthaH // 112 // kSuttamadhe'zanAyAdanyadhanAyam // 4 lupi mUlaprayogA eca ||-upsrgaaduuh-||-prshlepaaditi / UkArAtpaSThayA sUtratvAlla uhazca paSTI eva prkssep| evamuttarasUtre'pi iNa ityanna ||-aashipiinn' ||-innaa / bhAvAditi / dhAtyabhAvAdityathaM ||-atraapaacchnti / taM zubhayo / sthAne iti dhAtuvyapadezarmakadeze'pi samudAya iti pratyupasarga ca kurvate ||-diightthiv- / vyantatvAse 2 |' avyayasya' iti lup ||-riH shky-||-diirghtvN na bhavatIti / anyathA pUrveNApi sAdhyeta ||-kyni // avyayAt kyano'bhAvAdanavyayaspeti na vivRtam // Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza0 // 30 // // 3 // 113 // kSudAdiSvartheSu thathAsaMkhyamAnAyAdayaH kyannantA nipAyante / kSudhi gamyamAnAyAmazana zabda syAtvam, tRSi gamyamAnAyAmudakazabdasyodannityayamAdezo, garthe gamyamAne dhanazabdasyAtvam kyani pare nipAtyate / azanAyati / udanyati / dhanAyati / kSuttRGgardha iti kim / azanIyati, udakIyati, dhanIyati dAnAya // 113 // * vRSAzvAnmaithune sso'ntaH | 4 | 3 | 114 // vRSazavdAdazvazabdAcca maithune vartamAnAt kyani pare ssakAro bhavAte sa cAnto'vayavaH / vRpasthati gauH| azvasyatiM vaDavA / vRSAzvazabdAvatra maithune vartate / manuSyAdAvapi hi prayujyete / maithunecchAparyAyau nRpasthAsyati / " 'sA kSIrakaNTakaM vatsaM nRpaspantI na lajjitA // zunI gauzca svamazvasyati | lakSmaNaM sA TapasyantI mahokSaM gaurivAgamat / maithuna iti kim / vRpIyati, azvayiti brAhmaNI / esa iti dvisakAranirdezaH patvaniSe garthaH / tenottaratra davispati madhuspatItyatra *patvaM na bhavati // 114 // a ca laulye || 4 | 3 | 115 // bhoktumA bhelApAtireko laulyam / tatra gamyamAne pani pare nAmnaH so's cAnto bhavati / dadhi bhakSitumicchati dadhisyati / dadhyasyati / madhusyatei / madhvasyati / evaM kSIraspati / lavaNasyati / asvidhAnamanakArAntArtham / akArAnteSu hi ' lugasyAdekhapade ' ( 2-1-112 ) iti luki sati vizeSo nAsti / anyastu lukamamRSyamANaH kSIrAsyati lavaNAsyati ityudAharati / taca na bahusamatam / laiaulya iti kim / kSIrIyati dAnAya // 115 // ityAcArya zrI hemacandraviracitAyAM siDahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttI caturthasvAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // // karNe ca sindhurAjaM ca nirjitya yudhi durjayam || zrI bhImenAdhunA cakre mahAbhAratamanyathA // 1 // 11 vRpAzyAn / maithunecchayA varttamAnI ca dRSTAviyA // - sA kSIrakaNThakaM vatsamityAdi / antazabdAbhAve sampiSyatItyatrottareNa sAgame tasya ca pratyayatyAt 'nAma sit ina sappisUzabdasya padatve so rutva syAttasya 'dApase zapasa vA' iti vA rasya satye sappi tyati sappisUspatIti rUpAya syAt antasadbhAve svayayayatyenAvibhakayantArasakArasyotpAde padamadhyatvAvyakRtisasya 'nAmyanta iti patve 'sasya zapa' iti pratyayasya patve sampiSyatIti svAt // - patvaM na bhavatIti / dadhispatItyAdiprayogaTaSTe prasiddhasyeya 'nAmyantasthA 'iti patyasya niSedhastena sappiSyatItyAdAvAgamasakArasya sasya vapo ityanena patva siddham // asva-dadhi bhakSitumicchatIti / kecidyakSasthAne bhakSIti padanti sammaleneTa, curAdInA Nico'nityasvAdvA // dadhisyatIti / dvisakArapAThAt 'nAmyantasthA' iti na patvam / paya icchati kyaniyamena padasajJAkAryANA myAyarttitatyAt / payasyati carmaNaspati / setu sati payassyati dharmasyati // // ityAcAryazrI hemacandra zrIsiddha demacandrAnidhAnAsvopajJazabdAnuzAsanavRttI myAsasya caturthAdhyAyasya tRtIya pAda samApta // // 30 // Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||ath caturthaH paadH|| emaecar * astibruvo vacAvaziti // 4 / 4 / 1 // astibruvAyathAsaMkhyaM bhU vac ityetAvAdezA bhavataH aziti pratyaye viSayabhUte | abhUt / babhUva / bhvitaa| bhUyAt / abhaviSyat / bhaviSyati / bAbhUyate / bubhUpati / bhavitavyam / bhavitum / bU, avocat / ucyate / uvAca / Uce / vaktA / ucyAt / vISTa / avakSyat / avakSyata / vakSyati / vakSyate / vAvacyate / vivakSati / vivakSyate / vaktavyam / vaktum / brUgko'nusvAratvAdvaca iDabhAvaH / kathaM lAvaNya utpAdya ivAsa yatnaH / asaterayaM prayogaH / IkSAmAsekhAdau NavantAnuprayogapratirUpakanipAtasya vA / azitIti kim / Asti / syAt / astu / AsIt / san / bravIti / brUte / brUyAt / bravItu / 16 abravIt / bruvan / bruvANaH / vipayasaptamInirdezaH kim / bhavyam / vAcyam / mAgevAdeze yadhyaNoM siddhauM / cakAsAmAsetyAdau tu anuprayoge kRbhvastInAM pRthaga nirdezAt na bhavati / astIti nirdezAdasyaterasatezca na bhavati / dhAtvantareNaiva siddhe'stibruvAraziti bhayoganivRttyarthaM vacanam brUgAdezasya phalavatyAtmanepadArtha ca // 1 // * aghakyabalacyajevI // 4 / 4 / 2 // ghakyaalaccA te'ziti pratyaye * viSayabhUte'rvI ityAdezo bhavati / anusvArediDabhAvArthaH / vivAya / vIyAt / mavetA / praveyam / mavayaNIyam / pravAyakaH / pravIya / bhavItaH / prviitiH| aghankyavalacIti kis / smaajH| udAjaH / samajyA / samajaH pazUnAm / udanaH pazUnAm / ajatIyajaH / ajA // 2 // trane vA // 4 / 4 / 3 // tR ana ityetayoH pratyayAviSayabhUtayorajevau ityAdezo bhavati vA / pravetA / prAjitA / pravayaNo daNDaH / mAjano daNDa / anye tvane prasaye yakArarahite vyaJjanAdau cAvizeSeNa vikalpamicchanti / pravetA / prAjitA / praveSyati / prAjiSpati / pravivIpati / prAjijipati / mavetavyam / mAjitavyam / pravetum / mAjitum // 3 // cakSo vAci kzAMga khyAMga / / 4 / 4 / 4 // cakSiko vAci vartamAnasyAziti prasaye viSaya bhUte kzAMg khyAMg iyAdezau bhavataH / anusvArediDabhAvArthaH / AkzAtA / aakhshaataa| 'ziTayAdhasya dvitIyo vA' (2-3-59) iti kakArasya khkaarH| 8. AkhyAtA / AkzAsyati / AvazAsyati / AkhyAsyati / AkzAsyate / AvazAsyate / AkhyAsyate / AkzeyAt / AkzAyAt / ArazeyAt / AkhzAyA t / AkhyayAt / AkhyAyAt / evamAcAkzAyate / AcAkhyAyate / AkzAtavyam / AkhyAtavyam / viSayasaptamovijJAnAt Akzeyam / Akhyeyam / vAcIti kim / bodhe, vickssnnH| ckssuH| vajane, saMcakSyate / avasaMcakSyAH parisaMcalyA durjanAH / saMcaya gataH / hiMsAyAm, nRcakSI raaksssH| azitItyeva / AcaSTe / gakAraH phala // ahaM ||--astitruvo-||-nirdeshaann bhavatIti / bhanyathA kazyoreva dvayorupAdAnaM kuryAt ||-aghny-||-vipybhuute iti / viSayavijJAnAdyati vevIyate praveyamityatra ca VVVV DeeMORE Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a0ca0 gdhAdeze siddha yapatrahaNamantaraGgAnApi vidhIn yavAdezo bAdhate hAte jJApanArtham / tena prazamya prapRcchya pradIvya prakhanya masthAya papAya pradAya pradhAya apaThyetyAdau dIcatvaM zatvamUtvamAtvamitvamItvaM hitvamiTtvaM yapA bAdhyate // 16 // *ghaslu sanadyatanIghatracali // 4 // 4 // 17 // eSu pratyayeSvadeghaslu ityayamAdezo bhavati / san , jighatsati / adyatanI, aghasat / ghana, ghAsaH / aca, prAcIti bhghsH| al , prAdanaM praghasaH / ghaslU adane itpanenaiva siddhe'deH sannAdiSu rUpAntaranivRttyartha vacanam / ludarthaH // 17 // parokSAyAM navA // 4 / 4 / 18 // parokSAyAM parato'derghaslAdezo vA bhavati / jaghAsa / jakSatuH / jakSuH / Ada / aadtuH| AduH / ghasyadibhyAmeva siddha vikalpavacanaM ghaserasarvaviSayatvajJApanArtham / tena ghastA ghasmara ityAdAveva ghaseH prayogo bhavati // 18 // vevay // 4 / 4 / 19 // vego dhAtoH parokSAyAM vayityayamAdezo vA bhavati / uvAya / jayatuH / UyuH / *vavau / vavatuH *babuH // 19 // *RH zUdapaH // 4 // 4 // 20 // zuddhapa ityateSAM dhAtUnAM parokSAyAM parata RkAro'ntAdezo vA bhavati / vizazAra / vizazratuH / vidadratuH / nipAtuH / kasau, vizazRvAn / vidavAn / nipapRvAn / pakSe vizazAra / vizazaratuH / vidadaratuH / nipaparatuH / vizizIrvAn / vididIrvAn / nipupUrvAn // 20 // *hano vadha AziSyanau // 4 / 4 / 21 // parokSAnivRttI veti nivRttam / *AzIviSaye hantervadha ityakArAntAdezo bhavati ' aau ' jivipaye tu na bhavati / vadhyAt / vadhyAstAm / vadhyAsuH / AvadhipISTa / AvadhiSIyAstAm / AvadhiSIran / sthAnivadbhAvenAnusvArettve'pi anekasvaratvAdidmatiSedho na bhavati / atrAviti kim / ghAnipIpTa // 21 // *adyatanyAM vA tvAtmane // 4 / 4 / 22 / / adyatanyAM viSaye hano vadha ityayamAdezo bhavati Atmanepade tvasyA vA bhavati / *avadhIt / avadhiSTAm / avadhiSuH / alopasya sthAnivadbhAvena 'vynyjnaadevopaantysyaatH|(4-3-47) iti vRddhina bhavati / 'vAtvAtmane ' AvAdheSTa / AvadhipAtAm / Avadhipata / avadhi / Ahata / AhasAtAm / Ahasata / aghAni / adyatanyAmiti kim / Ajaghne // 22 // 'iNikogoH // 4 / 4 / 23 / / adyatanyAM viSaye iNa ikazca dhAtogA ityayamAdezo bhavati / agAt / agAtAm / aguH / agAyi bhavatA / adhyagAt / adhyagAtAm / adhyguH| adhyagAyi bhavatA // 23 // *NAvajJAne gamuH ||-ghsl sa--praghasa iti / ajantasya ade prapUrvasyaiva ghasAdeza badanti vRddhAstena mAghamadhye adada iti prayoga siddha / adantItyadA / ac / adAn bhakSakAn pati 'bhAto da'-iti 14 De adado viSNu ||-vevy-1-uuyuriti / 'na vayo v' ityanena yasya na vRt ||-vvaaviti / 'veraya ' iti na ||-vdhuriti / 'aviti vA ' iti na vRvikalpAt / ||-RHsh--vishshaareti / sakAre kRte'pi NavIdRzameva rUpa bhavatIti nirNayArtha Navi darzitam ||-hno va--AzIviSaye iti / aba viSayavijJAnAtpUrvamevAdeze yabhyAdityAdI 'ata ' ityakAralopa siddha / anyathA tatrApi vihitavyAkhyAnAtsa na syAt / AvadhipISTetyAdI ceT siddha / anyathA 'ekasvarAdanusvAreta ' ityatra vihitamyAkhyAnAt tena niSedha syAt / ||-adytnyaaN--avdhiiditi / viSayavijJAnAtpratyayavyavadhAne'pi bhavati / yathA'dAgama / kica viSayavyAkhyA vinA'vadhIdityatra 'ekasvarAdanusvAreta ' ityanena viditavyAkhyAnAdiTna syAt ||-inniko-|| anna viSayagyAkhyA vinAdhyAdityAdipu sico lupi syAt na tvagAyItyatra jicA vyavadhAnAt ||nnaavdhaane-|| atra viSayavijJAne'jIgamasiddhama'nyathA NA pare Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 4 / 4 / 24 / iNikorazAne vartamAnayoNa viSaye gamu ityayamAdezo bhavati / ukAraH 'svaraingayoH sani ghuTi ' ( 4-1-104 ) ityatra vizeSaNArthaH / gamayati / gamayataH / gamayanti grAmam / adhigamayati / adhigamayataH / adhigamayanti priyam / ajJAna iti kim / arthAn pratyAyayati / ajJAna itINo vizeSaNaM neko'saMbhavAt / dhAtvantareNaiva siddhe NAviko jJAnAdanyatreNazca rUpAntara nivRtyarthaM vacanam / kathamarthAn gamayanti zabdAH / gaminaiva siddham // 24 // sanIGazca ||4|4|25|| iGa iNikozcAjJAne vartamAnayoH sani pare gamurAdezo bhavati / ajJAna iti iNa evaM vizeSaNam nekiGorasaMbhavAt / iG, adhejigAMsatedyAm / iN, adhijigamipati grAmam / ikU, mAturadhijigamipati / ajJAna ityeva / arthAn pratISiSati // 25 // gAH parokSAyAm // 4 / 4 / 26 // iGaH parokSAyAM viSaye gAdezo bhavati / adhijage / adhijagAte / adhijAgire / adhijagiSe / viSayanirdezaH kim / Adeze sati dvirvacanaM yathA syAt / tena prAktu svare svaravidheriti nopatiSThate // 26 // Nau sanDe vA // 4 / 4 / 27 // sanpare upare ca Nau parata iGogAdezo vA bhavati / * adhijigApayiSati / adhyApi payiSati / adhyajIgapat / adhyApipat / NAviti kim / adhijigAMsate / sanGa iti kim / adhyApayati // 27 // * vAdyatanIkriyAtipatyorgI // 4 / 4 / 28 // adyatanIkriyAtipattyo parata iGo gIGAdezo vA bhavati / adhyagISTa / adhyagISAtAm / adhyagISata / adhyaiSTa / adhyaipAtAm / adhyaiSata / kriyAtipattiH / adhyagISyata / adhyagISyetAm | adhyagISyanta / adhyeSyata / adhyaiSyetAm | adhyaiSyanta / ukAro + guNaniSedhArthaH // 28 // *adhAtorAdirhyastanyAM cAmAGA / 4 / 4 / 29 / / hyastanyAmadyatanI kriyAtipattyozca viSaye dhAtoH *Adivayavo'D bhavati 'amAGA ' mAGA yoge tu na bhavati / akarot / akArSIt / akariSyat / viSayavijJAnAt pratyayavyavadhAne'pi bhavati / paravijJAne hi ahanityAdAveva syAt / amAGeti kim / mA bhavAn kArSIt / mAsma kerot / asmadvinA mA bhRzamunmanI bhUH // dhAtorAdiriti kim / prAkarot // 29 // * etyastavRddhi: // 4 / 4 / 30 // iNikorastezvAdeH kharasya hyastanyAM viSaye vRddhirbhavati amAGA / AMdariti vibhaktivipariNAmAt / Ayan / adhyAyan / AstAm / Asan / amAGetyeva / mA sma bhavanto yan / mA sma bhavantaH san / yatve luki ca svarAditvAbhAvAduttareNa vRddhirna prApnotIti vacanam / viSayatvavijJAnAtparatvAdvA prAgeva vRddhau kuto yatvAllukoH prAptiriti cet / satyam / idameva vacanaM jJApakaM kRte'nyasmin dhAtupratyayakArye pazcAdRddhistadvAdhyo'd ca bhavati / tena aiyaruH adhyaiyatetyAdAviyAdeze sati vRddhiH siddhA / acIkaradityAdau ca dIrghatvam / gamAdeze No yaHkRta kAryamiti nyAyAd i iti dvirvacanaM syAt // - Nau san adhijigapathiyatIti / adhIyAna prayuGkte vigi antarAyorapyAtyapyAgamayorasyA'pavAdatvAt apravRttI adhyAyayitumicchatAti sani pAkSike gAdeze tadanyatrAt ubhayatra pyAgame dvivAdI ca siddham / yadvA ApasthAne gAdeze yAvatsabhava iti nyAyAtpuna ponta // vaadytnohi|| - adhyagISTeti / antaradhvAt prAgeva sico goT // guNaniSedhArthaM iti / na vAcya vidhAnasAmarthyAt na bhaviSyatIti / tadA vadhyagAyItyatra vRddhirapi na syAt // aD dhAto - || Adizvayava iti / aTo ghAsvavayavatve praNayamimItetyAdau Natvam // - ahannityAdAviti / AdizabdAdabhotsyata ityAdI / - etyaste - |- AderitIti (atha pUrvasUtre AdizabdaH pratha Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrvamaTi tu svarAditvAttanna syAt / *yatvAllugapavAdazvAyam / tenekaH pakSe yatvAbhAve'vyayannityatreyi satyuttareNava vRddhirbhavati // 30 // *svarAdastAsu // 1 ca0 a0 // 4 // 4 // 31 // svarAdedhAvIrAdeH svarasya tAsvadyatanIkriyAtipattihyastanISu vipaye AsannA vRddhirbhavati amAGA / ATIt / AzIt / ATiSyat / AziSyat / ATat / AznAt AchIt / ArchiSyat / Archan / aiSIt / aiSiSyat / aicchat / aikSiSTa / aikSiSyata / aikSata / aidhiSTa / aidhiSyata / aidhata / aujIt / aujiSyat / aujat / ohiSTa / ohiSyata / auhata / oNa, auNiNat / auNiSyat / auNat / indramaicchat aindrIyat / usrAmaicchat / ausrIyat / eNamecchan / aiNIyat / aizvaryamaicchat aizvayit / oMkAramaicchat aukArIyat / A UDhA oDhA tAmaicchat auDhIyat / auSadhamaicchat auSadhIyat / amADetyeva / mA bhavAnaTIt / mA sma bhavAnaTat // 31 // "stAyazito'troNAderid // 4 / 4 / 32 // dhAtoH parasya sakArAdestakArAdezvAzitaH pratyayasyAdiriD bhavati / atroNAdeH' trasya uNAdezca na bhavati / aTiTipati / alaviSTa / laviSISTa / laviSyati / alaviSyat / / lavitA / lavitavyam / lavitum / stAdIti kim / vasnuH / syomaa|| bhUyAt / dop| izvaraH / vidvAn / Azita iti kim / Asse / Aste / atroNAderiti kim / zastram / yotram / patram / potram / uNAdi, vatsaH / aMsaH dantaH / istaH // 32 // *tehAdibhyaH // 4 / 4 / 33 // grahAdibhya eva parasya stAyazitasterAdirid bhavati / teriti sAmAnyena ktestiko vA grahaNam / nigRhItiH / apasnihitiH / nikucitiH / nipaThitiH / uditiH / bhaNitiH / raNitiH / mthitiH| likhitiH / kampitiH / andolitiH / vahuvacanamAkRtigaNArtham / tehAdibhya eveti niyamAdanyatra na bhavati / zAntiH / vAntiH / dIptiH / jJaptiH / srastiH / dhvastiH / tikaH khalvapi, tantiH / sAntiH / kaNDUtiH / NoM, pAktiH yASTiH / prajJapti / tereva grahAdibhya iti viparItaniyamo na bhavati / uttaratra graheH parokSAyAmiTo dIniSedhAt // 33 // *gRhNo'parokSAyA dIrgha // 4 / 4 / 34 // gRhAteyoM vihita iT tasya dIrgho bhavati ' aparokSAyAm ' na cet sa iT parokSAyA bhavati / grhiitaa| grahItum / grahIpISTa / grahIpyati / agrahIpyat / agrahIt / dIrghasya sthAnivadbhAvAdiTa ItIte sico lugbhavati / na cAyaM varNavidhiH / iTa iti rUpAzrayatvAt / agrahIdhvam / agrahIdvam / vihitavizepaNaM kim / yaGantadihitasya mAbhUt / "jarIgRhitA / jarIgRhitum / jarIgRhitavyam / luptativanirdezAdyapi na bhavati / jarIgarhitA / jarIgarditum / jarIgarhitavyam / aparokSAyAmiti / mAntastakkathama'na pazyanta ityAha)-arthavazAditi copa ||-ytvaa'lg'pvaadcaaymiti / ayamayaM / iNo dvigorapyiti pyo' iti niSa prApta vacana tAsAhayAdiko'pi 'iko vA' iti yA varSa kattaMmpe vAdhakabhida yatvA'bhAvapakSe tu iyi satyuttarazaiva vRddhiH // svraade-|| anna viSayavyAkhyAnAyavadhAne'pi vRdira'nyathA RNUyI ityasya Atyiya adayAvATa bhAdAda- / / tpanaiva ca syAmA'nyatra ||-staashito-|-syometi / bhAsada bahiraGgAmiti svarAnantaye neSyate tena yava siddham / anyathA aTo'satyAt guga sthAt ||-grhaa--tntiaaraat / 123 'na viyi dIrghazva ' iti niSedhAlapadIrghA'bhAva. ||-sntiriti / paNUpI ityasya rUpa to sanastiki' iti lugAkAro yA bhavata / dIrghastu 'na tiki'-iti niSedhAna / pana bhaviSyasya tu sAntiriti syAt / na vAcya tasyApi na tiki'-dati niSedhastara 'tanAderupAdAnAt ||-gop---jriigRaahteti yo'miti iti gRhAte' para id bhatyeva / ato vihitampApAnam Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ reader kim / jagRhiva / jagrAhema / iTa ityeva / grAhipISTa / agrAhiSAtAm / grAhitA / biTo mAbhUt // 34 // vRto navAnAzIH sicparasmai ca // 4 / 4 / 35 / / vRNvabhyAmRkArAntebhyazca parasya iTo vA dIrghA bhavati parokSAyAmAzIpa parasmaipadavipaye sici ca na bhavati / vRg, pAvarItA / pAvaritA / prAvivarIpati / prAvivaripati / vRd, carItA / varitA / vicarIpate / vivariSate / Rdanta, tarItA / taritA | titarIpati / titaripati / jarItA / jaritA / jijarIpati / jijaripati / / vRta iti kim / kariSyati / *takAro varNanirdezArthaH / anyathA samarItA samaritoti RNAtereva vijJAyeta / parokSAdivajanaM kim / vivaritha / testhi / praavripiitt| AstAriSISTa / prAvAriNTAm / prAvAriSuH / AstAriSTAm / AstAripuH / sica. parasmaipadavizepaNAdAtmanepade dI| bhavatyeva / avarISTa / avariSTa / pAvarISTa / prAvariSTa / AstarISTa / AstariSTa // 35 // iT sijAziSorAtmane // 4 // 4 / 36 // vRtaH parayorAtmanepadavipayayoH sijAziporAdirid vA 31 bhavati / prAvRta / mAvarISTa / prAvariSTa / avRta / avarISTa / avariSTa / AstISTaM / AstarISTa / AstariSTa / AstIpItAm / AstaripAtAm / AstarIpAtAm / / AstIpaMta / Astaripata / AstarIpata / mApISTa / bhAvaripITa | pISTa / paripITa / AstIpISTa / AstaripISTa / Atmane iti kim / prAcArIt / atArIt / A-|S stArIt / epu nityameveD bhavati / AziSi tu parasmaipade yakArAditvAt prAptireva nAsti / prApte vibhApA // 36 // saMyogAdRtaH // 4 / 4 / 37 // dhAtoH saMyogAtparo ya RkArastadantAddhAtoH parayorAtmanepadaviSayayoH sijAziporAdiriDDA bhavati / asmRghAtAm / asmaripAtAm / apAtAm / adhyaripAtAm / smRpISTa / smariSISTa / vRSISTa / varipISTa / saMyogAditi kim / akRta / kRpISTa / dhAtoriti vizepaNAdiha na bhavati / mA niSkRta / niSkapISTa / 'skRcchrato'ki parokSAyAm ' (4-3-8) ityatra skRgo grahaNAtssasaMyogo na gRhyate / teneha na bhavati / samaskRta / saMskRpISTa / Atmana iseva / asmApIt / avApIt // 37 // 8 'dhUgauditaH // 4 // 4 / 38 // dhUga Adidbhyazca dhAtubhyaH parasya stAdyazita AdiriDyA bhavati / pRthagyogAt sijAziporAtmane iti nivRttam / dhUm , dhotA / dhavitA / odit / raghauca , raddhA / dhitA / tRpoca , taptau / bratA / tapitA / dRpoca , draptA / daptI / darpitA / nazauca ; naSTA / nazitA / muhAMca, mAgdhA / moDhA / mohitA / druhoca , drogdhA / droDhA / drohitA / snuhoc , slogdhA / snoDhA / lohitA / bihAca , sogya / soDhA / dehitA / gupo, goptA / gopitA / *jugupsati / jugopipati / guhau, / nigoDhA / nigRhitA / gAhau, vigAdA / vigAhitA / ausva, svatA / svaritA / sispati / sisvaripati / pUGo adAdA ORGAOBANARSAWN ||-vRto n-||-sicprsmai ceti / sica parasmaipadamiti paSTIsamAsa yasmin parasmaipade sic vidhIyate tat sica parasmaipadam / vizeSaNasamAso vA siza satparasmaipar3ha ceti / parasmaipadanimitratvenopacArAsijapi parasmaipadenocyate ||-tkaaro varNanirdezArtha iti / takAro'bhAve para iti nirTizyamAne vR ityanena dhAtunA sAhacaryAt pAz gatAvilyasyaiva grahaNam syAta nakArAntadhAtumAtraparigrahastatazca samarItA samaritetyatraica syAt / takAre tu sati Rdityasya dhAtora'bhAvAttakArasya ca varNanirdezeSu prasiddhatvAt kAravarNavijJAnAttadantadhAnumAnapratipati bhavatIti / vakAropAdAnam ||-dhuugiid-||-jugupstiiti / gopAyitumicchati san / 'upAntye' iti kitvam / zugopipAtyatra tu 'bo vyajanAde '-iti yA kitvam / Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 34 // divAdau ca / sotA / savitA / stAdyazita ityeva / rarandhiva / randhima kila / anyastvatrApi vikalpamicchati / dhva / rarandhiva / rema / rarandhima / svaranestu sye 131 paratvAt 'hanRtaH syasya' (4-4-49) iti niyamiT / svrissyti| dhUga ausTa pUG iti trayANAm 'navaNezyUTuMgaH kitaH' (4-4-58) iti 'uvot' (4-4-59) ca0 a iti ca paratvAt kiti nitymibhtissedhH| dhUtvA / svRtvaa| sUtvA / audita ityanubandhanirdezAt yaGlapi nityamiT / sarIssaritA / jogRhitA / dhU gAte ginirdezAcaudAdikasya nisamiT / dhuvitA / atrANAdarityeva / dhUsaraH / azo, akSaram / eke tu cAyisphAyipyAyInAmapi vikalpamicchanti / nicaanaa| nicAyitA / nicicAsati / nicicAthipati / AsphAtA / AsphAyitA / ApisphAsate / ApisphAdhipate / ApyAtA / ApyAyitA / ApipyArUte / apipyAyipate / aparaH paThati / nAtikrasyati / nAtikramiSyati / anyastvadyatanyAmAskandipamAskansamitIcchati / bahulam * ekaMpA vikalpaH / pakkA / pacitA / Arakantavyam / Askandinavyam / paTTA / paTitA / tadevaM vyavasthitavibhASAvijJAnAdAgamazAsanamanisamiti nyAyAca vicitramatayo vaiyAkaraNAH // 38 // niSkuSaH // 4 // 4 // 39 // ninissaMbaddhAtkupaH parasya stAdyazita AdiriDvA bhavati / niSkoSTA / niSkopitA / niSkASTam / niSkopitum / niSkoSTavyam / niSkopitavyam / niSpUrva niyamAtkevalAdanyapUrvAca nitya eved / kopitA / prakoSitA / ninissaMvaddhAtkuSa iti kim / nirgatAH kopitAro'smAnniSkopitRko deza iti nityamid / yogavibhAga uttarArthaH / / 39 // ktayo // 4 / 4 / 40 // nipkupaH parayo tayorAdiriDnityaM bhavati / pRthagyogAdveti nivRttam / nipkupitaH / niSkupitavAn // 40 // juvrazcaH ktvaH // 4 / 4 / 41 // javazvibhyAM parasya ktvAmatyayasyAdiriD bhavati / jaritvA / jarItvA / brazcitvA / ' ktvA' (4-3-29) ityanenAkittvAnna | vRt / na iti kaiyAdikasya grahaNam / devAdikasya tu sAnuvandhasya jItvA / asyaivecchantyanye / na isasya 'RvarNa,yUTuMgaH kitaH '(4-4-58) pratiSadhe azverIdittvAdvikalpe prApte vacanam // 41 // adito vA // 4 / 4 / 42 // Udito dhAtoH parasya ktvApratyayasyAdirida vA bhavati / dAntvA / damitvA / zAntvA / zamitvA / tAntvA / tamitvA / dyUtvA / devitvA / syUtvA / sevitvA / yamUsidhyatyoraprApte'nyeSAM prApta vibhASA // 42 // kSudhavasastepAm // 4 / 4 / 43 // kSudhavasibhyAM pareSAM taktavatukttvAmAdirid bhavati / kSudhitaH / kSudhitavAn / kssudhitvaa|| upitaH / pitavAn / upitvA / "yalapi vAvasitaH / vAvasitavAn / vAvasitvA / yaGlupi necchantyanye / vAvastaH / vAvastavAn / vAvastvA / vasiti vasategrahaNam / vastestviDastyeva // 43 // lubhyazcevimohAce // 4 // 4 / 44 // vimoho 'vimohanamAkulIkaraNam arcA pUjA / lubhyazcibhyAM yathAsaMkhyaM vimohe'cIyAM cArthe vartamAnAbhyAM parepA taktavatuktvAmAdiriD bhavati / vilubhitaH sImantaH / vilubhitAH kezAH / vilumitAni padAni / vilubhitavAn / lumitvA / lobhitvA kezAn gataH / aJcitA gurava / uccarazcitalADUlaH / azci NAGAR ||-naatiksytiiti / khamate 'ma' iti nityamiT ||-ekepaaN vikalpa iti / samvA dhAtUnAmityartha ||-nikussH ||-nippuuniymaaditi / nippUrvo galAttasya niyama ||-shudhvs--yddlupiiti / matapradarzanArthama'darzi ||-vaavsit ityAdI gaNanirdezAt 'yajAdivace ' iti na khUt |-lubhynyce-|-vimohnmiti / NigantAdali 34 // Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tavAn gurun / ziro'zcitveva saMvahan / vimohAce iti kim / lundho jAlmaH / lubdhavAn / lubdhvA / lubhitvA / lobhitvA / udaktamudakaM kUpAt / aktvA / aJcitvA / lubheH ktvi ' sahalubha' -(4-4-46 ) ityAdinAJcezca 'AditaH' (4-4-42 ) iti vikalpe ubhayozca ' 'veTo'pataH (4-4-63 ) iti nityaM pratipedhe prApte vacanam // 44 // pUklizibhyo navA // 4 // 4 // 45 // pUGaH klizibhyAM ca parepA taktavatuktvAmAdiriD vA bhavati / pUtaH / pUtavAn / pUtvA / pavitaH / pavitavAn / pavitvA / kliSTaH / liSTavAn / liSTvA / klizitaH / klizitavAn / klizitvA / pUGiti ukAraH pago nityarthaH / tasya hi na DIDzIG -'(4-3-27) ityAdinA kittvapratiSedhAbhAvAt 'puvita ityaniSTa rUpamAsajjeta / bahuvacanaM klizyatikliznAtyohaNArtham / pUGaH ' uvarNAt ' (4-4-59) iti nityaM niSedhe prApte klizyatenityamiTi prApte kliznAtezcauditvAt ktvAyAM vikalpe siddhe'pi ktayonityaM niSedhe prApte vikalpArtha vacanam // 45 // *sahalubheccharuparipastAdeH // 4 // 4 // 46 // ebhyaH parasya takArAde styAyazita AdiriDvA bhavati / saha, soDhA / soDhum / soDhavyam / sahitA / sahitum / sahitavyam / lubha ityavizepeNa grahaNam / lobdhaa| lobdhum / lobdhavyam / lobhitaa|lobhitum / lobhitavyam / iccha, eSTA / eSTam / eTacyam / epitaa| epitum / epitavyam / iccheti nidezAdipat icchAyAmityasya grahaNam / ipac gato, ipaz AmIkSNye ityanayostu nityameveT / pitaa| mepitum / prepitavyam / kecidipazo'pi viklpmaahuH| rupa, roSTA / rASTum / ropTavyam / ropitA / ropitum / ropitavyam / reSTA / reSTum / reSTavyam / pitA / repitum / repitavyam / tAderiti kim / sahipyate / lobhipyati / epipyati / kazcittu paThati sUtram azibhRgastuzucivastibhyastakArAdo veT / aSTA / azitA / bhatA / bharitA / stotA / stavitA / zoktA / zocitA / vastA / vsitaa| tathA runusudubhyo'pipaaparokSAyAmeveT / rotA / 'ravitA / notA / navitA | sotA / savitA / dotA / davitA / aparokSAyAmiti kim / ruruvima / nunuvima / susuvima / duduvima / tathA vipamUlaphalakarmaNyaparokSAyAmiDDhA / veSTA, vepitA mUlAni vA phalAni vA / anyatra saMveSTA / aparokSAyAmiti kim / saMvivipimati // 46 // 'ivRdhabhrasjadambhazriyaNabharajJapisanitanipativRddaridraH sanaH // 4 // 4 / 47 // ivantebhya RSabhrasjadambhazriyu-aNubharatijJapisanitanipativRbhya akArAntebhyo daridrAtezca parasya sana AdiriDvA bhavati / ivanta, dughupati / didevipati / sisyUpati / sisevipati / Rdh , 'IsaMti / adidhipati / bhrasja, vibhrakSati / vibhakSeti / vibharjipati / vibhrajjipati / dambha, dhipsati / dhIpsati / didambhipati / zri, zizrIpati / ziyipati / yu, yuyUpati / yiyavipani / uNu, proNunUpati / proNunu viSati / moNunavipati / bhara, bubhUpati / vibharipati / zagnirdezo yalupo vibhatezca nivRttyarthaH / bubhUti / vibhaterapIcchantyeke / daDabhAvapakSe ||-puu-||-puvit ityaniSTamiti / sthite tu tasya ' uvarNAt ' itIha'bhAve pUta ityeva ||-shlubhe-||-aprokssaayaamevedditi / ayamartha amIpA yasmin pratyaye iT vihita sa tasminyA bhavati / parokSAyA tu 'kasama'-iti nityameva ||-raviteti / rukaDora'vizepeNa graha ||-sviteti / atra su prasavai-itya'popadeza eva gRyate / anyathA vyAvRttidarzite susuvimeti prayoge kRtatvAtpatyam syAt ||-ivR-||-ivnteti / udanubandhA'karaNAdivu vyAptI na gRhyate ||-iisNtiiti / Rdhuca RdhUTitya'sya vA addhitumicchatIti vAkyam ||-didmbhiptiiti / anna sani sAditvA'bhAvAna dhIpAdeza Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza // 35 // *guNamapi / vibharSati / vibhariSati / tanmatasaMgrahArthaM kRtaguNasya bhRgo nirdezaH / tena * iDabhAvapakSe'pi guNo bhavati / jJap, jJIpsati / jijJapayiSati / jJapIti kRtajJa - svasyopAdAnAt jJAperjijJApayipatItyeva bhavati / sanIti sanate sanotezca grahaNam / siSAsati / sisanipati / tan, titaMsati / titAsati / titaniSati / pat pitsati / pipatipati / vR iti vRgavRGorgrahaNam / prAvuvUSati / prAvivariSati | mAvivarIpati / buvUrSate / vivaripate / vivarIpate / Rdanta, titIrSati / titaripati | titarIpati / AtistIrSati / aatistripti| AtistarIpati / cikIrSatItyatra tu lAkSaNikatvAnna bhavati / daridrA, didaridrAsati / didaridvipati / sUna iti kim| devitA / yo ! 'grahaguhazca sanaH - ( 4-4-60 ) iti bhrasjabhRgostu sAmAnyena pratiSedhe'nyeSAM ca nityamiTi prApte vikalpo'yam // 47 // RsmipUGaJjazaukRgRdRdhupracchaH // 4 / 4 / 48 // pRthagyogAdveti nivRttam / ebhya parasya sana Adiridbhavati / R, ariripati / smi. sismayipate / pUDa, pipavipate / anubandha nirdezAtpUga. puSUpati / pupUpate / aJja, aJji jipati / azau, azizipate / aznAtestviDastyeva / kR, cikaripati / cikarIpati / gR, jigaripati | jigarIpati / 'vRto navA - ( 4-4-35 ) ityAdinA pakSe dIrghatvam / anye tu vyavasthitavibhASayAsyeTo dIrghatvaM necchanti / dRG, Adidaripate / dhuMGa, Adidharipate / maccha, pipRcchipati / pracchasahacaritAH kRgRSTa ityete taudAdikA / tena kRSNAtezcikIrSati / cikariSati / cikarIpati / gRNAte, jigIrpati / jigaripati / jigarIpati / dharatedidhIpatItyeva bhavati / RsmipUdhRmacchAmaprApte zeSANAM vikalpe prApte vacanam // 48 // hataH syasya || 4 | 4 49 // hanteRkArAntAcca dhAtoH parasya syasyAdiriD bhavati / haniSyati / ahaniSyat / haniSyan / AhaniSyate / AhaniSyamANaH / kariSyati / akariSyat / kariSyan / kariSyamANaH / svariSyati / asvariSyat / svariSyan / svarate paratvAdvikalpaM vAdhitvA niyamiT / takAranirdezAdartereva grahaNaM na bhavati // 49 // kRtakRta nRtavRdo'sicaH sAdevA // 4 / 4 / 50 // ebhyaH parasya sijvajitasya sakArAdeH stAdyazita pratyayasyAdiriDA bhavati / kRtait chedane, kRtai veSTane vA kartsyati / akartsyat / cikRtsati / kartiSyati / akartiSyat / cikarti pati / cUta, cayati / acat / cicatsati / cartiSyati / acartiSyat / cicatipati / nRt, natsyati / anartsyat / nivRtsati / nartiSyati / anartiSyat / ninatipati / hRd, chatrtsyati / acchatsryat / cicchrutsati / chardiSyati / acchardiSyat / cicchadiMpati / tRd, tartsyati / atasryat / titRtsati / tardiSyati / atardiSyat / titardipati | sAderiti kim | kartitA / cartitA / nartitA / charditA / tarditA / asica iti kim | akartIt / atat / anatat / acchadat / atardIt | prApte vibhASA // 50 // ' gamo'nAtmane // 4 / 4 / 51 // gamaH parasya sakArAdestAdyazita Adiri bhavati AtmanepadaM cenna / AdezasyAnAdezasya ca grahaNamavizeSAt / gamala, gamiSyati / agamiSyat / jigamipati / jigamipitum / saMjigamipitA / saMjigamipitum / saMjigamipi // - guNamapIti / svamate tu nAsino'niT' iti sanaH kim // kRtaguNasyeti / prathama zatrunirdezo vyAkhyAta / tanmatasagrahArtham tu kRtaguNasyetyartha // - S guNa iti / sUtre kRtaguNanirdezAtkitve'pi guNa ityartha // gamo'nAtmane // - Atmanepada cenna bhavatIti / Atmanepada vipayasyAvipayasya ca jAtmanepadAbhAve bha ca0 a0 / / 35 / / Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tavyam / iN , jigamipati grAmam / jigamiSuH / ik, adhijigamiSati mAtuH / adhijigAmiSuH / iG, adhijigAmipitA zAstrasya / adhijigAmiSuH / adhijigamiSi tavyam / iGo necchantyeke / tanmate, adhijigAMsitA adhijigAMsuH adhijigAMsitavyamityeva bhavati / anAtmane iti kim / gaMsyate grAmaH / saMgasyate vatso mAtrA / 1. gsymaanH| saMgaisyamAnaH / agasyata / samagaMsyata / saMgasISTa / saMjigaMsate / sNjigNsmaanH| sNjigNsissyte| *saMjigaMsipyamANaH / adhijigAMsate / adhijigaaNsmaanH| 16 adhijigAMsyate / adhijigAMsiSyate / adhijigAMsiSyamANaH / iNikociMgAMsyate / sajigAMsate / adhijigAMsyate mAtA / 'kathaM jigamiSitevAcarati jigamipitrIyate iti | "Atmanepadasya kyAzritatvena bahiraGgatvAt / kecittu AtmanepadaviSayasya gamerAtmanepadAbhAve sati iTo vikalpamicchanti / gamlu, saMjigasitA / saMji. gamiSitA / saMjigaMsitavyam / saMjigamipitavyam / iG, AMdhajigAMsitA / adhijigamipitA / adhijigAMsitavyam / adhijigAmiSitavyam / anAtmanepadanimittAttu gamenityamiTamicchanti / gamiSyati / jigamipatIti / jigAmipitum adhijigamipitum adhijigamiSitavyamityatrApi gameranAtmanepadaviSayatvAnnityamiD bhavati / 1 tanmatasaMgrahArthamAvRttyA sUtradvayaM vyAkhyeyam / gamo'nAtmane gamo'nAtmana iti / tatra pUrvasyAyamarthaH / gameH sakArasyAdiriD vA bhavati AtmanepadaM cenna bhavati / vatyanuvartanIyam / dvitIyasUtre tu anAtmane iti prakRtivizeSaNaM, vyAkhyeyam / tatazca gamerAtmanepadaviSayAtsakArasyAdiniyamiD bhavati / ihAnAtmane iti makRtivizeSa- | NAtpUrvasUtre AtmanepadavipayAditi sAmathyAllabhyate / evaM ca tanmatasaMgrahaH siddho bhavati / eke tu parasmaipadaviSayasyaiva gameriTamicchanti nAtmanepadavipayasya / tanmatasaMgrahAthai tu nAtmane ityasamastaM vyAkhyeyam / Atmana iti ca prakRtivizeSaNam / evaM ca gamerAtmanepadavipayAt sakArasyAdiriDna bhavati iti ayamoM bhavati / tena saMjigaMsitA saMjigaMsitavyam adhijigAMsitA vyAkaraNasya adhijigAsitavyam // 52 // loH // 41 4 / 53 // snoH parasya stAzita AdiriD bhavati AtmanepadaM cenna bhavati / prasnavipyati / prastavitA / paranavitAsmi / prasnavitum / prasnavitavyam / pramusnUpatItyatra 'grahaguhazca sanaH' (4-4-60) ityaneneTapratiSedhaH / anAtmane ityeva / prasnoSyate / sroSyamANaH / prAsnopyata / prasnoSISTa / *prAstroSTa / prsnotaa| prasnotAse / prasnotAhe / prasnavitavAcarati prasnavitrIyata isatra tvAtmanepadaspa vahiraGgatvAt tadAzrayaH pratiSedho na bhavati / strotoreT siddha eva / pratiSedhAbhAvAdAtmanepada iDanivRttyarthaM tu vacanam / evamuttarayogo'pIti // 53 // "krmH||4|4|54|| kramaH parasya stAdyazita AdiriD bhavati AtmanepadaM cenna bhavati RmiSyati / *nirakramIt / ||-gNsyte grAma ityArabhya -saMjigasipyamANa iti yAvat gamUla ityetasya rUpANi / tatra nirupasargasya bhAve karmaNi ca Atmanepada sampUrvasya tu 'samo gamRcchi '-ityanena kattari 4 // kathamiti / jigamipinnIyate ityatra Atmanepade iDa'bhAva prAmotItyAzakyAha-Atmanepadasyeti / kecitta Atmanepadavipayasyeti sAmAnyoktAva'pi kattathaivAtmanepadaviSayatA jJeyA bhAva karmaNAstu sarve'pi dhAtava AtmanepadavipayA eva iti vyavacchedya kimapi na syAt / Atmanepada cenna bhavatIti dvitIyavyAkhyAnAdihAtmanepadavipavAdAtmanepadA'bhAvo labhyate / prakRtivizeSaNa vyAkhyayAmiti / punargamgrahaNAda'nyathA pUrvasUtrAdgama ityadhikAreNaiva siddham ||-aymii bhavatIti prathamamataviparIta ||-sroH / pRthagyogAt sAderiti nAnuvartate / anyathA snugamoriti kuryAt / ||-paanaaprti / karmakartari prayoga ||-krmH ||-aatmne padaM cenna bhavatIti / tadvipayAdAvipayAdA ||-nirkrmiiditi / 'vyaJjanAde'-iti na vRddhi / 'na vijAgR'-iti niSedhAt | beo Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemA // 36 // kramitAsi / cikramipati / cikramipitA / cikramipitum / prakramitum / prakramitavyam / anAtmana ityeva / prakrasyate / prkrsymaanH| upakrasyate / upsymaanH| *pracantA / upakrantA / prakrantAse / upakrantAse / prakraMsIpTa / upakraMsIpTa / mAkrasta / upAkarata / mAsyata / upAkrasyata / pracitraMsate / upAMcakraMsate / pacikrasiSyate / 6. a0 upacitraMsipyate / kramitevAcarati kramitrIyate iti pUrvavadid bhavati / kathaM cikrasayA kRdhimapacipaGktarityatreDabhAvaH / gatAnugatika epa paThaH / jighRkSayA kRtrimapatripaGktariti tu avigAnaH pAThaH // 54 // tuH // 4 // 4 // 55 // anAtmanepadavipayAt kramaH parasya tustRcastRnazca stAyazita AdiriD bhavati / anAtmana iti prakRtivizepaNamAnyathA 'vyavacchedyAbhAvAt / "kramitA / niSkramitA / AtmanepadaviSayazca kramiH karmavyatihAravRttyAdiSu bhopavyApUrvazca ArambhAdiSu / bhavati / anAtmana ityeva / vyatikrantA / parAkrantA / prakrantA / upatrAntA / vikrantA / AkrantA // 55 // 'na vRdbhyaH // 4 / 4 / 56 // vRtUG syando dhUla mRdhUG kRpauG vRt / ete paJca vRtAdayaH / hatkaraNaM dhutAdivRttAdiparisamAptyartham / ebhyaH parasya stAyazita AdiriD na bhavati / 'anAtmanAm ' anAtmanepadAnamittaM cetAdayo na bhavanti / anAtmanepadanimittaM ca vRtAdayaH 'syasani vastanyAM ca kRSirvikalpena bhavanti / vRt , vatsyati / ayatAryat / vidvatsati / vikRtsitA / vitsitum / vivRtsitavyam / vidvatsA / syanda, syantsyati / asyantsyat / sirayantsati / sisyantsitA / sirayantsitum / sisyantsitavyam / vRdhetivadrUSANi / bhRdhU , zatsyati / azasya't / zizRtsati / zizRtsitum / zizRtirAtA / zizRtsitavyam / kRpa , kalpsyati / akalpsyat / cipsati / cikRpsitA / cikRta psitum / cikRpsitavyam / kalsA / kalsArau / kalsAraH / kalsAsi / kalhArathaH / kalsAstha / kalmArima / kalmAsyaH / kalsAramaH / gandikRporauM dillakSaNo vikalpaHparatvAdanena vAdhyate / anAtmane iseva / vartitA / kalpitavyam / rayAdAvappA pAkSikatvAt anAtmanepadanimittatvasya yatra tatra rita tatreD bhavaseva / vartipyate / avartipyata / vivartipate / vivatipitum / vivatipitavyam / vadhipyate / / avadhipyata / vivAdhipate / vivaddhipitum / civadhi patavyam / zardhiSyate / azarSipyata / zizadhipate / zizarSipitum / ziziipatavyam / syandikRporoditvAdvivAlpaH / syantsyate / syandipyate / arayantsyata / asyandipyata / sisyantsate / sisyandipate / sisyantsitum / sisyandipitum / kalpsyate / kalpipyate / akalpsyata / akalpiSyata / vikRpsate / cikalpipate / cipsitum / cikalpiSitum / kalsA / kalpitA / kalptAse / kalpitAse / kalsAhe / kalpitAhe / vivRtsitevAcarati vivRtsitrIyate ityAdau tu pUrvavat mavipadhaH / eke na bhyaH syasanoH / kRpaH zvastanyAM cAtmanepadAbhAve ipratipemicchanti / tanmate, vivRtsitA vivRtsitum vitsitavyamityAdI anAtmanepadanimicatyAbhAvapakSe'pi iT na bhavati / --prakAntetyAdipu 'propAdArambhe' ityAtmanepadam ||-gtaanugtik iti / gatarayAnugata gatAnugata tayAmti / ato'gekavarAt ' eka |-tuH ||-vyvcchedyaabhaavaaditi / / pratyayavizepaNe pratyartha -mamiteti / 'pramonupasargAt ' iti vikarapenAtmanepadaviSayatvAt mantetyapi -ArambhAdipviti / zAdipa hipUrvasya svArthe ApUrvasya tu jyotiradame // - vRdbhyaH ||-aatmnepdnimittN ceti / navamIpAmAtmanepadinAmanAtmanepadAnimitya kathamityArAgyAe-syasani dhvastanyAM cesi / 'pUjya. spasano 'kRpa svatanyAm ' iti sUtrAbhyAmityartha. ||-syaadaavpiiti / syasani yasalyA cetyartha -anAtmanepadanimittatyAbhAvapakSepIti / ava hi pratirAtmanepapapipayA / // 26 // GossocVASAGARiosonamanand Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Neer // 56 // *eksvraadnusvaaretH||4|4 / 57 // ekasvarAdanusvAreto dhAtovihitasya stAyazita Adirid na bhavati / pAM pAna / pAtA / pAtum / 'cakSo vAci zAMg khyAMg' (4-4-4) AkzAtA / AkhyAtA / ji, jetA / jetum / NIMga , netA / netum / ajervI, pravetA / mavetum / iMko gI, adhyagISTa / zrRM zrotA / zrotum / smaM, smatA / smartum / zaklaiT zakIMca vA, zaktA / zaktum / zakyateriTamicchantyeke / zakitA / vacaM brUgAdezo vA, vaktA / vaktum / vicuMpI, vivektA / vivektum / ricuMpI, rektA / rektum / DupacIMS , paktA / paktum / picI , sektA / sektum / mucalaMtI, moktA / moktum / pacchaMtU, praSTA / maSTum / bhrasnIt , bhraSTA / bhaSTo / bhraSTum / bhaSTum / Tu masnot , maGktA / maGktum / bhujot bhujaMpa vA, bhoktA / bhoktum / yujica yujUMpI vA, yoktA / yoktum / yajI, yaSTA / yaSTum / vaJjit , pariSvaktA pariSvaGktam / raJjI raJjIc vA, raktA / raGkatum / rujot , roktA / roktum / NijUMkI, nektA / nektum / nirgaktA / niNetuH / vijUMkI, vivektA / vivektum / saJja, satA / saGktum / bhajI, bhaktA / bhaktum / sRjic sRjat vA, sraSTA / sraSTum / tyaja, saktA / tyaktum / skandUM, skantA / skantum / vidica vilaMtI vidie vA, vaicA / vetum / vindateriTamicchansake / veditA dhanasya / NudaMta, novA / nottum / vidAMca , svettA / svetum / zalaM zattA / zattum / palaM padlaMta vA, sattA / sattum / bhirdvapI, bhettA / bhettum / chipI, chettA / chettum / tudIt , tottA / tottum / adak, attA / attum / jighatsati / padic , pattA pattum / hadi, hattA / hattum / khidic , khidit , khidipa vA, khecA khettam / khindateriTamicchantyeke / kheditA / kheditum / khiditam / kSudaMpI, kSottA / kSottum / rAdheca rAT vA, rAdhA / rAddham / sAghaMTa, sAdA / sAddham / zrudhaMc , zoddhA / zoddham / yudhic , yoddhA / yoddham / vyadhaMc, vyaddhA / vyaddham / bandhaMz / saMvanddhA / saMvanddham / budhic , boddhA / boddham / rudhUpI, roddhA / roddham / krudhaMca , koddhA / kroddham / kSudhaMca , soddhA / zoddham / sidhUMca , seddhaa| seddham / hanaMka, hantA / hantum / manic , mantA / mantum / AplaMTa, AptA / Aptum / tapaM tapic vA, taptA / taptum / zapI zapIca vA, zaptA / zapnum / kSipaMca , kSeptA / kSeptum / chupaMt , choptA / choptum / luplaMtI, loptA / loptum / sRplaM, sraptA / saptartA / saptum / saptum / lipIt , leptA / leptum / Tu varSI, vaptA / vaptum / bipvapaMka, svaptA / svapnum / yama, yabdhA / yabdhum / rami, ArabdhA / Arabdhum / i labhipa, labdhA / labdhum / yamU, yantA / yantum / rami, rantA / rantum / Nama, nantA / nantum / gagalaM, gantA / gantum / kuzaM, koSTA / kroSTum / lizica lizit vA, leSTA / leSTum / ruzata, roSTA / roSTum / rizaMt, reSTA / reSTum / dizIt , deSTA / daSTam / daMza, deSTA / daMSTam / spRzat, smaSTA / spaSTo / spaSTum / spaSTuMm / mRzaMt , mraSTA / maSTo / mraSTum / maTuMm / vizat , veSTA / vaSTam / dRza draSTA / draSTum / / ziplUp , zeSTA / zeSTum / zupac , zoSTA / zoSTam / vipI, tveSTA / veSTum / piplup , peSTA / peSTum / viplaMkI, veSTA / veSTum / kRpaM kRSIt vA, RSTA / kaSTo / / | RSTam / kaSTum / tuSaMca , tASTA / toSTum / dupaMca, doSTA / doSTum / pupaMca , poSTA / poSTum / zlipaMca , zleSTA / zleSTum / dvipIka, dveSTA / dveSTam / ghaleM, ghastA / / PCS Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37|| ghastum / vasaM, vastA / vastum / ruha, roDhA / rodum / luI riha iti hisAoM sautrau / lohA / lodum / reDhA / reSTum / etAvaniTI necchantyeke / dihIka, degdhA / / maza00 degdhum / duhIka , dogdhA / dogdhum / lihIka, leDhA / leTum / miha, meDhA / medum / vahI, voDhA / vodum / NahIca , nadrA / naddham / daI, dagyA / dagdhum / ekasvarAditi kim / avadhIt / zAzakitA / vihitavizepaNaM kim / virivAcArIt avAyIt / agAvIt / agavIt / vi, zvayitA / vim, zrayitA / DI DIGc vA, ddyitaa| zIGa, zayitA / yuk, yavitA / ruk, ravitA / kSuka, kSavitA / Nuk kSNavitA / Nuk, navitA / snuka, pasnavitA / vRd, prAvaritA / prAvarItA / dRg , varitA / varItA / bhU, bhavitA / NU, nuvitA / lUguza , 'lavitA / tR, taritA / tarItA / stRgaz, AstaritA / AstarItA / o vijeti , udvijitA / udvijitum / vidak jJAne / veditA zAstrasya / nividAG, sveditA / vizvidAG zveditA / asmAdapITaM necchantyeke / zvecA / budhaga budha, bA, bodhitaa| AbhyAmapITaM necchantyeke / boddhA / pidhU pidho vA, sedhitA / manAya, manitA / kathaM matam / ktvi veTakatvAt 'veTo'pataH ' (4-4-63 ) iti bhaviSyati / lupac , lopitA / kathaM taptA / dartA / oditvAdikalpeneT / zipa, zapitA / vipU vipazu vA, vepitA / pupa pupaz vA, popitA / lipU , zlepitA / 'kecidipipupizlipipAtrAdibhAvamicchanti / zliSTamityatra tu aditvAt ktayonityamitiSedhaH // atra saMgrahazlokAH // 'cizriDIzI yurukSuSNaNastubhyazca vRgo bRGaH / udRdantAyujAdibhya. *svarAntA dhAtavo'pare // 1 // pATha ekasvarAH syuye'nusvAreta ime matAH // dvividho'pi zakicaiva vacitriciricI paciH // 2 // siJcatirmucirito'pi pRcchatibhra sjimasjibhujayo yujiyaji. // vajiraJjirujayo NijivijasaJjibhajibhajayaH sRjityajI // 3 // skandividyavidlavintayo nudiH svidyati zadisadI bhidicchidI // 9. tughadI padihadI khidikSudI rAghisAdhizudhayo yudhivyadhI // 4 // bandhabudhyarudhayaH krUdhikSudhI sidhyatistadanu hantimanyatI // ApinA tapizapitApichupo lumpatiH / sRpilipI vapisvapI // 5 // yabhirabhilabhiyamiraminamigamayaH kuziliziruzirizidizatidazatayaH / / smRzimRzativizatidRziziplazupayastvipipipiviSlapituSipuSaya 6 // zliSyativipirato ghasivasatI rohati hirihI nigaditI // dekhidogdhilihayo mihivahatI nAtidahiriti sphuTamaniTaH // 57 / / kavarNabyUrNagaH kitaH // 4 / 4 / 58 // RvarNAntAddhAtoH zrayaterUNugazcaikasvarAdvihitasya kitaH pratyayasyAdirid na bhavati / vRtaH vRtavAn / vRtvA / sTataH / skRtavAn / sTatvA / ta, tIrNaH / tINavAn / tItvoM / pR, pUtaH pUrtavAn / pUtvoM / zri, zritaH zritavAn / zrivA / uttareNeva siddha aNugrahaNamanekasvarArtham / Uryuta / aNutavAn / / aNutvA / gittvAyaGlapi na bhavati / UonavitvA / ekasvarAdityeva / jAgaritaH / jAgaritavAn / jAgaritvA / kita iti kim / baritA / taritA / zrayitA UrNavitA / UrNavitA / vihitavizeSaNAcINaH pUrta ityatra kRte'pIrurAdeze niSedho bhavati // 58 // uvarNAt // 4 / 4 / 59 // uvarNAntAdevasvarAddhAtorviditasya ||-ekkhraa-||-kecidvipipupirilpimaatraaditi / 'viplakI viSa puSac pupaz' lipa lippU ityevebhya ||-yuvshviti / zIdhusAhacaryAt yu ra ityetayorAdA // 37 // dikayomaNam na, ru ropaNe ca yura' bandhane : ityetayo. -svarAntA, dhAtava iti / sparAntA. kiviziSTA. ye pAThe , ekasvarAste 'nusvAreta ityartha Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D o orchoda.commad aeeeeeeeeeeeeeeee O kita AdiriH na bhavati / yutH| yutavAn / yutvA / luun:| lUnavAn / lUtvA / kita iseva / yavitA / lavitA // 59 // grahaguhazca sanaH // 4 / 4 / 60 // grahiguhibhyAmuvarNAntAcca dhAtorvihitasya sana AdiriT na bhavati / graha, jighRkSati / guhau, jughukSati / rurUpati / tutUpati / lulUpati / pupUSati / yautestu 'ibRdha'-1 (4-4-47 ) ityAdinA vikalpaH / yiyavipati / yuyUpati / guheriTamapIcchatyanyaH / jugUhiSan mattagajo'bhyadhAvat / / 60 // svArthe / / 4 / 4 / 61 // svArtha vihitasya sana AdiriT na bhavati / jugupsate / titikSate / cikitsati / zIzAMsate / dIdAMsate / mImAMsate / vIbhatsate / svArthe iti kim / pipaThiSati // 61 // GIya vyaditaH ktyoH|| 4 / 4 / 62 // DIyateH zvayateredidbhyazca dhAtubhyaH parayoH ktayorAdirid na bhavati / DInaH / DInavAn / uDInaH / uDDInavAn / shuunH| zUnavAn / aiditaH, o laja, lagnaH / lagnavAn / vije, udvimaH / udvignavAn / yate, yttH| yattavAn / trase, trastaH / vastavAn / dIpe, dIptaH / dIptavAn / GIyeti zyanirdezAt / iyatoraDeva / DayitaH / DayitavAn / ktayoriti kim / DayitA / zvayitA / lajjitA / udvijitA / kRtainRtaghtai ityeteSAM veTtvena ktayoridamAtiSedhe siddha aiditvaM yaGlayartham / / tena carIkRttaH / carIkRttavAn / narInRttaH / narInRttavAn / carIvRttaH / carIvRttavAn ityatrAnekasvaratve'pITyutiSedhaH // 62 // veTo'pataH // 4 / 4 / 63 / / pativajitAyatrakacidvikalpitaTo dhAtArekasvarAtparayo ktayorAdirida na bhavati / raghau, raddhaH / raddhavAn / aJjo, aktaH / aktavAn / guhau, gUDhaH / gUDhavAn / zamU, zAntaH / zAntavAn / asU , asta / astavAn / kecidasyatebhAve kte nityAmiTAmicchanti / asitamanena / saha, soddhH| soDhavAn / apata iti kim / ptitH| patitavAn / sani veTtvAtmApta prtissedhH| ekasvarAdityeva / dridritH| dariditavAn / kathaM bhoNutaH proNutavAn / 'RvaNe yUguMga. kitaH (4-4-58) ityanena bhavippati // 63 // sNnivrdH|| 4 / 4 / 64 // saMnivipUrvAdadateH parayoH ktayorAdiriTa na bhavati / 'samaNaH / samaNNAn / nyaNaH / nyaNNavAn / vyaNaH / vyaNNavAn / saMniveriti kim / aditaH / praarditH| kazcitkevalAdapIcchati / aNNaH / aNNavAn // 64 // avidUre'bheH // 4 / 4 / 65 // vidUramativipraSTam / tato'nyadavidUram / abhipUrvAdaH parayoH ktayoravidRre'rthe Adirida na bhavati / abhyarNam / avidUramityarthaH / abhyarNA sarit / abhyaNe zeve / avidUra iti kim / abhyadito kRpalaH zItena / bAdhita ityarthaH // 65 // vatavRttaM granthe // 4 / 4 / 66 // teNyantAtkte vRttamiti granthaviSaye nipAtyate / guNAbhAvedapratiSedhau *Niluk ca nipAtanAt / 'vRtto guNa chAtreNa / vRttaM pArAyaNaM caitreNa / vRterantabhUtaNyarthasyaitat sidhyati / vartestu granthaviSaye vartitamiti prayoganivRttyartha vacanam / grantha iti kim / vartitaM kukumam / anye tu granthe'pi vartitamiti prayogamAdriyanta // 66 // dhRSazasaH pragalbhe // 4 / 4 / 67 // pragalbho jitsbhH| avinIta ityanye / dhRpizasibhyAM parayoH ktayorAdiH pragalbha evArthe iT na bhavati / dhRSTaH / vishstH| pragalbha ityarthaH / pragalbha iti kim / dharSitaH / vizasitaH / dhRSaH ||-vetto'ptH||-kthN vaJcitaH vaciNa pralambhane ityasya bhaviSyati ||-sNniver-||-smrnn iti / 'radAdamUrcha'-iti na rapRvarNa'-iti Na. 'tavargasya zcavarga'-iti kanasya Natvam ||-aviduure'bheH|| 'savatA'rthapratItera'bhAvAna darzitam ||-vttvRttm-||-nnilukveti / 'seTUktayo.' iti niyamAta 'NeraniTi' iti na prAmotItyAha ||-vRtto guNa iti / upacArAdguNaprakaraNa guNa. ||-vRssshsH . . .. ... . Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a0 'AditaH' (4-4-72) iti zaserapyUditvAt 'veTo'pataH (4-4-63) iti pratiSedhe siddha niyamArtha vacanam / atha bhAvArambhayonitpAthai dhRSerupAdAnaM kasmAna bhavati / naivam / dhRSe vArambhe svabhAvAt bhagalbhAnibhidhAnAt // 67 // kaSaH kRcchragahane // 4 / 4 / 68 // kRcchaM duHkham tatkAraNaM ca, gahanaM duravagAham / tayorathayoH kaSeH parayoH kayaurAdiriDna bhavati / kaSTaM vartate / kaSTo'gniH / kaSTAni vanAni / kRcchragahana iti kim / kaSitaM svarNam // 68 // *ghuSeravizabde // 4 / 4 / 69 // vizabdanaM vizabdaH nAnA zabdanaM pratijJAnaM ca tato'nyatrAtheM vartamAnAt ghupeH parayoH ktayorAdiriT na bhavati / ghuSTA rajjuH saMbaddhAvayavetyarthaH / ghuSTavAn / avizabdana iti kim / avaghuSitaM vAkyamAha / nAnAzabditaM pratijJAtaM vA vAkyaM brUta ityarthaH / ata eva vizabdanapratiSedhAt jJApyate ghupeviMzabdanAthasya anityathurAdeNijiti / tenAyamapi prayoga upapanno bhavati / 'mahIpAlavacaH zrutvA jughupu. puSyamANavA' svAbhimAyaM nAnA zabdarAviSkRtavanta ityarthaH // 69 // balisthUle dRDhaH // 4 // 470 // balini sthUle cArthe dehehevA tAntasya dRDha iti nipAtyate / iDabhAvaH ktatasya DhatvaM dhaatuhnyollopshc nipAtanAt / dRDho valI sthUlo vA / paridRDhayya gataH / pAridRDhI kanyA / valisthUla iti kim / dahitam / dRhitam // 70 // kSubdhaviribdhasvAntadhvAntalagnamliSTaphANTabADhaparivRDhaM manthasvaramanastamaHsaktAspaSTAnAyAsabhRzaprabhau // 4 // 472 // kSubdhAdayaH ktAntA manyAdiSvartheSu yathAsaMkhyamAnaTo nipAtyante / kSubhementhe'rthe ktAntasyeDabhAvo nipAtyate / mathyata iti mandhaH / karmaNi ghaJ / kto'pi kSubheH karmaNyeva / tatsAmAnAdhikaraNyAt / kSubdhaH samudraH mathita iti madhyamAnaH saMkSobhaM gata iti vArthaH / 'sundhA girinadI / mnthn| vA manthaH / tasminnabhidheye kSubdhaM vallavena / viloDanaM kRtamiyarthaH / athavA dravadravyasaMpRktAH saktavo rUTyA mandhazabdenonyante / tadravyAbhidhAne kSubdhazabdo 'manyapayoyo bhavati / yadA tu kSobhaM pravRttinimittIkRtya manthe vartate tadA kSubdho mantha iti saamaanaadhikrnnym| saMcalito mantha ityarthaH / manye'bhidheya iti kim / kSubhitaM sagudreNa / S -dhRperupAdAnamiti / nanvAditA dhAtUnA 'navA bhAvArambhe' ityanena cA iniSedhe'ca perupAdAna niyamibhAvArthamiti vidhiparatayA kimiti na byANyAtamityAzA ||-ghupervi-||-at eva vizabdaneti / nanu dhupa zArade ityasyaiva vizabdane curAdityANici satya'nekasvaratvAtpratiSedho na syAt kim vajanenetyAha-anityeti ||-plisthuule||-priddhyy gata iti / pariTaDhamAcaSTe gij 'pRthugadu'-iti Rto ra / paridadana pUrvam kA 'laghopi' itya'y / namvatra halopanipAtana kimartham yAyatA ' mvAderdAde ' iti ghasya bAdhake 'ho dhu'-iti unve nipAtyamAne sarvam sidhyati / na / daspa pare'satvAdvarNadayena vyavadhAne 'laporyapi ' iti na syAt / vacanAdi ekena varNena vyavadhAnamA 'zrIyate / kiJca dasyA'sace sayoge pUrvo gururiti nyAyAt gurUpAntyAve pAriTaDhItyatra pariTaDhasyApatyam ata iji 'anA'-iti pyAdeza syAt na tu 'nujAte.' iti jI. ||-sundhvirindh ||-gt iti vA'rtha iti / antarbhUtaNyarthatvAt gamita ityartha ||-kssudhaa girinadIti / mathitA madhyamAnA satI kSobha gamitA vetyartha ||-mnthpryaayo bhavatIti / tRtIyavyAkhyAne 14 manyasya ko'rthaH / sato. kSubdha iti paryAya / turIye tu manthasya saktIvizeSaNa dhundha iti ||-kssubhitN samudreNeti / anna manthana vA mandha iti dvitIyamapi myANyAna na ghaTate / yatastatra // 28 // Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Recent kSubhitaM manthena / kSubhitaH samudro manthena / anyastu dadhyAdikaM yena madhyate sa mandho manyAnaka ityAi / 'amRtaM nAma patsanto mantrajihetu juiti / zobhaiva mandarasundhAbhitAmbhodhivarNane iti / vipUrvAtsautrAdribhevirindha iti bhavati kharo dhvanizcet / rebhevA itvasyApi nipAtanAt / viribhitaM virebhitamanyat / saneH svAntamiti manazcet / manaHparyAyaH svaantshbdH| viSayeSvanAkulaM manaH svAntamityanye / anyatra svanito mRdaGgaH / svanitaM manasA ghaTTitaM spRSTamiti yAvat / vaneH dhvAntamiti tamazcet / tamaHparyAyo dhvaantshbdH| anAlokaM gambhIraM tamo vAntAmityanye / anyatra dhvanitaM tamasA / dhvanito mRdnggH| lagelagnamiti saktaM cet / lagitamanyat / mleccheliSTamiti aspaSTaM cet / itvamapi nipAtanAt / mlecchitamanyat / phaNeH phANTamiti anAyAsasAdhyaM cet / yadazrApatamapiSTamudakasaMparkamAtrAdvibhaktarasamauSadhaM kaSAyAdi tadevamucyate / agninA taptaM yadIpaduSNaM tadaphANTamityanye / anye tvavidyamAnAyAsaH puruSo'nyo vA sAmAnyena phANTazabdenAbhidhIyate / phANTA zcitrAstrapANaya ityAhuH / vAhebADhamiti bhRzaM cet / kriyAvizeSaNamevaitat svabhAvAt / vADhavikramA iti tu vispaSTapaTuvatsamAsaH / vAhitamanyat / paripUrvasya vRdevahA paridRDha iti prabhuzcet / hakAranalope Dhatve ca nipAtanAt / parivRDhaH prabhuH / parivaDhayya gataH / pArivRDhI kanyA / anyatra parivRhitaM parivRhitam / kecittu lagnaviribdhamliSTaphANTavAdAni dhAtvarthasya saktAdyayaMviSayabhAvamAtre bhavantItyAhuH / teSAM lagnaM saktenetyAdyapi bhavati / yathA lonni hamiti // 71 // *AditaH // 4 // 4 / 72 // AkArAnubandhagaddhAtoH parayoH ktayorAdirid na bhavati / jimidA, minnaH / minnavAn / jividA, kSiNNaH / viNNavAn / trividA, svinnaH / khinnavAn / zvitA, vittaH / cittavAn / AditAM dhAtUnAM bhAvArambhe veTtvAdanyatra 'veTo'pataH' (4-4-63 ) iti anenaiva nityamiTmatiSedhe siddhe yogavibhAgo yadupAdhevibhASA tadupAdheH pratiSedha iti nyAyajJApanArtham / tena vidak jJAne viditaH / vidinavAn / haSitaH / hRSitavAn / tuSTa ityarthaH / isAdi siddham // 72 // navA bhAvArambhe // 4 / 4 / 73 // Arambha AdikriyA / Adito dhAto ve Arambhe ca vihitayoH ktayorAdiriD vA na bhavati / minnamanena / meditamanena / aminnaH / prameditaH / praminnavAn / amedi manthana viloDhanam / prastute tu sacalanamAnam ||-kssubhit mantheneti / atra mandhazabdena mandhAnaka ucyate ||-dhvaantmiti / dhvanantyatrA'pazyanta. sAharikA hati 'apAMJcAdhAre ' iti kta / Kdhanyatesa heyatayeti karmaNi vA ktaH ||-mlcchitmiti / mlecchatyamyakta bhavati sa vyApye vA ta / kUToccAritamityartha ||-citraastrpaanny iti / citrAstrANi pANiSu yeSA 'na saptamIndA-4 dibhyazca'-iti pANizabdasya na mAga nipAta. ||-baaddhvikrmaa iti / yaya: kriyAvizeparNa tatkathamana vikramAbhidhAyI bADhazabda ityAzaGkAyAmAha-vispaSTapaTuvaditi / yathA tatra kriyAvizeSaNena samAsastathA'trApi bAdazabdena kriyAvizeSaNena sa. ||-hkaarnlopeti / atrApi halopanipAtA'bhAve pArivRDhItyartha ||-loni dRSTamiti / yathA lomaviSaye haSTa nipAtyate prayogazca lomabhi iSTamiti tathA'vApIsparthaH ||-aaditH ||-yogvibhaag iti // Adito navA bhAvArambhe ityeka evaM kriyatA kim yogavibhAgeneti // tadupAdheriti / ayamartha' 'navA bhAvArambhe' ityanena bhAvArambhavivakSAyAM vibhASA iti yadA karmaNi kartari vA vivakSyate kastadA 'veTo'pata ' ityanenApi niSedho na syAt ityasya pRthagArambha. ||-vidit iti / 'gamahanaviTTha'ityanena vidlutI ityasyaiva veTtva na vidara ityasyatyato nitmamiT // na vAcya 'gamahana'-ityatra vidla iti sAnubandhopAdAnAdeva vidakityasya na bhaviSyatIti / yato nA'nubandhakRtAnIti Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ O 9 // tavAn | Adita iseva / viditamanena / praviditaH / maviditavAn / bhAvArambha iti kim / minnaH / minnavAn / pUrveNa nityaM niSedhe prApte vikalpaH // 73 // zakaH karmaNi // 4 / 4 / 74 // zakerdhAtoH karmaNi vihitayoH ktayorAdireiD vA na bhavati / zaktaH zakito vA ghaTaH kartu caitreNa / karmaNi ktavaturnAstIti nodAhriyate / karmaNIti kim / zaktaH kaTaM kartum caitraH // 74 // Nau dAntazAntapUrNa dastaspaSTachannajJasam ||4 |4| 75 || Nau sati damAdInAM ktAntAnAM dAntAdayo vA nipAtyante / dam, dAntaH damitaH / zam, zAntaH / zamitaH / pUrai, puurnnH| pUritaH / eSu Nilug nipAtyate / dATa, dstH| daasitH| spaz, *spaSTaH / spaashitH| chada channaH / chAditaH / eSu hrasvazca / jJA jJataH / jJApitaH / saMjJapitaH / saMjJaptaH atra kacidrasvatha / iDabhAvaH sarvatra // 75 // zvasajapavamaruSatvarasaMdhuSAsvanAma || 4|4|75 // ebhyaH parayoH ktayorAdiriD vA na bhavati / zvastaH / zvasitaH prasvastaH / shvsitH| aashvstH| AzvasitaH / AzvastavAn / AzvasitavAn / vizvastaH vishvsitH| vizvastavAn / vizvasitavAn / vyAbhyAmeva kecidvikalpamicchanti / tanmate zvasitaH / zvasitavAn / vishvaasitH| vizvasitavAn / ucchasitaH / ucchusitavAn / prAGghribhyo niyami niSedha ityanye / prazvastaH / AzvastaH / vizvastaH / zvaH kartaryayaM niSedho bhAve'dhikaraNe ca nityameveT / zvasitaM nizvasitama kecit / jap, japtaH / japtavAn / japitaH / japitavAn / vamU, vAnta / vAntavAn / vamitaH / vamitavAn / japivamponityaminiSedhaH japta. japtavAn vAntaH vAntavAn ityanye / ruS, ruSTaH / ruSTavAn / ruSitaH / ruSitavAn / vedatvAdupernityaM pratiSedhe prApte vacanam / tvara, tUrNaH / tuNavAn / tvaritaH / tvaritavAn / saMdhu, saMdhuSTaM saMdhupitaM vAkyam / saMghuSTau, saMghuSitau damyau / saMghuSTavAn saMghuSitavAn vAkyam | Asvan, AsvAntaH, Asvanitazcaitra / saMdhupAsvanibhyAM paratvAt * ayameva vikalpa / tenAvizabdane'pi saMghuSTA rajjuH / saMghuSitA rajjuH manasyapi, AsvAntaM manaH, AsvanitaM mana iti bhavati / am, abhyAntaH / abhyAntavAn / abhyamitaH abhyamitavAn // 76 // *hRSeH kezalomavismayapratighAte // 4 / 4 / 77 // *kezalomakartRkA kriyA kezalomazabdenocyate / hRpeH kezAdiSvartheSu vartamAnAtparayoH ktayorAdiriDDA bhavati / hRSTAH kezAH / hRSitAH kezAH / hRSTaM hRSitaM kezaiH / hRSTAni hRSitAni lomAni / hRSTaM hRSitaM lomabhiH / hRSTaH hRpitakSetraH / vismata ityarthaH / hRSTA hRSitA dantAH pratihatA ityarthaH / kezAdiSviti kim / hRSTo maitra isalIkArthasya hRpitazcaistuSTyarthasya // 77 // apacitaH // 4 // 4 // 78 // apapUrvasya cAyateH ktAntasyeDabhAvaJcirAdezazca vA nipAtyate / apacitaH / apacAyitaH / cinotiH pUjArtho nAstIti idaM nipAtanam // 78 // sRjidRzi - skRsvarAttvattastRjnityAniTasthavaH // 4 / 4 / 79 // sRjidRzibhyAM sarasaTaH kRgaH svarAntAdakAravatatha tRci nisAniTo dhAtorvihitasya yava Adiri vA na nyAyAdanubandhavazAdvairUpya nAnAsvaratva bhinnavarNasva ca na bhavatIti // - Nau dAntazAnta - // spaSTa iti / papI bAdhane ityasya sthAne spazIti kecitpaThanti / spazi sautro vA spazanta prayuGkte Nig spaziNu grahaNe iti curAdiva // atra kaciditi / kaciditi ko'rtha ita ityatra sAraNAdyarthAnAmabhAve'pi hrasva ityartha / abhAvazca teSAM pAkSike zApita ityanna hasvA'bhAvadarzanAnnizrIyate // shvsjp|| - ayameva vikalpa iti / na tu 'ghuSeravizande' 'kSubdhavirakhdha'- ityAbhyA nitya pratiSedhaH / hRSeH / / krezalosaviSayA uddhapaNAdikA kriyA kezalomazabdenocyata ityAha- kezalometi // sRjidRzi - 11 VGA ca0 a0 // 39 // Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavati / sRj, sasraSTha / sasArjetha / dRza, dadraSTha / dadarzitha / ska, saMcaskartha / saMcaskAritha / svara, yayAya / yayitha / vivetha / vivayitha / nineya / ninayidha / juhotha / juDavitha / atvat , zazakya / zekitha / papastha / pecitha / iyaSTha / iyajitha / jagandha | jagamitha / sRjidRziskRsvarAtvata iti kim / rarAdhiya / vibhe-31 diya / cakathe / tAjAne kim / kiti nityAniTo mAbhUt / lulavidha / nityati kim / tRci vikalpaTo mAbhUt / vidudhavitha / raranthiya / aniTa iti kim / zizrayitha / thava iti kim / pecitra / pecima / vihitavizeSaNaM kim / cakarSiya / anAdezasya ghaservegAdezasya ca vayeH tRcyabhAvAnnityameveD bhavati / jaghAsatha / ubayitha / prakRtyantarasya tu ghase parokSAyAmapi prAyika eva prayoga / skrAdisUtreNa prApta vibhASA / svarAntatvenaiva siddhe grahaNam 'ataH' (4-4-80) iti pratipedhavAdhanArtham / / 71 // *RtaH // 4 / 4 / 80 // RkArAntAddhAtostRci nityAniye vihinasya thara AdiriT na bhavati / pRthagyogAt veti nivRttam / / jahatha / sasmartha / davartha | Rta iti kim / vibhediya / tRnityAniTa ityeva / sassaritha / atrApIniSedhamicchantyeke / sasvartha / jajAgarithetyatra banekamvaratvAceniSedho na bhavati / thava ityeva / jahiba / jahima / pUrvasyAevAdo'yam // 80 // RvRvye'da it / / 4 / 4 / 81 // atevRgo vyego'dazca dhAtoH parasya thaya AdiAreT bhavati / punarigrahaNAneti nivRttam / R, Aritha / ram , vavaritha / vye , saMdhivyAyatha / ad , Aditha / arteH pUrveNa vRga uttareNa pratipadhe vye'dostu | 'mRjizi'-(4-4-79) ityAdinA vikalpa mAte bacanam // 81 / sRvRbhRstudruzrunovyasanAdeH parokSAyAH // 4 / 4 / 82 // 1.8 sassaTaH karoteH sRvabhRstudruzrusvavarjitebhyazca sarvadhAtubhyaH parasya vyajanAde parokSAyA Adirid bhavati / ska, saMcaskariva / saMcarakarima / saMcaskaripe / sAdhanyebhyaH , dadiva / dadima / dadipe / cicyivahe / ciyinahe / ninyivahe / ninyimahe / juhuviva / ju vima / luluvive / luluvidhve / jahiva / jahima / teriva / terima / zekiva / zekima / pecipe / peciye / pecirahe / pecimahe / skR iti smaTA nirdezaH kim / kevalasya mAbhUt / / cakRva / cakrama / cakarthe / cakRpe / sAdivarjana kim / sasRva / sasUma / sasartha / vavRva / vavRma / vaTavahe / vamahe / babhUva / vabhRma / vabhartha | tuSTuva / tuSTuma / tuSTotha / dudruva / dudruma / dudroth| zuzruva / zuzruma / zruzrotha / musruva / sukhuma / musrotha / studruzrukhUNA 'sRjiTAze'-(4-4-79) ityAdinApi yavi vikalpo na bhavati / anena prApte hi sa vikalpaH / eSAM tu patipiddhatvAtmAptinAsti | vape isatra tu 'stAdyazita.'-(4-4-32) ityAdinApi na bhavati / RvarNa yaNugaH kitaH' (4-4-58 ) iti pratiSedhAt // 82 // ghasekasvarAtaH ksoH||4|4|83 // ghaserekasvarAdAdantAca dhAtoH parasya parokSAyAH ksoraadi||-ckrssitheti / iha guNe kRte atyAn na prathamam ||-tRcy'bhaavaaditi / ghanacali parokSAyA ca vidhAnAt ghasAdezasya ||-Rt. ||-pRthgyogaaditi / sUtrArambhasAmarthyAdityartha / anyathA svarAntatvAt pUrvarNava siddhamiti ||-RvRvye-|| ya iti sAmAnyoktAvapi go graha / vRDalvAtmanepaditvena yavo'sabhava / uttarasUtre tu parokSAyA iti bhaganAimArapi ||-ghsksvraa rasmAraka Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Dee.28 2010 recreCeeroecove riT bhavati / ghas , jakSivAn / ekasvara, AdivAn / AzivAn / dvitvadIrghatvayoH kRtayorekaravaratvam / UcivAn / anucivAn / ti dIrghatve caikatvaratvam / zakivAn / pecivAn / upasedivAn |inno'teshc dvivacane kRte'pi samAnadIpatve 'arAdeze ca satyekasvarasAveneTaH prAptisadbhAvAt iT nitya eveti pUrvameva bhavati / tena iMyivAna, samIyivAn , ArivAn / At , papivAn / yayivAn / tasthivAn / jaglivAn / ghasekasvarAta iti kim / vibhivAn / cicchidvAn / babhUvAn / / upazuzruvAn / nityatvAt dvitve kRte'nekasvaratvam / vihitavizeSaNaM ceha nAzrIyate / kasoriti kim / vibhidiya / vibhidima / vamayoniyamo na bhavati / ghasyAdrahaNamanekasvarArtham / iTi hi satyAkAralopa upAntyalopazca bhavati / daridrAtestvAmA bhavitavyam / daridrAcakRvAn / pUrveNaiva middhe niyamArtha bacanAm / ebhya eva kasorAdirid bhavati nAnyebhya iti // 83 // gamahanavidlavizadRzo vA / / 4 / 4 / 84 // ebhyaH pararaya kasorAdiriT vA bhavati / gam, jagmivAn / jaganvAn / han , jannivAn / jaghanvAn / vidlU, vividivAn / vividvAn / viz , vivizivAn / vivizvAn / dRz, dadRzivAn / dadRzvAn , lakArI lAbhArthasya videhaNArthaH / tena jJAnArthasya vividvAnityeva bhavati / sattAvicAraNArthayostvAtmanepaditvAt kasurnAstyeva // 84 // sico'jheH // 4 / 4 / 85 // ajeH parasya sica AdiriD bhavati / AJjIt / AaiSTAm / AjiSuH / sica iti kim / aGktA / aJjitA / audittvAdvikalpe prApte nityArtha vacanam // 85 // *dhUmsustoH parasmai // 4 / 4 / 86 // ebhyaH parasya sica AdiriD bhavati parasmaipade parataH / adhAvIt / adhAviSTAm / adhAviSuH / su iti sumAtrasya grahaNam / / asAvIt / asAviSTAm / asAviSuH / stu, astAvIt / astAviSTAm / astAvipuH / parasmA iti kim / aghoSTa / adhaviSTa / *asoSTa / astoSTa / dhUgo vikalpe ||-araadeshe ca satIti / iTonityatvabhAvanAmiratha prakriyA darzitA na veva rUpasiddhividhIyate / yato'varNaspeyara bAdhitvA'lpAdhitatvena ivAMderiti ratvameva ||-itt nitya evetIti / dvitvamapi kRtA'kRtaprasaGgitvena nitya ki viT parazceti tayo spardai paratvArapUrvamiDeva ||-iiyivaaniti / aina iyAya agAt veyivaditi sAdhu ||-aarivaaniti / Ara vasu aneneT / dvitve 'Rto't' / 'asyAderA '-ityAtvam / ekasya sthAne bhavan alpAnita ityavarNasyetyara bAdhitvA 'ivarNAde '-iti ratvAdeza evaM ||-vihit. vizeSaNamiti / kuto heto ghasgrahaNAt / anyathA vihitavizeSaNatve ekasvaratvAt ghasa iT siddha eva ||-dridraacruvaaniti / 'vattasyAm ' ityavyayatye 'avyayasya ' iti selupi ' tI muma'-ityanusvAra siddha / anyathA 'nAm '-ityantya eva syAt ||-niymaamiti / viparItaniyamastu na bhavati ghasAdInAmanusvAretakaraNAt / taddhi aniDhartha taya kasorevetyanenaiva niyamena siddham ||-gmhnvidl-||-videohnnaarth iti / atha vida ityukte'pi adAyanadAdyoriti nyAyAt lAbhArthasyaiva grahaNa bhaviSyati sattAvicArArthayoranadAditve'pyAtmanepaditvAt kasora'sabhavAt / naivam / niranubandhaparibhASayA taudAdikasya grahaNA'sabhavAdubhe yete vacane parasparavirodhinI naivA'tra pravartate / tasmAyena prakAreNa nirvizaGkA lAbhArthasya grahaNamupapadyate sa prakAro vRtto | darzita iti / atha vizinA tIdAdikena sAhacaryA lAbhArthasyaiva grahaNa bhaviSyati kimlakArakaraNena / naivam / yathA vizinA sAhacarya tathA hantinApi sAhacarSazaGkara syAttatazcA'dAdareva graha M syAt ||-dhuugsusto-||-asoptteti / sumAtrasyetyuktepi puza ityaspAya prayoga / su prasavaizvaryayorityasya tu Atmanepada na spAta kattari / bhAvakarmaNostu sabhave'pi nic syAt tatazcA'sAvi PSC/P // 40 // vi Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sustubhyAM ca pratiSedhe mApte vacanam // 86 // "yamiraminamyAtaH so'ntazca // 4 / 4 / 87 // yamiraminamibhya AdantebhpaJca dhAtubhyaH parasya parasmaipadavipayaspa sica AdiriD bhavati epAM ca *so'nto bhavati / ayaMsIt / ayaMsipTAm / ayaMsipuH / vyaraMsIt / vyaraMsipTAm / vyaraMsipuH / anaMsIt / anasipTAm / anaMsipuH / ebhyo disyo sica iividha vRddhimatipedhaH prayojanam / Adanta, ayAsIt / ayAsipTAm / ayAsipuH / aglAsIt / aglAmipTAm / aglAsipuH / / adaridrAsIt / adaridrAsiSTAm / adaridrAsipuH / *AlopapakSe, adaridrIt / adaridripTAm / adaridripuH / parasmA ityeva / Ayasta / upAyaMsta / arasta / anaMsta daNDaH svayameva / amAsta dhAnyaM catraH // 87 // iMzIDaH sedhvasvadhvamoH // 4 / 4 / 88 // AbhyAM parayovartamAnAsevayoH paJcamIsvayamozcAdiriD / bhavati / Iz, izipe / IziSce / iziva / izidhvam / ID , iMDipe / iMDiye / iMDipa / IDinam / samudAyadvayApekSa dvivacanam / tena svasahacaritasya bamo grahaNAt yastanIdhyAma na bhavati / iMzIToH aiDvam / parokSAsavyayArAmA bhAvyamiti vartamAnAsevayAgrahaNam / vacanabhedo yathAsakhyanivRttyarthaH // 88 // rtpnyckaacchidyH||4|4|89|| disApi-anizcasijakSilakSaNAtpazcAtparasya vyaJjanAdeH zita Adirid bhavati / roditi / ruditaH / svapiti / svpitH| mANiti / mANitaH / basiti / vsitH| jakSiti / jakSitaH / paJcakAditi kim / jAgati / ziditi kim / svaptA / vyajanAderityeva / rudanti / ayiti kim / rudyAt / svappAt // 89 // disyorIT // 4 // 4 // 10 // rutpazcAtparayodiyoH zitorAdirId bhavati / arodIt / arodIH / asapIt / asvapIH / mANIt / pANIH / azvasIt / avasIH / ajakSIt / anakSIH / disporiti kim / roditi / disAhacayotsidostanyA eva / tena rodipi // 10 // azvAT // 4 / 4 / 9 // | atte rutpaJcakAtparayodisyoH zitorAdirad bhavati / Adat / AdaH / arodat / arodaH / asvapat / asvapa / prANat / prANaH / azvasat / avsH| ajakSat / ajakSaH / disyoriseva / atti / asi / rAditi / rAdipi // 91 / / *saMpareH kRgaH ssad // 4 // 4 // 92 // saMparibhyAM parasya kRga AdiH sad bhavati / *saMskaroti kanyAm , bhUpayatItyarthaH / saMskRta vacanam / saMskAro vAsanA / tatra naH saMskRta samuditamisarthaH / paripharoti kanpAm / pariSkRtam / pariSkAra / 1 tatra na pariSkRtam / bhRpAsamavAyayorevecchantyekaM / tanmate'nyatra parikRtam / pUrva dhAturupasargeNa saMvadhyate pazcAtsAdhaneneti dvivaMcanAdaDAgamAca pUrva ssaDeva bhavati / / saMcastAra / paricaskAra / samaskarot / paryaskarot / samaskApIda / paryaskApot / samaciskarat / pacistarat / karya saMkRtiH / gargAdipAgat / saMkaraH parikara rati prayoga. syAt ||-ymirmi-||-saantii bhavatIti / antamahApaTa yA anyaspeti na pravati / picAntamadAnApe'spa pratyayasya sthAnato'daridrAsIdityAdI 'svAyathita '-ityanena sakAraspAdAyapIT syAt // disyo. parayo sicAdAvividhAnarapa phiramiyAra-vRtipratiSedha iti / 'yajanAnAma'niTi ' iti prAptAyA itparya ||-aaloppksse pati / 'daridro'vatanyA yA' epanaMgA'yatanAvipaye'pAtyartha ||-dshiid.-||-dmiti / pIlodastinIdhyami ' yajJarAja ' iti patye 'tavargasya '-eti Tasye 'tRtIyastRtIya -eti | pasya dAve ' svarAdestAmu' iti gRhi ||-spre. raagH-||-sNskraatiiti / kasyAdiriti pyAkhyAnAmanusvArasyApi panape 'dhuTo dhuTi -iti prayattate iti nyAsa Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca0 a0 iti kirateralA bhaviSyati / saMkAra ityatra kiratireva / bahulAdhikArAt ghaJ / ssaDiti dvisakAranirdezAt samaciskaradiyAdau po na bhavati / pariSkarotItyAdau tu 'asoGasivUsahassaTAm ' (2-3-49) ityAdivacanAdbhavati / TakAra: ssaTi samaH' (1-3-12) ityatra vizeSaNArthaH // 92 // upAdbhuSAsamavAyapratiyatnavikAravAkyAdhyAre // 4 // 4 / 93 // upAtparasya kRgo bhUpAdiSvartheSpAdiH sad bhavati / bhUpAlaMkAraH / tatra, kanyAmupaskaroti bhUpayati ityarthaH / samavAyaH samudAyaH / tatra na upaskRtaM samuditamityarthaH / punaryatna. pratiyatnaH , "sato'rthasya saMvandhAya vRddhaye tAdavasthyAya vA samIhA pratiyatnaH / edhodakasyopaskurute / kAKNDaguNasyopaskurute / tatra pratiyatata ityarthaH / prakRteranyathAbhAvo vikAra tatra, upaskRtaM bhuGkte / upaskRtaM gacchati / vikRtmityrthH| gamyamAnArthasya vAkyaikadezasya sarUpe NopAdAnaM vaakyaadhyaahaarH| tatra, upaskRtaM jalpati / upaskRtamadhIte / sopaspharANi muutraanni| savAkyAdhyAhArANItyarthaH / eppiti kim / upakarote // 93 // *kiro lavane // 4 // 41,94 // upAtparasya kirateH saDAdirbhavati lavane lavanaviSayazcettadoM bhavati / upaskIya madrakA lunanti / upaskAra madrakA lunanti / 1 vikSipya lunantItyarthaH / ' upAda kiro lavane (5-4-72) iti Nam / lavana iti kim / upakirati puSpam // 94 // pratezca vadhe // 4 / 4 / 95 // prarUpAca parasya kiratedhe hisAyAM viSaye'bhidheye vA saDAdirbhavati / pratiskIrNa ha te vRpala bhUyAt / upaskIrNa ha te vRpala bhUyAt / hiMsAnubandhI vikSepaste bhUyAt ityarthaH / abhidheye, urovidAraM praticarakare nkhaiH| hata ityrthH| vadha iti kim / patikIrNa bIjaM vikssiptmityrthH||25|| 'apAcatuSpAtpakSizuni dRSTAnnAzrayArthe / 4 / 4 / 96 // apAtparaspa kiratezcatuSpadi pakSiNi zuni ca kartari yathAsakhya hRSTe'nnAyini AzrayArthini sati sadAdibhavati / apaskirate vRpabho hRSTaH / hapodilikhya taTaM vikSipatItyarthe / apaskirate kukkuTo bhakSyAyIM / vilikhyAvaskara vikssiptiityrthH| apaskirate zvAzrayArthI / vilikhya bhasma vikssiptiityrthH| apAditi kim / vikirati | vRSabho hRSTaH / eSviti kim / apakirati vAlo dhuliM dRSTaH / hRSTAdiSviti kim / apakirati hastI rajazcApalena // 96 // vo viSkiro vA // 4 / 4 / 9 // bau pakSiNyabhidheye viSkira iti vA ssaT nipAtyate / vikiratIti viSphiraH pakSivizeSaH / vikiro'pi sa eva / anye tu pakSiNo'nyatra vikirazabdasyApi prayogoM nAstItyAhuH // 97 // prAttam pategevi // 4 / 4 / 98 // prAtparasya tumpa ityetasya dhAtogavi kartari ssaDAdirbhavati / prastumpati gauH / mastumpati vatso maat||-upaadbhpaa--sto'thesyeti / sato'sabadasya sabandhAya lAbhAya labdhasya vA vRddhaye AdhikyAya vRddhattya vA tAvaraNyAya sA pUrvAvasthA'sya tadavasthA'spa tadavastra pahanu tasya bhAva / apAyapArahAraNA'bhimatAvasthAsarakSaNam ||-upskRt bhukte iti / sasatka dhAnya bhukta ityartha ||-yaakvaadhyaahaar iti / gamyamAnArthAni padAni sukhArthamudhAryante / yathA 'za' iti sUtre karmaNyasati gamyamAnamapi svarupeNa upaadiiyte| yathA vA 'kiro lavane iti upAditi svarUpeNa gRhyate |-kiro lavane / kira iti inirdeza kaiyAdikanivRtyartha / na tu irAdeze sati kAryArthastena vAkye'pi sad bhavati |-apaactu-||-dRsstt iti / hapaca tuSTI / harpaNa kti- hRSTirasyAsti anAditvAda / kAntAtu iT syAt / harpimapyUdita manyate nandI hapUristhapi tuSTayoM vA'nekArthatvAt ||-praattumpte--prstumpti vatsa Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 ram / prastumpako vatsaH / gIti kim / matumpati vanaspatiH / anye tu prAtparasya 'tumpatizabdaspa gavi abhidheye saDAdirbhavati / prastumpatigaH / manumpatiranyaH / turapatidhAtostu sad na bhavatIti manyante / eke tu mAcumpateH "kapItyArambhante / kapi hiMsAyAM kanparyAye vA kapi samAsAnta iti ca vyAcakSate / prastumpati vatso gAtaram hinastItyarthaH / bhagavastumpo'smAtmastumpako dezaH // 28 // uditaH svarAcontaH // 4 / 4 / 99 // udito dhAtoH svarAtparo no'nto'vayavo bhavati / nandati / nindati / nanditaH / ninditaH / kuNDitA / huNDitA / ayaM copadezAvasthAyAmeva bhavatyanaimittikatvAt / tena kuNDA huNDetyAdau 'keTo gurorvyaJjanAt ( 6-2-16) ityamatyayaH siddho bhavati // 99 // mucAditaphahaphaguphazubhAmbhaH ze // 4 / 4 / 100 // eSAM svarAnno'nto bhavati ze pare / muJcati / muJcate / sizcati / siJcate / vindati / vindate / lumpati / lumpate / limpati / limpate / kRntati / vindati / pizati / tRpha, tumphati / dRpha, hamphati / gupha gumphati / zubha, zumbhati / ubhu, ummati / tRphAdayaH sanakArA anakArAya tudAdiSu paJcante / tatra tumphAdInAM ze nasya luk iti tRphAdInAM navidhAnam / vidhAnasAmarthyAtvasya lopo na bhavatIti tRphAte tumphatItyAdi dvairUpyaM siddham / eSAmiti kim / tudati / za iti kim / moktA / moktum / mucatI, pica, bidatI upalaMtI / lipIMta / kRtait / khirdat / pizat / vRt iti mucAdiH // 100 // jabhaH svare // 4 / 4 / 101 // jambhateH svarAdau pratyaye pare no'nto bhavati / | jambhayati / jagbhakaH / sAdhujara bhI / jamjambham / jambho vartate / ravara iti kim / jabhyam | "jaMjabdhi // 101 // radha idi tu parokSAyAmeva // 4 / 4 / 902 // radhyateH varAtparaH svarAdau pratyaye pare'ntA no bhavati iTi tu iDAdau tu pratyaye parokSAyAmeva / randhayati / randhakaH / sAdhurandhI / randharandham / randho vartate / eTi tu parokSAyAm / rarandhiva / rarandhima | redhivAn / antra nasya luk / parokSAyAmeveti kim / radhitA / radhivyati / evakAro viparIta niyamanirAsArthaH / teneha niyamo na bhavati / rarandha / rarandhatuH / rarandhuH / svara ityeva / radvA // 102 // rabho'parokSAzavi // 4 / 4 / 103 // rabhateH svarAtparaH parokSAzabvarjite kharAdau pratyaye pare no'nto bhavati / Arambhayati / ArambhakaH / sAdhvArambhI / ArambhagArambham / Arambho vartate / aparokSAzvIti kim / Areme / Arabhate / svara ityeva / AdhA // 103 // labhaH // 4 / 4 / 104 // labhateH svarAtparaH parokSAzavvarjite svarAdau pratyaye pare no'nto bhavati / lambhayati / lambhakaH / sAdhugbhI / aparokSAzavatyeva / lebhe / labhate / lameH parasmaipadasyApyabhidhAnAt labhantI srIti kecit / svara ityeva / labdhA / yogavibhAga uttarArthaH // 104 // Ao yi // 4 / 4 / 105 || Aja parasya labhateH svarAtparo yi yakArAdau pratyaye no'nto bhavati / AlambhyA gau: / AlambhyA vaDavA / Au iti 1 iti / vatso'pi goreja vidopastha sAmAnyAnyakavyA ||-tumptishbd rayeti // tumpavestiyantarame vA'nukaraNaM manyate svartha / 'kimtim- titipratyayAntaM yA sataH prakRSTA stupatihiMsA yasyAso | prastumpakSiyoH // - kapItyArambhante iti / kape. saudhAt kampervA kampana 'sampada' iti kip kampyoH eti galuk // jaH svare // - jambhayatokhe / bhajabha medhune jasu jabhedU jubhu gAvinA / jambhandhaM jambhamAnaM yA anuke jim ||-aNjndhiiti / Iti jagabhIti na tu nAgamaH / AgamazAsanamanityamiti nyAyAt // radha iTi tu // viparItaniyamanirAsArtha 1 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20ma0 Removewa kim / labhyaH / yIti kim / AlabdhA // 105 / / upAtstutau // 4 / 4 / 106 // upAtparasya labhateH svarAtparo yakArAdau pratyaye pare stutau / prazaMsAyAM gamyamAnAyAM no'nto bhavati / upalambhyA vidyA bhavatA / upalambhyaM zIlam / stutAviti kim / upalabhyA vArtA / upalabhyamasmAipalAt kiJcit // 106 // nikhNamovoM // 4 / 4 / 107 // jo khNami ca pratyaye pare labhateH svarAtparo no'nto vA bhavati / alAbhi / alambhi / lAbhalAbham / lambhalambham // 107 // 'upasAt khaldhozca // 4 / 4 / 108 // upasargAtparasya labheH svarAtparaH khalghajokhNimozca parayonau'nto bhavati / khal Ipatmalambham / iSadupalambham / / duSmalambham / supralambham / ghana, malambhaH / upalambhaH / vilambhaH / ji, mAlambhi / ruNam . pralambhaMpralambham / upasargAditi kim / ipallabhaH / lAbho vartate / jikhNamorniyArthamupasargAdeva khalUghajoriti niyayArtha vacanam // 108 // sudubhyaH // 4 / 4 / 109 // suduityetAbhyA vyastAbhyAM samastAbhyAM copasargAtparAbhyA parasya labhateH svarAtparaH khalpajoH parayorno'nto bhavati / khal , atimulambham / atidurlambham / ghaJ , atimulambhaH / 'atidurlambhaH / upasagAdityeva / sulabham / durlabham / sudurlabham / sulAbha' / dulAbhaH / sudubhiH / atisulabhamatidurlabhamisate pUjAtikramayoranupasargatvAt / upasargAdeva mudurghya iti niyamArya hai| vacanam / bahuvacanaM vyastasamastaparigrahArtham dussaMgrahArtha ca // 109 // nazo dhuTi // 4 / 4 / 110 // nazyateH svarAtparo dhuDAdau pratyaye pare haiM no'nto bhavati / naMSTA / naSTum / nakSyati / ninakSati / dhuTIti kim / nazyati / nazitA // 11 // masjeH saH // 4 / 4 / 111 // masjataH svarAtparaspa sakArasya sthAna dhuDAdA pratyaya nA'ntA bhavati / maktA / maDktam / majhyati / mimakSati / mamapatha / amAhA / AdezakaraNaM nalopAdhaim / manaH / manavAn / maktvA / tasi, mAmaktaH / puTIti kim / manjanam // 111 // * sRjiddazokiti / / 4 / 4 / 112 // sRjizoH svarAtparo dhuDAdau pratyaye akAro'nto bhavati 'akiti' kiti tu na bhavati / sraSTA / ghaTam / sraSTavyam / asAkSIt / paratvAdakAiti / niyamastu pUrvasUtrAtsvarAdhikAre yadava iTgrahaNa karoti tasmAdeva siddha iti ||-upsrgaatkhl-1 upasarganiyamastu na bhavati 'zapa upazambhane' iti jJApanAt ||-sudubhyH ||-smstaabhyaaN ceti / anna samastagrahaNena viparyastAvapi gRkhate / yata sAmasya hi yorapi ekasmin prayoge yojana taca kamandhuUnAbhyA bhavAte / tena du sulAbha iti vyAvRtyudAharaNamupazam / yA tu sAkSAt / viparyastagrahastana sukhArtha goyalIvaInyAyavat ||-atisudurlbh iti| atizayena suSTu du khena labhyate / dukhatyAtizayA'tizapa ||-niymaarthaameti / gaiva side'spArambhAdityartha / viparItaniyamastu n| 'zapa upalambhane' ityaspeva jJApakatvAt ||-msjeH sH||-nlopaamiti / na vAcya makA ityAdipu svarAtpare vidhIyamAne nAgame sayogamabhyasthatvAtsakArasya lopo na prApta / yato'Iko nssayo go'parazca stra tatazca dvitIyasayogAdI sakha luk / mama ityAdI tu saluki kRte 'no vyajanasya' iti upAntyalope karI ye saluru asan bhavati iti nalopAthamAdezakAgamabhAgi / pANino nu sAbaro no vihita sayogazca trayANAmapITa iti sayogAdI satura / yadheva makte yAdo sayogadvayavivakSA epa tAI indiropiratItyA dasa dila na prAmoti / tatrApi sabogadyavikSApA daspAdisyAt / na / 'na badanam' ityatrAvadhAraNatvAt eva vyAkhyA kAryA Adireva badana na dvirucyate / ana tu nakArApekSayA dakAro'nte'pi / yadvA dvitIyasthA'vayavasya sayogapUrvAvayavAnantarasya grahaNAt ||-aH sRji-|| FaceT Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAgame sati vRddhiH / sakSyati / draSTA / draSTum / draSTavyam | adrAkSIt / drakSyati / sareisraSTi / sarisRSTaH / daridraSTi / daridraSTaH / Gityapi necchayeke / ghuTI seva / sarjenam / darzanam / akitIti kim / sRSTaH / dRSTaH / sisRkSati / didRkSate / prasajyAzrayaNAtpatipedhe ghuTIti nAzrIyate / tena sijluco ghuDAditvaM mati varNAzrayatvena sthAnigAnAbhAve'pi kittvaM prati sthAnivadbhAvAt kidAzrayaH pratiSedho bhavati / asRSTa asRSThAH samadRSTa / samadRSTAH / dhAtoH svarUpagrahaNe 'tatpratyaye vijJAnAt ceha na bhavati / rajjusRbhyAm / devadRgbhyAm // 112 // spRzAdisRpo vA||4|4|113 // spRzamRzakRpatRpadRpAM nRpazca svarAtparo ghuDAdau pratyaye pare'kAro'nvo vA bhavati akiti / smaSTA / sparddhA / spaSTum / sparSTam / sprssttvym| spaSTavyam / asmAkSIt / aspArkSat / smakSyati / sprkssyti| evaM nraSTA / maSToM / kraSTA / karSyA / traptA / vartA / dratA / dartA | sptaa| satI / ghuTI - tyeva / sparzanam / marzanam / akitItyeva / spRSTaH / pispRkssti|| 113 // iravasya taH pitkRti ||4|4|114 // ghuTIti nivRttamasaMbhavAt akitIti ca 'sosto aniSi' iti sunAkaraNAt / hrasvAntasya dhAtoH piti kRtpratyaye pare to'nto bhavati / *jagat / avicit / somasut / puNyakRt / Agatya / vijitya / prastutya / mahRtya / hrasvasyeti kim / graamnniiH| AlUya / piditi kim | citam / stutam | kRtIti kim / ajuhvuH| grAmaNi kulaM vRtraha kurumirAtra tu' asiddhaM bahiraGgamantaraGge' iti na bhavati / suzuH upazUyetyatrAntaraGgatvAdvizeSavihitatvAcca vRddIrghatvaM ca bhavati // 114 // ato na Ave // 4|4|1182 // dhAtorvihite apane pratyaye pare'kArasya yo'nto bhavati / pacamAnaH / pavamAnaH / kacacamudvahamAnaH / kariSyamANaH / vidyamAnaH / ata iti kim / shyaanH| bhuJjAnaH / Ana iti kim / pacan / pUrvAntakaraNaM 'mavyasyAH' ( 4 - 2 - 113 ) isAkAraniSTatyartham // 115 // tInaH || 4 | 4 | 116 || AsteH parasthAnasyA derI kAro nipAsate / aasiinH| udAsInaH / upAsInaH | adhyAsInaH // 116 // RtIr // 4|4|117 // RkArAntasya dhAtoH kiti Giti ca pratyaye pare nirdezAt RkArasyaiva sthAne irityayamAdezo bhavati / tIrNam / dIrNam / AstIrNam / vizIrNam / Giti, riti / girati / bahuvacanaM lAkSaNikasyApi parigrahArtham / cikIrSati / jihIrSati / vitIti kim / tarati // 117 // *oSThAdur // 4 / 4 / 118 // dhAtoroyAdvarNAtparasya RkArasya viGati pratyaye pare urAdezo bhavati / iro'pavAdaH / pUrtaH / pUH / purau / puraH / popUryate / popurati / bubUti / paiti / pati / dantyo'pyodvayaH / tena vacUrSate prAcUrSati / oSThyAditi kim | tIrNam / dhAtoriti vizeSaNAdiha na bhavati / samIrNam / kitIse / -prasajyAzravaNAditi / prasajyeti kvAnta tata prasajyapratiSedha / tarhi prasajya katham / satyam / 'te lugbA' iti lope'vyayasabandhitvAbhAvAtselopAbhAve bhaviSyati // ghuTIti nAzrIyate iti / jagamartha ahiti ghuDAdau pratyaye bhavatIti nAzrIyate iti // tatpratyayeti / tasmAddhAtorghuDAdau pratyaye kAryavijJAnam / atra tu rajjusRDiti nAmna // hrasvasya taH // - sosto nipIti hrasvAntAdasmAdeva suyajoIni yiti akitsabhava ityarthaM / yahA kipa pizvavidhAnAt naiyAsikA kitA kRtA pitvavidhAnamityuttara prAhu / yadi di kitIti sabadhyeta tadA pitRkaraNa nirarthaka syAditi // - jagaditi / 'didyut' iti kriyAzabdo'tra sajJAzabdastu 'gamedidde yA' iti sAdhu // - asiddha vahiraGgamiti / ekana chaube isvo'nyanna nalopa. // RdvatAM GitIr // RkArasyaiveti / na svanekavarNa. sarvasyeti // oSThayAdur Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIgaza0.1 // ABOROSPE niparaNam / nipArakaH / prAvaraNam / pAvArakaH / kecittu upAntyasyApi gata uramicchanti / pRNmRNoryablupa tas 'ahanpazcama (4-1-107) ityAdinA dIrghatyam / paripUrNa / marimUrNaH / avizeSanizAcadapi sagRhItam // 118 // 'isAsaH zAso'vyAne // 4 // 4 // 119 // zAsteravayavasthAsaH sthAne'Di vyasanAdau ca Diti pratyaye pare isityayamAdezo bhavati / achi, azipat / anvaziSat / kliti paJjane, ziSTaH / ziSTAn / anuziSTaH / ziSTA / anuziSya / ziSyaH / ziSyate / zoziSyate / ziSTaH / ziSThaH / shissyH| ziSyaH / zAsa: zisityakalA Asa ividhAnaM yaha lupi zAziSTa ityAdizyogArtham / anyathA ziSTa ityAdi syAt / aLyajana iti kim / prazAsatuH / zazAsuH / zAsati / viDatItyeva / zAstA / zAstram / zAsti // 119 / / kau // 4 / 4 / 120 // zAzo'vayavasyAsaH sthAne kAvisAdezo bhavati / AryazIH / mitrazIH // 120 // AraH // 4 / 4 / 121 // AGaH parasma zAzo'vayavasthAsaH sthAne kAvevesAdezo bhavati / AzIH / AzipI / AzipaH / pUrveNa siddha niyamArtho yogaH / teneha na bhavati / AyurAzArate / AzAvahe / AzAsmahe // 121 // voH pvavyaJjane luk // 4 / 4 / 122 // pau yakArarahitavya janAdau ca pratyaye pakAravakArayorlum bhavati / pugrahaNamamatyayArtham / pau, kopayati / kSamApayati / avyaJjane, snUtam / mAtam / Utam / deditaH / zezrivaH / ajejIva / didivAn / didivAsau / didivAsaH / kaNDUmicchatIti kaNDUyate kie / kaNDUH / kaNDavauM / kanuvaH / lolUH / bobhUH / lUnyuH / pUnsuH / pici te devoH suteH, sudeH / kathaM vRkSasyatIti vRkSa / NilukaH sthAnivattvAt bhaviSyati / yavarjanaM kim / vayyate / sevyate / vyaJjana iti kim / knUyitA / devitA / pratyayAvatpayayoH pratyayasyaivaM grahaNAt dhAtvavayave na bhavati / bezcakaH // 122 // kRtaH kIrtiH // 4 / 4 / 126 // kRtaN ityetasya kI isayamAdezo bhavati / kIrtayati / kIrtayataH / kIrtayanti / kAttiH / kRta "Rtudupadezo'cIkRtadityatra "akArazraraNArthaH / ikArAntanirdezo maGgalArthaH // 113 // // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnakhopajJazabdAnuzAsanavRttau caturthasyAdhyAyasya caturthaH pAdaH // 4 // iti caturthovyAyaH // 4 // duryodhano/patijaitrabAhu gRhItacedIzakaro'vatIrNaH // anugrahItuM punarinduSaMzaM zrIbhImadevaH kila bhIma eva // // // // // // // // // // // // ||-kecittpaantyeti / kArAvayavayogAdAtarapi pharakAra / vizeSaNamanta' iti nyAyAna kakArAntAva sAmAnyAdhikaraNye ca paThI samate, tanmate tu dhAtoH sabandhina pharakArasya ura tato vyadhikaraNe paSThItyupAgaca sivm||-isaas:-||-shisstt ityAdIti / malabantarUNApi isAdeza syAdityartha ||-kau // pUpi siddha pApiti pRthakaraNa ko gAlAgA'nityatvajJApanArtham / tenA'vyayiti siddham / na ca vAcya NitukaH sthAnisya 'na sadhi'-ityasya prasthAnAt ||-aangH||-kaaveti / AU epa kApiti pratyapaniyamastu na pUrveNekapogA'karaNAra / ko myAnakAryama'nitya ca / tena giro gira 12 gAgAzita na dIrghAyU rAjanajIraNAdo nopA'bhAdha sisa' ||-knH kIrtiH ||-dupdesh iti / ayamartha dhAtupAThe koNiti paThyatA kimanenetyAha-kArazravaNArtha iti / yataH 'nAnA ' tyA pAhaNasAmagArakIrA dezo vAdhyate / nanu taNityA kAramapanIya kAra epa phiratAm / eva caparNasyetyanApi vargagrahaNa na kArya bhavet / satyam / kRta iti te tu kRteta vA gRhyate iti sadeha spAt // ityAcA pAya // // gRhItacedIzakara iti pApaDaNabhImapakSe cedIzo duHzAsanasta isto hi bhImena kRttaH / dvitIyapakSe tu cedIzo AhAlIya. karNaH sa gRhItako gRhItarAjadevabhAgaH / tasmAta mAlameze suvargamAviko bhImadeva bhAginAya // // // rce Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha pnycmo'dhyaayH|| A tumo'tyAdiH kRt // 5 / 1 / 1 // dhAtorvidhIyamAnastyAdivarjito vakSyamANaH pratyayastumamabhivyAvya kRtsaMjJo bhavati / "dhanayAtyaH / "udakevizIrNam / godAyo brajati / atyAdiriti kim / paNiste / kRtpadezA' 'tikRtau nAmni ' (5-1-71) isevamAdayaH // 1 // *bahulam // 5 / 1 / 2 // adhikAro'yam / kRtmatyayo yathAnirdiSTAt arthAderanyatrApi bahulaM bhavati / pAdAbhyAM hiyate pAdahArakaH / gale copyata iti galecopakaH / muhyatyanenAtmeti mohanIyaM karma / nAti teneti sAnIyaM cUrNam / evaM yAnIyo'zvaH / dIyate tasmai iti dAnIyo'tithiH / saMpradIyate'smA iti saMpradAnam / evaM spRhaNIyA vibhUtiH / samAvatate tasmAditi samAvartanIyo guruH / evamudrejanIyaH khalaH / tiSThantyasminniti sthAnIya nagaram / evaM zayanIyaH palyaGgaH // 2 // kartari // 5 / 1 / 3 // kRtmatyayo'rthavizepanirdezamantareNa kartari bhavati / kArakaH / kartA / pcH| nndnH||3|| vyApye ghurakelimakRSTapacyam // 5 // 1 // 4 // ghura kelima iseto pratyayau kRSpacyazabdazca vyApye kartari bhavatIti veditavyam / ghuro vakSyate / *kelimo'ta eva vacanAt jJAyate / kRSTapacye yazca / bhajyate svayameva, bhaGgaraM kASTham / evaM bhiduraH kuzUlaH / chidurA rajjuH / bhAsamidividA kartaryeva ghuraH karmakarturasaMbhavAt / bhAsate ityevaMzIlo bhAsuraH / evaM meduraH / vidura / ke cicchidibhidorapi kartari ghuramicchanti / dopAndhakArabhiduro dRptArikhakSazchidura iti / pacyante svayameva pacelimA mApAH / evaM bhidelimAstaNDulAH / kRSTe pacyante svayameva kRSTapacyAH zAlayaH // 4 // saMgate'jaryam // 5 // 1 // 5 // saMgamanaM saMgatam / tasminkartayabhidheye napUrvAjjIyateryamatyayo nipAtyate / na jIryatIti ajayam AryasaMgatam / mRgairajarya jarasopadiSTam / sAmAnyavizeSabhAvena cobhayorapi prayogo bhavati / tena saMgatamAryeNa rAmAjarya kuru drutam / anaya saMgataM no'stu / saMgata iti kim / ajaraH paTaH / ajaritA kambalaH / kartarItyeva / ajArya saMgatena // 5 // rucyAvyathyavAstavyam // 5 / 1 / 6 // ete kartari nipAtyante / rocate pUrvAda vyathatezca kyap pratyayo vasatestu tavyaNa nipAtyate / rocate iti rucyo modako maitrAya / na vyathate ityavyathyo muniH / vasatIti vaastvyH|| 6 // bhavyageyajanya centercenarenesawarekare ahaM ||-aa tumo'tyAdi kRt ||-dhndhaaty iti / atra kRtsajJAyA 'kAraka kRtA' iti samAsa ||-udkevishiirnnmiti / atra 'kena' iti samAsa / 'tatpurupe kAte' ityalum / godAya ivatra tu 'isyukta kRtA' iti sa ||-bhulm ||-athaariti| AdipadAdupapadadhAt gRhyate ||-spRhnniiyaa vibhuutiriti| spRhyate'syai spRhaNIyA vibhUti karmatApajA smRtyata ityrthH| cyApyasya 'syApya'-iti vA sapradAnasajJA ||-cyaa. pye ghur-||-kelimo't patra vacanAditi / vihAvisApacibhidyAde kelima" iti auNAdiko niyatadhAtuvipayo'ya tu sarvaviSaya ityAha // lgte'j-|| kepAdikasya jazo nipAtana na dRSTamityAha-jIryatIti Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ramyApAtyAplAvyaM navA // 5 // 17 // ete kari vA nipAtyante / bhAvakarmaNoH prAptayoH pakSe kartari vidhAnArthamidam / bhUgAyaviramayatibhyo yo yaH pratyayo / paM0 a0 yazca janerApUrvAbhyAM ca patiplubhyAM dhyaN sa katari vA nipAtyate / bhavatyasAviti bhavyaH / pakSe bhavyamanena / gAyatIti geyo gANakaH sAnAm / geyAni mANavakena / sAmAni / jAyate'sAviti janyaH / janyamanena / ramayatyasau ramyaH / ramyate ramyaH / ApatatyasAvApAtyaH / ApAtyamanena / Aplavate'sAplAvyaH / AplAvyamanena // 7 // pravacanIyAdayaH // 5 / 1 / 8 // pravacanIyAdayaH kartayanIyapratyayAntA vA nipAtyante / pravakti mante nA pravacanIyo guruH zAsanasya / pravacanIyaM guruNA zAsanam / upatiSThata iti upasthAnIya. ziSyo guroH / upasthAnIyaH ziSyeNa guruH / eva ramayatIti ramaNIyo dezaH / madayAta iti madanIyA yopit / dIpayatIti dIpanIyaM cUrNam / mohayatIti mohanIyaM karma / jJAnamANotIti jJAnAvaraNIyam / eva darzanAvaraNIyam // 8 // lipIDsthAsavasajanaruhaz2abhajeH ktaH // 5 / 1 / 9 // ebhyaH kamatyayo yo vihita sa kartari vA bhAti / zliSTaH / AzlieH kAntAM | kAmukaH / AzliSTA kAntA kAmukena / AzliTaM kAmukena / jIG, atizayito guru ziSyaH / bhatizayito guruH ziSyeNa / atizayitaM ziSyeNa / upasthito guru ziSyaH / upasthito guruH ziSyeNa / upasthitaM ziSyeNa / As , upAsito guru ziSyaH / upAsito guru ziSyeNa / upAmitaM ziSyeNa / vas , anU pito guruM bhavAn / anUpito gurubhavatA / anUpitaM bhavatA / jan anujAto mANavako mANavikAm / anujAtA mANavikA mANana kena / anujAtaM mANavakena / vijA| tA vatsaM gau / vijAto vatso gvaa| vijAtaM gavA / ruha. ArUDho vRtaM bhavAn / ArUDho kSo bhAtA / AvaDhaM bhavatA / ja , anujIrNo kRpalI caitraH / anuprApya jIrNa ityarthaH / anujIrNA kRpalI caitreNa / anujIrNa caitreNa / bhaja , vibhaktA bhrAtaro rikyam / vibhaktaM bhrAtRbhiH riktham / vibhaktaM bhrAtRbhiH / akarmakA api hi dhAtava upasargasaMbandhAtsakarmakA bhavantIti zIDAdigrahaNam / anyathA'karmakatvAduttareNaina siddham / zlipabhajI kevalAvapi sakarmako // 2 // aarmbh||1|10|| Arambhe AdikarmaNi bhUtAditvena vivakSite vartamAnAddhAtoryaH kto vihitaH sa kari vA syAt / prakRtaH kaTa bhavAn / prakRta. kaTo bhavatA / prakRtaM bhavatA / prabhukta odanaM caitrH| prabhukta odanazcaitreNa / prabhuktaM caitrenn||10|| gtyrthaakrmkpivbhujeH||5||11|| bhUtAdau yaH kto vihitaH sa gatyarthebhyo'karmakebhyazca dhAtubhyaH pivabhujibhyAM ca kartari vA bhavati / gatyartha , gato maitro grAmam / gato maitreNa grAmaH / gataM maitreNa / yAtAste grAmam / yAtastaigrAmaH / yAtaM taiH / akarmaka, Asito bhavAn / zayito | bhavAn / AsitaM bhavatA / zayitaM bhavatA / sakarmakA apyavivakSitakarmANo'karmakAH / tena paThito bhavAn / evaM prkhyaatH| viditaH / avivakSitakarmabhyo necchntyeke| tanmate kRto devadattaH hRto devadattaH ityAdi kartari na bhavati / kAlabhAvAdhabhizca karmabhiH sakarmakA apyakarmakA uktAH / tena trairUpyaM bhavati / ||-glipshiidd-|| anupUrvo jU prAyupasarjane jaraNe varttate janistu jananopasarjanAyAM prAptAviti bheda ||-aarmbhe-bhuutaaditven vivakSite iti| AdizabdAhRttamAnatyabhaviSyatvayorapi parigraha / yathA jJAtumArabhate prajJAta / kapitu prArapsyate prakaSTa // gatyarthAka ||-kaalbhaavaa'dhybhishceti| upalakSaNaravAddeza ityapi jJeya tena supto bhavAn kurUnityAdi draSTavyam ||-ten trairUpya bhvtiiti| 'kAlAdhya'-ityAdinA yugapatsakarma Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sil supto bhavAn mAsam / mupto bhavatA maasH| suptaM bhavatA mAsam / evamodanapAkaM supto bhavAn isAdi / piva, payaH pItA gAvaH / idaM gobhiH pItam / iha gobhiH pItam / 1 bhuji, annaM bhuktAste / idaM tairbhuktam / iha tairbhuktam // 11 // adyarthAcAdhAre // 6 // 2 // 12 // adyarthAt AhArArthAt dhAtogaisakarmakapivabhujezca yaH ktaH sa AdhAre vA bhavati / idamepAM jagdham / idaM tairjagdham / iha tairjagdham / idamepAmabhyavahRtam / idaM tairabhyavahRtam / idaM tepAmazitam / idaM tairazitam / Arambhe tu kartaryapi bhavati / iha te annaM pAzitAH / iha te madhu palIDhAH / gasarthAdibhyaH khalvapi / idaM teSAM yAtam / idamaheH saptam / idamepAmAsitam / idamepAM zayitam / idaM gavAM pItam / idaM tepAM suktam / pakSe kartRkarmabhAveSu pUrvANyevodAharaNAni // 12 // ktvAtumam bhAve // 5 / 1 / 13 // *veti nivRttam / ktvA tum am isete pratyayA bhAve dhAtvarthamAtre veditvyaaH| kRtvA jati / kartu brajati / kAraMkAraM brajati / cauraMkAramAkozati / atithivedaM bhojayati // 13 // bhImAdayo'pAdAne // 5 / 1 / 14 // bhImAdayaH zabdA apAdAne sAdhavo bhavanti / vibhyayasmAditi bhImaH / evaM bhISmaH / bhyaankH| varuH / samudraH / suvaH / suk / rakSaH / saMkasukaH / khannatiH / uNAdiprayayAntA ete saMpradAnAccAnyatroNAdayaH' (5-2-15) iti niSedhenAprAptA nipAtyante // 14 // sNprdaanaacaanytronnaadyH||5|1 / 15 // saMpradAnAdapAdAnAccAnyatra kArake bhAve coNAdayaH pratyayA bhavanti / kRttvAkartaryeva prAptAH karmAdiSvapi kathyante / karotIti kAruH / vAtIti vAyuH / kapito'sAviti karmaNi kapiH / tanyate'sAviti tanuH / Rcanti tayeti Rk / vRttaM tatreti varma / caritaM tatreti carma // 15 // asarUpo'pavAda votsargaHprAk kteH // 5 / 1 / 16 // itaH sUtrAdArabhya striyAM ktirityanaH mAk yo'pavAdastadvipaye'pavAdenAsamAnarUpa *utsarga autsargika. pratyayo vA bhavati / avazyalAvyam / avazyalavitavyam / avazyalavanIyam / jJaH / jnyaataa| jJAyakaH / nandanaH / nandakaH / nandayitA / asarUpa iti kim / vyaNi yo na syAt / kAryam / Dacipaye'N na syAt / godaH / anubandho'prayogI iti sArUpyameva / prAkkteriti kim / kRtiH / citiH / rakSitam / rakSaNam / dhAdirna bhavati / cikIrpA / jihI / tine bhavati / IpatyAnaH / supAnaH / duSpAnaH / khal na bhavati / apavAdatyAdiviSaye tu asarUpo'pyutsargatyAdina pravartate iti 'zrusada-(5-2-2) ityAdisUtre *vAgrahaNena jJApayiSyate // 16 // RvarNavyaJjanAd dhyaN // 5 / 1 / 17 // RvarNAntAvyaJjanAntAca dhAtoyaN pratyayo bhavati / kAryam / hAryam / pAkyam / vAkya / kavvamarkamakatva cokta tenAkarmakatvAt kartari bhAve ca sakarmakAt karmaNi prayoga iti trairUpyam ||-supto bhavAnmAsamiti / ava yAvatA karmasajJA tAvatA karmaNi dvitIyA / yAvatA svakarmasajJA tAvatA kartari ka // adyrthaacaa-|| nanvida tairjagdhamityAdI AdhArA'bhAvAkarmaNi svayameva ko bhaviSyati ki vikalpeneti / na / takrakauNDinyanyAyenAdhAra eva enyaH ka. syAt / yathA 'gatyarthAt kuTile' ityatra yaD ||-puurvaannyevodaahrnnaaniiti / 'gatyaryA'karmaka'-iti sUtre darzitAni // ktvaatum-||-ceti nivRttamiti / kArakanivRtte ||-asruupop-|| apodyate hevyate | utsargo'neneti vyaJjanAya ||-utsrg iti / ukrampA'pavAda sRjyate vidhIyata iti gha / nanvatra vAgrahaNa kimayaM yato'pavAdo vizeSavidhAnAdutsargastu pakSe asmAdacanAiviSyati / satyam / vAgrahaNA'bhAve sarvo'pyutsargo'pavAde evaM pravartate tata katyAdI apavAdaviSayAbhAvAt tRjAdina syAt / jJAtetyAdI tvapavAdasya kasya darzanArasthAt ||-autsrgik iti / utsarjanamiti yadA bhAve ghan tadA prayojanArtha ikaNa yadA tu karmaNi ghaJ tadA vinayAdibhyaH svArthika ikaNa ||-apvaadtyaadivissye tviti / aa sUtre vizepA'nabhidhAnAcyAdirapi prApnoti ||-vaagrhnneneti / yadyanenApa Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a0 // 2 // Erecexceedee hama NakAro vRddhyarthaH / pakAraH keniTaH-(4-1-211) ityatra vizeSaNAryaH // 17 // pANisamavAbhyAM sRjaH / / 5 / 1 / 18 // pANipUrvAtsamavapUrvAMca0 sRjeyaNa prasayo bhavati / nadapAntya 'kyapo'pavAdaH / pANibhyAM sRjyate pANisaryA rajjuH / samavasajyate iti samavasarmyaH pANisamavAbhyAmiti kim / sujyam / saMsRjyam / samaveti samudAyaparigrahArtha dvivacanam // 28 // uvaNodAvazyake // 511119 // avazyasya bhAvo'vazyaMbhAva iti vA akAMja Avazyakam / tAramanyotye uvarNAntAdAtomaryaN bhavati / lAvyam / pAvyam / yanniyogAta kartavyam arthamakaraNAdinA nizcitaM tasAyaM pratyayaH / lAngamavazyam / pAnyamavazyam / avazyalAnyam / avazyapAvyam / anAvazyaMzabdenApi avazyaMbhAvo botyate mayUrapaMsakAditvAca rAmAsaH / avazyastutya iti paratvAt kyam / Avazyaka iti kim / lavyam / panyam // 19 // 'AsayavapirapilapitrapiTipidAbhicamyAnamaH // 5 // 2 // 20 // ApUrvAbhyAM sunotinamibhyAM gotyAdizyazca dhAtubhyo dhyaN bhavati / gaapvaadH| AsAnyam / yAmpam / vApyam / rApyam / lApyam / abhilApyam / apatrApyam / Depyam / dabhiH sotro vandhane vartate / dAbhyam / abadAbhyam / 'AcAmyam / AnAmpam / namirantabhUtaNyaH sakarmakaH / akarmakA api hi dhAtano Nyarthe vartamAnAH sakarmakA bhavanti / yathA nemi namanti | "DipeH kuTAdilAye guNo na labhyate iti dhyaNa vibhIyate / AnamenecAntyaka // 20 // vAdhAre'mAvasyA // 5 // 1 // 22 // amApUvoda- sa saterAdhAre dhyaNa pratyayo dhAto. pakSe isva nipAtyate / amAzabdaH sahAH sadanasato'syA sUryAcandramasAniti amAvasyA amAvAsyA vA rUhayA tithicishepH| pakSa yamalA syanipAtanam 'avAmAnAsyApA (6-3-103)ityatra digacikRtasyAnangatvAdagAvAsyAzabdena 'amAsyAzabdasyApi grahaNArtham // 21 // saMcAyakuNDapAyyarAjarAyaM ktii||5||1||22|| ete katAvanidhaye gaNatA nipAtyanta AdhAre karmaNi nA / nipAtanAdevAyAdezadIle api bhavataH / saMcIyate yogo'sgina saMcIyo vAsAviti saMcAyyaH kanuH / saMceyo'nyaH / kuNDaH poyate somosmin kuNDaiH pIyate ini vA kuNDapArayaH ratuH / sasomako hi yAgaH RtuH / kuNDapAno'nyaH / rAjA sUgate'smin rAjA vA sotavya iti rAgarAyaH nAnuH // 22 // praNAyyo niSkAjAsammate // 5 // 1 // 23 // prapUrvAgayate yeN AyAdezA nipAtyale niphAge'rAMgave nAbhidheye / praNAyyo'ntenAsI / ripopabhilAga ityarthaH / gaNAragacauraH / lokAsammata ityarthaH / praNeyo'nyaH cAvaNAdiviSAraNa pAri sAnA kitAbAraNenelA ||-paannit-||-yog- ni pisi higa gANArA pA -uAdA--arthaprakaraNAdinati / avazamAdirApamA vareNeganaM ||-avshymaano gotyane iti / gayA pati to Agora nApihitAvihAre noti mAvimapona vA piNA lotiro'STATbhAvapazyanamanoga ||-thaayu-||-dbhiH sauravi // embherA dammyAmiti ||--maanaamyaamiti / vAma 'moDAmi'-gati gItigare paNiopAna vizeSa sata | sopasargarayodAharaNam // nApi zakirAti -prati gamayo'pi guNamiti bhAti yA gANe nA-uipaH jyAdo gAdi / vAdhAre'mA-|--pajhe gamahatyeti / pAbhAramAvaso gaiti kitA paNa tu praNAdApAre'pi bhaviSyatIti bhAra ||-maagaasdsthaapiiti / gA goraganAyedAra nAma mAga ga sAra / Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Neem // 23 // dhAgyApAyayasAnnAyanikAyyamRGmAnahavirnivAse // 5 / 1 / 24 // dhAyyAdayaH zandA RgAdiparyeSu yathAsaMkhya paNantA nipAtyante / / nipAtanAdeva ca sarvatrAyAdezaH / dadhAte-ci, dhIyate samidagnAvanayeti dhAyyA Rk / rUdvizabdatvAtkAzcideva Rca ucyante / anyatra dheyA / mIyate yena tanmAnam / tatra mAGa AdipatvaM ca / mIyate teneti pAyaM mAnam / meyamanyat / saMpUrvAnnayatehaviSi samo dIrghatvaM ca / sAnAyyaM haviH / ayamaSi rUDhizabdatvAdavivizeSe'vatiSThate / saMneyamanyat / nipUrvAcinolenivAse AdikatvaM ca / nikAyyo nivAsaH / niceyamanyat // 24 // 'paricAyyopacAyyAnAyyasamUhyacityamagnau // 5 // 1 // 25 // ete'nau nipAtyante / paryupapUrvAcinotepaNa AyAdezazca / paricIyata iti paricAvyo'gniH / evmupcaayyH| paricayaH, upaceyonyaH / ApUrvAnnayateya'Na AyAdezazca / gArhapatyAdAnIyate ityAnAthyo dakSiNAniH / sa hyAhavanIyena saha "ekayonirevocyate / aaneyo'nyH| kecidagnivizeSAdanyatrApyanityavizeSa icchanti / AnAyyo gobuk / anitya ityrthH| saMpUrvAdaheyaNa UtvaM ca vazabdasya / samuhyata iti samUhyaH / anyaH saMcAyaH / anye tu saMpUrvAduheragnAveveti niyamArtha dhyaNaM nipAtayanti / agneranyatra samUhitavya ityeva / vahestu tanmate'nAvapi saMvAhya iti bhavati / cinoteH kyap / cityogni / ceyo'nyaH // 25 // yAjyA dAnarci // 5 // 1 // 26 // yajeH karaNe dhyaN nipAtyate dAnaya'bhidheyAyAm / ijyate'nayeti yAjyA / 'tyajyapravacaH' (4-4-118) iti gatvAbhAvaH // 26 // tavyAnIyau // 5 // 1 // 27 // dhAtoH parau tavya anIya iseto pratyayo bhavataH / zayitavyam / zayanIyam / vastavyam / vasanIyam / kartavyam / karaNIyam bhavatA / kartavyaH karaNIyaH kaTaH // 27 // ya ecAta // 5 / 1 / 2 / 28 // RvarNavyaJjanAntAt dhyaNo vihitatvAtpariziSTAsvarAntAddhAtoryaH pratyayo bhavati antyAkArasya caikAro bhavati / ditsyam / dhitsyam / ceyam / jeyam / neyam / zeyam / navyam / lavyam / bhavyam / ecAtaH / deyam / dheyam // 28 // zakitakicatiyatizasisahiyajibhajipavargAt / / 5 / 1 // 21 // zakyAdibhyaH pavargAntebhyazca dhAnubhyo yaH pratyayo bhavati / dhynno'pvaadH| zakyam / takyam / catyam / yatyam / zaspam / sahyam / yajyam / bhajyam / pavarga, tapyam / labhyam / gamyam / yaje 'tyajyajmavacaH' (4-1-118) iti pratiSedhAt bhajezca bAhulakAd vyaNapi / yAjyam / bhAgyam / yajibhajibhyA necchantyeke / kathamasinA va yo'sivavya, muzalavavyaH / 'na janavadhaH' (4-3-54) iti ddhimatipedhe ghyaNA bhaviSyati // 29 // "yamamadagado'nupasargAt // 5 / 1 / 30 / / upasargarahitabhya ebhyo yaH pratyayo bhavati / yamyam / madyam / gadyam / anupasargAditi kim / AyAmyam / pramAdyam / nigAyam / pavargAntatvAt siddhe yamo niyamArtha vacanam 'anupasargAdeva yathA syAt / bahulavacanAnmAyatyaneneti madyam karaNe'pi niyamyamiti ca sopasargAditi // 30 // carerAGastvagurau // 5 // 1 // 31 // anupasargAcarerAGpUrvAvagurAvayeM yo bhavati / carya ||-pricaayyo-1-ekyonireveti / AhavanIyo'gnidakSiNAgnizca nivANo gArhapatyAdevAnIyate / ato dvAvadhekayonI gArhapatyAgniAvaraNinimanyanAdevopAya iti na sa AnAyya ||-shkitkiST-tyjyjprvc iti pratiSedhAditi / anyathA dhyaNapratyayA'bhAvAtprAptireva nAstIti ||-ymmd-||-anupsgaadeveti / anupasargAyama eveti viparItaniyamastu na 'zakitaki'-ityatra pavargagrahaNAt Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Soderne zrImA 14 bhavatA / coM dezaH / Acarya bhavatA / AcayoM deza / AGastviti kim / abhicAryam / agurAviti kim / AcAryo guruH // 31 // "varyopasaryAvadyapaNya mA0 mupeyartumatIgaryavikraye // 5 // 1 / 32 // varyAdayaH zabdA upeyAdiSvartheSu yathAsaMkhyaM yAntA nipAtyante / vRNAterye varyA upeyA cedbhavati / zatena varyA, sahasreNa varyA kanyA saMbhaktavyA maitrImApAdanIyeti yAvat / vRtyAnyA / vRNoteH kyA / strIliGganirdezAdiha na bhavati / vAryA RtvijH| anyastu 'sugrIvo nAma vayo'sau bhavatA cAruvikrama ' iti prayogadarzanAtpuMliGgepIcchati / sAmAnyanirdezAnadApa saMgRhItam / zatena varyaH / sahasreNa varyaH / upapUrvAtsatarye upasaryA RtumatI cet / upasaryA gauH / garbhagrahaNe prAptakAletyarthaH / anyatra upasaryA zaradi mathurA / naJpUrvAdvaderye avayaM garyo cet / avayaM pApam / avadyA hisA / ghyetyrthH| *anudhamanyat / kathamavAdyA vadanirupapadAt dhyaN / pazcAnnansamAsaH / paNeya paNyaM vikreyaM ceta / paNyaH kambala. / paNyA gauH / vikrayetyarthaH / anyatra pANyaH sAdhuH // 32 // 'svAmivaizye'ryaH // 5 / 1 / 33 // ataH svAmini vaizye cAbhidheye yo nipAtyate / ayaH svAmI / ayoM vaizya' / khAmivaizya iti kim / AryaH // 32 // vadya karaNe // 5 // 1 // 34 // vaheH karaNe yo nipAsate / vahanti teneti vA zakaTam / bAhyamanyat // 34 // nAmno vadaH kyap ca // 5 // 1 // 35 // anupasargAditi vartate / anupasargAnnAmnaH parAdeH kyA yazca pratyayau bhvtH| brahmodyam / brahmavayam / satyavadyam / sakhogham / nAmna iti kim / vAyam / anupasagAdityeva / pravAyam / anuvAdyam / kakAraH kitkAryArthaH / pakAra uttaratra tAgamAtheH // 35 // 'hatyAbhUyaM bhAve // 5 // 1 / 36 // anupasargAnnAmnaH parau hatyA bhUya ityetau bhAve "kyavantau nipAtyete / hanteH strIbhAve kyA tkaarvaantaadeshH| brahmaNo vadhaH brahmahatyA / bhrUNahatyA / daridrahatyA / vahatyA / bhavatenapuMsake bhAve kyap / brahmabhUyaM gataH / devabhUyaM gataH / brahmatvaM devatvaM gata ityarthaH / bhAva iti kim / zvaghAtyA vRpalI / nAnna ityeva / hatiH / ghAtaH / bhavyam / hanterbhAve dhyaN na bhavatyanabhidhAnAt / tathA ca bahulAdhikAraH / anupasargAdityeva / upahatiH / prabhavyam // 36 // agnicityA 1 // 5 / 2 / 37 // agneH parAcinoteH strIbhAve kyA nipAtyate / agnezcayanamagnicityA // 37 // kheyamRSoye // 5 // 1 // 38 // anupasargAditi nAnna iti ca *nivRttam / kheya poya ityeto kyavantau nipAtyete / khaneSaNo'pavAdaH kyapa antyasvarAderekAratha / khanyata iti kheyam / nikheyam / utkheyam / mRpApUdvidateH pakSe ye prApte nityaM kyap / mRpodyate mRSodyam / nAtra bhAva eveti yogavibhAgaH // 38 // kupyabhidyodhyasidhyatidhyapuSyayagyAjyasUrya nAni / / 5 / / 11 / 35 // anupasamA anuvAdyam / kakArA kyA takArathAna -vopa--zatena varya iti / yastu vareNyaparyAya tasya varaNa ityasmAt NijantAt sidvi ||-anudym'nyditi / yattu anUpamiti tadAnuvadana anUt / anadi sAdhu 'tatra sAdhI ya'6 ||-svaamiveshye'ryH // nipAtanaspeSTaviSayatvAt sajJAyAmeva nipAtanam ||-htyaabhy-|| hatyA ca bhUya ceti vAkya kArya bhUSasya napusake nipAtanajJApanArtham ||-kyvntaaviti / 1 cAnukRSTatvAt yo nA'nuvartate // - brahmaNo vadha iti / sabandhe paSThI akarmakasya vivakSaNAt ||-htiriti / sAtiheti '-iti nipAtanavAdhanArtha Adima kti ||-sthaa 21 bahulAdhikAra iti / etadarthameva bahulAdhikAro'nuvartate ityartha ||-kheymRpo--nivRttmiti / nipAtanasyeSTaviSayatvAt ||-nikheymiti / ghotakatvAt nyAdiprayoge'pi bhavati CREAM Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2233 39 // ete kyavantAH saMjJAyAM nipAtyante / guNaiH kyap AdikatvaM ca dhane'rthe / gopAyyate taditi kupyaM dhanam / gopAyyamanyat / bhiderujjhezca nade'bhidheye kyap ujjhetvaM ca / bhinatti kulAni iti bhidyaH / ujjhatyudakam uddhyaH / anyatra bhettA ujjhitA / sidhivipapuSibhyo nakSatre'bhidheye kyap lipelopazca / sidhyanti tveSanti puSyanti asminkAryANIti sivyaH tiSyaH puNyaH / anyatra sedhanaH tveSaNaH, poSaNaH / yujeH kyap gatvaM ca vAhane'bhidheye / yuJjanti taditi yugyaM vAhanam gajAzvAdi / yogyamanyat / AGpUrvAdajerdhRte'rthe kyap / AJjantyaneneti AjyaM ghRtam / AJjanamanyat / sarteH kyap RkArasyor, suvatervA kyap rAntava devatAyAm / sarati sutrati vA karmasu lokAniti sUryo devatA / bahulAdhikArAnnipAtanasAmarthyAdvAnukto'pi nipAtaneSu kArakavizeSo gamyate // 39 // dRvRstujuSetizAsaH // 5 / 1 / 40 // ebhyaH kyap bhavati / ha, AhatyaH / vRg mAvRtyaH / vRGastu vAryA RtvijaH / stu stutyaH / avazyastutya / juSyaH / etIti * iNikograhaNam / isaH / adhIsaH / ayateriGazca na bhavati / upeyam / adhyeyam / iko'pyadhyeyamityeke / Iyaterapyupeyamiti bhavati / zAs, ziSyaH / AzAsestu AzAsyamanyat punaruktabhUtam iti / kathamanivAya gajairanyaiH svabhAva iva dehinAm iti, saMbhakteranyatrApi vRddhaM // 40 // RdupAntyAdapi dRcaH // 5 / 1 / 41 // RkAropAntyAddhAtoH kRpicRtiRcivarjitAt kyap bhavati / nRtyam / vRdhyam / gRdhyam / gRdhyam / apicaca iti kim / kalpyam / catrtyam / arcyam // 41 // vRSamRjizaMsiguhiduhijo vA // 5 / 1 / 42 // ebhya. kyap vA bhavatei / kRtyam / kAryam / vRSyam / varNyam / mRjyam | mArgyam / zasyam / zaMsyam / guhyam / gohyam | duhyam / dohyam | japyam | jaapym| japerapi 'kyavabhAvapakSe dhyaN vikalpasAmarthyAt // 41 // jivipUnyo halimuJjalke || 5 | 1143 // jayatervipUrvAbhyAM ca | pUnIbhyAM yathAsaMkhyaM halimuJja kalkeSu karmasu vAcyeSu kyap masayo bhavati / mahaddhalaM haliH / muJjastRNavizeSaH / kalkakhiphalAdInAm / jIyate nipuNeneti jityA jityo vA hliH| pUG pUg vA / vipavitavyo vipUyo muJjaH / pUgo necchantyeke / vinetavyastailAdinA madhye iti vinIyaH kalkaH / halimuJjakaka iti kim | jeym| vipavyam / vineyam // 43 // pAsvairivAyA grahaH // 5 / 1 / 44 // vibhaktyantaM padam / asvairI paratantraH / vAdyA vahirbhavA / pakSyo vargyaH / eSvartheSu grahaH kyap bhavati / dhyaNo'pavAdaH / pragRhyate vizeSeNa jJAyate pragRhyaM padam / yatsvareNa na saMdhIyate agnI iti / avagRhyate nAnAvayavasAtkriyate avagRhyaM padam / asvairiNi, gRhyAH kAminaH / rAgAdiparatantrA iyarthaH / vAhyAyAM grAmagRhyA zreNiH / nagaragRhyA senA / vAhyetyarthaH / strIliGga nirdezo liGgAntare'nabhidhAnakhyApanArtha / pakSye, tvadgRhAH / madgRhAH / guNagRhyA vacane vipazcitaH / tatpakSAzritA ityarthaH / eSvati kim / grAhyaM vacaH // 44 // * bhRgo'saMjJAyAm // 5 / 1 / 45 // bhRgo dhAtorasaMjJAyAM kyap bhavati / || - DavRg - - iNikorgrahaNamiti / iDastu parasmaipadyAdAdikasAhacaryAt nirAsa // - AzAsyamanyaditi / ADa kAveveti niyamAnna zipAdeza // kuvapi // kathava'bhAvapakSe vyaNiti / 'zakita ki' - iti yapratyaye tu vizeSA'bhAva // - jivipUnyo - // tailAdinA madhye iti / tailAdinA kartrAtmano madhye vinetavya' / ko'rthaM prApayitavya / yadvA madhye vartamAnena tailAdinA utkarSa vinetanya || padAsvairi - || pragRhAM padamiti / parasvareNA'sadhIyamAnasya padasya pragRsamiti sajJA vihitA // - nAnAvayava sAkiyata iti / yathA pacatItyatra pac zab tiv itya'vayavA // - bhRgosaM - // Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 a0 zrIhamaza01 bhriyata bhRtyaH / poSya ityarthaH / asaMjJAyAmiti kim / bhAyoM nAma kSatriya' / bhAryA patnI / nanu ca saMjJAyAmapi khiyAM bhRgo nAmni ini kyavasti yathA kumArabhu- tyA / na / tasya bhAva eva vidhAnAt // 45 // samo vA // 5 // 1 // 46 // saMpUrvAdbhagaH kyap vA bhavati / sNbhRtyH| saMbhAryaH // 46 // te kRtyAH // 5 // 14 // te dhyaNa tavya anIya ya kyA ityete pratyayAH kRtyasaMjJA bhavanti / kRtyapradezAH 'tatsApyAnApyAtkarmabhAve kRtyaktakhalAzca ' (3-3-21) ityAdayaH // 47 // *nnktRcau||5||1|| 48 // dhAtoH parau Nakacau pratyayau bhavataH / kRttvAkartari / pAcakaH / paktA / paatthkH| paThitA / NakAro vRddhyarthaH / cakAraH 'trantyasvarAdeH' (7-4-43 ) ityatra sAmAnyagrahaNAvidhAnArtha // 48 // ac // 5 // 1 // 42 // dhAtorac pratyayo bhavati / kRttvAkartari / karaH / haraH / paca paThaH / udAhaH / cakAraH 'aci' (3-4-15 ) ityatra vizeSaNArthaH // 49 // 'lihAdibhyaH // 5 // 1 // 50 // lihAdibhyo dhAtubhyo'v pratyayo bhavati / pRthagyogo vAdhakabAdhanArthaH / lehaH / zepaH / seva / devaH / meSaH / mepaH / meghaH / dehaH / parohaH / nyagrodhaH / koSaH / gopaH / sarpaH / nataH / drshH| eSu nAmyupAntyalakSaNaM dRzestu vA zaM vAdhate / animipa iti bahulAdhikArAtko'pi bhavati / zvapacaH / paaraaptH| kdH| yadada / arIn vraNayatItyaritraNA zaktiH / jArabharA / kanyAvara raghudrahaH / rasAvahaH / eppaNaM bAdhate / bahuvacanam AkRtigaNArtham / ndii| bhpii| plavI / garI / carI / tarI / darI / starI / gRhii| denI / ropI / coro / gohI / ete'jantA gaurAdau draSTavyA // 50 // bruvaH // 5 / 1 / 51 // yo dhAtoraci bruva iti nipAtyate / brAhmaNamAtmAnaM chUte bAlaNanuvaH / aNvacAdezaguNavAdhanArtha nipAtanam // 51 // nandyAdibhyo'naH // 5 // 1 // 52 // nanyAdibhyo dhAtubhyo nAmagaNe dRSTegyo'na' pratyayo bhavati / nanyAdayo nandanaramaNetyAdinAmagaNazabdebhyo'poddhatya veditavyAH / sa ca ' samatyayapATho viziSTavipayArtho rUpanigrahArthazca / nandivAzimadipisAdhivarSizobhirocibhyo NyantebhyaH saMjJAyAm / nandanaH / vAzanaH / madanaH / dUSaNaH / sAdhanaH / vardhanaH / zobhana / rocanaH / sahiramidamirucikRtitapivRdidahiyupUlUzya sNjnyaayaamevaannyntebhyH| sahate sahanaH / evaM ramaNaH / damanaH / virocanaH / vikartanaH / tapanaH / pratardanaH / dhnH| yavanaH / pavanaH / lavaNaH / nipAtanANatA / samaH krandikRpipibhyaH saMjJAyAmeva / saMkrandanaH / sakarSaNaH / saMharpaNaH / karmaNo dabhirdinAzisadibhyaH / sarvadamanaH / janArdanaH / vicavinAzanaH / madhusUdanaH / asaMjJAyAmapi / ripudamanaH / kuladamanaH / parArdanaH / roganAzanaH / arimUdanaH / nardibhIpibhUpipijalpibhyaH / nardayati nardanaH / vibhIpayate vibhiissnnH| kumArapopaNapratipAdaka zAsamapNupacArAt kumArabhRtyA ||-nnktR-||-saamaanygrhnnaavighaataarth iti / anyathA niranubandheti nyAyAt tRca eva graha syAt na tu tRna ||-lihaadibhyH ||-pRthgyog iti / pUrveNa siddhe'syArambhAdityarthaH ||-yaa za vAdhate iti / yadi hi nitya lihArA'c syAttadA dRza zavidhAnama'narthaka syAditi ||-kdvd iti / kutsita vadAve sthavadeM kadAdeza ||-aakRtignnaarthmiti / tena vazA amara kSama raNa zleSa ajagara ityAdayo'darzitA api jJeyA. ||-gauraadau draSTavyA iti / anyernadIityAdInA Dayartha Tiva kRta tat svamate kathamityAha / / 41 nadItyAdInAM sAmAnyo'nena vA'c bhavatu / bharatastu gaurAdI ||-nndyaadibhyo--sprtyypaatth iti / atha prakRtaya eva paThyantA ki sapratyayapAThenetyAha-viziSTaviSayArtha iti / tena ye AWAVE Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUpayati bhUSaNaH / hRpyati darpaNaH / jalpati jalpanaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 52 // grahAdibhyo Nin // 5 / 1 / 53 // grahAdibhyo nAmagaNadRSTebhyo Nin pratyayo bhavati / grAhI / sthAyI / upasthAyI / mantrI / saMmadIM / upAvAbhyAM rudhaH, uparodhI / avarodhI / apAdrAdhaH, aparAdhI / uda: sahidahi (si) bhAsibhyaH, utsAhI / udAhI ( sI ) / udbhAsI / neH zrazIvizavasavaparakSibhyaH, nizRNoti nizrAvI / nishaayii| nivezI | nivAsI / nivApI / nirakSI / natro vyAhasaMvyAhasaMvyavahRyAcitrajavadavasibhyaH, na vyAharati avyAhArI / asaMvyAhArI / asaMvyavahArI / ayAcI / atrAjI / avAdI / avAsI / naJpUrvAtsvarAntAdacittavaka| rtRkAt / akArI dharmasya vAlAtapa / ahArI zItasya zizira / cittavatkartRkAnna bhavatei / akartA kaTasya caitraH / kecidana pUrvAdicchanti / kArI / hArI / vyabhibhyAM bhuvata | bhavati vibhAvI / abhibhAvI / viparibhyAM bhuvo hrasvazca vA / vibhavati vibhaavii| vibhavI / paribhAvI / paribhavI / veH zIGkSigodeze hastrazca / guNaizcitte vizete visinoti vA vizayI viSayI ca pradezaH / nipAtanAtpatvam / grahAdirAkRtigaNaH // 53 // *nAmyupAntyaprIkRgRjJaH kaH // 5 / 1 / 54 // nAmyupAntyebhyo dhAtubhyaH zrIkRgRjJA ityetebhyazca kaH pratyayo bhavati / kakAraH kitkAryArthaH / vikSiSaH / vilikhaH / budha / 'yuvaH / kRzaH / vitudaH / mINAtIti miyaH / kiratIti kiraH / utkiraH / gilatIti gilaH / nigilaH / jAnAtIti jJaH / kAThabheda iti paratvAdaN // 54 // gehe grahaH || 5 | 1 | 55 // gehe'bhidheye graheH ko bhavati / gRham / gRhANi / gRhAH puMsi bahuvacanAnta eva / upacArAddArA gRhAH // 55 // upasargAdAto Do'yaH // 5 / 1 / 56 // upasargAtparAt zyaiGvarjitAdAkArAntAddhAtorDaH pratyayo bhavati / AhvayatIti AiH / praha' / saMvyaH / parivyaH / prajyaH / anujyaH / prasyaH / muglaH / sumlaH / sutraH / vyAlaH | suraH / kenaiva siddhe DavidhAnaM niSedhArtham / upasargAditi kim / Ne, dAyaH / dhAyaH / Ata iti kim / AhartA / azya iti kim / Ne avazyAyaH / pratizyAyaH / ' pUrve'pavAdA anantarAnvidhIn bAdhante nottarAn' iti No bAdhyate nAn tena gosaMdAya vaDavAsaMdAya ityaNeva // 56 // vyAghrAghre prANinasoH // 5 / 1/57 // vyAghra AghA ityetau zabdau jighateryathAsaMkhyaM prANini nAsikAyAM cArthe matyayAntau nipAtyete / vividhamAjidhati vyAghraH prANI / Ajighrati AmrA nAsikA / zasyApavAdaH // 57 // ghrAdhmApAddhedRzaH zaH // 5 / 1 / 58 || ebhyaH zaH pratyayo bhavati / ghrA, jighratIti triH / vijighraH / ujjighraH / dhyA, dhamaH / vidhamaH / uddhamaH / zrAdisAhacaryAtpA iti pivatergrahaNaM na pAteH / pivaH / nipivaH / utpivaH / pAyatestu lAkSaNikatvAnna bhavati / dudhe, dhayaH / vidhaya / uddhayaH / zU, pazyaH / vipazyaH / utpazyaH / veSTakAro GayarthaH / uddhayI / vidhyii| upasargAdevecchantyanye / zakAraH zitkAryArtha // 58 // sAhisAtavedyudejidhAripA|riceteranupasargAt // 5 / 1 / 59 // etebhya upasargarahitebhyo NyantebhyaH zaH prakhayo bhavati / sAhi, sAhayatIti sAhayaH / sAtiH sautro dhAtuH / sAvayaH / nirupayadupapadopasargA. pavante te tathA gRhyante ityartha // - nAmyupAntya - // yudha iti / yudhyate / yodhavAcakastu gigi yodhayatIti aci // - gilaH // - nigila iti / ' navA svare ' ityatra vyavasthitavibhApAzrayaNAnnitsya latvam // gehe // bahuvacanAnta eveti / durgasvekavacanAntamevAha // vyAghrAne vyAtra iti / anekArthatvAcchinapUrvake hisane varttate / Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0 zrIhamaza0 // 5 // vedi vedayaH / udeji udejyH| dhAri dhArayaH / pAri pArayaH / ceti cetyH| anupasargAditi kim / prasAhayitA / chanadhAra iti paratvAdaNeva // 59 // 'limpavindaH // 5 / 1 / 60 // anupasargAbhyAM limpavindibhyAM zo bhavati / limpatIti limpaH / vindatIti vindaH / anupasargAdityeva / prAlipaH // 6 // 'nigavAdenAmni // 5 // 1 // 61 // yathAsaMkhyaM nipUrvAt limpergavAdipUrvAMzca vindernAmni saMjJAyAM zo bhavati / nilimpantIti nilimpA nAma devaaH| gA vindatIti govindaH / kuvindaH / aravindaH / kuruvindaH / urvindH| nAmnIti kim / nilipa // 61 // vA jvalAdinIbhUgrahAsroNaH // 2 / 1 / 62 // balAdergaNAt dunIbhUgrAhibhya ApUrvAcca sravateranupasargASNo vA bhavati / pahiparyaMntA jalAdayo hatkaraNAt / jvalaH / jvAlaH / calaH / cAlaH / nipAtaH , utkrozaH iti bahulAdhikArAt / davaH / dAvaH / nayaH / nAyaH / dunIbhyAM nityamevetyeke / bhavaH / bhaavH| vyavasthitavibhASeyam / tena grAho makarAdiH / grahaH maryAdiH / AsravaH / asAvaH / anupasargAdityeva / prajvalaH / prdhH| praNayaH / prabhavaH / pragrahaH / prasravaH / jvala, kuca , pala, pathe, kaye, maye, padla, zadalaM, budh , TuvamU , bhramU , kSara, cala, jala, Tala, chala, prala, hala, Nala, bala, pula, kula, pala, phala, zala, hula, kuza, kasa, ruha, rami, pahi 31 vRta iti jvlaadiH|| // 62 // avhsaasNsroH||5||1|| 63 // avapUrvAbhyAM hasAbhyAM saMpUoca savateNa: pratyayo bhavati / avhaarH| avsaayH| sNsraavH| saMsrava ityapi kazcita // 63 // tavyadhINazvasAtaH // 5 // 1 // 64 // tan vyadhi iN zvas ityetebhya Adantebhyazca dhAtubhyo NaH pratyayo bhavati / tAnaH / uttAnaH / avatAnaH / vyAdhaH / pratyAyaH / atyAyaH / antarAyaH / atipUrvAdeveNa ityeke / vAsaH / AzvAsaH / Adanta, avshyaayH| pratizyAyaH / glAyaH / mlAya / kayaM dadaH dadhaH / dadidathyoracA siddham // 64 // nRtkhanamaH zilpinyakaT // 5 / 1 / 65 // nAtekhanirajibhagaH zilpini kartaryakaT prasayo bhanati / zilpaM karmakauzalam tadAna zilpI / nartakaH / nrtkii| khanakaH / khanakI / rajakaH / rjkii| zilpinIti kim / nartikA / khAnakaH / rakSaka. / TakAro DyarthaH / / 65 // *gasthakaH // 5 / 1 / 66 // gAyateH zilpini kartari thaka pratyayo bhavati / gaaykH| gAGaH prasaye zilpI na gamyate iti gAyatehaNam // 66 // Tanam // 5 // 1 // 67 // gAyateH zilpini kartari TanaN pratyayo bhavati / gAyanaH / gAyanI / TakAro GanyarthaH / NakAra aikArArthaH / yogAvabhAga uttarArthaH / etau prayayAvazilpinyapItyeke // 17 // hA kAlavIyoH / / 5 / 1 / 68 // jahAtejihItevoM kAlavIyoH karboSTanaN pratyayo bhavati / jahAti jihIte vA bhAvAn hAyanaH saMvatsaraH / jahatyudakaM dUrotthAnAva jihate vA drutam hAyanA nAma bIyaH / kAlavIdyoriti kim / hAtA // 68 // asalvo'kaH saadhau||6|1|69 // pramula ityetebhyo yakSIra vividhamAjivan hinastIti ||-limpvindH / limpisAhacaryAt vindestaudAdikasya graha / na tu viduH avayave ityasya ||-nigvaadenaa-||-arvind iti / cakrAvayavavizeSa / abje tu kIbatvam / kazcitya'bje'pi pustvamAha / rAjA ca ||vaa jvlaadi-||-bhulaadhikaaraaditi / sopasargAdapotparya ||-gsthkH ||-shilpii na gamyata iti / zabdazaktisvAbhAvyAt ||-ttnnn ||-eke iti / tanmate gAmAdAgrahage sAmAnyagrahaNAmiti nyAvAt gAyategaDA graha Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhAtubhyaH sAdhutvaviziSTe'yeM vartamAnebhyo'kaH pratyayo bhvti| sAdhu pravate iti prvkH| evaM srkH| lavakaH / sAdhAviti kim / pAvakaH / sArakaH / lAvakaH // 6 // | AziSyakan // 5 / 1 / 70 // iSTasya prArthanamAzIH / tasyAM gamyamAnAyAM dhAtorakan pratyayo bhavati / jIvatAdityAzAsyamAno jIvakaH / evaM nandakaH / bhvkH| AzipIti kim / jIvikA / nandikA / bhAvikA / nakAra 'icApuMso'nitsyAppare' (2-4-106 ) ityatra vyudAsArthaH / tena jIvakA nandakA bhavakA // 7 // | "tikkRtau nAmni // 5 / 171 // Azipi vipaye saMjJAyAM gamyamAnAyA dhAtostika kRtaca sarve pratyayA bhavanti / zamyAt zAntiH / tanyAt tantiH / sanyAt / santiH / ramatAmityevamAzaMsitaH rantiH / kRt, vIro bhUyAditi 'vIrabhUH / mitrabhUH / kip / abhirasya bhUyAt 'agnibhUtiH / devabhUtiH / azvabhUtiH / somabhUtiH / kumAro'sya daritAni nayatAbhityAzaMsitaH kumaarniitiH| mitramenaM vadipISTa mitraadiH| ktiH / devA enaM deyaasudevdttH| yjnydttH| viSNurenaM zrUyAta iti viSNuzrutaH / tAzaya enaM pISTa zarvavarmA / mn| gaGgA enaM midyAt gnggaabhivH| vak / vardhipISTa vrdhmaanH||72|| krmnno'nn||1||2||72|| nirvayavikAryamApyarUpAtkarmaNaH parasmAdAtAraNa pratyayo bhvti| ajaaypvaadH| nirvAt kumbhkaar| ngrkaarH| vikAryAt kaannddlaavH| shrlaavH| mApyAt vedAdhyAyaH / crcaapaar| bhaarhaarH| suutrdhaarH| bhaarvaahH| dvArapAlaH / ussttraannaayH| kamaNDalugrAhaH / Aditya pazyati himavantaM zRNoti grAmaM gacchatItyAdau pApyAtkarmaNo'nabhidhAnAnna bhavati / mahAntaM ghaTaM karotIti sApekSatvAt 'anAbhidhAnAca / tathA ca bahulAdhikArasaH / nirvasavikAryAbhyAmapi kacina bhavati / sayogaM janayati, khajaM viracayati, vRkSaM chinatti, kanyAM maNDayati / NakAro vRddhyarthaH // 72 // zIlikAmibhakSyAcarIkSikSamo nnH||5|1|73 // karmaNaH parebhyaH zIli kAmi bhakSi Acari IkSi kSam ityetebhyo dhAtubhyo NaH pratyayo bhavati / dharma zIlayati dharmazIlaH / dharmazIlA / dharmakAmaH / dharmakAmA / vAyubhakSaH / vAyubhakSA / AGpUrvazcariH / klyaannaacaarH| kalyANAcArA / sukhptiikssH| sukhamatIkSA / bahukSamaH / bahukSamA / alpajantaiH zIlAdimirvahuvrIhau sati dharmazIlAdaya sidhyanti / aNvAdhanArtha tu vcnm| aNi hi khiyAM GI syAt tathAca dharmazIlItyAdyaniSTa rUpa syAt / evaMprAyeSu ca bahuvrIhAzrayaNe 'ambho'tigameti syAt ambhotigAmI cessyte| kAmIti NyantasyopAdAnAdaNyantAdaNeva payaskAmIti / Nyantasya tu Ne sati payaHkAmeti bhavati / ata eva ca NyantanirdezAdaNyantanirdeze kRkamikaMsetyAdau kevalasyaiva kamegrahaNam / tena Ne sati sakArAdezo na bhavAte // 73 // gAyo'nupasargATTak // 5 / 1174 // karmaNaH parAdanupasargAdvAyateSTak pratyayo bhavati / vakra gAyati vakragaH / vakragI / sAmagaH / sAmagI / anupasargAditi kim / vakrasaMgAya / kharusaMgAyaH / vakrAdayo gItavizepAH / gAyatinirdezo gAnivRttyarthaH // 74 // "surAzIdhoH pivaH // 5 // 1 / 75 // surAzIdhubhyAM ||-tikRtau nAni ||-viirbhuuriti / vIrAde zabdAt bhavatyAdeAtoranena pratyayavidhiH / tato yapi sAkSAt usyuktatA nAsti tathApi sajJAyA pratyayavidhAnAt sUciteti 'isyukam'-iti sa / nAma nAsA'-iti yA ||-admibhuutiriti / kRtvAt kartayeva prAptI bahulAdhikArAt sabandhAdAyapi pratyaya ||-krmnno'nn ||-saapeksstvaaditi / agamakaravamanapekSA sApekSatAmAgamuttaram ||-anbhidhaanaaceti / vivakSitArthApratipAdanAt / aNi hi sati mahato ghaTakArA pratIti ||-shiilikaabhi-11-albhjntairiti / Nyantebhyo'li apAntebhyastu pani ||-ambhotigmeti syAditi / atigamyate 'yuparNa '-ityati bahudhIhI na caitadiSyate / sthite tu ambha karma atigacchati / karmaNo'N ' -surAzIdho PrammarvasnANI Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamA0 karmabhyAM parAdanupasargAta pivateSTaka bhavati / surAM pibati surApaH / surApI / sIdhupaH / sIdhupI / surAzIdhoriti kim / kSIrapA vAlA / pitra iti kim / / surAM pAti suraapaa| 'kathaM saMjJAyAM surApA surApIti / pAtipibatyobhaviSyati / na ca dhaatvrybhedH| saMjJAsu dhAtvarthasya vyutpattimAtrArthatvAt / / 75 // "AtoDoDahAvAmaH // 6 / 2176 // karmaNaH parAdanupasagoda dAvAmAvarjitAdAkArAntAdAtorDaH prayayo bhavati / gA dadAti godaH / kmbldH| pANitram / aGkalitram / bramajyaH / vapurvItavAn vpurvyH| ahAvAma iti kim / svrghaayH| tantubAyaH / 'dhAnyamAyaH / aNeva / kathaM mitrahaH / 'kacit / (5-1-271 ) ityanena Da / anupasargAdityeva / gosadAyaH / baDavAsaMdAyaH / upasargaH avyavadhAnataiva ityaN / 76 // samaH khyaH // 5 / 1 / 77 // karmaNaH parAtsaMpUrvAta khyA ityetasmAta Do bhavati / gAM saMkhyAti saMcaSTe vA gosaMkhyaH / pazusaMkhyaH / upasargArtha vacanam // 77 // dshcaangH||5|1|78 // karmaNaH parAdAparvAdadAteH khyA isetasmAca Do bhavati / dAyamAdatte dAyAdaH / striyamAcaSTe khayAkhya / miyAkhyaH / idamuttaraM copasargArthaM vacanam / / 78 // prAjjJazca // 5 // 1 // 79 // karmaNaH parAtprapUrvAjAnAterdArUpAca Do bhavati / pathiprajJaH / prapApadaH / iha pUrvasUtre ca dArUpaM gRhyate na sajJA jJAkhyAsAhacaryAt / pUrvastre tu dAga eva grahaNam / tasyaivADA yogAt / tena stanau pradhayati stanapradhAyaH // 79 // AziSi hnH||5||1|80|| Azipi gamyamAnAyAM karmaNaH parAddhanteDauM bhavati / zatru vadhyAt zatruhaH / pApahaH / duHkhahaH / gatAvapIti kazcit / kroza hanti krozahaH // 8 // klezAdibhyo'pAt // 5 // 1 // 81 vezAdibhyaH karmabhyaH parAdapapUrvAddhanteDoM bhavati / anAzIrartha ArambhaH / lezamapadanti kezApahaH / tamopahaH / duHkhApahaH / jvarApahaH / dApahaH / doSApahaH / rogApahaH / vAtapittakaphApahaH / vipAnidarpApahaH / bahuvacanAbadhAdarzanamanyebhyo'pi bhavati / 'kathaM dAghATaH cA ghATaH / 'ghaTaterANa saMjJAyAM bhaviSyati / cAru AhantIti cArvAdhAto intereva / dArvAdhAto'pi tarhi syAt / asaMjJAyAmiSyata eva / evamasaMjJAyAM saMpUrvAbhyAM paTihanibhyAM varNasaMghATaH varNasaMghAtaH padasaMghATaH padasaMghAta ikhAdi siddham / hantereva vA pRpodraaditvaadvrnnvikaarH|| 81 // kumArazIrSANin // 5 // 1 // 82 // kumArazIrSAbhyAM karmabhyAM parAddhanteNin pratyayo bhavati / kumAraM hanti kumAraghAtI / zIrSaghAtI / ata eva nipAtanAcchirasaH zIrSazabdo'kArAntaH prakRyantaraM vA / tathA ca zIrSe sthita pRSThata iti // 82 // 'acitte Tak // 5 / 1 / 83 / / karmaNaH parAddhanteracittaprati katIre TaGga pranyayo ? bhavati / vAtaM hanti vAtaghnam tailam / pittaghnaM ghRtam / zleSmanaM madhu / rogaghnamauSadham / jAyAnAH 'tilakAlakAH / patighnI pANirekhA / sarvakarmanI 4||-kthmiti / atra DIvikalpa kathamityAzavA ||-aato ddo-|| anirdiSTArthAviSvapi kAleSu bhavantIti vapuSpaityatra bhUte'pi Da ||-tntuvaay iti / vAtivAyarapo 46 skarmakatvAnna grahaNam ||-dhaanymaay iti / dhAnya mAti mimIte mayate vA // avyavadhAnataiveti / nanvaNapi na prApnoti karmaNa upasargeNa vyavahitatvAdityAha-ityaNa iti / etat kuto labhyate / 'gAyo'nupasargATaka' sUtre upasargavarjanAt / anyathA karmaNa parAt upasargavyavadhAne na prAmotyeva ||-praajnyshc ||-daaruup gRhyate iti / tena dAudaivorapi grahastena kedAraprado bhAjanapradazceti siddham ||-keshaadibhyo-||-kth dAghATa ityAdi / dArAvADo hanteraNa antasya ca 8 sajJAyA cArI tu iti parepA sUtradvayamatra tat svamate kathamityAha-ghaTateraNIti / dAruH sArasa / cArustu jIvabhedastamAghaTate sayAti ||-acitte Tak ||-tilkaalkaa iti / tilAnA tulyAstilakA alakA ivAla an Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANVAVINASANAVINON zailezI / sughno nagaram / zataghnI aayudhvishessH| hastanno jyAghAtatro vrdhpttttH| bahulAdhikArAta khunAdayaH saMjJAyAm / Acatta iti kim / pApaghAto yAteH / cauraghAto rAjA / AkhudhAto viddaalH| matsyaghAto bkH| sasyaghAto vRSabhaH // 83 // jAyApatezcihnavati // 5 // 1 // 84 // jAyApatibhyAM karmabhyAM parAdantazcidbhavati kartari Tak bhavati / cihna zarIrasthaM zubhAzubhasUcakaM tilakAlakAdi / jApAno brAhmaNaH / pavighnI kanyA / apalakSaNayugiyarthaH / cittavadathe ArambhaH // 84 // brahmAdibhyaH // 5 // 15 // brahmAdibhyaH karmabhyaH parAddhanteSTak pratyayo bhavati / brahma hanti brahmanaH / kRtaghnaH / zatrughnaH / vRtraghnaH / bhrUNanaH / vAlanaH / zazanI pakSijAtiH / gAM hanti gonaH pAtakI / bahulAdhikArAtsaMpadAne'pi / gA hanti yasmai AgatAya dAtum sa gonnA'tithiH / bahuvacanAdyathAdarzanamanyebhyo'pi bhavati / cittavadartha ArambhaH // 85 // hastivAhukapATAcchaktI // 5 // 1 / 86 // ebhyaH karmabhyaH parAddhanteH zaktau gamyamAnAyAM Tak bhavati / cittavadartha aarmbhH| hastinaM hantuM zaktaH hastino manuSyaH / vAhughno mallaH / kapATaghnazcauraH / zaktAviti kim / hastinaM hanti viSeNa hastighAto rasadaH // 86 // nagarAdgaje // 5 / 1 / 87 // nagarAkarmaNaH parAddhantergajavarjite kartAra Tak bhavati / cittavadartha ArambhaH / nagaraghno vyAghraH / agaja itei kim / nagaraghAto hastI // 87|| raajghH|| 5 / 88 // rAjJaH karmaNaH parAddhanteSTak pratyayo ghAdezazca nipAtyane / rAjAnaM hanti rAjayaH // 8 // pANivatADaghA zilpiAni // 5 / 2 / 89 // pANitADAbhyAM karmabhyAM parAddhanteH zilpini kartari Tak ghAdezazca nipAtyate / pANi hanti pANayaH, tADayaH zilpI / pANinA tADena ca intIti karaNAdapi kecit / zilpinIti kim / pANighAtaH / tADaghAtaH // 89 // kukSyAtmodAbhRgaH khiH // 5 // 2 // 10 // ebhyA karmabhyaH parAt bhRgo dhAtoH khiH pratyayo bhavati / kukSimeva vibharti kukSibhariH / AtmabhariH / udaraMbhariH / udarAtkocavadecchanti / khakAro mAgamArthaH // 90 // aho'c // 5 // 1 // 91 // karmaNaH parAdahatarac pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / pUjAmahati pUjAIH sAdhuH / pUjAhA pratimA // 91 // dhanudaNDatsarulAGgalAzayiSTizaktitomaraghaTAdgrahaH // 5 // 1 // 92 // ebhyaH karmabhyaH parAdgraheraca pratyayo bhavati / dhanugRhNAti dhanugrahaH / dRNDagrahaH / sarugrahaH / lAilagnahaH / aduzagrahaH / Rssttigrh| yaSTigrahaH / zaknigrahaH / tomaragrahaH / ghaTagraha. / nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNAmati ghaTIgrahaH / agapotyeke / dhanugrahaH daNDagrAha isAdi cAdAharanti // 92 // / sUtrADAraNe // 5 / 1 / 93 / / sUtraM karSAsAdimayam lakSaNasUtraM vAvizeSaNa gRhyate / sUtrAttapaNaH parAt grahaNapUraka dhAraNa'rtha vartamAnAdac pratyayA bhavati / sUtraM gRhNAti sUtragrahaH prAjJaH sUtradhAro vA / sUtramupAdAya dhArayatItyarthaH / *anya tvavadhAraNe evecchanti tanmate sUtragrahaH prAjJa edocyate / / dhAraNa iti kim / sUtragrAhaH / yo hi sUtraM gRhAti na tu dhArayati sa evamucyate // 93 // *AyudhAdibhyo dhRgo'dnnddaadeH||5|| 1 / 94 // kAste ca te alakAzca / yepA loke minna iti prasiddhi. ||-shaileshiiti / zilAnAmIza zilezastasyeya niSpakampatvAt // satrAddhAraNe ||-anye tvavadhAraNa eveti / tanmate ya sUtra dhArayatyeva tatravAca sUtradhArastu prayojane evaM gRhNAti na tu sarvakAlam ||-aayudhaadi-|| daNDAdInA vajanAta yo'Na nirNimpe / anyathA yudhAdidvAro'c pratyayo'pi syAditi sadera spAt CONNO Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haoNTa tapati lalATamaH // 5 / 2 / 126 // agrapazyati ugraMpazyaH // . pandhAna iti tadyogAdyathA maJcAH kozantIti // 121 // kulAdudrujodahaH // 5 / 1 / 122 // kUlAtkarmaNaH parAbhyAmudruja udvah ityetAbhyAM paraH khaz bhavati / / kUlamudrujo gajaH / kUlamuhA nadI // 122 // vahAbhAllihaH // 5 // 1 // 123 // bahAbhrAbhyAM karmabhyAM parAlihe. khaz bhavati / vahaM leDhi vahaliho gaaH| abhraMlihaH prAsAdaH // 123 // bhuvidhvrustilaattudH||5|1 / 124 // ebhyaH karmabhyaH parAttudeH khaz bhavati / bahuM tudati bahutudaM yugam / vidhutudo raahuH| * aruMtudaH pIDAkaraH / tilaMtudaH kAkaH / vahoH kecidevacchanti // 124 // lalATabAtazardhAttapAjahAkaH // 5 // 1 // 125 // lalATAdibhyaH karmabhyaH paremyo yathAsaMkhyaM tapa aj hAk ityetebhyaH khaz bhavati lalATaM tapati lalATaMtapaH sUryaH / vAtamajanti bAtamajA mRgAH / zardhajahA mApAH / khazaH zittvAdajevI Adezo na bhavati / hAkaH kakAro hAGo niTakhayaH // 125 // 'asUryogrAd dRzaH // 5 / 1 | 126 // asUryogrAbhyAM karmabhyAM parAt dRzeH khaz bhavati / sUryamapi na pazyanti asUryapazyA raajdaaraaH| dRzinA saMbaddhasya natraH sUryeNa sahAsAmaye'pi gamatratvAtsamAsaH / ugraM pazyati ugrepazyaH // 126 / / iramadaH // 5 / 1 / 127 // *karmaNa iti nivRttam / irApUrvAnmAdyateH khaz zyAbhAvaca nipAtyate / irA surA tayA mAdyati iti iraMmadaH // 127 // nagnapalitapriyAndhasthUlasubhagADhavatadantAcvya rthe'cverbhuvaH viSNukhukaJ // 1 / 1128 // nagnAdibhpaH kevalebhyastadantezyacAccyantebhyazvyarthaM vartamAnebhyaH parAdbhavateH viSNukhukajI pratyayo bhavanaH / anagnAnagno bhavati nagnaM bhvissnnuH| nagnaMbhAvuka / plitNbhaavissnnuH| plitNbhaavukH| priyNbhvissnnuH| miyaMbhAvukaH syuulbhvissnnuH| rathUlaMbhAvuka / subhgNbhvissnnuH| subhagaMbhAvukaH / aaddhyNbhvissnnuH| aaddhyNbhaavukH| tdntebhyH| ananamo'nago bhavati ana bhvissnnuH| anarmabhAvukaH / asunanaH sunano bhavati sunagaMbhaviSNuH sunnNbhaavukH| isaadi| vyartha iti kim / namo bhavitA / acveriti kim / ADhacIbhavitA / tRc / upapadavidhipu tadantavidhiranAzrita iti tadantagrahaNam / / 128 // kRgaH khanaT karaNe // 5 / 1 / 129 // nanAdibhyo' vyantebhyazvyarthavRttibhyaH parAtkaroteH karaNe khanaT pratyayo bhavatita karaNa iti kartarItyasyApavAdaH / anamo namaH kriyate'nena na karaNaM yuutm| evaM palitakaraNaM telm| priyakaraNaM shiilm| andhakaraNaH zoka / sthUlaMkaraNaM ddhi| subhagaMkaraNaM ruupm| ADhacaMkaraNaM vittm| ndntebhyo'pi| ananano'nagnaH kriyate'nenAna karaNaH ptt|| suna krnnH| apalitaMkaraNo rasa isAdi / vyartha ityevA nana karoti chuuten| nAtra prakRtivikArabhAvo vivkssyte| accrityev| nagnIkurvantyanena / atra khananatipedhasAmadinapi na bhavati / nahi namIkaraNamityatrAnaTakhanaTo rUpe samAse striyA vA vizepo'sti / kecittu ccyantapUrvAdapi khanaTamicchanti / nagnIkaraNaM chUtam // 129 // bhAve cAzitAdbhuvaH kha // 9 / 2 / 130 // AzitazabdAtparAdbhavatebhAve karaNe cAbhidheye khaH prakhayo bhavati / Azirtana tRptena bhUyate bhavatA AzitaMbhavo vartate bhvtH| Azito bhavatyanena AzitaMbhava odnH| Azito bhavasanayAzitaMbhavA pnycpuulii| asruuptvaadnddaar| Azitasya bhvnm| na ghaj sarUpatvAt / Azita iti nirdezAdaznAteH 'katarikto ||-bhuvidhvru-||- asaMtuda iti / monte 'sayogasya-iti salopa ||-thsyoN-||-gmktvaaditi / vAkyArthapratipAdayAtpAdiragarthaM ||-rmdH ||-krmnn iti nivRttamiti / nipAtamAt dhAtorakarmakAyAvA ||-kRg. snd-||-vishepo'stiiti / NyantatvApyayatva sisthanampaya -iti monto'pi na bhavati ||-bhaave caashitaa-||-kttri ka iti / zItpAdityAt Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ji, zatrujayaH parvataH / dhanaMjayaH pArthaH / tR, rathaMtaraM sAma / tap zatrutapo rAjA / damirantarbhUtaNyoM Nyantazca gRhyate / vali dAmpati damayati vA balidamaH kRssnnH| | paM0 : aridamaH / saha, zatrusahaH / etau rAjAnau / nAmnIti kim / kuTumbaM vibharti kuTumbabhAraH / kecittu rathena tarati rathaMtaraM sAmetyakarmaNo'pIcchanti // 112 // dhAradhar ca // 5 / 1 / 113 // karmaNaH parAddhArayateH saMjJAyAM khaH pratyayo bhavati ghara itpayamAdezazca / vasu dhArayati vasuMdharA pRthvI / yugaMdharaH / siimNdhrH| tIrthakarAvetau / saMjJAyAmityeva / chantradhAraH // 113 // puraMdarabhagaMdarI // 5 / 1 / 124 // etI saMjJAyAM khapatyapAntau nipAtyete / puro dArayati puraMdaraH zakraH / bhagaM dArayati bhagaMdaro vyaadhiH| dArayateIsvaH puro'mantatA ca nipAtyate / purazabdapUrvasya tu puradAra iti bhavati // 114 // vAcaMyamo vrate // 5 / 1 / 115 // vrataM *zAkhito niyamaH / vasmingamyamAne vAcaH karmaNa. parAdhamerdhAtoH kho vAcazcAmantatA nipAtyate / bAcaM yacchati niyamayati vA vAcaMyamo vratI / vrata iti kim / vAgyAmo'nyaH / / 115 // manyANin // 5 / 1 / 116 / karmaNaH parAnmanyateNin pratyayo bhavati / paNDitaM manyate vandhu paDitamAnI banyoH / darzanIyAM manyate bhAryA darzanIyamAnI bhAryAyAH / zyanirdeza uttarArthaH // 116 // kartuH khaz // 5 / 1 / 127 // pratyayArthAtkartuH karmaNaH parAnmanyateH khaz pratyayo bhavati / yadA pratyayArthaH kartA AtmAnameva darzanIyavAdinA dharmeNa viziSTaM manyate tadAyaM karma tatrAyaM vidhiH / paNDitamAtmAnaM manyate paannddtmnyH| paTTImAtmAnaM manyate par3hipanyA / vidvanmanyaH / viduSimanyA / asarUpatvANinnapi / paNDitamAtmAnaM manyate paNDitamAnI / paTumAninI / vidvanmAnI / vidvanmAninI / karturiti kim / darzanIyamAnI caitrasya / pUrvegAtra Ninneva / zakAra zikAryArthaH // 117 // ejeH||5|1 / 128 // karmaNaH parAdejayateH khaz bhavati / aGgAnyejayati aGgamejayaH / janamejayaH / arimejayaH // 118 // "bhunIstanamunnakUlAsya puSpAt dheH // 5 / 1 / 119 // ebhyaH kamabhyaH parAt dheH khaz bhavati / zunI dhapati zunidhayaH / stanaMyayaH / mujhaMzyaH / kUlaMdhayaH / AspaMdhayaH / puSpadhayaH / mujAdibhyaH kevidevecchanti / TveTaphAro GayarthaH / zuniyayo / stanadhayI sajAniH // 119 // nADIghaTIkharImuSTinAsikAvAtAd dhmazca // 5 / 1 / 120 // ebhyaH kapabhyaH parAddhamateSTdhezva khaz bhavati / nADI dhapati dhayati vA nADiMdhamaH / nAyiyaH / ghaTiMdhamaH / ghaTidhayaH / kharidhamaH / khariMdhayaH / muSTidhamaH / muSTidhayaH / nAsikaMdhamaH / nAsikaMdhayaH / vAtaMdhamaH / vaatNghyH| GayantanirdezastadabhAve khazmatyayanityathaH / nADi zamati dhayati vA nADi-maH / naaddiyH| ghaTaHmaH / ghttdhH| kharamaH / kharadhaH // 120 // pANikarAt / / 5 / 1 / 121 // AbhyAM karmabhyAM parAddhamateH khaz prayayo bhavati / pANi dhamati pANiMdhamaH / karaMdhamAH / pANikarAt dherapIti kazcit / pANidhayaH / krNdhyH| pANidhamAH karaMdhamAH nADidhamAH iti ||-purNdrbh-|-purshbdpuurvsyeti / nipAtanastheSTaviSayatvAt ||-vaacNymo-||-shaastrino niyama ho / zAstra sajAtanapa upadezakatayA / zAstu. sakAzAt ita. prApto vA / yadvA zAstAra karmatApanamita. prAtaH ||-mnyaa-1-uttraarth iti / manutenivRtyarvatra ||-shuniistn-1-gunidhyoti / kriyAvAcaka yAt jAtidvArA dIne prApta iti TakaraNam ||-paannikraat-||-paanniymaa iti / pANidhamapurupayogAt payA tAcchannam // adhikaraNe vA 'bahulam' iti khaz iti pArAyagam Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 a0 ji, zatrujaya. parvataH / dhanaMjayaH pArthaH / tR, rathaMtaraM sAma / tapa zatrutapo rAjA / damirantarbhUtaNyoM Nyantazca gRhyate / bali dAmpati damayati vA balidamaH kRssnnH| 12 aridamaH / saha, shtrushH| etau rAjAnA / nAmnIti kim / kuTumbaM vibharti kuTumbabhAraH / kecittu rathena tarati syaMtaraM sAmetyakarmaNo'pIcchanti // 112 // dhAredhair ca // 5 // 1 // 113 // karmaNaH parAddhArayateH saMjJAyAM khaH pratyayo bhavati dhara ityayamAdezazca / vasu dhArayati vasuMdharA pRthvI / yugaMdharaH / siimNdhrH| tIrthakarAvetau / saMjJAyAmityeva / chatradhAraH // 113 // puraMdarabhagaMdarau // 5 / 21 224 // eto saMjJAyA khAtyapAntau nipAtyate / puro dArayati puraMdaraH shkrH| bhagaM dArayati bhagaMdaro vyaadhiH| dArayateIsvaH puro'mantatA ca nipAtyate / purazabdapUrvasya tu puradAra iti bhavati // 114 // vAcaMyamo vrate // 5 / 1 / 115 // 136 vrataM *zAstrito niyamaH / tasminAmyamAne vAcaH karmaNa. parAdyamerdhAtoH kho vAcazcAmantatA nipAtyate / vAcaM yacchati niyamayati vA vAcaMyamo vratI / vrata iti kim / / vAgyAmo'nyaH // 115 // ' manyApiNan // 5 // 1 // 116 // karmaNaH parAnmanyateNin pratyayo bhavati / paNDitaM manyate vandhu paDitamAnI banyoH / darzanIyAM manyate bhAryA darzanIyamAnI bhAryAyAH / zyanirdeza uttarArthaH // 116 // kartuH khaz // 5 / 1 / 117 // pratyayArthAtkartuH karmaNaH parAnmanyateH khaz matyayo bhavati / yadA pratyayArthaH kartA AtmAnameva darzanIyatvAdinA dharmeNa viziSTaM manyate tadAyaM karma tatrAyaM vidhiH / paNDitamAtmAnaM manyate pnndditNpnyH| paTvImAtmAnaM manyate paTTuimanyA / vidvanmanyaH / vidupimanyA / asarUpatvANinnapi / paNDitamAtmAnaM manyate paNDitamAnI / paTumAninI / vidvanmAnI / vidvanmAninI / karturiti kim / darzanIyamAnI caitrasya / pUrveNAtra ginneva / zakAra zikAyarthiH // 117 // ejeH||5|1|118 // karmaNaH parAdejayateH khaz bhavati / aGgAnyejayavi aGgamejayaH / / janamejayaH / rimejayaH // 118 // *bhunIstanamucakUlAsya puSpAt dheH // 5 // 1 // 119 // ebhyaH karmabhyaH parAt dhe| khaz bhavati / zunIM dhayati zunidhayaH / stanaMdhayaH / mujhaM payaH / kUlathayaH / AtyaMdhayaH / puSSadhayaH / mujAdibhyaH kecidevecchanti / TveSTakAro Ga parthaH / zunipayo / stanaMdhayI sarpajAtiH // 119 // nADIghaTIkharImuSTinAsikAvAtAd dhmazca // 5 // 11 120 // ebhyaH karmabhyaH parAddhamateSTdhezva khaz bhavati / nADI dhamati dhayati vA nADiyamaH / nAyiyaH / / ghaTidhamaH / ghaTidhayaH / kharidhamaH / khariMdhayaH / muSTidhamaH / muSTidhayaH / nAsikaMdhamaH / nAsikaMdhayaH / vAtaMdhamaH / vAtaMdhayaH / uyantanirdezastadabhAve khazmatyayanityathaH / nA izamati dhayati vA nADimaH / naaddiyH| ghaTaHmaH / ghaTdhaH / kharamaH / kharadhaH // 120 // pANikarAt // 5 / / 121 // AbhyAM karmabhyAM parAddhamateH khaz prayayo bhavati / pANi dhamati pANidhamaH / karaMdhamAH / pANikarAt dherapIti kazcit / pANidhayaH / karaMdhayaH / pANidhamAH karaMdhamAH nADidhamAH iti ||-purNdrbh-||-purshbdpuurvsyeti / nipAtanaspeSTaviSayatvAt ||-vaacNymo-||-shaastrito niyama iti / pAna sajAtamasya upadezazatamA / zAstu sakAzAta ita prAptI vA / yahA zAstAra karmatApanamita prApta ||-mnyaa-|-uttraarth iti / manutani mRtyathaMdha ||-shuniistn-||-nidhaati / kriyAvAcakasyAt jAtidvArA DIna prApta iti TakaraNam ||-paannikraat-1-paannidhmaa iti / pANidhamapurupayogAt payA tAcchanyam // adhikaraNe vA 'bahulam' iti khaz iti pArAyagam Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NAGAR panthAna iti tadyogAdyathA maJcAH krozantIti // 121 // kUlAdudrujorahaH // 5 / 1 / 122 // kUlAtkarmaNaH parAbhyAmuTTha udbah ityetAbhyAM paraH khaz bhavati / 19 kUlamudrujo gjH| kUlamudrahA nadI // 122 // vahAbhAllihaH // 5 // 1 // 123 // bahAbhrAbhyAM karmabhyAM parAlliheH khaza bhavati / vahaM leDhi vahaliho gaaH| abhralihaH mAsAdaH // 123 // bahuvidhvarustilAttudH // 5 / 1 / 124 // ebhyaH karmabhyaH parAttudeH svaz bhavati / vahuM tudati bahutudai yugam / vidhutudo raahuH|| * aruMtudaH pIDAkaraH / tilaMtudaH kAkaH / bahoH kecidevacchanti // 124 // lalATavAtazardhAttapAjahAkaH // 5 // 1 // 125 // lalATAdibhyaH karmabhyaH paremyo yathAsaMkhyaM tapa aj hAk ityetebhyaH khaz bhavati lalATaM tapati lalATaMtapaH sUryaH / bAtamajanti vAtamajA mRgAH / zardhajahA mApAH / khazaH zivAdajevI Adezo na bhavati / hAkaH kakAro hAGo nisarthaH // 125 // *asUogrAd dRzaH // 5 / 1 / 126 // asUryogrAbhyAM karmabhyAM parAt dRzaH khaz bhavati / sUryamapi na pazyanti asUryapazyA raajdaaraaH| dRzinA saMbaddhasya nabaH sUryeNa sahAsAmarthe'pi gamakatvAtsamAsaH / ugraM pazyati ugraMpazyaH // 126 // iraMmadaH // 6 / 1127 // *karmaNa iti nivRttam / irApUrvAnmAvateH khaz zyAbhAvazca nipAtyate / irA murA tayA mAdhati iti iramadaH // 127 // nagnapalitapriyAndhasthUlasubhagADhacatadantA vyarthe'cve vHkhissnnukhukny||1|128|| nagnAdibhyaH kevalebhyastadantebhyazcAcvyantebhyazvyarthe vartamAnebhyaH parAdbhavateH khiSNukhuko pratyayo bhavanaH / anagnAnagno bhavati nagnaM bhvissnnuH| ngnNbhaavukH| plitNbhaavissnnuH| plitNbhaavukH| priyNbhvissnnuH| priyaMbhAvukaH sthUlaM bhvissnnuH| sthUlabhAvuka / subhgNbhvissnnuH| subhgNbhaavukH| ADhayaM- 4 bhvissnnuH| aaddhcNbhaavukH| tdntebhyH| ananano'nano bhavati angnNbhvissnnuH| anamaMbhAvukaH / asunanaH sunano bhavati munagnebhaviSNuH sunagnaMbhAvuka: iyaadi| ccyartha iti kim / namo bhavitA / acceriti kim / ADhacIbhavitA / tRc / upapadavivipu tadantavidhiranAzrita iti tadantagrahaNam // 128 // kRgaH khanaT karaNe // 5 / 1 / 129 // nanAdibhyo'cvyantebhyazvyarthavRttibhyaH parAtkaroteH karaNe khanaT prayayo bhvti| karaNa iti kartarItyasyApavAdaH / anagno nagnaH kriyate'nena nagnakaraNaM dyuutm| evaM palitaMkaraNaM tailm| miyaMkaraNaM shiilm| andhakaraNaH shok-| sthUlaMkaraNaM ddhi| subhagaMkaraNaM ruupm| ADhacaMkaraNaM vittm| ndntebhyo'pi| ananano'namaH kriyate'nenAnagaMkaraNaH prH| suna krnnH| apalikaraNo rasa isAdi / vyartha ityev| nagnaM karoti chuuten| nAtra prakRtivikArabhAvo vivkssyte| accarityevA nagnIkurvantyanena / atra khanaTmatipedhasAmarthyAMdanaDapi na bhvti| nahi nagnIkaraNamityatrAnaTakhanaTo rUpe samAse striyAM vA vizepo'sti / kecittu ccyantapUrvAdapi khanaTamicchanti / nagnIkaraNaM dyUtam // 129 // "bhAve cAzitA bhuvaH khH||5|1|130|| AzitazabdAtparAdbhavatebhAve karaNe cAbhidheye khaH prayayo bhvti| Azitena tRptena bhUyate bhavatA AzitaMbhavo vartate bhvtH| Azito bhavatyanena AzitaMbhava odnH| Azito bhavakhanayAzitaMbhavA pnycpuulii| asruuptvaadnddaap| Azitasya bhvnm| na ghaj sarUpatvAt / Azita iti nirdezAdaznAteH kartari ko ||-bhuvidhvr-||-aruNtud iti / monte 'sayogasya'-iti salopa ||-asuuryo-||-gmktvaaditi / vAkyArthapratipAdakatvAdityartha ||-irNmdH ||-krmnn iti nivRttamiti / nipAtanAt dhAtArakarmakatvAhA ||-kRgH khntt-||-vishesso'stiiti / vyantatvATavyayatva 'sityanavyaya'-iti monto'pi na bhavati ||-bhaave caashitaa-||-ktrikt iti / zIdanAditvAt 15 Ceeeeeeee Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ becamerasaceae zailezI / suno nagaram / zataghnI aayudhvishessH| hastaghno jyAghAtako vrdhpH| bahulAdhikArAta cunAdayaH saMjJAyAm / Acatta iti kim / pApaghAto yAtaH / cauraghAto ? rAjA / AkhughAto viddaalH| matsyaghAto vkH| sasyaghAto vRpabhaH // 83 // jAyApatazcihnavati // 5 // 1 / 84 // jAyApatibhyAM karmabhyAM parAddhantazcidavAti kari Tak bhavati / cihna zarIrasthaM zubhAzubhasUcakaM tilakAlakAdi / jAyAno brAhmaNaH / pavighnI kanyA | apalakSaNayugiyarthaH / cittavadartha ArambhaH // 84 // brahmAdibhyaH // 5 // 15 // brahmAdibhyaH karmabhyaH parAddhanteSTak pratyayo bhavati / brahma inti brahmanaH / kRtaghnaH / zatrughnaH / vRtraghnaH / bhrUNanaH / vAlaghnaH / zazanI pakSijAtiH / gAM hanti gonaH pAtakI / bahulAdhikArAtsaMmadAne'pi / gAM hanti yasmeM AgatAya dAtum sa gono'tithiH / bahuvacanAyathAdarzanamanyebhyo'pi bhavati / cittavadartha ArambhaH // 85 // hastiyAhukapATAcchaktI // 5 / 1 / 86 // ebhyaH karmabhyaH parAddhanteH zaktau gamyamAnAyAM Tak bhavati / cittavadartha aarmbhH| hastinaM hantuM zaktaH hastinno manuSyaH / vAhughno mallaH / kapATaghnazcauraH / zaktAviti kim / hastina hanti vipeNa hastighAto rasadaH // 86 // nagarAdagaje // 5 // 1 / 87 // nagarAtkarmaNaH parAddhantergajavarjite kAra Tak bhavati / cittavadartha ArambhaH / nagarapno vyAghraH / agaja iAte kim / nagaraghAvo istI // 87 // raajghH|| 511188 // rAjJaH karmaNaH parAddhanteSTak pratyayo ghAdezazca nipAtyane / rAjAnaM hanti rAjayaH // 88|| pANivatADadhA zilpini // 5 // 1 // 89 // pANatADAbhyAM karmabhyAM parAddhanteH zilpini katari Tak ghAdezazca nipAtyata / pANi hanti pANiyaH, tADaghaH shilpii| pANinA tADena ca hantoti karaNAdapi kecit / zilpinIti kim / pANighAtaH / tADaghAtaH // 89 // kukSyAtmodarAdbhagaH khiH // 5 / 2 / 90|| ebhyaH karmabhyaH parAta bhRgo dhAtoH khiH pratyayo bhavati / kukSimeva vibharti kukSibhariH / AtmabhariH / udaraMbhariH / udarAtkocavadecchanti / khakAro mAgamArthaH // 10 // aho'c // 5 / 1 / 91 // karmaNaH / / parAdahaterac pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / pUjAmaIti pUjAIH sAdhuH / pUjAhA matimA // 9 // dhanudaNDatsaralAgalA huzArTiyaSTizaktitomaraghaTAdgrahaH // 5 / 1 / 92 // ebhyaH karmabhyaH parAdgraherac pratyayo bhavati / dhanugRhNAti dhanugrahaH / dRNDagrahaH / sarugraha | lAgalagrahaH / adRzagrahaH / RSTigrahaH / yaSTigrahaH / zaknigrahaH / tomaragraha / ghaTagrahaH / nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNAmati ghograhaH / agayotyeke / dhanugrahaH daNDavAha rasAdi / codAharanti // 92 // * sUtrADAraNe // 5 // 1 // 93 // sUtraM kAsAdimayam lakSaNamUtraM vAvizeSaga gRhyate / sUtrAtkarmaNaH parAt grahegrahaNapUraka dhAraNe'rthe / vartamAnAdac pratyayo bhavati / sUtraM gRhNAti sUtragrahaH prAjJaH sUtradhAro vA / sUtramupAdAya dhArayatItyarthaH / *anya tvavadhAraNa evecchanti tanmate sUtragrahaH prAjJa / edocyate // dhAraNa iti kim / sUtragrAhaH / yo hi sUtra gRhNAti na tu dhArayati sa evamucyate // 93 // *AyudhAdibhyo dhRgo'daNDAdeH // 5 // 1 / 94 // 1 // 21 kAste ca te alakAya / yepA loke mitra iti prasidi ||-shaileshiiti / zilAnAmIza. zilezastasyeya niSprakampatvAt ||-suutraadvaarnn ||-anye tyavadhAraNa payati / tanmate ya sUna dhArayatyeva tatraivAn sUtradhArastu prayojane evaM gRhNAti na tu sarvakAlam ||-aayudhaadi-|| daNDAdInA varjanAttanyo'ga nirNinye / anyathA yudhAdidvAro'c pratyayo'pi syAdati sadeha spAta : Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / aH pratyayo bhavati / UrdhvaH zete UrdhvazayaH / evamuttAnazayaH / avamUrdhazayaH / bahuvacanaM prayogAnusaraNArtham // 136 // 'AdhArAt // 5 // 1 // 137 // jhApAkhAcino nAmnaH parAt zIGaH apratyayo bhavati / khe zate khazayaH / gartazayaH / guhAzayaH / hRcchayaH / vilezayaH / manasizayaH / * kuzezaya iti saptamyA alup / giriza iti saMjJAyAM lomAditvAcchaH / *kriyArthatve tu girizaya iti bhavitavyam // 137 // *careSTaH // 5 / 1 / 138 // AdhAravAcino nAmnaH parAcareSTaH pratyayo bhavati / kuruSu carati kurucaraH / madracaraH / vanecaraH / nizAcaraH / TakAro GayarthaH / kurucarI / madracarI / AdhArAdityeva / kurUMzcarati / paJcAlAMcarati ||138|| bhikSAsenAdAyAt ||5|1|139 // anAdhArArtha ArambhaH / ebhyaH parAcareSTo bhavati / bhikSAM carati bhikSAcaraH / bhikSAcarI / senAM carati parIkSate senAcaraH tApasavyaJjanaH / senayA vA carati senAcaraH / AdAya gRhItvA carati AdAyacaraH | AdAnaM kRtvA caratIyarthaH / kimAdAyetyavivakSaiva / ebhya iti kim / kurUM rati // 139 // puro'grato'gre sarteH // 5 / 1 / 140 || ebhyo nAmabhyaH parAtsarveSTo bhavati / puraH sarati puraHsaraH / puraHsarI / agrataH sarati agrtHsrH| AdyAditvAt / agre sarati agresrH| saptamyalup / ekArAntamavyayaM vA / sUtranipAtanAdvaikAraH / tatrAgraM sarati agreNa vA sarati agresara iyapi bhavati // 40 // * pUrvAtkartuH // 5 / 1 / 141 // pUrvazabdAtkartRvAcinaH parAt sarateSTo bhavati / pUrvaH sarati pUrvasaraH / pUrvo bhUtvA saratItyarthaH / kasmAtpUrva iti "avivakSaiva / pUrvasarI / karturiti kim / pUrvaM dezaM sarati pUrvasAraH // 141 // sthApAnAtraH kaH // 5 / 1 / 142 // nAnnaH parebhya ebhyaH kaH pratyayo bhavati / same tiSThati smsthH| viSamasyaH kUTasthaH / kapitthaH / dadhitthaH / mahityaH / azvatthaH kulatthaH / dvipaH / pAdapaH / kcchpH| anekapaH / kttaahpH| nadISNaH / Atapatram / dharmatram | paratvAdayaM 'zamo nAmnyaH' (5-1-134) ityapratyayaM vAdhate / zaMstho nAma kazcit / saMsthA ityarUpatvAt kip // 142 // zokApanudatundaparimRjastamberamakarNeja paM priyAlasa hastisUcake // 5 / 1 / 143 // zokApanudAdayaH zabdA yathAsakhyaM priyAdiSvartheSu kamayayAntA nipAtyante / zokamapanudati zokApanudaH priyaH / putrAdirAnandakara evamucyate / tundaM parimArSTi tundaparimRjo'lasaH / stambe ramate stamberamo hastI / karNe japati karNejapaH sUcakaH / eSviti kim / zokApanodo dharmAcAryaH / tundaparimArja aaturH| stambe rantA pakSI / karNe japitA mantrI || 143|| mUlavibhujAdayaH || 5 | 1|144 || mUlavibhujAdayaH zabdAH kamatyayAntA niyatArthadhAtUpapadA yathAziyogaM nipAtyante / mUlAni vibhujati mUlavibhujo rathaH / urvyA rohati ' uvIMruho vRkSaH / kau modate kumudaM kairavam / mahIM dharati mahIghraH zaila / upasi budhyate 1 UrdhvAdivizeSaNatvAt / satyam / sAmAnyamidamityekavacanam / yathA paJcAdau ghuT // AdhArAt // garttazaya iti / phaNagarteti pukhItve garne zete iti vAkyam // kuzezaya iti // kacitpumAn jalaje tu kIvatva syAt // kriyArthatve iti / kalApake kriyArthatve tipi sAdhita na tacchiSTasammatam // careSTaH // - kuruJcaratIti / prApyAtkarmmaNa, kAcadaN bhavatIti yadyaNAnIyate tadA samAso'pi bhavati tathAca |kurucAra paJcAlacAra ityapi // bhikSAse ||-taapsvynyjn iti / tapo'syAsti jyosnAditvAdan tApasaH / tasya vyaJjanaM cihna yasya / yadvA tapasa ida tApasaM tat vyaJjanaM yasya / yadvA tApasa iti vyajyate | prakaTIkriyate jJAyate tApasavyaJjana. / yadvA tApase vyaJjana vyAjo yasyeti // - pUrvAtkartuH // avivakSaiveti / tena sApekSatvAt samAso na prApnotIti na vAcyam // mUlAvibhujA // ucaruha iti / Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 paM0 a / // 10 // secacee uparyuSo'gni / apo vimati an- megha / sarasi rohati sarasiruhaM patram / nakhAni muJcanti nakhamucAni dhanapi / kAkebhyo gRhanIyA. kAraguhAstilAH / dharmAya pradadAti varmapada / evaM kAmapada / zabdazada / zAstreNa prajAnAti zAstrajJa / evamAgamamajJa // 144 // duherDeghaH // 5 / 1 / 145 // nAmna parAIgha pratyayo bhavati / kAmAndugdhe pUrayati kAmadudhA / dharmAya dugdhe dharmadughA / asarUpatvAt kim / kAmadhuk / DakAro'ntyasvarAdilopArthaH // 145 // bhajo viNa // 5 / 2 / 146 // nAmna parAdapiN pratyayo bhavati / ardhaM bhajate ardhabhAk / pAdabhAk / dUrabhAk / prabhAk / vibhAk / NakAro vRddhyartha / ikAra uccAraNArthaH / bakAro vikipo. sArUpyArthastenAtra vipaye kip na bhavati // 146 // manvanakkanipvica kvacit // 5 // 1 // 147 // nAmnaH parAddhAtorete pratyayAH kacillalyAnusAreNa bhavanti / man , indraM zRNAti indrazarmA / muzarmA / suvarmA / sudAmA / azvatthAmA / kacidrahaNAtkevalAdApa / zarma / varma / hema / dAmA / pAmA / van , bhUridAvA / ghRtapAvA / agregAvA / vijAvA / 'vanyAG pazcamasya ' (4-2-65) ityAtvam / kanie , prAtaritvA prAtaritvAnau / sudhIvA / suzIvA / kevalAdapi / kRtvA / kRtvAnau / dhIvA / pIvA / vica , kiilaalpaaH| zubhaMyAH / pApmareT / kevalAdapi / reT / roT / veT / jaagH| kakArapapArau kipitkAryArthI // 147 // 'kkip / / 5 / 1 / 148 // nAmnaH parAddhAtoH kip pratyayo bhavati kacit / 'ukhena ukhayA vA saMsate ukhAsat / vahAt bhrazyati vahAbhraT / 'ghaJyupasargasya bahulam ' (3-2-86 ) iti bahulagrahaNAdukhavayodIrghaH / parNAni dhvaMsate parNadhavat / zakAn yati zakahUH / parivyayati parivIH / yavalUH / khalapUH / akSayUH / mitrabhUH / prtibhuuH| kaTacikI / kevalAdapi / pAH / vaaH| kii| gii| uu| luuH| kruGa / pak / sadisadvipadruhaduiyujavidabhidachidajinIrAjibhyazca / divi sIdati diviSat / saptamyA alup / bhIruSThAnAditvAtpatvaM ca / ghusat / antarikSasat / sabhAsat / prasIdati prasat / upasat / aNDaM sUte annddmuuH| shtsuuH| pramaH / mitraM dRSTi mitrAdvad / praviT / dviSo jenIyipISTa vaH / mitrAya druhyati mitradhruk / pradhuk / vidhruk / gAM dogdhi godhuk / kAmadhuk / pradhuk / aJca yunakti yujyate vA azvayuk / prayuk / yuGa / yunyjau| yujH| tattvavit / vedavit / pavit / nirvivide vidAM vrH| videravizeSeNa grahaNam / lAbhArthAnnecchantyeke / kASThaM bhinatti kASThabhit / balabhita / gotrabhita / bhid / rajju chinatti rajjucchit / tamazchid / bhavacchit / macchit / chin / zatru jayati zatrujit / prsenjit| karmajit / prajit / abhijit / senAM nayati senaaniiH| agraNIH / grAmaNIH / prnnii| nIH / niyau / niyH| vizvAsmin rAjate vizvArAT / 'vizvasya vamurATo' (3-2-81 ) iti diirghH| rAjarAda / samrAT / virAT / rAd / aJceH, dadhyaJcati dadhyaG / devamaJcati devadyaG / viSvadyaG / tiryaG / sadhyaG / samyaG / pAG / pratyaG / kevalAnna bhavati / tathA Rtau Rtum Rtave Rtuprayojano vA yajate Rtvig yAjakaH / 'Rtvij -(2-1-69) ityAdistreNa gatvam / dhRSNoti dadhRk prglbhH| dadhRmiti nirdezAt dvitvam / usnihyati dasyuktam '-iti samAsArthamatra pATho'nyathA 'nAmyupAntya '-iti sidhyati / eva dharmaprada ityatrApi / anna hi ' upasargAdAto Do'zya ' iti De samAso na syAt ||-vip ||-ukhen ukhayA veti / pute vartamAna ukhazabda. putrI sthAlyAM nityatrIti vaiyAkaraNA manyante ||-paa iti / 'Iya'Jjane '-ityatra 11 vN Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Dee unnAti vA uSNika chandaH / uSNigiti nirdezAta dalopaSatvAdi / kathaM dizyate dik sRjyate sak / krutsaMpadAditvAt ki / kakAraH kikaaryaarthH| pakAraH pitkAthA ikAra uccaarnnaarthH||148||spRsho'nudkaat||5|2|149||udkvrjitaanaamnH parAta spRzeH kie pratyayo bhavati / ghRtaM spRzati ghRtspRk| evaM marmaspRk / vyomaspRk / matreNa spRzati mantraspRk / krmoppdaadevecchntynye| anudakAditi kim / udakasparzaH / udakena spaSrTI / anudaka iti payudAsAzrayaNAdudakasadRzamanupasarga nAma gRhyate / teneha na bhavati / upspRshti||149|| *ado'nnnaat||5|1|150|| annavarjitAnAmnaH parAdadeH kie prakhayo bhavati / Amamatti AmAt / sasyAt / anannAditi kim / annaadH| bhulaadhikaaraatknnaadH| pipplaadH| kipa siddho'nnamatiSedhArtha vcnm||150|| 'krvyaatkvyaadaavaampkaadau||5|1|151|| kravyAt / kravyAda ityetau zabdau yathAsaMkhyaM kivaNantau sAdhR bhavataH yadhAmAtpakAcAbhidheyau bhavataH / kravyamatti kravyAt 'AmamAMsabhakSaH / kravyAdaH pakamAMsabhakSaH / kravyAda iti necchantyanye / AmamAMsavAcyapi kravyazabdaH kravyAda iti nipAtanasAmarthyAt vRtau pakamAMse vartate / athavA kRttavikRttazabdasya pakamAMsArthasya pRpodarAditvAt krvyaadeshH| siddhau prayayau viSayaniyamArthaM vacanam // 15 // yadAdyanyasamAnAdupamAnAd vyApye dRzaSTaksakau ca // 5 / 1 / 152 // sadAderanyazabdA samAnazabdAcopamAnabhUtAd vyApye karmaNi vartamAnAtparAva dRzeApya eva Taksako kip ca pratyayA bhavanti / tyadAdi, sya iva dRzyate tyaadRshH| tsAdRzI / saadRkssH| tyAhakSA / tyAdRk / evaM taadRshH| tAdRzI / taadRkssH| tAdRkSA / tAhak / anya, anyaadRshH| anyaadRshii| anyaadRkssH| anyAdRkSA / anyAdRk / samAna, sdRshH| sadRzI / sdRkssH| sahakSA / sahA / kecitsakamapi TitaM manyante / tanmate tyAdRkSItyAyeva bhavati / ebhya iti kim / vRkSa iva dRzyate / upamAnAditi kim / sa dRzyate / vyApye vartamAnAditi kim / teneva dRzyate / tasminniva dRzyate / asminniva dRzyate / vyApya eveti kim / tamiva pazyantItyatra katari na bhavati / vacanabhedAnna yathAsaMkhyam // 12 // karturNin // 5 / 11153 // kartRvAcina upAmAnabhUtAnAmnaH parAddhAtoNin pratyayo bhavati / kRttvAt kartari / uSTra iva krozati uSTakozI / vaangkssraavii| khrnaadii| sihanI / katariti kim / zAlIniva kodravAn bhuGkte / uSTramivAzvamArohati / upamAnabhUtAdityeva / uSTaH krozati / azIlArtho jAtyarthazca aarmbhH|| 153 // "ajAteH zIle // 5 // 1 // 154 // ajAtivAcino nAmnaH parAddhAtoH zIle'rthe vartamAnAt Nin pratyayo bhavati / uSNaM bhuGkte ityevaMzIla uSNabhojI / zItabhojI / ajAteriti "prasajyapratiSedhAdasatvavAcino'pyupasodbhavati / udAsaratItyevaMzIla udAsArI / pratyAsArI / prsthaayii| pativodhI / prayAyI / pratiyAyI / udAGmayAbhyAM paraM *sarti varjayitvA anyasmAddhAtorupasargaparAnnecchantyanye / ajAteriti kim / brAhmaNAnAmantrAyatA / zAlIn sAkSAt vyaJjanagrahaNAt kiplope Itva na ||-adon-|| nanu lakSyAnusAreNa ' kip' iti kim bhaviSyati kimanena / satyam / tasyaiva prapaJco'yamiti ||-krvyaat ||-aammaaNsbhkss iti| AmaM ca tat mAMsaM cAmamAMsa tat bhakSayatIti 'zIlikAmi '-iti Na ||-kRttvikRttshbdsyti / vizeSeNa kRttaM vikRtta pUrva kRtaM pazcAdvikRttaM kRtaM ca tadvikRtta ca kRttavikRtaM taspa ||ajaateH-||-prsjyprtissedhaaditi / paryudAsAnayaNe tu jAtivAcino vyarUpaniSedhAdajAtivAcino'pi vyavacanAdeva syAt ||-sti varjayitveti / utpatibhyAmAGa satteriti parasUtramatrArthe Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 11 // zrIhemaza || bhoktA / prabhoktA upabhoktA saMbhokteti bahulAdhikArAnna bhavati / zIla iti kim / uSNabhoja AturaH // 154 // sAdhau // 5 / 1 / 155 // nAmnaH parAtsA- 16 dhAvarthe vartamAnAdAtoNin pratyayo bhavati |ashiilaarth ArambhaH / sAdhu karoti sAdhukArI / saadhudaayii| cArunI / suSTugAmI / bahulAdhikArAta sAdhu vAdayati vAdako vINAm sAdhu gAyatItyAdau na bhavati // 155 // "brahmaNo vadaH // 5 // 1 // 156 // brahman zabdAtparAdvadaNin prayayo bhavati / brahma brahmANaM vA vadati vramavAdI / ayamapyazIlArtha ArambhaH jAtyartho'sarUpavidhi nikRttyarthazca // 156 // vatAbhIkSNye // 5 // 1 // 157 // taM zAkhito niyamaH / AbhISaNyaM paunaHpunyam / tayorgamyamAnayo naH parAdAtoNin pratyayo bhavati / vrate azrAddhaM bhuGkte azrAdrabhojI / alavaNabhojI / sthaNDilasthAyI / sthaNDilavartI / vRkSamUlavAsI / pAzAyI / tadanyavarjanamiha vrataM gamyate / AbhIkSNye, punaH punaH kSIraM piyanti kSIrapAyaNa 'uzInarAH / takrapAyiNaH saurASTrAH / kapAyapAyiNo 'gAndhArAH / sauvIrapAyiNo bAjIkAH / vratAbhIkSNya iti kim / sthaNDile zete sthaNDilazaya / bahulAdhikArAdAbhIkSNye'pIha na bhavati / kulmApakhAdAtholAH / azIlArtha jAtyartha ca vacanam // 157 // karaNAyajo bhUte // 5 // 1 // 158 // karaNavAcino nAmnaH parAdbhate'rthe vartamAnAyajeNin pratyayo bhavati / agniSTomeneSTavAn aniSTomayAjI / bhavati hi sAmAnyavizepayobhadavivakSAyAM sAmAnyayajau vizeSayajiragniSTomaH karaNam / bhUta iti kim / aniSTomena yajate / karaNAditi kim / guruniSTavAn // 158 // ninye vyApyAdin vikriyH||5||1159 // vyApyAnnAnnaH parAt vipUrvAta krINAbhUte'rthe vartamAnAt kutsite katarIn pratyayo bhavati / somaM vikrItavAn somavikrayI, ghRtavikrayI, tailavikayI, braahmnnH| ninya iti kim / dhAnyavikrAyaH, ghRtavikrAyaH, tailavikrAyaH vaNik / vyApyAditi kim / grAme vikrItavAn / bhAve'lantasya matvIyenenA sidhyati kutsAyAmaNavAdhanArtha vacanam // 159 // dano Nin // 5 // 1 // 160 // vyApyAnAmnaH parAbhUte'rthe vartamAnAt hanterninye kartari Nin prayayo bhavati / pitRvyaM hatavAn pitRvyaghAtI / mAtulaghAtI / asarUpatvAdaNapi / pitRvyghaatH| mAtulaghAtaH / kecittvasarUpavidhi necchanti / ninya ityeva / zatru hatavAn zatrughAtaH / caurghaatH| vyApyAdityeva / daNDena hatavAn / ghantAnmatvathIMyenenA siddha bhUtaku tsAbhyAmanyatra zatrudhAtIkhAdau matvarthIyanivRttyartha vacanam / anyatrApIcchatyanyaH / evaM pUrvasUtreapa // 160 // 'bramabhrUNavRtrAt kim // 5 // 1 // 161 // ||-brhmnno-||-nivRttyrthdheti / 'phamaNo'N' ityAde ||-btaabhii-|| sUgatvAsamAhAra / karmadhArayo vA ||-ashraaddhbhojiiti / prAdaH pitRdevatya karma tadudipa yanmiyate piNDAdika tadapi zcAddham // tadanyavarjanamiti / tasyAzrAddhasyAnyat zrAddha tasya varjanam ||-ushiinraa iti / uzyate sthAdisvAraka / gaurAdityAt TI uzI nagarI tasyA narA ||-sauraassttraa iti| surASTrazabda ekavacanAnto'pi kepA mate iti 'bahuviSayebhya ' iti nAphA ki pnnev| yadvA surASTrA nagarI tasyAM bhayA ||-gaandhaaraa iti| gandhAradezasyene tasyedamaN |-hno Ni-11-matvarthIyanivRttyarthamiti / hanana ghAta. ghaji pazcAnmatvarthIyo na ||-ev puurvsuutre'piiti| pUrvasUne'nuktamapi dvitIyamida phala draSTavyam / ie tu idameva tato'sarUpatyAdaNagAnujJAta / ghamantAdityAcAra-pecchatyanya iti paryanta pUrvasunepItyA zeyam ||-brhmbhuu 38 // Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Deser brahmAdibhyaH karmabhyaH parAmRte'rthe vartamAnAddhanteH kim pratyayo bhavati / brahmANaM hatavAn brahmahA / bhrUNahA / vahA / 'ki' (5-1-148) ityanenaiva siddhe niyamArthaM vacanam / caturvidhazcAtra niyamaH / brahmAdibhya evaM hantebhUte kip nAnyasmAt / puruSa hatavAn purupaghAtaH / madhuhA ahihA gotrahA himahA tamopahA asurahA AkhuhA ityAdiSu vartamAnabhaviSyatoH kAlamAtre vA 'kipa (6-1-148 ) ityanenaiva kim / tathA brahmAdibhyo hantereva bhUte nAnyasmAddhAtoH kim / brahmAdhItavAn brahmAdhyAya ityaNeva na tu kip / brahmavidAdayastu bhUtAvivakSAyAm / tathA brahmAdibhyo hanterbhUte kiveva nAnyaH pratyayaH / brahmANaM hatavAn brahmahA iti kibeva / bhavati nANinau / brahmanAdayastu kAlasAmAnyena 'brahmAdibhyaH'-(5-3-85) iti Takmatyaye sAdhavaH / kathaM vRtrasya intuH kulizamiti / kevalAdeva hantestuc pazcAtreNa sNvndhH| 'madhye'pavAdAH pUrvAn vidhIn bAdhante nottarAn' iti kipA'NAdireva vAvyate na ktaktavat / tathA brahmAdibhyo hanterbhUta eva kAle ki nAnyasmin / brahmANaM hanti haniSyati vA brahmadhAta ityaNeva / tadetatsarvaM bahulAdhikArAllabhyate // 161 // kRgaH supuNyapApakarmamantrapadAt // 5 // 1 // 162 // suzabdAtpuNyAdibhyazca karmabhyaH parAtkarote te'rthe vartamAnAt kim bhavati / suSTha kRtavAn sukRta / puNyaM kRtavAn puNyakRt / pApakRt / karmakRt / mantrakRt / padakRt / idamapi niyamArtha vacanam / trividhazcAtra niyamaH / ebhyaH kRga eva bhUte kipa nAnyasmAddhAtoH / mantramadhItavAn manvAdhyAya 'ityaNaktA eva bhavanti na kie / mantravit 113 pApanuta ityAdau tu bhUtAvivakSAyAM kim / tathA ebhyaH kRgo bhUta eva kie / iha na bhavati / karma karoti kariSyati vA kamakAraH mantrakAraH / pdkaarH| tathA ebhyaH parAtkRyo bhUte kiveva nAnyaH prtyyH| tena karmakRtavAn karmakAra iti na bhavati / ebhya eva bhUte kRgaH kiviti dhAtuniyamo nepyate / tena zAstrakRt tIrthakut vRttikRta sUtrakRt bhApyavRdityAdayaH siddhaaH||162||somaatsugH||5|1|163||krmnnH parAt sunote te'rthe vartamAnAt ki bhavati / somaM sutavAn somasut / ayamapi niyamAoM yogH| caturvidhazcAtrApi niyamaH / somAdeveti niyamAt surAM sutavAn surAsAva isaN / surAsuditi bhUtAvivakSAyAm / suga eveti niyamAt somaM pItavAn somapA iti vica / bhUta eveti niyamAta somaM sunoti soSyati vA somasAva ityaN / kiveveti niyamAt somaM sutavAn ityaNa na bhavati // 163 // agnazcaH // 5 // 1 // 164 // agneH karmaNaH parAcinobhUta'rthe vartamAnAt kim bhavati / agniM citavAn agnicita / atrApi caturvidho niyamaH / agnekhota niyamAt kuDyaM citavAn kuDyacAya ityaN / cereveti niyamAdagni kRtavAnagnikAra / bhUta eveti niyamAdagni cinoti ceSyati vAgnicAyaH / kiveveti niyamAdagni citavAniyaNa na bhavati // 164 // karmaNyagnyarthe // 5 / 1 / 165 // karmaNaH parAdbhate'rthe vartamAnacinoteH karmaNi kArake'gnyarthe'bhidheye kie bhavati / zyena iva cIyate sma zyenacit / evaM kaGkacit / rathacakracit / agnyartha iSTakacaya ucyate / bahulAdhikArAdiviSaya evAyaM draSTavya / kocattu saMjJAzabdatvAt ||-kaalmaatre vA kiyiti / kayA rItyA madhorhantA ko'rtha / madhuhananayogya kAla iti vAkye vipi madhuhetyAdi |-brhmghaat iti / 'pramAdibhya' iti TakprasaGge'pi bahulamaN / -kRga supuNya-1-ityaNaktA eveti / aN ca to cANaktA ktavaturdarzita eva ktapratyayastu Arambhe va ka sa eva gRhyate / anyasya bhAvakarmaNoviMdhAnAt / 'gatyartha '-ityasya tu sakarmakatvAdaprApti AnnAmAnanRAPARAAAAAAAApronunmann-manna Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 12 // kAlatraye'pyayaM bhvtiityaahuH| zyena iva cIyate citazceSyate vA zyenacit // 165 // dRzaH kanim // 5 / 1 / 166 // karmaNaH parAdRzo bhUte'the vartamAnAt kanip pratyayo 16 bhavAte / meruM dRSTavAn merudRzzA / vizvadRzyA / bahudRzvA / paralokazyA / sAmAnyasUtreNa kanipi siddha bhUtakAle pratyayAntaravAdhanArdhaM vacanam // 166 // saharAjabhyAM kgydheH||5|1|167|| sadazabdAt rAjanazabdAca karmaNaH parAtkaroteyudhezva bhUte'rthe vartamAnAtkaniS pratyayo bhavati / saha kRtavAn sahakRtvA / sahakRtvAnau / saha yuddhavAn sahayudhvA / shyudhvaanii| rAjAnaM kRtavAn rAjakRtvA / rAjAnaM yodhitavAn rAjayudhvA / yudhirntbhuutnnyrthH| skrmkH| karmaNa ityeva / rAjJA yuddhavAn / prtyyaantrvaadhnaartho'ympyaarmbhH||167|| anojnerddaa5|1|268|| karmaNaH parAdanupUrvAjane te'rthe vartamAnADaH pratyo bhavati / pumAMsamanujAtaH pumnujH| synujH| aatmaanujH| anupUrvo jani jananopasarjanAyAM prAptau vartamAnaH skrmkH||168|| sptmyaaH||5|1|109|| saptamyantAnnAmnaH parAdbhute'rtho janeDoM bhavati / upasare jAtaH upsrjH| mandurAyAM mandure vA jAtaH mndurjH| apsu jAtam "apmujam / annam // 169 // ajAteH pnycmyaaH||5|1|170|| paJcamyantAdajAtivAcino nAmnaH parAdbhate'rthe janeDoM bhavati / buddhIto buddhijaH saMskAra saMskArajA smRtiH| saMtopaja sukham / kauzalyAyA jAtaH kaushlyaajH| saMjJAzabdo'tropapadam / ajAteriti kim / hastino jaatH| avaajjaatH||170|| kcit||5|1|171|| uktAdanyatrApi kacillakSyAnusAreNa Do bhvti| uktaanaanno'nyto'pi| kiM jAtena kijH| kena jAtaH kijo'nitipitRkH| alaM jAtenAlaMjaH / dirjAto dvijaH / na jAto'jaH / adhijAto'dhijaH / upjH| parijaH / prajAtAH prajAH / abhijaH / akarmaNo'pi / anujaH / jAterapi, brAhmaNajaH pazuvadhaH / kSatriya yuddham / strIjamanRtam / uktAdAtoranyato'pi / brahmaNi jInavAn brahmajyaH / uktAnnAnno dhAtozcAnyato'pi / varamAhatavAn varAhaH / uktAnAmno dhAtoH kArakAcAnyato'pi / parikhAtA parikhA / AkhAtA AkhA / upakhAtA upakhA / nAmadhAtukAlAnyatve, mitraM vayati mitrahaH / aNo'pavAdo DaH / dhAtukArakAnyatve paTe hanyate sma paTahaH / dhAtukAlAnyatve, vArcarati 'vA! haMsaH / nAmakArakAnyatve puMsAnujAtaH puMsAnu naH / nAmAbhAve uktadhAtukAlAnyatve aTati atati vA aH / kAyati kAmayate vA kaH / bhAtIti bhaM nakSatram / nAmAbhAve uktadhAtukAlakArakAnyatve ca khanyata iti kham // 171 // suyajo inip // 5 / 1 / 172 // munoteryajateca bhUtAryavRtte1nie bhavati / sutavAn mutvA / sutvAnau / sutvAna / iSTavAn yajjA / yajvAnau / yamAnaH / kaniSpanbhyAM siddha bhUte | niyamArya vacanam / mannAdisUtrasthakacidbhahaNasyaiva prapaJcaH / ukAro guNaniSedhArthaH / pakAraH pitkAryArthaH / ikAra uccAraNArthaH // 172 // jRSo'tRH // 5 // 11173 // | ||-dRshH ka ||-prtyyaantryaadhnaarthmiti / aNAderityartha ||-anojne-||-pumnuj iti / pumAsamanujananena prAptavAnityartha ||-jnnopsrjnaayaamiti / jananamupasarjana yasyA ||-sptsyaaH ||-apsujaamti / 'varSakSara '-iti vA'luk ||-ajaate. pa-1-kauzalyAja iti / kozalasyApatya sI 'dunAdi '-iti nya / nanu gotra ca caraNai saheti jAtitve ko na prApnoti ato'tra kathamityAha-sajJAzabda iti ||-kcit ||-vaaroN haMsa iti / vArhapatyAdaya ' iti niSedhAt 'caTate saddhitIya ' iti zo na bhavati ||-suyjo-||-mnnaadisuutrsthkcingghnnsyaiveti / nanu tatrasthakAcidANAdeva niyamo bhaviSyatyiAzadA // ityAcAryazrI siddhahemacandrAbhidhAnakhopajJazabdAnu Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIrthaterbhUtArthavRtteratumatyayo bhavati / jIryati sma jaran / jaratI / asarUpatvAt jIrNa: jIrNavAn / RkAro dIrghatvapratiSedhArthaH // 173 // ktaktavatU ||5|2| 174|| dhAtorbhUte'rthe vartamAnAt ktaktavatU masayau bhavataH / kriyate sma kRtaH / karoti sma kRtavAn / prakRtaH kaTaM devadattaH / prakRtavAn kaTaM devadattaH / atra samudAyasyAbhUtatve'pi kaTaikadeze kaTatvopacArAttasya ca nirvRttatvAdbhUta eva dhAtvartha isAdikarmaNyapyanenaiva ktaktavatU siddhau // 174 // // ityAcAryazrI hemacandraviracitAyAM siddhamacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRttau paJcamasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH // 1 // // agaNita paJceSubala: puruSottamacittavismayaM janayan // rAmollAsanamUrtiH zrIkarNaH karNa iva jayati // 1 // 11 11 11 // 11 // dvitIyaH pAdaH // 'zrusadvasbhyaH parokSA vA // 5|2||| bhUta iti anuvartate / zRNotyAdibhyo dhAtubhyo bhUtArthavRttibhyaH parokSA vibhaktirvA bhavati / upazrAva / upasamAda / anUvAsa / vAvacanAt "yathAsvakAlamadyatanI hyastanI ca / upAthaupIt / upAzRNot / upAsadat / upAsIdat / anvavAtsIt / anvavasat / evaM zuzruve abhAvi azrUyatetyAdi / anye tu zravAdibhyo bhUtamAtre kasumevecchanti na parokSAm / hyastanImapIcchatyanya / bahuvacanaM vyApyartham / tena bhUtAnadyatane'pIyaM hyastanyA na vAdhyate / asarUpatvAdevAdyatanyAdisiddhau vAvacanaM vibhaktiSvasarUpotsargavibhaktisamAveza niSedhArtham // 1 // tatra kasukAno tahat // 5 / 2 / 2 // tatra parokSAmAtraviSaye dhAtoH parau kasukAnau pratyayau bhavataH tau ca parokSAvad vyapadizyete / tatra katuH parasmaipadatvAt kartari / kAnastvAtmanepadatvAdbhAvakarmaNorapi / zuzruvAn / upazuzruvAn / sedivAn / upasedivAn / prasedivAn / AsedivAn / nipedivAn / UpivAn / anUpivAn / adhyUpivAn / pecitrAn / pAcayAMcalavAn / jagmivAn / papivAn / pecAnaH / cakrANaH / parokSAvadbhAvAt dvirvacanAdi / parokSAvadbhAvAdeva kittve siddhe kikaraNaM saMyogAntadhAtvartham / tenAjivAn / vabhajyAn / sasvajAnaH / eSu kittvAt nalopaH / RdantAnAM guNapratiSedhArtha ca / zizIrvAn / titIrvAn / pupUrvAn / karmaNi, zazirANaH / tatirANaH / papurANaH / bahulAdhikArAt zrutadavasi zAsanavRtte paJcamAdhyAyasya nyAsata prathama pAda samApta // // - zrusadvasbhyaH // - yathAsvakAlamiti / svakAlasyAnatikrameNa / tathA asyatane'dyatano anadyatane tu hyastanI // hyastanImapIcchatyanya iti / na kevala bhUtamAtre parokSAM yastanImapItyartha // - vibhaktiSviti / tena vibhaktInAmevAnyonyamasarUpavidhirnAsti pratyayena tu vibhaktInAmastyeva tenopazrutavAnityAdi siddham // - niSedhArthamiti / tena 'ayadi ' - iti sUtre vartyantIvipaye hyastanI na // - tatra kkasu - // - nalopa iti / anyathA ' indhyasayogAt ' - ityasayogAntAdeva kirave'tra nalopo na Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Boato N bhpaH kAno na bhavati / kecittu ebhya evaM kasurnAnyebhyaH kAnastu * prasaya eva neSyate isAhuH / apare tu sarvadhAtubhyaH kasumevecchanti na kAnam / bhUtAdhikAreNaico- 18 paM0 a0 ktaparokSAvipayatve labdhe tayagrahaNaM 'parokSAmAtrapratipattyartham / tena pecivAn 'isAdi siddham // 2 // zveyivanAzvadanUcAnam // 5 // 2 // 3 // ete zabdA bhUte'rthe kasukAnAntAH katIre vA nipAyante / iNaH kasurnipAtyate / IyivAn / samIyivAn / upeyivAn / tathA napUrvAdanAteH kamuriDabhAvazca nipAsate / anAdhARK / tathA vacebUMgAdezAdvAnupUrvAtkAno nipAtyate / anUcAnaH / nipAtanasyeSTaviSayatvAt karturanyatra *anUktamisAyeva bhavati / bega evecchantyanye / vAvacanAtpakSe'dyata nyAdayo'pi / agAt / upAgAt / upait / ' upeyAya / nAzIt / nAnAt / nAza / anvavocat / anvabravIt / anvavak / anUvAca // 3 // adyatanI // 5 / 2 / 4 // bhUte'rthe vartamAnAdAtorayatanI vibhaktirbhavati / akApIta // 4 // vishessaavivkssaavyaamishre||5||2||5|| anadyatanAdivizepasyAvivakSAyAM vyAmizraNe ca sati bhUte'ye vartamAnAddhAtoradyatanI vibhaktirbhavati / akAdi / ahApIta / agamAma ghopAn / apAma pyH| ajaipIta goM hUNAn / rAmo vanamagamat / sato'pyatra vizepasyAvivakSA yathA'nudarA kanyA alomikA eDaketi / vyAmizra, adya dyo vAmukSmahi / vizeSAvivakSeti kim / agacchAma ghopAn / apivAma payaH / ajayadgoM hUNAn / rAmo vanaM jagAma / hastanyAdiviSaye'pyadyatanyarthaM vacanam ||6||'raatrau vaso'ntyayAmA svaptaryadya // 5 // 26 // rAtrau bhUte'rthe vartamAnAdasaterdhAtorkhastanyapavAdo'dyatanI vibhaktirbhavati antyayAmAsvaptari sacedathoM yasyAM rAtrau bhatastasyA evAntyayAmaM vyApyAsvaptAra katari vartate / adya tenaivAnyayAmenAvacchinne'dyatane cetprayogo bhavati nAyatanAntare / nyAyye pratyutthAne pratyutthitaM kshcitkNcidaah| kabhavAnupitaH sa Aha 'amutrAvAsamiti / rAjyanyayAme tu muhUrtamapi svApe yastanyeva amutrAvasamiti // 6 // anadyatane hyastanI // 5 / 2 / 7 // A nyAyyAdatyAnAdA nyAyyAca saMvezanAdaharubhayataH sArdharAtraM vA adyatanaH kaalH| tasminnasati bhUte'rthe vartamAnAddhAtoryastanI vibhaktirbhavati / akarot / aharada / anayatana iti kim / akArSIt // 7 // *khyAte dRzye // 5 // 28 // syAt ||-prtyy evaM neSyate iti / sanmate kAno nAsIraparya ||-prokssaamaatrprtiptyrthmiti / anyathA 'zrusada -iti vihitaparokSAviSaya eSa syAt / tebhya eva bhUtamAge vidhAnAsa tu 'parokSe ' eti vihitaparokSAyA pipage ||-ityaadi siddhamiti / bhUtAdhikAre hi anuvartamAne'parokSe evAtIte syAt parokSe tu paratvAt parokSA svAdiyubhayorapyartha sagRhyate tena papAceti yakanye peciyAnityAdi sibam ||-veyivdnaa-|| tatra su'-ityanena parokSAvipaye pasukAno pihitAviti zastanpAdiviSaye na syAtAmiti nipAtanam / ata evAnA'gAt ait ityAyapi pApaya phiyate ||-anuuktmityaadheveti / aga kAno na bhavati ||-upeyaayeti / 'nAmino'kalihaleH' iti vRddhau 'pUrvasyAsye '-iti pUrvasyeyAdeze ca rUpam ||-vishessaavivkssaa||-anytnaadivishesssyaa'vivkssaayaamiti / zAdipadAtparokSaparigraha ||-raatrau vaso-|-amutrAvAtsamiti / upAdhyAyalyAha-rAdhaturthe yAme yadA vAkya prayuke tadA'munApArasamiti / vasyAnikAntarAnimahAsayamanayatanAmiti sAsanIprasane yadA prayoktA saphalamatikramya rAdhiprAharalaga jAgaritavAn badA'yatanI / yadA suhamA prayukta tadA zastanyeva / yatsUna vaseThera rAtrizepe jAgaraNasatatApiti tanmatasamahAmida sUtrameva vyAkhyeyam ||-raatrii va--saptarya'yeti / ko'rtha. anyayAmaprayoge kriyamANe anyayAmeti luptasaptamyekavacanAnta padam ||-eyaate - Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khyAte lokavijJAte dRzye * prayoktuH zakyadarzane bhUte'nayatane'rthe vartamAnAddhAtoryastanI vibhaktirbhavati / parokSApavAdaH / aruNaa - darAjo'vantIn / ajayatsiddhaH saurASTrAn / khyAta iti kim / cukAra kaTaM caitraH / dRzya kim / jadhAna kuMsaM kila vAsudevaH / anadyatana ityeva / udgAdayAdityaH // 8 // *ayadi smRtyarthe bhaviSyantI // 5 / 2 / 9 // smRtyarthe dhAtAvupapade sati bhUtAnadyatane'rthe vartamAnAddhAtorbhaviSyantI vibhaktirbhavati ayadi nayacchandaH prayujyate / abhijAnAsi devadatta kazmIreSu vatsyAmaH / smarasi sAdho svarge sthAsyAmaH / evaM budhyase cetayase adhyeSyavagacchasi caitra kaliGgeSu gamiSyAmaH / ayadIti kim / abhijAnAsi mitra yatkaliGgeSvavasAma // 9 // vAkAGkSAyAm || 5 | 2 | 10 | ayadIti nAnuvartate / smRtyarthe dhAtAvupapade sati yadyadi vA prayujyamAne prayoktuH kriyAntarAkAGkSAyAM satyAM bhUtAnadyatane'rthe vartamAnAddhAtorbhaviSyantI vA bhavati / smarasi mitra kazmIreSu vatsyAmastatrodanaM bhokSyAmahe pAsyAmaH payAMsi ca / smarasi mitra kazmIreSvavasAma tatraiaudanamabhumahi / smarasi mitra yat kazmIreSu vatsyAmo yattatraudanaM bhokSyAmahe / smarasi mitra yatkazmIreSvavasAma yattatraiaudanamabhuJjmahi / atra vAso lakSaNaM bhojanaM pAnaM ca lakSyamiti lakSyalakSaNayoH saMbandhe prayokturAkAGkSA bhavati // 10 // kRtAsmaraNAtinive parokSA || 5 | 2|11|| kRtasyApi vyApArasya cittavyAkSepAdinAsmaraNe'tyantApahave vA gamyamAne bhUte'nadyatane'rthe vartamAnAddhAtoH parokSA vibhaktirbhavati / aparokSakAlArya ArambhaH / supto'haM kila vilalApa / matto'haM kila vicacAra / cintayan kilAhaM ziraH kampayAMvabhUva / aGguli sphoTayAmAsa / atinihave, kazcitkenaciduktaH kaliGgeSu tvayA brAhmaNo hataH sa tadapahunuvAna Aha kaH kaliGgAn jagAma ko brAhmaNaM dadarza nAhaM kaliGgAn jagAma ityatyantamapanute / atigrahaNAdekadezApahnave hyastanyeva / na kaliGgeSu brAhmaNamaha mahanam // 11 // parokSe // 5 / 2 / 12 // akSANAM paraH parokSaH / ata eva nirdezAtsAdhuH avyutpanno vA sAkSAtkArArtha / bhUtAnadyatane parokSe'rthe vartamAnAddhAtoH parokSA vibhaktirbhavati / yadyapi sAdhyatvenAniSpannatvAtsarvo'pi dhAtvarthaH parokSastathApi pratyakSasAdhanatvena tatra lokasya prayakSatvAbhimAno'sti / yatra sa nAsti sa parokSaH / jaghAna kaMsaM vAsudevaH / bharataM vijigye bAhuvalI | dharma dideza tIrthakaraH // 12 // *hazazvayugAntaH pracchaye hyastanI ca // 5 / 2 / 13 // paJcavarSe yugaM tasyAntarmedhyaM tatra pRcchayate yaH sa yugAntaH pracchyaH / he zazvati ca prayujyamAne yugAntaH // prayoktuH zakyadarzane iti / prayoktuzca sa eva dRzya yaH prayoktRkAle'nativiprakarSeNa vRtta syAt / prayoktuJcAnyatra vyAsaktatvena taddarzanAbhAvAt parokSatva tasyArthasya para sa yadi tatra vrajati tadA pazyatyeva tasminnarthe stanI / eva ca yasmin kAle'rtho vRttastatkAlabhAvI puruSa paJcAdapi prayoga kuvainna duSyati / yato'rthabhavanakAle tasya puruSasya tadarthadarzanayogyatAyA. sadbhAvAt / tathA javAna kasaM kila vAsudeva ityatrApi yadi vadhakAlabhAvI prayoktA prayoga kurute tadA tatrApi ahanniti bhavati yatastadA tasyApi dRzyatvAditi / tadukta parokSe lokavijJAte prayokta zakyadarzane / hyastane hyastanI proktA caitro nRpamahanniti ' // ayadi - // na cedyat zabda iti / dhAtvarthavAcaka kriyAvizeSaNarUpo na prayujyate / yasmAdarthe tu bhaviSyatyeveti nyAsa // yatkaliGgeSvava sAmeti / kriyAvizeSaNametat / yadvasana na smarasItyarthaM / yadA tu yasmAddheto kaliGgeSu upitavanta iti vivakSyate tatra bhaviSyantyeva // - hazazvadyu - // Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..." mAge / bhanAnAne paro'gatimAnAdAno stanI parokSA ca vibhaktI bhavataH / iti hAkarot / iti ha cakAra / zavadakarota / zavacakAra / pracchaye, kimaga-81403 magam / ki naganya madhurAm / izazvayugAntamanchaya iti kim / jaghAna kaMsaM kila vaasudevH| vetyeva kRte bhUtAnadyatanamAtrabhAvinyA hastanyAH pakSe siddhI napAna mAgayogAgi gastanpera yathA syAnna bhaviSyantIyevamartham / tena sparasi mitra kazmIreSviti hAdhyaimahi abhijAnAmi caitra zazvavyamahItyAdi siddham / girAkAkSAgAna bagAna prayoga epa na saMbhavatIti nodAhiyate // 13 // *avivakSite // 5 / 2 / 14 // bhUtAnadyatane parokSe parokSayenAvivakSite'rthe mAnAmAnI linI bhitibhAti / abhavatsagaro rAjA / ahan kaMsaM vAsudevaH / evaM ca parokSAnadyatane vivakSAvazAdadyatanagistanIpozAnimI bhAtayaH siddhAH / tathA ca anvanaipItatto vAlI nyakSipaJcAgadaM sugrIvaM poce sdbhaavmaagtH| rAkSasendrastato'bhaipIta sainyaM samastaM so'gagulmagat mAga guNayAnake / tathA abhUvastApasAH kecitpANDupatraphalAzinaH / pArivAjyaM tadAdatta marIcizca tRpAdita iti // 14 // vAdyatanI purAdI // ' / 2 / 15 // parAkSe ini niTattam / bhUtAnayatane parokSe cAparokSe cArthe vartamAnAddhAtoH purA iyAdAnupapade'dyatanI vibhaktirbhavati vA / aparokSe yastanyAH parInu parozAgA apavAdaH / pAcanAtpakSe yathAprApti te api bhavataH / avAtsuriha purA chaatraaH| avasanniha purA chaatraaH| upuriha purA chAtrAH / tadApApiSTa 1 rAgA / nAmApana rAvA / vabhASe rAdhAstadA / bhUtAnadyatanaparokSe'dyatanI necchanyanye / evamuttarasUtre purAdiyoge vartamAnAm / havacchandayoge'pi purAdiyoge para sAdikalpanA patanI / ini ha purAkApIt / akarot / cakAra / zazvatpurAkApauMdakarocakAra / bhUtamAtravivakSayA 'adyatanyAH sidvau purAdiyoge tadvacanaM smRbarthadazAmagoge mAmanyarivikSayA adyatanI na bhavatIti jJApanArtham // 16 // sme ca vartamAnA // 52 // 26 // bhUtAnayanane parAme'parokSe cAthai vanemAnAdvAtA smAra pugatA nopapade vartamAnA vibhaktirbhavati / iti smopAdhyAyaH kathayati / pRcchati sma purodhasam / vasantIha purA chAtrAH / bhApata rAgharAdA / athAha gaNI pidito maTebhAraH / yAgira khe marutA caranti / AdigrahaNAmaha pUrvatra ca prayogAnusaraNArtham / evaM ca 'gurAdiyAge'yatanAdya stanAparokSAyatamAnAcatastrA / purAvAga tu paratvAta mAnava / naTena sma purAdhIyate / evaM zazvasmayoge'pi / iti ha smopAdhyAyaH kathayati / zazvadadhIyane sma / gumAyabhavAdapArapaya itihazabdo vartate / bahA etat ha iti vAkyAlakAre / prayoga eva na saMbhavatIti / nipAtAnA yathAdarzana prayogAt ||-aavevaaksst ||-shigobhii bhinaya iti / parokSAvena cA vivakSite 'vishessaavivkssaa'-itydytnii| parokSatvena tvavivakSite'nena zastanI / ubhayasadAyavivakSAyoM tu 'parAkSa II- pi bhAna iti / pAraNA'nyathA cazabda kuryAt ||-adytnyaaH siddhAviti / 'agratanI' ityanena // sAmAnyavivakSayoMte / bhUtAna kSatvana svavivakSite'nena yastanI / ubhayasanAvavivakSAyAM tu 'parokSe' ityanena parokSA ||-vaadytnii-me na mAnA / smanyo'ItakAlayotakavAdi ||-me-1-puraadiyoge iti / nanu purAdiyoga smayogaca bhayA aghatanA ityanana ||-saamaanyvivkssyeti / bhUtAnadyatanavivakSAyA tu purAdiyoge'nena bhavatyeva 18 // sma-|-purAdiyoge iti / nanu purAdiyoga smayogazca bhavati tadA ki pUrvaNAdyasanI utAnena vartamAnA ityAha-paratvAditi 1 // 14 // Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayayoge'pi evam / na ha sma vai purAgniraparatha vRkNaM dahatIti // 16 // * nanau pRSToktau sadvat // 5 / 2 / 17 // * anadyatana iti nivRttam / pRSTasya dhAtvarthasyoktiH prativacanaM pRssttoktiH| nanuzabde upapade pRSToktau bhUte'rthe vartamAnAddhAtoH sadrava vartamAna iva varttamAnA vibhaktirbhavati / sadvacanAdatra viSaye zAnazAvapi bhavataH kimakArSIH kaTaM caitra / nanu karomi bhoH / nanu kurvantaM kurvANaM mAM pazya / kimavocaH kiMcicaitra / nanu bravImi bhoH / nanu bruvantaM bruvANaM mAM pazya / pRSToktAviti kim / nanvakArSIccaitraH kaTam // 17 // nanvorvA || 5|2| 18 || na tu ityetayoH zabdayorupapadayoH pRSToktau bhUte'rthe vartamAnAddhAtorvA vartamAnA vibhaktirbhavati sA ca sadvat / kimakArSIH kaTaM caitra / na karomi bhoH / na kurvantaM na kurvANaM pazya mAm / nAkArSam / kastatrAvocat / ahaM tu bravImi / bruvantaM bruvANaM tu mAM pazya / ahaM svavocam // 18 // *sati // 5 // 2 // 19 // san vidyamAno vartamAna ityarthaH / sa ca prArabdhAparisamAptaH kriyAmabandhaH / satyarthe vartamAnAddhAtorvartamAnA vibhaktirbhavati / bhvti| asti / ghaTaM karoti / odanaM pacati / jIvaM na mArayati mAMsaM na bhakSayatItyAdau niyamaH "mArabdho'samAptazca pratIyate / ihAdhImahe iha kumArAH krIDantItyAdau kriyAntaravyavadhAne'pi adhyayanAdikriyAyAH prArambhAparisamAptirastyeva / caitro bhuGkte ityAdAvapi hi kriyAntaravyavadhAnamazakyaparihAram / so'pi hyavazyaM bhuJjAno hasati jalpati pAnIyaM vA pivatIti / tiSThanti parvatAH syandante nadya ityAdau tu sphuTaiva prArambhAparisamAptiH / kathaM tarhi tasthuH sthAsyanti giraya iti bhUtabhAvi nAM bharatakalkiprabhRtInAM rAjJAM yAH kriyAH 'tadavacchedena parvatAdikriyANAmatItatvAnAgatatvopapatterna bhUtabhAvipratyayAnupapattidoSaH / evaM ca vidyamAna kartu ke bhyo'syarthebhyo dhAtubhyaH sarvA vibhaktayo bhavanti / kUpo'sti / kUpo bhaviSyati / kUpo bhavitA / kUpo'bhUt / kUpa AsIt / kUpo babhUva // 19 // zatrAnazAveSyati tu sasyau || 5 || 2 | 20 || satyarthe vartamAnAddhAtoH zatrAnazau pratyayau bhavata eSyati tu eSyanmAtre bhaviSyantIviSaye'rthe sasyau syapratyaya sahitau zatrAnazau bhavataH / syo'pi pratyayatvAddhAtoreva / yAn / yAntau / yAntaH / zayAnaH / zayAnau / zayAnAH / nirasyan / nirasyamAnaH / pacan / pacamAnaH / ekavipayatvAdra rtamAnApi / yAti / yAtaH / yAnti / evaM sarvatra / tathA san asti adhIyAna' adhIte vidyamAnaH vidyate juhvat juhoti vidan vetti jAnan jAnAti brAhmaNaH / tathA tarAdau pratyaye, pacattaraH pacattamaH / pacatitarAM pacatitamAm / pacadrUpaH / pacatirUpam / jalpatkalpaH / jalpatikalpam / pazyaddezyaH / pazyatidezyam / pauddezIyaH / // nanau - // anadyatana iti nivRttamiti / apekSAta iti nyAyAt // nanu kurvanta kurvANamiti / karomi kurve iti vAkye zanAnazo / kRtakArya mA pazyetparthaM // sati // prArabdhAparisamApta iti / pUrvaprArabdha sAkSAtsAdhyatvena prastuto na ca parisamApta phalasyAniSpatte / phalArtha hi upAdIyamAnAyA kiyAyA phale'dhigate tasyA parisamAptirbhavati / eva ca mahatA kAlena sAdhyate yA kiyA tasyA antarAle kriyAntaraivicchinAyA api prArabdhatvAdasamAptatyAca vartamAnatvamastyeva // jIvaM na mArayatIti / nanvatra niSedhasyAbhAvarUpatvAt abhAvasya ca prArambhAparisamAptI na ghaTete ityAha- prArabdha ityAdi / yAvakiyA prArabdhA na samarthyate tAvattasyA kriyAntarevyavahitAyAzvApyasamApti // tadavacchedeneti / tadviziSTatayo kriyayovibhAgo bhUto bhaviSyan vA bhavatItyarthaM // - eva ceti / pUrvoktenaiva nyAyena bhUtabhaviSyayiyorapekSayetyarthaM // - zatrAnazA // syo'pi pratyayatvAditi / rAjAnazI prathama pradhAnatvAt Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shrii||15|| paM0 a0 paThatidezIyam / evaM pacamAnataraH pacamAnatamaH pacatetarAM pacatetamAmityAdi / dvitIyAdhantapadasAmAnAdhikaraNyasaMbodhanatarAdivajitavAditapratyayottarapadakriyAlakSaNakiyAhetupu vartamAnAyA anvayAyogAta zAbAnazAveva / pacantaM pacamAnaM pazya / pacatA pacamAnena kRtam / pacate pacamAnAya dehi / pacataH pacamAnAdItaH / pacanaH pacamAnasya svam / pacati pacamAne gataH / saMvodhane, he pacana he pacamAna / tarAdhanyataddhite kurvato'patyaM kaurvata / pAcataH / vaizamANi / kurvtpaashH| pacatpAzaH / kurvecaraH / pacavaraH / uttarapade, bhajyata iti bhaktiH / kurvan bhaktirasya kurvadbhakti. kurvANabhaktiH / kurvatmiyaH kurvANapriyaH / bruvanmATharaH / bruvaannmaatthrH| kriyAyAM lakSaNaM jJApakaM cikam / tatra tiSThanto'nuzAsati gaNakAH zayAnA bhujate yvnaa| bahuSu mUtyatsu kazcaitra iti pRSTaH kshcidaah| yastiSThan mUtayati / evaM yo ganchan bhakSayati / yaH zayAno bhukte / yo'dhIyAna Aste / tathA yaH paThanpacati sa maitraH / evaM yaH pacanpaThati / yodhIyAna Aste / ya AsIno'dhIte / tathA phalanI vakrete drAkSA pupyantI vardrate'bjinI / zayAnA vardhate darvA / AsInaM vardhate visama / kriyAyA hetajanakastatra arjayanvasati / adhIyAno vasati / eSyati tu sasyo / yAsyan / shyissymaannH| pakSyan / pkssymaannH| yAsyati / zayiSyate / pakSyati / pakSyate / tathA bhaviSyan / bhaviSyati / adhyessymaannH| adhyeNyate brAhmaNa ityAdi / tathA pkssyttrH| pkssymaanntmH| pakSyatitarAm / pakSyatitamAm ityaadi| sarveSvekaviSayatvAdaviSyantyapi / pakSyan vrajati pakSyamANo bajatIti kriyAyAM kriyAthAyAmekavipayatvAca bhaviSyantyAdayo'pi / pakSyAmIti vrajati / pAcako brajati / paktaM brajati / pUrvavadeva ca dvitIyAdyantasAmAnAdhikaraNyAdipu bhaviSyantyAH samanvayAbhApAdabhAvaHpakSyanta pazya pakSyamANaM pazya / he pakSyan he pakSyamANa brAhmaNa / pAkSyataH / pAzyapANiH pakSyamANapAza / pakSyadbhaktiH / pakSyamANapriyaH / jAlpapyanto jJAsyante paNDitAH / adhyaSyamANA vatsyantItyAdi / sadeSyatorabhAve tu vaH paktA / bahalAdhikArAdravyaguNayolakSaNe hetuhetumadbhAvotake tyAdiyoga ca na bhavati / yaH kampate so'zvatthaH / yattarati tallaghu / hantIti palAyate / varpatIti dhAvati / kariSyatIti vrajati / haniSyatIti nazyati / pacatyato labhate / vijayate'taH pUjyate / kriyAyA Apa lakSaNe "cAdiyoge na bhavati / yaH pacati ca paThati ca sa caitrH| yo'dhIte cAste sa maitraH / zakAraH zikAryAthaH / DakAro dhAtopiMdhIgate / tata. pratyayasyAdeva spo'pi dhAtorepAnantara na tu zanAnanyA para ||-dvitiiyaadyntpdeti / zanAnazorvartamAnAyA samAnavipagatve'pi nAtiprasaktirapi / dvitIyAyantena padena abhyAbhidhAyinA vartamAnAntena pa kriyAbhidhAyinA satA pazyatyAdiziyAyA. sAmAnAdhikaraNyA'sabhavAtsayodhane ca siviSayavArasAdhyavAcini vartamAnAntA'nupapapapAtarAdititadina rApasyottarapadasya ca nAmadhye sati samavAzakSaNahetusvayorapi siNadharmatyAsAdhyAbhidhApinA'mpayAyoga / etadeva pacantamityAdinA krameNa darzayati ||-kurvt bhaktirasyeti / bhagyata iti kammaNi kI bhakti sevya ityarthe / maga vAcye puzize'pi zabyazaktisvAbhAgyArastyantasya sIliteya ||-tisstthnto'nushaasti gaNakA iti / agA'nuzAsanakriSayA gaNakA lakSyante / sA cA'nuzAsanakriyA upaviSTa jaga gacchayubhayapipagatvena durlakSA gata sthAnakriyayA lakSyate / nanpanuzAsatItyayApi vartamAnA na prAsoti yato'gayApi gaNakA lakSyante / na / zipAyA karmatApazAyA lakSagAmiti vacanAt manyAdergaNakasya lakSaNe parcamAnA bhavatyeva ||-paadiyoge na bhavatIti / na kevala imyaguNayorlakSaNe cAdiyoge sati kriyAyA api lakSaNe na bhavati / ya pacati cetyAdo na kipaliMga // 15 // SEEDEY Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unyAdyarthaH // 20 // tau mAGayAkrozeSu // 5 / 2 / 21 // mAGayupapade Akroze gamyamAne sati to zatrAnazau pratyayau bhvtH| 'bahavacanAdasatyapi / mA pacan vRSalo jJAsyati / mA pacamAno'sau martukAmaH / mA jIvanyaH parAvajJAduHkhadagdho'pi jIvati // tasyAjananirevAstu jananIklezakAriNaH // 1 // zatrAnazoranuvRttAvapi tau grahaNamavadhAraNArtham / tenAtra viSaye asarUpavidhinApyayatanI na bhavati / bhavatItyapi kazcit // 21 // vA vetteH ksuH||5||2|| 22 // satyarthe vartamAnAdvetteH kasupratyayo vA bhavati / pakSe yathAmAptam / vidvAn / sAdhustatvaM vidvAn vidan veti / vidupA kRtaM, vidatA kRtam / he vidvan / he vidan / vaidussH| vaidataH / vidvdbhktiH| vidadbhaktiH / vidvAnAste / vidannAste / vidvAlelabhate / vidalelabhate / dvitIyAdyantapadasAmAnAdhikaraNyAdiSu pUrvavadananvayAdeva na vartamAnA / kakAraH 'kikAryAdyarthaH / ukAro DyAdyarthaH // 22 // "pUDyajaH zAnaH // 5 // 2 // 23 // satyarthe vartamAnAbhyAM pavatiyajibhyAM paraH zAnaH pratyayo bhavati / kRttvAt katari / payate / pavamAnaH / malayaM pvmaanH| yajati yajate vA yjmaanH| AnazA yoge na paSThIsamAso na ca yajeraphalavati kartari so'stIti vacanam / evamuttaratrApi / zakAraH zikAryArthaH // 23 / / vayAzaktizIle // 5 // 2 // 24 // satyarthe vartamAnAddhAtorvayaHzaktizIleSu gamyamAneSu zAno bhavati / vayaH prANinAM kAlakRtA bAlyAvasthA / katIha zikhaNDaM vahamAnAH / liyaM gacchamAnAH / zakti sAmarthya, katIha hastinaM ninAnAH / samaznAnAH / zIlaM svabhAva / katIhAtmAnaM varNayamAnA / parAnnindamAnAH / anabhidhAnAnna bA'sarUpa shtH||24|| *dhArIDo'kRcche'tRz // 5 / 2 / 25 // lakSaNabhAvo vivakSita / krameNa hi pratIyamAnayorarthayolakSyalakSaNabhAva svAjanyajanakabhAvo vA / atra tu tulyakAlataiva kriyayora'ta eva tadyotako cazabdo prayujyate iti / sa mainna ityubhayana savadhyate iti dravyalakSaNe na bhavati kriyAlakSaNe'pi na bhavati / tavAhi-kutrApi ekasmin pramAtari pacanapaThanayolakSyalakSaNabhAvo yena gRhIta sa eva pravIti va pacati ca sa paThati ca / eva pacanakriyA lakSaNa paThanakriyA lakSyA / cAdiyogA'bhAve tu zatrAnazau bhavata eva / yathA pacan pacamAno vA sa paThati ||-to mAGayA--bahuvacanAdasatyapIti / tena ye kecitsatyasati vA AkrozAsteSu zatrAno bhavata iti vyAkhyeyam ||-maa pacan vRpala ityAdi / mA pAkSIt mA pakta mA jIvI dilyAdi vAkyama'rthakathanam / yAvatA AkrozavivakSAyAmanena zatrAnazAveva / asarUpavidhinApyanAyatanI neTA / kecida sarUpavidhimicchanti tanmatena yA vAkyam / yahA mA kedayamAna mA prANAn dhArayati yantarega yA vAkyam ||-vaa vetteH- 'asarUpo'pavAdena'-ityanena 16 vikalpe sidde vAgrahaNamantra prakaraNe asarUpavidherlakSyAnurodhArtham / ata eva 'vaya zakti'-ityatrAnabhidhAnAnna vA'parupa zatRrityuktam ||-phitkaayaadyrth iti / AdipadAt 'zRgudanta'-ityAdi ||-puujyjH-||-mly pavamAna iti / 'tRnudanta '-ityanena AnahArA karmapaSThIniSedhe malayasya sabandhI pavamAna iti savanyapaSThIsamAsa / manu pUTa AtmanepaditvAt yatherapyubhayapaditvAt phalavakartari 'zabAnazo'-ityanenaiva vAnaz siddha kimanenetyAha-AnazA yoge na paSThIsamAsa' / tRptAti niSedhAt |-dhaariiddo-|| ii ityAtmanepaditvAtkalavararuri dhAreca sAmAnyasUtreNa zatUna prApnotIti sUtra karttavyam / tathApi pratyayAntara mA vidhAyi zatareva vidhIyatA sUtrasAmathyAdiDa Atmanepadino'pi bhaviSyati / nevam / iDa Atmanepadisve'pi vidhAnasAmAt zat syAt dhArestu phalavAkartari akRccha evArthe zatariti niyamArtha syAt / yahA dhArItyubhayapadI tatazca yayubhayapavinAmakRcchre zatR syAt tadA dhArereveti niyama syAt // NANABAR Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MANG zva dhAtorpayAmAmaIna prazasya zyayeM vartamAnAbA acchaH sukhasAdhyaH / acche sakhaNe vartamAnAdvAreriGaca paro'nuz pratyayo bhavati / dhArayan 'AcArAGgam / adhIyan drumapuSpIyam / akRcchra iti kim / *kRcchreNa 16 paM0 a0 dhArayati yatidharmam / kRcchreNAdhIte pUrvagatam / iGa Anazi prApte dhArerubhayaprAptI vacanam / vAsarUpo'pi neSyata eva // 25 // 'sugadviSAhaH satrizavastutye / 2 / 26 // satyarthe vartamAnAta sanotetipo'rhazca dhAtoryathAsaMkhyaM satriNi zatrau stutye ca kartari atRz pratyayo bhavati / satrI yajamAna / sarne munvantaH yajJasvAbhina ityarthaH / cauraM dvipan caurasya dvipana zatrurityarthaH / pUnAmarhan prazasya ityartha / eSviti kim / surAM sunoti / bhAyAM deSTi paraM pazyantIma / vahIta caura // 26 // tuna zIladharmasAdhuSu // 5 / 2 / 27 // zIle dharme sAdhau ca satyarthe vartamAnAdvAnostRn pratyayo bhavati / zIle kartA kaTam / vaditA janApAdAn / karaNaM vadanaM cAsya zIlamityartha / dharma kulAdyAcAra , tatra vadhUmUDhA muNDayitAraH 'zrApiSThAyanA / zrAddhe siddhamannamapahatAraH AharakAH / muNDanAdi tepA kuladharma ityartha / sAdhau, gantA khela / kartA vikaTa / sAdhu gacchati sAdhu karotItyarthe / naptaneSTutvaSTakSatnuhopotumazAstuzabdA auNAdikA pitRmAtrAdivat / ata evaipAmArvidhau pRthagupAdAnam / zIlAdiSiti kim / kartA kaTasya / bahuvacanaM 'sabhikSAzaMseru' (5-2-33 ) isAdau yathAsaMkhyaparihArArtham / nakAra. saamaanyghnnaavidhaataarthH||2|| bhAjyalaMkRnirAkambhUsahirucivRtivRdhicariprajanApatrapa issnnuH||1|2|28|ebhyH zIlAdau satyarthe vartamAnebhya iSNuH prayayo bhavati / bhrAjanazIlo bhrAjanadharmA sAdhu bhrAjate vA bhraajissnnuH| bhrAjiSNunA lohitacandanena / alaMkRg alNkrissnnuH| nirAkRg niraakrissnnuH| bhU bhvissnnuH| sarvepAM bhaviSNUnAM janyAnA na tu sa yogyaH / saha, sahiSNuH / ruca rocissnnuH| vRt vrtissnnuH| vRdha vrdhissnnuH| cara, caaressguH| prajan prjaanssnnuH| apatrapa apatrApeSNu / bhrAjenecchantyeka // 28 // udaH pacipatipadimaH // 5 / 2 / 29 // utpUrvebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebha iSNurbhavani / utpcissnnuH| utpatiSNuH / utpadiSNuH / unmdissnnuH| padenecchantyanye // 29 // bhUje: guru // 5 / 2 / 30 // zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyA bhUjibhyAM SNuk pratyayo bhavati / bhuussnnuH| kakAra. kitkAryArthaH // 30 // *sthaaglaamlaapciprimRjiksseHsnuH||5|2|31|| ebhyaH zIlAdo satyarthe vartamAnebhyaH snumatyayo bhavati / sthaasnuH| glaasnuH| mlaasnuH| pkssnnuH| primaannuH| kssessnnuH| AcArAdgamiti / AcArapratipAdakamajhamAcArAGgam / Acaryate zobhana karmAnena vyaJjanAd ghan / AcArazca tadA ceti vA ||-drumpusspiiymiti / dumapuppamadhikRtya kRto grantha / 'zizukrandAdibhya Iya' / athavA dumapuSpasya tulya ' kAkatAlIyAdayaH / athavA drumapuSpamatrAsti / 'sUktasAmorIya ' ||-kRcchenn dhArayatIti / atra zabAnazAvapi bhavata / yatidharmamiti / yamana yata tadasyAsti in yatino dharma / yadA tu yatidhAtorauNAdika ipratyayastadA yateddharma ||-sugdvi-|| nanyeSu zatRpratyaye atRzpratyaye vA rUpasAmyAnA kazcidvizeSa // ucyate // prAkRte zatrAnazI iti sUtre vizeSo'sti |-tun shiil-||-shraavisstthaaynaa iti / zrUyate'nena 'punAni' iti gha / zravo'styAsA avavatya / atizayena avavatya iti vigRhya iSThapratyaye pubhAve 'vinmato '-iti lupi zraviSThA dhaniSThAstAbhizcandrayuktAbhiryukta kAla / 'candrayukta '-ityaNi lupi aviSTAstAsu jAtA 'zraviSThApADhA'-iti a. / zraviSTAyA apatyAni vRddhAni 'azvAderAyanaj' ||-sthaaglaamlaa-||-primaakssnnuriti / 'dhUgaudita / ityanena vikalpeneTi pratyaye parimArjiSNurityapi ||-kssessnnuriti / kSipaz ityasya na sAnubandhatvA tU Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mlAdibhyaH kecidevecchanti // 31 // trasidhighRSikSiSaH ktuH // 5 / 2 / 32 // zIlAdau satyarthe vartamAnebhya ebhyaH ktuH pratyayo bhavati / trastuH / gRdhnuH / dhRSNuH / kSiSNuH // 32 // sanbhikSAzaMseruH // 5 / 2 / 33 // zIlAdau satyarthe vartamAnAt + sanapratyayAntAddhAtorbhikSAzaMsibhyAM ca para uH pratyayo bhavati / cikiirssuH| jihiirssuH| bhikssuH| AzaMsiti AGaH zamuG icchAyAmityasya grahaNam / na tu zaMsa stutau cetyasya / tatrAGyogasyAniyatatvAt / AzaMsuH / stutyarthasyApIcchasanyaH // 33 // vindvicchU || 5 | 2 | 34 // zIlAdau satyarthe vartamAnAdvetorecchatezva uH pratyayo yathAsaMkhyaM nopAntyachakArAnvAdezau ca nipAtyante / vedanazIlo vinduH / epaNazIla icchuH / kathamapAM vinduH / vinderavayavArthAt auNAdika uH / anye tvasyaiva nipAtanaM kriyAnimittastu vindurityanAgamika evetyAhuH / sarvavidInAM sarveSINAM ca nipAtanamidamityanyaH ||34|| vanderAruH || 5 | 2|35|| zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAM zRzvandibhyAmAruH pratyayo bhavati / zRNAtItyevaMzIla zarAruH / vizIryate vizarAruH / vandate vandAruH // 35 // dAsizadasado ruH || 5 | 2 | 36 || zIlAdau sayarthe vartamAnebhyo dArU paTTe si zada sada ityetebhyo ruH pratyayo bhavati / dadAti dayate yacchati yati dAti dAyati vetyevaMzIlo dAruH / kathaM dyati taditi dAru kASTham / auNAdikaH karmaNi ruH / dhayati dhArurvatso mAtaram / sinoti seruH / zIyate zatruH / sIdati sadguH / ebhya iti kim / dUdhAtItyevaMzIlo dadhirgAH / grahaNAddArUpamiha gRhyate na saMjJA // 36 // zIzraddhAnidrAtandrAdadhipatigRhisTaherAluH // 5 / 2 / 37 // ebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhya AluH pratyayo bhavati / zete ise vaMzIlaH zayAluH / zratpUrvI dhAg zraddhatte zraddhAluH / nidrAti nidrAyati vA nidrAluH / tat drAti drAyati vA tandrAluH / nipAtanAtcado dasya naH / tandreti sautro vA / dayate dayAluH / patigRhispRhayo'dantAzraurAdikAH / patigRhI sautrAvikArAntau vA / patayati patayAluH / gRhayati gRhyAluH / spRhayati spRhayAluH / mRgayaterapi kazcit / mRgayAluH / lajjAluH IrSyAluH zalAluprabhRtayastvauNAdikAH / kRpAluhRdayAlU matvarthIyAntau // 37 // Gau sAsahivAvahicAcalipApati // 5 / 2 / 38 // zIlAdau satyarthe vartamAnAnAM sahivahicalipatInAM yaGantAnAM Gau sati yathAsaMkhyamete nipAtyante / ata eva vacanAt Girapi / sAsahyate ityevaMzIlaH sAsahiH / vAvahyate vAvahiH / cAcalyate cAcaliH / panIpatyate pApatiH / nipAtanAt nyAgamAbhAvaH / GAviti ukAraH ' tuntudantAvyayakasvAna - - (2-2-90 ityatra vizeSaNArthaH // 38 // sastricakridhijajJinemi // 5 / 2 / 39 // ete zIlAdau satyarthe kRtadvirvacanA DipratyayAntA nipAtyante / saratItyevaMzIlaH ssriH| karoti cakriH / dadhAti ddhiH| jAyate jAnAti vA jjnyiH| namati nemiH / dvirvacanAbhAva etvaM ca nipAtanAt // 39 // *kamagamahanavRSabhUstha ukaN // 5 / 2 / 49 // zIlAdau satyarthe vartamAnebhya ebhya ukaN pratyayo bhavati / zRNAtItyevaMzIlaH zArukaH / prazArukaH zaraH / kAmukaH / kAmukI riraMsuH / // sanbhikSA- // gargAdau jigIpuzabda pAThAtsanniti sanpratyayAntasya graha / na bhikSAdisAhacaryAt sanatisanotyarddhAtvo pratyayApratyayamoriti nyAyAdvA ityAha- sanpratyayAntAditi // gRkamagama Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmukA yecchAM vinA kAmayate / kAmukA anyasya striyo bhavanti / gaamukH| AgAmukaH svagRham / ghAtukaH / AghAtuko vyAdhaH / varSakaH pravarSakaH parjanyaH / 30 a0 bhAvukaH / prabhAvukaH kSatriyaH / sthAyukaH pramattaH / upasthAyuko gurum / guNAnadhiSThAyukaH // 40 // laSapatapadaH // 5 // 2 // 41 // zIlAdau savarthe vartamAnebhya ebhya ukaN mRtyayo bhavati / apalapatItyevaMzIlamapalApukaM nIcasAMgatyam / abhilAekaH / utpAtukaM jyotiH / prapAtukA grbhaaH| upapAdukA devAH / yogavibhAga uttarArthaH // 41 // *bhUSAkodhArthajasagadhijvalazucazcAnaH // 5 // 2 // 42 // bhUpArthebhyaH krodhArthebhyo jumudhijvalazucibhyaH lapapatapadibhyazca zAlAdA satyartha vartamAnebhyo'naH pratyayo bhavati / bhUpArthe, bhUpayatItyevaMzIlo bhUSaNaH kulasya / maNDanA gaganasya bhAH / prasAdhanaH / krodhArthe, krodhanaH / kAMpanaH / ropaNaH / javatiH sItro vegAkhye saMskAre vartate / tena calpadvAreNa na sidhyatItIhopAdAnam / javanaH / ra, saraNaH / gRdhU , gardhanaH / jvara jvlnH| zuca, zocanaH / lap , abhilapaNaH / pata, patanaH / paderidittvAducareNaiva siddhe sakarmakArya vacanam / arthasya padanaH / granthasya pdnH| padanaH kSetrANAm / uttaratra sakarmakebhyopi vidhirityekeSAM darzanam / tathA cokaNA vAdhito'pi asarUpatvAtpaderanaH pratyatyo bhaniSyatIti cet evaM tarhi zIlAdipratyayeSvasarUpatvena zIlAdinakhayo na bhavatIti jJApanArtha padigrahaNam / tena cikIrSitA kaTama alaMkartA kanyAmiti na bhavati / kathaM tarhi gantA khelaH AgAmukaH bhavitA bhAvukaH jAgaritA jAgarUkaH vikatthanaH vikatthI bhAsanaM bhAsuram vardhanaH vardhiSNuH apalApukaH apalApI kampanA kampA zAkhA kamanA kAmukA yupatiH / kacitsamAvezo'pi bhavati / S: etadathemeva ca na NyAdi / (5-2-45 ) sUtre dIpigrahaNam / anyathA reNAno'sya vAvyeta iti tadanarthakaM syAt / anasyaiva vipaye samAveza ityekaM // 42 // calazabdAthoMdakarmakAt // 5 // 2 // 43 // calanArthAcchabdArthAca dhAtoH zIlAdau satyayeM vartamAnAdakarmakAdavidyamAnakarmakAdavivakSitakarbhakAdA paro'naH pratyayo bhavati / calatItyevaMzIlazcalanaH / kampanaH / copana / cessttnH| zabdayatItyevaMzola: shbdnH| lnnH| aakroshnH| akarmakAditi kim / paThitA vidyAm // 43 // iDito vyajjanAdyantAt // 5 // 2 // 44 // vyaJjanamAdirantazca yasya sa vyaJjanAdyantaH / idanubandhAt anuvandhAca vyaJjanAyantAddhAto: zIlAdo satyarthe vartamAnAdanaH pratyayo bhavati / idita sardhi spardhana / Dila vRta vartanaH / vRdhaDa vardhanaH / ratazca vipaNa eva lope vyaJjanAntatvAt ihApi bhavati / ciniNa cetanaH / gupi 'jugupsanaH / mAni mImAMsanaH / iDita iti kim / svaptA / vyaJjanAyantAditi kim / edhitaa| shyitaa| akamekAdityeva / basitA vasaM, sevitA viSayAn / kathamutkaNThAvardhanairiti / nAtra karmapaThIsamAso vRdherakarmakatvAta / kiMtu tRtIyAsamAsaH / utkaNThayA vardhanaiH vardhamAnotkaNThAzIlairiti ||-kaamukaa anyasyeti / 'zakameekasya' ityaga kamivarjanAnA paSThIniSedha ||-bhuupaakodhaarth-1-vegaakhye iti / sthitisthApakabhAvanAdibhedAvidhA sarakAra / vegAkhyastu calanasya hetureva na tu calanamityartha ||-aplaapuk iti / nirupasargasya ukaNacaritArthatvamato na samAnaviSayatA ||-iddito-||-ihaapi bhavatIti / anyathA'nekasvarAt 'nindahisa'-iti Naka syAt ||-jugupsn iti / nanvayAkArasya viSaye'pi lope sanantasya dvitvAbhAvAdano na prAyoti / na / atra gupe svArtha eva san tataza gupilakSaNe'payo kRta lika samudAyasyApi vizeSakamiti nyAyAta gupireva // 17 // Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ be yAvata / anye tvakarmakAdeveti necchanti // 44 // 'na NityasadadIpadIkSaH // 5 // 2 // 45 // NiGantebhyo yAntebhyaH sUdAdibhyazca dhAtubhyaH zIlAdau satyarthe'naH pratyayo na bhavati / bhAvayitA / hastAyatA / utpucchayitA / kSmAyitA / kyUyitA / dAyatA / sUditA / dIpitA / dIkSitA / madhusUdanArisUdanavalamUdanAdayo nanyAdipu draSTavyAH // 45 // *dramakramo yngH||daaraa46|| *zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAM yaGantAbhyAM dramikramibhyAmanaH pratyayo bhavati / kuTilaM dramati krAmatItyevaMzIlA dandramaNaH / cakramaNaH / sakarmakArtha vacanam ya iti pratipedhanivRttyartha ca / * 'ataH' (4-3-82) iti hi luk pratyaye *viSayabhUte'pi bhavati // 46 // yjijpidNshivdaadkH||5|2|47 / ebhyo yaGantebhyaH zIlAdo satyarthe vartamAnebhya UkaH pratyayo bhavati / bhrazaM punaHpunarvA yajatItyevaMzIlo yaayjuukH| jaMjapUkaH / dandazUkaH / vAvadakaH / anyebhyo'pIti kecit / daMdahUkaH / pApayUkaH / nijAgadUkaH / nAnazUkaH / paMpazUkaH // 47 // jAguH // 5 // 2 // 48 // zIlAdau satyarthe vartamAnAjjAgarneskaH pratyayo bhavati / "yaGa iti nivRttam / jAgatItyevaMgIlo jAgarUkaH // 48 // zamaSTakAd ghinaN // 5 / 2 / 49 // zIlAdau satyarthe vartamAnebhyaH zamAdibhyo'STAbhyo dhAtubhyo ghinaN pratyayo bhavati / zAmyatItyevaMzIlaH shmii| damI / tamI / zramI / bhramI / kSamI / pramAdI / unmAdI / / lamI / vajantAnmatvarthIyena sidhyavi tanvAdhanArtha tu vacanam / aSTakAditi kim / asitA / gakAro vRddhyrthH| dhakAra uttaratra ktvgtvaarthH| abhidhAnAt ghinaNa akarmakebhyastaineha na bhavati / araNyaM bhramitA / sakarmakebhyastu yathAdarzanaM dayiSyAmaH // 49 // yujabhujabhajatyajaraJjadviSaduSadruhaduhAbhyAhanaH // 5 / 2 / 50 // ebhyaH zIlAdau savarthe vartamAnebhyo ghinaN bhavati / yujyate yunakti vA isevaMzIlo yogI / bhute bhunakti bhujatIti vA bhogI / bhaagii| klyaannbhaagii| tyAgI / pANayAgI / rAgI / 'avinozca rajeH' (4-2-60) iti nalopaH / deSI / dopI / drohI / dohI / abhyAghAtI / akarmakAdityeva / gAM dogdhA / zatrUnabhyAntA // 50 // AGa: krIDamupaH // 5 // 2 // 51 // zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAmAGaH parAbhyAmAbhyAM ghinaNa bhavati / AkrIData ityevaMzIla AkrIDI | AmopI / zIlAdipratyayAntAH prAyeNa rUDhimakArA yathAdarzanaM prayujyanta iti upasargAntarAdhikye na bhavati / evamuttaratrApi // 51 // dRSTavya / nanu tathApi sannantatvAt 'sabhikSa'-ityAdinA u pratyaya prApnoti / naivam / vipavavyAkhyAnAt / yadyakAralope'pi u pratyayastaDhA vipayavyAkhyAphala na ||-n nnijy||-bhaavyiteti / anAnekasvaratvAt NakaviSaye NilopAt vyaJjanAntatvAt ana prApta pratipidhyate / tata iTi sati 'NeraniTi' ityukte punarvivattate / evaM hastayitetyAdI bhAvanA ||-drmkrmo-|-skrmkaarthmiti / 'iTita' ityanena tu akarmakAdvihita ||-prtipedhnivRtyrthiimti / nanu yadi sakarmakArthamArambhastadA na vidheya / yato'vivakSitakarmakAbhyAmAjhyAm } 'idila ' ityanena bhaviNyatItyAha ||-y itIti / nanu yaho'kArAntatvAt katha yAntatvamityAha-ata itIti |-vissybhuute'piiti / anekasvaratvANNakasya // ||-jaaguH ||-ytt iti nivRttamiti / anephasvaratvenAsabhavAt ||-aangH krIDamupaH ||-shiilaadiprtyyaantaa iti / nanu pUrve ADyamADyasAGmupAkrIDeti paThitvA ghinaNamAhustepA viziSTasvarUpopAdAnAn nopasargAntarAdhikye bhavati / iha tu Ai parAbhyAmityucyamAne upAttopasagAtpUrvamanyasminnupasarge satyapi vyavadhAnAbhAvAt tata paratvasya sabhavAdupasargAntarAdhikye'pi aasaasasraesed Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 a0 pAca ymysH||5|2252|| zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAM pAdAGazca parAbhyAmAbhyAM ghinaN bhavati / prayacchatItyevaMzIlaH prayAmI / AyAmI / pryaasii| AyAsI // 52 // mathalapaH // 2 // 53 // prAtparAbhyAmAbhyAM zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAM ghinaN bhavati / pramathatItyevaMzIlaH pramAthI / pralApI // 53 // vezca droH||5|| 2054 / veH prAca parAcchIlAdau satyarthe vartamAnAd dravateniNa bhavati / vidravatItyevaMzIlo vidrAvI / bhadrAvI // 54 // vipariprAtsatteH // 5 / 2 / 55 // vipariprebhyaH parAcchIlAdau satyarthe vartamAnAtsateMghinaN bhavati / visaratItyevaMzIlo visArI / parisArI / prasArI // 55 // samaH pRcaipuujvreH||5||2||56|| zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAM samaH parAbhyAM pRNaktijvaribhyAM ghinaN bhavati / saMpRNaktItyevaMzIlaH saMparkI / pinirdezAdAdAdikasya na grahaNam / sNpciNtaa| saMjvaratItyevaMzIlaH saMjvArI / kecid NyantAdapIcchanti / saMjvarI / tvarayaterapi kazcit / saMtvarI / akarmakAdityeva / saMpRNakti zAkam // 56 // saMveH sRjaH // 5 / 2 / 56 // zIlAdau satyarthe vartamAnAt saMvibhyAM parAtsajepinaN bhavati / saMsajatItyevaMzIla. saMsRjyate vA saMsargI / visargI // 57 // sNprivynupraaddH|| 5 // 2 / 58 // zIlAdau satyarthe vartamAnAtsaparivyanuprebhyaH parAdeSinaNa bhavati / saMvadatItyevaMzIlaH saMvAdI / privaadii| vivAdI / anuvAdI / prbaadii| paripUrvA| NyantAdapIti kecit // 58 // vervicakatthasambhUkaSakasalasahanaH // 5 / 2 / 59 // ebhyo vipUrvebhya zIlAdau satyarthe vartamAnebhyo ghinaN bhavati / vivinakti ityevaMzIlo vivekI / vikatthI / visrmbhii| vikApI / vikaasii| vilAsI / vighAtI // 19 // vypaabhelpH|| 5 / 2 / 60 // vyapAbhibhya parAcchIlAdau satyarthe vartamAnAllarghinaN bhavati / vilapatItyevaMzIlo vilApI / apalApI / abhilApI // 60 // saMprAdasAt // 5 / 2 / 61 // saMmAbhyA parAcchIlAdau satyarthe vartamAnAdvasaterSinaN bhavati / saMvasatItyevaMzIla saMvAsI / pravAsI / zanirdezAistenaM bhavati // 61 // samatyapAbhivyabhezcaraH // 5 / 2 / 62 // sam ati apa abhi vyabhi ityetebhya parAcchIlAdau satyarthe vartamAnAcarepinaN bhavati / saMcaratItyevaMzIlaH saMcArI / aticArI / apacArI / abhicArI / vyabhicArI // 62 // samanuvyavAdrudhaH // 5 / 2 / 63 // sam anu vi aba ityebhya parAccholAdau satya vartamAnAt rudhedhinaNa bhavati / saMrundhe iyevaMzIlaH saMrodhI / anurodhii| virodhI / avarodhI // 63 // vedahaH // 6 / 2 / 64 // vipUrvAcchIlAdau satyarthe vartamAnAd dahepinaNa bhavati / vidahatItyevaMzIlo vidAhI // 64 // paredevimuhazca // 5 // 2 // 6 // devIti devadhAtoraNyantasya Nyantasya ca grahaNam / paripUrvAbhyAM zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAmAbhyAM dahazca ghinaN bhavati / paridevayate paridevayati vA paridevI / NyantAnnecchantyanye / parimohI / paridAhI // 65 // kSiparadaH // 5 // 2 // 66 // paripUrvAbhavatItyAha-zIlAdipratyayAntA ityAdi / zIladharmasAdhupu artheSu ye pratyayAstadantA ime prAyeNa rUDhizabdaprakArA yathA ruDhizabmA rUDhiviSaya eva pravartante tana ca niyatarUpAstathA ime'pi ye yathA prayoge darayante yadyadupasargA sopasargA anupasargA yA te tathaiva prayogAnusAreNa prayoktavyA / tabAhe-kAmu iti anupasarga evaM prayujyate na sopasarga / evamAgAmuka iti ATupasaMgapUrva eva na tvanupasargo'nyopasargapUrvo vA ityevamanyadapi draSTavyamiti nopasargAntarAdhiye bhavati ||-paac ym-|| yathAsakhya yayabhipreta spAtaThA prAi iti kriyeta / / --previ-||-devdhaatoriti / // 18 // Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 161 nerecorder PAKeeeeMBERCEree bhyAmAbhyAM zIlAdau satyarthe vartamAnAbhyAM ghinaN pratyayo bhavati / parikSipyati parikSipati vA parikSepI / parikSepyambhasAm / parirATI // 66 // vAdezca NakA // 5 // 2 // 67 // paripUrvAcchIlAdau satyarthe vartamAnAdvAdayateH kSiparaTibhyAM ca NakA pratyayo bhavati / parivAdayatItyevaMzIlaH parivAdakaH / vaderapi kecita / parikSepakaH / parirATakaH / asarUpakhAt 'NakatacI' (5-1-4-8) iti siddhe punarvidhAnaM zIlAdimatyayeSvazIlAdikRtpratyayo'sarUpavidhinA na bhavatIti jJApanArtham / tenAlaMkArakaH parikSipaH pariraTa ityAdizIlAdyarthe na bhavati / bAhulakAt kacidbhavatyapi / kAmakrodhau manuSyANAM khAditArau vRkAviva / atra NakaviSaye tuc // 67 // nindahisaklizakhAdavinAzivyAbhASAsUyAnekasvarAt // 5 / 2 / 68 // ebhyaH zIlAdau sasarthe vartamAnebhyo Nako bhavati / nindatItyevaMzIlo nindakaH / hiMsakaH / kliznAti klizyate vA klezakaH / khAdakaH / vinAzayati vinAzakaH / vyAbhApakaH / asUyaH kaNDAdau asUyakaH / dridraaykH| cakAsakaH / gaNakaH / culumpakaH / anekasvaratvAdeva siddhe'syagrahaNaM kaNDvAdinivRtyartham / tena kaNDUyitA mantUyitA / tunneva / vinAzigrahaNaM tu anyasya Nyantasya nivRttyartham / kaaryitaa| anekasvarAnecchantyanye / klizeravizeSeNa grahaNAdanAdikAdiditve'pi ano na bhavati // 68 // "upasargAdevikruzaH 6 // 5 / 2 / 69 // upasargAtparebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhya ebhyo Nako bhavati / Adevata ityevaMzIla AdevakaH / paridevakaH / devIti dIvyatedevateo Nyantasya grahaNam / AdevayatIti AdevakaH / paridevakaH / Akrozaka' / parikrozakaH / upasargAditi kim / devanaH / devayitA / kroSTA / devateya'ntAdeveti kazcit // 69 // vRbhikSiluNTijalpiaTTAhAkaH // 5 / 2 / 70 / ebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhyaTAkA pratyayo bhvti| vRNIte ityevaMzIlo varAka / varAkI / bhikssaakH| bhikssaakii| luNTAkaH / luNTAko / jalpAkaH / jalayAkI / kuttaak.| kuTTAkI TakAro ngyrthH||70|| prAtsUjorin // 5 / 2 / 72 // prAt parAbhyAM suvatijubhyA zIlADhau satyarthe vartamAnAbhyAmin pratyayo bhavati / sU iti niranuvandhagrahaNAtsuvagrahaNam na sUti- | syatyoH / prasuvatItyevaMzIla prasavI / prajavI // 71 // jiinndaakssivishripribhuuvmaabhymaavythH||5|2 / 72 // ebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhya in bhavati / ji jayatItyevaMzIlo jayI / iN , atyayI / udayI / da AdarI / kSIti zikSitIgrahaNam / kssyii| vidhi, vizrayI / paribhU, pArebhavI / vam vA / abhyam abhymii| avyath na vyathate ityavyathI // 72 // ghasyado mara // 5 // 2 / 73 // ebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhyo marak pratyayo bhavati / saratItyevaMzIla. sRmaraH / ghasmaraH / abrH||73|| agjiAsimido ghurH||5||2|74|| ebhyaH zIlAdau sasatha vartamAnebhyo ghuraH pratyayo bhavati / lAkSaNikatvAt dIvyateparyantasya na grahaNam ||-nindhis-||-anysy Nyantasyeti / kA tahi gagaka / oda pAragana kartavya yat vinAzIti jigantatsopAdAna karoti tat jJApayati anyasyApi Nigantasya varjana tena Nijantasya bhavatya ||-upsrgaadevR--||-yntsy prahaNamiti / lakSaNapratipadezyasya nyAyalyAnityatvAt / athavA bhinnagrahaNAt / anyathA devagrahaNamena kuryAt ||-jiiddaakssi-||-kssikssitrite / kSiyaz itgasa nu sAnubandha vAta graha ||-bhlibhaasi--0 'vyApye purakelima'-iti Prerrearmerocreenureercereverecacincrerocreeeeer Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 19 // 'bhajyate svayamevetyevaMzIlaM bhaGguraM kASTham / bhAsate bhAsuraM vapuH / medyati medate vA meduraH / ghakAro gatvArthaH // 74 // vettichidabhidaH kit / / 6 / 2 / 76 / / ebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhyaH kid ghuraH pratyayo bhavati / vettIsevaMzIlo viduraH / chidyate bhidyate svayameva chiduraH bhiduraH / kittvAdguNo na bhavati / vetIti tibnirdeza itaraviditrayavyudAsArthaH // 75 // bhiyo rurukalukam // 5 / 2 / 76 // zIlAdau satyarthe vartamAnAdvimete rurukaluka iti matpayatrayaM vidbhavati / vibhetatyeivaMzIlo bhIruH / bhIrukaH / bhIlukaH / RphiDAditvAt latvaM prayogAnusAraNAdvarIya iti lAghavArtha lukavacanam // 73 // sRjINanazarap // 5 // 2 // 77 // ebhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhyaH kitu dvarap pratyayo bhavati / saratItyevaMzIlaH satvaraH / satvarI / jivaraH / jitvarI / iN itvaraH / itvarI | krUrakarmaNi pathike nIce durvidhe / nazvaraH / nazvarI / TakAro GayarthaH / pakArastAgamArthaH // 77 // gatvaraH // 5 // 2 // 78 // gameTup makArasya ca takAro nipAtyate / gatvaraH / gatvarI // 78 // sabhyAjasahiMsadIpakampakamanamo raH // 5 / 2 / 79 // smyAdibhyaH zIlAdau savarthe vartamAnebhyo raH prayo bhavati / smayata ityevaMzIlaM smeraM mukham / ajasiti 'janUca mokSaNe naJpUrvaH / na jaspati ajasraM zravaNam / ajasrA pravRttiH / ajasraH pAkaH / ajasraM pacati / ajastrazabdo'ya svabhAvAtsAtatyaviziSTAM kriyAmAha / tena dhAtvartha eva kartari ra pratyayo'nyathA kriyAbhidhAnAnupapatteH / tenAjatro ghaTa iti na bhavati / ajalami tyavyayamapi nityArtha kriyAvizeSaNamasti / hisa hisro vyAdhaH / dIpa dImo dIpaH / kamp kampraH / kam kAmayate kamrA yuvtiH| bahulAdhikArAt karmaNyapi / kampate kamraH / tata eva kamitetyapi / nam, namatIti namraH / ajasikaminamibhya karmakartaryevecchantyeke // 79 // tRSi Sisvapo najiG // 5 / 2 / 80 // tRpidhUSisvaSibhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhyo najiG pratyayo bhavati / tRSyatItyevaM zIlastRSNak / tRSNajau / dhRSNak / vRSNoM / svapna / svamau / GakAro guNapratiSedhArthaH / ikAra uccAraNArthaH / ghRpo necchantyeke // 80 // svezabhAsapisakaso varaH || 5 | 2 | 81 // sthAdibhyaH zIlAdau satyarthe vartamAnebhyo varaH pratyayo bhavati / tiSThatItyevaMzIlaH sthAvaraH / sthAvarA / IzvaraH / IzvarA / kathamIzvarI / ' azvorIcA ' ityauNAdike varaTa bhavati / bhAraH / bhAear | pesvaraH / pesvarA / vikaearH / vikasvarA / pramaderapIti kacit / pramAdyati pramadvaraH // 81 // `yAyAvaraH // 5 / 2 / 82 // yAterdhAtoH zIlAdau satyarthe vartamAnAdyaGantAva vara pratyayo nipAtyate / kuTilaM yAtItyevazIlo yAyAvaraH // 82 // *didyuddadRjjagajjuhU vAkprAddhIzrI brUsUjvAyatastUkaTa bhUparivrAdbhAjAdayaH kipaH // 5 / 2 / 83 // ete zabdAH kivantAH zIlAdau satyarthe nipAtyante / dyotate ghurapratyayasya karttari vidhAnAdityAha - bhajyate svayamevetyAdi / bhAsimidividAM tu karttaryeva dhuro'karmakatvena kammakarturasabhavAt // smyajasa - // jac mokSaNe iti / anyeSAmaNijantAnA sAhacaryAMcurAdiNijanto na gRhyate // dhAtvartha eva karttarIti / anyasya dhAtorarthaM ityarthaM / yathA'jasa. pAka ityatra pacidhAto pAkalakSaNe'rthe // yAyAvara - // yAyAvaro gavara AcAryo vA / tasya cchAtrA yAyAvarIyA iti prasiddhi // yAyAvara iti / 'yo' ' iti yalup / yo'ziti' iti na vyaJjanAdivyadhikArAt // didyut - || paM Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ityevaMzIlo diyuta / didyutau / dRNAtIti dadRt / dadRtau / gacchatIti jagat / juhotIti juhUH / eSu dvitvam / dRNAtijuhotyo IsvatvadIrghatve ca / vaktIti vAk / pRcchatIti prAd / prAzau / zabdamAd | tattvamAd / dadhAti dhyAyati vA dhIH / zrayatIti zrIH / zataM dravatIti zatadraH sravatIti sru / javatIti jraH / AyataM stautIti AyatastUH / kaTaM pravate kaTamUH / parivrajatIti parivAd / paritrAjau / epu dIrghatvam / dadhAterAkArasya dhyAyateryAzabdasya cekAraH / bahulAdhikArAdazIlAdau api / / sudhIH / pradhIH | AdhIH / bhrAjAdi, vibhrAjata iti vibhrAd / vibhrAjau / bhAsata iti bhAH / bhAsau bhAsaH / pipartIti pUH / purau / puraH / dhUrvI dhUH / dhurau / dhuraH / vidyotate vidyut / vidyutau / UrjayatIti U / UjauM / UrjaH / grAvANaM stauti grAvastut / grAvastutau / pacatIti pak / zaknotIti zak / bhinattIti bhit / vettIti vit / zokacchit / ' bhuvaH saMjJAyAmeva ' / bhUH pRthivI / zaMbhUH zivaH / AtmabhUH kAmaH / manobhUH sa eva / svayaMbhUrbrahmA / svabhUrviSNuzca / mitrabhUrnAma kazcit / pratibhUH uttamarNAdhamarNayorantarasthaH / inbhUH vyasanasahAya / kArabhUH paNyamUlyAdinirNetA / varSAbhUrdadura auSadhi / punarbhUH punarUDhA auSadhi saMjJAyAm / anyatra, bhavitA / zIlAdiSu asarUpavidhirnAsti / tena 'sAmAnyalakSaNaH kip na mAnotIti punarvidhIyate / zIlAdipratyayAnAM pUrNo'vadhiH / kecittu saMjJAzabdAnAM zIlAdyartheSu kAmacAraste yathAkathaMcidyutpAdanIyA iti manyante // 83 // zaMsaMsvayaMviprAdbhuvo DuH // 5 / 2 / 84 // ebhyaH parAguvaH sarthe vartamAnADDu pratyayo bhavati / zaM sukhaM tatra bhavati zaMbhuH zaMkaraH / saMbhurjanitA / svayaMbhuH / vibhuH vyApakaH / prabhuH svAmI / vahulAdhikArAt zaMbhuH saMjJAyAm / anye tvasaMzyAmapi / mitAvAdayastvauNAdikA // 84 // puva itro daivate // 5 / 2 / 85 // sAmAnyanirdezAtpavateH punAtezca daivate devatAyAM kartari samarthe itraH pratyayo bhavati / punAti pavate vA pavitro'rhan sa mAM punAtu / karaNe'pyanye // 85 // RSinAmnoH karaNe // 5 / 2 / 86 // satyarthe vartamAnAtputraH karaNeo bhavati Rpau saMjJAyAM ca / pUyate'neneti pavitro'yamRSi' / nAmni darbhaH pavitraH / vahiH pavitram / yajJopavItaM pavitram / " oghopakaraNaM pavitram | pavitrA nadI / darbhAdInAM pavitramiti saMjJA / RSau kartaryapi kecit // 86 // lUdhUkhanacarasahArteH // 5 / 2 / 87 // ebhyaH satyarthe vartamAnebhyaH karaNe itro bhavati / lunAtyanena lavitram / dhuvatyanena dhuvitram / dhUnatorapi kathit / dhavitram / suvatyanena savitram / niranuvandha nirdezAt dhUgmuGorna bhavati / khanitram / caritram / sahitram / RcchatIti vAnenAritram / vaherapi kazcit / vahitram // 87 // nIdAvAsU | - jagaditi kriyAzabdo'ya tena jagatau jagata iti // viSTapavAcakastu gameddvei ceti sAdhustasya ca jagatI jagantIti dvivacanabahuvacane sati bhavata // - vAk iti / nipAtanAt karmaNyapi // - pUriti / pipattati pRz ityasya dhAtvantareNa vAkya taccArthakathanameva / puNAtItyevazIlA iti tu kAryam // - zIlAdiSviti / nanu tRnnAdInA pakSe'sarUpatvAt sAmAnyakiSu bhaviSyati kimanenetyAhaasarUpavidhirnAstIti // - sAmAnyalakSaNaH kviviti / bhrAjAdibhya iti zeSa / didyudAdayastu nipAtanIyA evA'nena sUtreNa teSAM kip ityanena siddhyabhAvAt // RSinAmnoH // -- oghopakaraNamiti / vahati prApayati niravadyAM sarvasAvadyaviratimiti aci 'myakU' iti sAdhu / yahA uD zabde jayate zabyate upAdeyatayA lokottare madhAdheti gha 323 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 AN cene zrIhemaza0 yuyujastutudAsasicamihapatapAnahastrat / / 5 / 2 / 87 / ebhyaH sabathai vartamAnebhyaH karaNe traT pratyayo bhavati / nayanatyanena netram / dAv dAntyanena dAtram / // 20 // 2. zam zakham / yu yotram / yuj yoktram / stu stotram / tud totram / si setrm| sic sektrm| miha medam / pat patram / pA, pAtram / pAtrI / naha, ndrH| nadrI / / TakAro DyarthaH // 88|| halakroDAsye puvaH / / 5 / 2 / 89 // Asya mukham / puvo dhAto satyarthe halAsye kroDAsye ca karaNe traT pratyayo bhavati / punAti pavate vA'nena potram / halasya mukararaya ca mukhamucyate // 89 // dshestrH||5 / 2 / 90 // daMzeH matva vartamAnAkaraNe tra pratyayo bhavati / dazatyanayA daMSTA / prtyyaantrkrnnmaavrthm|| 90 // dhAtrI // 5 // 2 // 93 // dhededhAtevoM karmANa ghaT pratyayo nipAtyate / dhayanti tAmiti dhAtrI stanadAyinI / dadhati tAM bhaipajyAmiti dhAtrI AmalakI // 11 // 'jJAnecchA rthanIcchIlyAdibhyaH ktaH // 5 // 2 // 92 // jJAnArthebhya icchArthebhyo'rcA pUjA tadarthebhyo jIbhyaH zIlAdibhyazca dhAtubhyaH satyarthe vartamAnebhyaH ktaH pratyayo bhavati / *pUrvavacAsya kartRkarmAdyarthanirdezaH / jJAnArtha, rAjJAM jnyaatH| rAjJAM buddhaH / rAjJAM viditH| rAjJAmagavata / icchArtha, rAjJAmiSTaH / rAjJAM mataH / acAthai, rAjJAmarcitaH / rAjJAM pUjitaH / jit jimidA minnaH / viSNaH / svinaH / dhRssttH| turNaH / supta / bhItaH / iddha / tRpita / phulla / zIlyAdi,zIlito rakSita kSAnta AkruSTo juSTa udyata // saMyataH zayitastuSTo ruSTo rupita AzitaH // 1 // kAnto'bhivyAhato hRSTastRpta sRptaH sthito bhUtaH // amRto puditaH pUrtaH zakto'ktaH zrAntavismitau // 2 // saMrabdhArabdhadayitA digdhaH snigdho'vatIrNaka // ArUDho mUDha AyastaH kSudhitaklAntabIDitA // 3 // mattazcaiva tathA kruddhaH zliSTaH muhita ityapi // liptadRptau ca vijJeyau sati lagnAdayastathA // 4 // bahulAdhikArAcathAbhidhAnamebhyo bhUte'pi kto bhavati / tathA ca tadyoge tRtIyAsamAso'pi siddhaH 'arhadbhyastribhuvanarAjapUjitebhyaH' iti / evaM zIlito maitreNa rakSito maitreNASTazcaitreNetyAdAvApe draSTavyam / vartamAnakte tu SaSThyave, kAnto harizcandra iva prajAnAmiti / anye tu jJAnAdyarthebhyaH takrakauNDinyanyAyena bhUta ktasya bAdhanAt vartamAnaktena / 6 ca yoge katari paSThIvidhAnAt tvayA jJAto mayA jJAta ityAdirapazabda iti manyante // 12 // uNAdayaH // 5 / 2 / 13 // 2 bahulamiti vartate / satyarthe vartamAnAdAtoruNAdaya pratyayA bahulaM bhavanti / karotIti kAruH / vAyuH / pAyu / bahulavacanAt prAyaH saMjJAzabdAH kecittasaMjJAzabdA iti anuktA api pratyayA bhavanti / RphiDaH / RphiDaH / tathA sati vihitA uNAdayaH kacidbhUte'pi 2 dRzyante / bhasitaM taditi bhasma / kaSito'sau kpiH| tato'sau tni| vRttaM taditi varma / caritaM taditi carma / adbhyaH saranti sma apsrsH| uktaM ca-'saMjJAsu 1 dhAturUpANi pratyayAzca tataH pare / kAryAnuvandhopapadaM vijJAtavyamuNAdiSu // 1 // tathA-bAhulakaM prakRtestanudRSTeH prAyasamuccayanAdapi teSAm // 'kAryasazeSavidhezca tadUba 16 ||-shaanecchaa !- ||-puurvvcaasyti / kartari karmaNi bhAve ca yathA yasya pratyayo'bhiAhatastasya tatheva kevala vartamAnakAla ena / nanu 'gatpatha'-iti 'ktavatU ' ityanena ca sAmAnyena 163 vidhAnAdIpAmapi siddhI ityAha-takrakauNDinyanyAyeneti ||-unnaadyH |-praaysmuccynaadpoti / prAyeNa ahanabahutvena samuccayana rAzIkaraNam ||-kaarysshessvidheshceti / kAka Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VASNA naigama"rUDhibhavaM hi susaadhu||2|| nAma ca dhAtujamAha nirukte vyAkaraNe zakaTasya ca tokam // yat"na padArthavizeSasamutthaM pratyayataH prakRtezca tadRhyam // 3 // iti // 13 // ||oN|| // unnaadivitiH|| zrIsiddhahemacandravyAkaraNanivezinAmuNAdInAm // AcAryahemacandraH karoti vikRtiM praNamyaham // 1 // kRvApAjisvadisAdhyazauDhalAsanijAnirahINabhya uN // 1 // karotyAdibhyo dhAtubhyaH satyarthe vartamAnebhyaH saMpradAnApAdAnAbhyAmanyatra kArake bhAve ca saMjJAyAM vipaye bahulamuNa pratyayo bhavati / Du kuMga karaNe, kaMgT hisAyAM vA niranuvandhagrahaNe sAmAnyagrahaNAt / karoti karati kRNoti vA kAruH kArI nApitAdiH indrazca / vAM gatigandhanayoH, pai o vai zopaNe vA / vAti vAyati vA dravyANi vAyuH nabhavAn / pAM pAne / pivantyanena tailAdi dravyaM pAyuH apAnamupasthazca / pAtipAyatyostvarthAsaMgatena grahaNam / ji abhibhave / jayatyanena rogAn zleSmANaM vA jAyuH aupavaM pittaM vA / badi AsvAdane / svadyate idamanena cA svAduH rucyaH / svadanaM vA svAduH / sAdhaMTa sNsiddhau| uttamakSamAdibhiH tapovizeSairbhAvitAtmA sAnoti sAdhuH / samyagdarzanAdibhiH paramapadaM sAdhayati vA sAdhuH saMyataH / ubhayalokaphalaM vA sAdhayati sAdhuH dharmazIlaH / azauTi vyAptau / aznute tejasA sarva kedAraM nA ityAzuH sUryo bIhizca / azanaM vA Azu libham / aznute iti vA AzuH zIghragAmI zIghrakArI ca / dR bhaye, dRz vidAraNe vA / darati dRNAti dIyate vA dAru kASTham bhavyaM ca / SNe | veSTane / snAyati snAyuH asthinahanam / paNa bhakto, paNUyI dAne vaa| sanati sanoti vA mRgAdIniti sAnu parvataikadezaH / janaici praadurbhaave| jAyate'nenAkuJcanAdi jAnu jarujaGghAsaMdhimaNDalam / jAnItyAkAranirdezAt 'na janavadhaH' iti pratipiddhApi vRddhirbhavati / raha tyAge / rahati gRhItvA sUryAcandramasau svazarIra 34 vA rAhuH saihikeyaH / iNak gatau / etyAyuH puruSaH zakaTam auSadham jIvanam pururatAputro vA / jarAyuH garbhaveSTanam jalamalam vA / jaTAyuH pakSI | dhanAyuH desh| ityAdisiddhyartha sUtrAntara na prArebhe iti sazepavidhitvam ||-naigmeti / nigama AmAyastatra bhava negamam ||-ruddhibhvN hoti / hi yasmAt bAhulakAt naigamarUDhibhava susAdhu bhavati zabdajAtam ||-naam ca dhAtujamAheti / na kevala pacetyAdi pada dhAtuja nAmApi dhAtujamAha ||-n padArthavizeSasamutthamiti / prakRtyAdiriha padArtha ucyate / padama'rtha prayojana yasyeti kRtvA / sa hi padasiddhyarthamevopAdIyate / padArthasya vizeSastasmAtsamuttiSThati ' sthApAsAna ka ' / prakRtipratyayopadarzanena yantroktamityartha // // ityAcAryaH paJcamasyAdhyAyasya dvitIya pAda sapUrNaH // Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemazA rasAyuH bhramaraH / 'saMpradAnAcAnyatroNAdayaH' iti yathAyogaM pratyayo veditavyaH // 1 // aH // 2 // sarvasmAddhAtoryathAmayogamakAraH pratyayo bhavati / juna // 21 // bhavaH / taraH / varaH / plavaH / zayaH / zaraH / paraH / karaH / stavaH / caraH / vadaH // 2 // mlecchIDehasvazca vA // 3 // AbhyAmaH pratyayo bhavati dIrghasya ca isvo vA bhavati / mleccha avyaktAyAM vAci / mliccha: mUkaH / mlecchaH kumanuSyajAtiH / iMDika stutau / iDa: IDo devatAvizeSau medinI ca // 3 // najaH kramigamizamikhanyAkamibhyo Dit // 4 // najaH parebhya ebhyo Dit pratyayo bhavati / kramU pAdavikSepe / na kAmati nakraH jalacaro grAhaH / gamlaM gatau / nagaH vRkSaH parvatazca / zamUca upazame / nazaH ykssH| khanUga avadAraNe / nakhaH krjH| nAsya khamastIti vA nakha ityapi / kamuG kAntau / nAkaH svrgH| nAtrAkamastIti nAka ityapi / nakhAditvAt 'an khare' ityan na bhavati / DikkaraNamantyasvarAdilopArtham // 4 // tudAdivipiguhibhyaH kit // 5 // | tudAdibhyo vipiguhibhyAM ca kit apratyayo bhavati / tudaH / nudaH / kSipaH / suraH / budhaH / murat aizvaryadIhayoH / tudAdirna dhAtugaNaH kiM tarhi bhinna iti / tena budhAdInAmiti liGgapariNAmastu jJeyaH / zivaH / tadAdInAM yathAsaMbhavaM kArakavidhiH / viSlUkI vyAptI / veveSTi vipam prANaharaM dravyam / guhauga saMvaraNe / gRhati guhaH skandaH / guhA parvataikadezaH // 5 // vindenaluk ca // 6 // vindeH kit a prayayo bhavati tatsaMniyoge ca nasya luk ca // vidu avayave / vidaH gotrakRkSajAtizca // 6 // kRgo de ca // 7 // karoteH kit pratyayo bhavati asya ca dhAtoTTai rUpe bhavataH // DukuMga karaNe / cakraM rathAGgamAyudhaM ca // 7 // kanigadimaneH sarUpe // 8 // kiditi nivRttam / ebhyokAraH pratyayo bhavati epAMca sarUpe samAnarUpe de uktI bhavataH / kanai dIptikAntigatiH / kanati dIpyate kankanaH kAntaH / gada vyaktAyAM vAci / gadati avyaktaM vadati, gadyate'vyaktaM kathyate vA gadgado'vyaktavAk , gadgadamavyaktaM vacanam / manica jJAne / manmanaH avispaSTavAk / sarUpagrahaNaM 'vyaJjanasyAnAderluk' ityAdikAryAnivRttyartham // 8 // taSTit // 9||kaaraantaadaatorkaar prayayo bhavati sa ca bahulaM Tit dhAtozca sarUpe dve rUpe bhavataH / dRz vidAraNe / dIyate bhidyate'nena zrotramiti dardaraH vAdyavizeSa. patizca / dardarI ssplaannttH| kRta vikSepe / karkaraH kSudrAzmA / karkarI glntikaa| vRga varaNe / varvaraH mlecchajAtiH / varvarI kezavizeSaH / bhRz / bharjane / bharbharaH chamavAn / bharbharI shriiH|| nRpa apa jarasi / jarjara: adRDhaH / jarjarI khI / ajharaH vAyavizeSaH / jhajharI jhallarikA / gata nigaraNe / gargaraH rAjarpi / gargarI mahAkumbhaH / mRz hiMsAyAm / marmaraH zuSkapatraprakaraH / taddho'nyo'pi kSodAsahiSNunivazca / marmarAyAM yAmitpatra Tittve'pi lIna bhavati bahulAdhikArAt // tata eva ca RkArAntAdapi / dhU secane / ghargharaH sadoSAvyaktavAk / gharI kikaNikA ||9||kic ||10||kaaraantaadaatorythaadrshnN kidakAraH prayayo bhavati dhAtozca sarUpe ko bhavataH / mRz hisAyAm / mUryate'nena || muraH jvldnggaarcuurnnm| pRz pAlanapUraNayoH / pUryate jalapAtena pupuraH phenaH / tR plavanataraNayoH / tIryate'nenAsminvA tirtiraH saMkramaH / bhRz bharjane ca / bhUgate / // 2 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | saMcIyate bhurbhuraH saMcayaH / zRz hiMsAyAm / zIryate samaMtAt ziziraH puJjaH // 10 // pRpalibhyAM Tit pip ca pUrvasya // 11 // AbhyAM TidaH prayayo bhavati anayozca sarUpe dve rUpe bhavataH pUrvasya ca sthAne pipa isAdezo bhavati / pRz paalnpuurnnyoH| pRNAti chAyayA pipparI vRkssjaatiH| pala gatau / palayAtaraM pippalI aussdhjaatiH| TitkaraNaM Dyartham // 11 // kramimathibhyAM canmanau c||12|| AbhyAmaH pratyayo bhavati sarUpe ca dve rUpe bhavataH pUrvasya ca sthAne yathAsaMkhyaM can man ityAdezau bhvtH| kramU pAdavikSepe / kAmati sukhamanenAsminyA cakramaH sNkrmH| mathe viloDane / mathati cittaM rAgiNAM manmathaH kAmaH // 12 // gamerjam ca vA // 13 // gameraH pratyayo bhavati sarUpe dve ca rUpe bhavataH pUrvasya ca jam ibAdezo vA bhavati / gamlaM gatau / gacchati pAdaviharaNaM karoti jaGgamaH crH|| gacchatyamAdhyasthyaM gaGgamaH capalaH // 13 // adupaantyRdbhyaamshcaantH|| 14 // akAropAntyAhakArAntAca dhAtoraH pratyayo bhavati sarUpe ca dve rUpe bhavataH pUrvasya cAnto'kAro bhavati / palaphalazalagatau / shaalshlH| sala gatau / salasalA hala vilekhane / hlhlH| kali shbdsNkhyaanyoH| kalakala mali dhAraNe / mlmlH| ghaTip ceSTAyAm / ghttghttH| vada vyaktAyAM vaaci| vvdH| padic gatau / pdpdH| RdntH| Du iMg karaNe / krkrH| maMt mANasAge / maramaraH / dRGna Adare / daradaraH / saM gatau / sarasaraH / dRgT varaNe / varavaraH / anukaraNazabdA ete // 14 // maSimaservA // 25 // AbhyAmaH pratyayo bhavati sarUpe ca de' rUpe bhavataH pUrvasya cAntokAro vA bhavati / mapa hiNsaayaaN| mssmpH| mssmpH| masaica parimANe / msmsH| masmasaH // 15 // hRsRphalikaSerA ca // 16 // ebhyo': pratyayo bhavati sarUpe ca dve rUpe bhavata. pUrvasya cAkAro'nto bhavati / haMg haraNe / harati nayati zastrANyaskhalana lakSyam harAharaH yogyaacaaryH| saM gatau / dhAvati vAyunA nIyamAnaH samantAt sarAsaraH sAraGgaH phalaniSpattau / phalati niSpAdayati nAnAvidhAni puSpaphalAni phalAphalamaraNyam / kaSa hisAyAm / kati vidArayati kapAkapaH kRmijAtiH // 16 // idudupAntyAbhyAM kididutau ca // 17 // ikAropAntyAdukAropAntyAca kit aH prayayo bhavati sarUpe ca dve rUpe bhavataH pUrvasya ca yathAsaMkhyamikArokArau cAntau bhvtH| kilat zvaityakrIDanayo / kilikilH| hilat hAvakaraNe / hilihilH| zilat uJche / shilishilH| churat chedane / churucchu / murat saMveSTane / murumurH| ghurat bhiimaarthshbdyo| dhurudhuraH / purat agragamane / purupurH| purat aizvaryadIpyo / surusurH| kurat zabde / kurukurH| curaNa steye / curucura / hula hisAsaMvaraNayozca / hulahulaH / gujat zabde / gujuguja / guDat rakSAyAm / guddguddH| kuTat kauTilye / kuttukuttH| puTat saMzleSaNe / puttuputtH| kuNat shbdopkrnnyo| kunnukunnH| muNa pratijJAne / munnumunnH| anukaraNazabdA ete // 17 // jajalatitalakAkolIsarIsRpAdyaH // 18 // ete apratyayAntA nipAtyante / jala ghAtye / asya dvitve pUrvasya jbhaavH| jjlH| yasya jAjaliH putrH| tilat snehane / asya dvitve pUrvasya ca tibhAve dhAtorikArasyAkAre titlH| kula vndhusNstyaanyoH| asya dvitve pUrvasya ca kAbhAve kAlolI kSIrakAkolIti ca vlliijaatiH| saptaM gtau| asya dvitve guNAbhAve pUrvasya ca sarIbhAve sarIsRpaH urgjaatiH| AdigrahaNAdyathAdarzanamanye'pi // 18 // bahulaM guNavRddhI caadeH||19||dhaato. kidaH pratyayo bhavati sarUpe ca dve rUpe bhavataH pUrvasya Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "mazacakA Saree Po cekArokArAvantau bhavataH yathAdarzanaM ca guNavRddhI bhavataH / kelikilaH kailikilazca hasanazIlaH / hilat hAvakaraNe / helihila: hailihilazca vilasanazIlaH / zelizilaH00vi0 shailishil| zubhi dIptau / zobhate punaH punariti shobhushubhH| shaubhushubhH| NudaMta prernne|nudti punaH punariti nodunudA naudunudH| guDat rkssaayaam| guDati bhrAmyati punaHpunariti golgulH| gaulgulH| bulaNa nimajjane / volayati punaHpunariti bolbulH| baulubula / tattaddhAtvarthAstacchIlA anuvAdavizepA vaite ||19||nnelRp ||20||dhaatormtyysnniyoge bahulaM gelRp bhavati / vanaM dhArayatIti vajradhara indraH / evaM cakradharaH vissnnuH| bhUdharaH adriH| jaladharaH meghH| bAhulakAtmatyayAntare'pi / devayatIti div , yauH vyoma svargava / puNyaM kArayantIti puNyakRto devAH / evaM parNa zopayatIti parNazuTa / 'vAnti parNazupo vAtAstataH parNamuco'pare // tataH parNaruhaH pazcAttato devaH pravarpati' // 1 // tathA mahataH kArayAMcakrurAkandAniti prApte mahatazcakrurAkrandAniti bhavati // mahIpAlavaca zrutvA jughuSuH puNyamANavAH / ghopayAMcarityarthaH // 20 // bhINazalivalikalyatimarcimRjikutustudAdhArAtrAkApAnihAnazubhyaH kaH // 21 // ebhyaH kamasayo bhavati / jibhIk bhaye / vibheti dundubhAtparasmAca bhekaH maNDakaH kAtarazca / vibheti vAyo ko meghH| iNk gatau / esadvitIya ekaH asahAyaH saMkhyA pradhAnamasamAnamanyazca / palaphalazala gatau / zalantyAtmarakSaNAya tamiti zalkaH zaraNam / zalati saktaM vahiriti zalkaM gRhItarasa zaphalam / zalkaH kASThatvak malinaM ca kASTham mudgaraH karaNaM ca / vali saMvaraNe / valkaH dazanaH vAsaH tvak ca / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalkaH kapAyaH dambhaH piSTapiNDazca / ata sAtatyagamane / atkaH AtmA vAyuH vyAdhita candraH utpAtazca / marcaH sautro dhAtuH prAptau / markaH devadAruH vAyuH dAnavaH manaH pannagaH vighnakArI ca / 'cajaH kagam' iti katvam / arca pUjAyAm / arkaH sUrya. puSpajAtiH kA(jhA)TajAtizca / mRjauka zuddhau / mArka vAyuH / kuMk zabde / kokacakravAkaH / tuk hisAvRttipUraNeSu / tokamapayam / TuMgA stutau / stokamalpam / DudAMgk dAne / dAka. yajamAnaH yajJazca / Du dhAMgak dhAraNe ca / dhAkaH odanaH anadvAn ambhaH stambhazca / rAMk dAne / rAkaH dAtA arthaH sUryazca / rAkA paurNamAsI kumAraH rajasvalA ca / trai / pAlane / trAkaH dharmaH zaraNasthAnIyazca / kai zabde / kAkaH vAyasaH / pAM pAne, pAMka rakSaNe vA / pAkaH vAlaH asuraH parvatazca / ohAMka tyAge / nihAkaH niHsnehH| nirmokazca / nihAkA godhA / zaM gatau / na zavatIti azokaH // 21 // vicipupimuSizuSyavisRvRzumubhUdhUmUnIvIbhyaH kit // 22 // ebhyaH kit kaH pratyayo bhavati / vipI pRthagbhAve / vikaH karipotaH / pupaMca puSTau / puSkaH nishaakrH| mupaz steye / muSkaH cauraH mAMsalo vA / muSkau tRpaNau / zupaMca zopaNe / zuSkamapagatarasam / ava rakSaNAdiSu / UkaH kundumaH / saM. gatau / sakaH vAyuH vANaH sRgAlaH vakaH nirayazca / sakA AyudhavizeSaH / vRgT varaNe vRDD saMbhaktau vA / vRkaH mRgajAtiH AdisaH dhUtaH jATharazcAgniH / zuM gatau / zukaH kIraH Rpizca / puMgaT abhipave / sukaH nirAmayaH / bhU sattAyAm / bhUkaH kAlaH chidraM ca / dhUta vidhUnane dhUgaT kampane dhUgz kampane vA / dhUkaH vAyuH vyAdhizca / dhUkA patAkA / mUG bandhane / mUkaH avAk / NIMg prApaNe / nIkaH khagaH jJAtA ca / nIkA // 22 // tuk hisAdhAnAne / rAkA dAtA asuraH parvatazca Ceeeeeeeeeeeee Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GooooBOORON udakahArikA jJAtizca / vIM prajanAdiSu / vIkaH vAyuH vyAdhiH nAzaH arthaH manaH vasantazca / vIkA pakSijAtiH netramalaM ca // 22 kRgo vA // 23 // kRgaH kaH pratyayo bhavati sa ca kit vA bhavati / Du kuMga karaNe / karkaH agniH sAraGgaH darbhaH zvetAzvazca / kRkaH zirogrIvam // 23 // ghuyuhipituzordIrghazca // 24 // ebhyaH kirakaH pratyayo bhavati eSAM ca dIrgho bhavati / ghuG zabde / ghUkaH kaushikH| yuk mishrnne| yUkA kSudrajantuH svedjH| hiMda gtiddhyo| hIkA pakSI / pit gatau / pIka upastho jalAzrayazca / tuMk vRttyaadissu| tUkaH upasthaH parvatazca / zuM gatau / zUkaH kiMzAru abhiSavaH zokazca / zUkA hllekhH||24||hiyo razca lo vA // 25 // hiyaH kita kaH pratyayo bhavati rephasya ca lakAro vA bhavati / hIkaH DIkaH lajjAparaH nakulazca / hIko liGgyapi // 25 // niSkaturuSkodAlarkazulkazvaphalkakiJjalkAlkAvRkacchekakekAyaskAdayaH // 26 // ete kapratyayAntA nipAtyante / neH sIdaterDica / niSkaH suvarNAdiH / tUraici tvarAyAm / asya isva upshcaantH| turuSkaH vRkSaH mlecchshc| udaH praadtH| udakaH kriyAphalam / alI bhUSaNAdau / asmAdara caantH| alarkaH unmanto madAlasAtmajazca / palaphalazala gatau ityasyopAntyotvaM ca / zulkaM rkssaaniveshH| zunaH parAtphAlehasvazca / zvaphalkaH andhkvishessH| kimaH parAta jRpo rasya lazca / kijalkaH puSpareNuH / jvalerulAdezazca uleH sautrasya vA ulkA autpAtikaM jyotiH agnijvAlA ca / vRjaiki varjane / aguNatvaM c| vRkkaH musskH| chacatikAyayoretvaM c| chekaH mniissii| kekA mayUravAk / yamarmasya sH| yskH| AdigrahaNAt DhakkAspRkkAdayo'pi // 26 // dRkRnusRzadhRvRmRstukukSuladhicaricaTikaTikaNTicaNicaSiphalivamitampavidevibandhikanijanimazikSArikUrivRtivallimallisallayalibhyo'kaH // 27 // ebhyo'kaH pratyayo bhavati / dRz vidAraNe / darakaH bhii| kRt vikSepe / karakaH jalabhAjanam kamaNDaluzca / karakA varSapApANaH / nRz naye / narakaH nirayaH / saM gatau sarako madyavizeSaH kasabhAjanavizeSazca / sarakA madhupAnavAraH / TuDu ma~gaka poSaNe ca / bharakaH goNyAdiH / dhuMG avadhvaMsane / gharakaH suvrnnonmaanniyuktH| dRgT varaNe / varakaH vadhUjAtisahAyaH vAjasaneyabhedazca / mRt praanntyaage| marakaH janopadravaH // STuMgak stutau / / stavakaH puSpagucchaH / kuMk zabde / kvkmbhkssydrvyvishessH| TukSuk zabde / kSavakaH raajsrsspH| laghuG gatau / layakaH raMgopajIvI / cara bhakSaNe ca / carakaH muniH|| caTaNa bhede / caTaka: pakSI / kaTe varSAvaraNayoH / kaTakaH valayaH / kaTu gatau / kaNTakaH taruroma / caNazabde / caNakaH muniH dhAnyavizeSazca / capI bhakSaNe / caSakaH pAnabhAjanam / phalaniSpattau / phalakaH kheTakam / Tu vamU udgiraNe / vamakaH karmakaraH / tamUc kAGkSAyAm / tamakaH vyAdhiH krodhazca / ava rakSaNAdau / avakA zaivalam / deva devane / devakA apsarAH / devikA nadI / vandhaMz bandhane / vandhakaH cArakapAlaH / kanai dIptyAdiSu / kanakaM suvarNam / janaici prAdurbhAve / janakaH sItApitA / maza rope ca / mazakaH kSudrajantuH / kSara saMcalane NyantaH / kSArakaM bAlamukulam / kurata zabde / korakaM prauDhamukulam / RtUG vartane / vartakA vartikA vA shkuniH| valli saMvaraNe / ballakI vINA / malli dhAraNe / mallakaH zarAvaH / mallikA puSpajAtiH dIpAdhArazca / sallaH sautraH / sallakI vRkssH| satkRtya lakyate svAdyate Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM070 vi0 23 // gajairiti vA sallakI / alI bhUSaNAdiSu / alakA keshvinyaasH| alakA purI // 27 // ko ruruTiraNTibhyaH // 28 // kuzabdAta parebhya ebhyo'kaprasayo bhavati / ruk zabde / kuruSakaH vRkSaH / ruTu steye / kuruNTako varNagucchaH / raNTiH prANahAraNe sautraH / kuraNTakaH sa eva // 28 // dhrudhUndirucitilipulikulikSipirapiAbhilikhibhyaH kit // 29 // ebhyaH kidakaH pratyayo bhavati / dhuM sthairye ca / dhruvakaH sthiraH / dhruvakA AvapanavizeSaH / dhUna vidhUnane / dhuvakaM dhUnanam / dhuvakaH pradhAnaM / strI dhuvakA AvapanavizeSaH / undai kedane / udakaM jalam / ruci abhipItyA ca / rucakaH AbharaNavizeSaH / tilat snehane / tilakaH vizeSakaH vRkSazca / pulata samucchrAye, pula mahattve vA / pulakaH romAJcaH / kula bandhusaMstyAnayo / kulakaM saMyuktam / kSipIt prernne| kSipaka' vAyuH / kSipakA Ayudham / thupaH sautro isvIbhAve / kSupakaH gulmaH / zubhac saMcalane / kSubhakaH pAJcAlakaH / likhat akSaravinyAse / likhakaH citrakaraH // 29 // chidibhidipiTervA // 30 // ebhyo'ka' pratyayo bhavati sa ca kivA / chidrUpI dvaidhIkaraNe / chidakaH khaDgaH zurazca / chedakaH prshuH| bhidRSI vidAraNe / bhidakaM jalaM pizunazca / bhedakaM vajram / / piTa zabde c| piTaka kssudrsphottkH| peTakaM saMghAtaH // 30 // kRSaguNavRddhI ca vA // 31 // kRperakaH pratyayo bhavati guNavRddhI cAsya vA bhvtH| kRpaMta vilekhane / karSaka: kRpakaH parazuH / karSakaH kRSakaH kuTumbI // 31 // najaH puMseH // 32 // najaH parAtpuMsaNa abhimardane ityasmAt kidakaH pratyayo bhavati / napuMsakaM tRtIyAmakRtiH / nakhAditvAt najata na bhavati // 32 // kIcakapecakamenakAkadhamakavadhakalaghakajahakairakaiDakAzmakalamakakSullakavaTakabakADhakAdayaH // 33 // kIcakAdayaH zabdA akAtyayAntA nipAtyante / kaci bandhane / asyopAntyasyatvaM ca / kIcakaH vaMzavizeSaH / Du pacIM pAke / maci kalkane / manica jJAne / epAmupAntyasyaitvaM ca / pecakaH karijaghanabhAgaH / mecakaH varNaH / menakA apsarAH / arbhazcAntaH / arbhakA vAlaH / mAM zabdAgnisaMyogayoH / asya dhamAdezazca / dhamakaH kITaH karmArazca / anyatrApi dhamAdezo dRzyate / kte, dhAntaH / hantervadhazca / vadhakaH hantA vyAdhizca / vadhakaM padmavIjam / anyatrApi dRzyate / vRtraM hanti Ace vRtravadhaH zakaH / vadhitA nirmAcaka / vadhyaH / vadhanam / laghuG gatau / naluk ca / laghakaH asamIkSyakArI / jahAteTTai rUpe antaluk ca / jahakA nimoMcakaH kAlaH kSudrazca / irika gtikmpnyoH| iMDikstutau / anayorguNazca / erakA udktRnnjaatiH| eDakA avijaatiH| azauTi vyAptau / asya mo'ntH| azmakA jnpdH| rabhi krIDAyAm / asya lamAdezaH / lamaka RssivishessH| kSudraMpI saMpepe / asya kSullAdezazca / kSullakaM dabhram / kSudha lAtIti kSullaH kSulla eva kSullaka iti vaa| vaTa vessttne| asya vo'ntazca / vayakA tRnnpujH|| AGpUrvAt Dhokateci / ADhakam mAnam / AdigrahaNAhattantrAta kalA ApivantIti kalApakAH zAkhANi / kathaN vAkyapravandhe / kathayatIti kathaka toTakAkhyAyikAdInAM varNayitA / evamupakacampakaphalahakAdayo'pi // 33 // zalibalipativRtinabhipaTitaTitaDigaDibhandivandimandinamikudu pUmAnikhajibhya AkaH // 34 // ebhya AkaH pratyayo bhavati / phalaphalazala gatau / zali calane ca vA / zalAkA epaNI pUraNarekhA dyUtopakaraNaM sucI ca / vala pANanadhAnyAvaro RONI // 23 // Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghayoH / valAkA jalacarI shkuniH| patlu gatau / patAkA vaijayantI / vRtu vartane / vartAkA shkunijaatiH| Nabhac hiMsAyAm / nabhAkaH cakravAkajAtiH tamaH kAkazca / paTa gatau / paTAkA vaijayantI pakSijAtizca / taTa ucchAye / taTAkaM saraH / taDaN AyAte / taDAkaM tadeva / gaDa secane / gaDAkaH zAkajAti / bhadui mukhakalyANayo / bhandA zAsanam / vaduG stutyabhivAdanayoH / vandAkaH cIvarabhikSuH / madura stutyAdipu / mandAkA opthii| NamaM prAtve / namAmA mlecchAti / kuMG zabde / kavAkaH pakSI / Tudada uptaape| davAkaH mlecchH| paTa pavane pavAkA vAsA / manica jJAne / manAkA hastinI / saja manthe / sajAphaH AkaraH manthAH darvi AkAzaM vandhakI zarIraM pakSI ca // 34 // zubhigRhividipuligubhyaH kit // ebhyaH phidAkaH pratyayo bhavati / zubhi dIptI / zubhAkA pakSijAti- / gRhaNi grahaNe / gRhAkaH / vidaka jJAne / vidAkA bhUtagrAmaH / pula mahattve / pulAkaH ardhasvinnAmedho dhAnyavizeSaH / guMGa zabde guMda purIpotsarge vA / guvAkaM puugphlm||35|| piSeH pipiNyau ca // 36 // piplaMpa saMcUrNane ityasmAkkidAkaH pratyayo bhavati asya ca pin piNya ityAdezI bhavana / pinAkamaizaM dhanu. zUlaM vA / pinAkaH dnnddH| pinnyaakstilaadikhlH||36||mvaakshyaasaakvaartaakvRntaakjyontaakgyaakmdraakaadyH||37||ene AkramatyayAntA nipAtyante / mavya bandhane / ylopH| mavAkaH reNuH / zyaiG gatau mo'ntazca / zyAmAkaH jaghanyo bIhiH / terTaddhizca / vArtAkI gAkozepa / tatphalaM nAtAkam / svarAnno'ntazca / vRntAkI unhtii| tatphalaM vRntAkam / jyuG gatau / ntazca prasayAdiH / jyavate'smin vidyamAna iti jyontAkam ssedasamavizeSaH / guMta purIpomage, guMG zabde yaa| uvAdezazca / gUvAkaM pugaphalam / bhaduG sukhakalyANayoH / asya bhadrAdezazca / bhadrAkaH akuTilaH / AdigrahaNAt syonAcArvAkaparAkAdayo bhavanti // 37 // krIkalyAladalisphadipibhya ikaH // 38 // ebhya ikaH prakhayo bhavati / hu krIgaz dravyavinimeye / kayika kretaa| kali zabdasaMkhyAnayo / kAlakA korkH| 14utkalikA meM / alI bhUpaNAdau / alikaM lalATam / dala vizaraNe / dalika dAru / sphaTasphuTa vizaraNe / phaTikaH maNiH / dupaMca vaikRtye / / dUSikA netramala // 38 // AGaH pnnipnipdiptibhyH||39|| ADaH parebhya ebhya ikaH pratyayo bhavati / pagi vyvhaarstutyoH| ApaNikaH pattanavAsI vyavahArajJo vA / pani stutau / ASanikaH stAvakaH indranIlaH indrakIlo vA / padic gatau / ApadikaH indranIlaH indrakIlo vA / patala gatau / Apatika pathi vartamAnaH mayaraH zyenaH kAlo vaa| ApaNikAdayazcatvAro vaNijo'pi // 39 // nasibasikasibhyo Nit // 40 // ebhyo NidikaH pratyayo bhavati / Nasi kauTilye / nAsikA ghrANam / vasaM nivAse / vAsikA mAlyadAmaviyopaH chedanadravyaM ca / kasa gatI / kAsikA vanaspatiH // 40 // pApulipikuzinazcibhyaH kit // 41 // ebhyaH kidikaH pratyayo bhavati / pAM pAne / pikaH kokilaH / pula mahatve / pulika. mnniH| kRpIt vilekhane / kRpikaH pAmaraH | tRNajAtizca / kruzaM AhAnarodanayo / kuzikaH kroSTakaH ulUkazca / o bravIt chedane / vRzcikaH savipaH kITa: rAzizca nakSatrapAdanavakarUpaH // 41 // POOR Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hemarA0 24 // | prADa: paNipanikaSibhyaH // 42 // prAG ityetasmAdupasargasamudAyAtparebhya ebhyaH kidikaH pratyayo bhavati / paNi vyavahArastuyoH / prApaNikaH vaNik / pani stutau / mApanikaH pathikaH / kapa hiMsAyAm / mAkaSikaH vAyuH khalaH nartakaH mAlAkAratha / mapUrvAtpaNerAGpUrvAcca kapericchantyanye / prapaNikaH gandhavikrayI / AkarSikaH na kartavyaH // 42 // muSedIrghazca // 43 // muparikaH pratyayo bhavati dIrghazva svarasya / mUSika AkhuH // 43 // syame sIm ca // 44 // syamerikaH pratyayo bhavati asya ca sIm ityAdezo bhavati / syam zabde / sImikaH vRkSaH udakakumizca / sImikA upajivikA / sImikaM valmIkam / kecitsimiti isvopAntyamAdezaM pratyayasya ca dIrghatvamicchanti / simIkaH sUkSmakRmiH // 44 // kuzikAdikamakSiketikapipIlikAdayaH // 45 // ete kidikapratyayAntA nipAtyante / kupeH za ca / kuzikaH muniH| go do'ntazca / hRdikaH yAdavaH / mapeH so'ntazca / makSikA kSudrajAtiH / etesto'ntazca / etikaH muniH / pIledvai ca / | pipIlikA madhyakSAmA kITajAtiH / AdigrahaNAt gabdikabhurikamulikAdayo bhavanti // 45 // syamikaSidUSyanimanimalivalyalipAlikaNibhya IkaH // 46 // ebhya IkaH pratyayo bhavati / syamUzabde / syamIkaH vRkSaH valmIkaH nRpagotraM ca / syamIkaM jalam / syamIkA kRmijaatiH| kapa hisAyAm / kapIkA kuddAlikA / dupaMca vaikRtye NyantaH / dUSIkA netramalaH vIraNajAtiH vartiH latA ca / anaka prANane / anIkaM senAsamUhaH saMgrAmaca / manic jJAne / manIkaH sUkSmaH / mali dhAraNe / malIkam aJjanam arizca / vali saMvaraNe / valIka: balavAn paTalAntazca / valIkaM vezmadAru / alI bhUSaNAdau / alIkam asatyam / alIkA paNyastrI / vyalIkamaparAdhaH / vyalIkA lajjA | pala rakSaNe ca / pAlIkaM tejaH / kaNa zabde / kaNIkaH pttvaasH| kaNIkA bhinnataNDulAvayavaH vanaspatibIjaM ca // 46 // jugRvRmRbhyo beravAdI // 47 // ebhya IkaH pratyayo bhavati dve ca rUpe bhavata eSAM cAdau ro bhavati / nRpc jarasi / jarjarIkA zatapacI / pRg paalnpuurnnyoH| parparIkA jalAzayaH sUryazva / parparIkaH | agniH kuraraH bhakSyam kurkuratha / dRz vidAraNe / dardarIkaH dADimaH indraH vAditravizeSaH vAditrabhANDaM ca / zRz hiMsAyAm / zarzarIkaH kRmiH vikalendriyaH duSTAzvaH lAvakazca / zazarIkA mAgalyAbharaNam / vRgUd varaNe / varvarIkaH saMvaraNam uraNaH patatrI kezasaMghAtazca / varvarIkA sarasvatI / mRt prANatyAge / marmarIkaH agniH zUraH shyenshc||47|| RcyRjihnapISidRzimRDizilinilIbhyaH kit // 48 // ebhyaH kidIkaH pratyayo bhavati / Rcat stutau / RcIkaH / Rji gatisthAnArjanopArjaneSu / ijI kaM vajam balaM sthAnaM ca / hRpU alIke, hRpaca tuSTau vA / hRpIkamindriyam / ipat icchAyAm, Ipa ucche, IpagatihisAdarzaneSu vA / ipIkA IpIkA ca tRNazalAkA / dR prekSaNe / dRzIkaM manojJam / dRzIkA rajasvalA / mRDat sukhne| mRDIkaM sukhakRt sukhaM ca / zilat ucche / zilIkaH sasya vizeSaH / lIc zleSaNe nipUrvaH / nilIkaMvRttam / bAhulakAdIluk // 48 // mRdeva'ntazca vA // 49 // mRdeH kidIkaH pratyayo bhavati vakArathAnto bhavati / mRdaz kSode / mRdIkA mRdIkA ca drAkSA // 49 // sRNIkAstI kI pUtIkasamIkavAhIkavAhlIkavalmIkakalmalIkatintiDIkakaGkaNIka kiGkiNIkapuNDarIkacaJcarIkapharpharIkajharjharIkaghargharIkAdayaH // 10 u0vi0 // 24 // Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AVA // 50 // ete kidIkAtyayAntA nipAtyante / saMto'ntazca / mRNIkaH vAyuH aniH azaniH unmattazca / sRNIkA lAlA / astesto'ntazca / astIka: jaratkArusutaH / prAMka pUraNe / pAtesto'nto isvazca / prAti pArIramiti pratIkaH vAyuH avayavaH sukhaM c| supratIkaH diggjH| puvasto'ntazca / pUtIkaM tunnjaatiH| sampUrvasya eteluka ca / saMyantyasminniti samIkaM saMgrAmaH / vahivalyodIrghazca / vAhIkaH vADIkaH etau dezau / valeo'ntazca / valmIkaH naakuH| klermlshcaantH| kalmalIkam jvAlA / timasti cAntaH / tintiDIkaH pakSI vRkSAmlazca / tantiDIka iti pUrvasyetvaM necchantyeke / caNyateH kakaNa ca / kaGkaNIka ghaNTAjAlam / kimaH parAtkaNateH kiNa ca / kiGkiNIkA ghaNTikA / puNerDar cAntaH puNDatervAr / puNDarIkaM padma channaM vyAghrazca / caJcerara cAntaH / caJcarIkaH bhramaraH / piparterguNo dvitvaM pakArayoH | phatvaM razcAntaH pUrvasya / pharpharIkaM pallavaM pAdukA mardalikA ca / jhIryaterdvitvaM tRtIyAbhAvaH pUrvasya rshcaantH| ajharIkaH dehaH / jhajharIkA vAdinabhANDam / evaM gharategharSarIkA ghaNTikA / AdigrahaNAdanye'pi // 50 // mivamikaTibhallikuherukaH // ebhya ukaH pratyayo bhavati / du minTu prakSepaNe / mayukaH AtapaH / vAhulakAt | 'migmIgo' iti nAtvam / Tu vamU udiraNe / vamukaH jaladaH / kaTe vrssaavrnnyoH| kaTukaH rsvishessH| bhalli paribhApaNahisAdAneSu / mallakaH RkssH| kuhaNi vismApane / kuhakamAzcaryam // 51 // saMvibhyAM kseH||52|| savibhyAM parasmAtkaserukaH pratyayo bhavati / kasa gtau| saMkasukaH sukumAraH parApavAdazIlaH zrAddhAgnizca / saMkasukaM vyaktAvyaktaM saMkIrNa ca / vikasukaH guNavAdI parizrAntazca // 52 // krame kRm ca vA // 53 // kramerukaH pratyayo bhavati asya ca kRm ityAdezo vA bhavati / krama pAdavikSepe / kumukaH bandhanam / AdezavidhAnavalAca na gunnH| kramukaH pUgataruH // 53 // kamitimeo'ntazca // 54 // AbhyAmukaH pratyayo bhavati dshcaantH| kamUG kAntau / kandukaH krIDanam / timac ArdrabhAve / tindukA vRkSaH // 54 // maNDemaDD ca // 55|| maNDerukaH pratyayo bhavati maDD ca Adezo bhavati / maDu bhUpAyAm / maDDukaH vAyavizeSaH // 55 // kaNyaNeNit // 56 // AbhyAM NidukaH pratyayo bhavati / kaNa aNa zabde / kANukaH kAkaH hisrshc| kANukam ANukaM ca akSimalam // 56 // kaJcakAMzukanaMzukapAkukahivukacivukajambukaculukacUcukolmakabhAvukapRthukamadhukAdayaH // 57 // ete kidukapratyayAntA nipAtyante / kaci bandhane / azauTi vyAptau / nazauca adarzane / eSAM svarAnno'ntazca / kaJcakaH kUryAsaH / aMzukaM vastram / naMzuko raNareNuH pravAsazIlaH candraH prAvaraNaM ca / paceH pAk ca / pAkukaH laghupAcI sUpaH sUpakAraH adhvaryuzca / hinoticinotijamatInAM vo'ntazca / hibukaM lagnAcaturthasthAnam rasAtalaM ca / cibukaM mukhaadhobhaagH| jambukaH shRgaalH| culumpaH sautraH antyasvarADhilopazca / culumpatIti culukaH krkoshH| catezUc ca / cUcukaH stnaagrbhaagH| jvalerulm ca | ulmukam alAtam / bhAtevo'ntazca / bhAvukaH bhginiiptiH| prathip prakhyAne / pRthukaH zizuH brIhyAdyabhyUpazca / maci kalkane dhshcaantaadeshH| madhukaM yaSTImadhu / AdigrahaNAdvAlukIvAlukAdayo bhavanti // 57 // mRmanyajhijalivalitalimalimallibhAlimaNDibandhibhya uukH||58||ebhy UkA pratyayo bhavati / muMva praanntyaage| marUkaH mayUraH mRgaHnidarzanebhaH tRNaM c| manica jnyaane| manUkaH kRmijaatiH| Acnencecedentercenenciscreene Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ thIhemaza0 // 25 // u0vi0 ees aau vyaktimrakSaNagatiSu / aJjakaH hiNsH| jala ghAtye / jalUkA jalajantuma vala paannndhaanyaavrodhyoH| valUkaH utpalamUlaM matsyazca / talaNa pratiSThAyAm / talUkaH lAmiH / mali dhAraNe / malakaH sarojazakuniH / malli dhAraNe / mallakaH kRmijaatiH| bhaliN AbhaNDane / bhAlUkaH RkSaH / maDu bhUpAyAm / maNDUkA duiirH| bandhaz 18 bandhane / bandhUkaH bandhujIvaH // 56 // shlyrnnit||59|| AbhyAM NidukA pratyayo bhavati / palaphalazala gatau / zAlUkaM jalakandaH valavAMtha / aNa shbde| ANUkam / akSigalam // 59 // kaNibhalleIrghazca vA // 60 // AbhyAmUkaH pratyayo dIrghazcAnayorvA bhavati / kaNa zabde / kaNUkaH dhAnyastokaH / kANUkaH pakSI / kANUkam azimalaH tamo vA / bhalli paribhApaNahiMsAdAneSu / mallakaH bhAllakaca RtaH // 6 // zambUkazAmbUkavRdhUkamadhUkolUkorubUkavarUkAdayaH // 11 // ete UkapratyayAntA nipAtyante / zamevo'nto dIrghazca vA / zambUkaH zazaH / zAmbUkaH sa eva / dRz varaNe / asya vRdhabhAvazca / vRdhUkaH mAtRvAhakaH / dhukaM jalam / maderdhazca / / madayatIti madhUkaH vRkSaH / alerucopAntyasya / ulUkaH kAkAriH / uru pUrvAdvAteH kica / uru vAti urubUkaH eraNDaH / vRdherlopazca / vardhate iti varUkaH tRnnjaatiH| AdigrahaNAdanUkavAbadukAdayo bhavanti // 61 // kiroko ro lazca vA // 12 // kiraterakA pratyayo bhavati rephasya ca lakArAdezo vA bhavati / karakaH smudgH| kalAH lAJchanam // 62 // rAlApAkAbhyaH kit // 63 // ebhyaH kidakaH pratyayo bhavati / rAk dAne / rakaH avalIyAn / lAru dAne / laGkA purii| pAMk rakSaNe / pakaH kardamaH / ke zabde / kaGkaH pakSI // 63 // kuliciribhyAmikak // 64 // AbhyAmikak pratyayo bhavati / kula vandhusaMstyAnayoH / kuliGkaH caTakaH / cira hiMsAyAm sautraH / ciriGka jalayatram // 64 // kaleraviGkaH // 65 // kaleravilkaH pratyayo bhavati / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalaviGkaH gRhacaTakaH // 65 // kramerelakaH // 66 // kramU pAdavikSepe isasmAdelakaH pratyayo bhavati / kramelakaH karabhaH // 66 // jIverAtRko jaiva ca // 67 // jIva prANadhAraNe ityasmAdAtRkaH patyayo bhavati jaib ityAdezazca / jaivAtRkaH AyuSmAn candraH AmraH vaidyaH meSazca / jaivAvakA jIvadvatsA khI // 67 // hubhUlAbhya ANakaH // 38 // ebhya ANakaH pratyayo bhavati / huMga haraNe / harANakaH cauraH / bhU sacAyAm / bhavANakaH gRhapatiH / lAk AdAne / lANakaH hastI // 68 // priyaH kit // 69 // prIMgA tRptikAntyorityasmAdANakaH pratyayo bhavati sa ca kit / miyANakaH putraH // 69 // ghaaluushiyibhyH|| 70 // yogavibhAga uttarArthaH / ebhya ANakaH pratyayo bhavati / Du dhAMgka dhAraNe ca / ghANakaH dInAradvAdazabhAgaH havipAM grahaH chidrapidhAnaM ca / lagaz chedane / lavANakaH kAlaH tRNajAtiH dAtraM ca / zighu AghrANe / ziyANakaH nAsikAmalaH // 70 // zIbhIrAjezcAnakaH // 71 // zIbhIrAjibhyo dhAluziyibhyazcAnakaH pratyayo bhavati / zI svame / zayAnakaH ajagaraH zailazca / vibhIk bhaye / vibhetyasmAditi bhayAnakaH bhImaH vyAghraH varAhaH rAhuzca / rAjRg dIptau / rAjAnakaH kSatriyaH / hu dhAMgk dhAraNe ca / dhAnakaH hemAdiparimANam / lUgaz chedane / lavAnakaH dezavizeSaH dAtraM ca / ziDyantyaneneti ziyAnakA // 25 // Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - --- .--.-- .--.- "...- mAyaH parIpaM ca // 72 // aNeti // 72 // aNeDidAnakA pratyayo bhavati / aNa zabde / AnakaH paTahaH // 72 // kanerInakaH // 73 // kanai dIptikAntigatipu ityasmAdInakaH pratyayo bhavati / kanInakaH kanInikA vAkSitArakA // 73 // guGa Idhukadhukau // 74 // guG zabde ityasmAdIdhukaedhuka ityetau pratyayau bhvtH| gavIdhukaM nagaram dhAnyajAtizca / gavedhukA tRnnjaatiH|| 74 // vRtestikaH / / 75 // tUG vartane ityasmAttikaH pratyayo bhavati / vartikA citrakaropakaraNam zakuniH dravyaguTikA ca // 75 // kRtiputilatibhidibhyaH kit // 76 // ebhyaH kittikaH pratyayo bhavati / kRtaita chedane / kRtikA nakSatram / putilatI sautrau| puttikA madhamakSikA / lattikA vAdyavizeSaH gauH godhA ca / gopUrvAnolattikA gRhagolikA / avapUrvAdavalattikA godhA / AlattikA gaanpraarmbhH| bhidrUpI vidAraNe / bhittikA kuDayam mApAdicUrNam zarAvatI ca nadI // 6 // iSyazimasibhyastakak // 77 // ebhyastakak pratyayo bhavati / iSat icchAyAm / iSTakA mRdvikaarH| azauTi vyAptau / / aSTakAH zrAddhatithayastisraH aSTamyaH pitRdevatyaM ca / masaica pariNAme / mastakaH shirH|| 77 // bhiyo de ca // 78 // vi bhIk bhaye isasmAtakA pratyayo bhavati / rUpe ca bhavataH / vibhItakaH akSaH // 78 // huruhipiNDibhya ItakaH // 79 // ebhya ItakaH pratyayo bhavati / hRg haraNe / harItakI pthyaa| ruhaM janmani / rohItakaH vRkssvishessH| piDuG saMghAte / piNDItakaH karahATaH // 79 // kuSeH kit // 80 // kupaz niSkarSe ityasmArikadItakaH prayayo bhavati / kuSItakaH RSiH // 8 // balibilizalidamibhya AhakaH // 8 // ebhya AhakaH pratyayo bhavati / vala prANanadhAnyAvarodhayoH / balAhakaH meghaH vAtazca / bilat bhedane / vilAhakaH vjrH| vAhulakAnna guNaH / zala gatau / zalAhakaH vAyuH / damUc upazame / damAhakaH ziSyaH // 81 // caNDibhallibhyAmAtakaH // 82 // AbhyAmAtakaH matyayo bhavati / caDuGa kope / caNDAtakaM nrtkyaadivaasH| bhalli paribhASaNahisAdAneSu / bhallAtakaH vRkSaH // 82 // zleSmAtakAmrAtakAmilAtakapiSTAtakAdayaH // 83 // ete AtakamatyayAntA nipAtyante / zliSermazca praadiH| zleSmAtakaH kapheluH / amevRddhI razcAntaH / AmrAtakaH vRkssH| naJaH parasya mlAyatamil ca / amilAtakam varNapuSpam / pipesto'ntazca / piSTAta varNacUrNam / AdigrahaNAtkozAtakyAdayo bhavanti // 83 // zamimanibhyAM khH|| 84 // AbhyAM khaH pratyayo bhavati / zamUca upazame / zaGkhaH kambu nidhizca / manic jJAne / mahaH mAgadhaH kRpaNaH citrapaTazca / mahA maGgalam // 84 // zyaterica vaa|| 85 // zauca takSaNe iyasmAt khaH pratyaya izcAsyAntAdezo vA bhavati / zikhA cUDA jvAlA ca / vizikhA aapnnH| vizikhaH bANaH / zAkhA viTapaH / vizAkhA nakSatram / vizAkhaH skndH||85 // pUmuhoH punmUrau ca // 86 // pUGa pavane muhauca vaicitye ityetAbhyAM khaH pratyayo'nayozca yathAsaMkhyaM puna mUra ityAdezau bhavataH / pukhaH vANabundhabhAgaH maGgalAcArazca / mUrkhaH ajJaH // 86 / / azerDit // 87 // azauTi vyAptAvityasmAt Dit khaH pratyayo bhavati / aznuta iti khamAkAzamindriyaM ca / | nAsya khamasti nakhaH / zobhanAni khAni asmin sukham / duSTAni khAnyasmin duHkham // 87 // uSeH killuk ca // 88 // uSU dAhe ityasmAt kit saH pratyayo eeooooooooooooooopeeeee Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ to u0 vi luru cAntyasya bhavati / opanyasyAmiti ukhA sthAlI UrdhvakriyA vA // 88 // maherucAsya vA // 89 // maha pUjAyAmityasmAt khaH pratyayaH kit antaluk akArasya cokArAdezo vA bhavati / mukhamAnanam / masaH yAH adhvaryuH izvarazca // 89 // nyukhAdayaH // 90 // nyudvAdayaH zabdAH khapatyapAntA nipAtyante / nayateH kha uncAntaH / nyulAH paDoDArAH / AdigrahaNAdanye'pi // 90 // mayadhibhyAmUkhekhau // 11 // mayi gatau eghi vRddhau isAbhyAM yathAsaMkhyamukhekha ityeto pratyayau bhvtH| mayUkhaH rshmiH| edhikhaH vraahH||12||gmyaamirmyjigdydichaagddikhddigRbhRvRsvRbhyo gH||12||ebhyo gaH pratyayo bhvti| gamlaM gatau / gaGgA devndii| ama gtau| aGgam / shriiraavyvH| agaH samudraH vahniH rAjA ca / aGgA janapadArami krIDAyAm / raGgaH nATayasthAnam / aja kSepaNe ca / vegaH tvarA retazca / gada vyaktAyAM cAci / gadgaH vAgvikalaH / adaMka bhakSaNe / ataH samudraH agniH puroDAzazca / choca chedane / chAgaH vastaH / gaDa secane / gaDaH mRgajAtiH / khaDaN bhede / khaDDaH mRgavizepo'sizca / gRta nigaraNe / gargaH RSiH / TuDu,gaka poSaNe ca / bhargaH rudraH sUryazca / vRkuT varaNe / varga saMghAta / ausva zabdopatApayoH / svargaH nAkaH // 92 // pUmudibhyAM kit // 93 // AbhyAM kidgaH prayayo bhavati / pugaz pavane / pUgaH saMghaH kramukazca / mudi harSe / mudgaH dhAnyavizeSaH // 93 // bhRvRbhyAM no'ntazca // 94 // AbhyAM kindaH pratyayo nakArazcAnto bhavati / Tu Du bhRgaka poSaNe ca / bhRGgaH pakSI bhramara varNavizeSaH lavaGgazca / vRgT varaNe / vRGgaH pakSI upapatiH // 94 // drumo jidA // 95 // drama gatAvityasmAdaH pratyayo bhavati sa ca NidvA / drAGgaM zIghram / dAGgaH pAzuH / draGgaH nagaram / dranA zulkazAlA // 95 // zRGgazAdiyaH // 96 // zRGgAdayaH zabdA gapratyayAntA nipAtyante / zRz hiMsAyAmityasya isvo no'ntazca / zRGgaM vipANam zikharaM ca / tasyaiva no'nto vRddhizca / zAH patI / AdigrahaNAt huMg haraNe hArgaH paritoSaH / mRta prANatyAge / mArgaH panthAH // 96 // taDerAgaH // 97 // taDaN AghAte ityasmAdAgaH pratyayo bhavati / taDAgam sara // 97 // patitamitRpakalvAderaGgaH // 98 // ebhyo'Gga pratyayo / bhavati / patla gatau / pataGga pakSI zalabhaH sUryaH zAlivizepazca / tamUca kAGkSAyAm / tamaGgaH harmyaniyuha / tR plavanataraNayoH / taraGga Urmi / pRz pAlanapUragayo / paraGgaH khagaH vegazca / kut vikSepe / karana karmazIlaH / zRz hiMsAyAm / zaraGga pakSivizeSaH / lagz chedane / lavaGgaH sugandhivRkSa / AdigrahaNAdanyebhyo'pi / // 98 // sRvRnRbhyo Nit // 99 // ebhyo NidagaH pratyayo bhavati / saM gatau / sAraGgaH hAreNaH cAtaka zavalavarNazca / vRgda varaNe / vAraGgaH kANDakhaDgayoH, 5 zalyaM zakunizca / nRz naye / nAraGga kSajAtiH // 99 // manermanmAtau ca // 100 // manica jJAne ityasmAdana pratyayo matmAtau cAsyAdezau bhavataH / matagaH RpiH hastI ca / mAtaga hastI anyajAtizca // 100 // viDivilikurimRdipizibhyaH kit // 101 // ebhyaH kidaGgaH prayayo bhavati / viDa Akroze / viDaGgaH vRkSajAtiH gRhAvayavazca / vilana varaNe, vilat bhedane vA / vilagaH auSadham / kurat zabde / kuraGgaH hariNa' / kuraGgI bhojakanyA / mRdaz kSode / mRdaGgaH ZEN Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muraH / pizat avayave / pizaGgaH varNaH // 101 // sphulikalipalyAddbhya iGgak // 102 // sphulyAdibhya Adanvebhyazca zak pratyayo bhavati / sphulat saMcaye ca / sphuliGgaH sphuliGgA ca agnikaNaH / kAle zabdasaMkhyAnayoH / kaliGgaH rAjA / kaliGgA janapadaH / pala gatau / paliGga RSiH zilA ca / pAteH piGgaH / bhAteH bhiGgaH / dvAvapi varNavizeSau / dadAteH diGgaH adhyakSaH / dadhAteH dhiGgaH zreSThI / lAteH liGgaM strItvAdi hetuzca / AliGgaH vAdyavizeSaH / zyateH ziGgaH vanaspatiH kizoratha // 102 // bhaleridutau cAtaH // 103 // bhaliN AbhaNDane ityasmAdiGgak pratyayo bhavati akArasya cekA rokArau bhavataH / bhiliGgaH karmAropakaraNam / bhuliGgaH RSiH pakSI ca / bhuliGgAH sAlvAvayavAH // 103 // aderNit // 104 // adaM bhakSaNe ityasmAt NidiGgak pratyayo bhavati / AdiGgaH vAdyajAtiH // 104 // ucciliGgAdayaH // 105 // uciliGgAdayaH zabdA iGgakpratyayAntA nipAtyante / utpUrvAcalerasthetvaM ca / uciliGgaH dADimI / AdigrahaNAdanye'pi // 105 // mAGastuleruGgak ca // 106 // mAGpUrvAttula unmAne ityasmAt uGgak iGgak ca pratyayau bhavataH / mAtuluGgaH bIjapUraH / mAtuliGgaH sa eva // 106 // kamitamizamibhyo Dit // 107 // ebhyo DiduGgaH pratyayo bhavati / kamUG kAntau / kuGgA jamapadaH / tamUc kAGkSAyAm / tuGgaH mahAvarSyA / zamUc upazame / zRGgaH muniH / zRGgA vinatA / thuGgAH kandalyaH // 107 // sataiH surca // 108 // sraM gatAvityasmAduGgaH pratyayaH sucasyAdezo bhavati / suruGgA gUDhamArgaH // 108 // sthAtinibhyo ghaH // 109 // ebhyo yaH pratyayo bhavati / SThAM gatinivRttau / sthAghaH gaadhH| OM prApaNe ca / ardhaH mUlyam mAnapramANaM pAdodakAdi ca // janaici prAdurbhAve | jaGghA zarIrAvayavaH // 109 // maghAghaGghAghadIrghAdayaH // 110 // ete ghapratyayAntA nipAtyante / maGadhairnaghalopazca / maghA nakSatram / hanterhasya ghatha / ghaGghaH ghasmaraH / vaGghA kAGkSA | amerluk ca / ayaM pApam / dRNAterdIr ca / dIrgha AyAtaH uccazca / AdizabdAdanye'pi // 110 // satairaghaH // 111 // saM gatAvityasmAdadhaH pratyayo bhavati / saraghA madhumakSikA // 111 // kUpUsamiNabhyazcad dIrghazca // 112 // kubhyAM sampUrvAceNazca cad pratyayo dIrghazca bhavati / To uyarthaH / kuMG zabde / kUcaH hastI / kUcI pramadA citrabhANDam udazvidvikArazca / pUgz pavane / pUcaH pUcI muniH / iNk gatau / samIcaH Rtvik / samIcaM mithunayogaH / samIcI pRthvI udIcI ca / dIrghavacanAdguNo na bhavati // 112 // kUrcacUrcAdayaH // 113 // kUrca ityAdayaH zabdAzradapratyayAntA nipAtyante / kavate: kirateH karotervA UrAdezazcAntasya / kUrca zmazru AsanaM tantuvAyopakaraNaM yatipavitrakaM ca / kUrcamiva kUrcakaH kUrciketi ca bhavati / caratezvorayatervA cUrAdezazca / cUrcaH valavAn / AdizabdAdanye'pi // 113 // kalyavimadimaNikukaNikuTikRbhyo'caH // 114 // ebhyo'caH pratyayo bhavati / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalacaH gnnkH| ava rakSaNAdau / avacaH uccaistaraH / madaic harSe / madacaH mattaH / maNa zabde / maNacaH shkuniH| kuMDa zabde / kavacaM varma / kaNa zabde / kaNacaH kuNapaH / kuTat kauTilye / kuTacaH vRkSajAtiH / kRt vikSepa | karacaH dhAnyAvapanam // 114 // krakacAdayaH // 115 // krakaca ityAdayaH zabdA aca NNNNNN 22 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratyayAntA nipAtyante / kramaH kazca / krakacaH karapaJcaH / AdizabdAdanye'pi // 115 // pizerAcak // 116 // pizat avayave ityasmAdAcA pratyayo bhavati / zrIhemaza0 paM00vi // 27 // pizAcaH vyntrjaatiH||116|| mRbpibhyaamicH||117|| AbhyAmicaH pratyayo bhavati / muMt mANatyAge / maricamUpaNam / pauSi ljaayaam| trapicA kuthaa||117|| mriyaterIcaN // 118 / / muMta mANasAge ityasmAdIcaN pratyayo bhavati / mArIcaH rAvaNamAtulaH // 118 // laperucaH kazca // 119 // lapI kAntAvityasmAducaH pratyayo'nyasya ca ko bhavati / lakucaH vRkSajAtiH // 119 // guDerUcad // 120 // guDat rakSAyAmityasmAdUcad pratyayo bhavati / guDUcI chinnaruhA / kuTAditvAda Gittvam // 120 // siverDit // 121 // pic Utau iyasmAdUcaT pratyayo Dit bhavati / sUcaH pizunaH stibhizca / sUcI saMdhAnakaraNI // 121 // cimejhaicaDazcau // 122 // cimibhyAM pratyekaM DocaDazca iti pratyayau bhavataH / vacanabhedAnna yathAsaMkhyam / cigda cayane / cocaH vRkSavizeSaH / caJcA tRNamayaH purussH| DumiMga prakSepaNe / mocA kadalI / maJcaH paryakaH // 122 // kuTikulikalyudibhya iJcak // 123 // ebhya iJcak pratyayo bhavati / kuTeH, kuTizcaH kSudrakarkaTaH / kule , kuliJcaH rAziH / kale., kaliJcaH upazAkhAvayavaH / uda AghAte sautra / udiJca koNaH yena tUrya vAdyate, parapuSTazca // 123 // tudimadipayadigugamikacibhyacchak // 124 // ebhyacchak pratyayo bhavati / tudIt vyathane / tuccha stokaH / madaica harSe / maccha. matsya pramatpuruSazca / macchA strI / padic gatau / pacchaH zilA / adak bhakSaNe / accha: nirmala / guMG zabde / gucchaH stabakaH / gamlaM gatau / 3 gaccha kSudrakSaH / kaci bandhane / kacchaH kUrmapAdaH kukSiH nadyavakuTArazca / kacchA janapadaH / vAhulakAt katvAbhAvaH // 124 // pIpUDo hrasvazca // 125 // AbhyAM chak pratyayo iskhazca bhavati / pIca pAne / piccham zakunipatram / picchaH guNavizeSaH / yadvAn picchila ucyate / pUGa pavane / pucchaM vAladhiH // 125 // guluJchapilipiJchaidhicchAdayaH // 126 // ete chamatyayAntA nipAtyante / guDerla um caantH| guluJchaH stvkH| pIleripinonto isvazca / pilipinych| rakSovizeSaH / edheriT ca / epicchaH nagaH / AdigrahaNAta piJchAdayo'pi bhavanti // 126 // viyo jak // 127 // vak prajanakAntyasanakhAdaneSu ca ityasmAt jak / pratyayo bhavati / vIjam utpattihetuH // 127 // puva pun ca // 128 // pUG pavane ityasmAt jak pratyayo'sya ca pun ityAdezo bhavati / punaH rAziH // 128 // kuvaH kubkunau ca // 129 // kuMGa zabda ityasmAjak pratyayo'sya ca kun kun ityAdezau bhavataH / kubja' vakrAnatAGgaH gucchazca / kuJjaH hanu parvataikadezazca / nikujaH gahanam // 129 // kuTerajaH // 130 // kuTat kauTilya ityetasmAdajaH pratyayo bhavati / kuTajaH vRkSavizepa / kuTAditvAt Dintvam / kuTajI // 130 // bhiSebhiSabhiSNau ca vA // 131 // bhiSarajaH pratyayo bhiSabhiSNa ityAdezau cAsya vA bhavataH / bhiSiH sautra / bhiSajaH / AdezavalAna guNa / bhiSNaja. vaidha / bheSajamauSadham // 131 // murmur ca // 132 / / muvai bandhane ityasmAdanaH pratyayo'sya ca muritpAdezo bhavati / murajaH mRdaGgaH // 132 // balevAntazca vA // 133 // CN Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vala prANanadhAnyAvarodhayorityasmAta ajaH pratyayo vakArazcAnto vA bhavati / vallajaH mujavizeSaH / valajA sayuso dhAnyapujaH // 133 // udjaadyH|| 134 // uTajAdayaH zabdA ajapratyayAntA nipAtyante / baTervasyotvaM ca / uTajaM munikuTIraH / AdizabdAta bhUrjabharujAdayo bhavanti / / 134 // kulerijaka // 135 // kula vandhusaMstyAnayorityasmAt ijak pratyayo bhavati / kulijaM mAnam // 135 // kRgo'nH|| 136 / / karoterajaH pratyayo bhavati / karajaH vRkssjaatiH|| 136 // jhmejhH|| 137 // jhamU adana isasmAta jha. pratyayo bhavati / jhaJjhA sasIkaro meghavAtaH // 137 // lupessttH|| 138 // lupa steya ityasmA pratyayo bhavati / loSTo mRtpiNDaH // 138 // namitanijanivanisano luk ca // 139 // ebhyaSTaH pratyayo bhavati luk cAntasya bhavati / NamaM prahatte / nadaH bharataputraH / tanUyI vistAre / taTa kUlam / janaici prAdurbhAve / jaTA grathitakezasaMghAtaH / vana paNa saMbhaktau / vaTaH nyagrodhaH / saTA agrathitaH kezasaMghAtaH // 139 // janipaNikijubhyo dIrvazca // 140 // ebhyaSTaH prasayo dIrghazcaiSAM guNApavAdo bhavati / janaici prAdurbhAve / paNi vyavahArastutyo / jANTaH / pANTaH / pakSivizeSAvetau / kiz2a sautrau / kITaH kSudrajantuH / jUTaH mauliH // 140 // ghttaaghaattaaghnnttaadyH|| 141 // ete damatyayAntA nipAtyante / hanteyAyanazca / ghaTA vRndam / ghATA vAGgam / ghaNTA vAdyavizeSaH / AdigrahaNAcchaTAdayo bhavanti // 141 // divyavizrukurvizakikaGkikRpicapicamikamyedhikarkimarkikakkhitkRsabhavRbhyo'TaH // 142 / / / ebhyo'TaH pratyayo bhavati / divac krIDAdau / devaTaH devakulavizeSaH zilpI ca / ava rakSaNAdau / avaTaH prapAtaH kUpazca / zrRMd zravaNe / zravaTa chatram / kuMk shbde| kavaTaH ucchiSTam / karva gatau / karvadaM kSudrapattanam / zaklaMT zaktau / zakaTam anH| kakuG gatau / kaGkaTaH sannAhaH / kaGkaTaM sImA / kRpauG sAmarthe / kapaTaM vAsaH / / capa sAMtvane / capaTaH rasaH / camU adane / camaTaH ghassaraH / kamUG kAntau / kamaTaH vAmanaH / eghi dRddhau / edhaTaH valmIka / karkimI sautrau / karkaTaH kapilaH | kulIrazca / karkaTI trapusI / markaTa: kapi kSudrajantuzca / kakkha hasane / kakkhaTaH krkshH| tR trnnplvnyoH| taraTaH piinH| DukaMga krnne| karaTaH kAkaH karikapolazca / / saM gatau / saraTaH kRkalAsaH / TuDu,gaka popaNe ca / bharaTaH plavizeSaH bhRtyaH kulAlazca / vRgT varaNe / varaTaH kSudradhAnyam prahArazca // 142 // kulivilibhyAM kit // 143 // AbhyAM kidaTaH pratyayo bhavati / kula bandhusaMstyAnayoH / kulaTA bandhakI / vilat varaNe / vilaTA nadI // 143 // kapaTakIkaTAdayaH // 144 // | kapaTAdayaH zabdA aTapratyayAntA nipAtyante / kampenelopazca / kapaTaM mAyA / kakerata Ica / kIkaTaH kRpaNaH / AdizabdAlaghaTaparpaTAdayo bhavanti // 144 // anizapacUlalibhya aattH||145 // ebhya ATaH pratyayo bhavati / anak prANane / anATaH zizuH / zuza hisAyAm / zarATaH zakuntaH / pRz paalnpuurnnyoH| parATa AyuktakaH / vRz saMbhaktau / varATaH sevakaH / laliN IpsAyAm / lalATam alikam // 145 // susRpeH kit // 146 // AbhyAM kidATaH prayayo bhavati / saM. gatau / srATaH purassaraH / saptuM gatau / sapATaH alpaH kumudAdipatraM ca / sapATI upAnat kupyam alpapustakazca // 146 // kiro lazca vA // 147 // Procinecrocercemerocreenarscreecemchnoecove Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza // 28 // kirateH kidATaH prasayo lazcAnto vA bhavati / kilATo bhakSyavizeSaH / kirATo vaNik mlecchazca // 147 // kapATavirATazRGgATApunnATAdayaH // 148 // | paM070 1 ete ATamatyayAntA nipAtyante / kampenelopazca / kapATa: arariH / japAdInAM po veti vatve kabATaH / vRGa isaM ca / virATa rAjA / zrayate zRGga ca / zRGgATa jalajavizeSaH vipaNimArgava / apUrvAta puNernazca / prapunnATaH eDagajaH / AdizabdAva khalvATAdayo'pi bhavanti // 148 // virerido bh ca // 149 // cireH sautrAdiH pratyayo bhavati bhakArazcAntAdezo bhavati / cibhiTI vAlubkI // 149 // diNTazcar ca vA // 150 // cireSTidiNTaH pratyayazcara iti cAsyAdezo vA bhavati / ciriNTIcariNTI ca prathamavayAH sI // 150 // tRkRkRpikampikRSibhyaH kITaH // 151 // ezyaH kidIraH pratyayo bhavati / tR sUcanataraNayoH / tirITa kulakSaH mukuTaM veSTanaM ca / kRt vikssepe| kirITe mukuTaM hiraNyaM ca / kRpauD sAmarthe / kRpITaM hiraNyaM jalaM ca / kapura calane / kampITaM kampaH kamma ca / kRpIt vilekhane / kRpITaM jalam // 151 // khorarIdaH // 152 // khaju gativaikalye ityasmAdarITaH pratyayo bhavati / khajarITaH khaanaH // 152 // gRjabhUbhya uTa uDazca // 153 // ebhya uTa uDazca pratyayo bhavataH / bhinnavibhaktinirdeza uTasyocaratrAnuvRtyarthaH / aprakRtasyApi NDasya vidhAnamiha lAghavArtham / gRz zabde / garuTaH garuDazca garutmAn / jupc jarasi / jaruTaH jaruDazca vnsptiH| dRra vidAraNe / daruTaH daruDatha viDAlaH / vRz icaraNe / varuTaH varuDazca mepaH / bhRz bharjane ca / bharuTaH bharuDazca meSa eva // 153 // madhermakamukau na // 154 // makuG gaNDane ityasmAt uTaH pratpayo gapha muka ityAdezau / cAsya bhavataH / makuTaH mukuTaza kiroTaH // 154 // narkaTakakuTotkaTamuruTa puruTAyaH // 155 // ete uTapratyayAntA nipAtyante / nRteH kazca / narkuTaH bandI / kuke haiM ko'ntazca / kukkuTa kukavAkaH / utpUrvot kRgaH kur ca / utkuruTA kcvrpujH| muripuryoguNAbhAvazca / muruTaH yat veNvAdigUlamajUkartuM na zakyate / puruTaH jalaja-2 ntuH / AdizabdAt sthapuTAdayo'pi bhavanti // 155 // duro dra: kUTazca dur ca // 156 // durapUrvA dRNAteH kiTa uTana pratyayau durcAsyAdezo bhavati / durdukUTaH durmukhaH / durduruTaH adezakAlavAdI // 156 // bandheH // 157 // vandhaMz bandhane ityetasmAt kiTaH pratyayo bhavati / vadhUTI prathamavayAH sI // 157 // nareTaH // 158 // capa sAMtvane ityasmAdeTaH pratyayo bhavati / capeTaH capeTA vA hastatalAhatiH // 158 // yo Nit // 159 // gRt nigaraNe ityasmAt NideTaH | pratyayo bhavati / goreTaH RpiH // 159 // zazAkheroTaH // 160 // ebhya oTa: pratyayo bhavati / hu kaMga karaNe / karoTaH bhRtyaH ziraH kapAlaM ca // karoTa bhAjanavizeSaH // za;d zaktau / zakoTaH bAhuH // zAkha zlAkha vyAptau / zAkhoTa: vRkSavizepaH // 160 // kpottvkottaakssottkrkottaadyH||16|| ete oTapratyayAntA nipAtyante / kavRG vaNe pazca / kapoTaH varNaH kitavazca / vaceH kazca / vakoTaH vakaH / aznAteH sazca praadiH| akSoTaH phalavRkSaH / kRgaH ko'ntazca / karkoTaH nAgaH / AdizabdAdanye'pi bhavanti ||161||vniknnikaashyssibhysstthH // 12 // ebhyaSTamatyayo bhavati / vana bhaktau / vaNThaH aniviSTA kaNa zabde / kaNThaH kandharA / kAzRG Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ diiptau| kASThaM dAru / kASThA dik avasthA ca / upU dAhe / oSThaH dantacchadaH // 162 // pIvizikuNipRSibhyaH kit // 163 // ebhyaH kina ThaH pratyayo bhavati / pI c pAne / pIThamAsanam / vizaMt pravezane / viSThA purISam / kuNat shbdopkrnnyoH| kuNThaH atIkSNaH / pRSU secane / pRSThaH aGkuzaH zarIraikadezazca // 163 // kuSe // 164 // kuSaz niSkarSe ityasmAt / pratyayo bhavati sa ca vA kit / kuSThaM vyAdhiH gandhadravyaM ca // koSThaH kuzUla: udaraM ca // 164 // zameluk ca vA // 165 / / zamUca upazaye ityasmAt Tha prayayo bhavati luk cAntasya vA bhavati / zaThaH dhuurtH| zaNThaH sa eva napuMsakaM ca // 165 // pssttaidhittaadyH||166|| paSThAdayaH zabdASThamatyayAntA nipAtyante / pupeH kina ThaH paSAdezazca / paSThaH prasthaH prvtshc| edhateriTa ca / edhiThaM vanam / eghiThaH girisridruhH| AdizabdAdanye'pi // 166 // mRjazakamyasirabhirapibhyo'ThaH // 167 // ebhyo'ThaH pratyayo bhavati / muMt prANatyAge / maraThaH dadhyatidravIbhUtam kRmijAtiH kaNThaH prANazca / jRSc jarasi / jaraThaH kaThoraH / zRz hisAyAm / zaraThaH AyudhaM pApaM krIDanazIlazca / kamUG kAntau / kamaThaH bhikSAbhAjanam kUrmAsthi kacchapaH mayUraH vAmanazca / ama gatau / amaThaH prakarSagatiH / rami krIDAyAm / ramaThaH dezaH kRmijAtiH krIDanazIla mlecchaH devazca vilAtAnAm / rapa vyakta vacane / rapaThaH vidvAn maNDUkazca // 167 // paJcamAt DaH // 168 // paJcamAntAt dhAtorDaH pratyayo bhavati / SaN bhaktau / paNDaH vana vRSabhazca // bAhulakAt stvaabhaavH| bhaNa zabde / bhaNDaH prahasanakaraH vandI | ca / caNa zabde / caNDaH kruur| paNi vyvhaarstutyoH| paNDaH shnntthH| gaNaNa saMkhyAne / gaNDaH pauruSayuktaH puruussH| maNa zabde / maNDaH razmiH agram annavikArazca / vana bhaktau / vaNDa; alpazephaH nizcarmAgraziznazca / zamUdamRc upazame / zaNDaH utsRSTaH pazuH Rpizca / daNDaH vanaspatimatAnaH rAjazAsanaM nAle praharaNaM ca / ramiM krIDAyAm / raNDaH puruSaH, raNDA strI, raNDamantaHkaraNam / trayamapi svasaMvandhizUnyamevamucyate / tamestanervA taNDa. RssiH| vitaNDA tRtIyakathA / gameH gaNDaH kapolaH / bhAmi krodhe / bhANDamupaskaraH // 168 // kaNyaNikhanibhyo NidvA // 169 // ebhyo DA pratyayo bhavati sa ca NidvA / kaNa aNa zabde / kANDaH zaraH phalasaM-2 ghAtaH parva ca / kaNDaM bhUSaNaM parva ca / ANDaH muSkaH aNDaH sa eva yonivizepazca / khanUga avadAraNe / khANDaH kAlAzrayo guddH| khaNDaH ikssuvikaaro'nyH| khaNDaM zakalam // 169 // kuguhunIkuNituNipuNimuNizunyAdibhyaH kit // 170 // ebhyaH kit DaH pratyayo bhavati / kuG zabde / kuDaH ghaTaH halaM ca / guMzabde / guDaH golaH ikSuvikArazca / guDA sannAhaH / huMka dAnAdanayoH / huDA mUrkhaH mepazca / NIg pApaNe / nIDaM kulAyaH / kuNat shbdopkrnnyoH| kuNDaM bhAjanam jalAdhAravizeSazca / kuNDaH bhartari jIvati jAreNa jAtaH apadibandriyazca / tuNat kauTilye / tuNDaM mukham / puNat zubhe / puNDaH bhinnvrnnH| muNat prtijnyaane| muNDaH pricaapitkeshH| zunat gatau / zuNDA surA istihastazca / AdigrahaNAdanyebhyo'pi bhavati // 170 // RsRtRvyAliyavicamivamiyamicurikuheraDaH // 171 // ebhyo'DaH pratyayo bhavati / aMka gatau / araTaH taruH / saM gatau saraDaH bhujaparisarpaH taruzca / tR plavanata raNayo / taraDaH vRkSajAtiH / vyag saMvaraNe / vyADaH duHzIlaH hiMsraH pazuH Avocados Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamaza // 29 // bhujagazca / lihIka AsvAdane / lehaDaH vA cauryagrAsI ca / aba rakSaNAdau / abaDaH kSetravizeSaH / camU adane / camaDa' pazujAtiH / Tu vamU uH uddaraNe / vamaDaH lUtAjAtiH / yamU uparame / yamaDo vanaspatiH yugalaM ca / curaNa steye / coraDaH coraH / kuhaNi vismApane / kuhaDaH unmattakaH // 171 // vihaDakahoDakuraDakeraDakroDAyaH // 172 // ete'DapratyayAntA nipAtyante / vipUrvAddhanterano lukca // vihaDaH zakuniH mUDhacittazca / kapeIH pratyayAkArasya caukAraH / kahoDaH RpiH / kurerguNAbhAvazca / kuraDaH mArjAraH / kirateH ker ca / keraDa. rAjye rAjA / kRgaH kita pratyayAkArasya caukAraH / kroDa: kiriH akazca / AdigrahaNAlahoDAdayo bhvnti||172|| juktRbhuubhRvRbhyo'nnddH||173||ebhyo'nnddH pratyayo bhavati / jRS c jarasi / jaraNDa atItavayaskaH / kRt / vikSepe / karaNDa. samudga samudraH kRmijAtizca / tR plvntrnnyoH| taraNDa: plavaH vAyuzca / zaz hiMsAyAm / zaraNDa. hiMsraH AyudhaM ca / saM gatau / saraNDaH kRmijAtiH ipIkA vAyuH bhUtasaMghAtaH tRNasamavAyazca / TuDu bhRgaka popaNe ca / bharaNDaH bhaNDajAtiH pakSI ca / vRgaT varaNe / varaNDaH kuDyam tRNakASThAdibhArazca // 173 // pUgo gAdiH // 174 // pUgazpavane ityasmAt gakArAdiraNDa pratyayo bhavati / pogaNDaH vikalAGgaH yuvA ca // 174 // vanesta ca / / 175 // vana bhaktAvityasmAMdaNDaH pratyayo bhavati takArazcAntAdezaH / vataNDaH RpiH // 175 // picaNDairaNDakharaNbAdayaH // 172 // ete'NDapratyayAntA nipAtyante / piceraguNataM ca / picaNDaH laghulaguDaH / IreguNazca / eraNDaH pnycaanggulH| svAha bhakSaNe / antyasvarAderarAdezazca / svaraNDaH sarvatakam / AdigrahaNAt kUSmANDazyaNDazayANDAdayo bhavanti // 17 // lageruDaH // 177 // lage sajhe ityasmAt uDaH pratyayo bhavati / laguDaH yaSTiH / gRjabhUbhyastu uDo vihita eva // 177 // kuzeruNDak // 178 // kuzac zleSa ityasmAt uNDak pratyayo bhavati / kuzuNDaH vapuSmAn // 178 // zamipaNibhyAM DhaH // 79 // AbhyAM DhaH pratyayo bhavati / zamc upazame / zaNDaH napuMsakam / paNa bhaktau / paNDaH sa eva / bAhulakAtsatvAbhAva // 179 // kuNeH kit // 180 // kuNat zabdopakaraNayorityasmAt kit DhaH pratyayo bhavati / kuNDaH dhuurtH| bADulakAnna dIrghaH // 180 // natraH sahe. pA ca // 181 // naparvAt pahimapaNe ityasmAt daH pratyayaH pA cAsyAdezo bhavati / apADhA nakSatram // 181 // iNurvizAveNiprakRvRtRjaddasRpipaNibhyo nnH||182|| ebhyo NaH pratyayo bhavati / iNak gtau| eNaH kurnggH| uvai hisAyAm / urNA meSAdiloma dhruvorantarAvartazca / 1 zoca takSaNe / zANaH parimANam zastratejanaM ca / veNag gatijJAnacintAnizAmanavAditragrahaNeSu / veNNA kRSNaveNNA ca nAma nadI / pRz pAlanapuraNayoH / parNa patraM zirazca / kRt vizeSa / karNaH zravaNaM kaunteyazca / vRz varaNe / varNaH zuklAdiH bAhmaNAdiH akArAdiH yazaH stutiH prakArazca / tR plavanataraNayoH / tarNaH vatsaH / juSc jarasi / jarNaH candramAH vRkSaH karka. kSayadharmA zakunizca / dait Adare / darNaH parNam / saplaM gatau / sarNaH sarIsRpajAti / paNi ana vyavahArastutyoH / paNNam vyavahAra // 282 // ghRvIhAzuSyuSitRSikRSyatibhyaH kit // 183 // ebhyaH kit NaH pratyayo bhavati / 7 secane / Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ areenieeeeeeeicincreereakrecise ghRNA kRpaa| vIMka prajanAdiSu / vINA vallakI / heMga spardhAzabdayoH / huNaH mlecchjaatiH| zuSaMca zoSaNe / zuSNaH nidAghaH / udhU / dAhe / uSNaH sparzavizeSaH / ni tRSc pipAsAyAm / tRSNA pipAsA / kRSIt vilekhane / kRSNaH varNaH viSNuH mRgazca / jaMk gatau / RNaM vRddhidhanam jalaM durgabhUmizca // 183 // 19 drovA // 184 // dUM gatau ityasmAt NaH pratyayaH sa ca kidvA bhavati / druNA jyaa| droNaH caturADhakaM pANDavAcAryazca / droNI nauH / gaurAditvAd DIH // 184 // sthAkSutorUca // 185 // ebhyo NaH pratyaya UkArazcAntAdezo bhavati / SThA gatinivRttau / sthUNA tantudhAriNI gRhadhAriNI zarIradhAriNI lohapratimAnyAdhivizaSau | ca / TukSuk zabde / bhrUNamaparAdhaH / tuMk vRttyAdipu / tUNaH ipudhiH // 185 // bhrUNatRNaguNakArNatIkSNazlakSNAbhIkSNAdayaH // 186 // ete NapratyayAntA nipAtyante / bhRgo bhrU ca / bhrUNaH nihInaH arbhakaH straiNagarbhazca / tarateIsvazca / tRNaM shsspaadi| gAyatergameNAtervA gubhAvazca / guNaH upakAraH AzritaH apradhAnaM jyA ca / kRgo vRddhiH kAntazca / kArNaH zilpI / tijedIrghaH sazca praadiH| tIkSNaM nizitam / zlipeH so'ntocetaH / zlakSNamakarkazaM sUkSmaM ca / abhipUrvAdipeH kica sontaH / abhIkSNamajasram / AdigrahaNAdanye'pi // 186 // tRkazapRbhavRzrururuhilakSivicakSicukibukitaGganyaGgimatikaGkicarisamIreraNaH // 187 // ebhyo'NaH pratyayo bhavati / tR plavanataraNayoH / taraNam / kRt vikSepe / karaNam / zuza hisAyAm / zaraNaM gRham / pRz pAlanapuraNayoH / paraNam / TuDu,gaka popaNe ca / bharaNam / | vRgaTa varaNe / varaNaH vRkSaH setubandhazca / varaNaM kanyApratipAdanam / zrud zravaNe / zravaNaH karNaH bhikSuzca / ruk zabda ruMDa repaNe vA / ravaNaH karabhaH agniH drumaH vAyuH bhRga. zakuniH sUryaH ghaNTA ca / ruhaM janmani / rohaNaH giriH / lakSINa darzanAGkanayo / lakSaNaM vyAkaraNam zubhAzubhasUcakaM rekhAtilakAdi anaM ca / cakSika vyaktAyAM vAci / vicakSaNaH vidvAn / cukkaNa vyathane / cukkaNaH vyAyAmazIla / nukka bhApaNe / bukkaNa zvA vAvaduHkazca / tagu gatau / taGgaNAH janapada / agu gatau / aGgaNam ajiram / makuG maNDane / maGkaNa RSiH / kakuG gatau / kaGkaNaH pratisaraH / cara bhakSaNe ca / caraNaH pAdaH / Irik gatikampanayoH sampUrvaH / samIraNaH | vAtaH / / 287 // kRgRpRkRpivRSibhyaH kit // 188 // ebhyaH kidaNaH pratyayo bhavati / kRt vikSape / kiraNaH razmiH / gata nigaraNe / giraNaH meghaH AcArya: grAmazca / pRz pAlanapUraNayoH / puraNa samagrayitA samudraH parvatavizeSazca / kRpauG sAmayeM / kRpaNaH kInAzaH / vRSU secane / vRSaNaH muSkaH // 188 // dhRSivahe. ricopAntyasya // 189 // AbhyAM kidaNaH pratyaya icopAnyasya bhavati / bi dhRSA mAgalbhye / dhipaNaH bRhaspatiH / dhipaNA buddhiH / vahIM prApaNe / vihaNaH RSiH pAThazca // 189 // cikkaNakukkaNakRkaNakuNatravaNolvaNoraNalavaNavakSaNAyaH // 190 // ete kidaNaprasayAntA nipAsante / cinotazcik ca / cikaNa picchilaH / kukikagoH ko'ntazca / kukkaNaH zakuniH / kukaNaH RSiH / kuke svarAnno'ntazca / kukaNAH janapadaH / trapervazca / travaNa dezaH / valevasyota vo'ntazca / ulvaNaH sphAraH / aterur ca / uraNaH mepaH / lIyateH kliyateH svadatevo labAdezazca / lavaNaM guNaH dravyaM ca / paJceH saH parAdinalopAbhAnazca / Beek8COCCCree Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 30 // Maina zrIhemaza0 vaGkSaNaH UrumUlasaMdhiH / AdizabdAjjyotirigaNaturaNabhuraNAdayo bhavanti // 190 // kRpiviSivRSidhRSimRSiyuSiTuhigraherANak // 191 // ebhya 540 ANak pratyayo bhavati / kRpauG sAmarthe / kRpANaH khaDgaH / viSa secane / viSANaM zRGgam karidantazca / vRpU secane / vRSANaH / bidhRSAda pAgalbhye / dhRpANaH devaH / mRpU sahane ca / mRSANaH / yupi sevane sautraH / yupANaH / duhIca jighAMsAyAm / druhANa. mukharaH / grahIz upAdAne / gRhANaH / vRpANAdayaH svaprakRtyarthavAcinaH sarve'pi kartari kArake jJeyAH // 191 // paSo Nit // 192 // papI bAdhanasparzanayoriyasmAdANak pratyayo bhavati saM ca Nit / pApANaH prastaraH // 192 // kalyANaparyANAdayaH / / 193 // kalyANAdayaH zabdA ANamayayAntA nipAtyante / kaleyo'ntazca / kalyANaM vovasIyasam / paripUrvAdiNo luk ca / paryANam azvAdInAM pRSThacchadaH / AdigrahaNAt devANavokkANakekANAdayo bhavanti // 193 // dravRhidakSibhya iNa // // 194 // ebhya iNaH pratyayo bhavati / gatau / draviNaM dravyam / huMg haraNe / hariNaH mRgaH / vRha vRddhau / vahiNaH mayUraH / dakSi zaidhye ca / dakSiNaH kuzalaH anukalazca / dakSiNA dika brahmadeyaM ca // 194 // adaheH kit // 195 // AbhyAM kidiNaH pratyayo bhavati / Rz gatau / iriNam Uparam kuJjaH vanadurga ca / drahA~ca jighAsAyAm / bahiNaH brahmA kSudrajantuzca // 195 // RkRvRdhadAribhya uNaH // 196 // ebhya uNaH pratyayo bhavati / Rk gatau / aruNaH sUryasArathiH uSA varNazca / kRta vikSepe / karuNA dayA / karuNaH karuNAviSayaH / karuNa dainyam / vRz bharaNe / varuNaH pracetAH / dhaMga dhAraNe / gharuNaH dhartA Ayukto lokazca / dRz vidAraNe / NI, dAruNa ugra // 196 ||kssH kit // 197 // kSaye ityasmAt kiduNaH pratyayo bhavati / kSuNaH vyAdhi. kSAmaH krodha unmattazca / / 197 // bhikSaNI // 198 // bhikSeruNaH pratyayo GIzca nipAtyate / bhikSuNI tinI // 198 // gAdAbhyAmeSNak // 199 // AbhyAmeSNak pratyayo bhavati / maiM zabde / geSNaH mepaH udAvA ragopajIvI ca / geSNaM sAma mukhaM ca / rAtrigaSNaH raGgopajIvI / sugeSNA kinnarI / Du dAMgk dAne / deSNaH vAhu dAnazIlazca / cArudeNaH sAtyabhAmeyaH / sudeSNA virATapatnI // 199 // damyamitamimAvApUdhUgRhasivasyasivitasimasINabhyastaH // 200 // ebhyastaH pratyayo bhavati / damUc upazame / dantaH dazanaH hastidaMSTrA ca / ama gatau / antaH avasAnam dharmaH samIpaM ca / tamaca kADhAyAm / tantaH khinnaH / mAMka mAne / mAtam antaH praviSTam / vAk gatigandhanayo / vAtaH vAyuH / pUgaz pavane / potaH nauH agniH bAlazca / dhUgz kampane / dhotaH dhUmaH zaThaH vAtazca / mRt nigaraNe / gataH zvabhram / jRSc jarasi / jataH prajananaM rAjA ca / hase isane / hastaH kara nakSatraM ca / vasUca stambhe / vastaH chAgaH / asUca kSepaNe / astaH giriH / tasUca upakSaye / vitastA nadI / masaica pariNAme / masta. muurdhaa| 1 iNaMka gatau / etaH hariNaH varNaH vAyuH pathikazca // 200 // zIrIbhUbhUghRpAdhAgacityatyantripasimusibusibisiramidhurvipUrvibhyaH kit // 201 // ebhya / kina taH pratyayo bhavati / zIk svapne / zItaM sprshvishessH| rIz gtiressnnyo| rItaM suvarNam / bhU sattAyAm / bhUtaH grhH| bhUtaM pRthivyAdi / dub paritApe / dUtaH eenera escene Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vacoharaH / mUG bandhane / mUtaH dadhyarthaM kSIre takrasekaH vastrAveSTanavandhanam AcamanI AlAnaM pAza: vandhanamAtraM dhAnyAdipuca / ghuM secane / ghRtaM sarvaiH / pAM pAne / pItaM varNavizeSaH / Du dhAMgak dhAraNe ca / 'dhAga" iti hiH / hitam upakAri / citai saMjJAne / cittaM manaH / Rk gatau / RtaM satyam / aJjaup vyaktimrakSaNAdiSu / aktaH mrakSitaH vyaktIkRtaH parimitaH pretazca / pusac vibhAge / pustaH lekhyapatrasaMghAtaH lepyAdikarma ca / musac khaNDane / mustA gandhadravyam / vusac utsarge / vastaH hasanam / visa preraNe / vistaM suvarNamAnam / ramiM krIDAyAm / surataM maithunam / dhurve hiMsAyAm / dhUrtaH zaThaH / pUrva pUraNe / pUrtaH puNyam // 209 // lUmro vA // 202 // AbhyAM taH pratyayaH sa ca kidvA bhavati / luggchedane / lUtA kSudrajantuH / lotaH vASpaM lavanaM vastaH kITajAtiva / saMt prANatyAge / mRtaH gataprANaH / martaH RSiH prANI puruSazca // 202 // susitanitusedIrghazva vA // 203 // ebhyaH kit taH pratyayo dIrghazca vA bhavati / puMgT abhipave / nRtaH sArathiH / sutaH putraH / pigd vandhane / sItA janakAtmajA sasyaM halamArgazca / sitaH varNaH vandhazca / tanUyI vistAre / tAtaH pitA putreSTanAma ca / tataM vistIrNa vAdyavizepazca / tusa zabde / tustAni vastradazAH / tustAH jaTAH pradIpanaM ca // 203 // putapittanimittota zuktatikta lipsasUra tamuhUrtAdayaH // 204 // ete kittapratyayAntA nipAtyante / pUDho hrasvaca / puta, sphik / pIGasto'ntazca / pittaM mAyuH / nipUrvAt minoti ca / nimittaM hetu divyajJAna ca / ubherluk ca / uta AzaGkAdyarthamavyayam / zakeH zucervA zukrabhAvazca / zuktaM kalkajAtiH / tADayatestakatestijervA tik ca / tikto rasavizeSaH / lIyateH po'nto hrasvazca / litaM zleSaH aMsadezazca / mupUrvAdraH sodarghava / surataH damito hastI anyo vA dAntaH / huccheH muzca dhAtvAdiH // muhUrtaH kAlavizeSaH / AdigrahaNAdayuta niyutAdayo bhavanti // 204 // kRgo yaGaH // 205 // karoteryaGantAt kit taH pratyayo bhavati / cekrIyitaH pUrvAcAryANAM yamatyayasaMjJA // 205 // ivarNAdirlupi // 206 // karoteryaGo lupi ivarNAdistaH pratyayo bhavati / carkaritaM carkarItaM yaGluvantasyAkhye // 206 // dRSabhRmRzIya jikhalivaliparvipacyaminamitamidRziharSi ka kiyoH // 207 // ebhyo'taH pratyayo bhavati / hata Adare / darataH AdaraH / pRk pAlanapUraNayoH / parata kAlaH / TuDabhRMga poSaNe ca / bharataH Adika himavatsamudramadhyakSetraM ca / mRt prANatyAge / marataH mRtyuH agniH prANI ca / zIGaka svapne / zayataH nidrAluH candraH svapna. ajagarazca / yajI devapUjAsa~gatikaraNadAn / yajataH yajvA agnizca / khala saMcaye ca / khalataH zIrNakezazirAH / vali saMvaraNe / valanaH kuzUlaH / parva pUraNe / parvataH giriH / DupacaS pAke / pacata' agniH AdityaH pAlakaH indrazca / ama gatau / amataH mRtyuH jIvaH AtaGkazca / NamaM prahRtve / namataH naTaH devaH UrNAstaraNaM hrasvazca / tamUc kAGkSAyAm / tamataH nirvedo AkAGkSI dhUmazca / dRgraM prekSaNe / darzataH draSTA abhizca / harya kAntau / haryataH vAyuH azvaH kAntaH razmiH yajJazca / kakuD gatau / kaGkataH kezamArjanam // 207 // pRSiraJji sikikAlA vRbhyaH kit // 208 // ebhyaH kidataH mayayo bhavati / pRSU secane / pRSataH hariNaH / rajIM rAge / rajataM rUpyam / sikiH sautraH sikatAH Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20. zrImaza vAlukA / kai zabde / kataH gotrakRt / lAMka AdAne / latA vallI / dRgTa varaNe / vrataM zAstravihito niyamaH // 208 // kRvRkalyalipilivilIlilAnAthibhya // 21"S Atak // 209 // ebhya Atak pratyayo bhavati / kRta vikSepe / kirAtaH shvrH| gTa vrnne| bAtaH samUhaH utsedhajIvisaMghazca / kali zabdasaMkhyAnayoga kalAtaH brhmaa| alI bhUSaNAdau / alAtam ulmukam / cilat vasane / cilAtA mlecch| vilan vrnne| vilAtaH zavAcchAdanavakham / ilat gatyAdau |ilaatH ngH| lAk AdAne / lAtaH mRttikAdAnabhAjanam / nAGa uptaapaishcryaashiissu| nAthAtaH AhAra prjaaptishc||209|| dRzyAruhizoNipalibhya itH||210|| ebhya itaH pratyayo bhavati / iMg haraNe / haritaH vrnnH| zyaiG gatau / zyetaH varNaH mRgaH matsyaH zyenazca / ruhaM vIjajanmani / rohitaH varNaH matsyaH mRgajAtizca // latve, lohitaH varNaH / lohitam asRk / zoNa vrnngtyo| zoNitaM rudhiram / pala gatau / palitaM shvetkeshH||210|| natra aapeH||211|| naJpUrvAdA; vyAptAvityasmAditaH pratyayo bhavati / nApitaH kAruvizeSaH // 211 // kruzipiziSikuSikusyucibhyaH kit // 212 // ebhyaH kiditaH pratyayo bhavati / kruzaM AhAnarodanayo / kuzitaM pApam / pizat avayave / pizitaM mAMsam / pRSU secane / pRSitaM vAribinduH / kuz niSkarSe / kuSitaM pApam / kusac zleSe / kusitaH RSiH / kusitam RNaM zliSTaM ca / ucaca samavAye / citaM svabhAvaH yogyaM cirAnuyAtaM zreSTham ca // 212 // haga ItaNa // 213 // haMga haraNe ityasmAdIta pratyayo bhavati / hArItaH pakSI RSizca // 213 // ado bhuvo DutaH // 214 // adpUrvAt bhuvo DutaH pratyayo bhvti| ad vismitaM bhavati tena tasmin vA manaH adbhutamAzcaryam // 214 // kulimayibhyAmUtak // 21 // AbhyAmRtak pratyayo bhavati / kula bandhusaMstyAnayoH / kulUtAH janapadaH / mayi gatau / mayUtA vasatiH // 215 // jIvermazca // 216 // jIva prANavAraNe ityasmAdRtak pratyayo bhavati mantAdezazca / jImUtaH meghaH girizca // 216 // karotaH ca / / 217 // kabRG varNe ityasmAdotaH pratyayaH pazcAntAdezo bhavati / kapotaH pakSI varNazca // 217 // AsphAyaDita // 218|| AparvAta sphAyaiG vRddhAvisasmAt Didota. prasayo bhavati / AsphotA nAma oSadhiH // 218 // vizibhyAmantaH // 219 // AbhyAmantaH pratyayo bhavati / jRpc jarasi / jarantaH bhUtagrAmaH vRddhaH mahipazca / vizaMt pravezane / vezantaH palvalam vallabhaH aprAptApavarga: AkAzaM ca // 219 // ruhinandijIviprANibhyaSTidAziSi // 220 // ebhya AziSi TidantaH pratyayo bhavati / ruhaM janmani / rohatAt rohantaH vRkssH| rohantI auSadhiH // Tu nadu samRddhau / nandatAt nandantaH sakhA Anandazca / nandantI sakhI / jIva prANadhAraNe / jIvatAt jIvantaH AyuSmAn / jIvantI shaakH| anak pANane / pANyAt mANantaH vAyuH rasAyanaM ca / prANantI strI // 220 // tRjibhUvadivahivasibhAsyadisAdhimadigaDigaNDimaNDinandirevibhyaH / / 221 // ebhyaSTidantaH pratyayo bhavati / AziSItyeke / tR plavanataraNayoH / tarantaH AdityaH bhekazca / tarantI strI / jiM abhibhave / jayantaH rathareNuH dhvaja indraputraH jambUdvIpapazcimadvAram pazcimAnuttaravimAnaM ca / jayantI udayanapitRSvasA / bhU sattAyAm / bhavantaH kAlaH / bhvntii| vada vyaktAyAM vAci / vadantaH / vadantI / vahIM praapnne| Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vahantaH rathaH anaDvAn rathareNuH vAyuzca / vahantI / vasaM nivAse / vasantaH RtuH / bhAsi dIptau / bhAsantaH sUryaH / bhAsantI / ganto'pi / bhAsayantaH suuryH| adaMka bhakSaNe / adantaH / adantI / sAdhaMTa saMsiddhau / sAdhantaH bhikSuH / Nyanto'pi / sAdhayantaH bhikSuH / sAdhayantI / madain harSe / Nau, madayantaH / madayantI puSpagulmajAtiH / gaDa secane / gaDanta. jaladaH / Nyanto'pi / gaDayantaH / gddyntii| gaDu vadanaikadeze NyantaH / gaNDayantaH meSaH / 191 maDu bhUSAyAm NyantaH / maNDayantaH prasAdhakaH alaMkAraH Adarzazca // Tu nadu samRddhau nnyntH| nandayantaH sukhakRt rAjA hiraNyaM sukhaM ca / nandayantI / rejuG pathi 8 1 gatau / revantaH sUryaputraH / anuktArthA dhAtvarthakAH // 221 // sImantahemantabhadantaduSyantAyaH // 222 // ete'ntapratyayAntA nipAtyante / sinoteH sIm ca / / 4 16, sImanta- kezamArgaH grAmakSetrAntazca / intehinautervA hem ca / hemantaH Rtu / bhandate luk ca / bhadantaH nirgrantheSu zAkyeSu ca pUjyaH / duryo'ntazca / duSyantaH rAjA / / AdigrahaNAdanye'pi // 222 // zakeruntaH // 223 // zaklaiTa zaktAvityasmAduntaH pratyayo bhavati / zakuntaH pakSI // 223 // kaSeDit // 224 // kapa hiMsAyAmi tyetasmAt DiduntaH pratyayo bhavati / kuntaH Ayudham // 224 // kamimugArtibhyasthaH // 225 // ebhyasthaH pratyayo bhavati / kamUG kAntau / kanthA 1 prAvaraNam nagaraM ca / muG gatau / proya. priyo yuvA zUkaramukhaM ghoNA ca / - zabde / gAthA zloka. AryA vA / kaM gatau / arthaH jIvAjIvAdipadArthaH prayojanam 19 abhidheyaM dhanaM yAcyA nivRttizca // 225 // avAd go'ca vA // 226 // avapUrvAdvAyatestha. pratyayoJcAntAdezo vA bhavati / avagayaH avagAthaH akSasaMghAtaH prAtaHsavanaM rathayAnaM sAma pandhAzca // 226 // nInUramitRtudivaciricisicizvihanipAgopAvodgAbhyaH kit // 227 // ebhya' kita thaH pratyayo bhavati / NIMga mApaNe / nIthaM jalam / sunItho nAma rAjA nItimAn dharmazIlaH brAhmaNazca / NUta stavane / nUthaM tIrtham / rami krIDAyAm / rathaH syandanaH / tR plvntrnnyoH| tIrtha jalAzayAvagAhanamArgaH puNyakSetramAcAryazca / tudIta vyathane / tutthaM cakSuSyo dhAtuvizeSaH // vacaMkU bhASaNe / ukthaM zAstra sAmavedazca / ukyAni sAmAni / ricupI virecane / rikthaM dhanam / SicIt kSaraNe / siktha madanaM pulAkazca / vozvi gatiddhayoH / zUthaH yajJapradeza / hanaMka hisAgatyoH / hathaH panthAH kAlazca / pAM pAne / pIthaM vAlaghRtapAnam ambhaH navanItaM ca / pIthaH makaraH ravizca / gopUrvAta gopIthaH tIrthavizeSaH gonipAnaM jaladroNI kAlavizeSazca / gai zabde / avagItham / yajJakarmaNi prAtaH zaMsanam udgIthaH zunAmUrdhvamukhAnAM virAvaH sAmagAnam prathamocAraNaM ca // 227 // nyubhyAM zIGaH // 228 // niudpUrvAta zI svapne ityasmAt kitthaH pratyayo bhavati / nizIthaH ardharAtraH rAtriH pradoSazca / ucchIthaH svapnaH TiTibhazca // 228 // avabhRnikrasamiNbhyaH // 229 // avapUrvAdvibharteH nispUrvAdaH sampUrvAdetezca kit thaH pratyayo bhavati / avabhRthaH yajJAvasAnaM yajJasnAnaM ca / nikraMtha. nikAyaH / nithaM snAnam / samithaH saMgamaH godhUmapiSTaM ca / | samithaM samUhaH // 229 // saNit // 230 // saM gatAvityasmAta Nit thaH pratyayo bhavati / sAthaiH smuuhH|| 230 // pathayUthagUthakuthatithanithasUrathAdayaH // 23 // mohanimparanAmAAAAAAAAAAAAnantar Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIhemaza0 // 32 // ete thamatyayAntA nipAtyante / palaterlo luk ca / pathaH panthAH / yautertuvatezca dIrghazca / yUthaM samUhaH / gUthamamedhyaM viSThA va / kirateH karotervA kuzca / kuthaH kuthA vA AstaraNam / tanotastiSThatervA tizca / tithaH kAlaH / timyatestithaH prAvRTkAlaH / nayateIskhazca / nithaH pUrvakSatriyaH kAlazca / supUrvAdraH saudIrghaya kit ca / sUratha dAntaH / AdigrahaNAta nipUrvAdrautedIrghatvaM ca / nirUyaH dik / nirUthaM puNyakramaniyatam / evaM saMgIthapragAthAdayo bhavanti // 23 // bhUzIzapizamigamiramivandivazcijIvipANibhyo'thaH // 232 // ebhyo'yaH pratyayo bhavati / TuDu bhuMgak popaNe ca / bharathaH kaikeyIsutaH AgniH lokapAlazca / zAk svame / mAgathaH ajagara. pradopaH matsyaH varAhazca / zI Akroze / zapathaH pratyayakaraNam Akrozazca / zamUc upazame / zamathaH samAdhiH AzramapadaM ca / gamlaM gatau / gamayaH panthAH pathikazca / rami krIDAyAm / ramathaH prahaH / vaduG,stukhabhivAdanayo / bandavaH stotA stutyazca / vaca gatau / vaMcayaH adhvA / kokilaH kAka dambhava / jIva praanndhaarnne| jIvathaH arthavAn jalam annaM vAyuH mayUraH kUrmaH dhArmikazca / anna pANane prANathaH balavAn Izvara prajApatizca // 232 // upsrgaadsH|| 233 // upasargAtparaspAt vasaM nivAsa ityasmAdayaH pratyayo bhavati / AvasathaH gRham / upavasayaH upavAsaH / saMvasathaH saMvAsa / suvasaraH suvAsaH / nivasathaH nivAsaH // 233 // vidibhidididruhibhyaH kit // 234 // ebhyaH kidathaH prayayo bhavati / vidaka jJAne / vidatha- jJAnI yajJaH adhvaryuH saMgrAma // bhidrUpI vidAraNe / bhidathaH zara' / dRk azvavimocane / rudatha vAlaH asattvaH zvA ca / druhauca jighAMsAyAm / druhathaH zatruH // 234 // rovo // 235 // ruk zabde ityasmAdayaH pratyayaH sa ca kidvA bhavati / ruvathaH zakuniH zizuzca / vathaH AkrandaH zabdakArazca // 235 // javRbhyAmUthaH // 236 // AbhyAyUthaH pratyayo bhavati / japac jarasi / jarUyA zarIram agramAMsam agniH saMvatsaraH mArga kalmapa ca // dRz varaNe / varUthaH varma senAGgaM valasaMghAtaca // 236 // zAzapimanikanibhyo d // 237 / ebhyo daH pratyatyo bhavati / zoMca takSaNe / zAdaH kardamaH taruNatRNaM mRduH bandhaH suvarNa ca / zapI Akroze / zabdaH zrotragrAkho'rthaH / manica jJAne / gandaH alarAH buddhihInazca / kanai dIyAdiSu / kandaH mUlam // 237 // Apo'p ca // 238 // ApleTa vyAptAviyasmAdaH pratyayo bhanati asya cApa ityayamAdezazca / andaM varSam // 238 // goH kit // 239 // guMta purIpotsarge itpasmAt kina daH pratyayo bhavati / gudam apAnam // 239 // vRtukatubhyo no'ntazca // 24 // ebhyaH kina daH prasayo nakArazcAntAdezo bhavati / dRgT varaNe / vRndaM samUhaH / tuMk vRttyAdipu / tundaM jaTharam / kuMpade / kundaH pusspjaatiH| puMgTu abhipave / sundA dAnavaH // 240 // kuseridedau // 241 / / kusaca zlepe ityasmAt ida Ida iseto kitI prayayau bhavataH / kusidam / RNam / kusIdaM vaddhijIvikA // 241 // igyvibhyaamudH|| 242 // AbhyAmuda pratyayo bhavati / igu gatau / igudaH vRkSajAtiH / aba gatau / arbudaH parvataH akSivyAdhiH saMkhyAvizeSazca / nipUrvAt nyarbudam saMkhyAvizeSaH // 242 // kakarNidvA // 243 // kaki laulye ityasmAdudaH pratyayaH sa ca NidvA bhavati / kAkudaM Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ whererekaceerceneurewereener tAlu / kakudaM skandhaH // 243 // kumudabuddhadAdayaH // 244 // ete udapratyayAntA nipAtyante / kameH kum ca / kumudaM kairavam / bundeH kit vo'ntazca / buddhadaH | jalasphoTaH / buhRdaM netrajo vyAdhiH / AdigrahaNAta duhIka kSaraNe pratyayAderatve, dohada abhilApavizeSaH / evamanye'pi // 244 // kakimakibhyAmandaH // 245 // AbhyApaka pratyayo bhavati / kaki laulye / makiH sautraH / kakandaH makandazca rAjAnau / yakAbhyAM nirvRttA kAkandI mAkandI ca nagarI // 245 // kalyalipulikurikumilibhya indam // 246 // ebhya indak pratyayo bhavati / kali shbdsNkhyaanyoH| kalindaH parvataH / yato yamunA prabhavati / alI bhUSaNAdau / alindaH prayApaH rAjasthAnaM ca / pula mhttve| pulindaH shvr| kurat zabde / kurindaH dhAnyamalaharaNopakaraNam tejanopakaraNaM ca / kuNana shbdopkrnnyo| kuNindaH mlaccha: gandAra // maNa zabde / maNinda azvavallavaH // 246 / kupevaM ca vA // 247 // kupaca krodhe ityasmAdindak pratyayo vazcAntAdezo vA gavati / kupindaH kumenDA tantubAyaH // 247 // pRpAlabhyAM Nit // 248 // AbhyAM Nidindak pratyayo bhavati / pRz paalnpuurnnyoH| pala gtii| paarindH| pAlinda / dvAvapi vRkSagAthako / pArilo kukhyaH pUjyazca / pAlindo nRptiH| rakSakazcetyeke // 248 // yamerundaH // 249 // yamUM uparame ityasmAdunda pratyayo bhavati / yamundaH santriyavizapaH // 249 // suIjandakukundau // 250 // mucchaMtI mokSaNe iyasmAt Dit ukundaH kidukundazca pratyayau bhavataH / mukundaH viSNuH / mucukundaH rAjA vRkSavizepazca // 250 / / // klpniyaaNdhH|| 251 // AbhyAM dhaH pratyayo bhavati / skandaM gatizopaNayo / skandhaH vAhumUrdhA kakudaM vibhAgazca / bAhulakAt dasya luk / ama gatau / andhaH pazuvikalaH // 251 // neH syateradhaka // 22 // nipUrvAta poc antakarmaNi ityasmAdadhak pratyayo bhavati / niSadhaH parvata / niSadhA janapadaH // 252 // maGgelamuka ca // 53 // magu gatAvityaramAdadhak pratyayo nakArasya ca lum bhavati / magadhAH janapadaH // 253 / / aargervdhH||254|| AGapUrvAdge zaGkAyAmityasmAdRzaH pratyayo bhavati / AragvadhaH vRkSajAti // 254 // parAccho Dit // 255 // parapUrvAt zRz hiMsAyAmiyasmAt Dit vadhaH pratyayo bhavati / parazvadha AyudhajAtiH // 255 / / iverudhana / / 256 // ivat icchAyAmityasmAddhak pratyayo bhavati / iSudhaH yAcA // 256 // korandhaH // 257 / / kuMDa zabde ikhasmAdandhaH pratyayo bhavati / kavandhaH chinnamUrdhA deha // 257 // pyAdhApanyanisvAdisvapivasthajyatisivibhyo naH // 258 // ebhyo na pratyayo bhavati / pyai vRddho / pyAnaH samudraH candrazca / dudhAMgaka dhAraNe ca / dhAnA bhRTo yavaH aGkurazca / pani stutI / pannaM nIcaiH karaNam sanaM jihvA ca / anak prANane / annaM bhaktam AcArazca / vadi AsvAdane / svannaM rucitam // viSvapaMk zaye | svapnaH manovikAraH nidrA ca / vasaM nivAse / vasnaM vAsaH mUlyam mem Agamazca / aja kSepaNe ca / venaHprajApatiH dhyAnI rAjA vAyuH yajJaH prAjJaH mUrkhazca / ata sAtatyagamane / anaH AtmA vAyuH meghaH prajApatizca / SivUca utau / syonaM sukham tantubAyasUtrasaMtAna samudraH sUryaH razmiH AstaraNaM ca // 258 // paserNit // 259 // pasak svapne ityasmAt Nit naH pratyayo bhavati / sAsnA gokaNThAvalambi carma nidrA ca correMecrackscreerodrecrococence Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 33 // Padmaavat IS // 259 // rse||260|| rasa zabde ityasmAnnaH pratyayo hidA bhavati / rAsnA dhenuH opadhijAtiya / rasnaM drvyjaatiH| rasnA jir3A / rasna. turaGgaH daNDa zca // 260 / / jINazIdIvudhyavimIbhyaH kit // 261 // ebhyaH kit naH pratyayo bhavati / ji abhibhave / jinaH arhan buddhazca / iNaka gatau / inaH svAmI saMnipAtaH IzvaraH rAjA sUryazca / zIG svame / zIna pIluH / dIDac kSaye / dIna. kRpaNaH khinnazca / vudhiMca jJAne / vunaH mUlaM pRSTAntaH rudrazca / aba rakSaNAdau / unam aparipUrNam / mIra hisAyAm / mInaH matsyaH rAziva // 261 // sevA // 262 // pigaTU bandhane isasmAt naHmatyayaH sa ca kidA bhavati / sinaH kAya: vara vandhazca / senA camUH // 262 // sorU ca // 263 // puMgT abhipave ityasmAnnaH pratyaya UkArazcAntAdezo bhavati / sUnA ghAtasthAnam duhitAputra. prakRtiH AghATasthAna ca // 263 // ramesta ca // 264 // rami krIDAyAmityasmAt naH pratyayastazcAntAdezo bhavati / ratraM vajrAdi // 264 // kruzevRddhizca // 265 // kruzaM AdAnarodanayorisasmAt naH pratyayo'sya ca vRdirbhavati / krauznaH zvApada // 265 // yusunibhyo mAGo Dit // 266 // yunipUrvAt mAM mAnazabdayorityasmAt Dit na pratyayo bhavati / yumnaM draviNam / sumnaM sukham / nimnaM natam // 266 // zIGa sanvat // 267 // zI svapne ityasmAt Dit naH pratyayaH sa ca sanvadbhavati / ziznaM zeSaH // 267 / / dinanagnaphenacihnabanadhenastenacyaunAdayaH // 268 // ete namatyayAntA nipAtyante / dIvyateH killuk ca / dinam ahaH / naz2apUrvAdvasargo'nto dhAto ca / na vaste namaH avasana / phaNeH phale. sphAyervA phebhAvazca / phenaH budbhudasaMghAtaH / cahericopAntyasya / cihnamabhijJAnam / bandhevradhca / anaH raviH prajApatiH brahmA svargaH pRSThAntazca / dhayateretvaM ca / dhenA sarasvatI mAtA ca / dhenaH samudraH / ItvaM cetyeke / dhInA / styAyeste ca / stenaH caurH| cyavatevRddhiH ko'ntazca / cyoknamakSasthAnam anujaH kSINamapuNyazca / pauknI kAMsyAdipAtrI / AdizabdAdanye'pi // 268 // yvasirasirucijimasjidevisyandicandimandimaNDimadihivadyAderanaH // 269 // ebhyo'na. pratyayo bhavati / yuk mizraNe | yavanAH janapadaH / yavanaM mizraNam / asUca kSepaNe / asanaH bIjakaH / rasaNa AsvAdanasnehanayoH / rasanA jilA / ruci AbhimIsA ca / rocanA gopittam / rocanaH candraH / vipUrvAdrocateH virocanaH agniH sUryaH induH / dAnavazca / ji abhibhave / jayanam UrNApaTaH / Tu masjIta zuddhau / manjanaM snAnaM toyaM ca / deva devane / devanaH akSaH kitavazca / syandauGa sravaNe / syandanaH rathaH / cadu dIlyAlAdanayoH / candanaM gandhadravyam / maduG stutyAdau / mandanaM stotram / maDu bhUSAyAm / maNDanamalaMkAraH / madaic harSe / madanaH vRkSaH kAmaH madhUcchiSTaM ca / | daI bhasmIkaraNe / dahanaH agniH / vahIM pApaNe / vahanaM nauH / AdigrahaNAt pace pacanaH amiH / punAteH pavanaH vAyuH / vibhateH bharaNaM sAdhanam / nayatenayanaM netram / zuteH dyotanaH aadiyH| raceH racanA vaicitryam / gRjeH gRjanam abhkssydrvyvishessH| praskandanaH prapatanaH ityAdayo bhvnti||269|| azo razcAdau // 270 // azauTi vyAptAvityasmAt anaH pratyayo bhavati Adau rephshc| razanA mekhalA / razimeke prakRtisupAdezAnti / sA ca rAziravAnArAma ityatra prayujyate ityaahuH||270||undernluk ca // Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Karee 271 // undaipa kedane ityasmAt ana pratyayo nalopazca bhavati / odanaH bhaktam // 271 // hanerghatajadhau ca // 272 // hanaka hisAgatyorityasmAdana. pratyayo ghatajadhAvityAdazau cAsya bhvtH| ghatanaH raGgopajIvI pApakarmA nirljshc| jaghanaM zroNi ||27||tudaadivRjirnyjinidhaabhyH kit||273|| ebhyaH kidanaH pratyayo bhavati / tudIt vyathane / tudnH| kSipIt preraNe / kSipaNaH / surat aizvaryadIpyo / suraNaH / budhica bodhane / budhanaH / pivac utau / sivnH| epAM yathAsaMbhavaM kArakamacyate / lavuGa avalaMsane / lambanaH zakuniH / vRjaiki varjane / jinamantarikSam nivAraNaM muNDanaM ca / rajI rAge / rajanaM hridraa| mahArajanaM kusumbham / rajanaH raGgavizeSaH / Du dhAMgaka dhAraNe ca | nidhanamavasAnam // 273 / / sUdhabhUbhrasjibhyo vA // 274 / / ebhyo'na pratyayo bhavati sa ca kidrA / pUt preraNe / suvanaH aGkuraH AdityaH prAdurbhAvazca / suvanaM candraprabhA / savanaM yajJaH pUrvAhAparAhamadhyAhnakAlazca / tripvnnm| dhRva vidhUnane / dhuvanaH dhUmaH vAyuH agnishc| dhuvanam edhH| bhU sttaayaam| bhuvanaM jagat / bhavanaM gRham / bhrasnIt pAke / bhRjjanam antarikSam ambarIpaH pAkazca / bhrajjanaH pAvakaH // 274 // vinagaganagahanAdayaH // 275 // ete kidanapratyayAntA nipAtyante / vidu avayave nalopazca / vidanaH gotrakRt / gamerga ca / gaganam AkAzam / gAhauG viloDane isvazca / gahanaM durgamam / Adi zabdAt kAzcanakAnanAdayo bhvnti||27|| saMstuspRzimantherAnaH // 276|| saMpUrvAt stoH spRzezca sampUrvAbhyAM vA stuspRzibhyAM manyezcAnaH pratyayo bhavati / yugaka 1 stutau / saMstavAnaH somaH hotA maharSiH vAgmI ca / spRzat sparze / sparzAnaH mnH| saMsparzAnaH manaH agnizca / manthaz viloDane / manthAnaH khjkH||276||yuyujiyu-17 dhibudhimRzidazIzibhyaH kit // 277 // ebhyaH kidAnaH pratyayo bhavati / yuk mizraNe / yuvAnaH trunnH| yunUMgI yoge / yujAnaH saaraayH| yuriMca saMprahAre / 1 yudhAnaH ripuH| budhica jJAne / budhAna AcAryaH paNDito vA / mRzaMta Amarzane / mRzAnaH vimrshkH| dRzRM prekSaNe / dRzAnaH lokpaalH| yunAdeprasiddhakA ete / Izika aizvarye / IzAnaH iishvrH|277|| mumucaanyuyudhaanshishvidaanjuhuraannjihiyaannaaH||278|| ete kidAnapratyayAntA nipAtyante / mucedvivaMca / mumucAna meghH| evaM yudhiMca sNmhaare| yuyudhAnaH sAhasikaH rAjA ca kazcit / vitAG varNe / asya dazca / zividAnaH durAcAro dvijaH / huccho kauTilye asyAntaluk ca / juhurANaH kaThi| nahRdayaH kuTila: agniH adhvaryu anaDDAMzca / hIMka lajjAyAm / jihiyANaH nItimAn / sarve evaite mucyAdiprasiddhakriyAkartRvacanA ityeke // anye tu mumukSAdisannantaprakRtInAmetannipAtanaM, tena sannantakriyAkartRvacanA ityAhuH // 278 // RciraJjimandisahyahibhyo'sAnaH // 279 / / ebhyo'sAnaH pratyayo bhavati / RjaG bharjane / RjasAnaH mahendraH megha. zmazAnaM ca / rajI rAge / rajasaoNnaH meghaH dharmazca / maduG stutyAdipu / mandasAnaH haMsaH candraH sUryaH jIvaH svapnaH agnizca / pahi marpaNe / sahasAnaH dRDhaH mayUraH yajamAnaH kSamAvAMzca / arha pUjAyAm / ahaMsAnaH candraH turaMgamaJca // 279 // ruhiyajeH kit // 280 // AbhyAM kidasAnaH pratyayo bhavati / ruhaM janmani / ruhasAnaH viTapaH / yajI devapUjAdau / ijasAnaH dharmaH // 280 // vRdhervA // 281 // vRdherasAnaH pratyayaH kidvA bhavati / ementencetrender Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza vRdhada vRddhau / budhasAnaH garbhaH / vardhasAnaH giriH mRtyuH garbhaH purupazca // 281 // zyAkaThikhalinalyavikuNDibhya inaH // 282 // ebhya inaH paM0 pratyayo bhavati / zyaiA gatau / zyenaH pakSI abhicArayajJazca / kaTha kRcchrajIvane / kaThinamamRdu / khala saMcaye ca / khalinam avamukhasaMyamanam / Nala ganye / nalinaM pamam / ava rakSaNAdau / avinaM jalaM mRgaH nAzaH agniH rAjA adhvaryuH vidhAnaM guptizca // kuDuGdAhe / kuNDinaH RSiH / kuNDina nagaram // 282 // vRjituhipulipuTibhyaH kit // 283 // ebhyaH kidinaH pratyayo bhavati / vRjaki varjane / vRjinaM pApaM kuTila ca / tuhu adane / tuhinam hisamandhakArazca / pula mahatve / puTata saMzlepaNe / pulinaM puTinaM ca nadItIraM vAlukAsaMghAtazca // 283 // vipinAjinAdayaH // 284 // vipinAdayaH zabdAH kidinapratyayAntA nipAtyante / Tu vI bIjasaMtAne duvepRG calane ityasya vA iccopAntyasya / vipinaM gahanam abja jaladurga ca / aja kSepaNe ca / asya bIbhAvAbhAvazca ajinaM carma / AdigrahaNAdanye'pi // 284 // maherNidA // 285 // maha pUjAyAmityasmAdinaH pratyayaH sa ca kidvA bhavati / mAhinaM rAjyaM bala ca / mahinaM rAjyaM zayanaM ca / mahinaH mAhAtmyavAn // 285 // khalihiMsibhyAmInaH // 286 // AbhyAmInaH pratyayo bhavati / khala saMcaye ca / khalInaM kaviyam / hisup hiMsAyAm / / hiMsInaH zvApadaH // 286 // paTherNit // 287 // paTha vyaktAyAM vAcItyasmAt NidInaH pratyayo bhavati / pAThInaH matsyaH // 287 // yamyajizakyarjizIyajitRbhya unaH // 288 // ebhya unaH pratyayo bhavati / yamUM uparame / yamunA nadI / aja kSepaNe ca / vayunaM vijJAnam aGgaM ca / vayunaH vidvAn candraH yajJazca / zaklaMTa zaktau / zakunaH pakSI / arja arjane / arjunaH kakubhaH vRkSavizeSaH pArthaH zvetavarNaH zvetAzvaH kArtavIryazca / arjunI gauH / arjunaM tRNaM zvetamuvarNa ca // zI svapne / zayunaH ajagaraH / yajI devapUjAdau / yajunA kratudravyam / tR plavanataraNayoH / taruNaH samarthaH yuvA vAyuzca / RphiDAditvAllatve, talunaH // 288 // lapeH za ca // 289 // lapI kAntAvityasmAdunaH pratyayaH tAlavyaH zakArazcAntAdezo bhavati / lazunaM kandajAtiH // 289 // pizimithikSudhibhyaH kit // 290 // ebhyaH kidunaH prayayo bhavati / pizava avayave / pizunaH khalaH / pizuna maitrIbhedakaM vacanam / mizrRG meghAhiMsayoH / mithunaM sIpusadvandvam rAzizca / kSudhaMca bubhukSAyAm / kSudhanaH kITakaH // 290 // phalego'ntazca // 291 // phala niSpattau ityasmAdunaH pratyayo gazcAnto bhavati / phalgunaH arjunaH / phalgunI nakSatram // 29 // vIpatipaTibhyastanaH // 292 // ebhyastanaH pratyayo bhavati / vIk bhajanAdau / vetanaM bhRtiH / patlu gatau / pattanam / paTa gatau / paTTanam / dvAvapi nagaravizeSau 'paTTanaM prakaTaigamyaM ghoTakainauMbhireva ca / naubhireva tu yadgamyaM pattanaM tatpracakSate // 292 // pRpUbhyAM kit // 293 // AbhyAM kit tanaH patyayo bhavati / pRGta vyaayaame| pRtanA senA / pUgz pavane / pUtanA rAkSasI // 293 // kRtyazobhyAM lak // 294 // AbhyAM snak pratyayo bhavati / kRtait chedane / kRtsnaM sarvam / / azoTi vyAptoM / akSNaM nayanaM vyAdhiH rajjuH tejanam akhaNDaM ca // 294 // arteH zasAnaH // 295 // Rk gatAvityasmAttAlavyAdiH zasAnaH pratyayo bhavati / Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arzasAnaH panthAH ivuH agnizva || 295 || bhASAcaNicamiviSisRpatRzItalyalizAmiramivapibhyaH paH // 296 // ebhyaH paH pratyayo bhavati // bhAMk dIptau / bhApa AdityaH jyeSThazca bhrAtA / pAMM rakSaNe / pApaM kalmaSam / pApaH coraH / caNa hiMsAdAnayozca / caNpA nagarI / caNpaH vRkSaH / camU adane / campA nagarI / vipulaMkI vyAptau / veSpaH paramAtmA svarga AkAzatha / nipUrvAt niveSaH apAM garbhaH kUpaH vRkSajAtiH antarikSaM ca / sraM gatau / sarpaH ahiH / pRz pAlanapUraNayoH / parpaH putraH zaMkhaH samudraH zastraM ca / tu putranataraNayoH / tarpaH uDupaH nauzca / zIGka svame / zeSaH puccham / talaN pratiSThAyAm / talpaM zayanIyam aGgaM dvArAH yuddhaM ca / alI bhUSaNAdau / alpaM stokam / zac upazame / zampA vidyut kAJcI ca / vipUrvAdvizampaH dAnavaH / rami krIDAyAm / rampA carmakAropakaraNam | sant vatriant / vayaH pitA // 296 // mukurutucyustvAderuca // 297 // ebhyaH paH UkArazcAntAdezo bhavati / yuk mizraNe / yUpaH yajJapazuvandhanakASTham / puMgd abhipave / naH mudrAdibhittataH / kuka zabde / kUpaH mahiH / ruk zabde / rUpaM zvetAdi lAvaNyaM svabhAvazca / tuk hattyAdau / tupa AyatanavizeSaH / cyuMG gatau / cyUpaH AdityaH vAyuH saMgrAmatha / TuMgk stutau / stUpaH vodhisattvabhavanam upAyatanaM ca / AdizabdAdanye'pi // 297 // kRzRTabhya Ur cAntasya // 298 // ebhyaH paH pratyayo'ntasya ca Urbhavati / kRt vikSepe / kUpam bhrUmadhyam / zRz hisAyAm / zUrpaH dhAnyAdiniSpavanabhANDaM saMkhyA ca / TaM gatau / sUrpaH bhujaMgamaH matsyajAtizca // 298 // zadivAdhikhanineH ca ca // 299 // ebhyaH paH pratyayaH pazcAntAdezo bhavati / zala zAtane / zaS bAlatRNam / zapa hisAyAmityasya vA rUpam // vAdhRG roTane / vAppaH azru dhUmAbhAsaM ca mukhapAnIyAdau / khanUg avadAraNe / khaSpaH balAtkAraH durmedhAH kUpazca / khaSpaM khalInaM janapada vizeSaH aGgArazca / harnak hisAgatyoH / hRSpaH prAvaraNajAtiH // 299 // pampAzilpAdayaH // 300 // pampAdayaH zabdAH papratyayAntA nipAtyante / pAMk rakSaNe mo'nto hrasvazca / pampA puSkariNI / zIlayateH zalateH zetervA zilAdezaca / zilpaM vijJAnam / AdigrahaNAdanye'pi // 300 // kSupipUbhyaH kit // 309 // ebhyaH kit paH pratyayo bhavati / dukSuk zabde / kSupaH gucchaH / cupa mandAyAM gatau / cuppaM mandagamanam / pUgz pavane / pUpaH piSTamayaH // 309 // niyo vA // 302 // NIm prApaNe isasmAt paH pratyayo bhavati sa ca kidvA / nIpaH vRkSavizeSaH ( kadambaH ) / nepaH nayaH purohitaH vRkSaH bhRtakazca / nepamudakaM yAnaM ca // 302 // ubhyaveluk ca // 303 // AbhyAM ki paH pratyayo luk cAntasya bhavati / ubhat pUraNe / ava rakSaNAdau / upa apa ca avyaye // 303 // dalivalitalikhajidhvajikacibhyo'paH // 304 || ebhyo'paH pratyayo bhavati / dala vizaraNe / dalapaH praharaNam raNamukham vidaladala - vizeSazca / dalapaM vraNamukhatrANam / vali saMvaraNe / valapaH karNikA / talaN pratiSThAyAm / talapaH hastamahAraH / khaja manthe / khajapaH manthaH / khajapaM dadhi ghRtam udakaM c| dhvaja gatau / dhvajapaH dhvajaH / kaci bandhane / kacapaH zAkaparNa bandha || 304 || bhujakutikuTi viTikuNi kuSyuSibhyaH kit // 305 // ebhyaH kidapaH Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIDamana // 35 // pratyayo bhavati / bhujap pAlanAbhyavahArayoH / bhujapaH rAjA yajamAnapAlanAdagnizca / kutiH sautraH / kutapaH chAgalomnAM kambalaH AstaraNaM zrAddhakAlazca / kuTat 11 kauTilye / kuTapaH prasthacaturbhAgaH nIDa ca zakunInAm / vid zabde / viTapaH zAkhA / kuNat zabdoSakaraNayoH / kuNapaH mRtakaM kupitaM zabdArthasArUpyaM ca / kupaz / niph| kupapaH vinyaH saMdaMzazca / upU dAhe / upapaH dAhaH sUryaH vanhizca // 305 // zaMse za icAtaH // 306 // zaMm stutau cetyasmAdapaH prasayastAlavyaH zakAro'ntAdezo'kArasya cekAro bhavati / zizapAH vRkSavizeSaH // 306 // viSTapolapavAtapAdayaH // 307 // viSTapAdayaH zabdA kidapapratyayAntA nipAtyante / vipesto'ntazca / viSTapaM jagat sukRtinAM sthAnaM ca / balerul ca / ulapaM parvataNam paGkajaM jalaM ca / ulapaH RSiH / vAtesto'ntazca / vAtapaH RpiH / AdigrahaNAt kharapAdayo bhavanti // 307 // kalerApaH // 308 // kali zabdasaMkhyAnayorityasmAdApaH pratyayo bhavati / kalApaH kAJcI samUhaH zikhaNDazca // 308 // vizeripak // 309 // vizaMt bhavezane ityasmAdipak pratyayo bhavati / vizipa raashiH| viziSaM tRNaM vezma AsanaM padmaM ca // 309 // dalerIpo dil ca // 310 // dala vizaraNe ityasmAdIpaH pratyayo bhavati dil cAsyAdezo bhavati / dilIpaH rAjA // 310 // uDerupak // 311 // uD saMghAte ityasmAt sautrAdupak pratyayo bhavati / uDupaH plavaH / japAditvAt batve / uDuvaH // 311 // aza UpaH pazca // 312 // azauTi vyAptAvityasmAdapaH prayayaH pazcAntAdezo bhavati / apUpaH pakAnavizepaH // 312 // sataiH Sapa // 313 // saM gatAvityasmAt papaH pratyayo bhavati / sarpapaH rakSAghnaM dravyam zAka ca // 313 // rIzIbhyAM phaH // 314 // AbhyAM phaH pratyayo bhavati / rIc zravaNe / rephaH kutsitaH / zIphU svapne / zephaH meH // 31 // kliglersyoc||315|| AbhyAM phApratyayo'sya cokAro bhavati / kali zabdasaMkhyAnayoH, gala adane / kulphaH gulphaH jaangghisNdhiH| gulphaH padoparigranthiH // 315 // gaphakaphaziphAzophAdayaH // 316 // zaphAdayaH zabdAH phapratyayAntA nipAtyante / zyateH kAyatezca isvazca / zaphaH khuraH priyaMvadazca kaphaH zleSmA / zyateritvamo-4 tvaM ca / ziphA vRkSajaTA / zophaH zvayathuH khurazca / AdizabdAta riphAnaphAmunaphAdayo bhavanti // 316 // valinitanibhyAM vaH // 317 // vali saMvaraNe nipUrvocca tanUyI vistAre ityasmAca vaH pratyayo bhavati / valvaH vRkSaH / nitambaH zroNiH parvataikadezaH naTazca // 317 // zamyameNidvA // 318 // AbhyAM vaH pratyayaH sa ca NidvA bhavati / zamUc upazame / zamvaH vajraH karSaNavizeSaH veNudaNDaH totram astriM ca / zambazAmbau jAmbavateyau / ambA mAtA / AmbaH apahnavaH // 318 // shlylerucaatH||319|| AbhyAM vaH pratyayo'kArasya cokAro bhavati / palaphalazala gatau / zulvaM tAmram / alI bhUSaNAdau / ulvaM rajatam garbhaveSTanam / zulvaM bambhruH tarakSuzca // 319 // tumbastambAdayaH // 320 // tumbAdayaH zabdA vamatyayAntA nipAtyante / tAmyaterata uttvaM ca / tumbam alAbu cakrAGgaM ca / stambhelak ca / stambaH tRNaM viTapaH saMghAtaH aGkurasamudAyaH stavakaH puSpApIDazca / AdigrahaNAt kuzAmpAdayo bhavanti // 320 // kRkaDikaTivaTeramba // 321 // ebhyo'mbaH pratyayo bhavati / Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37373237 DukaM karaNe / karambaH dadhyodanaH dadhisaktavaH puSpaM ca / kaDat made / kaDambaH jAtivizeSaH janapadavizeSazca / kaTe varSAvaraNayoH / kaTamvaH pakAnnavizeSaH vAditraM ca / kaDambakaTambau vRkSau ca / vaTa veSTane / vaTambaH zailaH tRNaputrazca // 329 // kaderNidvA // 322|| kada vaikRvye ityasmAt sautrAdambaH pratyayaH sa ca NidvA bhavati / kAdambaH haMsaH / kadambaH vRkSajAtiH || 322 || zilavilAdeH kit // 323 // zilAdibhyaH kidamvaH matyayo bhavati / zilat ucche / zilambaH RSiH tantuvAyaca / vilatvaraNe / vilambaH veSavizeSaH raGgAvasarazca / AdigrahaNAdanye'pi // 323 // hiNDivile: kimbo naluk ca // 324 // AbhyAM kidimvaH pratyayo nasya ca lugU bhavati / hiDuGa gatau ca vilat varaNe / hiDimbaH vilimvazva rAkSasau // 324 // DInIbandhizudhicalibhyo DimbaH // 325 // ebhyo Didimya: pratyayo bhavati / DIG vihAyasA gatau / DimbaH rAjopadravaH / NIg prApaNe / nimvaH vRkSavizeSaH / vandhaMz bandhane / vimbaM praticchandaH dehava / vimbI vallijAtiH / zRdhU zabdakutsAyAm / zimbaH mRgajAtiH / zimbI niSpAvavallI ca / cala kampUne | cimbA yavAgUjAtiH // 325 // kuyundicurituripurimurikuribhyaH kumbaH // 326 // | ebhyaH kim pratyayo bhavati / kuTat kauTalye / kuTumbaM dArAdayaH / undai kledane / udumbaH samudraH / curaNa steye / turaNa tvaraNe sautraH / curumbaH turumbazca gahanam / purat agragamane / purumbaH AhAraH / murat saMveSTane / murumbaH mRdyamAnapASANacUrNam / kurat zabde / kurumbaH angkurH| nipUrvAt nikurumbaH rAziH // 226 // gRdRrami| hanijanyartidalibhyo bhaH // 327 // ebhyo bhaH pratyayo bhavati / gRt nigaraNe / garbhaH jaTharasthaH mANI / dRz vidAraNe / darbhaH kuzaH / ramiM krIDAyAm / rambhA apsarAH kadalI ca / hanaka hisAgatyoH / dambhA godhenunAdaH / janaici prAdurbhAve | jambhaH dAnavaH dantazca / jambhA mukhavidAraNam / Rk gatau / arbhaH zizuH / dala vidAraNe / dalbhaH RSiH valkalaM vidAraNaM ca // 327 // iNaH kit // 328 // iNk gatAvityasmAt kidbhaH pratyayo bhavati / ibhaH hastI // 328 // | kRRgRgRzalikalikaDigardiMrAsiramivaDivallerabhaH // 329 // ebhyo'bhaH pratyayo bhavati / kRt vikSepe / karabhaH trivarSa uSTraH / zRg hisAyAm / zarabhaH zvApadavizeSaH / gRt nigaraNe / garabhaH udarastho jantuH / palaphalazala gatau / zalabhaH pataGgaH / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalabhaH hastI yauvanAbhimukhaH / kaDat made / kabhaH hastipotakaH // garda zabde / gardabhaH kharaH / rAmraG zabde / rAsabhaH sa eva / ramiM krIDAyAm / ramabhaH maharSa / vaDaH sautraH / vaDabhI vezmAgrabhUmikA / RphiDAditvAllatve valabhI / valli saMvaraNe / vallabhaH svAmI dayitazca // 329 // sanerDit // 330 // paNa bhaktAvityasmAt DidabhaH pratyayo bhavati / sabhA pariSat zAlA ca // 330 // RSivRSilusibhyaH kit // 339 // ebhyaH kidama pratyayo bhavati / RSait gatau / dRSU secane / RSabhaH vRpabhazca puGgavaH bhagavAMzcAditIrthakaraH / RSabhaH vAyuH / lusiH sautraH / sabhaH hiMsaH mattahastI vanaM ca // 339 // siTikibhyAmibhaH sairaviTTau ca // 332 // abhyAmibhaH pratyayo dantyAdiH saira vizvAdezau yathAsaMkhyaM bhavataH / Sid bandhane / sairibhaH mahiSaH / Tiki gatau / ThihibhaH pakSI // 332 // Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 36 // 1 kakerubhaH // 333 // kaki laulye ityasmAdumaH pratyayo bhavati / kakubhaH arjunaH // 233 // kukeH ko'ntazca // 334 // kuki AdAne ityasmAdubhaH prasayaH kathAntAdezo bhavati / kukubhaH pakSivizeSaH // 334 // damo duND ca || 335 || damUc upazame ityasmAt ubhaH pratyayo'sya ca dantyAdiSTavargatRtIyAnto duD iyAdezo bhavati / duNDubhaH nirvipAhiH // 335 // kRkalerambhaH // 336 // bhyAmambhaH pratyayo bhavati / Du kuMga karaNe / karambhaH dadhiktavaH / kala zabdasaMkhyAnayo / kalambhaH RSiH // 336 // kAsibhyAM kumbhaH // 337 // AbhyAM kidumbhaH pratyayo bhavati / kai zabde / kumbhaH ghaTaH rAzizca / kusac zleSaNe / kusumbhaM mahArajanam // 337 // ataristumuhusRdRdhRsRkSiyakSibhAvAcyAdhApAyAvalipadinIbhyo maH // 338 // ebhyo maH pratyayo bhavati / Rk gartau / armaH akSirogaH grAmaH sthalaM ca / Irika gatikampanayoH / Irma traNaH / TaMgU stutauM / stomaH samUhaH yajJaH stotraM ca / puMgUd abhiSave / somaH candraH vallI ca / huM dAnAdanayoH / homaH AhutiH / sraM gatau / sarpaH nadaH kAlaya | sarva sthAnaM sukhaM ca / vRM secane / dharmaH grISma / dhRva sthAne / dharmaH uttamakSamAdiH nyAyazca / zRz hisAyAm / zarma sukham / kSit nivAsagatyoH / kSemaM kalyANam / yakSiN pUjAyAm / yakSmaH vyAdhiH / bhAMk dIptau / bhAmaH krodhaH / bhAmA strI / vAk gatigandhanayoH / vAmaH pratikUlaH savyatha / vyeg saMvaraNe / vyAmaH vakSobhujAyatiH / dughAM dhAraNe ca / dhAmaM nilayaH meghava / pAM pAne / pAyA kacchaH / yAM prApaNe / yAmaH praharaH / vAla saMparaNe / valmaH granthiH / pardic gatau / yadmaM kamalam / NIg prApaNe / namaH arthaH samIpaca // 338 // grasihAgabhyAM grAjihau ca // 339 // AbhyA maH pratyayo'nayozca grA jihAvityAdezau yathAsaMkhyaM bhavataH / grAma samUhAdi: / jihmaH kuTilaH // 339 // vilibhilisidhIndhidhUtRzAdhyArusi vizuSinuSISi suhiyudhidasibhyaH kit // 340 // ebhyaH kinmaH pratyayo bhavati / vila vara / vilma prakAzaH / miliH sautraH / bhie bhAsvaram / pivU gatyAm / simaM tvagrarogaH / tri invaipi dIptau / iyaminyanam / dhUm kampane / dhUmaH aniketu / paDhauc mAgisake / sUmaH kAlaH zvayathuH raviva / sUmamantarikSam / zyaiG gatau / zyAmaH varNaH / zyAmaM namaH / zyAmA rAtriH auSadhizca / dhyai cintAyAm / vyAmaH avyaktavarNaH / ruru zabde / rumAlavaNabhUmiH / SibUc utau / syUmaH razmiH dIrghaH sUtratantuva / syUmam jalam / zupaMca zoSaNe / zuSmaM valaM jalaM saMyogazca / mupaz steye / muSmaH mUSikaH ISa uJche / I vasantaH vANaH vAtazca / puc zaktau / suhmAH janapadaH / sujhaH rAjA / yuvic saMhAre / yudhmaH zaratkAlaH zUraH zatru saMgrAmazca / danUc upakSaye / dasmaH hInaH vanhiH yajJazca // 340 // kSuhibhyAM vA 349 // abhyAmaH prayayaH sa ca vidrA bhavati / Tu kSuk zabde / thumA atasI / kSomaM vakham / hid gatidRddhyoH / himaM turaH / hemaM suvarNam // 349 // aIsvazca vA // 342 // ava rakSaNAdAvi NAAA Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13:1 NANNNNNNNNNN32 1 - asmAt kit maH mAya UTo hrasvadhavA bhavati / upA gorI atasI kIrtitha | UpasUnAkA nagaraM ca // 342 // serI ca vA // 343 // pigd bandhane ityasmAt kit maH pratyaya IkArazvAntAdezo vA bhavati / sImo grAmagocarabhUmiH kSetramaryAdA dayazca / simaH sa eva sarvArthazca // 343 // | bhiyaH po'ntazca vA // 344 // nirbhIka bhaye ityasmAt kimaH matyayaH pakArAdezo bhavati vA // vibhetyasmAditi bhISmaH bhayAnakaH / bhImaH | sa eva // 344 // tijiyuje ca // 345 // AbhyAM ki paH prayo gaphArakhAnvAdezo bhavati / tini kSamAnijJAnayoH / tigmaM tIkSNaM dIptaM tejazca / yupI yoge | yugmaM yugalam // 245 // samagrISma hUju jAtmagulma proma paristoma hRdayAdayaH // 246 // ete kinyamatyayAntA nipAtyante / rocateH ka ca / rukmaM suvarNa rUpyaM ca / grasegraoNp ca / grISmaH RtuH / kururodIMzva / kUrmaH kacchapaH / pUt preraNe ityasmAdro'ntazca bhavati / sUrmI lohamatimA culizca / jala ghAtye dIrghazca / jAlmaH nikRSTaH / gupy vyAkulale lazca / gulmaH vyAtiH tarusamUDhaH vanaspatiH se ca / gulman AyasthAnam / jighaterotvaM ca / promaH yajJAGgalakSaNaH somaH paripUrvAt stoteH palAmAno gupa / paristomaH yajJavizeSaH suvaNa paizUnye kanvaM pAzca / sUkSmaH nipuNaH / sUkSmam aNu / AdigrahaNAva kSmAdayo bhavanti // 346 // prathicarikakidainaH // 347 // ebhyo maH pratyayo bhavati / suM gatau / saramA devazunI / pRz pAlanapUraNayoH / paramaH utkRSTaH / pathip mAne / prathama AH / cara bhakSaNe / caramaH pazcimaH / kana made / kaDamaH zAliH / RphiDAditvAtve, kalamaH sa eva // karda kutsite zabde / | kardamaH paGkaH // 247 // avedhU ca yA // 348 // atra rakSAvayasmAdamaH pratyayo dhazvAnnAdezo vA bhavati / adhamaH avamazca hInaH // 348 // kuTivo TeparipiSisicigaNyapi gari inaH // 349 // ebhya imaH pratyayo bhAti / kuTTaN kutsane ca / kuTTimaH saMskRgabhUtalam / veSTi veSTane / veSTimaM puSpavandhavizeSaH bhakSyavizeSazca / pUraici ApyAyanaM / pUrimaM mAcAbandhanizeSaH bhakSyavizeSazca / piMpa saMcUrNane / pepimaM bhakSyAvizeSaH / pivat kSaraNe / secimaM mAlAvizeSaH / gaNaNa saMkhyAne / gaNimaM gaNinam / Rk gatau Nau pau, arpimaM vAlavatsAyA dugdham / dRguT varaNe / varimaM tulonmeyam / maha pUjAyAm / mahimaM pUjanIyam || 349 // dhimakhacimAdayaH // 350 // vayamAdayaH zabdA imapratyayAntA nipAtyante / veg tantusaMntAne vayAdezazca / vayimaM mAlyaM kandukaH tantuvAyadaNDazca / khanUg avadAraNe cazca / khacimaM maNileohaviddhaM ghRtavihIna ca / AdizandAdanye'pi // 350 // udaTikulpalikuthikurikuTikuDikusibhyaH kumaH // 351 // utpUrvAdvaH kulyAdibhyazva kidumaH pratyayo bhavati / vaTa vene / udvaduma parikSepaH / kula vandhumaMstyAnayoH / kulumaH utsavaH / alI bhUSaNAdau / alumaH prasAdhanam nApitaH agnizca / kuthac pUtIbhAve / kuzumaH RSiH / kuthuma mRgAjinam / kurat zabde / kurumaH kAruH bhAjanaM ca / kuTa kauTilye / kudumaH preSyaH / kuDat bAlye ca / kuDumA bhUmiH / kusaca zleSe / kusumaM puSpam // 351 // kundumalinduprakuGkumavidrumapadmAdayaH // 352 // Eas Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIdemaza04 ete kamAyayAntA nipAtyante / kuki AdAne sarAno dazca / kunnumaH nicayaH gandhadravyaM ca / lorac zlepaNe lindabhAvadha / lindamo00 // 37 // gandhadravyam / kake sara montana / purA gam / pilagI lAbhe rontdh| ridrumaH pAlaH | paTeTo'ntazca / padama nagarama / AdigrahaNAdanye'pi // 352 // kavigudherUmaH // 353 // AbhyAmUma' prayayo bhavA / kuthac pUrvibhAva / kovUmaH caraNakapiH / gudhac pricne| godhamaH dhAnyatipaH // 353 // vihAdhizApacibhidyAdeH kelimaH // 354 // vipUrvAbhyAm o hAMka sAge zoMca takSaNe ityetAmyA panyAdibhyA deikhimA pratyayo bhAI / virIyate tyajyate'zuci zarIramasminniti niholamaH svargaH / vizyati tanubhavati mAsi mAsi kalAbhihIyamAna iti vizerimaH candraH svargadha / hu pacI pAke / pacAo asAvanamiti parimozanaH AdiyaH azvazca / bhiTThepI vidAraNe / bhidelimaH taskaraH / AdizabdAt dRzRM prekSaNe / dRzalimam / adapA bhakSaNe / adelimam / hanaka hi mAgasoH / prelipam / Du yAcUga yAcnAyAm / yAcelimam / pAk rakSaNe / pelimam / hu kuMga karaNe / krelimam / ityAdayo bhavanti // 354 // do DimaH // 355 // dAm dAne ityas gat DimaH pratyayo bhAti / dADimaH dADimI vA vRkSajAtiH // 355 // Dime kit // 356 // DimeH sauvAt kina miH matyayo bhavati / DiNDimaH vAyavizapaH // 356 // sthAchAmAsAsUmanyanikaniSasipalikalizalizakIyasahipandhibhyo yaH // 357 // ebhyo yaH pratyayo bhavati / ThA gatiniTattau / sthAyaH sthAnam / sthAyA bhUmiH / dochor3a chedane / chAyA tamaH pratirUpam kAntizca / pAka ma ne / mAyA adivya nubhAgadarzanaM ca / poc antarmaNi / sAyaM dinAvasAnam / pUta preraNe / savyaH vAmaH dakSiNazca / manica jJAne / manyA dhamaniH / anaDpA gane / anyaH paraH / kanai dItyAdiSu / kanyA kumArI / pasaka svame / sasya kSetrasthaM go pUmAdi / pala gatau / palyA kaTakusUlaH / kali zabdasaMkhyAnayo / lgaaniirii| palaka shmtau| samAti mahAde / rAda zaktau / zakyama bAram / IyirthaH / ISyati IyaNaM vA IrSyA mAtsaryam / pahi marpaNe / salyA pazcAdaNANA melaH / vandhara bandhane / bandhyA asamRtiH // 357 // nao halipateH // 358 // naJ pUrvAbhyAmAbhyA yA pratyayo bhavati / hala vilekhane / ahalyA gAma bii| pahala gatau / apasaM punasaMtAnaH / / 358 // sakSeSu ca // 359 // pajaM so inyasmAt yaH pratyayo dhakArazcAntAdezo bhavati / saMdhyA dilanizAnta // 59 // mazIpativasyanibhyastAdiH // 360 // ebhyarata kArAdiyaH pratyayo bhavati / mRt mANatyAge / martyaH manuSyaH / zI svapne / zetyaH zakuniH savatsaraH ajagaratha / pa inipAse sautro dantyAnanaH / palyaM gRm / vasaM nivAse / vastyaH guruH / anaka prANane / antyaH nirayasita caNDAlAdigdha // 360 // zijaniguNikRtibhyaH kit / / 361 // ebhyaH kiyA pratyayo bhavati / haz gatau sutau vA svarAdicAlavyAntaH / zyaH mRgjaatiH| janaici pAdarbhAye / janpaM sNgraagH| jAyA panI / 'ye navA' ityAsam / puNata zubhe / puNyaM satkarma / kunaiva chedane / kuntati kRtyA durgA // 361 // kuleDeca vA Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ng<Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdamaza0 // 38 // zrRMda zavaNe / apAyyaH yajJapazaH aiNasamarthana bhotA / dakSisAgaragoH / dakSAyapaH agiH gRbhaH cainatepaH dakSatama / gRhaNi grahaNe / gRhayAyyaH paM0u0 vi| vainatepaH gRhakarmazilA / spRhaNa mAyAm / spRzyAgaH spRAgAyuH bhUta na / ramaNApANi guNAni ahAni ca / mahaNa pUjAyAm / mahayAyyaH azvamedhaH // 373 // 16 dabhipAyyadIbhIpApyo // 27 // etAnAmyAva gAnto nipaate| dAmAda syoH pAM ca / dapipANyaM pRAdAjyam mRpAnArI ca / dIvyateodhIp ca / dIdhIpAyyaM tadana // 374 // kaulerithaH // 375 // kahAzayetparamAta iMgA gayo bhAti / kariba khalInam // 376 // kRgaH kit // 376 // Du iMg karaNe itparapAta hidiyaH pratyayo gati / kigo mepaH // 276 // ejegolIyaH // 377 // mRjor3a zuddhau ityasmANNAlIyaH pratyayo bhAti / | gorNAlIyam pApazodhanam / gAlIgaH agniH / namo'hama vRddhiAzo bAreH / NakAra uttarArthaH // 377 // testAdiH // 378 // vIMka majanAdAnityasmArakArAdiNidAlIyaH pratgayo bhAti / caitAlI chandojAviH // 378 // dhAgrAjigaramiyAjyarteranyaH // 379 // ebhyo'nyaH pratyayo bhAti / hu dhAgA dhAraNe ca / dhAnyaM sasvajAtiH / rAjA dIptI / rAjanyaH jyotiH abhiH kSatriyazca / zRza hiMsAyAm / zaraNyaH pAtA / rami krIDAyAm / ramaNyaM zobhanam / yajI denapUjAdau / yAjanyaH kSatriyaH yajJaza / ra gatau / araNyaM vanam // 379 // hiraNyaparjanyAyaH // 380 // hiraNyAdayaH zabdA anyamatyayAntA nipAtyante / haratarighAta / hiraNyaM suvarNAdi dravyam / paripUrNasya ppU secane ityasyopasargAntalopo dhAtoza jaH samastAdezaH garjatervA gakArasya pahAra / parjanyaH indraH mevaH zaraH puNyaM kuzalaM na karma / AdigANAdanye'pi // 38 // cadirAdibhyAmAnyaH // 381 // AbhyAmAnyaH pratyayo bhavati / vada vyaktAyAM vAci / vadAnyaH dAtA guNavAna vArabhApI yA / pahi marpaNe / sahAmA zailaH // 381 // eka eNyaH // 382 // bRGza saMbhaktAvityasmAdeNyaH pratyayo bhavati / vareNyaH paraM bama dhAma zreSThaH prajApatiH annaM ca // 382 // madeH svaH // 383 // madaica harSe itpasmAt syaH pratyayo bhavati / matsyaH mInaH dhUrtazca // 383 // rucibhujibhyAM phiSyaH // 384 // rucicunibhyAM kidiSyaH pratyayo bhAti / ruvi anidhItyAM ca / ruviSyaH vallabhaH suvarNa ca / bhujaMy pAlanAbhyavahArayoH / bhujiSyaH AcAryaH bhoktA asaM gudumodanaH dArAza / bhujippaM dhanam // 384 // vacyAbhyiAguSyaH // 385 // AbhyAmuSyaH pratyayo bhavati / vacaMka bhApaNe / vapuSyaH vaktA / arthaNi upagAcane / arthappaH a||38|| vano'dhya ut na // 386 // vacaka bhASaNe ityaspAdayaH pratyayo'sya cota ityAdezo bhavati / utathya prApiH // 386 // bhIvRdhirudhiyajyagirabhivamivapijapizAmikAvivandIndipadinadimAndicandidasighasinasihasyasivAsidahisahinyo raH // 387 // ebhyo ra pratyayo bhAti / ji bhIk bhaye / bheraH bhedaH karamaH zaraH maNDUkaH dundubhiH kAlaratha / hakiDAditvAta latve bhelaH cikitsAgranyakAraH zaraH |": mahINaH apAzazca / bhara yau| varbhaH cargAkAraH candrA mevaya / ragI Aparage / rodhaH kSArizepaH / baja gatI / varja kulizam ratnavize // 38 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pazca / aga kuTilAyAM gatau / agraH bhAgbhAgaH zreSThazca / ramikrIDAyA / ranaH vAnukaH / tu vA uziraNe / vanaH dharmavizeSaH ghUmazca / vamrI upadehikA / Tu vpii| vIjagatAne / vapaH kedAraH prAkAraH vAstubhUmidha / japa mAno ca / jasaH bAla ga. maNakA / hara zantau / zakaH indraH / skAyaiG gRddhau / sphAram ulagaM mabhUtaM / / ca G stutyabhivAdanayoH / candra bandI ketuH kAmazca / nandaM samUha / idu paramaizcayeM / indraH rAmaH / padic gatau / padraM bAnAdinivezaH zUnyaM ca / madaica ha / madrA janapadaH kSatriyazca / madraM sukham / maduG stusabhivAdanayoH / nandra madhura sparaH / mandraM gabhIram / cadu dIyAlAdayoH / candraH gazI suvarNa ca / damut upAye / dasraH ziziram candramAH azvinojyeSThazca / dasau acinau / yarUTa adane / ghanaH divarAH / Nazi kauTilthe / napta nAtikApuTaH RSizca / hase isane / hastradinaM ghAtukaH harSulazca / isa balAghAnaM saMnipAnava / mahale daza zatAni / amUca kSepaNe / avam azru / vAzin zade / vAsaH puruSaH zabdaH saMghAtaH zarabhaH rAmabhaH pakSI ca / vAsA dhenuH| daI gasmIkaraNe / dahaH AneH zizuH pUrvaca / pahi marSa ge / sahaH zailaH // 387|| zAjyajinazcivaJciripithagitRpipiyuSizipi pijhudimudidichidibhidikhicUndidarima zubhyugmidAzacitivAhinisisivitividhivIndhizcititinIzIbhyaH kit // 388 // ebhyaH kit sa pratyayo bhavati / Rji gatirathAnArjanopArjaneSu / Rna nAyaka indraH arthava / ana kSepaNe ca / vIraH vikrAnta / taJca baca gatau / takram udazcit / vakraH kuTilaH aGgArakaH viSNuzca / ubhayatra nyaGkAditvAt katvam / ripi sonaH / rima kuritam / pla gatau / saH candraH / sarva madhu / samA nAma nadI / tRpauca prItau / tRma meghAntardharmaH AjyaM kASThaM pApaM dAkhaM vA / auca harSamohanayoH / maM balaM duHkhaM ca / jhA buddhiH| cupa mandAyAM galau / cupaH vaayuH| lipIta preraNe / kSipa zIghram / kSupi sAdane / sautraH / zumaM tuhinaM kaNTakigulmakazca / kSudrupI saMpepe / kSudram aNu jalagartazca / kSudrA madhukaH / kSudraH hisaH / mudi pe / mudrA citrakaraNam / rudRk azruvimocane / rudraH shmbhuH| chidrUpI dvaidhIkaraNe / ddhi vivaram / bhiTThepI vidAraNa / bhitram adRDham / bhidra shrH| khidara parighAte / khidrag vinaH / vidraH viSANam vipAdaH candraH dInazca / undaipa kladane / udgaH RSiH matsyazca / sampUrvAta mayundanti AdrIbhavanti belAjhAle navanAditi mamudraH saagrH| bhImAditvAdapAdAne / dambhUTa dambhane / dabhraH alpaH candra kuzaH kuzala sUryazca / bhuthi dIptau / zubhro'vadAvaH / umbhara pUraNe / ubhro meghaH pelavazca / dezaM dazane / zo dantaH sarpazca / cigaT cayane / ciram azIgham / piMgTu banyane / sirA rudhirasoto pAhinI nADI / vahIM paapnne| uhaH anavAn / visac preraNe / viSam Amagandhi / vasaM nivApe / usraH razmiH / bAhulakAta pasaM na bhavati / utA gauH / zuca zoke / zukA grahaH mAsaH zuruzca / zukra reta / lale zuklaH varNaH / kavaM nyAditvAta / pidhU gatyAm / sidhaH mAdhuH vRkSa mAMmaprabhedazca / gRdhruva bhAbhakAlAyAm / gRdhra. zyenaH lubdhakA kaDUca / ninyaupa dIyau / vipUrgat / vIdha. agniH bAyuH namaH nirmalA purNacandramaNDalam / citAravaNeM / pitraM saMtakuSTham / hAvartana / naH dAnavaH kalamAn ripuzca / na pApam / gIg prApaNe / nIraM jalam / zI svame / zIraH Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ! zrIhemaza0 // 39 // ajagaraH / puMgT abhiSave / sUraH devaH / surA madyam / pUGaca pANimasave | sUra: AdiyaH razmizra // 388 // igdhAbhyAM vA || 389 || AbhyAM raH pratyayo bhavati sa ca kidrA / iMNUka gau / irA madanIyAnA zeSaH medinI c| erA eDakA / Du yAMgk pAraNe ca dhIraH satyavAn dhRtimAM / dhArA jalayaSTiH khaGgAvayavaH azvagativizeSazca / / 389 / / cumbinimberna ca // 390 // ebhyaH kidraH pratyayo bhavati nakArasya caipAM lugU bhavati / cu vastragaMyoge / cutram vaktram / cutraH rshmiH| kutru AcchAdane / kutra saMkaTaM mana pRSTaH phalgu hastI carma gRhAcchAdana ca / tuvu ardane / tutraM kuTilam || 390 || bhandeva // 391 || bhaduG suzvakalyAyorityasmAdraH pratyayo nakArasya ca lugvA bhavati / bhadraM bhandraM ca kalyANam sukhaM ca // 399 // cijizusimitamyamyardedIrghazca // 392 // ebhyo raH pratyayo dIrghAM bhavati / cigd cayane / cIraM jIrNa va valkala ca / jiM abhibhave / jIraH ajAjI agniH vAyuH azvazva / jIrama annam / latve, jIlaH carmapuSTaH / zuM gatau / zuraH vikrAntaH / pigT bandhane / sIraM halam / sIrA halavilekhitA lekhA / Dubhi prakSepaNa mIH samudraH / mIra jlm| mIrA mAMspacanI devasInA ca / tamUc kAhAyAm / tAmravarNaH zulaM ca / ama gatau / AmraH vRkSaH / arda gatiyAcanayoH / Ardra sarasam // 392 // cakiramivikaserucAsya // 393 // cakiramibhyAM vipUrvAJca kasera H pratyayo bhavati akArasya caipa mukAro bhavati / cakitRptitighAtayo / cukraH amlo rasaH vIjapUrakamIjakA asura nimantrayaM ca / rabhi krIDAyAm / rumraH sundara AdisvasArathiH brAhma vinAzazca kase gatau / vikukhaH candra samudrazya / vikulaM puSpitam / vahulakAt vikasarvikalpaH / vikasaH // 393 // zaderUca || 994 || zadalaM zAtane ityasmAdraH pratyayeo 'kArasya cokAro bhavati / zUdraH caturthI H || 394 // kRteH kRcchau ca // 395 // tait chadane ityasmAdraH pratyayo'sya ca krU kRcchra ityAdezau bhavataH / krUram amRdu / krUra pArI | kRcchran duHkhan // 395 // khuranuradUragauravitra kuprazvatrAnutrAnAzilindhau puNDratInIzIvrogratugrabhugranidrAtandrAsAndra mundrArivAdayaH // 396 // ete ramanyayAntA nipAtyante / khurat chadane / ra trilekhane, anayo raloSo guNAbhAvatha / khuraH zakaH / kSuH nApitabhANDam / nanu ca khuda 'nAmyupAntyanIkRgRGgaH kaH' iti kena sidhyataH / satyam / tatra karnaivArtha. iha tu saMpadAnAccAnyatraNAdaya ityarthabhedaH / savaM vAyopne / yathA aparokSa vA dezavacanaghaH / evamanyatrApi svayamabhyUhyam / durvAdiNo lukU ca / duSTam / gatirbuddhi gau: avadAnaH / vipUrvAtyAterluk ca / vimaH brAhmaNaH / nAva prAtIti vA vipraH / gupa vyAkule | adeH katvaM ca / kugana gRhacchAdanaM cocigavRid yo: akAratha bilam AkAzaM ca / Apr vyAptau ani ana megha / dhUgz kampane pota dhUtraH vargavizeSaH / maDu gatau pazca / mantraH kSatrAtiH svarAnno'ntazca / rathaM chidram | bi indhepi datau / asya ca tApAdinizca divilinnam uti dveSaH bhogeH zca / oDUH kSatrajatiH geH svarAtro'nto datha / 110 u0vi0 39 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puNDaH kSatrajAti: tilakazca / puNDervA rUpam / tijevo dIrghazca / tIvateA / tIvaH tIkSNaH utkRSTazca / niyo vo'ntazca / nIvatervA / nIvaM gRhacchadirupAntaH / zyaiGa IlaM yalopo pshcaantH| zIghraH tvritH| ucerupervA gaHkita ca / ugraH rudraH raudrazca / tudIta vyathane gaH kica / tugraM zRGgam / bhujaMpa pAlanAbhyavahArayoH gaH kiJca / bhunaH razmisamUhaH / Nidu kutsAyAm kinnalopazca / nidrA svApaH / tamUca kAhAyAm do'ntazca / tandrA Alasyam / Sadla vizaraNagasavasAdaneSu asya svarAnno'nto vRddhizca / sAndraM dhanam / gudeH svarAnno'ntazca / gundrA jalatRNavizeSaH / rAjerajervA kiccecopAntyasya / rijaH naaykH| AdigrahaNAdanye'pi // 396 // RcchicaTivaTikuTikaThivaThimavyaDizIkRzIbhRkadivadikandimandisundimanthimakSipatipicikamisamicamivaminnamyamidevivAsikAsyartijIvivarbikuzudoraraH // 397 // ebhyo'H pratyayo bhavati / Rcchat indriyamalayamUrtibhAvayoH / RccharaH tvarAvAn / baccharA vezyA kulaTA tvarA aGgulizca / caTaNa bhede / caTaraH taskaraH / vaTa veSTane / vaTara. madhukaNDarA / kuTat kauTilye / koTaraM chidras / vAhulakAdguNaH / kaTha kRcchrajIvane / kaThara: daridraH / baTha sthaulye / vaTharaH mUrkhaH vRhadehazca / maTha madanivAsayozca / maTharaH RpiH ajJAnI gotram alasazca / aDa udyame / aDaraH vRkSa / zIkRG secane / zIkaraH jalalavasekaH / zIbhRG katthane / zIbharaH hastihastamukto jalalavasekaHkadiH sautraH / kadaraH vRkSAvazeSaH / bada sthairye / badarI phalavRkSaH / kaduG vaiklavye / kandaraH girigataH / maduG stutyAdau / mandaraH shailH| sundiH sautraH zobhAyAm / sundaraH mnojnyH| manthaza viloDane / mantharaH mandaH kharvazca / maJjipacI sautrau / maJjarI aamraadishaakhaa| gaurAditvAt DIH / paJjaraH zukAdhavarodhasama / pijuNa hiMsAvaladAnaniketaneSu / piaraH piziGgaH / kamUG kAntau / kamaraH mUrkhaH kArmukaM komalaH cauraH kAntazca / pama vailavye / samaraH saMgrAmaH / camU adane / camaraH AraNyapazuH / TuvayU udgiraNe / vamaraH durmedhAH / bhramUca anavasthAne / bhramaraH padpadaH / ama gatau / amaraH / suraH / deva devane / devaraH patyanujaH / vasaM nivAse Nau, vAsaraH divasaH kAmaH agniH prAT ca / anye vAzic zabde ityasmAdapi tAlavyAntAdicchanti / vAzaraH agniH meghaH divasazca / kAmRG zabdakutsAyAm / kAsaraH mahipaH / Rk gatau / araraH kapATaH bupa bhramaraH gRhaM haraNaM zalAkA ca / jIva prANadhAraNe / jIvaraH dIrghAyuH / varva gatau / varvaraH mlecchajAtiH / varvarI kuJcitAH kezAH / kuMka zabde / kavaraH varNaH / kabarI veNiH / zuM gatau / zavaraH mlecchajAtiH / zava gatAvityasyAnye / dudut upatApe / davaraH guNaH // 397 // avedha ca vA // 398 // ava rakSaNAdAvityasmAdaraH prasayo dhakArazcAntAdezo vA bhavati / adharaH hInaH uparibhAvaspa pratiyogI dantacchadazca / avaraH parapratiyogI // 398 // mRAndipiThikurikuhibhyaH kit // 399 // ebhyo'ra: pratyayaH kid bhavati / mRdaza kSode / mRdaraH vyAdhiH atikAyaH kSodazca / undaipa kledane / udaraM jaTharaM vyAdhizca / piu hiMsAsaMklezayoH / piTharaM bhANDam / kurat zabde / kuraraH jalapakSijAtiH / kuhaNi vismApane / kuharaM gambhIragataH // 399 // zAkheridetI cAtaH // 40 // zAkha vyAptAvityasmAdaraH prasaya AkArasya cekAraikArau bhavataH / ece Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIza // 40 // 1 zikharam agram | zekhara ApIDaH // 400 // zapeH ca // 401 // zapIM Akroze ityasmAdaraH pratyayaH phakArazrAntAdezo bhavati / zapharaH kSudramatsyaH // 401 // damerNiA va DaH // 402 // damUc upazame ityasmAdaraH prasayaH sa ca Nid vA dakArasya ca DakAro bhavati / DAmaraH bhayAnakaH / DamaraH sa eva // 402 // jaTharaRkaramakara zaMkarakarparakUrparatomarapAmaraprAmaraprAdmarasagaranagarata garodarAdrazRdradRdrakukarakukundaragorvarAmbaramukharakharaDahara kuJjarAjagarAdayaH // 403 // ete kidaramatyayAntA nipAtyante / janeSTha ca / jaTharaM koSThaH / krameH ka ca / krakaraH gauratittiriH / maGkernalopatha / makaraH grAhaH / za~pUrvAt kirateDiMca / zaGkaraH rudrH| kRSerupAntyasya ur ca vA / karpara kapAlam kUrparaM kuphaNI / tAmyaterata occa / tomaraH Ayudham / pAtermontatha / pAmaraH grAmINaH / prapUrvAdamate prAmaraH grAmyamandajAtiH / mapUrvAdattermo'ntatha / prAnaraH narapazuH / sahinazyorga ca / sagaraH dvitiiyshckrvrtii| nagaraM puram / taGgeotha / tagaraH vRkSavizeSaH / UrjaH parAt dRNAterDit jaluk ca / UrjA valena dRNAti vibheti UrdaraH durbalaH / adu bandhane naluk ca / adaraM vakSaH vRkSaH saMgrAmaH cazusamUhaH mAtRvAhazca / zRg hisAyAm dRz vidAraNe ityanayorhasvatvaM daJcAnta N / zUdaraH sarpaH / dRdaraM bhayaM viSaM ca / Du kaMga karaNe do'ntatha / kRdaraH vRkSaH sarvakarmapravRtto dasyujanaH kuzala kupUrvAt sku ApravaNe salopazca / kukundaraM zroNikUSakaH / gopUrvAt go Dit rcaadiH| gorvaraH karIpaH / amervo'ntazca / ambaraM vakham AkAzaM c| muhe kha c| mukharaH vaacaalH| khaneDhiMcca / kharaH rAsabhaH / daherAdezca / DaharaM hRtkamalam / kUja avyakte zabde hrasvaH svarAnno'ntazca / kuJjaraH hastI / aragacAntaH vIbhAvAbhAvazca / ajagaraH zayuH / AdigrahaNAt koTharADaGgarazAGgarapANDaravAnarAdayo bhavanti // 402 // mudigUribhyAM dvijau cAntau // 404 // AbhyAM TidaraH pratyayo gakArajakArau ca yathAsaMkhyamantau bhavataH / mudi harpe / mudgaraH praharaNavizeSaH / mudgarI khI / grairaici gatau / gUrjaraH saurASTrAdiH / gUrjarI khI // 404 // agyaGgimadimandikaDikasikAsimRjikaJjikali malikakucibhya AraH || 405|| ebhya AraH pratyayo bhavati / aga kuTilAyA gatau / agAraM vezma / agu gatau / aGgAraH nirvAtajyAlo nirvANayolyUkAvayavaH bhUmisutazca / madaic harSe / madAraH pAnazauNDaH varAhaH hastI alasazca / maduGa stutyAdau / mandAraH vRkSavizeSaH / kaDat made / kaDAraH piGgalaH vipamadazana | kasa gatau / kasAraH hisraH / kAsTaG zabdakutsAyAm / kAsAraH palvalam / mRjauk zuddhau / mArjAraH vidyaalH| kakSiH sautraH / kaAraH kulajAtiH yUpaH vyaJjanaM ca / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalAraH vipamarUpaH / mali dhAraNe / malAraH alasaH / malamivArA todo'syeti vA malAraH / kaci bandhane / kacAraH apaneyaH tRNavusapAMsuvikAraH // 405 // caH kAdi: // 406 // tRplavanataraNayorityasmAtkakArAdirAraH pratyayo bhavati / tarkAraH vRkSaH // 406 // kRgo mAdiva // 407 // karotermakArAdiH kakArAdizcAraH pratyayo bhavati / karmAraH lohakAraH / karkAraH vRkSaH // 407 // tuSikuThibhyAM kit // 408 // AbhyAM kidAra H pratyayo bhavati / tupaMc / tuSAraH himam / kuTheiH sautraH / kuThAraH pazuH // 408 // kamerata ucca // 409 // kamUda kAntAvityasmAdAraH pratyayo'kArasya 1 paM0 u0 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 141 cokAro bhavati / kumAraH mahAsenaH abhraSTaH bAlazca // 409 // kaneH kovidakarbudakAJcanAzca // 410 // kanai dIptAvityasmAdAraH 4 / pratyayo'sya ca kovida karbuda kAzcana ityAdezA bhavanti / kovidAraH karbudAraH kAJcanArazca vRkSavizeSA' // 410 // dvArazRGgArabhR GgArakahArakAntArakedArakhAraDAyaH // 411 // ete AramatyayAntA nipAtyante / umbhat pUraNe dvAdezazca / dvAraM dvAH / zrayatestAlavyAdiH zRGgazca / zRGgAraH rasavizeSaH vidagdhatA ca / bhRgo bhRGga ca / bhRGgAraH hastimukhAkAragalantikA / kalehazca svarAtparaH / kahalAraH utpalavizeSaH / kamesto'nto dIrghazca / kAntAramaraNyam / kadeH sautrasyAta eca / kedAraH vmH| khaneDica / khArI catuoNam / khAraDiti TakAro DanyarthaH / AdigrahaNAta zizumArAdayo bhavanti // 411 // madimandicandipadikhadisahivahikRsabhya iraH // 412 // ebhya iraH pratyayo bhavati / madaic harSe / madirA surA / maduG stutyAdau / mandiraM vezya nagaraM ca / cadu dIpyADAdanayoH / candira candramAH hastI ca / candiraM candrikAvat jalaM ca / padic gatau / padiraH maargH| khada hiMsAyAm / khadiraH vRkSavizeSaH / pahi marSaNe / sahiraH parvataH / vahIM prApaNe / vahiraH valIvardaH / kuMk zabde / kaviraH akSikoNaH / saM gatau / sariraM jalam / latve, salilam / / 412 // zavazazericAtaH // 413 // AbhyAmiraH pratyayo'kArasya cekAro bhavati / zava gatau tAlavyAdiH / ziviram sainyasAMnavezaH / zaza pyutigatau / ziziraM zItalam Rtuzca // 413 // antheH zith ca // 414 // zrathuG zaithilye ityasmAdiraH pratyayo'sya ca zith ityAdezo bhavati / zithiraM zlatham / latve, zithilam // 414 // azeNit // 415 // aznAteraznotervA NidiraH pratyayo bhavati / AziraH viSNuH Adityazca / mAziraH bahAzI // 415 // zuSISivandhirudhirucimucimuhimihitimimudikhidicchidibhidisthAbhyaH kit // 416 // ebhyaH kidiraH pratyayo bhavati / zupaMca zoSaNe / zupiraM chidram / ipata icchAyAm / ipiraM tRNam / ipiraH agniH AhAraH kSipaH sevyazca / vandhaMz bandhane / badhiraH zrutivikalaH / rudhupI AvaraNe / rudhiraM dvitIyo dhAtuH / ruci abhiprItyAM ca / ruciraM dayitaM dIptimaca / mucchaMtI mokSaNe / muciraH dharmaH sUryaH meghazca / muhauca vaicittye / muhiraH kandarpaH sUryazca / muhiraM tamaH / mihaM secane / mihiraH meghaH sUryazca / mihiraM toyam / timaca ArdrabhAve / timiraM tamaH toyaM rogazca kazcit / mudi harSe / mudiraH meghaH sUryazca / khidaMta parighAte / khidiraH trAsaH taskarazca / chidraMpI dvaidhIkaraNe / chidiraH unduraH agnizca / chidiraM zAstram / bhidrUpI vidAraNe / bhidiraH azaniH bhedazca / ThAM gatinivRttau / sthiraH acalaH // 416 // sthvirpitthiraasphiraajiraayH|| 417 // ete kidirapratyayAntA nipAtyante / tiSThatevo'nto isvazca / sthaviraH vRddhaH / pacaterata itvaM Thazca / piThiraM sAdhanabhANDam / piThevA rUpam / sphAyaterDicca / sphiraH sphAraH vRddhizca / aje-bhAvAbhAvazca / ajiram aGgaNam nagaraM devaH vezma ca / AdigrahaNAdanye'pi // 417 // kuzapapUgamaJikuTikaTipaTikaNDizauNDihiMsibhya IraH // 418 // ebhya IraH pratyayo bhavati / kRt vikSepe / karIraH vanaspativizeSaH vaMzAyaGkuratha / zRz hiMsAyAm / zarIraM vapuH / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mohemaza0 recodreereaerocreerea pRza paalnpuurnnyoH| parIraM balaM lAgalamukhaM ca / pUguza pavane / pavIraM raNasthAnaM phalaM pavitraM vIjAvapanaM ca / manjiH sautrH| maJjIraM nuupurH| kuTana kauttilye| kuTIram / AlayaH karkaTakaH candrAzrayarAzizca / koTIraM mukuTaH / vAhulakAdguNaH / kaTe varSAvaraNayoH / kaTIraM janapada: japanaM jalaM ca / paTa gatau / paTIH kandarpaH / paTIre kArmukam sphika ca / kaDa made / kaNDIraM haritakam / zauNDa garne / zauNDIraH garvitaH sattvavAn tIkSNazca / hisue hiMsAyAm / hisIra zvApadaH hiMsrazca // 418 // ghasivazipuTikurikalikAbhyaH kit // 419 // ebhyaH kidIraH pratyayo bhavati / gharela adane / kSIraM dugdhaM meghazca / vazak kAntau / urIraM vIraNImUlam / puTata saMzlepaNe / puTIra: kUrmaH / kurat zabde / kurIraM maithunaM vezma ca / kurIraH mAlAvizeSa kambalazca / kula vandhusaMsthAnayo / kulIraH karkaTaH / ke zabde / kIra zukaH kAzmIrakazca // 419 // kazeo'ntazca // 420 // kaza zabde isasmAttAlavyAntAdIraH pratyayo mazcAnto bhvti| kazmIrA janapadaH // 420 // vanivapibhyAM Nit // 421 // AbhyAM NidIraH pratyayo bhavati / vana bhaktau / vAnIraH vetsH| DuvapI vIjasatAne / vApIraH meghaH amoghaH niSpatti kSetra ca // 421 // jambIrAbhIragabhIragambhIrakumbhIrabhaDIrabhaNDIraDiNDIrakirAiyaH // 422 // ete IrapratyayAntA nipAtyante / janeo'ntazca / jambIraH vRkSavizeSaH Aptoterbhazca / AbhIraH zUdrajAtiH / garbhaH svarAnnastu vA / gabhIraH agAdhaH acapalazca / gambhIra. sa eva / skumbhaH sautrAt saloSazca / kumbhIraH jalacaraH / bhaDuG paribhASaNe / asya naluka ca vA / bhaDIraH bhaNDIrazca yoddhavacane / DIDo Dit dvitvaM pUrvasya no'ntazca / DiNDIraH phenaH / kirateo'ntazca / kirmIra: karbura / AdigrahaNAt tUNIranAsIramandIrakaravIrAdayo bhavanti // 422 // vAzyasivAsimasimathyundimandicaticaDkyatikAIcakibandhibhya uraH // 423 // ebhya uraH pratyayo bhavati / vAzic zabde / vAzuraH zakuniH gardabhazca / vAzurA rAtriH / amUca kSepaNe / asuraH dAnavaH / vAsaNa upasevAyAm / vAsurA rAtriH masurA ca / masaica parimANe / masurA paNyatrI / masuraM carmAsanam dhAnyavizeSazca / mathe piloddne| mathurA ngrii| undaipa kledne| unduraH mupikaH / maduG stutyAdau / mandurA vaajishaalaa| categ yaacne| caturaH vidagdhaH |chniH sautraH / cakati ceSTate caturaH rathaH anavasthitazca / akuG lakSaNe / aGkaraH prarohaH tasmatAnabhedazca / ghaJyupasargasya bahulamiti bahulavacanAt dIrghatve, aGkaraH / karva gatau / kacuraH zavalaH / caki tRptipratighAtayoH / cakuraH dshnH| vanyaz bandhane / bandhura manojJaH namrazca // 423 // maGke luk vocAsya // 424 // makuG maNDana isasmAduraH pratyayo nakArasya luk akArasya cokAro vA bhavati / mukuraH Adarza mukulaM ca / makuraH Adarza kalkaH bAlapuSpaM ca // 424 // vidheH kit // 425 // vidhat vidhAne ityasmAt kiduraH pratyayo bhavati / vidhuraM vaizasam // 425 // zvazurakukunduradarduranicurapracuracikurakukurakukurakurkurazarkuranUpuraniSThuravithuramadguravAgurAdayaH // 426 // ete kiduramatyayAntA nipAsante / AzupUrvAt zupUrvAdvA aznoteraznAtevo AkAralopazca / zvazuraH jampayoH pitA / kurvAt skuduG ApravaNe ityasmAt saluk ca / kukundarau nitambakUpau / dRNAterdo'ntazca / da1raH maNDUkaH meghazca / Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VM-9 nirvAta prapUrvAta cinoteH carate Dicca / nicuraH taruvizeSaH / latve, niculH| pracuraM praayH| cakericAsya / cikuraM yuvatInAmIpanimIlitamati / cikurAH keshaaH| kukeH ko'nto vA / kukuraH yAdavaH / kukuraH zvA / kiraH kur ko'ntazca / kukuraH zvA / zRz hiMsAyAm guNaH ko'ntazca / zarkarastaruNaH / yat stavane po'ntazca / nUpuraH tulAkoTiH / nipUrvAt tiSThateH niSThuraH karkazaH / niSThuraM kAhalam / vyatheth ica / vyathate'smAjanaH ityapAdAne'pi / vithuraH rAkSasaH / madivAtyorgo'ntazca / madguraH matsyavizeSaH / vAgurA mRgaanaayH| AdigrahaNAnmanyaterdhazca / madhuraH rasavizeSa ityAdi // 426 // mImasipazikhaTikhaDikharjikarjisarjikRpivallimaNDibhya UraH // 427 // ebhya UraH pratyayo bhavati / mIDc hiMsAyAm / mayUraH zikhI / mahyA rauti mayUra iti pRSodarAdiSu saMjJAzabdAnAmanekadhA vyutpatti lakSayati / masaic parimANe / masUraH avaradhAnyajAtiH carmAsanaM ca / paziH sautra / pazyate gamyate iti pazUraH grAmaH / khaTa kAhe / khadUraH maNivizeSaH / khaDaN bhede / khaDUraH khuralIsthAnam / kharja mAjane ca / khajUraH vRkSavizeSaH / karja vyane / karjUraH sa eva malinazca / sarja arjane / sarjUra ahaH / kRpauD sAmarthe / karpUraH gandhadravyam / valli saMvaraNe / vallUraH zuSkaM mAMsam / maDu bhUpAyAm / maNDUraH dhAtuvizepaH // 427 // mahikaNicaNyaNipalyalitalimalizalibhyo Nit // 428 // ebhyo NidUraH pratyayo bhavati / maha pUjAyAm / mAhUraH zailaH / kaNa gatau / kANUraH nAgaH / caNa hisAdAnayozca / cANUra mallo vissnnuhtH| aNa zabde / ANUraH grAmaH / pala gatau / pAlUra nAma nagaramAndhrarAjye / alI bhUSaNAdau / AlUraH viTaH / talaNa pratiSThAyAm / tAlUraH jalAvartaH / mali dhAraNe / mAlUra: dAnavaH bilvazca / zala gatau / zAlUraH durduraH // 428 // sthAviDeH kit // 429 // AbhyAM kiduraH pratyayo bhavati / TrAM gatiniTattau / sthUraH baTharaH uccazca / sthUrA jyaaprdeshH| viDa Akoze / viDUraH vAlavAye grAmaH // 429 / / sindUrakacUMrapattUradhuttUrAdayaH / / 430 / / ete UrapratyayAntA nipAtyante / syandeH sind ca / sinduraM cInapiSTam / karotezze'ntazca / karcuraH auSadhavizeSaH / patesto'ntazca / pattUraM gandhadravyam / dhuvo dviruktasto'nto isvazca / dhuttara unmattakaH / dadhAtettUra ityanye / AdigrahaNAt kastUrahArahUrAdayo bhavanti // 430 // kugupatikathikuthikaThikaThikuTigaDiguDimudisUlidaMzibhyaH kerH|| 431 // ebhyaH kideraH pratyayo bhavati / kuMG zabde / kuveraH dhanada / guMt purIpotsarge / guberaM yuddham / patla gatau / pateraH pakSI pavanazca / kathaNa vAkyapravandhe / katheraH kathakaH kuhakaH zakuntazca / kuthaca pUtibhAve / kutheraH ziDAkIsaMbhAraH / kaTha kRcchrajIvane / kaTheraH dridrH| kuThiH sautra kuTheraH niHsRtasAraH arjakazca / kuTat kauttilye| kuTeraH zammA gaDa secane / gaDera meghaH / prasravaNazIlazca / guDat rakSAyAm / guDera rAjA paNyaM ca / vAlabhakSyam / mudi hrsse| muderaH muurkhH| mUla pratiSThAyAm / mUleraH vnsptiH| mUlera paNyam / dazaM dazane / dazeraH sarpaH sArameyaH janapadazca // 431 // shteraadyH|| 432 // zatera ityAdayaH zabdAH keramatyayAntA nipAtyante / zalUM zAtane tazca / zateraH vAyuH tuSArazca / AdigrahaNAt gudherazRGgaveranAlikerAdayo bhavanti // 432 // kaThicAkasahibhya orH|| 433 // ebhya oraH pratyayo bhavati / kaTha kRcchjIvane / Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImazaH // 42 // kaThoraH amRduH ciraMtanazca / caki tRptau ca / cakoraH pakSivizeSaH parvatavizeSazca / pahi marpaNe / sahoraH viSNuH parvatazca // 433 // koracoramorakizoraghorahorAdorAdayaH // 434 // kora ityAdayaH zabdA orapratyayAntA nipAtyante / kAyatezvaratemriyatezca Di / koraH bAlapuSpam / coraH taskaraH / moraH mayUraH / kRzericopAntyasya / kizoraH taruNaH bAlAzvazca / interDit ghazca / ghoraM kaSTam / haMg haraNe / horA nimittatvAdinAM cakrarekhA / du dAMga dAne, doMc chedane vA doraH kaTisUtraM tantuguNazca / AdigrahaNAdanye'pi // 434 // kizRvRbhyaH karaH // 435 // ebhyaH karaH pratyayo bhavati / kiH sautraH / kekaraH vakradRSTiH / zRz hisAyAm / zarkarA matsyaNDikAdiH karkazaH kSudrapASANAvayavazca / vRgT varaNe / varkaraH chAgazizu // 435 // supuSibhyAM kit // 436 || AbhyAM ki karaH pratyayo bhavati / pUt preraNe / sUkaraH varAhaH / pup puSTau / puSkaraM padmaM sUryamukhaM hastihastAgram AkAzaM murajaH tIrthanAma ca // 436 // anikAbhyAM taraH // 437 || AbhyAM taraH pratyayo bhavati / anak prANane / antaraM vahiryogopasaMvyAnayoH chidramadhyavirahavizeSeSu ca / kaiM zabde / kAtaraH bhIruH // 437 // iNpUbhyAM kit // 438 // AbhyAM kit taraH pratyayo bhavati / INUka gatau / itaraH nirdiSTapratiyogI / pugz pavane / pUtara jalajantuH // 438 // mIjyajimAmayazauvasikibhyaH saraH // 439 // ebhyaH saraH pratyayo bhavati / mIca hiMsAyAm / mesaraH varNavizeSaH / jiM abhibhave / jesaraH zUraH / aja kSepaNe ca / vesaraH azvataraH / vesTag gatAvityasya vA jaTharetyAdinipAtanAdare rUpam / mAM mAne / mAsaraH AyAmaH / madaic harSe / matsaraH krodhavizeSaH / azauTi vyAptau / akSaraM varNaH mokSapadam AkAzaM ca / akServA are rUpam / vasaM nivAse / vatsaraH saMvatsaraH parivRtsaraH anuvatsaraH anusaMvatsaraH vivatsaraH udvatsaraH varSAbhidhAnAni / iDA mAnena vasantyatra kAlAvayavA iti iDsaMvatsaraH, iDayA mAnena vasantyatreti iDAvatsaraH varSavizeSAbhidhAne, parivatsarAdInyapi varSavizeSAbhidhAnAnItyeke / ki ityadAdau smaranti / kesaraH siMhasaTaH puSpAvayavaH vakulaya / bAhulakAnna palam // 439 // kRdhUtadRSibhyaH kit // 440 // ebhyaH kit saraH pratyayo bhavati / Du kRMg karaNe / kRsaraH kRsarA vA vilepikAvizeSaH varNavizepazca / dhUt vidhUnane / dhUsaraH bhinnavarNaH vAyuH dhAnyavizepatha / tanUyI vistAre / tasaraH kauzeyasUtram / RSait gatau / RkSaraH kaNTakaH Rtvik ca / RkSarA toyadhArA // 140 // kRgRmRdRTTagyatikhaTikaTinipadibhyo varad // 441 // ebhyaSTidvaraH prasayo bhavati / kRt vikSepe / karvaraH vyAghraH viSkiraH aJjalitha / karvarI bhUmiH zivA ca / gRt nigaraNe / garvaraH ahaMkAraH mahipazca / garvarI mahipI saMdhyA ca / zRz hiMsAyAm / zarvara* sAyAhaH rudraH hisrazca / zarvaraM tamaH annaM ca / zarvarI rAtriH / dRz vidAraNe / davaraM vajram / darbarI sevA / gaT vara | varvaraH kAmaH candanaM kezavizeSaH lubdhakazca / varvarI nadI bhAryA ca / cate yAcane / catvaraM catuSpathamaraNyaM ca / catvarI rathyA devatA vaidiva / khaTa kAne / khavaraM rssNkiirnnshaakpaakH| kaDe vrssaavrnnyoH| kavaraH vyAlAzvaH / kavarI dadhivikAraH / padaMlR vizaraNAdau nipUrvaH / niSadraH kardamaH vahiH karmakaraH kandarpaH indrazca / niparamAsanam / Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ m niparI prapA rAtriH pramadA indrANI ca // 441 // aznoterIcAdeH // 442 // azauTi vyAptAcityasmAdvarad pratyaya iikaarshcaaderbhvti| IzvaraH vibhuH| IzvarI strI // 442 // nImIkutucerdIrghazca // 443 // ebhyo varaT pratyayo dIrghazcaiSAM bhavati / NIMm prApaNe / nIvaraH puruSakAraH / mIMgz hiMsAyAm / mIvaraH hiMsraH samudrazca / kuMG zabde / kUvaraH rathAvayavaH / tuM vRttyAdiSu / tUbaraH mandazmazruH ajananIkazca / ciMgT cayane / cIvaraM munijanavAsaH niHsAraM kanyA ca // 443 // tiivrdhiivrpiivrchittvrchtvrghrophrsNybrodumbraadyH||444aaete varad pratyayAntA nipaatynte| timyatestI ca, tIvatejire tIvaraM jalaM vyaJjanaM c| dhyaaytedhiic| dhIvaraH kaivrtH| pyAyaH pyaiDo vA pIca pIvateo'rasa pIvaraH maaNsl| chinattestaH kicc| chittvaraH zaThaH jarjaraH piTakacA chAderNiluki isvacA chatvaraH nirbhatsakaH nikuJjazca / chatvaraM kuDyahInaM gRham zayanamacchadaH chadizca / guheracotaH / gaharaM gahanaM mahAvilaM bhayAnakaM pratyantadezazca / upapUrvAt ho vAderluk ca / upaharaM saMdhiH Ri samApaM rahAsthAnaM ca / sampUrvAdyamerdazca / sayadaraH raNaH saMyamI nRpazca / undeH kidumcAntaH / udumbaraH vRkssnishessH| AdigrahaNAt umbarazambarAdayo bhavanti // 444 // kaDerevarAGgarau // 445 // kaData made ityasmAta evara agara iti pratyayau bhaktaH / kaDevaraM mRtazarIram / latve, kalevaram / kaDagaraH vanaspatiH // 445 // baT // 446 // sarvadhAtubhyasvad pratyayo bhavati / chAdayatIti chatram chantrI vA dharmavAraNam / pAtIti pAtramUrgitaguNAdhAraH sAdhvAdiH / pAtrI bhAjanam / sAyateH mAtraM snAnam / rAjate iti rASTra deshH| ziSyate'nena zAstraM grnthH| asUca kssepnne| astraM dhanuH // 446 // jisanasjigaminaminazyasihaniviSevRddhizca // 447 // ebhyakhad pratyayo vRddhizcaiSAM bhavati / jiM abhibhave / jaitraH jayanazIlaH / jaitraM dyUtam / Tu Du ma~gak popaNe ca / bhAtra popaH yazca bhRti gRhItvA vahati / saM gatau / | sAtra AlayaH / bhrasjIta pAke / bhrASTam ambarISam / gamlaM gatau / gAtraM manaH zarIraM lokazca / NamaM prahatve / nAnaM ziraH zAkhA vaicitryaM ca / nazauca adarzane / nazodhuTIti no'ntaH / nASTAH yAtudhAnAH / aznoteraznAtervA, ASTam AkAzaH razmizca / hanaM hiMsAgatyo / hAvaM rakSaH yuddhaM vadhazca / viplaMkI vyAptau / vaiSTaH viSNuH vAyuzca / veSTra yakRta tridiva vezma ca // 447 // diveyau ca // 448 // dIvyateskhad pratyayA dyau cAsyAdezo bhavati / dyotraM tridivaM jyoti. vimAnaM pramANaM pratodazca // 448 // sUmUkhanyuSibhyaH kit // 449 // ebhyaH kit baT pratyayo bhavati / pUt peraNe / sUtraM tantuH zAstraM ca / mUG bandhane / mUtra prastAvaH / khanUga avadAraNe / khAtraM kUrdAlA taDA grAmAdhAnamRta caurakRtaM ca chidram / upU dAhe / uSTaH kramelakaH // 449 // strI // 450 // syateH suteH styAyatestRNAtervA prada syAt Dicca / strI yopit // 450 // huyAmAzruvasimasiguvIpacivacidhRyamyamimanitanisadichAdikSikSadilupipatidhRbhyastraH // 451 // ebhyantraH pratyayo bhavati / Ik dAnAdanayoH / hotraM havanaM, hotrA RcaH / yAMka prApaNe / yAtrA prasthAnaM yApanam utsavazca / mAMka mAne / mAtrA pramANaM kAlavizeSaH stokaH gaNanA ca / zrRMT zravaNe / zrotraM karNaH / vasika AcchAdane / vastraM vAsaH / bhasi juhotyAdau smaranti / bhaskhA carmamayamAvapanam udaraM ca / guMGa zabde / gotraH parvataH / Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 43 // paM0 u0 gotrA pRthvI / gotram anvavAyaH / vak prajanAdau / vetraM vIrudvizeSaH / DupacaM pAke / paktraM piTharaM gArhapatyaM ca / vacaM bhASaNe / vaktram Asyam chandojAtizra / zR sthAne / dhaH dharmaH vRkSaH raviva / ghartra nabhaH gRhasUtram ca / dhartrA dyauH / yamUM uparame / yatraM zarIrasaMdhAnam araghaTTAdi ca / am gatau / atraM purItat / maniMc jJAne / matraH chandaH / tanUyI vistAre / tatraM prasAritAstantavaH zAkhaM samUhaH kuTumbaM ca / padalaM. vizaraNAdau / satraM yazaH sadaH dAnaM chama yAgavizeSava / chadaN saMcaraNe / chAdayatIti chAtraH zikSakaH / kSit nivAsagatyoH / kSetraM karpaNa bhUmiH bhAryA zarIramAkAzaM ca / kSada saMvaraNe sautraH / kSatraM rAjavIjam / luplutI chedane / loptram apahRtaM dravyam / patlR gatau / paJca parNe yAnaM c| dhUgya kampane / dhotraM rajjuH // 451 // zvitervazca mo vA // 452 // zvitA varNa ityasmAcaH pratyayo vakArasya ca makAro vA bhavAta / ime vetraM ca rogau // 452 // gamerA ca // 453 // gamlaM gatAvityasmAtraH pratyaya AkArazrAntAdezo bhavati / gAtraM zarIram / gAgA khaddAvayavaH // 453 // cimidizaMsibhyaH kit // 454 // ebhyaH triH pratyayo bhavati / ciMgada cayane / citram Aryam AlekhyaM varNazca // jimidAMc snehane | mitraM suhRt / amitraH zatruH / mitraH sUryaH zaMstutau ca / zastraM stotramAyudhaM ca // 454 // putrAdayaH // 455 // putra isAdayaH zabdAstrapratyayAntA nipAtyante / punAti parate va pitRpUtimiti putraH sutaH / yadAhuH 'pUtIti narakasyAkhyA duHkhaM ca narakaM viduH / punnAmno narakAt trAyata iti vyutpattistu saMjJAzabdAnAmanekadhA vyAkhyAnaM lakSayati / AdigrahaNAdanye'pi || 455 || vRgnakSipacivacyaminamivabhivapivadhiyajipatikaDibhyo'traH ||456 || ebhyo'JaH pratyayo bhvti| vRgUd vrnne| vastrA crmrjjuH| NakSa gatau / nakSatram azvinyAdi / Du pacap pAke / pacatraM randhanasthAlI / vacak bhASaNe / vacatraM vacanam / ama gatau ama bhAjanam / NamaM pratye / namatraM karmAropakaraNam / duvamU udbhiraNe / bamatraM prakSepaH / Du vaSI vIjasaMtAne / vapatraM kSetram / vadhi bandhane / vadhatram AyudhaH vajraM vi zUratha / yajI devapUjAdau / yajatraH yajvA / yajatramagnihotram / patlu gatau / patanaM va vAhanaM vyoma ca / kaDat made kaDa dArAH / lave, kalatraM dArA jaghanaM ca // 456 // soviMdaH kit // 457 // supUrvAd vidaH kidatraH pratyayo bhavati / suSThu beci vindati vidyate vA suvidatraM kuTumbaM dhanaM maGgalaM ca // 457 // kRteH kRnt ca // 458 // kRtaic chedane ityasmAdatraH pratyayo bhavati asya ca kuntAdezaH / kRntatraH mazakaH / kRntatraM chedanaM lAilAgraM ca // 458 // bandhivahikaTayazyAdibhya itraH // 459 // ebhya itraH pratyayo bhavati / bandhaMzU bandhane / vandhitraM manthaH / vahIM prApaNe / vahitraM vAhanaM vahanaM ca / kaTe varSAvaraNayoH / kaTitraM lekhyacarma / azauTi vyAptau azA bhojane vA / azitraM razmiH haviH agniH annapAnaM ca / AdigrahaNAt lunAteH, lavitram karmadravyam / punAteH pavitraM maGgalyam / bhaTateH, bhatrizule pakamAsam / kaDateH, kaDitraM kaTitramena / amateH, amitraH ripuH ityAdi // 459 // bhUgRvadicaribhyo Nit // 460 // ebhyo NiditraH pratyayo bhavati / bhU sattAyAm / bhAvitraM trailokyaM nidhAnaM bhadraM ca / gRta nigaraNe / gAritraM namaH annapAnam Azcarye ca / vada vyaktAyA vAci / vAditram Atodyam / cara 11 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhakSaNe ca / cAritraM vRttaM sthityabhedazca // 460 // tanitRlApAtrAdibhya utraH // 461 // ebhya utraH pratyayo bhavati / tanUyI viratAre / tanutraM kavacam / tR plavanataraNayoH / tastraM plavaH ghAsahArI ca / lAMka AdAne / lotram apahRtadravyam / pAM pAne / potraM halasUkarayormukham / pAlane / trotramabhayakriyA / AdigrahaNAt vRNoteH, varutram abhipretamityAdayaH // 461 // zAmAzyAzakyambyamibhyAM laH // 462 // ebhyo laH pratyayo bhavati / zoMca tkssnne| zAlA sabhA / mAMka mAne / mAlA sak / zyaiG gatau / zyAlaH patnIbhrAtA / zalaMTa zaktau / zakla: manojJadarzanaH madharavAka zaktazca / abuG zabde, ama gatau / amlaH amlazca rsH|| 462 // zukazImUbhyaH kit // 463 // ebhyaH kit laH pratyayo bhavati / zuka gatau / zuklaH sito varNaH / zI svapne / zIlaM svabhAvaH vrataM dharmaH samAdhizca / mUG bndhne| mUlam vRkSapAdAvayavaH AdiH hetuzca // 46 // bhillaacchbhllsauvidllaadyH||464|| bhillAdaya zabdAH killapratyayAntA nipAtyante / bhidelazca / bhillaH antyajAtiH / acchapUrvAt bhaleH / acchabhallaH RkSaH / supUrvAdvideralo'ntaH sozca vRddhiH / sovidalaH knycukii| AdigrahaNAdallapallIralAdayo'pi bhavanti // 464 // mRdikandikuNDimaNDimaDipaTipAdizakikevRdevRkamiyAmizalikalipAlagudhvazcicaJcicapivahidihikuhitRmRpizitusikusyanidrameralaH // 465 // ebhyo'lA pratyayo bhavati / mRdz kSode / mardalaH murajaH / kadu rodanAhAnayoH / kandala. prarohaH / kuDuG dAhe / kuNDalaM karNAbharaNam / madu bhUSAyAm / maNDalaM dezaH parivArazca / magu gatau / maGgalaM zubham / paTa gatau / paTalaM chadiH samUhaH AvapanaM netrarogazca / NyantAt, pATalaH varNaH / zaklaMda zaktau / zakalaM bhittamasAraM ca / keTaG secane / kevalaM paripUrNa jJAnam asahAyaM c| devaG devne| devalaH RpiH devatrAtaH krIDanacA kamU kaantau| kamalaM padyam / NiGi kAmalo netrrogH| ya{ uprme| yamalaM yugmam / zala gatau / zalalaM zedhAgarudazaGkhaH / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalalaM garbhaprathamAvasthA / pala gatau / palalam bhRSTatilAtasIcUrNam / guMDa zabde / gavalaH mahiSaH / dhRgaz kampane / dhavalaH zvetaH / aJcU gatau ca / aJcalaH vastrAntaH / caJcU gatau / caJcalaH asthiraH / capa sAntvane / capalaH sa eva / vahIM pApaNe / vahalaM sAndram / dihIka lep| dehalI dvaaraadhHpttttH| kuhaNi vismaapne| kohalaH bhrtputrH| vaahulkaadgunnH| tRplvntrnnyo|trlH adhIraH hAramadhyamaNizca, saMgatI, saralaH akuTilaH vRkssvishessshc| pizava avyve| pezalaH mnojnyH| tusa shbde| tosalA jnpdH| kusac zlepe / kosalAH janapadaH / anaka maannne| analaH aamiH| drama gatau / dramalaM jalam // 465 // nahila rdIrghazca // 466 // AbhyAmalaH pratyayo'nayozca dIpoM bhavati / NahIca vandhane / nAhalA mlecchaH / lagu gatau / lAgalaM halam // 466 // Rjaneo'ntazca // 467 // AbhyAmala. pratyayo gakArathAnto bhavati / Rk gatau / argalA parighaH / janaici prAdurbhAve / jaGgalaM nirjalo dezaH // 467 // tRpivapikupikuzikuTivRSimusibhyaH kit // 468 // ebhyaH kidalaH pratyayo bhavati / tRpauca prItau / tRpalA latA / tRpalaM zuSkaparNam zuSkatRNaM c| huvI vjisNtaane| upala: pApANaH / kupaca kope| kupalA mavAlaH / kuzac zlepaNe / kuzalaH meghAvI / kuzalam Arogyam / kuTat kauTilye / kuTalaH RSiH / vRSa secane / vRpalA daasjaatiH| Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza TKHot // 44 // musac khaNDane / musalam avahananam // 468 // korvA / / 469 // kuMDa zabda ityasmAdalaH prasayaH sa ca kidvA bhavati / kuvalaM badaram / kuvalI kSudrabadarI / kavalaH prAsaH // 469 // zameyaM ca vA // 470 // zamUca upazama ityasmAt alaH pratyayo makArasya ca vakAro vA bhavati / zavalaH kalmApaH / zamalaM purIpam duritaM ca // 470 // cho DaggAdirvA // 471 // chAMc chedane ityasmArikadalaH pratyayaH sa ca DagAdirgAdica vA bhavati / chagala chaagH| chAgalaH RssiH| chalaM vacanavighAto'rthavikalpopapattyA // 471 // mRjikhanyAhanibhyo Dit // 472 // ebhyo DidalaH pratyayo bhavati / majaura zuddhau / malaM vAhya rajaH antardoSazca / khanug avadAraNe / khalaH durjanaH niSpIDitarasaM piNyAkAdi / khalaM saspagrahaNabhUmiH / inara hiMsAgatyoH ApUrvaH / AhalaH viSANaM nakharazca // 472 // stho vA // 473 // tiSThateralaH pratyayaH sa ca DidA bhavati / sthalaM pradezavizeSaH / sthAlaM bhAjanam // 473 // muraloralaviralakeralakapiAlakajjalejalakomalabhRmalasiMhalakAhalazUkalapAkalayugalabhagalacidalakuntalotpalAdayaH // 474 // ete'lamatyayAntA nipAtyante / muyuyorbalopaH kica / muralAH janapadaH / uralaH utkaTaH / vipUrvAdrameDica / viralaH asaMhataH / kiraH ker ca / karalAH janapadaH / kamperikho'nto nalopazca / kapialaH gauratittiriH / kaSIpojo'nto jazca / kajjalaM mapI / ijjala: vRkSavizeSaH / kamerata oca / komalaM mRdu / bhrame ma ca / bhRmalaH vAyuH kRmijAtiva / bhRmalaM cakram / hiMserAdhantaviparyayadha / sihalAH janapadaH / kaNehoM dIrghazca / kAhala. avyaktavAn / kAilA vAdyavizeSaH / zakerUcAsya / zUphalaH avAdhamaH / paceH pAk ca / pAkalA hastijvaraH / yujera kit ga ca / yugalaM yugmam / bhAtergo'nto hasvazca / bhagalaH muniH / vindernaloSazca / vidala veNudalam / kanerata ut to'ntazca / kuntalAH janapadaH kezAya / utpUrvot pivateIsazca / utpalaM pamam / AdigrahaNAt suvarcalAmudgalapudgalAdayo bhavanti // 474 // RkRmRvRtanitamicaSicapikapikIlipalivalipazcimagigaNDima-11 NDicaNDitaNDipiNDinandinadizakibhya AlaH // 475 // ebhya AlaH pratyayo bhavati / aMka gatau / arAla vakram / Du iMg karaNe / karAlam uccam / mRt prANatyAge / marAlaH IsaH mahAzca / vRgTa varaNa / varAlaH vadAnyaH / tanUyI vistAre / tanAlaM jalAzayaH / tamUca kAkSAyAm / tamAla: vRkSaH vyAlazca / capI bhakSaNe / capAlaM yUpazirasi dravyam / capa sAntvane / capAla yajJadravyam / kapiH sautraH / kapAlaM ghaTAyavayavaH ziro'sthi ca / kIla bandhe / kolAlaM madhaM jalamamRk ca / pala gatau / palAlam akaNA bIyAdiH / bala prANanadhAnyAvarodhayoH / valAlaH vAyuH / pacuGa vyaktIkaraNe / pazcAlaH RSiH rAjA ca / pazcAlA janapadaH / magu gatau / maGgAlaH dezaH / gaDu badanaikadeze / gaNDAlaH mattahastI / madu bhUSAyAm / maNDAlaH RSiH rAjA ca / caDuG kope / caNDAlaH zvapacaH / akRtajJamakAryanaM dIgharopamanArjavam / / caturo viddhi caDAlAn janmanA ceti pazcamam // 1 // taduGa AghAte / taNDAlaH kSupaH / piDuGa saMghAte / piNDAlaH kndjaatiH| Tunadu samRddhI / nandAlaH rAjA / Nada avyakta pAbde / nadAlaH nAdavAn / zaphalaMda zakau / zakAlA. janapadaH mUrkhadhanIca // 472 // kUlipiliviziSiDimRDi Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaNipIpIbhyaH kita // 476 // ebhyaH kidAlaH pratyayo bhavati / kula vanmusaMstyAnayoH / kulAlaH kumbhakAraH / pilata kSepe / pilAlaMzliSTam / vizaMta pravezane / vizAlaM vistIrNam / viDa aakroshe| viDAlaH maariH| latve, vilAla sa eva / mRNat hisAyAm / mRNAlaM visam / kuNat shbdopkrnnyoH| kuNAlaH kRtamAlaH kaTavizeSazca / kuNAlaM nagaraM kaThina ca / pIDac pAne piyAla: vRkSaH, piyAlaM zAkaM vIrucAmIJca prItau / priyAlaH piyaalH||476|| bhaje kagauca // 477 // bhajI sevAyAbhityasmAta kidAla makhayaH kagau cAntAdezau bhvtH| bhakAlaM bhagAlam ubhayaM kapAlam ||477||srteo'ntshc||478||sN gatAvisasmAt kiTAlA pratyayo bhavati gshcaantH| mRgAlaH krottaa||478|| patikRlubhyo Nit // 479 // ebhyo NidAlaH prayayo bhvti| patla gtau| pAtAlaM rasAtalam |du kuMga krnn| kArAlaM lepdrvym| lUgza chedne| lAvAla: uddantaH // 479 // caatvaalkkaalhintaalvetaaljmbaalshbdaalmmaasaalaadyH|| 480 // ete AlamatyayAntA nipAtyante / catevonto dIrghazca / cAvAlaH yjnygtH| kace svarAnno'ntaH kazca / kaGkAlaH kalevaram / hisesta ca / hintAlaH vRkSavizeSaH / viyasto'nto guNazca / vetAla. rajanIcaravizeSaH / jane. po'ntazca / jambAlaH kardamaH zaivalaM ca / zamepervA zabdabhAvazca / zabdAlaH zabdanazIlaH / mavelopo mAptavAntaH / mamAptAlaH mati- snehaH putrAdipu snehabandhanaM ca / AdizabdAcakravAlakaravAlAlavAlAdayo bhavanti // 480 // kalyAnamahidamijadibhaTiTicaNDizapistuNDipiNDibhUkambhyi ilaH // 481 // ebhya ilaH pratyayo bhavati / kali shbdsNkhyaanyoH| kalila gahanaM pApam AtmAdhiSThitaM ca zukrAnavam / anak prANane / anilaH vAyuH / maha pUjAyAm / mahilA sii| drama gatau / dramilA: rAjyavAsinaH / jaTa jhaTa saMghAte / jaTila: jaTAvAn / bhaTa bhRtau / bhATalaH vA sevakazca / kuTana kauTilye / kuTilaM vakram | chungkope| caNDilaH vA krodhanaH nApitazca / zaDuG rujAyAm / zANDalaH RssiH| tuDuG toDane / tuNDilaH vAgjAlI / piDuG saMghAte / piNDilaH meghaH hisaH himaH gaNakazca / bhU sattAyAm / bhavilaH muni. samarthaH gRhaM vahunetA ca / kuki AdAne / kokilaH parabhRtaH // 482 // bhaNDenaluk ca vA // 482 // bhaduG paribhASaNe isasmAda ilaH pratyayo nakArasya ca lugvA bhavati / bhaDilaH RSiH pizAcaH zatruzca / bhaNDilaH zvA dUnaH RSizca // 482 / / gupimithidhubhyaH kit // 483 // ebhyaH kidilaH prayayo bhavati / gupau rakSaNe / gupilaM gahanam / mithaga medhAhisayoH / mithilA nagarI / dhuM sthairye ca / dhruvilaH RSiH // 483 // sthaNDilakapilavicakilAdayaH // 484 // sthaNDilAdayaH zabdA ilapratyayAntA nipAtyante / sthaleH sthaND ca / sthaNDilaM atizayanavedikA / kaveH paca / kapilaH varNaH RSizca / vicerako'ntazca / vicakilaH mallikAvizeSaH / AdigrahaNAdgobhilanikumbhilAdayo bhavanti // 484 // hRSivRticaTipaTizakizaGkitaNDimaDgyutkaNThibhya ulH||485|| ebhya ulaH pratyayo bhvti| hupac nuSTau hapU alIke vaa| hapulaH harSavAn kAmI mRgshc| vRtuG vartane / vartula. vRttaH / caTaNa bhede / caTulaH caJcalaH / paTa gatau / paTulaH vAgmI / zaklaMda zaktI / zakulaH matsyaH / zakuna zaGkAyAm / pAkulA krIDanazaGkaH bandhana aarIVASTAVANANDailBam Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pijuNa bila pANalodIrghastubA bhANDam Ayu ca / taDa tADane / taNDulo nistupo brIdyAdiH / magu gatau / maGgula nyAyApetam / kaThuG zoke utapUrvaH / utkaNThulA utkaNThAvAn // 485 // zrIhamazaH 1230 u0vi0 // 45 // 13 sthAvatiyahipindibhyaH kinnaluka ca // 486 // ebhyaH kidulaH prasayo nakArasya ca lum bhavati / ThAM gatinivRttau / sthulaM paTakuTIvizeSaH / bakuG kauTilye / bakulaH kesaraH Rpishc| bahuG vRddhau| bahulaM pracuram / bahula: prAsakA kRssnnpkssshc| bahulAH kRttikaaH| bahulA gauH| vidu avyve| vidulaH cetasaH // 486 // kumulatumulaniculavajulamajulapRthulavizaMsthulAGgulamukulazaSkulAdayaH // 487 // ete ulamatyayAntA nipaatynte| kamitamyorata ucca / kumulaM kumumam hiraNyaM ca / kumulaH zizuH kAntazca / tumulaM vyAmizrayuddham saMkulaM ca / nijeH kicazca / niculaH bajulaH / vaje: svarAno'ntazca / vaJjulaH niculaH / majiH sautraH / maJjule manojJam / pratheH pRth ca / pRthulaH vistiirnnH| nipUrvAt zaMsestho'ntazca / vizaMsthulaH vyagraH / aorga ca / aGgulam aSTayavapramANam / muce kit kazca / mukulaH avikasitapuSpam / zake: svarAt po'ntazca / zaSphulI bhakSyavizepaH karNAvayavazca / AdigrahaNAlakulavalgulAdayo bhavanti // 487 // picimakSikaNDigaNDibaliyadhivazvibhya uul.||488 // ebhya UlA pratyayo bhavati / pijuNa hisAvaladAnaniketaneSu / pijUlA hastivandhanapAzaH rAziH kulptishc| maji. sautra / maJjUlA mRdubhaapinnii| kaDuGmade / kuNDUla: aziSTo jnH| gahu vadanaikadeze |gnndduulaa kRmijAtiH / vala maannndhaanyaavrodhyoH| balUlaH RSiH meghaH mAsazca / vadhi bandhane / vadhUla. hastI ghAtakaH rasAyanaM tntrkaarth| pazciNa prlmbhne| vaJcUlaH hastI mansyamArapakSI ca ||488||tmeo'nto dIrghastu vaa||489||tmuuc kAGkSAyAmiyasmAdulaH pratyayo vo'ntazca bhavati dIrghastu vA / tAnbUla tambUlam ubhayaM pUgapatracUrNasaMyogaH // 489 // kulipuliazibhyaH kit // 490 // ebhya UlA pratyayaH sa ca kid bhvti| kula bandhusaMstyAnayoH / kulUlaH kAmejAtiH / pula mhttve| pulUlaH vRkssvishessH| kuzac shlepe| kuzUlaH kosstthH|| 490 // dukUlakukUlababbUlalAGgalazArdUlAdayaH // 491 // dukUlAdayaH zabdA UlamatyayAntA nipAtyante / dukoH ko'ntazca / dukUlaM kSaumaM vAsaH / kukUlaM kArIpo'gniH / vadhervo'nto vazca / babbUlaH vRkSavizeSaH / laGgerdoSazca | lAgalaM vAladhiH / zRNAtardo'nto vRddhizca / zArdUla: vyAghraH / AdigrahaNAt mAlakaJcUlAdayo bhavanti // 491 // maherelaH // 492 // maha pUjAyAmityasmAdelaH pratyayo bhavati / mahelA strI // 492 // kaTipaTikaNDigaNDizakikapicahibhya olH|| 493 // ebhya olaH prayayo bhavati / kaTe varSAvaraNayoH / kaTola: kaTavizeSaH vAdinavizepazca / kaTolA opadhiH / paTa gatau / paTolA vallIvizeSaH / kaDu made / kaNDolaH vidalabhAjanavizeSaH / gahu vadanaikadeze / gaNDolaH kRmivizeSaH / zaklRT zaktau / zakolA zaktaH / kapiH sautraH / kapolaH gaNDaH / caha kalkane / caholaH upadravaH / / 493 // grahyAyaH kit // 494 // graherAkArAntebhyazca dhAtubhyaH kidolaH pratyayo bhavati / grahIz upAdAne / gRholaH vAlizaH / kAyateH, kolaH badarI varAhazca / gAyateH, golaH vRttAkRtiH / golA godAvarI bAlaramaNakASThaM ca / pAteH, polA tAlAkhyaM kapATabandhanaM parikhA ca / lAteH, lolaH capalaH / dadAterdayanedyatevaLa dolA prevaNam // 494 // Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OCA piJcholakallolakakolamakolAdayaH // 495 // picholAdayaH zabdA olamatyayAntA nipAtyante / pIDe pichc| piJcholaH vAdinavizeSaH / kaleo'ntazca / kallolaH abhiH / kacimacyoH kAdiH / kakolI latAvizeSaH / makolaH sudhAvizeSaH / AdigrahaNAdanye'pi // 495 // valipuH kalak // 496 // AbhyAM | kit kalaH pratyayo bhavati / vali saMvaraNe / valkalaM tarutvak / puS puSTau / puSphalaM samagraM yuddhaM zobhanaM hiraNyaM dhAnyaM ca // 496 // migaH khalazcaica // 497 // Du minTa prakSepaNe ityasmAt khalazcakArAt kalaca pratyaya ekArazcAntAdezo bhavati / mekhalA girinitambaH razanA ca / mekalaH nrmdaapbhvo'driH| miga etvavacanamAtvavAdhanArtham // 497 // zro no'nto ikhazca // 498 // zRz hiMsAyAmityasmAt khalaH pratyayo nakAro'nto isvazca bhavati / gRhalA loharajjuH / zRddhalaH zRGgalaM vA // 498 // zamikamipalibhyo balaH // 499 // ebhyo balaH pratyayo bhavati / zamUc upazame / zambalaM pAtheyam / kamUDa kAntau / kambala: UopaTaH / pala gatau / palvalam akRtrimodakasthAnavizeSaH // 499 // tulvlelvlaadyH|| 500 // tulvalAdayaH zabdA valapatyayAntA nipAtyante / tulIlyorNilugguNAbhAvazca / tulvalaH RSiH, yasya taulvaliH putraH / ilvalaH asuro yo'gastyena jagdhaH matsyaH yUpazca / ilvalAH tisro mRgazirazirastArAH / AdigrahaNAt zAlvalAdayo bhavanti // 500 // zIGastalakpAlavAlaNvalapavalAH // 501 // zI svapne ityasmAttalakpAlavAlaNvalaNvala ityete pratyayA bhavanti / zItalamanuSNam / zepAlam / japAditvAt pasya vatve, zevAlam / zaivAlam zaivalam zevalam paJcakamapi jalamalavAci // 501 // rucikuTikuSikazizAlidrubhyo malaka // 502 // ebhyaH kina malaH pratyayo bhavati / ruci abhiprItyAM ca / rukmalaM suvarNam / nyaGkAditvAta katvam / kaTava kauTilye / kaTamalaM makalama | Upaza niSphareM / kupmalaM tadeva vilaM ca / kaza zabde tAlavyAntaH / kazmalaM malinam / zADaG zlAghAyAm / latve, zAlmala: vRkSavizeSaH / DhuM gatau / drumalaM jalaM vanaM ca // 502 // kuzikamibhyAM kulkamau ca // 503 // AbhyAmalak pratyayo bhavati anayozca yathAsaMkhyaM kula kuma ityAdezau ca / kuzaca zlepaNe / kulmalaM chedanam / kamU kAntau / kummalaM padmam // 503 // pateH salaH // 504 // pala gatAvityasmAt salaH prayayo bhavati / patsalaH prahAraH gomAn AhArazca // 504 // laTikhaTikhalinalikaNyazausazakRgRdRpRzapizyAzAlApadiisINabhyo vH|| 505 // ebhyo vaH pratyayo bhavati / laTa bAlye / laTvA kSudracaTakA kusumbha ca / khaTa kAjhe / khaTvA zayanayatram / khala saMcaye ca / khatvaM nimnaM khalInaM ca / khalvA dRtiH| Nala gndhe| nalvaH bhuumaanvishessH| kaNa zabde / kaNvaH RssiH| kaNvaM pApam / azauTi vyAptau / azvaH turgH| saMgatau / sarvaH shmbhuH| sarvAdizca kRtsnArthe / zRz hisaayaam| zarvaH shNbhuH|kRt vikssepe| karvaH AkhuH samudraH niSpattikSetraM ca / gRt nigrnne|gH ahNkaarH| dRza vidAraNe / darvAH jnpdH| davaH hisraH / pRz pAlanapUraNayoH / parvaH rudraH kANDaM ca / zIM aakroshe| zapvaH aanoshH| zyaiG gtau| zyAvaH vrnnH| zoMc takSaNe / zAvaH tiryagvAlaH / lAk AdAne / lAvaH pakSijAtiH / padiMca gatau / pada: rathaH vAyuH bhuulokshc / isa zabde / issaH laghuH / iNaka gatau / evaH Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0kevalaH / evetyavadhAraNe nipAtazca // 505 // zIDApo isvazca vA // 506 // AbhyAM yaH pratyayo isvazca vA bhavati / zI svapne / ziva 00vi0 // 46 // kSemam sukha mokSapadaM ca / ziyA harItakI / zevaM dhanam / zevaH ajagaraH sukhakaca / zevA pacalA nidrAvizeSaH mehazca / AgaM vyAptau / appA devAyudham / ApA | 6 vAyuH // 506 // urdha ca // 507 // urdi mAnakrIDayozcetyasmAdaH matyayo dhakArazcAntAdezo bhavati / UrdhvaH udarpA / Urdhvamupari / Urca parastAt // 507 // gndheraantH||508|| gandhiH ardane ityasmAdaH pratyayo'r cAnto bhavati / gandharvaH gAyakaH devavizepazca // 508 // laperlipaca vA // 529 // lapI kAntau ityasmAdaH pratyayo'sya ca liS ityAdezo vA bhavati / lipva lampaTa' kAntaH dyitshc| lapaH apatyam RSisthAnaM ca / / 509 // saleNivA // 510 // sala gatAvityasmAdaH pratyayaH sa ca NivA bhanati / sAlvAH salvAzca janapadaH kSatriyAzca // 510|| nidhupIyUpizrupUpikiNivizivilyavipRbhyaH kit||51||ebhyH kidvaH pratyayo bhavati / dhUpU saMgharSe, nipUrvaH / nighunaH anukUlaH suvarNanikapopala: pAyuH kSurazca / ipat icchAyAm / iSvaH abhilapitaH AcAryazca / ippA apatyasaMtatiH / Rpait gatau / RSyaH ripuH hiNsrshc| ripeya'janAdeH kecidicchnti| ripH| khaMgatau / suvaH havanagANDam / apuudaahe|pRssvaa nivRttiH jllvshc| kiNaH sautrH| kiNvaM surApIjam / vizat pravezane / vizvaM jagat sarvAdi ca / vilat bhedane / bilva maaluurH| ava rakSaNAdau / avetyavyayam / pRz paalnpuurnnyoH| pUrvaH dikkAlanimittaH // 511 // namo bhuvo Dit // 512 / / napUrvAdbhavateDida' pratyayo bhavati / abhvam adbhutam / / 512 // lihejiha ca // 513 // lihIk AsvAdane ityasmAt vaH pratyayo'sya ca jiha ityAdezo bhavati / jilA rasanA // 513 // prahAhAyahAsvacchevAgrIvAmIvAvvAdayaH // 514 // mahAdayaH zabdA vamatyayAntA nipAtyante / prapUrvasya prayate delopo yatatervA hAdezazca / pradaH praNataH / AyaterAha ca / AdA kaNThaH / yameryasevA hazca / yahvA buddhiH / asyateralopazca / svaH AtmA || AtmIyaM jJAtiH dhanaM ca / chayate ichadervA chebhAvazca / chevA ucchittiH| granthategirate gIbhAvazca / grIvA / amerIcAnto dIrghazya vA / amIvA bubhukSA / AmIvA vyaadhiH| minovedIrghazca / mIvA manaH udakaM ca / vadetanayamapi tantraNAvRttyA vA nirdiSTam / apatervalopAbhAvazca / abbA mAtA / AdizabdAta pAdayo bhavanti // 514 // vaDivaTipelacaNipaNipalliballeravaH / / 515 // ebhyo'yaH prakhayo bhavati / vaDa AgrahaNe sautraH / vaDavA azvA / vaTa veSTane / baTavA saiva / pela gatau / pelava niHsAram / caNa hiMsAdAnayozca / caNacaH avaradhAnyavizeSaH / paNi vyvhaarstusoH| paNaH vAyajAtiH / palla gatau / pallavaH phisalayam / valli saMvaraNe / ballayaH gopaH // 515 // mANivaseNit // 515 // AbhyAM NidavaH pratyayo bhvti| maNa zabde / mANavaH shissyH| vasaM nivAse / vAsava zakaH // 516 // malevA / / 517 / / mali dhAraNe ityasmAdavaH pratyayaH sa ca NidvA bhavati / mAlavA: janapadaH / malavaH dAnavaH // 517 // kitikuDikurimuristhAbhyaH kit // 518 // ebhyaH // 46 // kidavaH pratyayo bhavati / kina nivAse / kitavaH dyUtakAraH / kuData bAlye ca / kuDavaH mAnam / laye, kulavaH sa eva nAlIdvayaM ca / kurat zabde / kuravaH puSpavRkSa Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAtiH / murat saMveSTane / muravaH mAnavizeSaH vAyajAtizca / SThAM gatinivRttau / sthavaH ajAvRpaH // 598 // kairava bhairavamutavakAraNDavAdInavAdayaH // 519 // kairavAdayaH zabdA avapratyayAntA nipAtyante / kRgbhRgoH kairabhairAvAdezau / kairavaM kumudam / bhairavaH bhargaH bhayAnakazca / minotermut ca / mutavaH mAnavizeSaH / kRgo'Dosnto vRddhi / kAraNDavaH jalapakSI / AGpUrvAdIGo no'ntazca / AdInavaH dopaH / AdigrahaNAt kodrava koTavAdayopi bhavanti // 519 // gRNAterAvaH // 520 // zR hisAyAmityasmAdAvaH pratyayo bhavati / zarAtraH mallakaH // 520 || pratherivad pRth ca // 521 // prathiSu prakhyAne ityasmAdivad pratyayo'sya ca pRth ityAdezo bhavati / pRthivI bhUH // 521 // palisacairivaH || 522 || pala rakSaNe paci sevane ityAbhyAmitraH pratyayo bhavati / palivaH goptA / sacivaH sahAyaH // 522 // spRze zvaH pAr ca // 523 // spRzat saMsparze ityasmAt zvaH pratyayo'sya ca pArityAdezo bhavati / pArzva svAGgam samIpaM ca / pArzvaH bhagavAMstIrthakaraH // 593 // kuDiyavaH || 524 || ebhya uvaH pratyayo bhavati / kuDat bAlye ca / kuDuva prasRtahastamAnam / tuDat toDane / tuDuvam apaneyadravyam | aDa udyame / aDavaH || 524 // nIhiNadhyaipyApAdAmAbhyastvaH || 525 || ebhyastvaH pratyayo bhavati / NIMga prApaNe / netvaM dyAvApRthivyau candrazca / huk dAnAdanayoH / hotvaM yajamAnaH samudrazca / iMNkgatau / etvam gamanaparam / dhyai cintAyAm / dhyAtvaM brAhmaNaH / ppaiMGa vRddhau / pyAtvaM brAhmaNaH samudraH netraM ca // pAM pAne / pAtvam pAtram / Du dAMgk dAne / dAtvaH AyuktaH yajvA yajJatha / mAM mAne / mAtvam prameyadravyam || 525 // kRjanyedhipAbhya itvaH // 526 // ebhya itvaH pratyayo bhavati / DukuMD karaNe / karitvaH karaNazIlaH / janaici prAdurbhAve / janitvaH lokaH mAtApitarau dyAvApRthivyau ca / janitvaM kulam / eSa dRddhau / edhitvaH agniH samudraH zaila / pAM pAne / petvam taptabhUmipradeza: amRtaM netraM sukhaM mAnaM ca // 526 // pAdAvamyabhibhyaH zaH // 527 // ebhyaH zaH pratyayo bhavati / pAMk rakSaNe / pAzaH bandhanam / Du dAMgk dAne / dAzaH kaivartaH / Tu vamU udgiraNe / vaMzaH veNuH | ama gatau / aMzaH bhAgaH || 527 // kRvRbhRvanibhyaH kit // 528 // ebhyaH kit zaH masrayo bhavati / Du kkaMga karaNe / kRzaH tanuH / vRgd varaNe / vRzaM zRGgaveram mUlakaM lazunaM ca / TuDu bhRMgUka poSaNe ca / bhRzam atyartham / vana bhaktau / vazaH AyattaH // 528 // korvA // 529 || kuMcha zabde ityasmAt za pratyayaH sa ca kidvA bhavati / kuzaH darbhaH / kozaH sAram kuDmalaM ca // 529 // klizaH ke ca // 530 // klizauz vivAdhane ityasmAt zaH pratyayo'sya ca ke ityAdezo bhavati / kezAH sUrdhajAH || 530 // ureraza // 531 // ura gatAvityasmAt sautrAdazak pratyayo bhavati / urazaH RSiH // 531 // kaleSTit || 532 || kali zabdasaMkhyAnayorityasmAt vidazak pratyayo bhavati / kalazaH kumbhaH / kalazI dadhimanyanabhAjanam || 532 // palerAzaH // 533 // pala gatAvityasmAdAzaH pratyayo bhavati / palAzaH brahmavRkSaH // 533 // kanerIzcAtaH // 534 // kanai dIyA - dAvityasmAdAzaH pratyaya IkArazcAkArasya bhavati / kInAzaH karSakaH varNazaMkaraH kadaryatha // tathA-lubdhaH kInAzaH syAt kInAzo'pyucyate kRtaghnazca // yo'znAti Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIhemaza0 vA'mamAMsaM sa ca kInAzo yamazcaiva // 534 // kulikanikaNipalivaDibhyaH kizaH // 535 // ebhyaH kit izaH pratyayo bhavati / kula bndhusNstyaanyoH| 1500vika // 47 // kulizaM vajam / kanai dItyAdau, kaNa zabde / kanizaM kaNizaM ca sasyamaarI / pala gatau / palizaM yatra sthitvA mRgA vyApAdyante / vaDa AgrahaNe sautrH| baDizaM matsyagrahaNam // 535 // baleNiyA // 536 // vala prANanadhAnyAvarodhayorityasmAt kizaH pratyayaH sa ca NivA bhavati / bAlizaH muurkhH| balizaH mUrkhaH / balizaM baDizam // 536 // tinizetizAyaH // 537 // tinizAdayaH zabdAH kizapratyayAntA nipAtyante / tanerizcAtaH / tinizaH vRkSaH / iNasto'ntazca / itizaH gotrakRdapiH / AdigrahaNAdanye'pi // 537 // msjyktibhyaamushH||538 // AbhyAmuzaH pratyayo bhavati / Tu masjot zuddhau / 'nyadgameghAdayaH' iti gH| madguzaH nakulaH / akuG lakSaNe / aDDazaH sRNiH // 538 // artINabhyAM pizatazo // 539 // AbhyAM yathAsakhyaM piza taza ityeto matyayau bhavataH / Rk gatau / apiMzam AImAMsam bAlavatsAyA dugdhaM ca / iNak gatau / etazaH azvaH RSiH vAyuH agniH arkazca // 539 // vRkRtRmIGmAbhyaH SaH // 540 // ebhyaH pA pratyayo bhavati / dRgda varaNe / varSaH bhartA / varSa saMvatsaraH / varSA RtuH / kRta vikSepe / kapaH unmAnavizeSaH / na plvntrnnyoH| tarpaH plavaH hrpshc| mIJca hiMsAyAm / meSaH uramnaH / mAk mAne / mApaH dhAnyavizeSaH hemaparimANaM ca // 540 / / yorUca vA // 541 // yuk mizraNa ityasmAt SaH prasaya UkArathA|ntAdezo vA bhavati / yuSaH peyavizeSaH / yUpA chAyA / yoSA strI // 541 // snupUsambarkalUbhyaH kit // 542 // svAdibhyo'rkapUrvAca lunAteH kit paH pratyakA | yo bhavati / snuk prasravaNe / snuSA putravadhUH / pUgz pavane / pUSaH pavanabhANDam zUpAdi / pUna preraNe / sUpaH valam / mUG bandhane / mUSA lohakSaraNabhAjanam / lUgam chedane arkpuurvH| arkalpaH RpiH|| 542 // kliSeH ze ca // 543 // zlipaMca AliGgAne ityasmAt paH pratyayo'sya ca ze ityAdezo bhavati / zeSaH naagraajH||543|| koraSaH // 544 // kuMDa zabda ityasmAdapaH pratyayo bhavati / kavapaH krodhI zabdakArazca // 544 // yujalerApaH // 545 // AbhyAmApaH pratyayo bhavati / yuk mizraNe / yavApaH duraalbhaa| jala ghaatye| jalApaM jalam // 545 // ariSaH // 546 // Rka gatAvityasmANNyantAdiSaH pratyayo bhavati / arpiSam AdramAMsam // 546 // madyavibhyAM Tit // 547 // AbhyAM TidiSaH matyayo bhavati / maha pUjAyAm / mahipaH sairibhaH rAjA ca / mahipI rAjapatnI sairibhI ca / aba rakSaNAdau / aviSaH samudraH rAjA parvatazca / avipI dyauH bhUmiH gagA ca // 547 // ruhevRddhizca // 548 // ruhaM janmanItyasmAt TidipaH pratyayo vRdizvAsya bhavati / rauhipaM tRNavizeSaH antarikSaM ca / rauhipaH mRgaH / rauhepI vAtyA mRgI durvA ca // 548 // amimRbhyAM Nit // 549 // AbhyAmiSaH pratyayo bhavati sa ca Nit / ama gatau / AmipaM bhakSyam / mRz hisAyAm / mAriSaH hisraH // 549 // tavervA // 50 // tava gatAvityasmAtsautrAt TidipaH pratyayo bhavati sa ca NivA bhavati / tAvipaH tavipazca svargaH / tAvipaM tavipaM ca balaM tejazca / tAvipo tavipI ca vAtyA devakanyA ca // 550 // kale: ki- // 47 // Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lya ca // 551 // kali zabdasaMkhyAnayorityasmAt vidipaH prasayossya ca kilva ityAdezo bhavati / kilviSaM pApam / kilviSI vezyA rAtriH pizAcI ca | // 551 // naJo vyatheH // 559 // naJapUrvAt vyathiS bhayacalanayorityasmAt TidipaH pratyayo bhavati / avyathiSaH kSetrajJaH sUryaH agnizca / anyapi pRthivI // 552 // kR'tRbhyAmISaH // 553 // AbhyAmIpaH pratyayo bhavati / kRt vikSepe / karISaH zuSkagomayarajaH / tRlavanataraNayoH / tarIpaH samarthaH stambhaH va // 553 // RjizRbhyaH kit // 554 || ebhyaH kidIpaH pratyayo bhavati / Rji gatyAdau / RjISaH avaskaraH / RjISaM dhanam ( upahatam ) / zRz hisAyAm / zirISaH vRkSaH / pRz pAlanapUraNayoH / purISa zakRt // 554 || amervarAdiH || 555 || ama gatAvityasmAt varAdirIpaH pratyayo bhavati / ambarI bhrA vyoma ca / ambarISaH AdinRpaH // 555 // uSerNo'ntazca / / 556 // upU dAde ityasmAdIpaH pratyayo NakArAnto bhavati / uSNISaH mukuTaM ziroveSTanaM ca // 556 // RnahihanikalicalicapivapikRpihayibhya uSaH || 557 || ebhya upaH pratyayo bhavati / Rz gatau / aruSaH vraNaH hayaH AdityaH varNaH ropazca / pRz pAlanapUraNayoH / puruSaH karkazaH / NahIMca bandhane / nahuSaH pUrvo rAjA / harnak hiMsAgatyoH / dhanuSaH krodhaH rAkSasaca | kali zabdasaMkhyAnayoH / kalupam aprasannaM pApaM ca / cala kampane / caluSaH vAyuH / capa sAntvane / capuSaH zakuniH / Du varSI bIjasaMtAne / vapuSaH varNaH / kRpau sAmarthyaM / kalpuSaH kriyAnuguNaH / haya klAntau ca / hayupA oSadhiH // 557 // vidibhyAM kit // 558 // AbhyAM viduSaH pratyayo bhavati / vidak jJAne / viduSaH vidvAn / pRz pAlanapUraapupAdayaH zabdA upayAntA nipAtyante / Amosvazca / apuSaH agniH 559 // khaliphalivRpRkRlambimaJjipIvihanyaGgimaGgigaNDyartibhya USaH / phala niSpattau / phalUpaH vIrut / dRgda varaNe / varUpaH bhAjanam / pRz pAlanapUra // / puruSaH pumAn AtmA ca // 558 // apuSadhanuSAdayaH // 559 // sarogatha / dadhAterdhana ca / dhanuSaH zailaH / AdigrahaNAsupAdayo bhavanti // 560 // ebhya UpaH pratyayo bhavati / khala saMcaye ca / khalUSaH mlecchajAtiH NayoH / parUpaH vRkSavizeSaH / kRt vikSeSe / karUSAH janapadaH / nRp c jarasi / jarUpaH AdityaH / labuG avasraMsane ca / lambUSaH nIrakadambaH niculazca / mabhiH | pIyizca sautrau / maJjUSA kASThakoSThaH / pIyUpaM pratyagramasavakSIravikAraH amRtaM ghRtaM ca / hana hiMsAgatyoH / hanUSaH rAkSasaH / agu gatau / aGgapaH zakunijAtiH hastI vANaH vegazca / magu gatau / maGgaSaH jalacarazakuniH / gaDu vadanaikadeze / gaNDUpaH dravakavalaH / Rk gatau / arUpaH raviH || 560 || koradUSATarUSakArUSazailUSapiJjUSAdayaH // 561 // ete UpapratyayAntA nipAtyantaM / kurerado'ntazca / koraduSaH kodravaH / aTerAGapUrvasya cAro'ntazca / ATarUpaH vAsaH / aTanaM rUpatIti tu aTarUpaH pRSodarAditvAt / kRgo vRddhizva / kArUpAH janapadaH / zalerai cAtaH / zailUpaH naTaH / pijuN hiMsAdau / pisUpaH karNazaSkulyAbhogaH / AdizabdAt pratyUSAbhyupAdayo bhavanti // 561 // kalermaSaH // 562 || kali zabdasaMkhyAnayorityasmAnmaSaH pratyayo bhavati / kalmaSaM pApam // 562 // 1 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 18 // kuleza mApaka // 563 // kula bandhusaMsthAnayorityasmAtkalezca phinmApaH pratyayo bhavati / kulmASaH ardhasvinamApAdi / kalmASaH zabalaH // 563 // mAvAvadyamikamihAnamAnikaSyazipacimuciyajivRtRbhyaH saH // 564 // ebhyaH saH pratyayo bhavati / mAk mAne / mAsaH triMzadAtraH / vAMka gatigandhana goH / vAsaH 10u0vi0 ATarUpakaH / bada vyaktAyAM vAci / vatsaH tarNakaH RSiH bhiyasya ca putrasyAkhyAnam / ama gatau / aMsaH bhunazikharam / kamUl kAntau / kaMsaH lohajAtiH viSNorAtiH hiraNyamAnaM ca / hanaM hisAgatyoH / haMsaH zvetacchadaH / mAni pUjAyAm / mAMsa tRtIyo dhAtu / kapa hiMsAyAm / kakSaH tRNam gahanAraNyaM zarIrAvayavazca / azauTi vyAptau / akSAH prAsakAH / akSANi indriyANi sthacakrANi ca / Du pacIe pAke / pakSaH ardhamAsaH vargaH zakunyavayavaH sahAyaH sAdhyaM ca / mucchaMtI mokSaNe / mokSaH muktiH / yajI devapUjAdau / yakSaH guhyakaH / vRgazu varaNe / varsaH dezaH samudrazca / tR plavanataraNayoH / tasaH vItaMsaH sUryazca / varsatarsayobAhulakAnna patvam // 564 // vyavAbhyAM tanerIca veH // 565 // vi aba ityetAbhyA parAttanoteH saH pratyayo verIkArazcAntAdezo bhavati / vItaMsaH zakunyavarodhaH / avataMsaH karNapUraH // 565 // zuSeH plapa ca // 566 // nupU dAha ityasmAtsaH pratyayo'sya ca plapa ityAdezo bhavati / pakSa nakSatra vRkSazca // 566 // RjiriSikuSikRtivazyundizRbhyaH kit // 567 // ebhya kit saH pratyayo bhavati / Rji gatyAdau / dakSa nakSatram / RkSaH acchabhallaH / ripa hisAyAm / rikSA yUkANDam / latve, likSA saiva / kuSz niSkarSe / kukSa. grbhH| kukSaM gataH / kRtait chedane / kRtsaH gotrakRt odanaM vaktraM duHkhajAtaM ca / o brazcaut chedane / vRkSaH pAdapa / undaip kledane / utsaH samudraH AphArza jalaM jalAzayazca / utsaM srotaH / zRz hisAyAm / zIrSa ziraH // 567 // gudhigRdhesta c||568 // AbhyAM kit saH pratyayastakArazcAntAdezo bhavati / gudhac pri| veSTane / gutsaH ropaH tRNajAtizca / dhUc abhikAlAyAm / gRtsaH vimaH yA gRdhraH abhilASazca / takAravidhAnamAdicaturthavAdhanArtham // 568 // tapyaNipanyaldhaviradhinabhinamyamicamitamicaTyatipaterasaH // 569 // ebhyo'saH pratyayo bhavati / tapa saMtApe / tapasaH AdityaH pazuH dharmaH dharmazca / aNa zabde / aNasa' zakuniH / pani stutau / panasaH phalavRkSaH / alI bhUSaNAdau / alasaH nirutsAhaH / ava rakSaNAdau / avasaH bhAnuH rAjA ca / avasaM cApaM pAtheyaM ca / raghauca hisAsaMrAyoH / 'raba iTi tu parokSAyAmeva' iti nAgame randharAH andhakajAtiH / Nabhaca hisAyAm / nabhasaH RtuHAkAzaH samudrazca / NamaM pravatve / namasaH vetraH praNAmazca / ama gatau / amasaH kAlaH AhAraH saMsAraH rogazca / camU adane / camasaH somapAtram mantrapUtaM piSTaM ca / camasI mudrAdibhittakRtA / tamUc kAkSAyAm / tamasaH 1 andhakAra / tamasA nAma nadI / caTaNa bhede / ghaTasaH carmapuTaH / ata sAtatyagamane | atasaH vAyuH AtmA vanaspatizca / atasI oSadhiH / pallu gatau / patasaH pataGgaH // 569 // sUvayibhyAM Nit // 570 // AbhyAM NidasaH pratyayo bhavati / saM gatau / sArasaH pakSivizeSaH / vayi gatau / vAvasaH kAkaH // 570 // pahiyubhyAM vA // 571 // AbhyAmasaH pratyayaH sa ca NivA bhavati / vahIM maapnne| vAhasaH anaDAn zakaTam ajagaraH vahanajIvazca / vahasaH anaDAna zakaTabya / 5 // 48 // New Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yuk mizraNe / yAvataM bhaktam tugam mitraM ca / yatrasam azvAdighAsaH annaM ca // 571 // divAdirabhilabhyuribhyaH kit || 572 || divAdibhyo rabhilabhyuribhyazca disaH pratyayo bhavati / dIvyateH divasaH vAsaraH / vrIDyate, latve, bIlasaH lajjAvAn / nRtyateH nRtataH nartakaH / kSipyateH, kSipasaH yoddhA / sIvyateH, sivasaH zlokaH vastraM ca / zrIpateH zrivasaH gatimAn / iSyateH, ipasaH iSyAcAryaH / bhiM rAmasye / rabhasaH saMrambhaH uddharpaH agambhIratha / DDu labhip prAptau / | labhasaH yAcakaH prAptiva / uriH sautraH / urasaH RSiH || 572 // phanasatAmarasAdayaH // 573 // phanasAdayaH zabdA amapratyayAntA nipAtyante / phaNa gatau natra phanasaH panasaH / tameraro'nto dRddhiya / tAgarasaM padmam / AdigrahaNAt kIkasa bukkasAdayo bhavanti // 573 // yubalibhyAmAsaH // 574 // AbhyAmAsaH pratyayo bhavati / yuk mizraNe / yavAsaH durAlabhA / vala prANanadhAnyAvarodhayoH / valAsaH zleSmA // 574 // kileH kit // 575 // kila vaityIDanayorityasmAt kidAsaH pratyayo bhavati / kilAsaM sidhyam / kilAsI pAkakarparam // 575 // talikasibhyAzIsaN // 576 // AbhyAmI saNa pratyayo bhavati / talaNa pratiSThAyAm / tAlIsaM gandhadravyam / kasa gatau / kAsIsaM dhAtujamauSadham // 576 // serDit // 577 // piMgT bandhane ityasmAt DidIsaNa pratyayo bhavati / sIsaM lohajAtiH | // 577 // traperusaH || 578 || paupi lajjAyAmityasmAdusaH pratyayo bhavati / trapu karkaTikA | vidhAnasAmarthyAt patvAbhAvaH // 578 // padivAbhyAM TisaDisau // 579 || AbhyAM yathAsaMkhyaM Tiso Dit isaca pratyayo bhavati / paTa gatau / paTTisaH AyudhavizeSaH / vIk prajanAdau / visaM mRNAlam // 579 // tasaH || 580 // paTavIbhyAM tasaH masayo bhavati / paTTasaH trizUlam / vetasaH vAnIraH // 580 // iNaH || 581 // etestasaH pratyayo bhavati / etasaH adhvaryuH // 581 // pIGa nasaka // 582 // pIM ca pAne ityasmAt kinnasaH pratyayo bhavati / pInasaH zlepmA // 582 // kRkuribhyAM pAsaH // 583 // AbhyAM pAsaH pratyayo bhavati / Da kuMga karaNe / karpAsaH picumakRtiH vIruca / kurat zabde / kUrpAsaH kaJcukaH // 583 // kalikulibhyAM mAsa // 584 || AbhyAM ki mAsaH pratyayo bhavati / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalmAsaM zavalam / kula vandhusaMstyAnayoH / kulmAsaH ardhasvinaM mASAdi // 584 // alerambusaH ||| 585 || alI bhUSaNAdAvityasmAdambusaH pratyayo bhavati / alambusaH yAtudhAnaH / alambusA nAma oSadhiH // 585 // lUgo haH // 586 // lunAtaH pratyayo bhavati / lohaM suvarNAdi // 586 // kito ge ca // 587 // kit nivAse ityasmAt ha' pratyayo'sya ca ge ityAdezo bhavati / gehaM gRham // 587 // hiMseH sim ca // 588 || himup hiMsAyAmityasmAddhaH pratyayo'sya ca simityAdezo bhavati / siMha' mRgarAjaH // 588 // kuprakaTipaTimaDila dila lipali| kalyaniragilagerahaH // 589 // ebhyo'haH pratyayo bhavati | kRt vikSepe / karahaH dhAnyAvapanam / pRz pAlanapUraNayoH / parahaH zaMkaraH / kaTe varSAvaraNayoH / kaha: parjanyaH karNavacca kAlAyasabhAjanam / paTa gatau / paTahaH vAyavizeSaH / mada sAde sautraH / mahaH hrasvaH / laTa bAlye / laTati vilasati laTahaH vilAsavAn | AAAAA Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemazaH // 49 // u0vi0 laliN IpsAyAm / lalaha lIlAvAn / pala gatau / palahaH AvApaH / kali zabdasaMkhyAnayoH / kalahaH yuddham / anak prANane / anahaH nIrogaH / rage zaGkAyAm / ragahaH naTaH / lage sdd'e| lagahaH mandaH // 589 // puleH kit // 590 // pula mahattva ityasmAt kidahaH pratyayo bhavati / pulahaH prajApatiH // 590 // vRkAdazamibhya AhaH // 591 // ebhya AhaH pratyayo bhavati / vRgda varaNe / varAhaH sUkaraH / kaTe vrssaavrnnyoH| kaTAhaH karNavat kAlAyasabhAjanam / zamUc upazame / zamAhaH AzramaH // 591 // bileH kit // 592 // vilat varaNe iyasmAt kidAhaH prayayo bhavati / vilAhA rahaH // 592 // nira iNa Uhaz // 593 // nipUrtAva iMNak gatAvityasmAcchidUhaH pratyayo bhavati / niyUhaH saudhAdikASThanirgamaH // 593 // dastyUhaH // 594 // dadAtestyUhaH pratyayo bhavati / | dAtyUhaH pakSivizeSaH // 594 // amerokahaH // 595 // anak prANane ityasmAdokahaH pratyayo bhavati / anokahaH vRkSaH // 595 // valerakSaH // 596 // cali saMvaraNe ityasmAdakSaH pratyayo bhavati / valakSaH zukaH // 596 // lAkSAdrAkSAmikSAdayaH // 597 // lAkSAdayaH zabdA akSamatyayAntA nipAtyante / laserA ca / lAkSA jatu / raseH ca / drAkSA mRvIkA / ApUrvAnmRderantyasvarAdelA pratyayAdaritvaM ca / AmikSA hvirvishessH|| AdigrahaNAta cupa mandAyAM gatAvityasya cokSaH grAmarAgaH zuddhaM ca / evaM pIyUkSAdayo'pi // 597 / / saminikaSibhyAmAH // 598 // sampUrvAdiNk gatAvityasmAta nipUrvAta kapa hisAyAmityasmAcca AH pratyayo bhavati / samayA parvatam / nikaSA parvatam / samIpAsUyAvAcinAvetau // 598 // divipurivRSimRSibhyaH phit // 599 // ebhyaH kidAH pratyayo bhavati / divUca kADAjayecyApaNidyutistutigatipu / divA ahaH / purat agnagamane / purA bhUtakAlavAcI / vRS secane / vRpA pavalAmityarthaH / mRpIca titikSAyAm / mRpA abhUtamityarthaH // 599 // sAhAbhyAm // 600 // vipUrvAbhyAM poc antakarmaNi, ohAk tyAge ityetAbhyAm AH pratyayo bhavati / nisAH candramAH buddhizca / tAlavyAnno'yamityeke / vihAH vihagaH svargazca // 600 // vRmithidizibhyasthayaTyAzcAntAH // 601 // ebhyaH kidAH pratyayo bhavati yathAsaMravyaM thakArayakAraTyakArAvAntA bhavanti / vRNTa varaNe / vRthA anarthakam / mizrRg medhAhisayoH / mithyA mRSA niSphalaM c| dizIva Atasarjane / diSTayA prItivacanam // 601 // mucisvadeI c|| 602 / / AbhyA kidAH pratyayo dhakArazcAntasya bhavati / mucchaMtI mokssnne| mudhA animittam / SvAda AsvAdane / svadhA pitRvaliH // 602 // soga Aha ca / / 603 // supUrvAt brUterAH pratyayo'sya cAhAdezo bhavati / svAhA devatAtarpaNam // 603 // sanikSamiduSeH // 604 // ebhyo dhAtubhya AH pratyayo bhavati / paNUyI dAne / sanA nityam / kSamaupi sahane / kSamA bhUH zAntizca / dupaMca vaikRtye| dopA rAtriH // 604 // dditH|| 605 // dhAtobahulamAH pra-1 yayaH sa ca Didbhavati / manica jJAne / mA niSedhe / poc antakarmaNi / sA avasAnam / anan prANane / A smaraNAdau / prI prItI / mA smayane / hanaka / hisAgatyoH / hA viSAde / vana bhaktau / yA vikalpe / rAk dAne / rA dIptiH / bhAMha dIptau / bhA kAntiH / sahapUrvaH sabhA paripat / nAmnIti sahasya saH // 605 / / // 49 // Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / svarebhya iH // 606 // svarAntebhyo dhAtubhya i. pratyayo bhavati / ji abhibhave / jayiH raajaa| hiMda gativRddhyoH / hayiH kAmaH / ruk zabde / raviH sUryaH / kuMcha / zabde / kaviH kaavykrtaa| ra stutI / staviH udAtA / lUgaz chedane / laviH dAtram / pUgaz pavane / paviH vAyuH vajaM pavitraM ca / bhU sattAyAm / bhaviH sttaa| | candraH vidhizca / k gatau / ariH zatruH / huMg haraNe / hariH indraH viSNuH candanam markaTAdizca / harayaH zakrAzvAH / duDu ,gaka popaNe ca / bhariH vasudhA / saM gto|| sariH meghaH / pRz paalnpuurnnyoH| pariH bhUmiH / tR plvntrnnyo| tariH nauH / dRz vidAraNe / dariH mahAbhidA / mRz hiMsAyAm nnyntH| mAriH azivam / vRgza varaNe / variH viSNuH / NyantAdvAriH hastivandhanam / vAri jalam // 606 // padipaThipacisthalihalikalibalivaliballipallikaTicaTivaTivadhigAdhyarcivandinandyavivazivAzikAzicharditantrimantrikhaNDimaNDinaNDiyatyacimasyasivanidhvanisanigamitamigranthizranthijanimaNyAdibhyaH // 607 // ebhya i. pratyayo bhavati / padic gatau / padiH rAziH mokSamArgazca / paTha vyaktAyAM vAci / paThiH vidvAn / Du pacIMp pAke / paciH agniH| hala sthAne / sthaliH dAnazAlA / hala vilekhane / haliH halaH / kali zabdasakhyAnayo / kaliH kalahaH yugaM ca / vala prANanadhAnyAvarodhayoH / baliH devatopahAraH daanvshc| valivalli saMvaraNe / baliH tvaktaraGgaH / valiH hiraNyazalAkA latA ca / palla gatau / palli: munInAmAzramaH vyAdhasaMstyAyazca / kaTe varSAvaraNayoH / kaTiH svAGgam / baTaNa bhede| caTiH vrnnH| vaTa veSTane / baTi: gulikA tantuH sUnA ca nAbhiH varNazca / vadhi bandhane / vadhiH kriyAzabdaH / gAI matiSThAlipsAgrantheSu / gAdhiH vizvAmitrapitA / arca pUjAyAm / adhiH agnizikhA / vaduG stutyabhivAdanayo / vandiH grhnniH| Tu nadu samRddhau / nandiH IzvaramatIhAraH bherizca / aba rakSaNAdau / aviH uurnnaayuH| vazaka kAntau / vaziH vazitA / vAzic zabde / vAziH prakAntiH razmiH gomAyuH agiH zabdaH prajanaprAptA catuSpAt jaladazca / kAzRG dIptau / kAzayaH janapadaH / chardaN vmne|chrdiH ymnm| tantriNa kuttumbdhaarnne| tatriH pINAmUtram / mantriNa guptbhaassnne| mantriH scivH| khaDuNa bhede / khaNDiH madvAram / maDubhUpAyAm / maNDiH mRdbhaajnpidhaanm| cddungkope| caNDi bhAminI / yataiG prytne| yatiH bhikSuH / aJjaupa vyktimrkssnngtissu| aJjiH sajjaH pepaNI pejaH gatizca / samaJjiH shishnH| masaica pariNAme / masiH zastrAM / amUc kSepaNe / asiH khaDgaH / banUyI yAcane / vaniH sAdhuH yAcyA zakuniH Agnazca / dhvana zabde / dhvaniH naadH| paNa bhaktau / saniH saMbhaktA panthA dAnaM mleccha: nadItaTaM ca / gamlaM gatau / gamiH AcAryaH / tamUc kAGkSAyAm / tamiH alasaH / grantha saMdarbha, zranthaz mocanapratihapayoH / granthiH zranthizca parva saMdhyAdi / janaici prArbhAve / janiH vadhUH kulAGamA bhaginI prAdurbhAvazca / maNa zabda / maNiH ratnam / AdigrahaNAt vahI prApaNe / bahiH azvaH / khAda bhakSaNe / khAdiHzvA / dadhi dhAraNe / dadhi vIravikAraH / khala saMcaye ca / khaliH piNyAkaH / zaci vyaktAyAM vAci / zacI indrANI / 'ito'tyarthAt' iti gaurAditvAdvA GIH ityAdayo'pi bhavanti // 607 // kilipilipishiciditruttishunntthitunnddikunnddibhnnddihunnddihinnddipinnddiculliyudhimithiruhidivikiiyaadibhyH||608|| ebhya i. pratyayo ANN Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIhemaza0 bhavati / kilA vaityakrIDanayo / keliH krIDA / pilaNa kSepe / peliH kSudrapelA / pizat avayave / peziH masakhaNDam / ciTa preSye / ceTi. dArikA preSyA ca / 100vi0 // 50 // truTata chedane nnyntH| proTi: cnycuH| zuTha zopaNe / zuNThiH vizvabheSajam / tuDui toDane / tuNDiH Asyam pravRddhA ca nAbhiH / kuDaGa dAhe / kuNDiH jala bhAjanam / bhaDuG paribhASaNe / bhaNDaH zakaTam / huDuG saMghAte / huNDiH piNDita odnH| hiDuG gatau ca / hiNDiH rAtrau rkssaacaarH| piDuG sNghaate| piNDiH niSpIDitasnehaH piNDaH / cula hAvakaraNe / culiH randhanasthAnam / budhiMca jnyaane| bodhiH samyag jJAnam / mizrRga medhaahiNsyoH| methiH khlmdhysthuunnaa| ruI viijjnmni| rohiH sasyaM janma ca / divUc krIDAdau / deviH bhUmiH / kRtaNa saMzabdane NijantaH / kIrtiH yazaH / AdigrahaNAdanye'pi // 608 // naamyupaantykRgRshRpRpuung| bhyaH kit // 609 // nAmyupAntyebhyaH krAdibhyazca kidiH pratyayo bhavati / likhat akSaravinyAse / likhiH zilpam / zun zoke / zuciH pUtaH vidvAn 6 dharmaH ASADhazca / ruci abhinItyAM ca / ruciH dIptiH abhilASazca / bhujaMpa pAlanAbhyavahArayoH / bhujiH agniH rAjA kuTilaM ca / kuNana zabdopakaraNayoH / kuNiH vikalo hastaH hastavikalazca / sRjat visarge / sRjiH panthAH / dyuti dIptau / dyutiH diiptiH| Rta ghRNAgatispardheSu / RtiH yati / chidrUpI dvaidhIkaraNe / chidiH chettA parvAzca / mudi harSe / mudiH bAla / bhidrUpI vidAraNe / bhidiH vajra sUcakaH bhettA ca / UchupI dIptidevanayoH / chudiH rthkaarH| lipIt upadehe / lipiH akssrjaatiH| tura taraNe sautraH / turiH tantuvAyopakaraNam / DulaNa utkSepe / Duli. kacchapaH / vipI dIptau / viSiH dIptiH viSimAn rAjavarcasvI ca / kRSIt vilekhane / kRSiH karSaNam karSaNabhUmizca / Rpait gatau / RSiH muniH vadazca / kupaz niSka / kupiH zuSiram / zupaMca zopaNe / zuSiH chidram zoSaNam c| hRSU ? alIke / hRSiH alIkavAdI dIptiH tuSTizca / SNuhoc uddiraNe / snuhiH vRkssH| kRt vikSepe / kiriH sUkaraH mUpikaH gandharvaH gartazca / mRt nigaraNe / giriH nagaH kandukazca / zRza hiMsAyAm / ziriH hiMsaH khaDga. zokaH pASANazca / pRz paalnpuurnnyoH| puriH nagarI rAjA pUrayitA ca / pUGa pavane / puviH vAtaH // 609 // vidivRtervA // 610 // AbhyAmiH pratyayo bhavati sa ca kidvA / vidak jJAne / vidiH zilpI / vediH ijyAdisthAnam / vRtUna vartane / vRtiH kaNTakazAkhAvaraNam / nitiH sukham / vartiH dravyaM dIpAI ca // 610 // tRnamyadyApidambhibhyastittirabhRmAdhApadenAzca // 611 // ebhyaH kidiH pratyaya eSAM ca yathAsaMkhyaM vittirabhRma adhApadebha ityAdezA bhavanti / na plvntrnnyoH| titiriH pakSijAtiH pravaktA ca vedazAkhAyAH / bhramU calane / bhUmiH vAyuH hastI jalaM ca / bAhulakAt bhRmAdezAbhAve bhramiH bhramaH / adaka bhakSaNe / adhi uparibhAve / adhyaagcchti| ApalaMda vyAptau / api samuccayAdau / plakSo'pi / nyagrodho'pi / dambhU dambhe / debhiH parAsanam // 611 // manerudetau cAsya vA // 612 // manic jJAne ityasmAdiH pratyayo'kArasya ca ukArakArI vA bhavataH / muniH jJAnavAn / meniH // 50 // saMkalpaH / maniH dhUmavartiH // 612 // kramitabhistambharica namestu vA // 613 // ebhyaH kidiH pratyayo'kArasya cekAro bhavati, namaH punarakArasyekAro vowwwON rae Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MANNANNReme vikalpena / krama pAdavizepe / krimiH bhadranantaH / tamUca kAGkSAyAm / tiniH mhaamtsyH| stambhiH sautrH| stibhiH ketakAdirAcI hRdayaM samudradha / NamaM pravatve / nimiH rAjA / namiH vidyAdharANAmAyaH tIrthakarazca // 613 // ambhikupiThakampyahibhyo naluk ca // 614 // ebhya i. pratyayo nakArasya ca lum bhavati / abhuGa zabde / abhi Abhimukhye'vyayam / abhyagni zalabhAH patanti / kutu Alasye ca / kuThiH vRkSaH pApaM vRpalA dehaH geham kuThArazca / kapuG clne| kapiH agniH vAnarazca / ahaGa gatau / ahiH sarpaH vatraH vanazca // 614 // ubhedatrI ca // 615 // ubhat pUraNe ityasmAdiH pratyayo'sya ca dUtra inyAdezI bhavataH / dvau / dvitIyaH / dvimuni vyAkaraNasya / trayaH / tRtIyaH / trimuni vyAkaraNasya / / 615 // nIvIprahRbhyo Dit // 616 // ebhyo DidiH pratyayo bhavati / NIg pApaNe / nivasati / bIMka prajanAdau / piH tantuvAyaH pakSI upasargazca / yathA vibhavati / huMga haraNe prapUrvaH / pahiH kUpaH udapAnaMca // 616 // vA riceH svarAnno'ntazca // 117 // vAvupamarge sati ripI virecane ityasmAdiH pratyayaH svarAtparo no'ntazca bhavati / viriJciH brhmaa|| 617 // kmivmijaamighsishliphlitlitddivjivjidhvjiraajipnnivnnivdisdihdihnishivhitpivpibhttiknycisNptibhyonnit||618|| ebhyo NidiH pratyayo bhavati / kamUG kAntau / kAmiH vasukaH kAmI ca / Tu vamU uddirnne| vAmiH strii| jamU adane / jAmiH bhaginI tRNaM jnpdshcaikH| ghaslaM adne| ghAsiH saMgrAmaH gataH agniH bahubhuk ca / zala gatau / zAliH brIhirAjaH / phala niSpattau / phAliH dalam / talaNa pratiSThAyAm / tAliH vRkSajAtiH / taDaN AghAte / / tADiH sa eva / vajavajavaja gatau / vAjiH azvaH puMkhAvasAnaM ca / vAjiH paddhatiH piTakajAtizca / dhvAjiH patAkA avazca / rAjaga dIptau / rAjiH paGktiH lekhA ca / paNi vyavahArastutyoH / pANiH krH| vaNa zabde / vANiH vAk / DanyAm vaannii| vada vyaktAyAM cAci / vAdiH vAgmI vINA ca / palaM vizaraNagatyavasAdaneSu / sAdiH azvArohaH sArathizca / hadi puriipots| hAdiH lUtA / hanaka hisAgatyoH |paatiH praharaNam / kecittu hAniH arthanAzaH ucchittizceti udAharanti tatra bAhulakAt Niti ghAt iti ghAt na bhavati / bAhulakAdeva Nittvavikalpe, haniH Ayudham / pahi marpaNe / sAhiH zailaH / vahI prApaNe / vAhiH | anaDAn / tapaM saMtApe / tApiH dAnavaH / Du vapI viijsNtaane| vApiH pusskrinnii| bhaTa bhRtau / bhATiH suratamUlyam / kacuG dIptau / kAnniH mekhalApurIca |nnitkrnnaadnupaantysyaapi vRddhiH / patlu gatau saMpUrvaH / saMpAtiH pakSirAjaH // 617 // kRgRkuTigrahikhanyaNikaSyalipalicarivasigaNDibhyo vA // 619 // ebhya i. pratyayaH sa ca NidvA bhavati / hu kRg karaNe / kAriH zilpI / kariH hastI viSNuzca / zRz hiMsAyAm / zAriH dyUtopakaraNam hastiparyANam zArikA ca / zariH hiMsA zulazca / kuTat kauttilye| koTiH astriH agrabhAgaH aSTamaM vA'sthAnaM ca / kuTi: gRhaM zarIrAGga ca / grahI upAdAne / grAhiH ptiH| grAhe veNuH / khanUga avadA. raNe| khAniH khanizca nidhiH Akara tahAgaM ca / aNa zabda ANiH aNizca dvaarkiilikaa| kapa hisAyAm / kApiH krsskH| kapiH nikapopalaH kASThama azvakarNaH khnitrNc| Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra alI bhUpaNAdo / AliH patiH sakhI ca / AliH bhramaraH / pala gatau / pAliH jalasetuH karNaparyantazca / paliH sNstyaayH| cara bhakSaNe ca / cAriH pazUnAM bhakSyam / cariH prAkArazikharam vipayaH vAyuH pazuH kezorNA ca / vasaM nivAse / vAsiH takSopakaraNam / vasiH zayyA agniH gRha rAtrizca / gaDu badanaikadeze / gaNDiH gaNDikA / 11290u0vi0 NittvapakSe tu anupAntyasyApi vRddhau, gANDiH dhanuSparva // 619 // pAdAcAtyajibhyAm // 620 // pAdazabdapUrvAbhyAM kAlAbhyAM cA'tyajibhyAM NidiH pratyayo bhavati / ata sAtatyagamane, aja kSepaNe ca / pAdAbhyAmatatyajati vA padAtiH padAjiH / 'padaH pAdasyAjyAtigopahate' iti padabhAvaH / ubhAvapi pattivAcinau / AtiH pakSI / supUrvAn svAtiH vAyavyanakSatram / AjiH saMgrAmaH spardhA'Adhizca // 620 // naherbha ca // 621 ||nnhiic bandhane ityasmANidi. pratyayo bhakArazcAntAdezo bhavati / nAbhiH antyakulakaraH cakramavyaM zarIrAvayavazca // 621 // azo razcAdiH // 622 // azauTi vyAsAvityasmANidiH pratyayo rephazca dhAtorAdirbhavati / rAziH samUhaH nakSatrapAdanavakarUpazca mepAdiH // 622 // kAyaH kirica vA // 623 // ke zabda ityasmArikA pratyaya ikArazcAntAdezo vA bhavati / kikiH pakSI vidvAMzca / kAkiH svaradoSaH // 623 // vaDherakiH // 624 // vardhaN chedanapUraNayorityasmAdakiH pratyayo bhavati / vardhakiH takSA // 624 // soDakhiH // 625 // paNUyI dAna itpasmAta DidakhiH pratyayo bhavati / sakhA migham / sakhAyau / sakhAyaH // 625 // koDikhiH // 626 // kuMk zabde ityasmAt DidikhiH pratyayo bhavati / kikhiH lomasikA // 626 // muzvikapayaNiddhyavibhya iiciH|| 627 // ebhya IciH pratyayo bhavati / mRta prANatyAge / marIciH muniH mayUkhazca / yo ci gatiyoH / vayaciH candraH zvayadhuzca / kaNa aNa zabde / karNAciH pANI latA cakSuH zakaTaM zapatha / aNIciH veNuH zAkaTikazca / dadhi dhAraNe / dadhIciH rAjarSiH / aba rkssnnaadii| avIciH narakAvizeSaH // 627 // vego Dit / / 628 // veg tannusaMtAne ityagAt DidIciH pratyayo bhanani / vIciH amiH // 628 // varNit // 129 // vaNa zabde ityasmAt NidIciH pratyayo bhavati / vANIciH chAyA vyAdhizca / / 629 // kRpizakigyAmadiH // 630 // AbhyAmatiH pratyayo bhavati / kRpAG sAmarthe / karpaTiH nissaa| zakaTa zaktI / zakaTiH zakaTaH // 630 // atiH // 631 / / zraga sevAyAmityasmAta diH pratyayo bhavati / zreTiH gaNitavyavahAraH // 631 // camerucAtaH // 632 // camU adane ityasmAt diH pratyayo'rayokArazca / cuNDiH kSudrayApI // 632 // muperuNa cAntaH // 633 // mupz steye ityasmAt diH pratyaSa uN cAnto bhAti / muSuNDiH praharaNam / ugo na guNo vidhAnasAmarthyAt // 633 // kAvAvIphrIbhizrukSujvaritRricUripUribhyo nniH||634|| ebhyo NiH pratyayo bhavati / ke zabde / kANiH vailakSyAnanurArpaNam / vega tantusaMtAne / vANiH vyUtiH / vIka prajanAdau / beNiH kabarI / Du krIya dravyavinimaye / kreNiH krayavizeSaH / big sevAyAma / zreNiH paGaktiH balavizepaca / zreNayaH aSTAdaza gnnvishessaaH| nipUrvAta nizreNiH saMkramaH / zrRMTa zrANe / zroNiH jayanam / TukSuka zabde / kSoNiH // 51 // 9A Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ter PAL wwwine pRthvI para roge / jUNiH paraH vAyuH AdityaH aniH zarIram brahmA purANazca / tUraici tvarAyA / tUrNiH svarA manaH zIghrazca / cUraici dAhe / cUrNiH vRttiH| pUraici ApyAyane / pUrNiH pUraH // 634 / / dhuskukRSibhyaH phit // 635 // akArAntebhyo ghR isAdibhyazca kit NiH pratyayo bhavati / zRz hisAyAm / zINiH rogaH avayavazca / stugaz AcchAdane / stINiH saMstaraH / dhU secane / pRNiH razmiH jyAlA nidAghazca / saM gatau / sRNiH AdityaH vajram anilaH aGkuzaH | agnizca / / kuMka zabda / kuNiH vikalo istaH hastavikalatha / vRpU secane / vRSNiH yastaH mepaH yaduvizapazca / parpaterapIcchantyeke / pRSNiH razmiH // 635 / / pRSihRSibhyAM vRddhizca // 636 // AbhyA NiH pratyayo'nayozca vRddhirbhavAMta / pRpU secane / pANiH NadapazcAdbhAgaH pRSThapradezazca / hupaMca tuSTau / hANiH haraNam // 636 // harNidhUrNibhUrNighUyAdayaH // 637 // ete NipratyayAntA nipAtyante / hRg haraNe, dhRg dhAraNe, bhU sattAyAm, 5 secane, UtvaM razcAnto nipAtyate / hUrNiH kulyA / dhUrNiH dhRtiH / bhUrNiH ve(ca)tanaM bhUmiH kAlazca / ghUrNiH bhramaH / AdigrahaNAdanye'pi // 637 // RhsmRdhRbhRkRtRgrhernniH|| 638 // | ebhyo'NiH pratyayo bhavati / aMDak gatau / arANaH agnimanthanakASTham / iMg haraNe / haraNiH kulyA mRtyuzca / saM gatau / saraNiH IpaddatiH panthAH AdityaH zirA saMghAtazca / mRt prANatyAge / maraNiH rAtriH / dhuMga dhAraNe / dharANiH kSitiH / duDu bhRgaka popaNe ca / bharaNiH nakSatram / DukaMga karaNe / karaNiH sAdRzyam / tR plvntrnnyoH| taraNiH saMkramaH AdityaH yavAgUH patitagorUpotthApanI ca yaSTi / vai duHkhArthaH, duHkhena tIryata iti vaitaraNI nadI / grahIz upAdAne / grahaNi: jaTharAgniH tadAdhAro vyAdhiH mehUM mRtyuzca // 638 // kaGkericcAsya vA // 639 // kakucha gatAvisasmAdaNiH pratyayo dhAtorasya cekAro vA bhavati / kaGkaNiH kaGkaNam / kiGkaNiH ghaNTA // 639 // kakerNit // 640 // kaki laulya ityasmAt NidaNiH prasayo bhavati / kAkaNiH mAnavizeSaH // 640 // kRSezca cAdeH // 641 // kRpIta bilekhane iyasmAdaNiH pratyaya Adazca cakAro bhavati / carSaNiH camU: agniH buddhiH vyavasAya: vezyA vRpazca // 641 // kSipeH kit // 642 // kSipIta | meraNe ityasmAt kidaNiH pratyayo bhavati / kSipaNiH Ayudham vaDizabandhakaH carmakRtA pApANasarjanI ca // 642 // AGaH hazuSeH sanaH // 643 // AGaH | parebhyo Du kuMga karaNe huMga haraNe zupaMca zopaNe ityetebhya sannantebhyo'NiH pratyayo bhavati / AcikorpaNiH vyavasAyaH / AjiddIpaNiH zrIH / AzuzukSaNiH AnaH vAyuzca // 643 // vArisAderiNik // 644 // ebhyaH kidiNiH prayayo bhavati / vRNTa varaNa NyantaH / pAriNiH pazuH pazuvRttizca / mR gatI / siNiH agniH vajraM ca / AdigrahaNAdanye'pi // 644 // adenINiH // 645 // adaMka bhakSaNe isaramAt trINiH pratyayo bhavati / atrINiH kRmijAtiH // 645 // plujnyaayjisspipdivsivitsibhystiH|| 646 // egyaritaH pratyayo bhavati / pluG gatau / plotiH cIram / jJAMg avayodhane / jJAyate trailokyasya bAteti jJAtiH ikSvAkuvRSabhaH svajanazca / yajI devapUjAdau / yaSTiH daNDaH latA ca / papa samavAye / sAptaH azvaH / padica gatau / pattiH padAtiH / vasaM nivAse / bastiH mUtrAdhAra' AMANAWAACAR Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 52 // dharmapuTaH sneopakaraNaM ca / tac upakSaye vipUrvaH / vitastiH adhahastaH // 646 // praluk ca yA // 647 // mathi prakhyAna ityasmAt tiH pratyayo'ntasya ca lugvA bhavati / vRkSaM prati vidyotate / pratiSThitaH / pakSe, mattiH prathanaM bhAgaca // 647 // koryapAdiH // 648 // ku~ka zabde ityasmAt yapAdistiH gatyayo bhavati / koyaSTaH pakSivizeSaH // 648 // yo gRpa ca // 649 // gRt nigaraNe ityasmAt tiH pratyayo'sya ca gRp ityAdezo bhavati / gRSTiH sakRt prabhUtA gauH // 649 // soraste. zi // 650 // supUrvAt asa bhuvatyasmAt sit tiH pratyayo bhavati / svasti kalyANam / vibhAvAbhAva' || 650 // dRSikRSirapiviSizozucyasiyaNaprabhRtibhyaH kit // 651 // ebhyaH kit tiH pratyayo bhavati / dRt Adare / dRtiH chAgAditvamayo dhAraH / muSa steye / muSTi: agulisaMnivezavizepaH // kRpIt vilekhane / kRSTiH paNDitaH / rip hiMsAyAm / riSTiH praharaNam / viSkI arrat | FaH karmakaraH / zo takSaNe / zitiH kRSNaH kRzazca / zuc zoke / zuktiH muktAdiH / azauTi vyAptau / aSTiH chandovizeSaH / pUyai durgandhavizaraNayoH / pUtiH durgandhaH duSTam tRNajAtizca / iMNk gatau / iti hetvAdau / DuDabhRMgk poSaNe ca prapUrvaH / prabhRtiH AdiH / / 651 // kucyonasntazca // 652 || AbhyAM kit tiH pratyayo nakArazcAnto bhavati / kuG zabde / kuntiH rAjA / kuntayaH janapadaH / cigad cayane / cintiH rAjA // 652 // khalyamiramivahnivasyarteratiH // 553 // ebhyo'tiH pratyayo bhavatei / khala saMcaye ca / khalatiH khalvATaH / am gatau / amatiH cAtakaH chAgaH mA mArgaH vyAdhiH gatizca / ramiM IDAyAm / ramatiH krIDA kAmaH svargaH svabhAvatha / vahIM prApaNe / vahatiH gauH vAyuH amAtyaH apatyaM kuTumbaM ca / vasaM nivAse / vasatiH nivAsaH grAmasaMnivezazca / Rk gatau / aratiH vAyuH saraNam amukhaM kodhaH varma ca // 653 // hanteraha ca // 654 || ina hiMsAgatyo rityasmAdatiH gatyayo'sya ca aMh ityAdezo bhavati / aMhAteH vyAdhiH panthAH kAlaH rathatha // 654 // vRgo vrat ca // 655 // gd varaNa ityasmAdatiH prasayo'sya ca vat ityAdezo bhavAte | vratatiH vallI || 655 || aJca ka ca vA // 656 // azrU gatau casasmAdAtiH masayo'sya ca k ityantAdezo vA bhavati / aGkatiH vAyuH agniH prjaaptishc| aJcatiH agniH // 656 // vAterNidvA // 657 // vAMk gatigandhanayoriyasmAdatiH pratyayaH saca Nit vA bhavati / vAyatiH vAtaH / vAtiH gandhamizrapavanaH // 657 // yoH kit // 658 // yuk mizraNe ityasmAdatiH pratyayaH kidbhavati / yuvati' taruNo // 658 // pAtervA // 659 // pAMM rakSaNe ityasmAdatiH pratyayaH sa ca kidrA bhavati / patiH bhartA / pAtiH bhatI rakSitA prabhu // 659 // agivilipulakSirasti // 660 || ebhyaH kidastiH pratyayo bhavati / aga kuTilAyAM gatau / agastiH / vilat varaNe / vilastiH / pula mahaye / pulastiH / kSipIt raNe / kSiparitaH / ete laukikA RSayaH / agAMstaH vRkSajAtizca // 660 // gRdhergabh ca // 661 // gRdhUca abhikAGkSAyAmityasmAdastik pratyayo gabhU cAsyAdezo bhavati / gabhastiH razmiH // 669 // vasyartibhyAmAtiH // 662 // DEDERERE REALDES paM0 u0vi0 // 52 // Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | AbhyAmAtiH pratyayo bhavati / vasaM niyAse / yasAtayaH janapadaH / Rk gatau / arAtiH ripuH // 662 // abheryAmAbhyAm // 663 // abhipUrvAbhyAmAbhyAmAtiH pratyayo bhavati / yAMka mApaNe / mAMka mAne / abhiyAtiH abhimAtizca zatruH // 663 // yajA ya ca // 664 // yajI devapUjAdAvityasmAdAtiH pratyayo'sya ca yakAro'ntAdezo bhavati / yayAtiH rAjA // 664 // vadyavicchAdezUbhyo'ntiH // 665 // ebhyo'ntiH pratyayo bhavati / vada vyaktAyAM vAci / vadantiH kathA / aba rakSaNAdiSu / avantiH rAjA / avantayaH janapadaH / chadaN apavAraNe / yujaadirviklpitnnijnttvaadnnyntH| chadantiH gRhacchAdanadravyam // bhU sattAyAm / bhavantiH kAlaH lokasthitizca // 665 // zakaruntiH // 666 zahaMTa zaktAvityasmAdantiH pratyayo bhavati / zakuntiH pakSI // 666 // nA dAgo DitiH // 667 // naparvAta DudAgak dAne ityasmAt DiditiH pratyayo bhavati / aditiH devamAtA // 667 // dengH|| 668 // de rakSaNe ityasmAva DiditiH pratyayo bhavati / ditiH amuramAtA // 668 // vIsajyisibhyasthik // 669 // ebhyasthik pratyayo bhavati / vIMka prajanAdipu / vIthiH mArgaH / paJja saGge / sakthi UruH zakaTAGgaM ca / amuc kSepaNe / asthi paJcamo dhAtuH / / 669 // sArerathiH // 670 // saM gatAvityasmAt NyantAdathiH pratyayo bhavati / sArathiH yantA // 670 // nipakSepit // 671 // nipUrvAt pajhaM saGge ityasmAt ghidathiH pratyayo bhavati / niSaGgAthiH rudraH dhanurdharazca / ghitakaraNaM gatvArtham // 671 / / udatairNidvA // 672 // utpUrvAt k gatApityasmAt athiH pratyaya sa ca NidvA bhavati / udArathiH viSNuH / udarathiH vimaH kASThaM samudraH anaDvAMzca // 672 // aterithiH ||673shaa at sAtatyagamane ityasmAdithiH pratyayo bhavati / atithiH pAtratamo bhikssaavRttiH||653|| tanerDit // 674 // tanUyI vistAre ityasmAt DidithiH pratyayo bhavati / tithiH pratipadAdiH // 674 // uSeradhiH // 675 // uSU dAhe isasmAdadhiH pratyayo bhavati // oSadhiH udbhivizeSaH // 675 // vido radhika // 676 / / vidak jJAne iyasmAt kidradhiH pratyayo bhavati / vidradhiH vyAdhivizeSaH // 676 // vIyusuvadhagibhyo niH||677|| ebhyo niHpratyayo bhavati / vII majanAdau / veniH vyAdhiH nadI ca / yu mizraNe / yoniH prajananamaGgam utpattisthAnaM ca / puMgaT abhipave / soniH svnm| vahIM prApaNe / vahniH pAvakaH vliivrdc| aga kuTilAyAM gatau / agniH pAvakaH // 677 // dhUzAzIko isvazca // 678 // ebhyo niH pratyayo isvazcaiSAM bhavati / dhUgz kampane / dhuniH ndii| zoMca takSaNe / zaniH sauriH| zILU svabhe / ziniH yAdavaH varNazca // 678 // ludhUpracchibhyaH kit // 679 // ebhyaH kinniH pratyayo bhavati / lUgaza chedane / lUni: lvnH| dhUza kampane / dhUniH vaayuH| pracchaMt jIpsAyAm / pRzniH varNaH alpatanuH kiraNaH svargazca // 679 // sdivRtymidhmyshyttikttyverniH|| 680 // ebhyo'niH | pratyayo bhavati / Sadla vizaraNAdau / sadaniH jalam / tUG vartane / vartaniH panthAH dezanAma ca / ama gatau / amaniH agniH / dhamaH sautraH / dhamaniH yanyA rasavahA ca zirA // azauTi vyAptI / azaniH indrAyudham / aTa gatau / aniH cApakoTiH / kaTe varSAvaraNayoH / kaTAnaH zailamekhalA / aba rakSaNAdau / saTaTaMered Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza // 53 // avaniH bhUH // 680 // rakSeH kit / / 81 // bhI rAge ityasmAt kidaniH pratyayo bhavati / rajaniH rAtriH // 682 // atertniH // 682 // } |0janika kaMra gatAvityasmAdatniH pratyayo bhavati / arani. bAhamadhyam zamaH utkaniSThazca hastaH // 682 // edheriniH // 683 // edhi vRddhAvityasmAdiniH pratyayo bhavati / edhiniH medinI // 683 // zakeruniH // 684 // zaklaMT zaktA vityasmAduniH matyayo bhavati / zakuniH pakSI // 684 // ademaniH // 685 // adaM bhakSaNe ityasmAnmaniH pratyayo bhavati / amAnaH pazUnAM bhakSaNadroNI agniH jayaH hastI azvaH tAlu ca // 685 // damadubhidum ca / / 686 / / damUc upazame ityasmAt dubhiH pratyayo'sya ca dvAmityAdezo bhavAte | dundubhiH devatUryam // 686 // nIsAvyuzavalidalibhyo miH // 687 // ebhyo miH pratyayo bhavati / NIg prApaNe / nemiH cakradhArA / poca antakamarmANa / sAmi ardhavAcyavyayam / vRNTa varaNe / vamiH valmIkakAmaH / yuka mizraNe / yomiH zakuniH / zaza hisAyAm / zamiH mRgaH / pali saMvaraNe / balmiH indraH mamugdha / dala vizaraNe / dalmi Ayudham indraH samudraH zakra viSaM ca // 687 // azo razcAdiH // 688 // azauTi vyAptAvityasmAnimaH pratyayo rephazca dhAtorAdirbhavati / razmiH agrahaH mayUkhazca // 688 // srarterUcAtaH // 689 // AbhyAmiH pratyayo guNe ca kRte'kArasyokAro bhavati / saM gatau / mUrmiH sthUNA / Rk gatau / UrmiH taraGgaH // 689 // kRbhUbhyAM kit // 690 // AbhyAM kinmiH pratyayo bhavati / Du kaMga karaNe / kRmiH kSudrajantujAtiH / bhU sattAyAm / bhUmiH barAdhA // 690 // kaNerDayiH // 691 // kaNa zabde ityasmAt DidayiH pratyayo bhavati |kaayH pkssivishessH|| 691 // takivaLyAMGkamajhyaMhizadyadisaghazaupiyazibhyo riH 692 / / ebhyo ri pratyayo bhavati / taku kRcchrajIvane / takriH yuvA / vakuG kauTilye / vakriH zalyaM parazukA rathaH ahaH kuTilazca / akucha lakSaNe / akriH cihnam vaMzakaThinikazca / makuG maNDane / maGkiH maNDanam zaThaH pravakazca / ahuG gatau / aMhiH pAdaH / adherapyeke | adhuG gatyAkSepe / adhiH / zala zAtane / zadriH vanaH bhasma hastI giriH RSiH zobhanazca / adaka bhakSaNe / adriH parvataH / pala vizaraNAdau / sadriH istI giriH meSazca / azauTi vyAptau / abhiH koTiH / Du vapI vIjasantAne / vaSiH kedAraH / vazak kAntau / vazriH samuhaH // 692 // bhUsakuzivizizubhibhyaH kit // 693 // ebhyaH kidriH pratyayo bhavati / bhU sattAyAm / bhUri prabhUtam / kAJcanaM ca / pUta preraNe / sari AcAryaH paNDitazca / kuzac zleSaNe / kuzriH RpiH / vizat pravezane / vidhi- mRtyuH Rpizca / zubhi dIptau / zubhiH yatiH vipraH darzanIyaM zubhaM satyaM ca // 693 // juSo razca vaH // 694 // japac jarasItyasmAt kiMdriH pratyaya iri sati rephasya vakArazca bhavati / jIviH / zarIram // 694 // kundrikuyAyaH // 695 // kubyAdayaH zabdAH kidriprayayAntA nipAtyante / kupaH kautezca dazAnta / kundriH RpiH / kuddhiH parvataH vApiH samudrazca / AdigrahaNAt kSauteo'ntaH / kSudriH samudraH / ateMgo'ntaH / Rni. lokanAyaH / zake: zakiH valavAnityAdayo'pi bhavanti // 695 // rAzadizakikavadibhyastriH // 616 // ebhyAsaH pratyayo bhavati |raaNk dAne / rAtriH ni 80 // 53 // Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shaa| zadalaM zAtane / zaniH kujaH krozcaca / zaklaMTa zaktau / zaniH kauzcaH RSizca / kada vailavye satraH / katriH RpiH / adaM bhkssnne| adhiH RSiH // 196 // ptertriH||697|| pala gatAvisasmAdadhiH pratyayo bhavati / patatriH pakSI // 697 // ndivlyrtikRterriH|| 698 // ebhyo'riH pratyayo bhavati / Nada avyakte zabde / nadariH paTahaH / valli sNvrnne| vallariH lanA vINA sasyamArI ca / *ka gatI / arariH kapATam / kRtat chedane / katAraH kezAdika-nayantram // 698 // masyasighasijasyanisahibhya uriH // 699 // ebhya uriH matyayo bhavati / masaic pariNAme / masuriH marIciH / amUca kSepaNe / asuriH saMgrAmaH / ghAlaM adane / ghariH agniH / jasUc mokSaNe / jasari samAptiH azaniH araNiH krozca / agu gato / aGguriH krshaakhaa| latve, aGguliH / pahi marpaNe / sahuriH pRthvI akrodhana. anaDvAn saMgrAmaH andhakAraH sUrgazca // 699 // suhe phit // 700 // muhauca vaicitye ityasmAt kiduriH pratyayo bhavati / muhariH anaDvAMzca // 700 / / dhUmUbhyAM likliNau // 702 // AbhyAM yathAsaMkhyaM lik liN etau pratyayau.bhavataH / bhUgA kampane / dhUli: pAMmuH / mRGpandhane / mauliH mukuTaH // 701 // pAvyaJjibhyAmaliH // 702 // AbhyAmaliH pratyayo bhavati / paTa gatau NyanaH / pAThaka vRkSavizeSaH / aJjaupa vyaksAdau / aJjaliH / pANipuTaH praNAmahastayugmaM ca // 702 // bhAsAlibhyAmokulimalI // 703 // AbhyAM yathAsaMkhyamohAlamalItyetau pratyayau bhavataH / mAMka mAne / maukuliH 11 kAkaH / zala gatau nnyntH| zAlmaliH vRkSavizeSaH // 703 // dRpravabhyo viH // 704 // ebhyo viH pratyayo bhavati / dRz vidAraNe / darviH taH / pRza hai? paalnpuurnnyoH| parviH kaGkaH hiNsrshc| vRgazu vrnne| varviH zakaTaM dhAtrI kAkaH zyenazca // 704 // jRzastRjAgRkRnIghRpibhyo Dit // 705 // ebhyo vitiH pratyayo bhavati / jRSaca jarasi / jIviH vAyuH pazuH kaNTakaH zakaTaH madguH kAyam gulmaM zaGkA vRddhavRddhabhAvazca / zRz hiMsAyAm / zIviH hiMsaH kRmi nyakuzca / stRgaz AcchAdane / stIrviH garviSThaH adhvaryuH bhagaH tanuH rudhiraM bhayam tRNajAti: namaH ajazca / jAgRk nidrAkSaye / jAyAvaH rAjA aniH prabuddhazca / DivAnna guNaH / du kuMga karaNe / kRSiH rudraH tantuvAyaH tantuvAyadravyam rAjA ca / yadupajJaM kRvaya iti purA pazcAlAnAcakSate / NIg prApaNe / nIviH paridhAnagranthiH mUladhanaM ca / dhUpU saMgharSe / ghadhiH varAhaH vAyu Agnazca / / 705 // chavichivisphavisphivisthAvisthividavidIvikikivididividIdivikikIdivikikidIvizivyaTavyAdayaH // 706 // | ete ki dimatyayAntA nipAtyante / chyateIsvazca / chaviH tvak chAyA AvaraNaM ca / chidalRk ca / chiviH phalgudravyam / sphAyateH sphasphibhAvau ca / sphaviH vRkssjaatiH| sphiviH vRkSaH udazviJca / tiSThateH sthasthibhAvau ca / sthAvaH prasevakaH tantuvAyaH sImA AgaH ajaMgapaH svargaH kuSThI kuSThimAMsaM phalaM ca / sthiviH sImA / damelaka ca / daviH dharmazIla dAtA sthAnaM phAlazca / dIvyatedIrghazca / dIviH kitavaH dyutimAn kAla: vyAghrajAtizca / kitedvitvaM pUrvasya catvAbhAvo lukca / kikiviH pakSivizeSaH / divedvitvaM pUrvasya dIrghazca vA / ziviH svargaH / dIditiH annaM svargazca / kiteH kikIdibhAvadha / kikIdiviH varNaH pakSI ca / kikipUrvAda dIvyate GOVAVAL Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HIRAT dIrghazca / kikIta kurvan dIvyatIti kikidIviH cApaH / zIDo harakhaca / ziviH rAjA | aTerat cAntaH / aTaviH araNyam / AdigrahaNAdanye'pi // 706 // Blood // 54 // muSipluSizuSikuSyasibhyaH sik||707||ebhyH kina simpratyayo bhavati |mupppuu daahe| mukSiH aniH udapAnazca / plakSiH agniH jaTharaM kuzUlazca |shupNc zopaNe / zutiH vAyuH nidAghaH yavAsakA tejazva / kupaz nissk| kukSiH jaTharam / azauTi vyAptau / akSi netram / / 707 // gopAderanerasiH // 708 // gopa ityAdibhyaH parAdanak prANane isasmAt asiH matyayo bhavati / gopAnasi: saudhaagrbhaagcchdiH| citrAnasiH jalacara ekAnasiH ujjynii| vArANasiH kAzI ngrii||708||vRdhpRvRsaabhyo nasiH 11 // 709 // ebhyo nasiH pratyayo bhavati / dRg varaNe / varNasiH taruH / (g dhAraNe / dharNasiH zailaH lokapAlaH jalaM mAtA c| pRz pAlanapUraNayoH / pasiH jaladharaH ulUkhalaM zAkAdizva / vRz varaNe / varNAsaH bhUmiH / poMca antakarmaNi / sAnasiH snehaH nakhaH hiraNyam RNaM sakhA sanAtanazca / / 709 // triyo hik // 710 // vIz varaNe ityasmAtra kina hiH prasayo bhavati / bIhiH dhAnyavizeSaH // 710 // tRstRtandritavyavibhya IH ||711ebhy I. pratyayo bhavati |tR plvntrnnyoH| tarI: nauH agniH vAyuH plavanazca // stRgaz AcchAdane | starIH tRNaM dhUmaH meghaH nadI zayyA ca / tandriH sAdamohanayoH sautraH / tandrIH mohanidrA / tatriNa kuTumbadhAraNe / tantrIH zuSkasnAyuH vAditraM vINA AlasyaM ca / aba rakSaNAdau / avIH prakAzaH AdityaH bhUmiH pazuH rAjA strI ca // 711 // naDerNit / / 712 // naDeH sautrAdIH pratyayaH sa ca Nidbhavati / nADI AyatazupiraM dravyam ardhamuhUrtazca // 712 // vAtAt pramaH kit // 713 // vAtapUrvapadAva preNopasRSTAt mAk mAne ityasmAt kidIH pratyayo bhavati / vAtapramIH vAtyA azvaH vAtamRgaH pakSI zamIvRkSazca // 713 // yApAbhyAM de ca // 714 // AbhyAM kidIH pratyayo'nayozca de rUpe bhvtH| yA pApaNe / yayIH mokSamArgaH divyavRSTiH AdityaH avazca / pA pAne / papI: razmiH sUryaH hastI ca // 714 // lakSermo'ntazca // 715 // lakSINa darzanAGkanayorityasmAdIH pratyayo makArazcAnto bhavati / lakSmI shriiH|| 715 // bhRmRtRtsaritanidhanyanimanimasjizIvaTikaTipaTigaDicaJcyasisitrapizRskRlihiklidikandIndivinyandhivandhyaNiloSTikundhibhya uH // 716 // ebhya, uH pratyayo bhavati / TuDa ma~gaka popaNe ca bhaMga bharaNe vA / bharuH samudraH nANeH bhartA ca / mRta prANatyAge / maruH nirjalo dezaH girizca / tR plavanataraNayoH / taruH vRkSaH / tsara chadmagatau / saruH AdarzakhaDgAdigrahaNapradeza vaJcakaH kSurikA c| tanUyI vistaare| tanuH / dehaH sUkSmazca / dhana dhAnye sautraH / dhanuH akhaM dAnamAnaM ca / anan prANane / anuH prANaH / anu pazcAdAdyarthe'vyayam / manic jJAne / manyI vopane vA / manuH prajApatiH / Tu masnot zuddhau / madguH jalavAyasaH / zI svapne / zayuH ajagaraH svapnaH Adityazca / vaTa veSTane / baTuH mANavakaH / kaTe varSAvaraNayoH / kaTuH / / rasavizeSaH / paTa gatau / paTuH dkssH| gaDa secane / gaDaH ghATAmastakayomadhye mAMsapiNDaH sphoTazca / caJca gatau / cakSuH pazimukham / asUca kSepaNa / asavaH prANAH / vasaM nivAthe / vasu dravyaM tejo devatA ca / vasuH kazcidrAjA / pauSi lajjAyAm / trapu lohavizeSaH / zRza hiMsAyAm / zAruH kroya. 11 // 14 // Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . v 9 coccommere ededraMore..] AyudhaH zci / ausva zabdopatArayoH / svataH pratApaH vajaH bajAsphAlanaM ca | Nihauca bhItI / snehuH candramAH sannipAtajo vyAdhivizeSaH pittaM vanaspatizca / klidoca ArdrabhAve / ladaH kSetraM candraH agam zarIrabhaGgazca / kledayatIti kleduH candramA isanye / kadu rodanAhAnayoH / kanduH pAkasthAnam sUtrotaM ca kIDanam / idu paramaizvarye / induH candraH / biTu avayo / vinduH vimud / andhaN dRSTayupasaMhAre / andhaH kUpaH vraNazca / vandhaMz bandhana / bandhuH svajanaH / bandhu dravyaM / aNa zabde / aNuH pudgalaH yUkSmaH rAlakAdizca dhAnyavizepaH / loSTi sNghaate| loSTaH mRpinnddH| kunthara saMkleze / kunthuH suukssmjntuH||716|| syaBIndisRjibhyAM sindhrajjau ca // 717 // AlyAmuH pratyayo'nayozca yathAsaMkhyaM sindh rajja ityAdezau bhavataH / syandauG sravaNe / sindhuH nadaH nadI samudrazca / sunaMta visarge, sRjiMca visarge vA / rajjuH davarakaH // 717 // paMsadIrghazca // 718 // pasuNa nAzane ityasmAduH pratyayo dIrghazcAsya bhavati / pAMzuH pArthivaM rajaH // 718 // azerAno'ntazca // 719 // azauTi vyAptAvityasmAduH pratyayo'kArAca paro no'nto bhavati / aMzuH razmiH sUryazca / prAMzuH dIrghaH // 719 // namena ka ca // 720 ||nnmN prahale ityasmAduH pratyayo'sya ca nAk ityAdezo bhavati / nAkuH vyalIkam vanaspatiH RSiH valmIkazca // 720 // manijanibhyAM dhatau ca // 721 // AbhyAmuH prayayo'nayAMzca yathAsaMkhyaM dhakAratakArau bhavataH / manica jJAne / madhu kSaudram zIdhu ca / madhuH asuraH mAsazca caitrH| janaici prAdu| bho / jatu lAkSA / / 721 // arjej ca // 722 // arja arjane isasmAduH pratyayo'sya ca Rja ityAdezo bhavati / Rju akuTilam // 722 // kRtestak ca / / 723 // kRtet chedane kRtaipa veSTane ityasmAdvA jaH pratyayo bhavati asya ca taI ityAdezaH / tadduH cundaH sUtraveSTanazalAkA ca / / 723 // neraceH // 724 // nipUrvAdazcateruH pratyayo bhavati / nyaH mRgaH RSizca / / 724 // kimaH zrI Nit // 725 // kimpUrvAta zRz hiMsAyAmityasmAt NiduH pratyayo bhavati / kizAruH zukadhAnyazikhA uSTaH hisraH ipuzca // 725 // mivahicaricaTibhyo vA // 726 // ebhya uH pratyayaH sa ca NivA bhavati / hu minTa prakSepaNe / mAyaH pitaM mAnaM zabdazca / gomAyuH zRgAlaH / mayuH kinnaraH uSTaH prakSepaH AkUtaM ca / baahulkaadaatvaabhaavH| vahIM prApaNe / vAhuH bhujaH / bahu prabhUtam / cara bhakSaNe ca / cAru zobhanam / carantyasmAddevapitRbhUtAni ityapAdAne'pi bhImAditvAva, caruH devatoddezena pAkaH sthAlI ca / caTaNa bhede / cATu miyAcaraNam paTujanaH priyavAdI sphuTavAdI dampagram ziSyazca / caTu piyAcaraNam // 726 // RtRzRmabhrAdibhyo ro lazca // 727 // ebhyo NiduH pratyayo rephasya ca lakAro bhavati / Rgato, na pApaNe ca vA / AluH zleSmA zleSmAtakaH kandavizepazca / tR plavanataraNayoH / tAlu kAkudam / zRz hiMsAyAg / zAluH hisaH kapAyazca / maMt prANatyAge / mAluH patralatA yasyA mAludhAnIti prsiddhiH| Tu Du bhaMga popaNe ca / bhAluH indraH / AdigrahaNAdanye'pi // 727 // kukastharAicaH k ca // 728 / / AbhyAM parAt vaco NiduH pratyayo bhavani kakArazcAntAdezaH / vak bhApaNe, vagaka vyaktAya vAci / kRkamavyaktaM brUte vakti vA kukavAkuH kukhuTaH kRtalAsaH kha RENERena 8.~ Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaza: arIdaya / parAsyAH udhvaniH // 728 // pRphASiSIpikahibhidividimRdivyAdhigRdhyAdibhyaH kit // 729 // ebhyaH kidA pratyayo bhAti / 6500vi0 // 55 // paz pAlanapUraNayoH / puruH mahAn lokaH samudraH yajamAnaH rAjA ca kazcit // ke zabda / kuH pRthvI / hupaca tuSTI, hupU alIke vaa| hupuH tuSTaH alIkaH sUryAgniza-1 shinshc| jidhRpAda praaglbhye| dhUpa pragalbhaH saMtApaH utsAiH parvatazca / ipat icchAyAm / ipuH zaraH / kuhaNi vismApane / kuhuH nssttcndraamaavaasyaa| pipI vidAraNe / bhiduH bajaH nandapadhAdidara jAne / viduH istimasta kaikadezaH / mRda sode| mRduH aphaThinaH / vyathaMca taaddne| vidhuH candraH vAyuH agnizca / gRdhU abhikAGkSAyAm / gRdhuHkAmaH / AdigrahaNAta parIca ApyAyane, pUraNa ApyAyane vA / pUritamanena yazasA sarvamiti pUruH raajrpiH| evamanye'pi // 729 // rabhiprathibhyAmaca rasya / / 730 // AbhyAM kidaH pratyayo rephaspaca kAro bhavati / rabhiM rAmasthe / prabhavaH devAH / mAthipa prakhyAne | pRthuH rAjA vistIrNazca ||730||spshibhrsjeH sluka ca // 731 // AbhyAM kiduHmatyayaH sakArasya luru ca bhavati / saziH sautraH tAlavyAntaH / pazuH tiryaG matravadhyazca jnH| bhrasjIda pAka / bhRguH prapAtaH brahmaNazca mutaH / kittvAt grahabazcabhrasjapraccha iti yat / nyAnapAdaya iti gatyam // 731 // duHravapavanibhyaH sthaH / / 732 // dus su apa bani ityetebhyaH parAt SThA gatiniTattApityasmAt kiduH pratyayo bhavati / duHSTha azobhanam / suSTha sAtizayam / apachu vAmam / vaniSThaH vapAsaMnihito'vayavaH azvaH saMbhaktaH apAnaM ca // 732 // haniyAkRbhUpatRtro ke |pa // 733 // ebhyaH kiduH pratyayo de rUpe caipAM bhavataH / hanaka hisAgatyoH / jaghnuH indraH vegavAzca / yAk mApaNe / yayuH azvaH yAyAvaraH svargamArgazca / Du 13 kuMga karaNe / cakru karmaTha vaikuThazca / Tui bhRgaka popaNa ca. bhuMga bharaNe vA / babhruH RpiH nakulaH rAjA varNazca // pRz pAlanapUraNayoH / pupuruH samudraH candraH lokazca / tR plavanataraNayoH / titiruH patanaH / trai pAlane / tatruH naukA // 733 / / kuna hata ur ca // 734 // AbhyAM kiduH pratyaya RkArasya cor bhavati / kRt vikssepe| kuruH rAjapiH / kuravaH janapadaH / gRza zabde / guru! AcAryaH laghupatipakSaH pUjyazca janaH // 734 // pacericAtaH // 735 // Du pacIpa pAke ityasmAdaH pratyayo'phArasya cekAro bhavati / picuH nirasyIkRtaH karpAsaH // 735 // aterUca // 736 // Rk gatAvityasmAduH pratyayo'sya ca UrityAdezo bhvti| UruH zarIrAGgam // 736 // mahatyurca // 737 // artermahatyabhidheye u. pratyayo'sya corityAdezo bhavati / uru vistIrNam // 737 uD ca bhe // 738 // arbha nakSatre'bhidheye uH pratyayo dhAtozca uDAdezo bhavati / uDu nakSatram // 738 // mliH ka ca // 739 // zlipaMca AliGgane ityasmAt kiduH pratyayaH kakArazcAntAdezo bhavati / likuH mRgAsthi savyavasAyaH rAjyaM jyotiSa sevakazca // 739 // racilaciAliGgernaluk ca // 740 // ebhya uH pratyayo nakArasya ca lum bhavati / raghulaghuG gatau / raghuH rAjA / laghu tucchaM zIghra ca / liguNa citrIkaraNe / liguH RSiH sevakaH mUrkha bhUmivizeSazca // 740 // pImRgamitradevakumAralokadharmavizvasunAimAvenyo yuH // 741 // pImRgamitradevakumAralokadharmanigvasumnAzman aba ityetebhyaH parAta yAMka mApaNe ityasmAt kiduH pratyayo bhavati / pIyuH ulUka AdityaH suvarNa kAlazca / // 55 // lipaMc AliGga va ca / liguNa ci39|| racilaDiyA Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. mRgayuH vyAdhaH mRgazca / mitrayuH RSiH mitravatsalazca / devayuH dhArmikaH / kumArayuH rAjaputraH / lokayuH vAkyakuzalaH janaH / dharmayuH dhArmikaH / / vizvayuH vAyuH / sumnayuH yajamAnaH azmayuH mUrkhaH / avayuH kAvyam // 741 // parAbhyAM zRkhanibhyAM Dit // 742 // parApUrvAbhyAM yathAsaMkhyaM zRkhanibhyAM DiduH pratyayo bhavati / zRz hiMsAyAm / parAn zRNAti parazuH kuThAraH / khang avadAraNe / AkhuH mUpikaH // 742 // zubheH sa ca vA // 743 // zubhi dIpsAvityasAt DiduH pratyayo bhavati asya ca dantyaH so vA / suH zuzca pUjAyAm / supuruSaH shunaasiirH|| 743 // yudbhyAm // 744 // AbhyAM diduH pratyayo bhavani / dhuMka abhigame / ghuH svargakrIDA svargazca / draM gatau / duHkSazAkhA vRkSazca // 744 // haripItamitazata vikukanyo duvaH // 745 // haripItamitazatavikukad ityetebhyaH parAt DhuM gatAvityasmAt diduH pratyayo bhavati / haridvaH vRkSaH RSiH parvatazca / pItadraH devdaaruH| 1 mitadruH samudraH turagaH mitaMgamazca / zatadrurnAma nadaH nadI ca / vidruH dArumakAraH vRkSazca / kudruH vikalapAdaH / kadurbhAgamAtA vandijAtiH gRhagodhA varNazca // 745 // kevayaMbhuraNyavadhvarvAdayaH // 746 // kedayavAdayaH zabdA DiduprasayAntA nipAsante / kevalapUrvAdyAtelelopazca / kevalo yAti kevayuH RSiH / bhUpUrvAdyAterbhuraNa cAdau / bhuvaM yAti bhuraNyuH agiH / adhvaraM yAti, pUrvapadAntalope, avayuH Rtvik / AdigrahaNAt caran yAti caraNyuH vAyuH / abhipUrvasya cAznAterabhIzuH razmiH // 746 // zaH sanmaca // 747 | zoMca takSaNe ityasmAt DiduH pratyayaH sa ca sanvad bhavati / sani ivAsmin dvitvaM pUrvasya cetvaM bhavatItyarthaH / zizuH vAlaH // 747 // taneuH // 748 // tanUyI vistAre ityasmAt DidauHpratyayo bhavati sa ca sanyat / titauH paripavanam // 748 // kaizIzamiramibhyaH kuH|| 749 // K ebhyaH kuH pratyayo bhavati / ke zabde / kAkuH svaravizeSaH / zIGk svame / zekuH udbhivizeSaH / zamaca upazame / zaGkuH kIlakaH vANaH zUlam AyudhaM cindaM chalakazca / rami krIDAyAm / rakuH mRgaH // 749 ||hiyH kidro lazca vA // 750 // hrIMk lajjAyAmityasmAtra kina ku: pratyayo rephasya ca lakAro vA bhavati / hI ku: hIkuzca pujanunI lajjAvAMzca / hIkuH vanamArjAraH // 750 // kiraHSa ca // 751 // kRt vikSepe ityasmAt kina kuH pratyayaH pakArazcAntAdezo bhavati / kiSkuH chAyAmAnadravyam // 751 // caTikaThipardibhya AkuH // 752 // ebhya AkuH pratyayo bhavati / caTaNa bhede / caTAkuH RSiH / zakunizca / kaTha kRcchajIvane / kaThAku: kuttumbpopkH| pardi kutsite zabde / padAkuH bhekaH vRzcikaH ajagarazca // 752 // sivikuTikaThikakRSikraSibhyaH kita // 753 / ebhyaH kidAkuH pratyayo bhavati / pivUca utau / sivAkuH RSiH / kuTat kauTilye / kuTAku: viTapaH / kuThiH sautraH / kuThAkuH zvabhram / kuMDa zabde / kuvAkuH pakSI / kupaz niSkarSe / kuSAkuH pikaH amiH paropatApI ca / kRpI vilekhane / kRSAkuH kRSIvalaH // 753 // upasargAcerDit // 764 // / upasargapUrvAt cigd cayane. ityasmAt DidAkuH pratyayo bhavati / upacAkuH saMcAzca RSiH / nicAkuH nipuNaH RSizca // 754 // zalerakaH / / 755 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 56 // bhominala gatAvitya-mAt aGkaH pratyayo bhavati / zalaGkaH RSiH // 755 // sRpabhyAM vAkuk // 766 // AbhyA kit dAkuH pratyayo bhavati / saM gatau / sadAkuH 1300vi0 davAmiH vAguH AdityaH vyAghraH zakuniH astaH bhartA gotrakRca / pRha pAlanapUraNayoH / pRdAkuH sarpaH gotrakRca // 756 // iSeH khAkuk ca // 757 // ipat icchAyAmityasmAt phit svAkuH pratyayA bhavati / ikSvAkuH AdivAdhiyaH / / 757 // phalivalyameNuH // 758 // ebhyo guH pratyayo bhavati / phala niSpattau / phalgu asAram / bali saMvaraNe / balgu madhuram zobhanam ca / valguH pakSI / ama gtii| aGgaH zarIrAvayavaH // 758 // damelak ca / / 759 // damUca upazame ityasmAdH pratyayo'tyasya ca lum bhavati / daguH RpiH // 759 // hehina p||760 hiMda gativRddhyorityasmAdgaH pratyayo hina cAsyAdezo bhavati / hinaH rAmaThaH // 760 // pIkapainIleradguk // 761 // ebhyaH kidachuH pratyayo bhavati / prIz vRptikAntyoH / priyaGguH phalinI rAlakazca / ke zabda / kaDguH aNuH / zoSaNe / paI khaJjaH / NIla vaNe / nIlaguH kRmijAtiH zRgAlazca // 761 // avyartigRbhyo'TuH // 762 / / ebhyo'TuH pratyayo bhavati / ava rakSaNAdau / avaTuH | kATikA / Rk gatau / araTuH vRkSaH / gat nigaraNe / garaduH dezavizeSaH pakSI ajagarazca // 732 // zalerAhuH // 763 // zala gatAvityasmAdAtuH pratyayo bhavati / zalATuH komalaM phalam // 763 // aLyaveriSThuH // 764 // AbhyAmiSThuH pratyayo bhavati / aauSa vyaktyAdau / ajiSThuH bhAnuH agnizca / ava rakSa- 16 NAdau / aviSThuH azvaH hotA ca // 764 // tamimanikaNibhyo haH // 765 // ebhyo duH pratyayo bhavati / tanyI vistaare| taNDuH prathamaH / manic jJAne / maNDaH RpiH / kaNa zabde / kaNDaH vedanAvizeSaH // 766 // panedIrghazca // 766 // pani stutAvityasmAt duHpratyayo dIrghazca bhavati / pANDaH varNaH kSatriyazca // 766 // palimRbhyAmANDakaNDakau // 767|| AbhyAM yathAsakhyamANDaH kaNDak ca pratyayau bhvtH| pala gatau / palANDaH lshunbhedH| mRt maanntyaage| mRkaNDuH RSiH // 767 // ajisthAyarIbhyo NuH // 768 // ebhyo NuH pratyayo bhavati / aja kSepaNe ca / veNuH vNshH| SThA gatinivRttau / sthANuH zivaH UrdhvaM ca daaru| vRg varaNe / varNaH nadaH jnpdshc| rIz gatirepaNayoH / reNu: dhuliH // 768 // viSeH kit // 769 // viplukI vyAptAvityasmAt kina NuH pratyayo bhavati / viSNaH hariH // 769 // kSiperaNuka // 720 // kSipIt praraNe ityasmAt kidaNuH pratyayo bhavati / sipaNaH samIraNaH vidyucca // 770 // aoriSNuH // 771 // aJjApa vyaktyAdAvityasmAdiSNuH pratyayo bhavati / aJjiSNuH ghRtam // 771 // kRhabhUjIvigamyAdibhya eNuH // 772 // ebhya eNuH pratyayo bhavati / gTu hiMsAyAm Du kuMga karaNe vA / kareNuH hastI / iMg haraNe / ireNuH gandhadravyam / bhU mattAyAm / bhayeNaH bhavyaH / jIva prANadhAraNe / jIvaNuH auSadham / gamlaM gtau| gameNuH gantA / AdigrahaNAt zamuc upazaye, zameNuH upshmnm| yajI devapUjAdau / yajeNuH yajJAdiH / DupacIppAke / paceNuH pAkasthAnam / padeNuH vaheNurityAdi // 772 // kRsikamyamigamitanimanijanyasimasisacyavibhAdhAgAglAmlAhanihAyAhikuzipUbhyastun // 773|| ebhyastun pratyayo bhavati / hu kaga krnne| kartuH karmakaraH / piMgT bandhane / setuH na Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | dIsaMkrayA kamUG kAntau / kantuH kadarpaH kAmI manaH kusUlaca / ama gatau / antuH rakSitA lakSaNaM c| gamlaM gatau / gantuMH pthikH| AgantuH avAstavyo janaH / tanUyI / vistAre / tantuH sUtram / manica jJAne / mantuH vaimanasyam niyaMvadaH mAnazca / janaici prAdurbhAve / jantuH prANI / aska bhuvi / astuH astibhAvaH / vAhulakAt / bhUbhAvAbhAvaH / masaica pariNAme / mastu dadhimUlavAri / paci secane / saktuH yvvikaarH| aba rakSaNAdau / otuH biDAlaH / bhAk dIptau / bhAtuH dIptimAn zarIrAvayavaH agniH vidvAMzca / Du dhAraka dhAraNa ca / dhAtuH lohAdiH rasAdiH zabdaprakRtizca ! maiM zabda / gAtuH gAyanaH udgAtA ca / glaiM harSakSaya / glAtuH srujH| glaiM gAtravinAma / mlAtuH dInaH / hanaka hiNsaagtyoH| hantuH AyudhaM himazca / o hAMka tyAge / hAtuH mRtyuH mArgadha / yAMka prApaNe / yAnuH pApmA janaH rAkSasazca / / hiMda gativRddhyoH / hetuH kAraNam / kruzaM AhAnarodanayoH / kroSTA zRgAlaH / pUgA pavane / potuH pavitA / nitkaraNaM 'kruzastunastRc puMsi' ityatra vizeSaNArtham // 773 // vaseNivA // 774 // vasaM nivAse ityasmAt tun pratyayaH sa ca NivA bhavati / vAstu gRhaM gRhabhUmizca / vastu sat nivezabhUmizca // 774 // pa. pIpyau ca vA // 775 // pAM pAna ityasmAt tun pratyayo bhavati asya ca pIpi ityAdezau vA bhavataH / pItaH AdityaH candraH hastI kAlaH cakSuH vAlaghRtapA-| nabhAjanaM ca / pitaH prajApatiH AhArazca / pAtuH rakSitA brahmA ca // 775 // Apo'p ca // 776 // ApalaMda vyAptAbilasmAttun pratyayo'sya cApa ityAdezo bhavati / aptuH devatAvizeSaH kAlaH yAjakA yajJayAnizca ||776||ajytH kit // 777 // AbhyAM kittun pratyayo bhavati / aJjoe vyaktyAdiSu / aktuH indraH | viSNuH rAtrizca / k gatau / RtuH hemantAdiH strIrajaH tatkAlazca // 777 // cAyaH ke ca // 778 // cAyuga pUjAnizAmanayoH ityasmAttun pratyayo'sya ca ke ityAdezo | bhavati / ketuH dhvajaH grahazca // 778 // vahimahiguhyedhibhyo'tuH // 779 // ebhyo'tuH pratyayo bhavati / vahI pApaNe / vahatuH vivAhaH anaDvAn agniH kAlazca / maha pUnAyAm / mahatuH agniH / guhauga saMvaraNe / gRhatuH bhUmiH / edhi vRddhau / edhatuH lakSmIH puruSaH agnizca // 779 // kRlAbhyAM kit // 780 // AbhyAM kidatuH pratyayo bhavati / hu kuMga karaNe | RtuH yajJaH / lAMka AdAne / latuH pAzaH // 780 // taneyatuH // 781 // tanUyI vistAre ityasmAdyatuH pratyayo bhavati / tanyatuH vistAraH vAyuH pUrvataH sUryazca // 781 // jIberAtuH // 782 // jIva prANadhAraNe ityasmAdAtuH pratyayo bhavati / jIvAtuH jIvanam auSadham annam udakaM dravyaM ca / / 782 / / yameduk // 783 / / ya uparame ityasmAt kit duHpratyayo bhavati / yaduH kSatriyaH ||78shaa zIGo dhuk // 784 // zIphU svapne ityasmAt kidadhuH pratyayo bhavati / zIdhu madyavizeSaH // 784 // dhUgo dhuna ca // 785 // dhUgaz kampane ityasmAt dhuk pratyayo'sya ca dhun ityAdezo bhavati / dhundhuH dAnavaH // 785 // dAbhAbhyAM nuH // 786 // AbhyAM nuH pratyayo bhavati / Du dAMgA dAne / dAnuH gantA yajamAnaH vAyuH AdityaH dakSiNArthaM ca dhanam / bhAMka dIptau / bhAnuH sUryaH razmizca / citrabhAnuH agniH / svarbhAnuH rAhuH / vizvabhAnuH AdityaH // 786 // dheH zit // 787 // dhe pAne ityasmAnnuH pratyayo bhavati sa ca shit| Recenteeneeeeeeeeeeer Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza // 57 // zitvAdAtsaMdhyakSarasyeti AkAro na bhavati / dhenuH abhinavamasavA gavAdiH // 787 // sUGaH kiMt // 788 // pUGak prANigarbhavimocana ityasmAt kiMtu nuH pratyayo bhavati / sUnuH putraH // 788 // ho jaha ca // 789 // o hAMka tyAge ityasmAtkintuH pratyayo'sya ca jaha ityAdezo bhavati / jahuH gaGgA pitA // 789 // vaceH kagau ca // 790 // vacak bhASaNe ityasmAnnuH pratyayaH kakAragakArau cAntAdezau bhavataH / vaktuH vastu vAgmI || 790 // kuhanestuknukau // 791 // AbhyAM kitau tutu iti pratyayau bhavataH / Da kaMg karaNe / kRtuH karmakAraH / kRNuH kozakAraH kAruzca / ina hiMsAgatyoH / hatuH himaH / hanuH vaktraikadezaH / bAhulakAnnalopaH // 791 // gameH sanvaca // 792 // gamlaM gatAvityasmAt tuknuko sanvat ca bhavataH / jigantuH brAhmaNaH divasaH mArgaH mANaH agniya / jigannuH | mANaH vANaH manaH mInaH vAyuzca // 792 || dAbhukSaNyundinadivAdipatyAderanuG // 793 // ebhyo DindanuH pratyayo bhavati / Du dAMga dAne / danuH dAnavamAtA / bhrU sattAyAm / bhuvanuH meghaH candraH bhavitavyatA haMsazca / kSaNUyI hisAyAm / kSaNanuH yAyAvaraH / undaip chedane / udanuH zuruH / Nada avyakte zabde / nadanuH meghaH siMhava / vada vyaktAyAM vAci / vadatuH vaktA / patlu gatau / patatuH zyenaH / AdigrahaNAdanye'pi / kistramakRtvA jitkaraNaM vadedabhAvArtham // 793 // kRzerAnuk // 794 // zac tanutve ityasmAtkidAnuH pratyayo bhavati / kRzAnuH vahniH // 794 // jIveradAnuk / / 795 / / jIva mANadhAraNe ityasmAt kiT radAnuH pratyayo bhava ti / jIradAnuH / kiraNaM guNapratiSedhArtham / valope hi nAmyantasvAt guNaH syAt // 795 // caceraknuH // 796 // vacaka bhASaNe ityasmAdaktuH pratyayo bhavati / vacaktuH vAgmI AcAryaH brAhmaNaH RSitha || 796 // hRSipuSiSupigadimadinandigADimaNDijaniratAnibhyo rittuH // 797 // ebhyo Nyantebhya ittuH pratyayo bhavati / hRpaMca tuSTau hapU alI ke vA / harpayitnuH AnandaH svajanaH ropajIvI miyacadatha / pupaMc puSTau / poSayitnuH bhartA meghaH kokilA / ghupUN vizabdane / | ghopayitnuH kokilaH zabdatha / gadaN garje / gadayitnuH parjanyaH vAvadUkaH bhramaraH kAmazca / madec harpe / madayitnuH madirA suvarNam alaMkAratha / TuM nadu samRddhau / nandayitnuH putraH AnandaH pramuditazca / gaDa secane / gaDayitnuH balAhakaH / maDa bhUSAyAm / maNDayituH maNDathitA kAmuka / janaici prAdurbhAve / janayitnuH pitA / stanaN garje / stanayitnuH meghaH meghagarjitaM ca // 797 // kasyatisyAmipuk // 798 // AbhyA kidipuH pratyayo bhavati / kasa gatau / kasipuH asanaH / Rk gatau / ripuH zatruH // 798 // kasyamibhyAM vuH // 799 // AbhyA buH pratyayo bhavati / kamUG kAntau / kambuH zaGkhaH / ama gatau / ambu pAnIyam // 799 // abhraramuH // 800 // abhra gatAvityasmAdabhuH pratyayo bhavati / abhramuH devahastinI // 800 // yajizundhidahida sijanimanibhyo yuH // 801 // ebhyo yuH matyayo bhavati / yajI devapUjAdau / yajyuH agniH adhvaryuH yajvA ziSyatha / zundha zuddha agniH AdityaH pavitraM ca / dahaM bhasmIkaraNe / dachuH agniH / damUca upakSaye / dasyuH cauraH / janaici prAdurbhAve / janyuH apatyaM pitA vAyuH prAdurbhAvaH prajApatiH 160 u0vi0 // 57 // Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pANI ca / manic jJAne / manyuH kRpA krodhaH zokaH Rtuzca // 801 // bhujeH kit / / 802 // bhujap pAlanAbhyavahArayoH ityasmAt kina yuH pratyayo bhavati / bhujyuH agniH AdityaH garuDaH bhogaH RSizca // 802 // saterayvanyU / / 803 / / saM gatAvityasmAt ayu anyu iti pratyayau bhavataH / sarayuH nadI cAyuzca / dIrghAntamimamicchantyeke / sarayUH / zliSTanirdeza ttadApi saMgRhItam / saraNyuH meghaH azvinomAtA samegho vAyuzca / / 803 // bhUkSipicareranyuk // 804 // ebhyaH kidanyuH pratyayo bhavati / bhU sattAyAm / bhuvanyuH IzvaraH agnizca / kSipIt meraNe / kSipaNyuH vAyuH vasantaH vidyut arthaH kAlazca / cara bhakSaNe ca / caraNyuH vaayuH||804|| mustyuk // 805 // maMta pANatyAge ityasmAt kina tyuH pratyayo bhavati / mArayatIti mRtyuH kAlaH maraNaM ca // 8 // 5 // cinIpamyiAzibhyo ruH // 806 // ebhyo ruH pratyayo bhavati / ciMgd cayane / ceruH muniH| NIMga prApaNe / neruH janapadaH / pIGc pAne / peruH sUryaH giriH phalaviGkazca / mIca hiMsAyAm / meruH devAdriH / azauTi vyAptau / azru netrajalam // 806 // rupUbhyAM kit // 807 // AbhyAM kidraH pratyayo bhavati / ruk zande / ruruH mRgjaatiH| pUrAza pavane / pUru: rAjA // 807 / khano luk ca // 808 // khanUga avadAraNe iyasmAt ruH pratyayo bhavatyantasya ca lug bhavati / | kharuH darpaH krUraH mUrkhaH dRptaH gItavizeSazca // 8.8 // janihanizadyatesta ca // 809 // ebhyo ruH pratyayastakArazcAntAdezo bhavati / janaici prAdurbhAve / jatruH || 1) zarIrAvayavaH meghaH dharmAvasAnaM ca / hanaka hiNsaagtyo|| hanuH hiMsraH / zadla zAtane / zatruH ripuH| vAhulakAt tAdezavikalpe zadruH puruSaH / Rk gtau| arjuH kSudrajantuH / / // 809 zmanaH zIDo Dit // 810 // panpUrvAt zI khame ityasmAt DiTThaH pratyayo bhavati / zmadhu mukhalomAni // 810 // zigrugeruname 1 // 811 // zigvAdayaH zabdA rupatyayAntA nipAtyante / ziMgT nizAne / kita go'ntazca / zigruH saubhAJjanakaH / haritakavizeSazca / giraterecca / geruH dhAtuH / | namarnapUrvasya mayatervA eJcAntaH / nameruH devavRkSaH / AdigrahaNAdanye'pi // 811 // kaTikuTyatararuH // 812 // ebhyo'ruH pratyayo bhavati / kaTe vrssaavrnnyoH| kaTaruH | zakaTam / kuTat kauTilye / kuTaruH pakSivizeSaH markaTaH vRkSaH varSakizca / kuTAditvAnna guNaH / Rk gatau / araruH asuraH AyudhaM maNDalaM ca // 812 // karkerAruH // 813 // karkeH sautrAdAruH pratyayo bhavati / karkAruH kSudracirbhaTI // 813 // urvarAderudetau ca // 814|| u hiMsAyAmityasmAdAruH pratyayo bhavati AdezvokAraikArau bhavataH / UrvatyAtimiti urvAruH kaTucirbhaTI / ervAru: cArucirbhaTI // 814 // kRpikSudhipIkuNibhyaH kit // 815 // ebhyaH kidAruH pratyayo bhavati / kRpauG sAmarthe / kRpAruH dayAzIlaH / kSudhaMca bubhukSAyAm / kSudhAruH kSudhamasahamAnaH / latve, kRpAluH kSudhAluH / pIJc pAne / piyAruH vRkSaH / kuNat shbdopkrnnyoH| kuNAru banaspatiH // 815 // zyaH zIta ca // 816 // zyaiGgatAvityasmAdAruH pratyayo'sya ca zIta ityAdezo bhavati / zItAruH zItAsahaH / latve, zItAlu: // 816 // tumberuruH // 817 // tubu ardane ityasmAduruH pratyayo bhavati / tumburuH gandharvaH gandhadravyaM ca // 817 // kandeH kundu ca // 818 // kadu rodanA mevAdayaH Overheaveenawanemicener Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ce zrImaza MPPce 100vi0 hAnayorityasmAduruH pratyayo'sya ca kundityAdezo bhavati / kunduruH sallakI niryAsaH // 818 // camerUruH // 819 // camU adane ityasmAdaH pratyayo bhavati / / camUruH citrakaH // 819 // zIGo luH // 820 // zI svapne ityasmAluH pratyayo bhavati / zeluH zleSmAtakaH // 820 // pIGa kit // 821 / / pIJc / pAne ityasmAt kina luH pratyayo bhavati / pIluH hastI vRkSazca // 821 // lasjIyizalerAluH / / 822 // ebhya AluH pratyayo bhavati / o lasjaiti vIDe / lajjAlu lajjanazIlaH / irthiH / ISyAlu: IrSyAzIlaH / zala gatau / zalAluH vRkSAvayavaH // 822 // Apo'p ca // 823 // ApalaMda vyAptAbityasmAdAluH pratyayo'sya cApa ityAdezo bhavati / apAluH vAyuH // 823 // gUhaluguggulukamaNDalavaH // 824 // ete AlumatyayAntA nipAtyante / gahateIkhazca pratyayAdeH / gRhaluH RSiH / guMG zabde / asyAdigug lopazca pratyayAdeH / gugguluH vRkSavizeSaH azvazca / kampUrvAdanite?'ntaH isvazca prtyyaadeH| kamaNDaluH amatram // 824 // praH zuH // 825 / / pRz pAlanapUraNayorityasmAt zuH pratyayo bhavati / paryuH batisaMjhaM vakrAsthi / / 825 // masjIyazibhyaH suk // 826 // ebhyaH kita suH pratyayo bhavati / Tu masnot zuddhau / 'masneH saH' iti no'ntaH / makSuH muniH / iSaz AbhIkSNye / ikSuH guddaadiprkRtiH| azoTi vyAptau / akSuH samudraH capazca / / 826 // tRpalimalerakSuH // 827 // ebhyo'kSuH pratyayo bhavati / tR plavanataraNayoH / tarakSuH shvaapdvishessH| pala gatau, mali dhAraNe / 11 palakSuH malakSudha vRkSaH // 827 // ule kit // 828 // ula dAhe ityasmAt sautrAt kidakSuH pratyayo bhavati / ulakSuH tRNajAtiH // 828 // kRSicamitanidhanyandisajikharjibharjilasjIyibhya UH // 829 // ebhya UH pratyayo bhavati / kRSIt vilekhane / karpaH kulyA ahAraH parikhA gartazca / camU adane / camaH senA / tanUyI vistAre / tanH zarIram / dhana zabde, dhana dhAnye sautro vA / dhana dhAnyarAziH jyA varArohA ca strI / adu bandhane / anduH pAdakaTakaH / sarja arjane / sarjuH arthaH kSAraH vanaspatiH vaNik ca / kharja mArjane ca / kharjuH kaNDaH vidyucca / mRjaiG bharjane, bhrasjIta 11 pAke vA, bharjUH yvvikaarH| o lasnaiti bIDe / lajjUH lajjAluH / ISye iyarthiH / ISrNoH irSyAluH // 829 // phale. phel ca / / 830 // phala niSpattAvityasmAdaH pratyayo'sya ca phelityAdezo bhavati / phelU: homavizeSaH // 830 // kaSeNDacchau ca SaH // 831 // kapa hiMsAyAmityasmAdaH prAyo bhavati pakArasya ca NT cchazcAdezo bhavati / kaNDaH kacchUzca pAmA // 831 // vahe ca // 832 // vahI prApaNe ityasmAdUH pratyayo pazcAntAdezo bhavati / vadhUH patimupapannA kanyA jAyA ca // 832 // mRjepuNazca // 833 // mRjauka zuddhAvityasmAdUH pratyayo guNazvAsya bhavati / marjuH zruddhiH rajakaH nadyAstIraM zilA ca / guNe siddhe guNavacanamakArasya vRddhibAdhanArtham / / 833 // ajejo'ntazca // 834 // aja kSepaNe cetyasmAdaH pratyayo jakArazcAnto bhavati / ajjUH jananI // 834 // kasipadyAdibhyo Nit / / 832 // ebhyo NiH pratyayo bhvti| kasa gatau / kAsuH zaktirnAmAyudham vAgvikalA buddhiH vyAdhiH vikalA ca vAk / Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarassaseem padiMca gatau / pAduH pAdukA / k gatau / ArU vRkSavizeSaH kacchuH gatiH piGgalazca / AdigrahaNAt kacateH kAcUH, zalateH zAlUH ityAdayo'pi // 835 // aNe?'ntazca // 836 // aNerdhAtorNidUH pratyayo bhavati DavAntaH / aNa zabde // ANDUH jalabhRGgAraH // 836 // aDo l ca vA // 837 // aDa uyame | ityasmANiH pratyayo bhavati labAntAdazo vaa| AlUH bhRGgAraH karakazca / ADUH darvI dibhiH vanaspatiH jalAdhArabhUmiH pAdabhedanaM ca // 837 / / namo lambernaluka 14 c|| 838 ||npuurvaat lavaka avalaMsane cetyasmAt NiH pratyayo nakArasya ca lum bhavati / alA: tumbI // 838 // kaphAdIrele ca // 839 // kaphapUrvAdIrika gatikampanayorityasmAdUH pratyayo lakArazcAntAdezo bhavati / kaphelUH zleSmAtakaH yavalAjAH madhuparkaH chAdipeyaM ca tRNam / / 839 // Rto rat ca // 840 // Rt ghRNAgatispardheSu ityasmAdUH pratyayo rat cAsyAdezo bhavati / ratUH nadIvizeSaH satyavAk dUtaH kRmivizeSazca // 840 // dRbhicapeH svarAnno'ntazca // 841 // AbhyAM para UH pratyayaH kharAta paro no'ntazca bhavati / dabhait granthe / danbhUH sarpajAtiH vanaspatiH vajaH granthakAraH darbhaNaM ca bAhulakAta 'nAM dhuDvarge'ntyo'padAnte' iti nakArasya luk na bhavati / capa sAntvane / campUH kathAvizeSaH // 841 // dhRSerdidhiSadidhISau ca // 842 // vidhRpAda prAgalmye ityasmAt UH pratyayo didhip didhop ityAdezo cAsya bhavataH / didhipUH jyAyasyAH pUrvapariNItA puMzcalI c| didhIpUH UDhAyAH kaniSThAyA anUDhA jyeSThA punarbhuH Ahutizca // 842 // bhramigamitanibhyo Dit // 843 // ebhyo DidUHpratyayo bhavati / bhramUca anavasthAne / bhrUH akSNorupari romraajiH|gmlN gtau| agre gacchatyagrenaH purassaraH / tanUyI vistAre / kutsitaM tanyate kutUH carmamayamAvapanam // 843 // tidhiruSikuhibhyaH kit // 844 // ebhyaH kidaH pratyayo bhavati / nRtaca nrtne| nRtaH nartakaH kRmijAtiH plavaH pratikRtizca / zRdhUG zabdakutsAyAm / zRdhUH zardhanaH kRmijAtiH apAnaM valizca dAnavaH / rupaMca rope / ruSUH bhrtskH| kuhaNi vismApane / / kuhUH amAvAsyA // 844 // tRkhaDibhyAM DUH // 845 // AbhyAM dUH pratyayo bhavati / tR plavanataraNayoH / taDU droNI plavaH pariveSaNabhANDaM ca / khaDaN bhede khaDDH vAlAnAmupakaraNam strINAM pAdAGguSThAbharaNaM ca // 845 // tRdRbhyAM duuH|| 846 // AbhyAM dU' pratyayo bhavati / tR plvntrnnyo| tardU darvI / dRz vidA- 1 raNe / dardaH kuSThabhedaH // 846 // kamijanibhyAM buuH|| 847 // AbhyAM : pratyayo bhavati / kamUGa kAntau / kambUH bhUSaNam AdarzatsaruH kuruvindazca / janaici prAdurbhAve / jambUH vRkSavizeSaH // 847 // zakerandhUH // 848 // zakTaMTa zaktApityasmAdandhuH pratyayo bhavati / zakandhaH vanaspatiH devatAvizeSazca // 848 // kRgaH kAdiH // 849 // Du kuMga karaNe ityasmAtkakArAdirandhuH pratyayo bhavati / karkandhUH badarI vaNaM yavalAjAH madhuparkaH viSTambhazca // 849 // yorAgaH // 850 // yuk mizraNe ityasmAdAgU pratyayo bhavati / yavAgUH dvaudanaH // 850 // kAcchIDo DerU: // 851 // kapUrvot zIphU svame ityasmAta DiderU: pratyayo bhavati / kazerUH kandavizeSaH vIrava // 851 // divsH|| 852 // divaca krIDAdAvityasmAdaH pratyayo bhavati / devA devaraH pitRvyastrI agnizca // 852 // Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ audama // 59 // soraseH // 853 // supUrvAdasun kSepaNe ityasmAdRH pratyayo bhavati / svasA bhaginI // 853 // niyo Dit // 854 // NIMga pApaNe ityasmAt DiA pratyayo bhavati / nA 19600vi0 puruSaH // 854 // savyAtsthaH // 855 // savyapUrvAt chAM gatinivRttAvityasmAt DidRH pratyayo bhavati / savyeSThA sArathiH // 855 // yatinanandibhyAM dIrghazca / // 856 // yatene pUrvAva nandeva RH pratyayo bhavati dIrghadhAnayorbhavati / yataiG prayatne / yAtA patibhrAtRbhaginI devarabhAryA jyeSThabhAryA ca / Tu nadu samRddhau / nanAndA bhbhginii| nakhAditAmo'nna bhavati // 856 // zAsizaMsinIrukSuhamRdhamanyAdibhyastaH // 857 // ebhyastaH pratyayo bhavati / zAsaka anuziSTau / zAstA guruH rAjA ca / prazAstA rAjA Rtvik ca / zaMsU stutau ca / zaMstA stotA / NIga mApaNe / netA sArathiH / ruk zabde / rotA meghH| TukSuka zabda / kSotA musalam / iMg haraNe / irtA cauraH / TuDu ma~gaka popaNe ca / bhatA patiH / dhuMDala avadhvaMsane / dhartA dhrmH| manica jJAne / mantA vidvAn prajApatizca | AdigrahaNAdupadaSTA Rtvika vizastA ghAtakaH ityAdayoapa // 857 // pAterica // 858 // pAMka rakSaNa ityasmAt vaH pratyayodhAtozcakArontAdezo bhavati / pitA janakaH // 858 // mAnibhrAjeck ca // 859 // AbhyAM tuH pratyayo luk cAntasya bhavati / mAni pUnAyAm / mAtA jananI / bhrAji dIptau / bhrAtA sodayaH // 859 // | jAyA migaH // 860 // jAzandapUrvAda miMgTa prakSepaNe itpasmAt tuH prasayo bhavati / jAyAM prajAyAM bhinvanti tamiti jAmAtA dahitapatiH // 860 // Apo'p ca // 851 ||aaplNd vyAptAvityasmAt taH pratyayo bhavati apa cAsyAdezaH / aptA yajJaH agnizca // 861 // namaHpa ca // 862||nnmN mahatve ityasmAttRH pratpayo pacAsyAntAdezo bhavati / naptA duhitu putrasya vA putraH // 862 // hupUgagonnIprastupratihamatiprasthAbhya Rtviji // 863 // ebhya Rtvijyabhidheye tuH pratyayo bhavati / ek daanaadnyoH| hotA / pUgaz pavane / potA / - zabde, NIg mApaNe utpUrvaH / udgAtA / unetA / TuMgA stutI, prapUrvaH / prstotaa| haMga haraNe pratipUrvaH / pratihartA / SThA gatinivRttau pAteprapUrvaH / pratiprasthAtA / ete RtvijaH // 863 // niyaH SAdiH // 864 ||nniiNg mApaNe ityasmAt SakArAdistuH pratyayo bhavati Rtvijyabhidheye / neSTA Rtvik // 864 // tvaSTakSattuduhitrAdayaH // 865 // ete tRpakhayAntA nipAtyante / tviSerito'ca / tvaSTA devavardhakaH prajApatiH Adityazca / pada khadane sautraH / kSacA niyuktaH avinItaH dauvArikaH musalaH pArazavaH rudraH saarthishv| duherida kica / duhitA tanayA / AdigrahaNAdanye'pi // 865 // rAte?H // 866 / rAMk dAne ityasmAt DidaiH pratyayo bhavati / rAH dravyam / rAyau / rAyaH // 866 // zugamibhyAM ddoH|| 867 // AbhyAM DidoH pratyayo bhavati / muk abhigame / dyauH svargaH antarikSaM ca / gamlu gatau / gauH pRthivyAdiH // 867 // glAnudibhyAM DauH // 868 // AbhyAM DidauH pratyayo bhavati / glai harpataye / gloH candramAH vyAdhitaH zarIraglAnizca / NudaMta preraNe / nauH jalataraNam // 868 // to kik // 869 // tuMk vRttyAdAvityasmAt kina pratyayo bhavAte / kakAra kitkAryAthaiH / ikAra uccAraNArthaH / tuk apatyam // 869 / / drAgAdyaH // 870 // drAk ityAdayaH zabdA: Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Recene Swa kimatyayAntA nipAtyante / dravaterA ca / drAk zIghram / evaM sarateH, sAk / sa evArthaH // iyaravAdezazca / ani cirantanam / AdigrahaNAdanye'pi // 870 // srozvik // 871 // tUM gatau ityasmAt cik pratyayo bhvti| uk juhUprabhRti agnihotrabhANDam // sucau| sruvaH / ikAra uccAraNArthaH / kakAraH kitkAryArthaH // 871 // taneDeca // 872 // tanUyI vistAre ityasmAt Didvac pratyayo bhavati / tvak zarIrAdiveSTanam // 872 // pAreraja // 873 // pAraNa karmamamAptAvityasmAda pratyayo bhavati / pAraka zAkavizeSaH mAkAraH suvarNa ratnaM ca / paarjii| paarjH||873 // RdhiprathibhiSibhyaHkit / / 874 ||ebhyH kida pratyayo bhavati |Ryauc vRddhau / Rdhaka samIpavAcI avyayam / prathip prakhyAne / nirdezAdeva svat / pRthak nAnArthe'vyayam / bhiS sautraH / bhiSak vaidyaH / bhUpaNibhyAmija bhuravaNau ca // 876 // bhUpaNibhyAmij pratyayo yathAsaMkhyaM bhura vaNa ityAdezau ca bhvtH| bhuMga bhrnne| murika vAhuH zabdaH bhUmiH vAyuH ekAkSarAdhikapAdaM ca RkchandaH / paNi vyavahArastutyoH / vaNik vaidehikaH / / 875 // vazeH kit // 876 // vazak kAntAvityasmAt kidij pratyayo bhavati / zikkAntaH uzIram amiH gautamaca RssiH|| 876 // ladherad naluk ca // 877 // laghuG gatAvityasmAt aT pratyayo nalopazcAsya bhavati / laghad vAyuH laghu ca zakaTam // 877 // sarteraDa // 878 // saM gatAvityasmAdaD pratyayo bhavati / saraD vRkSavizeSaH meghaH uSTrajAtizca // 878 // IDeraviD isvazca // 879 // iMDika stutAvityasmAdavi matpayo isvazcAsya bhavati / iDavid vizravAH // 879 // kipi mlecchazca vA // 880 // mleccherIDezca kipi pratyaye cA iskho bhvti| ata eva vacanAda kie ca // mleracha avyakte zabde / mleTa mliTa ubhayaM mlecchjaatiH| Id iT svAmI medinI ca // 880 // tRpeH kat // 881 // tRpauca prItAvitpasmAt kidada pratyayo bhavati / tRpat candraH samudraH tRNabhUmizca // 881 // saMzcadehassAkSAdAdayaH // 882 // ete katmatyayAntA nipAtyante / maMpUrvAcinoterDita samo makArasyAnusvArapUrvaHvAkArazca / saMzcat adhvaryuH kuhakazca | anusvAraM necchantyeke / sazcat kuhkH| vipUrvAdanterDidvezca gunnH| vihanti garbhamiti vehata garbhayAtinI amajAH strI anaDvAMzca / saMpUrvAdIkSateH sAkSAbhAvazca / sAkSAt smkssmityrthH| AdigrahaNAdehadviyatpurItadAdayo'pi / / 882 // paTacchapadAdayo 'nukaraNAH // 883 // paTadityAdayo'nukaraNazabdAH katmatyayAntA nipAtyante / paTa gatau / paTat / chupat saMsparza, ukArasyAkArazca / chapat / putula gatau / patat / zRza hiMsAyAm / zarada / zala gatau / zalat / khaTa kAjhe / khaTat / dahe. pa ca / dapat / DipeH Dipat / khanaterazca / kharat / khAdateH khAdava / sabai ete kasyacidvi| zeSasya zrutimatyAsattyA'nukaraNazabdAH / anukaraNamapi hi sAdhveva kartavyam na yatkiMcit yathAnakSaramiti ziSTAH smaranti // 883 // duhivRhimahipRSibhyaH 16 ktH|| 884 // ebhyaH kidavaH pratyayo bhavati / druhauca jighAMsAyAm / duhun griissmH| vaha vRddhau / bRhan maddhaH / bRhatI chandaH / maha pUjAyAm / mahAn pUjitaH vistIrNazca / mahAntau / mahAntaH / mahatI / pRSU secane / pRSat tatraM jalabinduH citravarNajAtiH dadhyupasiktamAjyaM ca / pRSatI mRgii| sthuulpRsstiimaalbhet| RkAro DyA VaAVAT mananewsactor - Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 parthaH // 884 // gameDiMDe ca // 885 // gamlaM gatAvityaramAta kataH pratyayo Didbhavati dve cAsya rUpe bhvtH| jagat sthAvarajaGgamo lokH| jagatI pRthvI // 885 // | // 60 // bhAterDavatuH // 886 // bhAMra dIptAvityasmAt DidavatuH pratyayo bhavati / bhavAn / bhavantau / bhavantaH / ukAro 'dIrghalAdi kAryArthaH // 886 // dusaruhiyuSita Dibhya it // 887 // ebhya it pratyayo bhavati / iMg haraNe / harit harito varNaH kakun vAyuH mRgajAtiH azvaH sUryaca / saM gatau / sarit nadI / ruhaM janmani / rohita vIrutprakAraH matsyaH sUryaH aniH mRgaH varNazca / gupaH sautraH / yopati gacchati purUpamiti yopit strI / taDaN AghAte / taDit vidyut // 887 // udakAccheDit // 888 // udakapUrvAta hodhi gativRddhyorityasmAt Didiva pratyayo bhavati / udakena zvayati udazcit takram / 'nAmnyuttarapadasya ca iti | udakasya udabhAvaH / / 888 // mra ut // 889 // mRt prANatyAga ityasmAdut pratyayo bhavati / marut vAyuH devaH girizikharaM ca // 889 // yo mAdiA / / 890 // | gRta nigaraNe ityasmAt pratyayo bhavati sa ca makArAdi bhavati / garmuta garuDaH AdityaH madhumakSikA takSA tRNaM suvarNa ca / garut yahaH ajagaraH marakatamaNiH | | begaH tejasA partizca / / 890 // zaket // 891 // zaklaMda zaktAvityasmAdRt pratyayo bhavati / prAkRta purIpam // 891 // yajeH ka ca // 892 // yajI | devapUjAdiSvityasmAt Rt pratyayo kazcAntAdezo bhavati / yakRta atram // 892 // pAteH kRth // 893 / / pAMca rakSaNe ityasmAt Rth pratyayaH kidbhavati / pRtho | SI nAma ksstriyaaH|| 893 // zRdRbhaserad // 894 // ebhyo'd pratyayo bhavati / zaz hiMsAyAm / zarad vastuH / dR bhaye / darata janapadasamAnazabdaH kSatriyaH / / darado janapadaH // bhasa bhatsanadIyoH sautraH / bhasata jaghanam Asyam AmAzayasthAnaM ca / bhaperapIcchantyeke / bhapata // 894 // tanityajiyajibhyo Dad // 895 // ebhyo Didad pratyayo bhavati / tanUyI vistAre / tada, sH| tyaja hAnau / tyad, syH| etau nirdezavAcinau / yI devapUjAdau / yad, yaH / aymuddeshnaacii| // 895 // iNastad // 896 // iNak gatAvityasmAttad pratyayo bhavati / etad, epaH / samIpavAcI zabdaH // 896 // praH sad // 897 // pRz pAlanapUraNayorityasmAt sadityevaM pratyayo bhavati / pati sabhA // 897 // dro ikhazca // 898 // dRz vidAraNe ityasmAtsad pratyayo bhavati kA istathAsyaM bhavati / dRpatpApANaH // 898 // yuSyasibhyAM kmad // 899 // AbhyAM ki padityayaM pratyayo bhavati / yupaH satriH sa sevAyAm / yuSmad , yUyam / asUca kSepaNe asmad, vayam // 899 // ukSitakSyakSIzirAjidhanvipazcipUpiklidilihinumasjeran // 900 // ebhyo'n pratyayo bhavati / ukSa secane / ukSA vRpaH / takSI na karaNe / takSA vardIkaH / akSau vyAptau ca / akSA dRSTinipAtaH / Izik aizcayeM / izA paramAtmA / rAjum Ri dIpto / rAjA IzvaraH / dhanviH sotro gatI, dhavu.gatau vA / dhannA maruH dhanuzca / pacuGa vyaktIkaraNe / paJca saMkhyA / pUSa badau / pUpA aadityH| lidAca AdrabhAva / ledA mukhamasekaH candraH indrazca / Nihauca bhItau / snehA sAga suhata bazA ca gauH| Nuru stutau / nava saMkhyA / Tu masjota zuddhau / majjA pRSTho dhAtuH // 900 // // 20 // Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lUpyuvRSidaMzidyudivipratidivibhyaH kit // 909 // ebhyaH kidan pratyayo bhavati / lugz chedane / luvA dAtraM sthAvaratha / pUgz pavane / putrA vAyuH / yuk mizraNe / yuvA taruNaH / nRpU secane / vRSA indraH vRSabhava / dazaM dazane / daza saMkhyA / thuMk abhigame / yuvA abhigamanIyaH rAjA sUryazva / divac krIDAdau / divA dinam / pratipUrvAt pratidivA ahaH aparAhNazca // 909 // zvanmAtarizvanmUrdhanlIhannaryamanvizvapsan parijvanmahannahanmaghavannatharvanniti // 902 // ete'napatyayAntA nipAtyante / zvayaterluk ca / zvA kukuraH / mAtari antarikSe zvayati mAtarizvA vAyuH / atra ' tatpuruSe kRti ' iti saptamyA alup ikAralopazca pUrvavat / mUcheM ca / mUrcchantyasminnAhatAH prANina iti mUrdhA zira / plihedIMzca / plIhA jaTharAntarAvayavaH / aripUrvAdayerNyantAt arIn AmayatIti aryamA sUryaH / vizvapUrvAt pAteH kit ca / vizvapsA kAlaH vAyuH agniH indrazca / paripUrvAt jvalateDiMca / parijvA sUryaH candraH agniH vAyuzca / mahIyaterIyalopazca / mahA mahattvam / ahernalopazca / aMhate ahaH divasaH / maddhairnalopo 'v cAntaH / mayate iti maghavA indraH / naJpUrvAt kharvaiH khasthaca / na kharvati, atharvA vedaH RSizca / itikaraNAdanyepi bhavanti // 902 // papyazaubhyAM tan // 903 // AbhyAM tan pratyayo bhavati / papa samavAye / agauTi vyAptau / sapta aSTa ubhe saMkhye // 903 // snAmadipadyartipRzakibhyo van // 904 // ebhyo van pratyayo bhavati / SNAM zauce / snAvA zirA nadI ca / madaic harSe / mudrA dRptaH pAnaM kAntiH krIDA muniH zirazca / madvarI madirA | bAhulakAt GI vanorazva | padiMc gatau / paTTA pattiH vatsaH rathaH pAdaH gatizca / Rk gatau / arvA azvaH azaniH AsanaM munizca / pRz pAlanapUraNayoH / parva sandhiH pUraNaM puNyatithizca / zakMluT zaktau / zakA vardhakiH samarthaH / zakarI nadI vidyut chandojAtiH yuvati surabhizva / zAkaro vRpaH // 904 // graherA ca // 905 // grahI upAdAne ityasmAt van pratyayo bhavati AkArathAntAdezaH / grAcA pApANaH parvatatha // 905 // RzIkuziruhijikSihasRdRbhyaH kanip // 906 // ebhyaH kanip pratyayo bhavati / Rk gatau / RtvA RSiH / zI svapne / zIvA ajagaraH / kruzaM AhvAnarodanayoH / kruzvA sRgAlaH / ruhaM vIjajanmani / ruhA vRkSa: / jiM abhibhave / jitvA dharmaH indraH yoddhA ca / jitvarI nadI vaNijazca / vArANasI jilarImAduH / kSiM kSaye / kSitvA vAyuH viSNu mRtyuzca / kSitvarI rAtriH / haMg haraNe / hRtvA rudraH matsyaH vAyuzca / sraM gatau / sRtvA kAlaH agniH vAyu sarpaH prajApatiH | nIca jAtizca / satvarI vezyApAtA / dhRt sthAne / dhRtvA viSNuH zailaH samudrazca / dhRtvarI bhUmiH / dRMt Adare / dRtvA dRptaH / pakArastAgamArthaH // 906 // sRjeH | srasRkau ca // 907 // sRjet visarge ityasmAt kanip pratyayo bhavati sraj sRk ityAdezau cAsya bhavataH srajyA mAlAkAraH rajjuzca / sRkaNI AsyopAntau // 907 // dhyApyo pIca // 908 // dhyai cintAyAm G vRddhau ityAbhyAM kanip pratyayo yathAsaMkhyaM ca dhI pI ityetAvAdezau bhavataH / dhyAyatIti dhIvA manISI nipAdaH vyAdhiH matsyazca / pyAyateH, pIvA pInaH // 908 // aterdha ca // 909 // ata sAtatyagamane ispAt kaniS pratyayo dhazvAntAdezo bhavati / atrA mArgaH Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemaza dharthaH // 884 // garDiDe ca // 885 // gamlaM gatAvityasmAt kataH pratyayo Didbhavati dve cAsya rUpe bhvtH| jagat sthAvarajagamo lokH| jagatI pRthvI // 885 // 161 300vi0 ' // 60 // 2 bhAterDavatuH // 886 // bhAMra dIptAvityasmAt DidavatuH pratyayo bhavati / bhavAn / bhavantau / bhavantaH / ukAro dIrghalAdikAryArthaH // 886 // husUhiyuSita- 16 | Dibhya it // 887 // ebhya it pratyayA bhavati / huuN| haraNe / harit harito varNaH kakucha vAyuH mRgajAtiH azvaH sUryazca / saM gatau / sarit ndii| ruhaM janmani / rohita vIrulmakAraH matsyaH sUryaH amiH mRgaH varNazca / yupaH sautraH / yopati gacchati puruSamiti yopita strI / taDaNa AghAte / taDit vidyut // 887 // udakAccheDit / / 888 // udakapUrvAta doSi gatiddhyorityasmAt Didit pratyayo bhavati / udakena zvayati udazcit takram / 'nAmnyuttarapadasya ca iti udakasya udabhAvaH / / 888 // mra ut // 889 // {t prANatyAga ityasmAdut pratyayo bhavati / marun vAyuH devaH girizikharaM ca // 889 // gro mAdivA // 890 // | gRt nigaraNe ityasmAdut pratyayo bhavati sa ca makArAdivA bhavati / garmu garuDaH AdityaH madhumakSikA takSA tRNaM suvarNa ca / garun varhaH ajagaraH marakatamaNiH begaH tejasA partizca // 890 // zakeRt // 891 // zaklaMTa zaktAvityasmAdRt pratyayo bhavati / zakRt purIpam // 891 // yajeH ka ca // 892 // yajI devapUjAdiSvityasmAt Rt pratyayo kathAntAdezo bhavati / yakRt atram // 892 // pAteH kRth // 893 // pAMca rakSaNe ityasmAt Rth pratyayaH kidbhavati / pRtho nAma kSatriyAH // 893 // zRdRbhaserad // 894 // ebhyo'd pratyayo bhavati / zaz hiMsAyAm / zarad RtuH / dR bhaye / darat janapadasamAnazabdaH kSatriyaH // | darado janapadaH // bhasa bhatsanadIyoH sautraH / bhasata jaghanam Asyam AmAzayasthAnaM ca / bhaSerapIcchantyeke / bhapat // 894 // tanityajiyajibhyo Dad 19 // 895 // ebhyo Didad pratyayo bhavati / tanayI vistAre / tad, sH| tyaja hAnau / tyad, syH| etau nirdezavAcinau / yajI devapUjAdau / yad, yaH / aysuddeshvaacii| // 895 // iNastad // 896 // iNaM gatAvityasmAttad pratyayo bhavati / etad, epaH / samIpavAcI zabdaH / / 896 // praH sad // 897 // pRz pAlanapUraNayorityasmAt sidityevaM pratyayo bhavati / pati sabhA // 897 // dro ikhazca // 898 // dRz vidAraNe ityasmAtsad pratyayo bhavati isvazcAsya bhavati / dRSatpApANaH // 898 // yuSyasibhyAM kmad // 899 // AbhyAM ki madityayaM pratyayo bhavati / yuSaH sautra: saMvAyAm / yuSmad , yUyam / asUca kSepaNe asmad , vayam // 899 // ukSitakSyakSIzirAjidhanvipazcipUpiklidilihinumasjeran // 900 // ebhyo'n pratyayo bhavati / ukSa secane / ukSA vRpaH / takSau tanUkaraNe / takSA varddhIkaH / akSau vyAptau ca / akSA daSTinipAtaH / Izik aizvarye / IzA paramAtmA / rAjum dIpto / rAjA izvaraH / dhanviH sautro gatI, dhava gatau vA / dhanvA maruH dhanuzca / pacuGa vyaktIkaraNe / paJca sNkhyaa| pUpa vRddhau / pUpA aadityH| klidAca AdabhAva / ledA mukhamasekaH candraH indrazca / Nihauca prItau / nehA sAma mahata vazA ca gauH| Nuka stutau / nava saMkhyA / Tu masjIta zuddhau / majA SaSTho dhAtuH // 10 // / / 60 // Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Everes lUpyuvRSidaMzidyudivipratidivibhyaH kit // 909 // ebhyaH kidan pratyayo bhavati / lugz chedane / luvA dAtraM sthAvarazca / pUgz pavane / puvA vAyuH / yuk mizraNe | yuvA taruNaH / vRpU secane / vRSA indraH nRpabhava / daza dazane / daza saMkhyA / thuMk abhigame / yuvA abhigamanIyaH rAjA sUryazva / divac krIDAdau / divA dinam / pratipUrvAt pratidivA ahaH aparAhNazca // 909 // zvanmAtarizvanmUrdhanplInnaryamanvizvapsanparijvanmahannahanmaghavannatharvanniti // 902 // ete'napatyayAntA nipAtyante / zvayateluk ca / zvA kukuraH / mAtari antarikSe zvayati mAtarizvA vAyuH / atra ' tatpuruSe kRti ' iti saptamyA alup ikAralopazca pUrvavat / mUrdha ca / mUrcchantyasminnAhatAH prANina iti mUrdhA ziraH / plihedadhizca / lIhA jaTharAntarAvayavaH / aripUrvAdayerNyantAt arIn AmayatIti arthamA sUryaH / vizvapUrvAt pAteH kit ca / vizvapsA kAlaH vAyuH agniH indrazca / paripUrvAt jvalaterDica / parijvA sUryaH candraH agniH vAyuzca / mahIyaterIyalopazca / mahA mahattvam / ahernalopatha | aMhate ahaH divasaH / maGgharnalopo'v cAntaH / maGghate iti maghavA indraH / naJpUrvAt kharveH khasthaya / na kharvati, atharvA vedaH Rpica / itikaraNAdanyepi bhavanti // 902 // SapyazaubhyAM tan // 903 // AbhyAM tan pratyayo bhavati / papa samavAye / azauTi vyAptau / sapta aSTe ubhe saMkhye // 903 // snAmadipadyatizakibhyo van // 904 // ebhyo van pratyayo bhavati / SNAMka zauce / snAvA zirA nadI ca / madaic harSe / madvA dRptaH pAnaM kAntiH krIDA muniH ziratha / madvarI madirA / bAhulakAt GI vanorazca / pardic gatau / padrA pattiH vatsaH rathaH pAdaH gatizca / Rk gatau / arvA azvaH azaniH AsanaM munizca / pRz pAlanapUraNayoH / parva sandhiH pUraNaM puNyatithizva | zaMlRd zaktau / zakA vardhakiH samarthaH / zakarI nadI vidyut chandojAtiH yuvatiH surabhizca / zAkaro vRpaH // 904 // graherA ca // 905 // grahI upAdAne ityasmAt van pratyayo bhavati AkArathAntAdezaH / grAvA pApANaH parvatava // 905 // RzIkuziruhijikSihasRdRbhyaH kanip // 906 // ebhyaH kanip pratyayo bhavati / Rk gatau / RtvA RSiH / zI svapne / zIvA ajagaraH / kuzaM AdAna rodanayoH / kruzvA sRgAlaH / ruhaM vIjajanmani / ruhA vRkSa: / jiM abhibhave / jitvA dharmaH indraH yoddhA ca / jitvarI nadI vaNijazca / vArANasI jitva|mAH / kSikSaye / kSitvA vAyuH viSNuH mRtyuzca / kSitvarI rAtriH / haMg haraNe / hRtvA rudraH matsyaH vAyuzca / sraM gatau / sRtvA kAla. agniH vAyu sarpaH prajApatiH nIcajAtizca / sutvarI vezyAmAtA / dhRhat sthAne / dhRtvA viSNuH zailaH samudrazca / dhRtvarI bhUmiH / vR't Adare / dRtvA dRptaH / pakArastAgamArthaH // 906 // sRjeH trasRkau ca // 907 // sRjet visarge ityasmAt kaniS mayayo bhavati saj sRk ityAdezau cAsya bhavataH / sajyA mAlAkAraH rajjuzca / sRkaNI AsyopAntau // 907 // dhyApyo pI ca // 908 // dhyai cintAyAm pG vRddhau ityAbhyAM kaniS pratyayo yathAsaMkhyaM ca ghI pI ityetAvAdezau bhavataH / dhyAyatIti dhIvA manISI niSAdaH vyAdhiH matsyazca / pyAyateH pItrA pInaH // 908 // ate ca / / 909 // ata sAtatyagamane iyasmAt kaniS pratyayo dhAntAdezo bhavati / atrA mArgaH Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 zrIhemaza0 sma = ~ - // 909 // prAtsadirIriNasto'ntazca // 910 prapUrvebhyaH sadhAdibhyaH kanie masayasto'ntazca bhavati / pala vizaraNagatyavasAdaneSu / prasattA mUDhaH vAyudha / 16500vi prasattvarI mAtA pratipattizca / rIz gatirepaNayoH / marItvA vAyuH / parItvarI strIvizeSaH / irika gatikampanayoH / mevA sAgaraH vAyuzca / mevarI ngrii| iNaM gtau| tvarI nagarItyAhuH // 910 // man // 911 // sarvadhAtubhyo bahulaM man pratyayo bhavati / DukkaMga karaNe / karma vyApAraH / gT varaNe / varma kavacam / tUvartane / vama panthAH / cara bhakSaNe ca / carma ajinam / bhasa bharsanadIptyoH sautrH| bhasitaM taditi bhasma bhUtiH / janaici prAdurbhAve / janma utpattiH / zuz hiMsAyAm / zarma sukham / vasavo'sya duritaM zIryAsarita vasuzarmA / evaM hrishrmaa| mRt praanntyaage| marma jIvamadezapracayasthAnam / yatra jAyamAnA vedanA mahatI jAyate / neza naye / narma prihaaskthaa| lipaMca aalinggne| zleSmA kphH| upa rujAyAm / USmA tApa / TuDu bhRgaka popaNe c| bharma suvarNam / yAMka prApaNe / yAmA rthH| vAk gatigandhanayo / vAmA karacara hsvH| pAMca rakSaNe / pAmA kacchra: / vRSa secane / varNa zarIram / padla vizaraNagatyavasAdaneSu / sama gRham / vizaMta pravezane / vezma gRham / hiT gativRddhyo / hema suvarNam / chadaN apavAraNe / chadma mAyA / dIDc kSaye, deG pAlane vA / dAma rajjuH mAtA ca / Du dhAMgk dhAraNe ca / dhAma sthAnaM tejazca / SThAM gatinivRttau / / sthAma balam / DuMgaT abhipave / somA yajJaH payo rasaH candramAzca / azauTi vyAptau / azmA pApANaH / lakSINa darzanAinayoH / lakSma cihnam / ayi gatau / amma saMgrAmaH / tak hasane / takmA ratiH AtapaH dIpazca / huk dAnAdanayoH / homa havyadravyam agnihotrazAlA c| dhRg dhAraNe / dharma puNyam / vipUrvAt vidharmA AhitaH vAyuH vyabhicArazca / vya cintAyAm / vyAma dhyAnam // 911 // kuSyuSisapibhyaH kit // 912 // ebhyaH kit man pratyayo bhavati / kupaz niSkapeM / kuSma zalyam / ughU dAhe / upmA dAhaH / saplaM gatau / sapmA sarpaH zizuH yatizca // 912 // vRheno'ca // 913 // vRhu zabda ityasmAt man pratyayo bhavati nakArasya cAkAraH / brahma paraM teja. adhyayanaM mokSaH / vRhattvAdAtmA / brahmA bhagavAn // 913 // vyega edotau ca vA // 914 // vyag saMvaraNe ityasmAt man pratyaya edotau cAntAdezau vA bhavataH / vyama vastram / vyamA saMsAraH kuvindabhANDaM ca / vyoma nabhaH / pakSe, vyAma nyagrodhAkhyaM pramANam / // 914 // syaterI ca vA // 915 // poca antakarmaNi ityasmAta man pratyaya IkArazcAntAdezo vA bhavati / sImA AghATaH / pakSe, sAma priyavacanaM vAmadevyAdi ca // 915 // sAtmannAtmanvemannomanlomanalalAmannAmanpApmanpakSmanyakSmanniti // 916 // ete manmatyayAntA nipAtyante / syatesto'ntazca / mAtma atyantAbhyastaM prakRtibhUtam antakarma ca / ateH dIrghazca / AtmA jIvaH / vega AtvAbhAvazca / vema tantuvAyopakaraNam / ruherlak ca / roma tanUruham / latve, loma tadeva / klameroca / loma zarIrAntaravayavaH / lAtedvitvaM ca / lalAma bhUSaNAdi / namerA ca / nAma saMjJA kIrtizca / pAtayatestaH p ca / pApmA pApaM rakSazca / paJcaH kaH po'nto nalopazca / pakSma akSyAdiloma / yasyateH yAkSiNo vA yakSmA rogH| itikaraNAta tokmarukmAdayo bhavanti // 916 // hRjanibhyAmiman // 117 // Kescoverest // 61 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avre AbhyAmiman pratyayo bhavati / haMg haraNe / harimA pApavizeSaH mRtyuH vAyuzca / janaici prAdurbhAve / janimA dharmavizeSaH saMsArazca // 917 // sahabhRdhRstRsabhya Iman 11 // 918 // ebhya Iman pratyayo bhavati / muM gatau / sarImA kaalH| huMga haraNe / harImA mAtarizvA / Tuhu bhuMgA popaNe ca / bharImA kSamI rAjA kuTumbaM c| dhuMg dhAraNe / dharImA dharmaH / stagaz AcchAdane / starImA praavaarH|| pUrva prernne| savImA garbha: prtishc||918||gmerin // 919 / / gamlaM gatAvityasmAdin pratyayo bhavati / gamiSyatIti gamI jigamiSuH // 919 // AGazva Nit 920 // ApatkeivalAca gaNidin pratyayo bhvti| AgamiSyatIti AgAmI propitAdiH / gamiSyatIti gAmI prsthitaadiH|| 920 // suvaH // 921 // pUjac mANiprasave ityasmAt Nidin pratyayo bhavati / AsAvI AsaviSyamANaH janipyamANa ityrthH|| 922 // bhuvo vaa||922|| bhU sattAyAmityasmAt in pratyayaH sa ca NidvA bhavati / bhaviSyatIti bhAvI karmavipAkAdiH / bhavI bhaviSyan // 922 // prapratAvudhibhyAm // 923 // prapUrvAt pratipUrvAcca yAMka prApaNe, budhimanic jJAne ityasmAt ca Nidin pratyayo bhavati / prayAsyatIti prayAyI, pratiyAsyatIti prtiyaayii|pbhotsyt iti prabodhI pratirodhI bAlAdiH // 923 // prAt sthaH // 924 // prapUrvAt ThAM gatinivRttAvityasmANidin pratyayo bhavati / prasthAsyate iti prasthAyI gntumnaaH|| 924 // paramAt kit // 925 ||prmpuurvot tiSThateH kidin pratyayo bhavati / parame pade tiSThatIti parameSThI ahaMdAdiH / bhIruSThAnAditvAt patvam, saptamyA alup ca // 925 // pathimandhibhyAm // 926 // AbhyAM kidin pratyayo bhavati / pathe gatau / panthAH maargH| panthAnau / pnthaanH| pathimiyaH / manthaz viloDane / panthAH kSubdhaH vAyuH vajrazca / manthAnau / manthAnaH / mathimiyaH // 926 // hormin // 927 // huMku dAnAdanayorityasmAta min pratyayo bhavati / homI Rtvika ghRtaM ca // 927 // artebhukSinak // 928 // k gatAvityasmAt bhukSinak pratyayo bhavati / RbhutA indraH / RbhukSANau / RbhukSANaH // 928 // adastrin // 929 // adaMka bhakSaNe iyasmAt trin pratyayo bhavati / atrI RpiH / / 929 // pateravin // 930 // patala gatAvityasmAdatrin pratyayo bhavati / patatrI pakSI // 930 // ApaH kie isvazca // 931 // ApalaM vyAptAvityasmAt kip pratyayo isvazcAsya bhavati / ApaH ambhH| svabhAvAdrahutvam // 931 // kakutriSTabanuSTubhaH // 932 // ete kippratyayAntA nipAtyante / kapUrvAt skunAteH salopazca / kaM vAyuM brahma ca skughnantIti kakubho dizaH / kukupa uSNika chandaH / vyanupUrvAt skunAteH saH pazca / triSTup chndH| anuSTup chandaH / bahuvacanAnijivijiviSAM kie zit / nenika prjaaptiH| vaivika zuciH / vid candramAH // 932 // avamaH / / 933 // ava rakSaNAdAvityasmAnmaH pratyayo bhavati / avatIti om brahma praNavazca // 933 // soreteram // 934 // mupUrvAdiNak gatAvityasmAt am pratyayo bhavati / svayam AtmanA // 934 // nazinUbhyAM naktanUnau ca // 935 // nazauca adarzane yata stavane AbhyAmam pratyayo nakta nUna ityAdezau cAnayorbhavataH / naktaM rAtrau / nUnaM vitarke // 935 // syternnit||936|| poca antakarmaNItyasmAt Nidam pratyayo bhavati / sAyam divasAvasAnam // 936 ||gmi Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 00vi0 creementaticisines zrauDhamaza0. jamikSamikamizamisamibhyo ddit||937|| ebhyoDidam pratyayo bhavati / gamlaM gatau / gam / jamU adne| jam / kSamaupi sahane / kssm| etAni bhAryAnAmAni / kAG // 32 // kAntau / kam pAnIyam / zamUca upazame / zam sukham / para vaiklavye / sam / saMbhavati // 937 // iNo mak // 938 // iNak gatAvityasmAt kina dam pratyayo bhavati / idam pratyakSanirdeze // 938 // korDim / / 939 // kuMG zabde ityasmAt Didim pratyayo bhavati / kim anenAvijJAtaM vastu paryanuyujyate // 939 // tRperIm No'ntazca // 940 // tUpa tuSTAvityasmAdIm pratyayo NakArazvAsyAnto bhavati / tUSNI vAniyame // 940 // Ikamizamisamibhyo Dit / / 941 // ebhyo DidIm pratyayo bhavati / IGa c gatau / Im / kamUkAntau / kIm / zamUc upazame / zIm / pam vaiklvye| sIm / abhinayavyAharaNAnyetAni / Im zIm avyakte / kIm sNshyprshnaadissu| sIm amarpapAdapUraNayoH // 941 // kramigamikSamestumAcAtaH // 942 / / ebhyastum prasayo'kArasya cAkaro bhavati / krama pAdavikSepe / krAntuM gamanam / gamlaM gatau / gAntum pAnyaH / kSamaupi sahane / kSAntum bhUmiH tumarthazca sarvatra // 942 // gRpUdurvidhurvibhyaH kim // 943 // ebhya kip pratyayo bhavati / gRz zabde / gIH vAk / pRz pAlanapUraNayoH / pU: nagarI / duvai dhurve hiMsAyAm / duH dehAntaravayavaH / dhuH zakaTAGgam Adizca // 943 // vAdArI // 944 // etau kimayayAntau nipAtyate / vRNoteTeddhizca / vAH pAnIyam / kamaNi dazca dhAtvAdiH / vRNvanti tAmiti dvAH dvAram / hU~ varaNe ityasya ca Nigantasya rUpam // 944 // prAdatarara // 945 // prapUdita sAtatyagamane ityasmAdar pratyayo bhavati / prAtaH prabhAtam // 945 // soratelak ca // 946 // supUrvAIka gatAvityasmAdara prasayo dhAtozca , lug bhavati / svaH svargaH // 946 // pUsanyamibhyaH punasanutAntAzca // 947 // pUgz pavane, paNa bhaktI, ama gatAvityetebhyo'r pratyayo bhavati yathAsaMkhyaM ca | pun sanut anta ityAdezA epa bhavanti | punaH bhUyaH / sanutaH kAlavAcI / annaH madhye // 947 // caterur // 948 // categ yAcane ityasmAdur pratyayo bhavati / catvAraH saMkhyA / catvAre / catasraH // 948 // diverDiv // 949 // divUca krIDAdAviyasmAt Didiv pratyayo bhavati / dyauH svargaH antarikSaM ca / divau / divaH // 949 // vizivipAzibhyAM kim // 950 // AbhyAM kip pratyayo bhavati / vizaMta pravezane / vizaH prjaaH| viT vaizyaH purIpaM apasaM c| pazaNa bandhane, vipU / vipAzayati sma vaniSThamiti vipAd nadI // 950 // saheH SaS ca // 951 // pahi maNe ityasmAt kip pratyayaH pap cAsyAdezo bhavati / pada saMkhyA // 951 // as // 952 // sarvadhAtubhyo bahulamas pratyayo bhavati / tapaM saMtApe / tapaH saMtApaH mAghamAsaH nirjarAphalaM cAnazanAdi / muSTa tapatIti sutpaaH| evaM mahAtapAH / NamaM prahatte / nama pUjAyAm / tamUca kAGkSAyAm / tamaH andhakAraH tRtIyaguNaH ajJAnaM ca / iNaka gtau| ayaH kAlaloham / vIra prajanAdau / vayaH pakSI prANinAM kAlakRtA zarArIvasthA ca yauvanAdiH / vaciM dIptau / varcaH lAvaNyam annamalaM tejazca / suSTa vacate iti suvarcAH / rakSa pAlane / rakSaH nishaacrH| vi midAca snehane / medaH caturtho dhAtuH / raha tyAge / rahaH pracchannam / pahi marpaNe / sahAH mArgazIrSamAsaH / Nabhac hiMsAyAm / namaH AkAzaM zrAvaNamAsazca / cita anworonwroener Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 saMjJAne / cetaH cittam / pracetA varuNaH / manic jJAne / manaH noindriyam / brUgaka vyaktAyAM vAci / vacaH vacanam / rudRk azruvimocane / rodaH nabhaH / rodasI dyAvApRthivyau / rurdhRpI AvaraNe | rodhaH tIram / anak prANane / anaH zakaTam annaM bhojanaM ca / suM gatau / saraH jalAzayavizeSaH / tR lavanataraNayoH / taraH vegaH valaM ca / rahu gatau / raMhaH jayaH / tiji kSamAnizAnayoH / tejaH dIptiH / mayi dIptau / mayaH sukham / maha pUjAyAm / mahaH tejaH / arci pUjAyAm / arca: pUjA / palaM vizaraNAdau / sadaH sabhA bhavanaM ca / aJjaup vyakyAdau / aJjaH snehaH // 952 // pAhAbhyAM payayau ca // 953 // pAM pAne ohAM tyAge ityAbhyAmas prasayo bhavati yayAsaMkhyaM ca pay hya ityAdezAvanayorbhavataH / payaH kSIraM jalaM ca / hyaH anantarAtIte dine // 953 // chadivahibhyAM chandodhau ca // 954 // chadaNa saMvaraNe vahIM prApaNa isAbhyAmam pratyayo yathAsaMkhyaM cAnayoH chand UdhU ityAdezau bhavataH / chandaH vedaH icchA vAgbandhavizeSazca / UdhaH dhenoH kSIrAdhAraH // 964 // zveH zab ca vA // 955 // vo zvi gativRddhyorityasmAt as pratyayo bhavati asya ca zab ityAdezo vA / zavaH rogAbhidhAnaM mRtadehatha / zavasI / zavAMsi / zvayaH zophaH valaM c| zvayasI / zvayAMsi // 955 // vizvAvidibhujibhyAm // 956 // vizvapUrvAbhyAmAbhyAmas matyayo bhavati / vidak jJAne / vizvavedAH agniH / | bhujaMp pAlanAbhyavahArayoH / vizvabhojAH agniH lokapAlazca // 956 // cAyenoM hrasvazca vA // 957 // cAyam pUjA nizAmanayoH ityasmAt as pratyayo nakAro'ntAdezo hrasvavAsya vA bhavati / caNaH cANazcAnnam / bAhulakANNatvam / NalaM necchantyeke // 957 // azeryazvAdiH // 958 // azam bhojane azauTi vyAptAvityasmAdvAspratyayo yakArazca dhAtvAdirbhavati / yazaH mAhAtmyam sattvaM zrI jJAnaM pratApaH kIrtizca / evaM zobhanamaznAti aznute vA suyazA | nAgamevAznAti nAgayazAH / vRhadeno'znAti vRhadyazAH / zruta eno'znAti zrutayazAH / evamanye'pi draSTavyAH // 958 // uperja ca // 959 // upU dAhe ityasmAdas pratyayo jakArazrAntAdezo bhavati / ojaH valaM prabhAvaH dIptiH zukraM ca // 959 // skande ca // 960 // kaMTTaM gatizoSaNayoH ityasmAt as pratyayo bhavi dhakArazrAntAdezaH / skannaH svAGgam // 960 // avervA // 961 / / ava rakSaNAdAvityasmAdas pratyayo dhakArazrAntAdezo vA bhavati / adhaH avaram / avaH rakSA // 962 // ahau cAntau // 962 // ama gatAvityasmAdas pratyayo bhakArakArau cAntau bhavataH / ambhaH pAnIyam / aMhaH pApam aparAdhaH dinava // 962 // aderandha vA // 963 // ardaka bhakSaNe ityasmAdam pratyayo'ndhAdezazcAsya vA bhavati / adyate taditi andhaH annam / ayate dRzA manasA ca tat iti adaH, anena pratyakSavinakRSTam apratyakSaM ca buddhisthamapadizyate // 963 // ApopAptApsarAjAca // 964 // Apad vyAptAvityasmAt am pratyayo'p apt apsar abj ityAdezAzcAsya bhavanti / apaH satkarma / ataH tadeva / apsarasaH devagaNikAH / abjaH jalajam ajaya ca rUpam // 164 // | ucyaJcaH ka ca // 965 // ucaca samavAye aca gatau cetyAbhyAmas pratyayo 'nayozca ko'ntAdezo bhavati / okaH AlayaH jalaukasazca / aGkaH svAGgam raNazca / / 965 / / VAAAAAAAA Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16600vi0 mA0 ajyajiyujibhujerga ca // 966 // ebhyo's pratyayo gakArazcAntAdezo bhavati / aaupa vyaktyAdau / aGgaH kSatriyanAma giripakSI vyaktizca / aja kSepaNe ca / agaH kSemam / yunUMpI yoge / yogaH manaH yugaM ca / bhRjaiG bharjane / bhargaH rudraH haviH tejazca // 966 // arterurAzau ca // 967 // Rk gatAvityasmAdam pratyayo'sya coriti artha iti ca tAlavyazakArAnta Adezo bhavati / uraH vakSaH / azaoNsi gudAdikIlAH // 967 // yendhibhyAMyAdedhI ca // 968 // yAMka prApaNe, bi indhapi dIptau isAbhyAmas pratyayo yathAsaMkhyaM ca yAd edha ityAdezau bhavataH / yAdaH jaladuSTasattvam / edhaH indhanam // 968 // cakSaH zidA // 969 // cakSik vyaktAyAM vAcItyasmAt as pratyayo bhavati sa ca zidvA / cakSaH khyAH ubhe Apa rkssonaanii| AcakSAH vaagmii| AkhyA: prakhyAzca vRhaspatiH / saMcakSAH Rtvik / nRcakSAH raaksssH|| 969 // vastyagibhyAM Nit // 970 // vastyagibhyAM Nidas pratyayo bhavati / vasik AcchAzcane / vAsaH vastram / aga kuTilAyAM gatau / AgaH aparAdhaH // 970 // mithirajjyuSitRpRzRbhUvaSTibhyaH kit // 971 // ebhyaH kidas pratyayo bhavati / midhRga medhaahisyoH| mithaH parasparam rahasi cetyrthH| rajI rAge / rajaH guNaH azubham pAMsuzca / uSU dAhe / upAH saMdhyA aruNaH rAtrizca / tR plavanataraNayo / tiraskaroti, tiraH kRtvA kANDaM gataH / tira iti antavanRjutve ca / pRz pAlanapUraNayoH / puraH pUjAyAm / tathA ca paThanti namaH pUjAyAM puraizceti / zaza hiMsAyAm / zRNAti tadviyuktamiti ziraH uttamAnam / bhU sattAyAm / bhuvaH lokaH antarikSam sUryazca / vazak kAntau / uzA rAtriH // 971 // vidhervA // 972 // vidhat vidhAne ityasmAdam pratyayo bhavati sa ca kidvA / vedhAH vidvAn sarvavita prajApatizca / vidhAH sa eva // 972 // nuvo dhathAdiH // 973 // zat stavane isasmAddhakArAdisthakArAdizca kidam pratyayo bhvti| nUdhA nUyAzca sUtamAgadhau / dhAdau gunnmicchnyeke| nodhAH RpiH Rtvik // 973 // vayaH pyHpuraartobhyodhaagH||974|| ebhyaH parAta DudhAMgaka dhAraNe cetyasmAt kidas pratyayo bhavati / vayodhAH yuvA candraH prANI ca / payodhAH prjnyH| purodhAH purohitaH upAdhyAyazca / retodhA janaka // 974 // natra Iherehedhau ca // 975 // naz2apUrvAdIhi ceSTAyAmityasmAt as prayayo'sya ca eha eth ityAdezau bhavataH / anehAH kAlaH indraH candrazca / anedhAH agniH vAyuzca // 975 // vihAyassumanaspurudaMzaspurUravo'GgirasaH // 976 // ete'smatyayAntA nipAtyante / vipUrvAjjahAtenihItervA yo'ntazca / vijahA-2 tIti vihAyaH AkAzam / vijihIta iti vihAyAH pakSI / supUrvAnmAnehasvazca / suSTu mAnayanti mAnyante vA sumanasaH puSpANi / puruM dazatIti purudaMzAH indrH| purupUrvAdrautedIrghazca / puru rauti purUravAH rAjA yamurvazI cakame / aGgeriro'ntazca / aGgatItyagirA RSiH // 976 // pAtejasthasau // 977 // pAMca rakSaNa ityasmAt jasa thasa ityeto pratyayau bhavataH / pAjaH balam / pAtha udakam annaM ca // 277 // surIbhyAM tas // 978 // AbhyAM tas pratyayo / bhavati / suM gatau / srotaH nirdhAraNam / sugu sravatIti susrotAH / rIz gatirepaNayoH / retaH zukram // 978 // artINabhyAM nas // 979 // AbhyAM Samvaad 63 // Page #625 -------------------------------------------------------------------------- Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 gatau / aru vraNaH AdityaH prANaH samudrazca / janaici prAdurbhAve / januH apatyaM pitA mAtA janma mANI ca / tanUyI vistAre / tanuH zarIram / dhana dhAnye, paM00vi0 sautraH / dhanuH cApam / manica jJAne / manuH prajApatiH / grandhaz saMdarbhe / granthuH granthaH / puz pAlanapUraNayoH / paruH parva samudraH dharmazca / tarSa saMtApe / tapuH trapura zatruH bhAskaraH agniH kRcchrAdi ca / paupi lajjAyAm / trapuH trapu / Du vI vIjasaMtAne / vapuH zarIram lAvaNyaM tejazca / yajI devapUjAdau / yajuH acchandA 16 zrutiH yajJotsavazva / adak bhakSaNe apUrvaH / prAduH prAkAzye utpattau ca / prAdurvabhUva / prAdurAsIt / TuvepRG calane / vepuH vepathuH // 997 // iNo Nit // 998 // iNaM gatAvityasmAt Nidus pratyayo bhavati / AyuH jIvitam / jaTApUrvAdapi / jaTAyuH aruNAtmanaH // taM nIlajImRtanikAzavarNaM sapANDurorasamudAradhairyam // dadarza lavAdhipatiH pRthivyAM jaTAyupaM zAntamivAgnidAham ' // 998 // duSerDit // 999 // dupaMca vaikRtye ityasmAt Didus pratyayo bhavati / duH nindAyAm / duSpuruSaH // 999 // muhimithyAdeH kit // 1000 // AbhyAM kidus pratyayo bhavati / muhauca vaicittye / muhuH kaalaavRttiH| mithaga medhaahiNsyoH| gidhuH saMgamaH / AdigrahaNAdanyebhyo'pi bhavati // 1000 // cakSeH zidA // 1001 // cakSita vyaktAyAM vAci ityasmAt kina us pratyayo bhavati sa ca zivA / cakSuH paricakSuH avacakSuH avasaMcakSuH acakSuH avakhyuH / bAhulakAt dvivacane, saMcacakSuH vicakhyuH // 1001 // pAteImsuH // 1002 // pAMca rakSaNe ityasmAt DidumsuH prayayo bhavati / pumAn purupaH / pumAsau / pumaaNsH| ukAra uditkAryAthaiH // 1002 // nyubhyAmazveH kakAkaisaSTAvaca // 1003 // nyudbhyAM parAdaJca gatau cetyasmAt kitaH a A ais ityete pratyayA bhavanti te ca TAvat / TAyAmiva eSu kArya bhavatItyarthaH / tena 'ac prAgdIrghazca ' iti bhavati / nIcam uccam / nIcA ucaa| nIcaiH ucaiH / prasiddhAtho ete| lAghanAtha santAdhikAre'pi akArAkAramatyayavidhAnam // 1003||shmo niyo Dais maluk c||1004|| zampUrvAta NIMga prApaNe ityasmAt hidais pratyayo bhavati zamo makArasya ca lum bhavati / zanaiH mandam // 1004 // yamidamibhyAM Dos // 1005 // AbhyAM Didom pratyayo bhavati / ya{ uparame / yopiyasukham / damUcU upazame / dobohuH // 1005 // anaso vahe kie sazca DaH // 1006 // anaszabdapUrvAta vahIM pApaNe ityasmAt kip pratyayaH sakArasya ca Do bhavati / ano vahati anahAn vRpabhaH // 1006 // ityAcAryazrIhemacandrakRtaM svopajJoNAdigaNasannavivaraNaM parisamAptam // ityAcAryazrIhemacandrAviracitAyAM zrIsiddhahemacandrAbhidhAnakhopajJazabdAnuzAsanavRhadRttau paJcamasyAdhyAyasya dvitIyaH paadH|| // akRtvAsananirvandhamabhitvA pAvanI gatim // siddharAjaH parapurapravezavazitAM yayau // 1 // // 64 // Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha tRtIyaH pAdaH // *vasrtsyati gamyAdiH // 5 / 3 | 1 || gamyAdayaH zabdA vatsyati bhaviSyati dhAtvarthe innAdimatyayAntAH sAdhavo bhavanti / anena * sAmAnyataH siddhAnAM pratyayanAM bhaviSyaddhAtvarthatA vidhIyate / gamiSyatIti gamI grAmam / innauNAdikaH sati prApto vatsyati bhavati / AgAmI / bhAvI / prasthAyI / ebhya auNAdiko Nin / prayAyI / pratiyAyI / pratibodhI / pratirodhI / ebhyo'jAteH zIle Avazyake vA Nin siddho bhaviSyati niyamyate / kathaM zvo grAmaM gamI / bhaviSyatsAmAnye padaM niSpAdya pazcAcchvaH zabdena yogaH kAryaH // 1 // vA hetusiddhau ktaH // 5 / 3 / 2 // hetuH kAraNaM tasya siddhiH niSpattiH vartyasarthe vartamAnAddhAtoH dhAtvarthe hetoH siddhau satyAM ktaH pratyayo vA bhavati / kiM bravISi dRSTo devaH saMpannAstarhi zAlayaH / saMpatsyanta iti vA / prAptA naustIrNA tarhi nadI / tariSyata iti vA // 2 // *kaSo'niTaH || 5 | 3 | 3 || kapeH kRcchragahanayoranityamuktam / tasmAdvartsyati vartamAnAt kto bhavati / kapiSyatIti kaSTam / kaSTA dizastamasA / satyapi kaJcit / kapati kaSTam / anida iti kim / kapitAH zatravaH zureNa // 3 // bhaviSyantI || 5 | 3 | 4 // vartyatyarthe vartamAnAddhAtoH parA bhaviSyantI vibhaktirbhavati / gamiSyati / bhokSyate // 4 // anadyatane zvastanI // 5 / 3 / 5 / na vidyate'dyatano yatra tasminvatrtsyati dhAtvarthe vartamAnAddhAtoH zvastanI vibhaktirbhavati / kartA zvaH / kartA / anadyatana iti bahuvrIhiH kim / vyAmizre mAbhUt / adya zvo vA gamiSyati / kathaM zvo bhaviSyati / mAsena gamiSyati / padA ' bhaviSyantI pazcAt zabdena yogaH // 5 // paridevane // 5 / 3 | 6 || paridevanamanuzocanam / tasmingamyamAne vatsrtsyati dhAtvarthe vartamAnAddhAtoH zvastanI vibhaktirbhavati / anadyatanArtha ArambhaH / iyaM tu kadA gantA yaivaM pAdau nidadhAti / ayaM tu kadAdhyetA ya evamanabhiyuktaH / vizeSavidhAnAt kadA kahilakSaNA vibhASA bAdhyate // 6 // +purAyAvatorvartamAnA // 5 / 3 / 7 // purAyAvatornipAtayorupapadayorvatsrtsyati dhAtvarthe vartamAnAddhAtorvartamAnA vibhaktirbhavati / purA bhuD vRtrtsyati // - sAmAnyataH siddhAnAmiti / nanu gamerinnityAdInA satyadhikAre vihitatvAt katha sAmAnyataH siddhatA / satyam / ekadezena / gamyAdigaNe hi prayAMyItyAdau 'bhajAteH zIle' ityAda bhirNin / te cAnirdiSTakAlatvAt sAmAnyataH siddhA / uNAdipratyayAnAM satyarthe vidhAnAt aprAptau vartyatyarthe vidhi / anyeSAM ca sAmAnyavidhAnAt varyasyeveti niyama iti siddham // kathamiti / anadyatane zvastanI prAmoti na nicityAzArtha // kavo'niTaH // kapiSyatIti / arthakathanamida yAvatA kaSTagahane vartsyati ka eva bhavati / asarUpavidhirapi neTaH / pUrvatra vAgrahaNAt / // kapitAH zatrava iti / atra bhaviSyatApi nAstIti vyaGgaviruruteti nAzaGkanIya yato'niTa iti vizeSage sati vastIti vAcya sthiteSyetatsamarthanamiti nyAyAt // anadyatane zvastanI // padArtha bhaviSyantIti / pada gamiSyati kina sArtho yatra dhArthasya tasmin // paridevane // vibhASA vAdhyate iti / 'kadAkoniyA' ityarthaH // curAyAvato - // - purA bhuGkte iti / Page #628 -------------------------------------------------------------------------- Page #629 -------------------------------------------------------------------------- Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pIpa 0a040 anwawaamannamransarraim galyane / dAgane'smA ini dAzaH / vAlavyopAnyo'yam / aanrntysmaadityaahaarH| asaMjJAyAmapi / dAyo dtH| lAmo lbdhH| kRtaH kaTo huto bhAra ityAdI bahulAdhikArAna bhAti / giti paryudAsena korakAzrayaNAtsaMvandhe na bhavati / devadattasya pacyate / bhAvAkariti kim / pacaH / bhAvo bhavatyarthaH sAgyarUpaH phiyAsAmAnya dhArArthaH sa dhAtunavocyate tatraiva ca tyAdayaH kAtumamastavyAnIyAdayazca bhavanti / yastu bhAyo dhAtvarthadharmaH siddhatA nAma liGgasaMkhyAyogI sa dravyapadAvAdanyaH / tanAyaM ghanAdavidhiH / tena tadyoge liGgavacanabhedaH siddho bhavati / pAkaH pAko pAkAH / pacanaM pacane pacanAni / paktiH paktI paktaya iti // 18 // iDo'pAdAne tu TidA // 5 // 3 // 19 // iko dhAto vAkarSan bhavati apAdAne tu kArake vA Tidavati / adhyayanamadhyAyaH / adhIyata iti adhyAyaH / upetyAdhIyate'smAdityupAdhyAyaH / TidvidhAnasAmarthyAt striyAM bhaktirvAdhyate / upAdhyAyI / upAdhyAyA // 19 // yo yAyuvarNanivate // 5 // 3 // 20 // gR ityasmAdbhAvAkArvAyvAdiSvartheSu paJ bhavati / zIyate auSadhAdibhiriti zAro vAyuH / mAlinyena zIryata iti zAro varNaH / nivRtaM nivaraNaM mAvaraNamityarthaH / nizIryate zItAyupadravo yena tat nIzAro nivRtam / gaurivAkRtanIzAraH pAyeNa zizire kRza nivRtA dyUtopakaraNamiti kathit niyamena vRtA ityanvarthAt / zArairiva krIDitam / eSviti kim / zaraH // 20 // nirabheH pUlvaH // 5 / 3 / 21 pU iti pUgpUchoH sAmAnyena grahaNam / nirabhipUrvAbhyAM yathAsaMkhyaM pUlubhyAM paro bhAvAkoMrghan bhavati / niSpUyate niSpAvaH / abhilAvaH // 21 // rorupasargAt // 5 / 3 // 22 // upasarga pUrvAdrI vArghina bhavati / saMravaNaM saMrAvaH / uparAyaH / virAvaH / upasargAditi kim / vaH / sAMrAviNamityatra jin vAdhakaH / kathaM rAvaH / bahulAdhikArAt 3. bhuushydo'l||5|3|23|| bhUzriad ityetebhya upasargapUrvebhyo bhAnAkoral pratyayo bhavAte / prbhvH| vibhvH| saMbhavaH / prshryH| prtishryH| sNshryH| prghsH| vighsH| saMghasaH / upasargAdityeva / bhaavH| zrAyaH / ghAsaH / bhUyorupamargAdeveti niyamArtha vacanam / kathaM prabhAvaH vibhAvaH anubhAvaH / bahulAdhikArAt / prakRSTo bhAva ityAdinAdisamAso vA / lakAro 'migmIgo'khalicIla'-(4-2-8 ) ityatra vizeSaNArthaH // 23 // nyAdo navA // 5 // 3 // 24 // nipUrvAdaderali ghaslabhAha-asazAyAmapIti ||-kaarkaashrynnaaditi / bhAvagrahaNAca / yadi hi bhAvagrahaNamapanIyA'katrIti kRtvA prasajyanaja nyAravyAyate tadApi bhAvavatsayandhe'pi ghan spAditi sabandhe ghanivRSyartha bhAvagrahaNam ||-kiyaasaamaanymiti / miyANA sAdhAraNa rUpamityartha / tathAhi sAsu kriyAsu satyamiti bhavatyartha sAdhAraNa eva // sa ca dhAtyarthaH / ata evaM dhAnunaipocyate sa na pratyaye / ya punaH sidatA nAma sa dhAtvarthasya dharma eva na dhAtyarthaH / ata eva pratyayerevocyate sa na dhAtunA / taduktam-'AkhyAtasAdhyerayo'sAvantabhUto'bhidhIyate / nAmazabdA pravartante saharamsa iya kramam ||1||-ttraadhy dhanAdividhiriti // ' kriyAyA siddhatAvasthA sAdhyAvasthA ca kIrtitA / siddhatA vyamicchanti tatraivecchanti ghavidhim ||-ingopaadaane-||-ktibaadhyt i. ti / Tizyasya hi striyAM dI pratyaya phala to yadi siyA phibhaviSyati tadA kiMTidvidhAnena |-shro vAya-nIzAra iti / bAhalakAt paramapya'naTa gha vA bAdhate ghaj pratyaya - rolpasa-11-sAMgaviNamiti / samatAdAva abhivyApto' iti gin tata. svArthe / nila gAjano'Na ) nopadasya- ' ityasyasvarAdelara na 'anaparaye ' iti niSedhAt / / 66ta Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OMAN. bokArasya dIrghatvaM ca vA nipAtyate / nyAH nighmH||24|| saMnivyupAdhamaH // 5 // 3 // 25 / ebhya' upasargebhyaH parAyamerbhAvAkAral vA bhavati / sNymH| | saMyAmaH / niyamaH / niyAmaH / viyamaH / piyAmaH / upayamaH / upayAmaH // 25 // ne dagadapaThasvanakaNaH / 5 / 3 / 26 // nerupasargAtrebhya ebhyo bhAvAka aural pratyayA vA bhavati / ninadaH / ninAdaH / nigadaH / nigaadH| nipaThaH / nipAThaH / nisvanaH / nisvAnaH / niknnH| nikANaH // 26 // vaiNe knnH||5||3 1127 // vINAyAM bhavo vaiNaH / vaiNe'rtha vartamAnAdupasargapUrvAkaNerbhAvAkoral vA bhavati / makaNo bINAyAH / prakANo vINAyAH / evaM nikaNaH nikaannH| Kaa veNa iti kim / prakANaH zRGkhalasya / katha kaNaH kANo vINAyAH / 'navA kaNa'-(5-3-48 ) ityAdinA sAmAnyena vidhAnAt vaiNe'pi bhavati // 27 // yuvarNavRdRvazaraNagamRdgrahaH // 5 // 2 // 28 // upasargAdeti ca nivRttam / imAntebhya uvarNAntebhyo vRdRvazaraNagamibhya RkArAntabhyo grahazca dhAto vAkoral bhavati / gho'pvaadH| cayaH / nizcayaH / jayaH / payaH / krayaH / yavaH / ravaH / navaH / stavaH / lvH| pavaH / vrH| mavaraH / daraH / AdaraH / vazaH / raNaH / gmH| avgmH| kR, karAra, gr| na, taraH / dR, drH| zu, zaraH / grahaH / kathaM vAraH samUhaH vAro'vasarabAraH kriyAbhyAvRtti / bahulAdhikArAd ghan / parivAra iti tu NyantAdaci siddham // 28 // varSAdayaH klIve // 63 // 29 // varSAdayaH zabdA alantAH kloce yathAdarzanaM bhAvAkonipAtyante / napuMsake ktA nanivRttyarthaM vacanam / varSa bhayaM dhanaM ranam khalaM padaM yugam / atra sthAnakAlavizepayugmeSval gatvaguNAbhAvo ca nipAtanAt / anapusakaktastu asarUMpavidhinA bhavatyeva / vRSyatesma *vRSTaM meghena / bhItaM baTunA // 29 // samudo'jaH pazau // 5 / 3 / 30 // samudbhapAM parAdajateH pazuvipaye dhAtvarthe vartamAnAt bhAvAkoral bhavati / samajaH pazUnAm samUha ityarthaH / udajaH pazUnAM preraNamityarthaH / samuda iti kim / vyAjaH pazUnAm / pazAviti kim / samAjaH sAdhUnAm / udAjaH khagAnAm // 40 // sRglahaH prajanAkSe // 5 / 3 / 31 // sartilihimyAM yathAsakhyaM prajanAkSaviSaye dhAtvarthe vartamAnAbhyAM bhAvAkoral bhavati / gavAsupasaraH / pazUnAmupasaraH / / vInAmupasaraM dRSTA / prajano garbhagrahaNam / tadartha strIpu puMsAM prathamaM saraNamupasara ucyate / akSANAM glahaH, grahaNamityarthaH / grahe sUtranipAtallatvam / glahiH prakRtya- | ntaraM vA / majanAkSa iti kim / upamAro bhRtyai rAjJAm / glahaH glAho vA pAdasya / kathaM parisaraviSayepulIDhamuktau / adhikaraNe puMnAmni ghena siddham // 31 // paNemAne // 5 // 3 // 32 // paNemAne'rthe vartamAnAdbhAyAkoral bhavati / mUlakapaNaH / shaakpnnH| paNyata iti paNaH, mUlakIdAnAM saMvyavahArArtha pAropito muASTarityarthaH / mAne iti kim| pANaH / gho'pavAdo yogaH // 32 // saMmadapramadI harSe // 5 / 3 / 33 // saMmadanamada. ityeto bhAvAkAharthe'lantau nipAtyete / sampadaH kokilAnAm / pramadaH kanyAnAm / harSa iti kim | sNmaadH| prmaadH| saMpAnmada ityanuktvA nipAtanaM rUpanigrahArtham / tenopasargAntarayogena bhvti| prsNpaadH| ||-yuvrnnvR-||-upsrgaadveti ca nivRttam / ' ADo ruplo.' iti sUtrakaraNAt ||-vrssaad-||-annivRttyrthmiti / tatki varpaNamiti na bhavati / bhavatyeva vRpabho varSaNAditi bhASyakAravacanAt |-dhRsstt megheneti / atra bhAve / tAsApyA'- iti ta. ||-smmd-||--prsmaad' iti / prakRSTa. samada iti kRte prasammada ityapi MANANAMANAS Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 paM0a00 1 saMmamAdaH / abhisaMmAdaH // 33 // hano'ntarghanAntarghaNI deze // 5 // 3 // 34 // antaHpUrvAddhanterala pratyayo ghanaghaNau cAdezI nipAtyete deze'bhi- // 7 // dheye bhAvAkoMH / antaINyate'sminnityantarghanaH antarpaNo vA vAhIkeSu dezavizeSaH / antarghAto'nyaH / eke tvantaHsaMhato dezo'ntardhanaH / abhyantaro deza iti kecita / tasminnantarSaNe'pazyat / ghaNiH prakRtyantaramityanye // 34 // praghaNAghANI gRhAze // 5 // 3 // 35 // prapUrvAddhantehAMze'bhidheye'l pratyayo ghaNaghANau cAdezau nipAtyete / praghaNaH praghANo vA dvArAlindakaH / praghAto'nyaH // 35 // nighoddhasaMghoddhanApadhanopannaM nimitaprazastagaNAtyAdhAnAGgAsannam // 5 // 3 // 36 // intenighAdayaH zabdA yathAsaMkhyaM nimitAdiSu vAcyeSu kRtaghatyAdayo'lantA nipAtyante / samantato mitaM tulyamavizeSeNa vA mitaM paricchinnaM nimitam / tulyArohapariNAimityarthaH / nivizeSe nizcayena vA inyante jJAyante nighA vRkssaaH| nighAH shaalyH| nighA bRhatikA / nighaM vastram / nighAto'nyaH / utkarSeNa hanyate jJAyate uddhaH prshstH| uddhAto'nyaH / gaNaH prANimamUhaH / saMhati saMghaH / anyatra saMghAtaH / kathaM saMghAto manuSyANAm / saMghAtazabdaH samudAyamAtre / atyAdhIyante chedanArthaM kuTTanArtha ca kASThAdIni yatra tadatyAdhAnam / uddhanyate'sminniti uddhanaH / kASThoddhanaH / tAmroddhanaH / lohoddhanaH / ghanaH skndhH| udghAto'nyaH / aGgaM shriiraavyvH| apahanyate'nenetyapadhanAGgam / ' vaNibhirapaghanairAvyaktaghoSAn / pANiH pAdathApaghano nAparamaGgamityanye / apghaato'nyH| upahanyate samIpa iti jJAyate upanaH AsanaH / gurUpannaH / grAmopanaH / upaghAto'nyaH / * nipAtanAdevopAcAtha vizeSe vRttirasarUpapratyayavAdhanaM ca vijJAyate // 36 // mUrtinicitAbhre ghnH||5|3| 37 // hantermUtyodiSvartheSu ala pratyayo ghanAdezazca nipAtyate / mRtiH kAThinyam / abhrasya ghanaH kAThinyamityarthaH / evaM dadhidhanaH / lohanaH / nicitaM nirantaraM, tatra, ghanAH kaMzAH / ghanAH niiyH| abhraM meyaH, tatra, ghanaH / kathaM dhanaM dadhi guNazabdo'yam tadyogAdgraNinyapi vartate // 37 // vyayodroH karaNe // 5 // 3 // 38 // vi ayas dru ityetebhyaH parAddhanteH karaNa'l pratyayo ghanAdezazca nipaatyte| bhAvasya kArakAntarasya cAnumavezo mAbhUditi karaNagrahaNam / vihanyate'nena timiraM vidhanaH / vighanendurAmadyutiH / vayaH pakSiNo hanyante'neneti vA vidhanaH / ayodhanaH / druH hanyate'neneti bhadrdhana kuThAraH / kathaM dughaNaH ahiNAdipAThANNatve bhaviSyati / ghaNatervAjantasya rUpam / striyAM vanaDeva paratvAt / vihananI / ayohananI / druhananI // 38 // stambAda nazca 6 // 5 / 3 / 39 // stambazabdAtparAddhanterala naghanAdezI ca nipAtyete karaNe / stambo hanyate'nena stambaghno daNDaH / stambaghano yaSTiH / triyAM paratvAdanaDeva / ||-nighoddh-|-smntto mitamiti / nizabdasya dvAvauM samantato'vizeSazceti ||-nivishess nizcayena gheti / samantato mitamavizeSeNa vA mitamiti bhaNitapUrvArthApekSayA AbhyA yathAsarUna na / yata svatantrAvimI - saMghAto manuSyANAmiti / nanvantra prANisamUhasyAt nipAta phaTa ma / sasAm / saghAtazabda prasAdhya pazcAt manuSyazabdena sabandha' / anye tvapadhanazabdena hastapAdasyaiva grahaNamAhastanirAsAyAha-yaNibhirapanarghagharAvyakta ghopAniti / nanu nighAvizayadAnA nimitAdyarthavizepe katha vRtti kathamAdhArAdI asarUpavidhinA'naDhAdayazca na bhvntiityaai-nipaatnaadeveti| anyathA nimitAtyAdhAnAdipu vizeSArthapratItistulyArohapariNAhAdikA na syaat||-vyyodroH-||-dughn iti / inase ghi' iti vyAdhyA pravRtte 'pUrvapadasthA'-iti na Natvam ||-ghnnterveti| ghaNi. sautrH| iNi dArUNi ghaNati // 67 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 stambahananI yaSTiH / kecittu kAtyaye nipAtanaM kRtvA siyAmapi stambaghneti icchanti / anye tu stambapUrvasyApi hanteH 'sAtiheti'-(5-3-94 ) iti nipAta nAta stambahetiritIcchanti / karaNa ityeva / stambahananaM stambadhAtaH / kathaM skhambanIpIkA / karaNasyApi kartRtvavivakSayA 'acitte Tak-(5-2-83 ) itya nena ki siddhama // 39 // prepH||5||3||40|| paripUrvAddhanterala ghAdezaca karaNe nipAtyate / parihaNyate'neneti prigho'rglaa| latve pliyH|| 40 // 14H samAyAhayau dyuutnaamnoH||5|3 / 41 // karaNa iti nivRttam / chUte nAmni cAbhidheye yathAsaMkhyaM samAGpUrvAdApUrvIca dvayateral hayAdezazca | nipAtyate / samAdayaH prANidyutam / ADhayo nAma // 41 // nyabhyupAzcot // 5 // 3 // 42 // ni-abhiupavibhyaH parAta hayatebhIvAkorala tatsaMni61 yoge ca vAzabda ukAro bhavati / abhedanirdezaH sarvAdezArthaH / nihavaH / abhihavaH / upahavaH / vihavaH / nyabhyupaveriti kim / mahAyaH / ha ityeva / nivaayH| ho | haba ityanipAvanaM kim / yuGlupi nipAtanaM mAbhUt / tena vijohaya iti siddham anyathA vihava iti syAt / juhotinaiva siddhe hayate rUpAntaranivRttyartha vacanam // 42 // AGo yuddhe // 5 / 3 / 43 // ADUpUrvAd hayateyuddhe'rthe bhAvAka!ral bhavati vAzabdazcokAraH / AhUyante yoddhAro'sminnityAhavo yuddham / yuddha iti kim / AhAyaH / AhvAnam // 43 // AhAyo nipAnam // 5 / 3 / 44 // nipivantyasminnipAnam / pazuzakunInAM pAnArtha kRto jlaadhaarH| AGpUrvAt hayate vAkatrorel AhAvAdezazca nipAtyate nipAnaM cedabhidheyaM bhavati / AhUyante pazavaH pAnAyAsminnityAhAvaH pazUnAm / AhAvaH zakunInAm / nipAnamityarthaH / nipAnamiti kim / AhAyaH / AhAnam // 44 // bhAve'nupasargAt // 5 // 3 // 45 // avidyamAnopasargAta hayaterbhAve'l vAzabdabokAro bhavati / akartarItyasyAnupravezo mAbhUditi bhAvagrahaNam / hAnaM havaH / bhAva iti kim / karmaNi hAyaH / anupasagAditi kim / aahvaayH|| 45 // hano vA vadh ca // 5 / 3 / 46 // anupasargAddhantebhAve'la vA bhavati tatsaMniyoge cAsya vadhAdezaH / hananaM vadhaH / ghAtaH / anupasargAdityeva / sNghaatH||46|| vydhjpmnyH|| 5 / 3 / 46 // ebhyo'nupasargebhyo bhAvAkoral bhavati / bahuvacanAdbhAva iti nivRttam / vyadhaH / japaH / madaH / anupasargAdityeva / AvyAdhaH / upajApaH / unmAdaH // 47 // navA knnymhssvnH||5||3||48|| anupasargebhya ebhyo bhAvAkoral vA bhavati / kaNaH kANaH / yana: yAmaH / hasaH hAsaH / svanaH svAnaH / anupasargAdityeva / prakANaH / prayAmaH / mahAsaH / viSvANaH / aprAptavibhASeyam // 48 // AGo ruploH||5|3| 49 // AGaH parAbhyAM rutubhyAM bhAvAkoral vA bhavati / AravaH ArAvaH / AplavaH aaplaavH| AGa iti kim / virAvaH / viplavaH / rauteji plavaterali nityaM prApte vikalpaH // 49 // varSavighne'vAd grahaH // 5 // 3 // 50 // avapUrvAt grahapavighne vAcye bhAvAkoral vA bhvti| avagrahaH / avgraahH| vRSTeH pratibandha ityarthaH / lihAyac ||-nybhyupve-||-vijohv iti / bhRza vihvayati / yaDlum ' hirave i. ' iti vRt / vijohavanam / anenAl ||-anythaa vihava iti / | prakRtigrahaNe iti nyAyAt yaDluvantasyApyanenA'li ho hava iti kRtadvitvasyApi nipAte vihava iti syAdityarthaH ||-hno vaa-||-vdh iti / gaDlubantasyApi vadho dhAta ityeva bhavati AGpUrvot ya ti kim / AvAyaH mAhAne havaH / bhAva zata merosereeeeee Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza 11 varSavina iti kim / avagrahaH padasya / avagraho'rthasya // 50 // paadshmitulaasuutre||5||3||51|| pUrvAdhe razmau tulAsUtre cArthe bhASAkoral vA bhavati / pragRhyata ||3|0a04 // 68 // / iti magrahaH grAhaH azvAdeH saMyamanarajjustulAsUtraM cocyate / anyastu prgrhH||51|| vRzo vstre||5|3|52 // apUrvAdraNotervasvavizeSe vAcye bhAvAkoral vA bhvti|| pravRNvanti tamiti mavaraH / praacaarH| 'ghaJyupasargaspa bahulam' (3-2-83) iti dIrghaH / anye tu mAGpUrva e| vRNotiH svabhAvAdvakhavizeSe vartate / tena pAvAraH prAvara iti bhavati / kha iti kim / pravaro yatiH // 52 // udaH shreH||6|3153 // utpUrvAcchAvAkoral vA bhavati / ucchrayaH / ucchraayH| niyamali prApte viklpH|| 53 // yupUdrorghaJ // 5 // 3 // 54 // veti nivRttam pRthagyogAt / utpUrvebhya ebhyo bhAvAkatroMrghaJ bhavati / alo'pavAdaH / udyAvaH / utpAvaH / udmAvaH // 54 // ra grahaH // 5 // 3 // 55 // utpUrvAt grahe vAkAn bhavati / alo'pavAdaH / udAhaH / uda ityeva / grahaH / vigrahaH // 55 // nyavAcchApe // 5 // 3 // 56 // nyavAbhyAM parAgaH zApe Akroze gamyamAne bhAvAkaborghana bhavati / nigrAho ha te pala bhUyAt / avagrAho ha te jAlma bhUyAt / zApa iti kim / nigrhcaursy| avagrahaH padasya // 56 // mAllipsAyAm // 5 // 3157 // prapUrvAgrahelipsAyAM gamyamAnAyAM bhAvAkoMpaJ bhavati / pAtramagrAheNa carati piNDapAtArthI bhikssuH| suvasya pragrAiNa carati dakSiNArthI dvijaH / lipsAyAmiti kim / muvasya prgrhH|| 57 // samo muSTau // 5 / 3 / 58 // saMpUrvAdraheSTiviSaye dhAtvarthe bhAvAkoMrgha bhavati / muSTiralisaMnivezo na parimANam / tatra 'mAne'-(5-3-81) ityeva siddhatvAt / saMgrAho mallasya / aho mauSTikasya saMgrAhaH / muSTe yamucyate / muSTAviti kim / saMgrahaH ziSyasya // 58 // yuroH // 5 // 359 // saMpUrvebhya ebhyo bhAvAko bhavati / saMyAvaH / saMdAvaH / saMdrAvaH / sama ityeva / vidrvH| upadravaH // 59 // niyazcAnupasargAdA // 5 / 3 / 60 // avidyamAnopasargAnnayateryududrozca bhAvAkoMrghaJ vA bhavati / nyH| naayH| yvH| yAyaH / dvH| dAvaH / dravaH / drAvaH / anupasargAditi kim / praNayaH // 60 // vodaH // 5 / 3 / 61 // utpUrvAnmayate vAkorvA gham bhavati / unnAyaH / unnayaH // 61 // / avAt // 5 / 3 / 62 // avapUrvAnnayate vAkatroMrghaJ bhavati / avanAyaH // 62 // parechUte // 5 // 3 // 33 // paripUrvAnnayatazrutaviSaye dhAtvarthe vartamAnAdbhAvAka-12 trIrghaJ bhavati / pariNAyena zArIn Danti / samantAnnayanenetyarthaH / dyUta iti kim / pariNayaH kanyAyAH // 33 // bhuvo'vajJAne vA // 5 / 3 / 64 // 4 paripUrvAdbhavateravajJAne'theM vartamAnAdbhAvAkoMrghaJ vA bhavati / avajJAnamasatkArapUrvako'vakSepaH / paribhAvaH / paribhavaH / avajJAna iti kim / samantAdbhavanaM paribhavaH | // 64 // yajJe grahaH // 5 / 3 / 65 // paripUrvAdbhaheryajJaviSaye prayoge bhAvAkoMrghan bhavati / pUrvaparigrAhaH / uttaraparigrAhaH / vederyajJAGgabhUtAyA grahaNavizeSa etAbhyAmabhidhIyate / yajJa jhate kim / parigrahaH kuTumbinaH // 67 // saMstoH // 5 // 3 // 66 // saMpUrvAtstote vAkAryajJavipaye ghan bhavati / saMstuvantyatreti sNstaa|| 68 // vachandogAnAm | sametya stuvanti chandogA yatra deze sa dezaH saMstAva ucyate / yajJe iseva / saMstavo'nyadRSTe // 66 // prAtkhudrustoH // 5 / 3 / 67 // 11 // Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / bhavAkardhagbhavAte / prasAvaH / madrAyaH / prastAvaH / mAditi kim / khavaH / drayaH / stavaH / kathaM khAvaH / bahulA vikArAt // 67 // ajJeH || 5 | 3 | 68 // prapUrvAtstR ityetasmAt dhAtorbhAvAkarghen bhavati 'ayajJe' na cet yajJatripayaH prayogA bhavati / prastAraH / maNimastAraH / vimAnaprastAraH / nayaprastAraH / ayajJa iti kim / varhiSpastaraH / ' samAse samastasya ' - ( 2 - 3 - 13 ) iti patvam // 68 // verazabde prathane || 5 | 3 | 69 // | prathanaM vistIrNatA / veH parAstRNAterazandaviSaye prathane'bhidheye ghan bhavati / vistAraH paTasya / prathana iti kim / tRNasya vistaraH / chAdanamityarthaH / azabda iti kim / aho dvAdazAGgasya vistaraH // 69 // chandonAmni || 5 | 3 |70 // chandaH payo varNavinyAsaH / vipUrvAt stRNAtezchandonAmni viSaye dhan bhavati / *viSTArapaGktiH / kecittu veranyato'pIcchanti / AstArapaGktiH / prasAra paktiH chandonAma // 70 // kSuzroH || 5 | 6 | 71 // kSauteH zRNotetha vipUrvAdbhAvAkatro bhavati / vikSApaH / vizrAtraH / verityeva / kSavaH / zravaH // 71 // nyudo graH // 5 / 3 / 72 // nyudbhyAM parAriterguNAtervA bhAvAkatrerghaJ bhavati / nigAraH / udvAraH / nyu iti kie| garaH / -saMgaraH // 72 // kiro dhAnye // 5 / 3 / 73 // nyutpUrvAtkiraterdhAnyaviSaye dhAtvarthe vartamAnAdbhAvAkardhan bhavati / nikAro dhAnyaspa | utkAro dhAnyasya / rAzirityarthaH / dhAnya iti kim / phalanikaraH / puSpotkaraH // 73 // nerbuH // 5 / 3 / 74 // nipUrvavRNote / dhAnyavizeSe'bhiye bhAvAn bhavati / nitriyanta iti nIvArA nAma zrIhivizeSAH / ' ghaJyupasargasya bahulam - ( 3-2-86 ) iti dIrghatam / dhAnya ityeva / nivarA kanyA / svabhAvAdalanto'pyayaM striyAM vartate / ktistu bahulAdhikArAnna bhavati // 74 // iNo'bhreSe // 5 / 3 / 75 // sthiteracalanamabhrepaH / nipUrvAdiNo'zreSaviSaye'rthe vartamAnAdbhAvAkardheJ matyayo bhavati / zAstralokaprasiddhyAdinA niyatamayanaM nyAyaH / abhrepa iti kim / nyayaM gatacauraH // 75 // pareH krame // 5 / 3 / 76 || kramaH paripATI / paripUrvAdiNaH kramaviSaye'rthe vartamAnAdbhAvAtrarghaJ bhavati / tatra paryAyo bhoktum / mama paryAyo bhoktum / krameNa padArthAnAM kriyAsaMbandhaH paryAyaH / krama iti kim / paryayaH svAdhyAyasya, atikrama ityarthaH / viparyayo mateH, anyathAbhavanamityarthaH // 76 // vyupAcchIGaH // 5 / 3 / 77 // vyupAbhyAM parAcchIGo bhAvAkarghan bhavati kase kramaviSayaddhAtvarthI bhavati / tava rAjavizAyaH / mama rAjopazAyaH / kramaprAptaM paryAyasAdhyaM zayanamucyate / anye tu zayituM paryAya ucyate ityAhuH / krama iti kim / vizayaH / upazayaH // 77 // * hastaprApye cerasteye // 5 / 3 / 78 // hastenopAyAntaranirapekSeNa prAptuM zakyaM hastaprApyam / tadviSayAcinoterbhAvAkardhana bhavati asteye na ceddhAtvarthasteye caurye bhavati / hastamApyazabdena pratyAsattiH prApyasya lakSyate / tena pratyAsattiviSaye dhAtvarthe vidhAnam / puSpapracAyaH / phalAvacAyaH / phalocAyaH / phalozcAyazca saMhataiH / udo necchantyanye // phaloccayaH / hastamApya iti kim / puSpapracayaM karoti // chandonAni // - vidyArapaGktiriti / paGktyanta chandonAmeti vAkyAvasthAyA ghaJ na tena vistarazvAsau paGktizceti karmmadhAraya / paripaJcamItatpuruSo vA // - nyudo graH // saMgara iti / sagIyaMte'bhyupagamyate boddhabhiryuddha sagaraNaM yA yA pratijJA // kiro dhA // nikAra stiraskAra iti tu karoteSaM // vyupAcchIGaH / syamate zayanasya prAdhAnya tanmate tu paryAyasyeti tAtparyArthaH // hastaprApye- |-| Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 69 // paM0a0tR0 taruzikhare / asteya iti kim / steyena puSpamacayaM karoti / hastamApyazabdena pramANamapyucyate / yaddhaste saMbhavati na hastAdatiricyate iti / tatatha 'mAna'(5-3-81) isanenaiva siddhe niyamArthaM vacanam / asteya eveti, tena puSpANAM hastena pracayaM karoti caura isatra 'mAne' - (5 - 3 - 81 ) ityanenApi ghan na bhavati // 78 // citidehAvara sopasamAdhAne kazvAdeH // 5 / 3 / 79 // cIyata iti citiryajJe'gnivizeSaH tadAzvaro vA / dehaH zarIram / AvAso nivAsaH / upasamAdhAnamuparyupari rAzIkaraNam / eSvaryeSu cinoterbhAvAkatrerghaJ tatsaMniyoge cAdeH kakArAdezo bhavati / citau, AkAyamatriM cinvIta / dehe, kAyaH zarIram / AvAse, RSinikAyaH / upasamAdhAne, gomayanikAyaH / gomayaparikAyaH / kathaM kASThanicayaH / bahutvamAtravivakSayA / eSviti kim / cyH| caH ka iseva siddhe AdigrahaNamAdereva yathA syAt / tena ceryaGluSi nikecAya ityeva bhavati // 79 // saMghe'nUrdhva // 5-3-80 // na vidyate kutazcidUrdhvamupari kiMcidyasmin so'nuurdhvH| tasminsaMdhai prANisamudAve'bhidheye cinoterbhAvAkorghaJ tatsaMniyoge cAdeH ko bhavati / vaiyAkaraNanikAyaH / tArkikanikAyaH / saMgha iti kim / sArasamuccayaH / prmaannsmuccyH| anUrdhva iti kim karanicayaH sukarA hyuparyupari cIyante // 80 // mAne || 5 | 3 | 81 // mAne gamyamAne dhAtorbhAvAkarghaJ bhavati / mAnamiyattA / sA ca dvedhA / saMkhyA parimANaM ca / eko nighaasH| dvau nighAsau / ekastaNDulAvakSAyaH / ekastaNDulanizcAyaH / ekaH kaarH| dvau kArau / zrayaH kArAH / dvau sUrpAniSpAvo / samitsaMgrAhaH / taNDulasaMgrAhaH / muSTirityarthaH / mAna iti kim | nizcayaH / ala evAyamapavAdaH / ktyAdibhistu bAdhyate / ekA tilocchritaH / dve prasRtI // 81 // sthAdibhyaH kaH // 513382|| sthAdibhyo dhAtubhyo bhAvAkaH kaH pratyayo bhavati / AkhUnAmutthAnam Attho vartate / zalabhottho vartate / pratiSThantyasminniti *masthaH sAnuH / saMtiSThante'syAmiti saMsthA / vyavatiSThante'nayeti vyavasthA / maranAtyasminniti prastraH / prapivantyasyAmiti prapA / vidhyate'neneti vighaH / Avidhyate'nenetyAvidhaH / vihanyate'nenAsminvA vighnaH / `Ayudhyante'nenetyAyudham / AdhyAyanti tamityADhyaH / pRSodara dilAt dhasya DhaH / sarvApavAdatvAdanamapi kamatyayo bAdhate / kathamAvyAdhaH *yAMtaH vidyAtaH *upaghAtaH / vahulAdhikArAt / bahuvacanaM prayogAnusaraNArtham // 82 // divato'yuH || 5 | 3 | 83 // divato dhAtorbhAvAkartrIrathuH | pratyayo bhavati / vepathuH / vamathuH / zvayathuH / sphUrjathuH / bhrAtathuH / nandathuH / kSavathuH / davathuH / asarUpatvAddhanAvapi / veSaH / kSavaH // 83 // yaddhaste sabhavatIti / haste sammAtItyarthaH // sadhe'nU // sukaranicaya iti / pUrveNApi na bhavati vyAvRttivalAt // - mAne // dvau sUrpanippAvAviti / pavane pAvI nizcitau pAvAviti kAryam / // 69 // niSpavane iti tu kRte ' nirame pUrana ityanenApi siddham // ala evAyamapavAda iti / madhye apavAdA pUrvAn vidhIn bAdhante nottarAniti nyAyAt // sthAdibhya ka // prastha iti / pUrvastiSThatirgatyarya iti kSIra / yadi pratiSThate mAnArthamiti kipate tadA ' upasargAdAto Do'zva iti de prastho mAnamiti bhavati // - saMstheti / upasargAdAta iyaDa bAdhintA khiyA skhalanAvityanaT syAdityatra pATha. // vighna iti / sthAdigaNapAThavalAt karaNe'pi ka. prAyaye, na tu vyayogo' karaNe ityanenAla // - ghAta iti vidhAta itivan // - ghAta upaghAta iti / Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sADivato dhAto vAkatrokhima bhatyA kitakAryArthaH // 84 // yAjasvAbhAvAkarniG pratyayA bhavAta Dvitastrimak tatkRtam // 538 vadasAviti kazcit / yAcadhuH / kakAra vicho naG // 5 / 3 / 86 // va umsaSACAN -DivatastrimA tatkRtam // 5 / 3184 // Divato dhAtorbhAvAkatroMstrimA pratyayo bhavati tena dhAtvarthena kRtaM nittamityetasminnarthe / pAkena nirvRttaM pavitramam / upitramam / kRtrimam / labdhimam / vihitrimam | yAcitrimam / vidasAviti kazcit / yAcathuH / kakAraH kitakAryArthaH // 84 // yajisvapirakSiyatipaccho nH||5||3185|| | ebhyo bhAvAkatroMneH pratyayo bhavati / yajJa / svamaH / rakSaNaH / yatnaH / praznaH // 85 // viccho na / / 5 / 3 / 86 // vicchebhIvAkArnaGa pratyayo bhavati / vishnH| DakArI gunnprtipedhaarthH|| 86 // upasargAdaH kiH||5|3|87 // upasargapUrvAdAsaMjJakAddhAto vAkoMH ki pratyayo bhavati / AdiH / madiH / prAdhaH / AdhiH / nidhiH / upAvadhiH / saMdhiH / samAdhiH / kikaraNamAkAralopArtham // 87 // vyApyAdAdhAre // 5 / 3 / 88 // vyApyAtkarmaNaH parAhAsaMjJAdAdhAre'dhikaraNe kArake kirmavati / jalaMdhIyate'sminniAta jaladhiH / zaradhiH / ipudhiH / vAladhiH / zevadhiH / AdhAragrahaNamaryAntaraniSedhArtham // 88 // antaddhiH // 5 / 3 / 82 // antaHpUrvAdayAterbhAvAka: ki pratyayo nipAtyate / antadhiH // 81 // abhivyAptI bhAve'najin // 5 / 3 90 // *kriyayA svasaMvandhinaH sAkalyenAbhisaMvandho'bhivyAptiH / tasyAM gamyamAnAyAM bhAve dhAtoranajin ityeto pratyayau bhavataH / samantAdrAyaH saMvaraNaM, sAMrAviNaM senAyAM vartate / saMkuTanaM sAMkeTina pAm / abhivyAptAviti kim / saMrAvaH / saMkoTaH / bhAvagrahaNaM karmAdipratiSedhArtham / asarUpavidhinA ktapatrAdinivRttyarthamanagrahaNam // 9 // striyAM ktiH|| 5 / 3 / 91 // striyAmiti pratyayArthavizeSaNam / dhAto vAkoM: strIlije ktiH pratyayo bhavati / ghAderapavAdaH / kRtiH / hRtiH / citiH / nItiH / nutiH / bhuutiH| striyAmiti kim / kAraH / cayaH // 91 // zvAdibhyaH // 5 / 3 / 92 // zRNa tyAdibhyo dhAtubhyaH strIliGge bhAva koM: ktibhavati / vakSyamANaiH kivAdibhiH saha samAvezArya vacanam / zru, zrutiH / pratizrut / stu, stutiH| pratistut / pad sNpttiH| saMpad / sad -aasttiH| saMsad / upaniSad / nissdyaa| vid saMvittiH / saMvit / vidyaa| vedanA / labh labdhiH / labhA / arda ziro'ti / -adikA / zaMsa prazastiH / prazaMsA / pac pktiH| pcaa| kaNDUya, kaNDUtiH / kaNDUH / kaNDyA / vyavana , vyavaSTiH / vyAvakozI / ip iSTiH / icchA / yaj iSTiH / ijyA / man matiH / manyA / As AsyA / upAstiH / upAsanA / zAm anuziSTiH / AzIH / bhRga bhRtiH / bhRtyA / stUyate ijyate iSyate'nayeti stutiH iSTiH iSTirita saMjJAzabdatvAtkaraNe'pi ktireva nAnad / evaM stutiH / anyatra tu spardhe 'paratvAt strIkhalanA alo bAdhakAH striyAH khalanau ' iti nyAyaH // 92 // sminnaasugH||5|3 / 93 // saMpUrvAdiNa atrApi karaNAdhikaraNatva draSTavyam ||-dditstrimaa ||-nirvRttmityetsminnthe iti / antarbhUtaNyarthatvAt niyaMtitamityartha / kRtamityeva vArthaH / tadA tu karmakartari ka ||vyaapyaadaadhaare ||-shevdhiriti / zete nivAviti 'zIDApo isvazca vA' iti ve zeva sthApya pana tadIyate'smin ||-abhinyaatii-|| kriyayA iti / 'dviheto-'iti kartari vA pachI yatra na - asarUpavidhineti / ayamoM yadi asarUpanyAyenAnaT bhadipyati tadAnagrahaNa na kriyate / yathA hyanaTa tathA asarUpavidhinaiva kavajAvapi prApnuta to mAbhUtAmityanagrahaNam ||-shvaadibhyH ||-aasttiriti / upasargANAmatantratvAt zrutadAdibhpa, ktikiyAiyo'pAnujJAtAH ||-adimaate / yadyapi NamastAne ziraso'Ina zirotiripatra vAhulakApaNako niSiddha. keTa-' iti apra Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 // 7 // Apatsuinotezca bhAvAkoMH siyAM ktirbhavati / kyapo'pavAdaH / samitiH / AsutiH / samAGo'nyatra ityA mutyeti kyaveva bhavati // 93 // sAtihetiyuti- 14150a00 jUtijJaptikIrti // 5 / 3 / 94 // ete zabdA bhAvAkoH ktipratyayAntA nipAtyante / sinoteH sunoteH syate; AtvamitvAbhAvazca nipAtyate / saatiH| hinoterguNe hante 'ntyasvarAderatve hetiH / yauterjavatezca dIrghatve yUtiH, jUtiH / jJapayateptiH / kIrtayateH kIrtiH / AbhyAM NyantalakSaNo'no na bhavati / kIrtanetyapi kazcit // 94 // gApApaco bhAve // 5 // 3 // 95 // ebhyo bhAve'rthe striyAM ktirbhavati / gA iti sAmAnyena grahaNam / prgiitiH| saMgItiH / pA iti gApacisAhacaryAta pivategrahaNam / "papItiH / rAMpItiH / paktiH / prapaktiH / bhAvagrahaNamarthAntaranirAsArtham / vAdhakasyAGo'pavAdaH // 95 // stho vA // 5 / 3 / 96 // tiSThata ve'rthe triyAM tirvA bhavati / prasthitiH / upasthitiH / vAvacanAdapi / AsthA / vyavasthA / saMsthA / pUrvavadako'pavAdaH // 96 // AsthaTivrajyajaH kyap // 5 / 3 / 97 // ebhyaH paro bhAve'rthe striyAM kyap pratyayo bhavati / Am AsyA / aT avyA / vRthAvyA khalu sA tasyAH / braja vrajyA / yaj ijyA / kakAraH kitkAryArthaH / pitkaraNamuttaratra tAgamArtham // 97 // bhUgo nAmni // 5 / 3198 // bhRgaH paro bhAve'rthe triyAM nAmni saMjJAyAM kyap pratyayo bhavati / bharaNaM bhRtyA / nAmnIti kim / bhRtiH / bhAva ityeva / bhriyata iti bhAyoM vadhUH // 98 / / *samajanipannipadazIsugavidicarimanINaH // 5 // 3 / 99 // yogavibhAgAdbhAva eveti nivRttam / ebhyaH paro nAni bhAvAkoM: triyAM kyap bhavati / samaja samajantyasyAmiti samajyA / nipannipadeti saMhitAnirdezAtpateH padeva grahaNam / nipatantyasyAmiti nipatyA / nipadyA / nipad nipadanaM nipIdantyasyAmiti vA nipadyA / zIGa zerate'syAmiti zayyA / suga savanaM sunvantyarayAmiti vA sutyA / vid vedanaM vidanti tasyAM tayA vA hitAhitamiti vidyA / car caraNaM / caranti anayeti vA caryA / man mananaM manyate'nayeti vA manyA / iN ayanabhetyanayeti vA ityA / nAmnItyeva / saMghItiH / nipttiH| nipttiH||29||kRgHsh ca vA // 5 / 3 / 100 // karoterbhAvAkoH khiyAM zaH pratyayo vA bhavati / cakArAt kyap ca / kriyA / kRtyA / pakSe kRtiH / kriyati yadA bhAvakarmaNoH zastadA madhye kyaH / yadA tvaSAdAnAdau zastadA kyo nAstIti rerikArasyeyAdezaH // 100 // mRgayecchAyAjAtRSNAkRpAbhAzraddhAntardhA // 5 / 3 / 101 // ete zabdA. striyAM nipAsante / tatrecchA bhAva eva / zepAstu bhAvAkoMH / anye tu sarvonbhAva evAnumanyante / mRgayateH zaH zab ca kyApavAdo nipAtyate mRgayA / inchateH zaH kyAbhAvazca / icchA / yAcitRSyoH nanau / yAjA / tRpayA / krapera rephasya ca kaarH| kRpA / bhAteraG / bhaa| zratpUrvAdantaHpUrvAca tyayo'pi tathApi tatra bhAva evAna tyapAdAnAdo aryate'syAH 'nAni pusi ca' iti nnk.| bhAve tu na tareya yAhulakAdiAte bhaNanAt ||-gaapaapco ||-pivrtgrhnnmiti / pAyatestu sAkSaNikapyAja graha ||prpiitaareti / bhAve'nena tirapa AdhAre tu sthAdibhyaH ka / apAdAna tu 'upasargAdAta' ityad ||-aasyaadevjyj phyam / asya kyoM na kRtyapajJA prakaraNAcana vihitasyeva bhvti||-smjni-11puurvvrsjnyaapaattdtvaat bhAdhAre'pi phyap // vidyeti| sajJAzavayAt AdAdikarapeya pidepravaNa va vanyasyA-mRgapecchA-||-tRSNAti / keciSu bhidAditvAt tapA / spamate tu sapadAdityAt tRT / - // 701 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ddhaaterng| zraddhA / antardhA // 101 // pareH sRcreyH||5|3|102|| paripUrvAbhyAM mucaribhyAM para striyAM yaH pratyayo bhavati bhAvAko / bhAva ityanye / pris| pareriti kim / saMmRtiH / cuutiH||102|| vATATyAt // 5 / 3 / 103 // aTateye untAta striyAM yaH pratyayo vA bhavati bhaavaakoN| bhAva ityanye / aTATyA / pakSe aH pratyayaH / aTATA / anye tu ktimatyayavAdhanArthamaTaterayaGantasya yapratyayaM dvivacanaM pUrvadIrghatvaM ca nipAtayanti / aTanamaTATyA // 103 // jAgurazca // 5 / 3104 // jAgarteH striyAmaH pratyayo yazca bhavati bhAvAkoMH / bhAva ityanye / jAgarA / jAgaryA // 104 // zaMsipratyayAt // 5 / 3 / 105 // zaMseH pratyayAntebhyazca dhAtubhyo bhAvAkoMH striyAmaH pratyayo bhavati / prazaMsA / gopAyA / RtIyA / mImAMsA / knndduuyaa| lolUyA / cikii| putrakAmyA / putrIyA / gavA / galbhA / zyenAyA / pttpttaayaa| zaMmaH kte'nid iti vacanam // 105 // kveTo gurorvyaJjanAt // 6 / 3 / 106 // tasyed yasmAtsa kted / kleTo gurumato vyaJjanAntAdAto vAkoH striyAmaH pratyayo bhavati / IhA / UhA / IkSA / ukSA / kuNDA / huNDA / zikSA / bhikSA / vyatIhA / vyatIkSA / kteTa iti kim / sastiH / dhvastiH / AtiH / dIptiH / aktiH / rAdiH / cAya apcitiH| sphurtA, sphUrtiH / murchA, mUrtiH / guroriti kim / sphur sphuurtiH| niptthitiH| vyaJjanAditi kim / saMzItiH // 106 // ssito'ng|| 5 / 3 / 107 // pidbhyo dhAtubhyo bhAvAkoMH khiyAmaG pratyayo bhavati / pacA / kSamA / zAntiriti tu kSAmyateH / ghaTA / tvarA / prathA / vyathA / jarA / 'RvarNadRzo'Di (4-3-7 ) iti guNaH / ukAro GitkAryArthaH // 107 // bhidAyaH // 5 / 3 / 108 // bhidAdayaH zabdA bhAvAkoMH striyAmajhatyayAntA yathAdarzanaM nipAtyante / bhidA vidAraNam / chidA dvaidhIkaraNam / vidA vicAraNA | majA zarIrasaMskAraH / kSipA preraNam / dayA anukampA / rujA rogaH / curA cauryam / pRcchA prshnH| ete'rthavizeSe / anyatra bhittiH kuDyam, chittizcauryAdikaraNAdvAjAparAdhaH, vicchittiH prakAra ityAdi / tathA RkRhadhRtRbhyaH saMjJAyAM vRddhizca / ArA zastrI / Rtirnyaa| kArA guptiH / kRtiranyA / hArA mAnam / hatiranyA / dhArA prapAtaH khaDga devo / dhRtirnyaa| tArA jyotiH| tiigirnyaa| tathA guhikuhivazivapitulikSapikSibhyazca saMjJAyAm / guhA parvatakandarA auSadhizca / gRDhiranyA / kuhA nAma nadI / kuhnaanyaa| vazA lahanadravyam dhAtuvizeSazca / uSTiranyA / vapA medovizeSaH / uptiranyA / evaM tulA unmAnam / kSapA raatriH| kSiyA AcArabhraMzaH / tathA saMjJAyAmeva rikhilikhizubhisidhimidhigudhibhyo guNazca / rikhiH likheH samAnArthaH sautro dhAtuH / rekhA rAjiH / lekhA saiva / zobhA kAntiH / sedhA satvam / amedhA buddhiH / godhA mANivizeSaH dostrANaM c| bhidAdirAkRtigaNaH / tena cUDeyAdi kleTo gu ||-ktsyed yasmAditi / tasya iDeva yasmAdisyavadhAraNa kArya tena skucchAdipu dhAtupu yadyapi bhAvArambhayo tasyAdo vikalpena iT vihitastathApi ekasmin pakSe nAgacchatIti vyAvRtti ||-vytiiheti / vyatihAra-' ityatra IhAdivarjanAt syAdInAma'pavAdo'pi jo na bhavati ||-bhidaadyH||-mRjeti / nipAtanasAmarthyAdeva 'RtaH svare vA' iti vRddhirna bhavati ||-medhaa buddhiriti / kecittu meTaga AawwwIVAVIX Ba Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemarA // 71 // // 71 // siddham | akRtasya kriyA caiva prAptervAdhanameva ca / adhikArthavivakSA ca prayametanipAtanAt // 108 // bhIpibhUSicinti pUjikA kumbicarcirahitolidolibhyaH || 5 | 3 | 109 || ebhyo NyantebhyaH khiyA bhAvAkacauraG bhavati / vyantatvAdane mApte vacanam / bhISA bhUpA / cintA / pUjA | kathA | kumbA | carcA | spRhA / tolA | DholA | bahuvacanAdyathAdarzanamanyebhyo'pi bhavati / pIDA / UnA // 109 // upasargAdAtaH // 5 // 3 // 110 // upasargebhya AkArAntebhyo dhAtubhyaH khiyA bhAvAkaraG bhavati / upadA / upadhA / AdhA pradA / madhA / vidhA sNdhaa| mamA / zrAditvAt tau pramitiH / upasargAditi kim / dattiH // 110 // NivettyAsazranthaghaTTavanderanaH || 5 | 3 | 111 // Nyantebhyo vevAsazranyaghavandibhyazca dhAtubhyaH khiyAM bhAvAkaranaH pratyayo bhavati / kAraNA / hAraNA / kAmanA | lakSaNA / bhAvanA | vedanA AsanA / upAsanA / zrandhanA / grantherapyanthe / granthanA / ghaTTanA / vandanA / vattIti vinirdezo "jJAnArthaparigrahArthaH // 111 // iSo'nicchAyAm || 5 | 3 | 112 // iperanicchAyAM vartamAnAt striyAM bhAvAkarino bhavati / anvessnnaa| epaNA / piNDaipaNA / anicchAyAmiti kim / iSTiH / kathaM prANaiSaNA vittaiSaNA paralokaiSaNA / bahulAdhikArAt // 112 // paryadharvA || 5 | 3 | 113 // paryedhipUrvAdiperanicchAyAM vartamAnAdbhAvAkaH striyAmano vA bhavati / paryepaNA | parISTiH / adhyeSaNA / adhISTiH / adhISTariti necchanyanye // 113 // kutsaMpadAdibhyaH kip // 5 / 3 / 114 // krudhAdibhyo'nupasargapUrvebhyaH padAdibhyazra samAdipUrvebhyo dhAtubhyaH khiyAM bhAvAkatraH kip pratyayo bhavati / krudhaH krut / yudheH yut / kSudheH kSut / vRSeH tRd / viSeH svid / rupeH ruT / rujeH ruk / ruceH ruh / zuceH zuk / mudeH mut / mRdeH mRt / gR gIH / trai trAH / dizeH dik / sRjeH srak / tathA padeH saMpad / vipad / Apad / vyApad / pratipad / pde| saMsad / pripat / upamat / upaniSat / videH nivit / zAbheH mshiiH| AzIH / zru, matizrut / upshrut| sru, prisrut| naheH upAnat / nRpe mArad / zuSeH vizud / : nIt / upArat / yateH saMyat / iNaH samit / bhRgaH upabhRt / indheH samit / krudhAdiH saMpadAdizrAkRtigaNaH // 114 // bhyAdibhyo vA // 5 / 3 / 115 // vibhetyAdibhyo dhAtubhyaH khiyAM bhAgazakatroMH kiS vA bhavati / bhIH / mItiH / hriiH| hItiH / luH / luniH / bhUH / bhUtiH / kaNDUH kaNDUyA / kRt / kRtiH| bhit / bhittiH| chit / chitiH| tut / tutiH| dRk / dRssttiH| nazeH nak / naSTiH / yujeH yuk| yuktiH / jvareH jH / jUrtiH / tvareH tUH / tUrtiH / avateH UH / UtiH / khivaiH sUH / srutiH / matrateH muuH| mRtiH / nauteH nut / nuti H / zakaiH zak / zaktiH / / 115 // vyatihAre'nIhAdibhyo JaH // 5 / 3 / 116 // vyatiharaNaM vyatihAraH / parasparasya kRtapratikRtiH / vyatihAra viSayebhyo dhAtubhya IhAdivarjitebhyaH khiyAM jaH pratyayo bhavati / bAhulakAdbhAve kyAdInAmapavAdaH / parasparamAkrozanaM vyAvakozI / vyAkrozI / vyAvamopI / vyAvahAsI / sthAne miTamiti paThanti sogo vA // bhISibhUSi // apratyayAdhikAre'pyasmin kRte sAdhyasivi syApara atyayAdhikAre yatkRtaM taNilopasyAnityatvajJApanArthaM tena cintiyA paMjiyA | suprakathiMyAdi siddham // NivecyAsa // jJAnArthaparigrahArthaM iti / yalupUnityathaMtha / tenAsmAt yAdibhya ko veviti // bhyAdi // nanyatra ye kintAste kudhAdigaNe paThi pyante pazyantAstu yA do kimanena satyam // kaNDUyeti tRtIyarUpAtham // bhItirityAdi / eSu sarveSu khiyA ktiH // tUrttiriti / pipAdaka pakSe dhyAdisvAt ktiH // vyatihAre // paM0a0tR0 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ com vyAvalekhI / vyAticArI / vyAvacarcI / vyAtyukSI / anIhAdibhya iti kim / vyatIhA / vyatIkSA / vyatipRcchA / vyavahAtiH / vyutyukSetyapyeke 'nityaM janino'N '-(5-3-58 ) iti svArthe'N vakSyate / tena kevalasya prayogo na bhavati / zrAdibhyaH'-(5-3-12) iti samAvezA'bhidhAnAt vyavaSTivyAvRSTirityapi bhavati / striyAmityeva / vyatipAko vartate // 116 // namo'niH zApe / / 5 / 3 / 117 natraH parAddhAtoH zApe gamyamAne bhAvAkoMH striyAmaniH pratyayo bhavati / ajananiste vRpala bhUyAt / evamajIvaniH / akaraNiH / aprayANiH / agamaniH |nj iti kim / mRtiste jAlma bhUyAta / zApa iti kim / astisya paTasya // 127 // glaahaajyH||5|3|118 // ebhyaH striyAM bhAvAkoraniHpratyayo bhavati / glAniH / hAniH / jyaaniH| mlAnirityApi kati // 18 // praznAkhyAne veJ // 5 / 3 / 119 // prazne AkhyAne ca gamyamAne striyAM bhAvAkadhiotorin pratyayo vA bhavati / va vacanAdyathAmAta ca / kAMva kArimakApI ko kArikAm kA kriyA kA kRtyAM ko kRtim / AkhyAne mI kArimakApam sarvo kArikAm sarvo kriyAma sarvA kRyAma sarvA kRtim / kAM tvaM gaNimajIgagaH / kAM gaNikAm kAM gaNanAm / sarvo gaNijIgaNam sarvAM gaNikAm sarvA gaNanAm / evaM pAci pa cikAM paktiM pacAm / pAThiM pAThikAm paThatim / praznAkhyAna iti kim / kRtiH / hRtiH // 11 // paryAyAhotpattau ca NakaH // 5 / 3 / 120 // eSvartheSu praznAkhyAnayozca gamyamAnayoH striyAM bhAvAkopardhAtorNakaH pratyayo bhavati / tapAdyapavAdaH / paryAyaH kramaH paripATiriti yAvat / bhavata AsikA / bhavataH zAyikA / bhavato'gragAmikA / AsitaMzayitamagregantaM ca bhavataH krama ityarthaH / ahaNamahaH yogyatA / arhati bhavAn ikSubhakSikAm / odanabhojikAm / payaHpAyikAm / RNaM yatparasmai dhAryate / ikSamakSikAM me dhArayasi / utpattirjanma / ikSumakSikA me udapAdi / prazne kAM tvaM kArikAm akApIH / kAM tvaM gaNikAmajIgaNaH / AkhyAne sarva kArikAmakArpa, sarvI gaNikAmajIgaNam / bahulAdhikArAtkacinna bhavati / cikIpA, bubhukSA me udapAdi / praznAkhyAnayoge'pi paryAyAdiSu paratvAta Naka eva bhavati netra // 120 // nAmni puMsi ca // 5 / 3 / 121 // dhAtoH striyAM bhAvAkonAmni saMjJAyAM NakaH pratyayo bhavati yathAdarzanaM puMsi ca / pracchardanaM pracchadyate'nayeti vA pracchardikA / evaM pravAhikA / vicarcikA / praskandikA / vipAdikA / etA rogasaMjJAH / uddAlakapuSpANi bhajyante yasyAM so daalkpusspbhnyjikaa| evaM vAraNapuSpapracAyikA / abhyopAH khAdyante'syAmiti abhyopakhAdikA / evamayopakhAdikA / sAlA bhajyante yasyAM sA sAlabhajikA / evaMnAmAnaH krIDAH / bahulAdhikArAdiha na bhavati / ziraso'danaM zirotiH / evaM zIpotiH / ziro'bhitaptiH / zIbhitaptiH / tathA vyAtyakSIti / va padAntAt-iti aikAro na / 'nasvaGgAde' iti niSedhAt ||-prshnaakhyaa-||-kaaN kArikAmiti / 'paryAyAirNa-iti Naka ||-kaaN kratimiti / bhyAditvAta | kipi kA kRtamityapi ||-pryaayaah-|-ikssumkssikaamiti / atra 'kRti' iti samAsa ||-nnk patra bhavatIti / yathA kutra bhavata Asipheti / Asitu paryAya. |-naagni psi| c|| uddAlakapuSpabhAjaketi / atra 'kRti' iti paThIsamAsa / uhALakapuSpANi bhajyante yasyAmiti tvarthakayanam / pAkyaM tu bhaupante yasyAM bhakSikA uddAlakapuSpANAM bhajhiketi kAryam, na Recene Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIdemA // 72 // candanatakSA krIDA bahulAdhikArAdeva cAtirityatrAdateH ardayateca yathAkramamamatyayamanapratyayayaM ca bAdhitvA ktireva bhavati / puMsi ca, arocanaM na rocatesminniti vA a arockH| anAzakaH / utkandakaHutkarNakaH // 121 // bhaave||5||3||122|| bhAve dhAtvarthanirdeze striyAM dhAtorNakaH pratyayo bhavati / aasikaa| shaayikaa|jiivikaa| kArikA / bahalAdhikArAta IkSA UhA IhA smaraNA // 122 // klIye ktaH // 5 / 3 / 123 // klIve napuMsakaliGge bhAve'rthe dhAtoH ktaH pratyayo bhavati / yajAdyapavAda / triyAM bhAvAkoriti ca nivRttam / hasitaM chAtrasya / nRtvaM mayUrasya / vyAhRtaM kokilasya / gataM mataMgajasya / klIva iti kim / hasaH / hAsaH // 123 // anaT // 5 // 3 // 124 // klIve bhAve'theM dhAtoranad pratyayo bhavati / gamanaM bhojanaM vacanaM hasanam chAvasya / TakAra uttaratra DyarthaH // 124 // syatkarmasparzAtkarbaGgasukhaM ttH|| 5 / 3 / 125 // yena karmaNA saMspRzyamAnasya karturaGgasya zarIrasya sukhamutpadyate tataH karmaNaH parAddhAtoH kIve bhAve'rthe'naTa bhavati / pUrveNaiva pratyaye siddha nityasamAsAthai vacanam / payaHpAnaM sukham / odanabhojanaM sukham / karmeti kim / apAdAnAdisparza mA bhUt / tUlikAyA utthAnaM sukham / sparzAditi kim / agnikuNDasyopAsanaM sukham / kariti kim / ziSyeNa guroH snApanaM sukham / nApayatena guruH kartA kiM tarhi karma / aGgagrahaNaM kim / putrasya pariSvajanaM sukham / putrasya sparzAnna zarIrasya sukha kiM tarhi mAnasI prItaH / anyathA paraputrapariSvaGge'pi syAt / sukhamiti kim / kaNTakAnAM mardanam / sarvatrAsamAsaH pratyudAhAryaH / athavA tata iti saptamyantAttasuH / yena karmaNA spRzyamAnasya karturaGgasukhamutpadyate tasminkarmaNyabhidheye sAmotkartuH parAddhAtoranaT bhavati ityaparo'rthaH / rAjJA bhujyante rAjabhojanAH zAlayaH / rAjAcchAdanAH prAvArAH / rAjaparidhAnAni vAsAMsi // 125 // ramyAdibhyaH katari // 5 / 3 / / 126 // ramyAdibhyo dhAtubhyaH kartaryanad bhavati / ram rmnnii| kam kamanI / nanda nandanI / DAda hAdanI / vazca i-matrazcanaH / zAtiH palAzazAtanaH / vahuvacanaM / prayogAnusaraNArtham // 126 // kAraNam / / 5 / 3 / 127 // kRgaH kartaryanad vRddhizca nipAtyate / karotIti kAraNam / kartarIti kim / karaNam // 127 // *bhujipatyAdibhyaH karmApAdAne // 6 / 31 128 // bhujyAdibhyaH patyAdibhyazca dhAtubhyo yathAmakhyaM karmaNyapAdAne cAnaT bhavati / bhujyata iti bhojanam / tu * akena krIDA'-iti samAsastena kAvahitA'kAntena saha vidhAnAt / Nakastyanena kartRvarja pravarttate ||-cndntksseti| candanAstakSyante yasyAM bAhulakArapunamAni vihito'pi niyAmapi vyaanAdan / nanu yathA zirotirityana bAhulakANNako niSiddhastathA ktirapi na prApnoti strIkhalanA iti nyAyAdisyAha-bahulAdhikArAditi ||-aiiyteshceti / kradhaadiNityasya ||--utkandaka iti / uraskandanam utskayate'neneti vA pRpodarAyitvAtsalopa ||-kliivektH ||-ghaadypvaad iti / AdizabdAt ' Tvito'thu' ityAdayaH ||-ytkrmsprshaa-||-nitysmaasaarthmiti / 'isyukta kRtA' iti anen| pUrveNa hi pratyaye usyuktatvA'bhAye ke samAsa syAt ||-py pAnamiti / nityasamAsatvAtpayasA pAnamiti na kAryam / kitu payasaH pItiriti zabdAntareNArtha kathyate ||-sptmyntaattsuriti / tadA pRSodarAditvAilopa / 'A dera' iti tu na tasAdau tyadhikArAt / eke tu tasmAdAvIcchanti |-rmyaadibhy kattari |-rmnnii iti / kRtaM 1 zakatRcAdayo'nena anaTA yAdhitA santo yAhulakAdeva bhavanti / evama'nyepAm ||-mvshcn iti / vuztIti / imAnA azvana, 'kRti' iti samAsaH ||-bhujiptyaadibhy // -11 // 72 // Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | niradani taditi niradanam / AcchAdi, AcchAdanam / avasAvi, avasAvaNam / avasic avasecanam / as asnm| vas vasanam | AbhRga AbharaNam / apAdAne, pat, prapatatyatmAditi prapatanaH / skandi, prskndnH| cyoti, mcyotnH| su, prsrvnnH| jhup , nirjharaNAdhU, shngkhoddhrnnH|daar, apAdAnam / vahuvacanaM prayogAnusaraNAtham // 128 // krnnaadhaare||5|3 / 129 // karaNAdhArayorarthayordhAtoranaT bhavati / ghAdyapavAdaH / karaNe, epnnii| lekhanI / vicayanI / idhmatrazcanaH / palAzazAtanaH / avilavanaH / shmshrukrtnH| AdhAre, godohanI / saktudhAnI / tilapIDanI / zayanam / Asanam / adhikaraNam / AsthAnam // 129 // *puMnAgni ghH||5| 3 / 130 // puMso nAma saMjJA punAma / tatra gamyamAne karaNAdhArayordhAtoH pratyayo bhavati / karaNe, pracchedaH / uracchadaH dntcchdH| plvH| prnnvH| krH| pratyayaH / zaraH / AdhAre, etya kurvnysminityaakrH| aalvH| aarvH| ApavaH / bhavaH / lyH| viSayaH / bhrH| maharaH / prasaraH / avasaraH / prisrH|| visaraH / matisaraH / puMgrahaNaM kim / vicIyate'nayeti vicayanI / pradhIyate vikAro'sminniti padhAnam / nAmnIti kim / paharaNo daNDaH / bahulAdhikArAtkacinna bhavati / masAdhanaH / dohanaH / ghakAra 'ekopasargasya ca ghe (4-2-34 ) ityatra vizeSaNArthaH // 130 // gocarasaMcaravahavrajavyajakhalApaNanigamayakabhagakaSAkaSanikaSam // 5 / 3 / 131 // ete zabdAH karaNAdhArayoH punAmni vyaJjanAd ghani prApte ghapratyayAntA nipAtyante / gAvazcaranti asminniti gocaro dezaH / vyutpattimA cedam / vipayasya tu saMjJA / anekAntAtmakaM vastu gocaraH sarvasaMvidAm / saMcarante'nena sNcrH| vahanti tena vahaH vRssskndhdeshH| vajantyasminniti vrajaH / vipUrvo'jiH / vyajatyanena vyajaH / nipAtanAdvIbhAvAbhAvaH / khalantyasminniti khalaH / esa paNAyanti asminniti ApaNaH / nigacchanti tatreti nigamaH / vaktIti vakaH / bAhulakAtkartari / nipacantyanena nipaka ityapi kazcit / bhajyate'nenAsminniti vA bhgH| bhagamiti bAhulakAt klIve'pi ghH| kapatyasminniti kapaH / evamAkapaH / nikaSaH // 131 // vyaJjanAdu gham // 5 / 3 / 132 // vyaJjanAntAddhAtoH nAmni karaNAdhAre ghaJ pratyayo bhavati / *ghasyApavAdaH / vidantyanena vindati vindate vA vedaH / ceSTate'nena ceSTo vlm| etya pcntysminnityaapaakH| ArAmaH / lekhaH / bandhaH / negaH / vegaH / raagH| rahaH / kramaH / maasaadH| apAmArgaH / nImArgaH // 132 // avAttastRbhyAm // 5 / 3 / 133 // avapUrvAbhyAM tRstRbhyAM karaNAdhArayoH puMnAmni paJ bhavati / avatantpanenAsminveti avtaarH| avastRNantyanenAsminniti vA avastAraH / bahulAdhikArAdasaMjJAyAmapi / avatAro nadyAH / utpUrvAdapi, nadyuttAraH / karaNAdhAra ityeva / avataraH / kecittu saMjJAyAmasaMjJAyAM ca bhAve'katari kArake ca sro nityaM taratestu vikalpena ghajamicchanti / dvivacanaM karaNAdhAra iti yathAsaMkhyanivRttyartham ||-avnaavnnmiti / avasravat adha patat prayuGkte Nigi avasrAvyate ||-vsnmiti / vasik vasyate taditi ||-punnaani gh||-prnnv iti / praNuvantyanena / smarastu smaranti kAminImaneneti vAkye anena gha iti pArAyaNam ||-prdhaanmiti / satvarajastamasA sAmyAvasthA prakRti. pradhAnam ||-prsaadhn ityatra NigantAda'naT eva dohana itpatra ||-vynyjnaad ghny| ghasyApavAda iti / punAni -iti prAptasya ||-avaattstRbhyaam ||-avtaaro nadyA - iti / yenakenApi pathA'vatIryate sa evAyatAro na tu kasyApi sajJA anwerSaveDVIN Meena 3. Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 000 zrIma // 7 // 133 // nyAyAvAyAdhyAyodyAvasaMhArAvahArAdhAradArajAram // 5 // 3 // 14 // svarAntArtha ArambhaH / ese zabdAH punAni karaNAdhArayordhe prApte 2 ghantA nipAtyante / ripUrvasyeNo nIyate'neneta nyAyaH / etya vayanti vAyanti vA tsaavaayH| adhIyate'nenAminAvyAyaH / udyuvanti tena tsmintrodyaavH| saMharanti tena saMhAranti nena tAma-vA avAmAAdhiyate tatretyAdha kA dIyente ebhirati daaraaH| jIyate'neneti jaarH| dArayanIti dArA rAjasyatIti jAra ini katari cinipAtayanti // 134 // udko'toye|5|3|135 / / uttUzedazcateH punAnni karaNAdhAraporgha nipAtyata atore toyaviSayazceddhArAthoM na bhavati / jalaM cetena nocA ityarthaH / terodAH / dhRtodayaH / anIya iti kim / udakodazcanaH / 'pamAnAnnAt ghan'--(5-3-132 ini side to niSedhArtha vacanama / *rUpa.viza gadye 'pi na bhavati // 13 // AnAyo jAlam // 5 // 3 // 136 / / ApUrvavataH karaNe punAniya nigatyaMta jAlaM ceva cyaM bhavati / Anayani nana AnAyo mattyAnAm / AnApI mRgANAm // 136 // vano DaDarekekavakathaM ca // 5 / 3 / 137 / / khaneH punAnni karaNAdhArayorDa Dara ika ikavaka gha gha ca malyA bhavanti / Akha. yava Akhanyata vA'nenAsminnA AgyaH / aakhH| akhnikH| AkhanikavAH / AkhanaH / AkhAnaH // 137 // ukiritA svruupaa||6|3|138 // dhAtoH so'rthe cAbhidheye iki / ityete pratyayA bhavanti / bhaJjiH / RSiH / vettiH / athe, gajeraGgAni / bhani: kriyate / pacatitite / / 138 // sukhIpataH kRcayAkRcchrArthAt khal // 5 // 3 // 139 // icchU duHkhan / acchu sukhan / kRcchU thatteduraH sAmAdaka sAvitibhyAM svIpadbhyAM parAdAta bhaSikarma gorarthayoH khan pratyayo bhavati / kRtpAtInAmapavAdaH / duHkhena zayyata hI duHzayam / sukhena zayyate K iti suzayama, IpacchayaM bhavatA / duHkhena kiyata iAta duSkaraH / sukhena kriyate iti sukAH Ipakara ko bhavatA / duSkara mukarama pitaraM bhavattA / duHsyIpata iti kim / kRcchUpAdhyaH / sukha sAdhyaH / kRcchU kRcchrAditi kim / Ipalabhya dhanaM kRSNAta / alpa labhanityaH / khagara utAra mAga grthH| lakAraH khayodha' ityA vizeSa garthiH / isa prayAlaprati asanaviparabhArAso akhI khelamA triya sta khalanau pAtrAdbhavataH / tatra ca: jayaH lavaH ityAdAvalAya kAzaH kRtiH hRtiH ityAdI stra pratyayasya citiH stutityiAdau tUbhayaM pramoti / ale 'vizeSegAbhidhAnAt / tatra paratvAt strInatyayo bhavati / tathA durbhedaH subheda ityAdau khalo'vakAzaH alastu pUrva era duzcayaM muvayam durlavaM sulavamityAdau bhayaprAptI // nyAyAbAyA- kecini pAtayantIti / nanu jAra ityasya 'kojU nigara-jI ibAre dIvA nigAta phiratA dAra ispasya tu ki nigatanena / satyam / bhayavivakSAvA tRdhAtoryaTAditvAt darayatIti yadA kriyate tadApi doghoM bhUyAdityevama nipAta // udako'to :-gho'pi na bhavatIti / nanu 'puDhAni gha ityasyavAno gham nata udavipaye ghanivRtto pratpanIkAbhAvAt ghenaiva bhavitavyamityAha pAvizeSAdAta |-khnii ur-|| manukAyAra karaNayoM kathaci dadAtumvA'bhAve ikihitavA khana hatyAmAya 1-kisti-1 kavitAn pratyayAn kartari samAnayanti svamate tu kartRkarmabhAva iti vizeSAbhAvAt sAmAnyena bhavanti / 'bho sielapi 'na karateyaMThA ityAdau bhAve'pi sUtrasAmathrthAt zat natu kyaH ||-pctirvrttte iti / yAhulakAhAve'pi zav kyA'bhAvazca ||-duHkhopt. // 73 // Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 paratvAt bhI / tathA idhmaprayataH palAzacchedana ityAdI avasthAkAzaH alastu pUrvaka eva palAzagAtano'vizvana ityAdau tUbhayau paratva dena bhavati / evaM hRtiH rityAdokhIma yavAH durgeH suiyAdau khalaH durgeza subhedA ityAdI tUbhayamAptau paratvAtkhad bhavati / tathA idhmanazcanaH pAcchedana iyAnAzaH kRtarityA zrImatyayasya saktu nItinAdau tu paratyAdanaDeya bhavati // 139 // yaye kopyAgaH // 5 // 340 // kRcchrakRcchrayebhyo duHsvApadbhyaH parAbhyA parthe vartamAnAbhyAM kartRka vi.cibhyAM zabdAbhyA parabhavA yathA rUpa bhUkRgbhyAM paraH khal pratyayo bhavate / khAtkartRkarmaNore yAnantargam / duHkhenAnADhyenADhyena bhUpate dugaDhyaMbhavaM bhavatA / sukhanAnADhyenADhyena bhUpate sAdhyaMbhavaM bharatA / ISadADhyaM bhavaM bhavatA / duHkhenAnADhyaH aDhyaH kriyate durADhyaM se maizrI bhaktA / sunAnAcyA ADhyaH kriyate sADhyaM kasyatro bhavatA | pAkara bhavatA / sukhenAkaH kaTaH kriyante kakarANi kIraNAni / sukaraH kaTo cIratukaraNavivakSA / iti kim durADhyena bhUyate / svayena bhUyane / IpadAna bhUta / ya evaM san kecidvizeSamApayata utpathaH / evaM durATyaH pite ityAdi / adbhutanAdurNave'pi yA ravivAt cyayoM nAsti // 140 // zAstrayudhidRziSRSimRSAto'naH // 5 / 3 / 141 // kRcchrAcchrArthaduHsvapatpUrvebhyaH zAsgabhRtibhya AkAra ntebhyazca dhAtubhyo bhAvakarmaNorarthayoranaH pratyayo bhavati / duHkhena ziSyate duHzAmanaH / sukhena ziSyate suzAsana, ISacchAmanaH / evaM duryodhanaH durdarzanaH durdharpaNaH durmarSaNaH / Adanta, durutthAnaM bhavatA / sutthAnam / ISadutthAnam / dudhAnaM payo bhavatA / pAnam | ISatpa nam / AdantArjitebhyaH kecidvikalA micchanni nabhmate duHzAsaH duryodhaH durdarzaH durdharSaH durpa ityAdyapi bhavati / dezoM hi rAjA kAryakAryaviparyAsamAsannaH kAryate / katham ISadaridraH / viSaye'pyAkArasya lopenAda- tatvAbhAvAt khaleva / khalo'pavAdo yogaH // 181 // // ityAcArya zrI hemacandraviracitAyAM siuhema vandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsana vRhadvRttau paJcamAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // 3 // mAtryApyadhikaM kiMcitra sahante jigISavaH / itIva tvaM dharanAtha dhArAnAthamapAkRthAH // 1 // paratvAdano bhavatIti / karagAdhAre' ityanana // cabhyayeM katra - // khAnuyanvavalAditi / mAgamArthaM hi sAnubandha tato yathatra kartRkarmavAcibhyAM parebhyo duHsvapadya parAbhyamiti viparIto vizeSaNavizeSyabhAvaH kriyeta tadA kartRkarmmavAcibhyAM durAdibhirvyavadhAnAra monto na syAt du strIpadyastu aJyapazcAt mAgamA prAptiriti // - durAkhyena bhUpata iti / asatA dukha bhUyate ityarthaH // prakRtera vivakSaNAditi / anADaya ityevaMrUyA. // zAsyudhi / anurasa yudhvAdisAhacarya ADha zAsa iti // duryodhana iti / dukhena yudhyate antarbhUtavyartha sUtre zAsa iti niranuvantA yalope duzAsana iti prAgAya // durdazAM hi rAjeti / 'hake nayA iti rAjannityasya vA kamtA // Iridra iti / natu dhAtora karma kA pratyaye kathaasa puMsava durodaya bhavAmanyadaputraprApti / sayam / atra ' kAlAdhya ityanena mAsAde kamrmatvaM karmaNi khalU na tu bhAve yato yatra mAsAdo darinebhUpate sa Idaridra ucyate // viSaye'pIti / asyA'napratyayasya vipaye ityarthaH // ityAcArya0 paJcamasvAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH samAptaH // | Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIma - 190a040 ||ath caturthaH paadH|| *satsAmIpye sadA // 5 / 4 / 1 // samIpameva sAmIpyam / sato vartamAnasya sAmIpye bhUte bhaviSyati cAthai vartamAnAddhAtoH sadvartamAnavat pratya- 1 yA vA bhavanti / sati '-(5-2-19) iti sUtrAdArabhyApAdaparisamAptarvihitAH pratyayA bhUtabhaviSyato; atidizyante / kadA caitrAgato'si / ayamAgacchA- 19 3 mi| Agacchantameva mAM viddhi / vAvacanAdyathAprAptaM ca / ayamAgamam / epo'smyaagtH| kadA maitra gamiSyasi / eSa gacchAmi / gacchantameva mAM vidi / pakSe eSa gamiSyAmi gantAsmi / gamiSyantameva mAM viddhi / vatkaraNasya sAdRzyArthatvAta yenaiva prakRtyupapado pAcyAdinA vizeSeNa vartamAne vihitAstenaiva vizeSeNa bhUtabhavipyatorApi bhavanti / kadA bhavAn somaM pratavAn paviSyate vA / epo'smi pavamAnaH / kadA bhavAniSTavAn yakSyate vA / eSo'si yjmaanH| kadA bhavAn kanyAmalakRtavAn kariSyate vA / epo'smyalaMkariSNuriti / sAmIpya iti kim / parudagacchat / varSeNa gmisspvi2|| sUtavacAzaMsye vA // 5 // 4 // 2 // anAgatasya bhiyasyArthasyAzaMsanaM prAptamicchA AzaMsA / tadviSaya AvasyaH / tasminnarthe vartamAnAddhAto tavacakArAtsadvaca pratyayA vA bhavanti / AzaMsyasya bhaviSyattvAdayamatidezaH / vAgrahaNAdhathAmAptaM ca / upAdhyAyazcedAgamata ete tarkamadhyagISmahi / upAdhyAyazcedAgataH etaistako'dhItaH / upAdhyAyazcedAgacchati ete tarkamadhImahe / pakSe upAdhyAyazcedAgamiSyati ete tarkamadhyeSyAmahe / upAdhyAyazcedAgantA ete tarkamadhyetAsmahe / sAmAnyasyAtideze vizeSasthAnatidezAva yastanIparokSe na bhavataH / AzaMsya iti kim / upAdhyAya AgamiSyati tarkamadhyeSyate maitrH||2|| kSiprAzaMsAyobhaviSyantIsaptamyau // 5 // 4 // 3 // kSiprArtha AzaMsArthe copapade AzaMsye'rthe vartamAnAddhAtoryathAsaMkhyaM bhaviSyantIsaptamyau vibhaktI bhavataH / bhUtavacetyasyApavAdaH / upAdhyAyazcedAgacchati Agamat AgamiSyAta AgantA kSipramAzu tvaritamaraM zIghramete siddhAntamadhyeSyAmahe / timArthe neti vaktavye bhaviSyantIvacanaM zvastanIviSaye'pi bhaviSyantI yathA syAdityevamartham / satsAmIpye ||-atidishynt iti / atikramya nija kAla dizyanta ityartha / nanu satsAmIppe sati vetyenAvadeva kriyatAM vartamAne ye pratyayAste satsAmIpye vA bhavantIti sUtrArthe sAdhyasiddhirbhaviSyati kiM yatkaraNenetmAi-vatkaraNasyeti |-upaadhyaadineti / AdizayAt kavizeSeNApi // pavamAna' yajamAna ityA prakRtivizeSaH / alakariSNurityA tu upapadavizeSaH zIlAyupAdhivizeSazca ||-bhuutvshv -II AgamavispA adhyagIpmahItyatra pAunenaiva bhUtapratyaya ubhayagnApyAzasyasya vidyamAnatvAt ||-vishesssyaanaatdeshaaditi / etacca myANyAnato vizeSapratipattiriti nyAyAt ||-kssipraashNsaa-||-bhuutvnycetysyaapvaad iti / atha kSiprArthe AzasAthai ca upapade Azasya evArtha parvamAnAdAtobhaviSyantIsaptamyau vidhIyate tatrAzasyasya bhaviSyAcAt bhaviSyantI sidaiva vidhinimantraNA-' iti saptamyapi prArthanArU paraSAt kimarthamidamucyate ityAda-bhUtavavetyAdi |-kssipraarthe na itiiti| nanu kSiprArthe na iti bhAvasArthe saptamI iti ca pRthakstrAya kriyatA kiM kSiprAtheM bhaviSyantIvidhAnena / evamapi kRte bhaviSyantI seraspati / tathAhi-bhUtavayetpanena sAmAmpabhaNanAta kSiprArthe'kSiprArthe copapade bhUtapasApa prAptAnA pratyayAnAM kSiprArthe meyanena niSedhe kRte pAriyoSyAsvapameva bhaSiSyantI bhaviSyati kiM tmhnnenesyaah-shvstniivissye'poti| Vod e 174|| Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13APG upAdhyAyakSetavaH zIghramAgamiSyati ete zvaH limamadhyeSyAmahe / AzaMsAthai khalvapi / upAdhyAyazcedAgacchati Agamat AgamiSyati AgantA AzaMse'vakalpaye saMbhAvaye yato'dhIyIya / TrayArupapadayoH saptamyeva bhavati zabdataH paratvAt / AzaMse limamadhIyIya // 3 // "saMbhAvane siddhavat // 5 // 4 // 4 // deto zaktizATAnaM saMbhAvanama / tasminvipaye'siddhe'pi vastuni siddhavatsatyayA bhavanti / samaye cetyayatno'bhUta udabhavana vibhUtayaH / iSe cenmAdhavo'vIta | samapatsata zAlayaH // jAtazcAyaM mukhenduzcet bhRkuTimaNayI punaH / OMgataM ca vasudevasya kulaM nAmAvazeSatAm // 4 // nAnadyatanaH prabandhAsatyoH // 5 // 4 // 5 // prabandhaH sAtatyam AsattiH mAmIpyam / taca kAlataH / sajAtIyena kAlenAvyavahitakAlateti yAvat / dhAtvarthasya pravandhe Asattau ca gamyamAnAyAM dhAtoranadyatanavihitaH pratyayo na bhavati / bhUtAnaMdyatane hastanI bhaviSyadanadyatane ca zvastanI vihitA tayoH pratiSedhaH / yAvajjIvaM bhRzamannamadAta / yAvajIvaM bhazamanaM dattavAn / yAvajjIva bhRzamannaM dAsyati / yAvajjIvaM yukto'dhyApipat / yAvajjIvaM yukto'dhyApayiSyati / Asatto khallapi / yeyaM paurNamAsyatikrAntA etasyAM jinamahaH prAvartiSTa, prvRttH| yeyaM paurNamAsyAgAminI asyAM jinamahaH prvrtissyte| dvau pratipedhau bhyathAmAptasyAbhyanujJAnAya / kecittu anadyatanavizeSavihitAnAmapi parokSAdInAM patipedhamicchanti // 5 // eSyatyavadhI dezasyAgabhAge // 5 // 4 // 6 // dezasya yo'vadhistadvAcinyupapade dezasyaivArvAgabhAge ya eSyannarthastatra vartamAnAddhAtoranadyatanavihitaH pratyayo na bhavati / abhavandhArthamanAsattyarthaM ca vacanam / yadyapyanadyatana iti prakRtaM tathApIhaiSyatIti vacanAt zvastanyA eva niSedhaH / yo'yamadhvA gantavya A zatrujayAt tasya yadavaraM valabhyAstatra dvirodanaM bhozyAmahe / dviH saktUnpAsyAmaH / yo'yamadhvA gantavya A pATaliputrAt tasya bhapsati hi bhaviSyamtIgrahaNe yathA prAptasya bhaviSyatpratyayasya pratyujIvanaM bhavati / bhaviSyatpratyayazca bhaviSyada'yatane bhaviSyantI bhaviSyadanayatane tu zastanI prApnuyAt / idAnIM punarbhaviSyatyayatane'naghatane ca kSiprArthe upapade bhaviSyantyeva na tu zvastanI // yorupapadyoriti / kSiprAzasArthayoryugapatprayoge kSiprArthopapadanivandhanA bhaviSyantI AzasArthaniyandhanA saptamI vA bhavatItyAha-zavdata paratvAditi ||-sNbhaavne-||-jaatshcaayN-gtN ceti / ajani jAyate sma agamat gacchati smeti vAkya kArya na tu gamiSyati jAniyata iti tatrApyasya sUtraspa pravartanAt ||-naandytn:-|| na adyatano'nadyatana iti kArya na tu na vidyate adyatano ytreti| yato yahuprIheApakatvAt parokSAyA api niSedha syAt tatrApyacatano nAstIti kRtvA / naJtatpuruSe tu sAmAnye kRte vizepo nAntarbhavati sAmAnyamadhye vizeSA'yogAt ||-tyoH pratiSedha iti / sAmAnyAtideze vizeSAnatideza iti nyAyAlsAmAnyAnayatanasyaiva pratiSedho na vizepAnadyatanasya / tena parokSAyA na prtissedhH|yaapjiivmiti / yAvanta kAla jIvyate bhAve ' yAvato dindajIvaH' yAvacchabdAt kAlAdhvano:- kAlAdhva-' iti vA dvitIyA yAvajIvaMzabdAtu prathamAsiH / yAvatrIvaM yAvadvarttate tAbaddadAtItyartha. // yathAprAptasyAbhyanumAnAyeti / dvau nau prakRtArtha gamayata iti nyAyAt / nanu tadyatanaH prabandhAsatyoriti vidhisUtraM kartavyaM vidhipratiSedhasaMbhave hi vidhereva jyAyastvAt // evamapi te adyatanI bhaviSyantI setsyata / naivam / adybhvo'dytnH| anayA vyutpatyA vartamAnApi syAt ||-prtissedhmicchntiiti / svamate tu sAmAnyAtideze vizeSasyAnatidezAt parokSAdInAM na niSedhaH / eva ca bhUtAnaghatane adyatanIkapratyayayovidhibhaviSyadanayatane ca bhaviSyantyA eva |-ennytyv-|| matra sUtre dezaH pradezamAtra tenA'dhvano'pi dezatA 'kAlAdhvabhAva -' ityatra tu dezo Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIpaza0 // 7511 yadAramadhai tatraudana bhokSyAmahe / eSyatIti kim / yo'yamadhyAtikrAnta A zatrunayAt tasya yadAra varabhyAstatra yuktA dviradhyamahi, dviH saktUnapidhAma / avaghAviti / 10a0tR kim / yo'yamacA ni vadhikA gamavyasAmya yadAra valaNyAta rodane bhoktAsmahe, diH rAmanan NanAspaH / arvAgbhAga iti kim / yA'pamadhyA gAvya A zatrunayAt tamya naspa' gharabhyAsAtra dvirodanaM bhoktAsmahe, di maktUn pAta smaH // 6 // kAlasyAnahorAtrANAm // 5 / 4 / 7 // kAlasya yo'bhavitAci yupapade kAlavAgi mAge ya eSyannarthastatra vartama nAdAtonayatanagihinA pratyayo na bhavati anahogANAM na cet moja gabhAgohorAbAgAM saMvandhI bhgii| yo'yamAgAmI maMvatsarastasya yadayAm bhAgrAyaNyAstA jinapUrNA kariSyAmo'tithibhyo dAnaM dAspAmahe / eppatItyeva / yo'yaM saMghasaro'nItastatra patvAmAnAya gyAnatra yukA dviramahi / agApita / yo'yamAgAmI nirava dhaikA kAlAtatra yadavaramAprahAyaNyAstara yuktA adhyetAsmahe / agbhiAga ityatra / parasmin vipApA pakSyate / - manorAbAgAgiI kina / yo'yaM mAsa agAmI tasya gAjaraH paJcadazarAnaH tatra yuktA dviradhyeta smahe / yo'yaM triMzadra va AgAmI tasya yo'varo'miAsaH tatra higedana bhoktAra hai / yoya trizadAtra aga.mI tasya yojA padarAtatra dviH saktUn pAtAsma iti trividhe'pyahorAvasaMbandha pA bhUt / yaMgavibhAga utarArthaH / vahAvanaM kAlaspeni sAmAnAdhikaraNyabhramArAmArtham // 7 // pare vA // 5 // 4 // 8 // kArasya yo'vapistadrAcinyupapade kAlasyaiva parassina bhAge'nahorAtrayanviti ya eSpannastatra vartamAnAt dhAtoranayatanavihitaH pratyayo vA na bhvti| AgAminaH saMpattaraspAnAvaNyAH parastAt diH sUtramaapeSyAmahe apetAsmahe vaa| pavadhAsattitikSAyAmApa pAtyAta ayapetra vikalpa. / agAminaH maMbasaramyAgrahAyaNyAH parasAdavicchinnaM sUtramadheSyAmahe / adhyetAsmaha vA / kAlasye yetra / A zatrunayAgAvyAstramAne balabhyaH parastAt dvirodanaM bhoktAsmahe / prAdhAsattyostu nityaM bhaviSyantI / mA zatruJjayAdganto'sminnadhvani balabhyAH parassAhavicchinnaM sUpamadhyAmahe / para iti mi / agbhiAga pUrveNa nityaM pratiSedhaH eppanI tyo / anI yasare parasadAgrahAyaNyA mU yuktA ayamahi / adhAviyA / yo'yamAga.mI nikhadhikaH kAlastasya yatparamAnahAya-yAstatra dviradhyetAsmahe / anahe rAtrAgAmityA / yo' ivizadAtra AgAmI tasA yaH paraH paJcAzarAtra-tatra yuktA adhyetAsmahe // 8 // saptamgarthe kriyAtipattI rASTragada / ata eva tA daze satyApe adhyagraNam ||-kaalsyaan-11-aamhaaynnyaa iti // ama hAyanasya gAvavatubharaNa-'iti samAsa 'pUrvapadasthA'-iti tvam / tata svArtha aNa 10 DI. ||-anhoraatraagaamini kibhiAta / vAdAvyA rAtrazada vA prayujyate tabAhorAtrayam // - zarAna iti / atra kAlasamadhI tAdAmyenA'horAtro'rvAgabhAga ||-yo'vrodh mAsa iti| atra kAlo'horAgrahAstampa saMvandhI apayavAvapAvabhAvanA'cAMgabhAga -paJcadazarAtra iti / atra kaalo'rbhaagbhaagdhaahoraavruupH||-saamaan dhikaraNyabhramanirAsArthamiti / kArasya kibhUtasyA'nahorAvaspetyeva sAmAnAdhikaraya nivite / kAlasa.mAnAdhikaragyahi vyAvRttimadhamAdAharaNe'pi sUtraguto zvarAnI niSedha spaoNn / atrApi kAlasthAnahorAnarUpatvAt / kve.dhakara pya nimakAre'pi kAlasapandhe gyAttirbhavati ||-pre vA ||-aymev vikalpa iti / na tu nAnayatana-ti nitya niSedhaH ||-nityN bhavi-yantIti / 'nAnayatana'-iti zvastamyA niSedhAt // 7 // wwwwcom Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ camereeMerceredaareeniend kriyaatipttiH||5|4|9|| saptamyA artho nimittaM hetuphalakathanAdikA sAmagrI / kutacidvaiguNyAta kriyAyA atipatanamanabhinivRttiH kriyAtipattiH / tasyAM || satyAmaSyatyarthe vartamAnAddhAtoH saptamyarthe kriyAtipattivibhaktirbhavati / dakSiNena cedayAsyanna zakaTaM paryAbhaviSyat / yadi kamalakamAhAsya'nna zakarTa payobhaviSyat / [1] atra dakSiNagapanaM kamalakAhAnaM ca heturaparyAbhavanaM phalam tayoH kutazcitmamANAdbhaviSyantImanabhinivRttimavagamyaivaM prayuGkte / evamabhokSyata bhavAn ghRtena yadi matsamIpamAgamiSyat / sa yadi gurUnupAtiSyata zAstrAntamagamiSyat // 9 // bhUte // 5 / 4 / 10 // bhUte'rthe vartamAnAddhAtoH kriyAtipattau satyAm saptamyarthe kriyAtipattivibhaktirbhavati / 'saptamyunApyoDhei-5-4-21) ityArabhya saptamyarthe'nena vidhAnam / tataH pA 'botAta pAk'-(5-4-11) iti vikalpo vakSyate / dRSTA mayA bhavataH putro'nnArthI cakramyamANaH aparazcAtithyarthI yadi sa tena "dRSTo'bhaviSyat *utAbhokSyata adhyabhokSyata na tu dRSTo'nyena pathA gata iti na bhuktavAn // 10 // hai, *vAtAt prAk // 5 / 4 / 11 // saptamyatApyobADhe(5-4-21) ityatra yadatazabdasaMkIrtanaM tataH prAk saptamInimitta kriyAtipattau sayAM bhUte'rthe vartamAnAddhAtovoM kriyAtipattirbhavati / kathaM nAma saMyataH sannanAgAde tatrabhavAn AdhAyakRtama aseviSyata dhiga garhAmahe / vAvacanAdyathAmAptaM ca / kathaM seveta dhiMga gahomaha / utAta mAgini kim / kAlo jhyadabhokSyata bhavAn / bhUta ityeva / eSyati nityameva // 11 // kSepe'pijAtvovartamAnA // 5 / 4 / 12 // bhUta iti nivRttam / / kSepo gahoM tasmingamyamAne'pijAvorupapadayordhAtAvartamAnA vibhaktirbhavati / kAlasAmAnye vidhAnAtkAlavizepe vihitA api pratyayAH parasAdanena vAdhyante / Apa tatrabhavAn jantUna hinasti / jAtu tatrabhavAn bhUtAni hinasti / api saMyataH sannanAgADhe tatrabhavAnAdhAyakRtaM mevate dhig gahAmahe / iha saptamInimittAbhAvAt kriyAtipatane kriyAtipattioMdAhiyate // 12 // kathami saptamI ca vA // 5 / 4 / 13 / kathaMzabde upapade kSepe gamyamAne dhAtoH sarveSu kAleSu saptamI cakArAdatemAnA ca vibhaktI vA bhavanaH / vAvacanAdyadhAmAptaM ca / kathaM nAma tatrabhavAn mAMsa bhakSayet / mAMsa bhakSayati / dhig gomahe anyAyyametat / pakSe aghabhakSat / abhakSayat / bhakSayAMcakAra / bhakSayitA / bhakSayiSyati / atra saptamInimittamastIti bhUte kriyAtipatane vA kriyAtipattirbhavati / kathaM nAma tatrabhavAn mAMsamabhakSayiSyat / bhakSayet / bhakSayati / avabhakSat / abhakSayat / bhakSayAMcakAra / bhaviSyati tu kriyAtipatane nityameva kriyAtipattiH / kathaM nAma tatrabhavAnmAMsamabhakSayiSyat / na tu vartamAnAsaptamIbhaviSyantIzvastanyaH / kSepa ityeva / kathaM nAma tatrabhavAnsAdhUnapUpujat / evaM yathAmApti vartamAnAdayo bhavanti // 13 // kiMvRtte saptamIbhaviSyantyau // 5 // 4 // 14 // kiMThatte upapade kSepe gamyamAne dhAtoH saptamIbhaviSyantyau bhavataH / sarvavibhaktyapavAdaH / kiM tatrabhavAnanRtaM brUyAt / ki tatrabhavAn anRtaM ||-bhuute ||-dRsstto'bhvissyditi / atrAzraddhAyA gamyamAnatvAt / jAtuyadyadA'-iti saptamInimittatvam ||-utaabhiikssyteti / saptamyutApyoAMDe ' iti saptammarthaH ||-cotaatmaa-||-aadhaaykRtmiti / / avyayaM pravRddhAdimi.' iti sa. // aseviSyateti / kathami saptamI ca yA' iti saptamyartha ||-yokssyteti / ana / saptamI yadi / iti saptamyarthatA tato bhUte kriyAtipattiA ||-kssepepijaa--bhuut iti nivRttamiti / kriyAtipattisabaddhanAt bhUtasya . . Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArI nAma yasyai sAmAnaka pAva bhAm |vi samazananuvAliyA vanyavirodhika saMbhAvadhAna, Deeeeeees bhIma vakSyati / ko nApa kataro nAma katamo nAma yasmai tAbhavAnavRtaM brUyAra, anRtaM vakSyati / avApi sAmInimittamastIti bhUte kiyAtipatane 10a010 // 73 // vaahiyaatipttiH| kitAbhavAnagRtamavadayat / pakSe pAt vakSyati ca / bhaviSyati tu nityam / kiM tatrabhavAnanRtamavakSyat / kSepa ityeva / kiM tatrabhavAndevAnapupuja disaadi||14|| azraddhAmanyatrApi // 5||4||15||kssep iti niyam / azraddhA asNbhaavnaa| aparpo'kSamA / anyatrAkiMvRte'pizabdAta kiTate copapade'zradAyarpayorganyamAnayodhojoH saptamIbhaviSyanyau bhavataH / sarvavibhaktyapanAdaH / vacanabhedAgathAsaMkhyaM nAsti / azraddhAyAm, na zradadhe na saMbhAvayAmi nAvakalpayAmi tAbhapAtrAmAda gRlIyAta, grISyati / kiMvace'pi na dave na saMbhAvayAmi nAvakalpayAmi kiM tatrabhavAnAmAdattamAdadIta adattamAdAsyate / amarpa, / na marpayAmi na kSame dhiga mithyA netadasti tatrabhavAnAmAda gRlIyAta, adavaM gaddISyati / kiMTate'pi, na marpayAmi na kSame ghiga mithyA naitadasti kiM tanabhavAnadattaM gRhNIyAta adana grahISyati / atrApi saptamInimicamastIvi bhUte kriyAtipatane vA kriyAtipacirbhavati / na zradadhe na marpayAmi tatrabhavAnadanamagrahISyata / pakSe gRhIyAt grahISyati ca / bhaviSyati tu nityam / na zradadhena marpayAmi tatrabhavAnadattamagrahISyat / anyatrApIti kim / yadArthAtmakaraNAdAzraddhAmarpayorgamyamAnatvAt tadAna nANapapaTena dhAnone yogastadA mAbhUta // 15 // kiMkilAstyarthayobhaviSyantI // 5 // 4 // 16 // kiMkiletisamudAyazabde'styarthaM ca zabda upapade'zraddhAmarpayorgamyamAnayodhotobhaviSyantI bhAti / - saptamyapavAdaH / vacanabhedAdazraddhAmape iti yathAsaMkhyaM nAsti |n zradadhe na marpayAmi kiMkila nAma tatrabhavAnparadArAnapakariSyate / 'gandhanA'-(2-3-76)disUtreNa sAdaro Atmanepadam / astyA astibhvvividhtyH| na zraddadhe na marpayAmi asti nAma bhavati nAma vidyate nAma tabhavAnparadArAnupakariSyate / atra saptamInimitra nAstIti kriyAtipatane kriyAtipacirne bhavati // 16 // jAtuyabadAyado saptamI // 54 // 27 // jAtu yada yadA yadi ityeteSupapadeSa adAgarpagorgamyamAnayordhAtoH saptamI bhavati / bhvissyntypraadH| na zradadhe na kSame jAtu tatrabhavAnsurAM pivet / yatatrabhavAn surAM pivet / yadAtatrabhavAn rAsaMpiveta / yadi tanavAn sara piveta / atra sazamInimicamastIti bhUte kriyAvipatane vA kriyAtipatiH / na zrAdhe na kSame jAta tatrabhavAn sarAmapAsyatA pakSe pivet / bhaviSyAte tu nityam / jAtu tatrabhavAnsurAmapAsyat // 17 // kSepe ca yavayane / / 5 / 4 / 18 // yaccayatrazabdayorupapadayoH kSepe'zraddhAmarpayo26-abhayAma- amApodhi apijanasamucitena kina tyAta aparAgAbhyo sahANa so yathAsaNaM na, rASTrakSaniyAt-zati suge'patyAdhikAre sAta rApapIti karcage apatyapadaNAra / anAyA apizAsagudhironAdhiogA'paspena sidavAdapatyamAhA pyadhaM pAra ||-anyaapiiti kimiti / pUrvasU gAt kinAnuvRtyabhAgAra kiyokjei 11 gavigati bhimanyamApIyonelAsakA sAnaphenApIti / yathA ki kiso ca vibhakI svo na tathA'badAmarpayoryampamAnayo kitu padaiH prayujyamAnayo-18 khe / parApAsmina sozAtampa gocaraNa yA 'zepe bhaviSyatyayavo 'ilpA gAbhayaM yapi sa gujIta viza yadi so'dhIgIta apA'zavApyastIti kathayiSyati // -kikilA-11-saptamyapavAda iti / / jamadAga iti prAzAyAH / kilAnda prasidiyotane pAyAkAre samarpayojane komAmAge / ekikilazayo'pi ||-jaaydydaa--bhvissyntypvaad iti / mAnagodharA (2-2-76 ) vinezAnimiyAtipanane ziyAtipaniyana kSame jAvuttatrabhavAn rAni apane na ||76 // COM Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ za gamyamAnayordhAtoH saptapI bhavati / azraddhAmarpayorbhaviSyantyAH kSepe tu srvvibhktiinaampvaadH| dhig garhAmahe yaca tatrabhavAnasmAnAkrozeta / yatra tatrabhavAnasmAnAkrozeta / na zraddadhe na kSame yaca tatrabhavAn parivAdaM kathayet / yatra tatrabhavAn parivAdaM kathayet / atrApi saptamInimittamastIti bhUte kriyAtipatane vA kriyAtipacibharvati / dhig garhAmahe na zradadhe na kSame yacca yatra vA tatrabhavAnasmAnAkrokSyat / pakSe Akrozet / bhaviSyati tu nityam / dhim garhAmahe na zraddadhe na kSame yacca yatra vA tatrabhavAn parivAdamakathayiSyat // 18 // citre // 5 / 4 / 19 // citramAzcaryam / tasmingamyamAne yaccayatrayorupapadayordhAtoH saptamI bhavati / sarvavibhaktyapavAdaH / citramAzcaryamadbhataM vismayanIyam yaca tatrabhavAnakalpya seveta / yatra tatrabhavAnakalpyaM seveta / atrApi saptamInimittamastIti bhUte kriyAtipatane vA kriyAtipattirbhavati / cinaM yaca yatra vA tatrabhavAnakalpyamaseviSyata / pakSe seveta / bhaviSyati tu nityam / citraM yatra yatra vA tatrabhavAnakalpyamaseviSyata // 19 // zepe bhaviSyatyayadau // 5 / 4 / 20 // zeSe yacayatrAbhyAmanyasminnupapade citre gamyamAne dhAtobhaviSyantI vibhaktirbhavati ayadau yadizabdazcenna prayujyate / sarvavibhaktyapavAdaH / citramAzcaryamandho nAma patamArokSyati / vadhiro nAma vyAkaraNaM zroSyati / mRko nAma dharma kathayiSyati / atra saptamInimitvaM nAstIti na kriyAtipattiH / zeSa iti kim / yaccayatrayoH pUrveNa saptamyeva / ayadAviti kim / Azcarya yadi sa bhuJjIta / citraM yadi so'dhiiyiit| atra azraddhApyastIti jAtayayadAyadau saptamI' (5-4-17 ) ityanena saptamI // 20 // saptamyutApyoboDhe // 5 / 4 / 21 // bADhe'rthe vrtmaanyorutaapyoruppdyodhaatoH|| saptamI bhavati / sarvavibhaktyapavAdaH / uta kuryAt / api kuryAt / bADhaM kariSyatIsarthaH / vADha iti kim / uta daNDaH patiSyati / apidhAsyati dvAram / praznaH | pidhAnaM ca yathAkramaM gamyate / votAtyAgiti nivRttam / itaH prabhRti saptamInimitte sati bhUte bhaviSyati ca kriyAtipatane nityaM kriyaatipttiH| utAkariSyat / apyakariSyat // 21 // saMbhAvane'lamarthe tadAnuktau // 5 // 4 // 22 // alamo'rthaH sAmarthya tadvipaye saMbhAvane zraddhAne gamyamAne tadarthasyAlamarthArthasya zabdasthAnuktAcaprayoge dhAtoH saptamI bhavati / sarvavibhakyapavAdaH / zakyasaMbhAvane, api mAsamupavaset / api puNDarIkAdhyayanamahAdhIyIta / api skandakoddezaM yAmenAdhIyIta / azakyasaMbhAvane, Api zirasA parvataM bhinyAt / api khArIpAkaM bhujIta / api samudraM dobhyo taret / alamartha iti kim / nidezasthAyI me jinadattaH prAyeNa gamiSyati / tadarthAcuktAviti kim / vasati cet surASTrepu vandiSyate'lamujjayantaM, zaktazcaitro dharma kariSyati / atra saptamInimittamastIti bhUte bhaviSyati ca | kriyAtipatane nityaM kiyaatipttirbhvti| Apa parvata zirasA'bhetsyat / tathA kAkinyA hetorapi mAtuH stanaM chinyAta ityatra 'kSepe'pijAtvovatamAnA' ( 5-4-12 ) iti vartamAnAM bAdhitvA citramAzcaryamapi zirasA parvataM bhindAdityatra tu 'zeSe bhaviSyantyayadau (5-4-20 ) iti bhaviSyantIM ca 14. azraddhAma / iti prAptAyA -1-citre||-srvvibhktyvaad iti / kAlasyA'nirdezAt viSvapi kAleSvastra pravarttanAt ||-shesse bhaviSya-1-pUrveNa saptamyeveti / RRI'cine 'ityanena -azraddhApyastIti / na kevala yadizabdayogaH ||-shaayutaapyo-||-baaddh kariSyatIti / evamanyA api vibhakkayo draSTavyAH / sannihitatvAca bhaviSyantyeva darzitA eeeeer Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 // 77 // pa0a040 pAdhitvA paratvAdanena saptamyeva bhavati // 22 // *ayadi ahAdhAtI navA // 5 / 4 / 23 // zraddhA saMbhAvanA vadarthe dhAtAvupapade'lamarthaviSaye / saMbhAvane gamyamAne dhAtoH saptamI vA bhavati ayadi yacchandazcena prayujyate / pUrveNa nityaM prApte vikalpaH / zraddadhe saMbhAvayAmi avakalpayAmi bhunIta bhavAn / pakSe yathAprAptam / bhokSyate bhavAn / abhukta bhavAn / abhuGkta bhavAn / ayadIti kim / saMbhAvayAmi yadguJjIta bhavAn / zraddhAdhAtAviti kim / api zirasA parvataM bhindyAt / ubhayatra pUrveNa nityaM saptamI / atrApi saptamInimittamastIti bhUte bhaviSyati ca kriyAtipatane nityaM kriyaatiptiH|| saMbhAvayAmi nAmokSyata bhavAn // 23 // satIcchArthAt // 5 // 4 // 24 // sati vartamAne'rthe vartamAnAdicchArthAddhAtoH saptamI vA bhavAti / pakSe tu vartamAnaiva / icchena / icchati / uzyAt / vaSTi / kAmayeta / kAmayate / vAJcheta / vAJchati / 'kSepe'pijAtvorvartamAnA' (5-4-12 ) ityAdAvapi paratvAdayameva vikalpaH / api saMyataH sannakalapyaM sevitumicchet / api saMyataH sannakalpyaM sevitumicchati dhig gardAmahe / bhUtabhaviSyatorabhAvAt satyapi saptamInimitte satyapi ca kriyAtipatane kri. yAtipattirna bhavati // 24 // vasyati hetuphale / / 5 / 4 / 25 // hetuH kAraNaM, phalaM kAryam / hetubhUte phalabhUte ca vaya'sarthe vartamAnAddhAtoH saptamI vA bhavati / yadi gurUnupAsIta zAstrAntaM gacchet / yadi gurUnupAsiSyate zAstrAntaM gamiSyati / atra gurUpAsanaM hetuH zAstrAntagamanaM phalam / vaya'tIti kim / dakSiNena yAti na zakaTa paryAbhavati / kecittu sarveSu kAleSu sarvavibhaktyapavAdaM saptamI manyante / dakSiNena dhAyAnna zakaTaM paryAbhavet / dakSiNena ceyAsyati na zakaTaM paryAbhAvaSyati / dakSiNena caidhAti na zakaTaM paryAbhavati / dakSiNena cedayAsIna zakaTaM paryAbhUt / atrApi saptamInimittamastIti bhaviSyati kriyAtipatane kriyAtipattiH / dakSiNena cedayAsyanna zakaTa paryAbhaviSyat / kathamamaGkhyadvasudhA toye cyutazailendravandhanA / nArAyaNa iva zrImAnyadi tvaM nAdhariSyathA iti / vaya'tyevAyaM prayogaH kecitta bhUta icchanti / haniSyatIti palAyiSyate varSiSyatIti dhAviSyatItyatra tu hetuphalabhAvasya-itizabdenaiva dyotitatvAt saptamI na bhavati // 25 // kAmoktAvakaciti // 5 / 4 / 26 veti nivRttam / kAma icchA tasyoktiH pravedanaM tasyAM gamyamAnAyAM dhAtoH saptamI bhavati 'akaciti' na cet kaccicchabdaH prayujyate / sarvavibhaktyapavAdaH / kAmo me mujIta bhavAn / icchA me abhiprAyo me zraddhA me abhilASo me adhIyIta bhavAn / akacitIti kim / kacijjIvati meM mAtA / atra saptamInimittamastIti bhUte bhaviSyati ca kriyAtipatane nitya kriyAtipattiH / kAmo me'bhokSyata bhavAn // 26 // icchArthe saptamIpaJcamyau // 5 / 4 / 27 // icchArthe dhAtAyupapade kAmoktau gamyamAnAyAM dhAtoH saptamIpaJcamyau bhavataH / sarvavibhaksapavAdau / icchAmi bhuJjIta bhavAn / icchAmi bhuktAM -ayadi shrddhaa-||-ycchbdshcenn prayujyate iti / kriyAvizeSaNave ghed yacchabdo na prayujyate / hetvayaM tu bhavatyeva ||-puurvnn nitya prApte iti / 'sabhAvane'lama-ityanena |ghsyti hetuphle| kecittu bhUte iti / bhUne hetuphale saptamImicchanti ityrthH|-hnissytiiti palAyiSyate iti / bahulAdhikArAdetahetumadbhAve zatrAnazo na bhavata iti ||-itishbdenaiv ghotitatvAditi / saptamyA hi hetuphalabhAva eta ghorayate sa ca itizabdenaiva cotita ||-kaamoktaa -||-veti nivRttamiti / kAmapravedane vibhacayantaraprayogAdarzanAt ||-cchaathai sptmii-|| wereemenere // 77 // Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAn / kAmaye prArthaye abhilapAmi vazmi abIyata bhavAn / apItA bhavAn / kAmoktAvityeva / icchayA icchataH kAmayamAnaH kAmayamAnasya bhuGkte / nAtra prayoktuH kAyoktiH / atra sAMpa saptamInimitta icchArtha upapade kAmokto kriyAtipatanasya apAmanAsaMbhavAda kiyAtipattina bhavati / kecit 'saptamyatApyo de' (5-4-21) ityata Arabhya yatra saptamyA eva kevalAyA nimittamasti na vibhAtyantaramahitAyAstA kriyAtipatane kriyAtipattibhavati iti manyante // 27 // vidhinimantraNAmantraNAdhISTasaMpraznamArthane // 5 / 4 / 28 // vidhyAdiviziSTeSu kartRkarmabhAveSu pratyayArtheSu dhAtoH saptamIpaJcamyau bhavataH / srvptypaapvaadaa| vidhirasApta niyogH| kriyAyAM preraNeti yAvat / ajnyaatjnyaapnmityeke| kaTaM kuryAt, karotu bhavAn / mANino na hiMsyAt, na hinastu bhavAn / meraNAyAmeva yasyA matyAkhyAne pratyavAyastannipantraNam , icch|mntrennaapi niyogataH kartavyamiti yAvat / dvisaMdhyamAvazyakaM kuryAt, karotu bhavAn / sAmAyikamadhIyIta, adhItAM bhavAn / yatra preraNAyAmeva prasAkhyAne kAmacArastadAmantraNam / ihAsIta, AstAM bhavAn / iha zayIta, zetA bhavAn / yAda rocate / preraNaiva satkArapUrvikAdhISTam adhyepaNam / tattajJAnaM naH prasIdeyuH, prapIdantu gurupAdAH / vrataM rakSeda rakSatu bhavAn | saMpraznaH saMpragaraNA / kinnu khalu bho vyAkaraNamadhIyIya adhyayaM uta siddhAntamadhIyIya adhyyai| mArthana yAtrA / prArthanA me vyAkaraNamadhIyIya adhyayai / tamadhIyIya adhyayai // 28 // pAnujJAvasare kRtyapaJcamyau // 5 / 4 / 29 // bhaipAdiviziSTe karnAdAvarthe dhAtoH kRtyapratyayAH paJcamI ca vibhaktirbhavati / patkArapUrvikA preraNA praipaH / anujJA kAmacArAnumatiH / atisarga iti / yAvat / avasara prAptakAlatA / nimittabhUtakAlopanatiH / bhavatA khalu kaTaH kAryaH kartavyaH karaNAyaH kRtyaH / bhavAn kaTaM karotu / bhavAn hi pito'nuzAtaH / bhavato'vasaraH kaTakaraNe / yadyapi kRtyAH sAmAnyena bhAvakarmaNovihitAstathApi sarvapratyayApavAdabhUtayA paJcamyA vAdhyeraniti punarvidhIyante / anujJAyAM kecitmaptammevetyAhuH / atisRSTo bhavAn grAmaM gacchet // 29 // *saptamI cordhvmhrtike||5|4 / 30 // acaM muhurtAdupari muhUrtasya bhavo'rtha avamauhartikaH / tasmivartamAnAddhAtoH bhaipAdipu gamyamAneSu saptamI kRtyAH paJcamI ca bhavanti / Urva muhUrtAtkaTaM kuryAdbhavAn / kAryaH kartavyaH karaNIyaH kRtyaH kaTI bhavatA / kaTaM | karotu bhavAn / bhavAn hi pito'nujJAto bhavato'saraH kaTakaraNe // 30 // sme pazcamI // 5 / 4 / 31 // smazabda upapade #pAdiSu gamyamAneSu Urvamohartike-asAmadhyenAsaMbhavAditi / kAmapravadanasya kriyAtipatanasya ca paraspara viruvasvArasaMpandhAbhAvenetyarthaH ||-vidhinimntrnnaa-|| nanvatra nimantraNAdIna kimarthamupAdAna yato vidhiH kriyAyA preraNeti yAvadityuktaM tata. sA preraNA cilimanyaNarUpA kacidAmantraNarUpeti yathA prayoktRvyApAra ityatra vyApAraH preSaNAbhyeSaNAdirUpa iti vidhigrahaNenaiva siddham / ucyate / yapapi vRtto byArayAnenApi sidhyati tathApi sUye epAmupAdAnaM susAvasepa bhavatIti |-tttvjnyaanmityaadi / tApamAna karmatApamaM no'smabhya prasAdapUrvaka dayu prasIdeyu. gurupAdA' / athavA tatvajJAnarUpakriyAvizeSaNAdam no'ssAka prasIdeyu ||-paanubhaavsre-||-kaamcaaraanumaatriti / kenacitpusA kazcitpRSTo adutAha kaTa karomi tatastena kaTamayaM karotu mA veti manasi kRtvA evamucyate kuru iti / tata svecchAmarakasya kadAcidavamucyate'vazya kuru tato niyoga' / pracchakasmaivavidhAnujJAjya stre na gRhyate ||-sptmii coc-||-uumauhtik iti | phAlAdanyatra 'pIkAlebhyaH' iti na sidhyati ityadhyAtmAdibhya ikaNa ||-sme paJcamI // smazabdaH spaSTArthaH hamaraanawarananivarmer Recxc Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0a040 zrIzirthe vartamAnAdAtoH paJcapI bhavati / kRtyAnAM saptamyAzcApavAdaH / Urca muhUrtAdbhavAnkaTaM karotu sma / bhavAn hi preSito'nujJAto bhavato'vasaraH kaTakaraNe 1 // 78 // iti // 31 // adhISTI // 5 / 4 / 32 // arvamauhUrtika iti nivRttam pRthagyogAt / sme upapade'dhISTAvadhyepaNAyAM gamyamAnAyAM dhAtoH paJcamI bhavati / * saptamyapapAdaH / aGga sma vidvannaNuvratAni rakSa, zikSA pratipayasva // 32 // kAlavalAsamaye tumvAvasare // 5 / 4 / 33 // kAlavelAsamayazabdepUpapadeSvavasare gamyamAne dhAtostummatyayo vA bhavati / kAlo bhoktum / velA bhoktum / samayo bhoktum / vAvacanAdyathAprAptaM ca / kAlo bhoktavyasya / arva muhUtAtkAlo bhoktum, arva muhUrtAdoktuM sma kAlaH, aGgamA rAjan bhoktuM kAla ityeteSu paratvAnumeva / avasara iti kim / kAlaH pacati bhUtAni / kAlo'tra dravyaM na tvavasaraH // 33 // saptamI yadi // 5 / 4 / 34 // yadi yacchabdaprayoge sati kAlAdipUpapadeSu dhAtoH saptamI bhavati / tumo'pavAdaH / kAlo yadhIyIta bhavAn / velA yadbhuJjIta bhavAn / samayo yacchayIta bhavAn / bahulAdhikArAtkAlo yadadhyayanasya velA yojanasya samayo yacchayanasya ityAdyapi bhavati // 34 // zaktAhe kRtyAzca // 5 / 4 / 35 // zakte'he ca katAra gamyamAne dhAtoH kRtyAH saptamI ca bhavati / bhavatA khula bhAro vAhyaH voDhavyaH vahanIyaH udyeta / bhavAn bhAraM bahet / bhavAn hi zavataH / ahe, bhavatA khalu kanyA vAhyA voDhavyA vahanIyA / bhavAn khalu kanyAM bahet / bhavatA khallu chedasUtra vAyam voDhavyam bahanIyam / bhavAn khalu cchedasUtraM vadet / bhavAnetadahati / saptamyA bAdho mA bhUditi kRtyagrahaNam / bahuvacanamihottaratra ca ayathAsaMkhyanivRttyartham // 35 ||nnincaa vazyakAdhamaNyeM // 5 / 4 / 36 // avazyaMbhAva Avazyakam / RNe'dhayo'dhamarNaH tasya bhAva AdhamarNyam / Avazyake AdhamaNye ca gamyamAne kartari vAcye dhAtoNin kRtyAzca bhavati / avazyaM karotIti kArI / hArI / yadA tvavazyamo'pi prayoga ubhAbhyAmapi dyotanAva vadA mayUravyaMsakAditvAtsamAsaH / avshyNkaarii| avshyNhaarii| avazyazabdaprayoge tu avazyakArI / akArAnto'pi dhnvy||-adhiissttau ||-pRthgyogaaditi |rme'dhiissttau ca paramotyakaraNAt ||-sptmypvaad iti / adhISTAvathai vidhinimantraNa '-iti prAptAyA / ajhazabda prakAze komalAmannaNe vA ||-kaalcelaa-1-kaalo bhoktAmiti // 'prepAnuzA'-iti prApte'ya vikalpa iti bhujyatA bhokapyasya ceti vAkye tumi paSTa yakavacanasya 'avyayasya'iti lup||-kaalo bhoktavyasyeti / praipAdisUtreNa tavya iti bhujyatAmiti vApayan / vikalpapakSe prepAdIti pravartata ityA sUo kAlo bhojanasyeti cAlitam ||-prtvaattumeveti / urdhva muhUrtAt kAlo bhoktumityaadipryogaaye| nanu tum vikalpena bhavati tatkaya tumevetyuktam / ucyte| vikalpena tumeva bhavati naa'nddaadyH| ' sakSamI cordhva iti sme pajanI ' iti * adhISTo' iti ca yathAkrama pravartata ey||-sptmii yadi ||-ityaadypi bhavatIti / yacchabdaprayoge'nena saptamI vihRteti anaT na prApnoti / bAhulakAt tu so'pi bhavatItyartha |-shktaa--gmymaane iti / na tu yAcya evetyarthaH // bhavAn khala kanyAM vahediti / anaheM kartari vAcye vyaktivyAkhyAnAdanena saptamI / anyathA'heM kari ' he guc ' iti paratyAstRjeva syAt bhAva karmaNorasya caritArthatvAt ||-ythaasNkhynivRttyrthmiti / nanu samucIyamAnena saha yathAsaspasya 'rASTrakSaniSa '-hatyagApatyA gena nirastApAt vyartha bahupacanam / satyam // jJApajJApitA vidhayo 'nityA iti nyAyajJApanArtham ||-nnin cAvazyakA-|| avazyaM karotItyAdIni vAkyAni 78 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yamavazyazabdo'sti / avazyaM geyo gAthako gItasya / avazyaMbhavyazcaitraH / AdhamaNye, zataM dAyI sahasraM daayii| kArI meM kaTamasi / hArI me bhAramasi / geyo gAthAnAm / NinA vAgho mAbhUditi kRtyavidhAnam / kRttvAca kartari Nino vidhAnAta kRtyAnAmapi kartaryeva vidhAnam / bhAvakarmaNostu sAmAnyena vidhAnAt siddhA eva vAdhakAbhAvAt // 36 // ahe tuc // 5 / 4 / 37 // aheM katari vAcye dhAtostRca pratyayo bhavati / bhavAna kanyAyA voDhA / bhavAn khalu | cchedasUtrasya boDhA / saptamyA vAdhA mAbhUdikhaheM tRjidhAnam // 30 // *AziSyAzIHpaJcamyau // 5 // 4 // 38 // AzAsanamAzIH / AzIviziSTe'rthe dhartamAnAddhAtorAzI paJcamyau vibhaktI bhavataH / jIyAt / jIyAstAm / jIyAsuH / jayatAt / jayatAm / jayantu / AziSIti kim / ciraM jIvati maitraH / kazcittu samarthanAyAM paJcamImicchati / parairazakyasya vastuno'dhyavasAyaH samarthanA / kazcidAha samudraH zopayitumazakyaH / sa Aha samudramapi zopayANi / parvatamapyutpATayAni // 38 // maangydytnii||5|4 / 39 // mAGayupapade dhAtoradyatanI bhavati / sarvavibhaktyapavAdaH / mAkArSIdadharmam / mAhApIt parasvam / kathaM mA bhavatu tasya pApaM mA bhaviSyAta iti / asAdhurevAyam / kecidAduraGito mAzabdasyAyaM prayogaH // 39 // sasme hyastanI ca // 5 // 4 // 40 // smazabdasAite mAGayupapade dhAtobastanI cakArAdadyatanI ca bhavati / *mA sma karot / mA sma kArSIt / mA caitra sma haraH paradravyam / mA caitra sma hApIH paradravyam // 40 // dhAtoH saMbandhe prtyyaaH||5|4|41|| dhAtuzabdena dhAtvartha ucyate / dhAtvarthAnAM saMvandhe vizeSaNavizeSyabhAve sati ayathAkAlamapi pratyayAH sAdhavo bhavanti / vizvadRzvAsya putro bhavitA / kRtaH kaTaH zvo bhvitaa| -bhAvi kRtyamAsIt / vizvadRzveti bhUtakAlaH pratyayo bhaviteti bhaviSyatkAlena pratyayenAbhisaMbadhyamAnaH sAdhurbhavati / evaM kRtaH kaTaH zvo bhaviteti / bhAvi kRtyamAsIdityatra tu *bhAvIti bhaviSyatkAlaH pratyayaH AsIditi bhUtakAlena pratyayenAbhisaMvadhyamAnaH sAdhurbhavati / vizeSaNaM | guNatvAdrizeSyakAlamanurudhyate / tena viparyayo na bhavati / tathA tyAdyantamapi yadAparaM tyAdyantaM prati vizeSaNatvenopAdIyate tadA tasyApi samudAyavAkyArthApekSayA | sAmAnyavizeSabhAvena udAhAripata avazyabhAve tu gamyamAne nityameva Nin kRtyAzca / vAkya tvavazya vidhAyItyAdi dhAtvantareNa kAryam ||-ktryev vidhAnamiti / ye pUrva ' bhavyageya '-ityAdiSu kartari vihitAsta eveha jJAyante itparya / yadvA bhAvakarmaNorapi ye vihitAste'va kartari bhavantItyartha ||-vaadhkaabhaavaaditi / katrtayeva NinA bAdhyante na bhAvakarmaNoH ||-ahe tRca ||sptmyaa vAdhA mAbhUditi / 'zaktAI'-iti vihitAyA / saptamyetyupalakSaNaM kartRvihitaiH kRtyairapi bAdhA mAbhUditi tRvidhAnam ||-aashipyaashii:-||-cirN jIvatIti / cira ityakArAnto vA| 'kAlAdhya ' iti karma ||-maangydytnii ||-keciditi / svamate'pyaDinmAzabdaprayogo'sti kiMtu kriyAyoge'DinmAzabdasya prayogo neSyate ata kecidAhurityuktam ||-ssme hyastanI ca ||maa sma karoditi / mAzabdena niSedha ucyate sazabdena ca sa eva dyotyate ||-dhaato sabandhe-1-dhAtvartha ucyate iti / zabdataH sabandhA'bhAvAt ||-bhaavi kRtyamiti / bhaviSyatIti 'bhuvo vA' ityauNAdiko nnin||-bhaaviiti bhaviSyatkAla pratyaya iti / nanvauNAdikAnAM anupAttakAlavizeSANAM viSvapi kAleSu pravRtta. katha bhaviSyatvam / satyam / asya gamyAditvAt ' vaspati | gamyAdiH' ityanena bhaviSyatvam ||-vipryyo na bhavatIti / bhaviteti bhaviSyakAlaH pratyayo vizvazveti bhutakAlena savadhyamAna. sAdhurbhavatItyAdirUpaH / vizvazvetyAdi hi vizeSaNa bhaviteti ca Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 79 // kAlAnyatvaM bhavatyeva / 'sATopamuvImanizaM nadanto yaiH plAvayiSyanti samantato'mI // tAnyekadezAnnibhRtaM payodheH so'mbhAMsi meghAn pibato dadarza // atra plAvayiSya 30a00 ntIti bhaviSyadarthasya dadarzati bhUtAnugamaH / bahuvacanAt adhAtvadhikAravihitA api pratyayAstaddhitA dhAtusaMvandhe sati kAlabhede sAdhavo bhavanti / gomAnAsIt / gomAn bhavitA / astivivakSAyAM hi mturuktH| sa kAlAntare na syAt iti // 41 // bhRzAbhIkSNye hisvau yathAvidhi tadhvamau ca tadyuSmadi // 5 // 4 / 42 // guNakriyANAmadhizrayaNAdInAM kriyAntarairavyavahitAnAM sAkalyaM phalAtireko vA bhRzatvam / pradhAnakriyAyA vikledAdeH kriyAntarairavyavahitAyAH pauna:punyamAbhIkSNyam / tadviziSTe sarvakAle'rthe vartamAnAddhAtoH sarvavibhaktisarvavacanaviSaye hiskhau paJcamIsaMvandhinau bhavataH yathAvidhi dhAtoH saMbandhe yata eva dhAtoryasmineva kArake hissau vidhIyate tasyaiva dhAtostatkArakaviziSTasyaiva saMbandhe'nuprayogarUpe sati, tathA tavamau hisvasAhacaryAtpaJcamyA eva saMvandhinau tayoH tadhvamoH saMbandhI bahutvaviziSTo yuSmat tasmiMstadyuSmadi abhidheye bhavataH cakArAdisvau ca yathAvidhi dhAtoH saMbandhe / "lunIhilunIhItyevAyaM lunAti / anuprayogAtkAlavacanabhedo'bhivyajyate / lunIhilunIhItyevemau lunItaH / lunIhilunIhItyeveme lunanti / lunIhilunIhItyeva tvaM lunAsi / yuvA lunIyaH / yUyaM lunIya / lunIhilunIhItyevAha lunAmi / AvAM lunIvaH / vayaM lunImaH / evaM lunIhilunIhItyevAyamalAvIt / lunIhilunIhItyevAyamalunAt / lunIhilunIhItyevAyaM lulAva / lunIhilunIhItyevAyaM laviSyati / lunIhilunIhItyevAya lavitA / lunIhilunIhIsevAyaM lunIyAt / lunIhilunIhItyevAyaM lunAtu / lunIhilunIhItyevAyaM lUyAt / evamadhISvAdhISvetyevAyamadhIte / imAvadhIyAte / ime'dhIyate / adhISvAdhISvetyeva tvamadhISe / yuvAmadhIyAthe / yUyamadhIve / adhiissvaadhiissvetyevaahmdhiiye| AvAmadhIvahe / vayamadhImahe / tathA adhISvAdhISvetyevAyamadhyagISTa / adhISvAdhISvetyevAyamadhyaita / adhISvadhISvetyevAyamadhijage / adhISvAdhISvetyevAyamadhyeSyate / adhiissvaadhiissvetyevaaymdhyetaa| adhISvAdhIvetyevAyamadhIyIta / adhISvAdhISvetyevAyamadhItAm / adhISvAdhIvetyevAyamadhyeSISTa / evaM sarvavibhaktivacanAntareSvapi hisvAvudAharaNIyau / evaM bhAvakarmaNorapi / zayyasvazayyasvetyeva zayyate azAyi zAyiSyate bhavatA / lyasvalyasvetyeva lUyate alAvi lAviSyate kedaarH|| tadhvamau ca tyussmdi| lunItalunItetyeva yUyaM lunItha / lunIhilunIhItyeva yUyaM lunItha / adhIvamadhIdhvamiseva yUyamadhIdhve / adhISvAdhIvetyeva yUyamadhIdhe / tathA lunItalunItetyeva yUyamalAviSTa / lunIhilunIhItyeva yUyamalAviSTa / adhIdhvamadhIdhvamityeva yUyamavyavam / adhISvAdhISvetyeva yUyamadhyagIdvam / evaM hastanyAdiSvapyudAhAryam / yathAvidhIti kim / lunIhilunIhItyevAyaM lunAti / chinati lUyate veti dhAtoH saMvandhe mAbhUt / adhISvAdhISvesevAyamadhIte / paThati adhIyate veti dhAtoH saMvandhe mA bhUta / lunItalunItetyeva yUyaM lunItha / chintheti dhAtoH saMvandhe mAbhUt / adhIdhvamadhIdhvamityeva yUyamadhIdhe / paThatheti dhAtoH saMvandhe mAbhUta / lunIhilanAhItyAdau ca 16 vizeSyam ||-adhaatvdhikaarvihitaa apIti / anyathA dhAtuprakaraNatvAt dhAtoreva pare ye pratyayAsta eva syu. ||-bhRshaabhiikssnnye-||-luniihiluniihiityevaaymiti| itizabdaH sabandhopAdA. 19 13 // 79 // Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhRzAbhIkSNye dvivacanam / nanu ca bhRzAbhIkSNyayoryaGapi vidhIyate na tu tatra dvivacanam iha tu dvivacanamityatra ko hetuH / ucyate / yaG svArthikatvAtmakRtyarthopAdhI bhRzAbhIkSNye samartho'vadyotayitum iti tadabhivyaktaye dvivacanaM nApekSate / hisvAdayastu kartRkarmabhAvArthatvenAsvArthikatvAdasamarthAH prakRtyarthopAdhI bhRzAbhIkSNye avadyotayitumiti tadavadyotanAya dvivacanamapekSante iti // 42 // pracaye navA sAmAnyArthasya // 5 / 4 / 43 // bhRzAbhIkSNye yathAvidhIti ca nAnuvartate / pracayaH samuccayaH / svataH sAdhanabhedena vA bhidyamAnasya ekatrAnekasya dhAtvarthasyAdhyAvApa iti yAvat / tasmin gamyamAne sAmAnyArthasya dhAtoH saMvandhe sati dhAtoH parI hisvau tadhvamau ca tadyuSmadi vA bhvtH| brIhIn vapa lunIhiM punIhi ityeva yatate ceSTate samIhate yatyate ceSTayate samIhyate / pakSe trIhIn vapati lunAti punAtItyeva yatate yatyate / devadatto'ddhi gurudatto'ddhi jinadattoddhi ityeva bhuJjate bhujyate / pakSe devadatto'tti gurudatto'tti jinadatto'ti ityeva bhuJjate bhujyate |graammtt vanamaTa girimaTetyevAdati ghaTate aTyate ghazyate / pakSe grAmamaTati vanamaTati girimaTatItyevATati ghaTate avyate ghaTyate / saktUna piva dhAnAH khAda odanaM bhukSvetyevAbhyavaharati abhyavahiyate / pakSe saktUn pivati dhAnAH khAdati odanaM bhuGkte ityevAbhyavaharati abhyavahiyate / sUtramadhISva niyuktimadhISva bhASyamadhISvetyevAdhIte paThati adhIyate paThyate / pakSe sUtramadhIte niyuktimadhIte bhASyamadhIte ityevAdhIte paThati adhIyate paThyate / tadhvamau ca tdyussmdi| brIhIna vapata lUnIta punItetyeva yatadhve ceSTadhve samIhadhve / trIhInvapa lunIhi punIhi ityeva yatadhve ceSTadhve samIhadhve | pakSe trIhInvapatha lunItha punIthetyeva yatadhve ceSTadhve samIhadhve / grAgamaTata vanamaTata girimaTatetyevATaya ghaTadhve / grAmamaTa vanamaTa girimaTetyevATaya ghaTadhve / pakSe grAmamaTatha vanamaTatha mirimaTathetyevATatha ghaTadhve / sUtramadhIdhvaM niyuktimadhIdhvaM bhASyamadhIdhvamityevAdhIce paThatha / sUtramadhISva niyuktimadhISva bhASyamadhISvetyevAdhIce paThatha / pakSe sUtramadhIdhve niyuktimadhIce bhASyamadhIdhve ityevAdhIve paThatha / *evaM vacanAntare trikAntare vibhaktyantare'pyudAhAryam / sAmAnyArthasyeti kim / zrIhInvapa lunIhi punIhItyeva vapati lunAti punAtIti mAbhUta / grAmamaTa vanamaTa girimaTetyeva grAmamaTati vanamaTati girimaTatIti ca mAbhUta / kArakabhedenATatItyasya sAmAnyArthatvAbhAvAt // 43 // niSedhe'laMkhalvoH ktvA // 5 / 4 / 44 // niSedhe vartamAnayoralaMkhaluzabdayorupapadayordhAtoH ktvA pratyayo vA bhavati / alaM kRtvA, khalu kRtvA / na kartavyamityarthaH / pakSe yathAprAptam / alaM vatsa rodanena / alaM ruditam / ktvAntayoga eva khaluzabdo niSedhavAcIti pakSe khaluzabdo nodAhiyate / anye tu khalu kRtena khalu bhojanena khalu bhojanamityapyudAharanti / niSedha iti kim / alaMkAraH khiyAH / siddhaM khalu / alaMkhalvoriti kim / mAkAri bhavatA // 44 // nArtho'nyathA'savabhUtArthavAcinorAraNyAtayoH paraspareNa sabandho nAvagampeta // na tu tatra dvivacanamiti / ki tu bhRzAbhIkSNyanirapekSa 'sanyaca' ityanena ||-prcye navA ||-smaan evaM sAmAnyaH svArthe dhyaNanto vAcaspatinA puliDgo nirNinye / sAmAnyo'ryo yasya, yahA samAnasya bhAva sAmAnyamayoM vasya ||-ythaavidhiiti ca nAnuvarsata iti / pracaya iti bhaNanAt sAmAnyArthasyeti bhaNanAca // evaM vacanAntare trikAntare iti| etaya hisvI pratyeva jJAtavya na tadhvamI tayoreva ghaTanAt ||-nissedhe'lNkhlvoH-|| ktvAtumAdInAM kRtsajJAyA 'nisanikSanindaH' ityatra phalam ||-khlushbdo Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI paza0 // 80 // // 80 // *parAvare // 5 / 4 // 45 // pare avare ca gamyamAne dhAtoH ktvA vA bhavati / *atikramya nadIM prvtH| nayAH paraH parvata ityrthH| vAlyamatikramya yauvanam / avare, aprApya na| dI parvataH / nadyA arvAk parvata ityarthaH / aprApya yauvanaM vAlyam / nadIparvatayorvAlyayauvanayArvA *parAva ratvamAtraM pratIyate asti prApyata iti vA na dvitIyA kriyeti / tulyakartRka| kriyAntarAbhAvAt 'mAkAle' (5-4-47) iti na sidhyatIti vacanam / vAdhikArAdyathAmAptaM ca / nadyatikrameNa parvataH nadyamAtyA parvataH // 45 // *nimIlyA dimeGastulyakartRke || 5|4| 46|| tulyo dhAvantareNa kartA yasya sa tulyakartRkatasminnarthe vartamAnebhyo nimIlyAdibhyo meGatha dhAtoH savandhe sati ktvA vA bhavati / nimIlyAdInAM samAnakAlA meDastu parakAlArtha ArambhaH / svabhAvAt 'meG vyatihAra eva vartate / "akSiNI nimIlya hasati / mukhaM vyAdAya svapiti / pAdau prasArya patati / dantAn prakAzya jalpati / zizurayaM mAtaraM bhakSayitvopajAtaH / meG, apamAya apamitya yAcate / apamAtuM pratidAtuM yAcata ityarthaH / pUrva hyasau yAcate pazcAdapamayata iti / *yAcestu pUrvakAle'pi ktvA na bhavati meGaH parakAlabhAvinyA ktvayA- yAciprAkAlasyoktatvAt / pakSe yAcitvApamayate / apamAtuM yAcate / tulyakartRka iti kim / caitrasyAkSinimIlane maitro hasati / caitrasthApamAne maitro yAcate // 46 // prAkkAle // 5 / 4 / 47 // parakAlena dhAtvarthena tulyakartRke prAkAle'rthe vartamAnAddhAtoH dhAtoH saMvandhe ktvA vA bhavati / "AsitvA bhuGkte / bhuktvA vrajati / bhuktvA punarbhuGkte / snAtvA bhuktvA pItvA vrajati / pakSe Asyate bhoktum ityapi bhavati / | tulyakartRka ityeva / bhuktavati gurau ziSyo brajati / mAkAla iti kim / bhujyate pIyate cAnena / atha yadanena bhujyate tato'yaM pacAte yadanenAdhIyate tato'yaM ityatra kathaM ktvA na bhavati / ucyate / yatra yacchabdena saha tataH zabdaH prayujyate tatra tataH zabdenaiva prAkkAlatAbhidhIyate ityuktArthatvAt ktvA na bhavati / yadanena bhuktvA gamyate tato'yamadhIte ityatra tu bhojanagamanayoH krame ktvA / gamanAdhyayanayostu tataHzabdena kramasyAbhidhAnAt gamerna bhavati / 'prAkAle' ityuttaratra yathAsaMbhavamabhidhAnato'nuvartanIyam // 47 // Nam cAbhIkSNye | 5 | 4 | 48 // AbhokSNyaviziSTe parakAlena tulyakartRke mAkkAle'rthe vartamAnAddhAtordhAtoH | saMbandhe Nam cakArAt ktvA ca bhavati / bhojaMbhojaM vrajati / bhuktvAbhuktvA vrajati / pAyapAyaM gacchati / pItvApItvA gacchati / agre bhojaMbhojaM vrajati / agre nodAhiyata iti / vAkyamapi khalu vidhAyeti dhAtvantareNa kAryam // parAvare // atikramya nadIM parvata iti / atikrameNeti vAkya vAkye ca ityabhUtalakSaNe tRtIyA ||praavrtvmaatrmiti / kriyAdvaye vidyamAne'pi parAvarayamAtra jijJAsitam // - nimIlyAdime -- // - meG vyatihAra eva varttata iti / apare dhAtavo vyatipUrvA vyatihAre vartante'ya tu svabhAvAt kevalo'pIti mAnyairiva vyatihAragrahaNamasya vizeSaka karttavyamityarthaM ||-akssinnii nirmAlya isatIti / nimIlane iti vAkyam / antarbhUtaNyartha sakarmaka sAkSANiganto vA / anya thA tulyakartRtva na sagaccheta / evamuttare'pi // - yAcestu pUrvakAle'pIti / nanvevamapi yAce prAkAlavartitvAt uttareNa kasmAt paravA na bhavatItyAha-yAcestvityAdi / uttareNa hi prAkAladyotanAya kvApratyaya kriyate / yAcestu pUrvakAlavarttitA meDaH parakAlabhAvinyA krayayA ukteti nairarthakyAttata ktvA na bhavati // prAkkAle // prAkpUrva kALo'syeti prAkAlastasmin // - AsitvA bhuGka iti / AsikriyAyA gharttamAnasye'pi bhujikriyApekSayA prAkAlpam / ata eva garako vikarUpapakSe Asyate bhoktumityanna varttamAnA || eNam cAbhIkSNye -- // paM0a0sR0 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaktAbhaktvA vrajati / atra ktvAruNamorhiskhAdivatmakatyarthopAdhidyotana sAmathrya nAstItyAbhIkSNyAbhivyaktaye dvivacanaM bhavati / iha kasmAta khNama na bhavati yadayaM punaHpunarbhuktvA vrajati adhIte eva tataH param / AbhAgyasya svazabdenaivoktatvAt / ktvApi tarhi na prApnoti / mAbhUdAbhIkSNye prAkAlye bhaviSyati / vAdhikAreNaiva pakSa ktAmatyayasya siddhau cakAreNa tasya vidhAnaM bhavartamAnAdipratyayAntaranipepArtham / nanu ktvAdibhibhAve vidhIyamAnaH karturanabhihitatvAdodane / paktvA bhukte devadatta ityAdiSu kartari tRtIyA paamoti| naivam / bhujipratyayenaiva karturabhihitalAna bhavani / pradhAnazaktyabhidhAne hi guNazaktirabhihitavatyakAzate iti / khittvaM cauraMkAramAkrozati khATukAraM bhuGkte ityuttarArtham // 48 // * pUrvAgreprathame // 5 / 4 / 49 // pUrva agre prathama ityeteSUpapadeSu parakAlena tulyakartRke | prAkAle'rthe vartamAnAddhAtordhAtoH saMvandhe ruNam vA bhvti| anAbhIkSNyArtha vacanam / pUrvabhojaM bjaate| pUrva bhusattAvati / agrebhoja vajAta / agre bhukvA vati / prathama bhoja brjti| prathama bhuktvA bnti| vartamAnAdayo'pi, pUrva bhujyate tato vrjti| agre bhujyate tato vrjti| prathamaM zujyate tato najati pUrvAdayazcAta vyApArAntarApekSe pAkAlye vrajyApekSe tu varuNamApiti nokkaarthtaa| tatazcAyamartho'npabhoktRbhujikriyAbhyaH khakripAntarebhyo vA pUrva bhojanaM kRtvA bjtiityrthH| pUrvaprathama sAhacaryAta agrezabdaH kAlavAcI // 49 // anyathaivaMkathamitthamAkRgo'narthakAt // 6 // 4 // 50 // ebhyaH parAtulyakartake'rthe barTamAnAda karoveranarthakAta dhAtoH saMvandhe ruNam vA bhavati / anyathAkAra bhuGkte / evaMkAraM bhuinte| kathaMkAram itthaMkAraM bhuDke / pakSe patvaiva / anyathA kRtvA / evaM kRtvA / kathaM kRtvA itthaM kRtvA bhuinte / evamuttaratrApi / AnarthakyaM karoteranyathAdibhyaH pRthagarthAbhAvAt / yAvaduktaM bhavati anyathA bhuGkte tAvaduktaM bhavati anyathAkAraM bhukte iti / anarthakAditi kim / anyathA kRtvA ziro bhuinte / atrAnyathAzabdaH ziraHprakAre karotezca ziraH karma tanna karotinA vinA gamyata iti // 50 // yathAtathAdottare // 5 // 4 // 51 // yathAtathAzabdAbhyAM parAtulyakartake'rthe vartamAnAdanarthakAta karoterdhAtoH saMvandhe sati ruNam vA bhavati ISyottare Iyazcet pRcchate uttaraM dadAti / kathaM bhavAn bhokSyata iti pRSTo'sUyayA taM pratyAi / yathAkAramaha bhokSye tathAkAramahaM bhokSye kiM tavAnena / kiM te mayA yathAhaM bhokSye tathAhaM bhokSye ityarthaH / Iryottara iti kim / yathA kRtvA bhokSye tathA drakSyasi / anarthakAdityeva yathA kRtvAhaM ziro bhokSye tathA kRtvAhaM ziro bhokSye kiM tavAnena // 51 // *zApe vyApyAt // 5 / 4 / 52 // *anarthakAditi nivRttam / vyApyAkarmaNaH -yayaM punaHpunariti / nanu bhRzAbhIkSNye vartamAnasya dhAtoviMcana bhavati iha tu katham / satyam / kriyAvizeSaNamapi kiyA ||-vrtmaanaadiprtyyaantraate / tenAne bhuDke 2 prajitumityAdi na bhavati ||-puurvaagreprthme // pUrvavA'mezca prathamazceti dvadvAtsaptamI / udAharaNeSu pUrvAgreprathamebhyaH 'kAlAdhvano.-' iti dvitIyA ||-anaabhiikssnnyaarth vcnmiti| etacopalakSaNa pakSe vartamAnAdiprApyartha ca ||-puurv bhujyate tato vrajatIti / vartamAnAyA. prAkAlyAbhidhAne'sAmarthyAvata ityupAdAyi ||-puurvaadyshceti / nanvanena prAphAle ktvA prAkAlaca pUrvAdibhirevokta iti vA na prAmotItyAzaGkA ||-saahcryaaditi / pUrvaprathamI tAvada'syAdyantau kAlavAcakau ayamapi tAdRzo gRhyate ||-anythaiv-||-pksse ktvaiveti / 'prAkAle' ityanena ||-evamuttaratrApi iti / yathA'ya vA'dhikArAtpakSe ktvA tthottrtraapotyrthH| prathamama'nyathAsva pazcAdbhuGke ityatrApi prAkAlaH ||-shaape vyApyAditi ||-anrthkaaditi nivRttamiti / zApe'sabhavAt vyApyAditi bhaNanAdvA / / Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImiza parAtulyakartRke'rthe vartamAnAt karoterdhAtoH saMbandhe ruNam vA bhavati zApe Akoze gamyamAne / caurakAramAkrozati / karotirihocAraNe / cauraM kRtvA caurshbdmuccaa||8|| yokrozati / coro'sItyAkrozatItyarthaH / evaM dasyukAramAkrozati / vyAdhaMkAramAkrozati / zApa iti kim / cauraM kRtvA hetubhiH kathayati // 52 // vArthAdadIrghAt // 5 // 4 // 53 // svAdorarthe vartamAnAcchandAdadIrghAntAvyApyAtparasmAttulyakartRke vartamAnAt karoterdhAtoH saMvandhe ruNam bhavati vA / svAduMkAraM bhuikte / saMpannakAraM bhuGkte / miSTaMkAraM bhuGkte / lavarNakAraM bhuGkte pakSe svAdaM kRtvA miSTaM kRtvA lavaNaM kRtvA bhuGkte / adIrghAditi kim / svAdI kRtvA svAdukRtya saMpannAM kRtvA yavAgU bhuGkte / svAIMkAraM yavAgU bhuGkte, asvA svAdaM kRtvA svAdukAraM bhuGkte ityatra tuDIcyorvikalpitatvAta na dIrgha iti bhavati / saMpannakAraM yavAgU bhukte iti tu sAmAnyena padaM niSpAya pazcAyavAgvA saMvandhe bhaviSyati // 53 // vidagbhyaH kAtsnye Nam ||5||4||54||kaatsyvishissttaavyaapyaatprebhystulyktke prAkAle'rthe vartamAnebhyo vidibhyo duzezca dhAtoH saMbandhe Nam vA bhavati / vidyaterakarmakatvAcadarjAstrayo vidayo gRhyante / atithivedaM bhojayati / yaM yamatithiM jAnAti labhate vicArayati vA taM taM sarva bhojayatItyarthaH / kanyAdarza "varayati / yAM yAM kanyAM pazyati tAM tAM sarvA varayati / bahuvacanAtrayANAmapi vidInAM grahaNam / anyathA niranubandhagrahaNena sAnubandhakasyetyupatiSTheta / kAnya iti kim / atithiM viditvA bhojayati / kanyAM dRSTvA varayati // 54 // *yAvato vindjiivH||5||4||55|| kAtsnye viziSTAyApyAta yAvacchabdAtparAbhyAM vindajIvibhyAmekakartRke'rthe vartamAnAbhyAM dhAtoH saMvandhe NambA bhavati / vindati zAnirdezAlAbhArthasya grhnnm| yAvadvedaM bhungkte| yAvallabhate tAvadbhakte ityarthaH / yAvajjIvamadhIte / yAvajjIvati tAvadhIte ityrthH| jIveH pUrvakAlAsaMbhavAt apUrvakAla eva vidhiH||55|| 'carmodarAtpUreH // 5 / 4 / 56 // vyApyAbhyA carmodarAbdAbhyAM parAdekakake'rthe vartamAnAta pUrayatedhAtoH saMvandhe Nam vA bhavati / *carmapUramAste carma pUrayitvA Aste ityarthaH / udarapUraM shete| udaraM pUrayitvA zete ityarthaH // 56 // *vRSTimAna jalukcAsya vA // 5 / 4 / 57 // vyApyAtparAtpUrayaterdhAtoH saMbandhe Nam vA bhavati asya ca pUrayaterUkAraspa lugvA bhavati samudAyena cerASTimAnaM vRSTIyattA gamyate / goSpadamaM vRSTo devaH, goSpadapUram dRSTo meghaH / sItApam sItApura vidgbhyaH -1-atithivedamiti / atithi viditvA vikhA vA ||-vrytiiti / varaNa IpsAyAm ||-n sAnubandhakasyati / tato viddatItyasya na syAt ||-yaavto-1-jiive pUrvakAlAsaM 25 bhavAditi / vizeSaNayAparayoge jIvanAdacarakAla dAnasyAsabhavAt dayorapi yugapadapapacI jIvaveraparvakAla eva pratyayaH / etacopalakSaNa viderapSapUrvakAla eva, tathAhi bhojanakriyAyAmArabdhAyAmaparisamAptAyA parivepaNAdinA bhojanAIlAbhasya samAnakAlAyAt yadyapi bhojanAdI bhAjanAnanyalAbhasya prAphAlayamapi sabhavati tathApi na vivakSitamiti spaSTatayA noktam / ata evaM pakSe svApratyayo ga darzitaH / tasya prAkAla evaM vidhAnAt ||-crmodraat-||-puuryte toriti / reriti Nigi tadabhAve ca nirdezasya samAnatve'pyaNigantasyA'karmakatvAt caudarAbhyo karmabhyo sayandhAnupapatteH raighi ApyAyane ityasya jigantasyaiva grahaNa tasyaiva sakarmakatyAdityAha-parayaterityAdi / carmapUramAste ityAdi / yAvatpUraNaM na sapanna tAvadAsanaM zayana ca na karoti iti pUraNasya prAkAlatA ataH paryAya. pAyAnto darzitaH ||-vRssttimaane-1-maanshbd. karaNasAdhano bhAvasAdhano vA tataH karmapaSThIsamAsa. Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAMAawww | vRSTo meghaH / yAvatA goSyadAdipUraNA bhavati tApad vRSTa ityarthaH / asyeti grahaNAdupapadasya na bhavati / mUpakavilapUraM dRSTo meghaH / goSpadamamiti mAterdhAtoH 'Ato Do'hAvAmaH / (5-1-76 ) iti Dena goSpada pUrAmityaNA ca *kriyAvizeSaNatve sidhyAta / *evaM sarve NamantAH prayogAH / tatra Nam vidhAnamavyayatvena tarAmAdyarthamanusvArazravaNArtha ca / tena goSpadapaMtagam gASpadamaMtamAm goSpadaprarUpaM goSpadaprakalpaM dezyaM dezIyam goSpadapUraMtarAM tamAM rUpaM kalpaM dezyaM dezIyam ityAdi siddhaM bhavati / anyathA hi goSpadapataraM goSpadapUrataramityAdyeva syAt / poSpadapreNa goSpadabhIbhavati goSpadapUreNa goSpadapUrIbhavatItyAdiprayogAstu DaghAdipratyayAntA draSTavyAH // 57 // celArthAt kopeH // 5 / 4 / 58 // celArthAt vyApyAtparAt nopayatestulyakartRke'rthe vartamAnAt vRSTimAne gamyamAne dhAtoH saMvandhe NamvA bhavati / celakopaM dRSTo meghaH / vastrakopam / vasanakopam / yAvatA celaM knUyate Abhavati tAvadRSTa ityarthaH / arthagrahaNAdatra svarUpaparyAyavizeSANAM trayANAmapi grahaNam , tena paTikAnopaM kambalanopamityAdau celavizeSAdapi bhavati / ayamapyamAkkAle vidhiH // 58 // *gAtrapuruSAtsnaH // 5 // | 4 // 59 // gAtrapuruSAbhyAM vyApyAbhyAM parAt antarbhUtaNyAtsnAtestulyakartRke'rthe vartamAnAta vRSTimAne gamyamAne dhAtoH savandhe Nas vA bhavati / gAtrasnAyaM vRSTo meghaH / puruSasnAyaM vRSTo meghaH / yAvatA gAtraM puruSazca snApyate tAvadRSTa ityarthaH / idaM kecidevecchanti // 59 // "zuSkacUrNarUkSAt piSastasyaiva // 5 // 44 / 60 // zuSkacUrNarukSebhyo vyApyebhyaH parAspiSeNam vA bhavati tasyaiva dhAtoH saMvandhe sati / zuSkapepaM pinaSTi / zuSkaM pinaSTIyarthaH / evaM cUrNapepam / rUkSapepam / zuSkapepaM piSTaH / zuSkapepaM peSTavyaH / zukapeSa piSyate / ktAdibhirukte'pi vyApye "tadupapadatAstyeva / prayogAnumayogakriyayoraikyAttulyakartRkatvam mAkkAlataM ca nAstItyatra prakaraNe pakSe ktvA na bhavati / ghanAdaya eva tu bhavanti / zuSkasya peSaM pinaSTi / *sAmAnyavizeSabhAvavivakSayA ca dhAtusaMbandhaH / yadAhuH / sAmAnyapuperavayaSupiH karma bhavatIti / kazcittu sAmAnyavizeSavivakSayAtrApi kriyAbhedo'stIti tulyakartRkatvam prAkAlatvaM ca tena ktvApi nimUlaM kapitvA kapatItyAdi mnyte|| 60 // kRggraho'kRtajIvAt // 5 / 4 / 61 // akRta jIva ityetAbhyAM vyApyAbhyAM parAbhyAM yathAsaMkhyaM karotigRhNAtibhyAM tasyaiva dhAtoH saMvanye sati Nam vA bhavati / akRtakAraM karoti, akRtaM karotItyarthaH / jIvagrAhaM gRhAti, jIvantaM gRhAtItyarthaH // 61 // nimuulaatkssH|| 5 / 4 / ||-kriyaavishessnntv iti / sthite tu na kriyAvizeSaNava bhAvasAdhanatvena sAmAnAdhikaraNyAbhAvAt // goSpada prAtItyAdI kartRsAdhanatvAt sAmAnAdhikaraNye sati kriyAvizeSaNatvamupapadyate ||-evN sarve NamantA iti / etatsUtropAtA sItApramityAdayaH ||-gaatrpuruss-||-antrbhuutnnyaaditi / etena upapadayo karmavamAnItam | ||-shusskcuurg-||-shusskpessaamityaadikriyaavishessnnebhyH / adhyayasya' ityamo lum ||-tduppdtaa'styeveti / zuSkalakSaNavizepakarmopapadatA ||-saamaanyvishessbhaavvivkssyeti / anyathA paryAyANA prayogo hi yogapadyena neSyate ityAbhedAttasyaiva dhAtoranuprayogo na syAt ||-saamaanypuriti / taiH svasnehaneti sUtre etaduktamatra tu prakaraNArakathitamiti puperiti sazodhya piperiti na kartavyam / sAmAnyapiperanuprayoge pinaSTItyatra ||-krm bhavatIti / nanu zuSkapepamityAdi kriyAvizeSaNa tatkatha karma bhavati / satyam / tanmate kriyAvizeSaNasyApi karmatA 12 aamana COM Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anu0 bhiimsh0| 62 // nimUlA vyApNAtparAkapastasmaiva dhAtoH saMvandhe sati pay vA bhavati / nimUlamityatrAlaye'vyayIbhAvaH / nirgatAni mUlAnyasyeti bahuvrIhi // 82 // / nimUlakArSa kAti / nimUlaM kapatItyarthaH / pakSe nimUlasya kApaM kapati // 62 // hanazca samUlAt // 5 / 4 / 63 // 1 samUlazabdAyApyAtparAddhanteH kazca tasyaiva dhAtoH saMbandhe sati NamA bhavati / samUlamiti sAkalye'vyayIbhAvo bahuvrIhivA, samUlapAtaM inti, samUlaM hntiityrthH| samUlakApa kapati, samUlaM kapatItyarthaH // 63 // :karaNebhyaH // 5 / 4 / 64 // karaNAtkArakAtparAddhantestasyaiva dhAtoH saMvandhe sati Nam vA bhavati / pANighAtaM kuDyamAhanti / pa dadhAtaM zilA hanti / pANinA pAdena vAhantItyarthaH / bahuvacanaM vyAptyartham / tena karaNapUrvAddhisArthAdapi hanteH anenaiva nnm| 6 asyupaghAtarIn hanti / zaropara taM mRgAn hanti / tathA ca sati nisasamAsastasyaiva dhAtoranuprayogazca sidhyati // 64 // svalehanArthAtpupapiSaH // 5 / 4 / 65 // AtmA AtmIyaM jJAtinaM ca svara / nihyate sicyate yenodakAdinA tat snehanam / svArthAtsnehanArthAcca karaNavAcinaH parAyathAsaMkhyaM pupaH pipazca tasyaiva dhAtoH saMvandhe sati Nam vA bhavati / svapopaM puSNAti puSyati popati vA / evamAtmapopaM gopoSaM mahipIpoSaM pitRpopaM mAtRpopaM dhanapoSa popam / svAdibhiH puSNAtItyAdyarthaH / snehanArthAta, udeparSa pinaSTi / evaM ghRtapeSaM tailapepa kSIrapeSam / udakAdinA pinaSTItyarthaH // 65 // hastArthAdravartivRtaH // 5 / 4 / 66 // hastArthAkaraNavAcinaH zabdAtparebhyo grahavartidbhayastasyaiva dhAtoH saMvandhe sati Nam vA bhavati / hastagrAhaM gRhNAti / evaM karagrAham / pANigrAham / hastena gRhNAtItyarthaH / vartita iti vartateya'ntasyANyantasya ca grahaNam / hastavarta vartayati / karavartam / pANivartam / hastena vartayatItyarthaH / hastavaH vartate / karavatam / pANivartam / hastena vartata iyarthaH / aNyantAnnecchantyeka // 66 // bandhernAni // 5 / 4 / 67 // bandheriti prakRtinAmavizeSaNaM ca / bandhervandhyarthasya bandhanasya yannAma saMjJA tadviSayAkaraNavAcinaH parAgandhepotostasyaiva dhAtoH saMbandhe sati Nam vA bhavati / krauJcavandhaM vaddhaH / mayUrikAvanya baddhaH / markeTabandha baddhaH / govandhaM baddhaH / mahiSIvandhaM baddhaH / aTTAlikAvandhaM vaddhaH / caNDAlikAvandhaM vaddhaH / krauJcAdIni bandhanAmadheyAni / kaumAyAkAro vandhaH krauJcAdirityucyate / tena bandhena vRddha ityarthaH / kecittu upapadAkRtipratyayasamudAyasya krauJcavandhamityAdeH saMjJAtvaM manyanne vyutpatriM ca krauJcena krauJcaya krauJcAdvA vandhanamitpAdi yathAkathaMcit kurvanti tanmatasaMgrahArtha nAmnIti pratyayAntopAdhisena vyAkhyem // 67 // AdhArAt // 5 / 4 / 68 // AdhAravAcinaH parAddhandhestasyaiva dhAtoH saMvandhe Nam vA bhavati / cakravandha baddhaH / cArakabandha baddhaH / kUTabandha baddhaH / guptibandha baddhaH / cakAdipu vaddha ityarthaH / grAmebaddhaH hastebaddhaH iti bahulAdhikArAnna bhavati // 68 // kartujIvapuru146 ||--krnnebhyH ||-annaiv Namiti / na tu ' hisArthAdezApyAt ' ityanena ||--nitysmaas iti / hiMsAdisyanena tu pratyaye tRtIyokta vA ' iti vA syAt ||-bndhenaani 3 // bandhiriti yadA prakRtistadA svarUpe yadA tu nAmavizeSaNa tadA'rthe i. pratyaya ||-prtyyaantopaadhioneti / pratyayAntaM ce grAma bhvtiityrth-||-aadhaaraat ||-bhulaadhikaaraann bhavatIti / prAmabandha yada ityAdi na bharatItyartha prAme bandha baddha iti tu ghani bhavatyeva / AdhArAdityanena Nami usyukacAt samAsa syAt / Nam ca bAhulakAnepyate ||-phrtuH-- manTeka // 66 // bandhenAni // vA bhavati / krauJcavandhaM baddhaH / mArAcAdirityucyate / tena banthena kara Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAnnazvahaH // 5 // 4 / 69 // kartRvAcibhyAM jIvapuruSAbhyAM parAbhyAM yathAsaMkhyaM nazivahibhyAM tasyaiva dhAtoH saMbandhe sati Nam vA bhavati / *jIvanAzaM nazyati jIvanazyatItyarthaH / puruSavAhaM vahati -puruSaH preSyo bhUtvA vhtiityrthH| karturiti kim / jIvena nazyati / purupaM vahati // 69 // UrdhvAtpUHzuSaH // 5 / 4 / 70 // kartRvAcina UrdhvazabdAtparAtpUraH zuSazca tasyaiva dhAtoH saMvandhe sati Nam vA bhavati / pUrItyanirdezAtpUrdaivAdiko na caurAdikaH / urdhvapUraM pUryo UrdhvaH pUryata iyarthaH / UrdhvazoSaM zuSyati UrvaH zuSpatItyarthaH // 70 // vyApyAcevAt // 5 / 4 / 71 // vyApyAtkarmaNazcakArAtkartuzcevAt ivArthAdupamAnArthAtparAddhAtostasyaiva dhAtoH saMbance sati Nam vA bhavati / suvarNaniyAyaM nihitaH / suvarNamiva nihita ityarthaH / evaM ratnanidhAyaM ghRnanibhAyam / zAkaklezaM klieH / odanapAcaM pakaH / kartuH, kAkanAzaM naSTaH / kAka iba naSTa ityrthH| evaM jamAlinAzaM nssttH| abhravilAyaM viliinH| abhramiva vilIna ityarthaH // 71 // *upAkiro lavane // 5 / 4 / 72 // upapUrvAta kiratelavane'rthe vartamAnasyAnyasya dhAtoH saMbandhe sati NambA bhavati / lavana iti vacanAt tasyaiveti nivRttam / upaskAraM madrakA lunanti / "vikSipanto lunantItyarthaH / lavana iti kim / upakArya gacchati // 72 // dazestRtIyayA // 5 / 4 / 73 // tRtIyAntena yoge upapUrvAttulyakata ke'rthe vartamAnAIzeranyasya dhAtoH saMvanye sati NabhvA bhavati / mUlakenopadezaM bhuGkte / mUlakopadaMza bhuGkte / AIkeNopadaMzaM bhuGkte / AIkopadazaM bhuGkte / pakSe mUlakenopadazya bhuGkte / AIkeNopadazya bhuGkte / mUlakAdyupadaMzeH karmApi pradhAnasya bhujeH karaNamiti tRtIyaiva bhavati / pradhAnakriyopayukte hi kArake guNakriyA na svAnurUpAM vibhaktimutpAdayitumalamapradhAnatvAdeva yatheSyate grAmo gantuM paktvA bhujyate odana iti / yadA tvavayava kriyApekSayA pUrvakAlavivakSAyAM ktvA kriyate tadA kriyAbhedAt saMbandhabhede dvitIyApi bhavati mUlakamupadazya bhuGkte iti // 73 // hiMsArthAdekApyAt // 5 / 4 / 74 // himA pANyupaghAtastadoddhAtoH saMvadhyamAnena dhAtunA sahakApyAt ekakamekAt tRtIyAntena yoge tulyakatuke'rthe vartamAnAt Nam vA bhavati / iNDenopaghAtaM mAH sAdayati / daNDopaghAtaM mAH sAdayati | khaDgena prahAraM khaDgaprahAraM zatrun vijayate / daNDenAtADaM daNDAtADaM gAH kalayati / pakSe daNDenopahatyetyAdi / hiMsAditi kim / jIvanAzamiti / jIvatItyac / tasya karnazanam // - puruSaH preyo bhUtveti / pRNAti prepaNamityatra puruSa kriyAzabda preSyaparyAyaH / anekArthatvAdAtunAm ||-jiiven nazyatIti / idamarthakathana prayogastu asminna jIvanAza nazyatItyAdi na bhavati / jIvena nAza ghajanta nazyatIti bhavati na tu jIvanAzam ||-purupN vahatIti / puruSasya vAhamiti tu bhavati na tu puruSavAhamiti ||vyaapyaayevaat ||-jmaalinaashmiti / jamatItyac / jama bhojanakAraka adhati vArayati ityevazIla tadA ' ajAteH zIle ' Nin / aliriva vA tattvapuSpaikadezacumbanAn / jamazvAsAva lina tasyeva nazanam ||-upaaskiro-||-tsyaiveti nivRttamiti / ita artha tasyavAnpaspaiveti kAmacAraH para yatra tasyaiva tatra kriyAvizeSaNameva ||vikssipnt iti / pUrva vikSipanta. pazcAlanantItyartha ||-hisaarthaade-||-dnnddenaapghaatmiti / daNDazabdAt hetI karaNe vA tRtIyA / nanu karaNopapadAt hisArthAdapi 'karaNebhyaH ' iti pravartate / tatra ca tasyaivetyuktaniti tasvoti nyAvRtti prApnoti / satyam / 'karaNebhya. ' iti sUtrasya tasyaiveti vyAvRdhigatyayasyApi hantezcaritAryA iti karaNopapadApi AWAN Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'zrIhemaza0 nAnA grhaadishH||5|4|83|| nAmazabdena dvitIyAntena yoge tulya katuke'rthe vartamAnAdrAdizazca dhAtoH saMbandhe Nam vA bhavati / nAmAni grAham pa0antaH nAmagrAhamAyati / nAmnI devadatto grAham nAmagrAhaM devadatta Adayati / nAmAnyAdezaM nAmAdeza dadAti / pakSe nAma gRhItA datte / nAmAdizya datte // 83 // | kRgo'vyayenAniSToktau ktvANamau // 5 / 4 / 84 // avyayena yoge karotestulyakartu ke'rthe vartamAnAdaniSTAyAmuktau gamyamAnAyAM dhAtoH saMbandhe kvANamA 13 bhvtH| brAhmaNa putaste jAtaH kiM tarhi pala nIdhaiH kRtA nIcaiHkRtya kathayasi / kiM tarhi nIcaipala kAraM vRSala nIcaiHkAraM kathayasi / uccai ma priyamAkhyeyam / brAhmaNa kanyA te garbhiNI kiM tarhi vRpala uccaiH kRtvA uccaiHkRtya kathayasi / kiM tarhi ucaipaTa kAraM vRpalocaikAraM kathayAse / nIca mAmiyamAkhyeyam / aniSTotAviti kim / uccaiH kRtvAcaSTe brAhmaNa putraste jAta iti / nIH kRtvAcaSTe brAhmaNa kanyA te garbhiNI jAteti / avyayeneti kim / brAhmaNa putraste jAtaH kiM tarhi vRpala mandaM kRtA kathayasi / brAhmaNa kanyA te garbhigI jAteti kiM tarhi pala tAraM kRtvA kathayasi / vAdhikAreNaiva pakSe kvAyAH siddhau samAsAtha tadvidhAnam / anyathA hi Nama eva pAkSikaH samAsaH syAt na tu ktaH / ktvA cetyakRtvA NavidhAnamuttaratrobhayAnuvRttyartham // 84 // ticApavagai // 5 // 4 // 85 // apavargaH kriyAsamAtiH samAptipUrvako vA virAmaH tyAgo vA / tasmingamyamAne tiryac ityanenAvyayena yoge karonestulyakaka'rthe vamAnAt dhAtoH saMbandhe ktvANamau pratyayau bhavataH / tiryakRtvA "tiryakRtya tirykaarmaase| samApya viramya vA utsRjya vAste ityarthaH / apavarga iti kim / | tiryaskRtvA kASThaM gataH / / 85 // svAgatazvyarthe nAnAvinAdhArthena bhuvazca / / 5|4|86||svaanggmuktlkssnnm / tasmatyayAntena svADrena ccparyavRttibhirnAnAvinAbhyAM dhArthapratyayAntaizca yoo bhuvaH kRgadha tulpaka ke'rthe vartamAnAt dhAtoH saMvanye ktva Nau bharataH / vacanabhedAdAtumatyayayathAsaMkhya nAsti / mukhato bhUlA mukhatobhUya | mukhatobhAvapAste / mukhataH kRtvA mukhataHkRtya mukha kAramAste / pArzvato bhUtvA pArzvanobhUya pArzvatobhAva zete / pArthaH kRtvA pArzvana kRtya pAtaHkAra zete / | anAnA nAnA bhUlA gataH nAnA bhUtvA nAnAbhUpa nAnAbhA gataH / anAnA nAnA kRtvA gataH nAnA kRtvA nAnAkRtya nAnAkAraM gataH / evaM vinA bhUtvA / minAbhUya vinAbhAvam gataH / vinA kRtvA pinAkRtya vinAkAraM gtH| dhAryA dhAdhanovAdhyamatraH / dvidhA bhUtvA vidhAbhUya dvidhAbhAvamAste / dvidhA kRtvA | divAkRtya dvidhAkAraM gataH / dvaidha bhUtvA dvaidhabhUya dvaidhabhAvamAste / dvaidhaMkRtvA dhakRtya dvaidhakAraM gataH / dvedhA bhUtvA dvedhA bhUya dvedhAbhAvamAste / dvedhA kRtvA dveSAkRtya dvedhAkAraM gataH / aikathyaM bhUtvA aikavyaMbhUya aikadhyaMbhAvamAste / aikadhyaM kRtvA aikavyaMkRtya aikadhyaMkAraM gtH| dhaNastu prakAravicAlavadarthatvena avArthatvAt avyayAdhikArAca nirAsaH / asyApi grahaNamityanye / avyayAdhikArAdeva ca mukhe tasyati-- mukhataH kutvA gata ityatra na bhavati / svAheti kim / sarvato bhUtvAste / tasiti -nAmnA grahA--||-nAnI devadatto grAhamiti |ysy yenAbhisabandho dUrasthasyApi tena sa iti nyAyAddevadattapadena vyavadhAne'pi bhavati |-ticaapvrge ||-tirykRtyeti|smaaptyaadidyotkaattiryshbdaaprthmaa / vAcakAdvitIyA / tiryak samApti kRtyA / cotakapakSe samudAyenArtha, kathyate viryakAra lakSaNena ||-svaagtjyrthe-||-naanaabhuutveti / rajyantAnA 'gatikanya-' iti nityaM sa 84 // ityatrAvyantA eva ||-adhaarthtvaaditi / dhAdhoM hi prakAro vicAko vA'ya tu tadvati ||-avyyaadhikaaraaceti / avyayatvAbhAvazcAsya ' adhagtasyA' ityatra varNanAt // mukhataH kRtveti / PVVPNP Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kamatta tulyakakatva 5 paashuptaa555|| hai| iti kim / icchankaroti / atra karotIcchatyorlakSyalakSaNabhAvo na tu karmakriyAbhAvaH / tulyakartRka iAta kim / icchAAma bhut| 115 // .. " . jJArabhalabhasahAhaglAghaTAstisamarthArthe ca tum // 5 / 4 / 90 // zakyAyatheSu dhAtuSu samarthArtheSu nAmamuM caM cakArAdicchArtheSu dhAtupUpapadeSu karmabhUtAddhAtostum pratyayo bhavati / zaknoti pArayati vA bhoktum / dhRSNotyadhyavasyati vA bhoktum / jAnAti vetti vA bhoktum / Arabhate prakramate vA bhoktum / labhate vindate vA bhoktum / sahate kSamate yA bhoktum / ati prApnoti vA bhoktam / glAyati mlAyati vA bhoktum / ghaTate yujyate vA bhoktum / asti vidyate vA bhoktum / | samartho'laM prabhavati ISTe vA bhoktum / samarthArthapratItAvapi bhavati / draSTuM cakSuH yoddhaM dhanuH / zaktyA bhujyate sAmarthena bhujyate ityAdau tvanabhidhAnAna bhavati / icchArthepu, icchati bhoktum / bhoktuM vAJchati / bhoktuM vaSTi / bhoktumabhilapati / samarthArthatvAdeva siddhe zakagrahaNamasamarthArtham / karmaNa iti ca sAmacchikAdiSvaIparyanteSu icchArtheSu copapadeSu satsu saMvandhanIyam / anye tu zakAdiSu ghaTAnteSu svarUpopapadevevecchanti na tadartheSu / anAdArthamakriyopUpadArtha cedaM prastUyata iti // 10 // // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRhadvRttau paJcamasyAdhyAyasya caturtheH paadH||4|| paJcamo'dhyAyaH samAsaH // 5 // kSuNNAH kSoNibhRtAmanekakaTakA bhagnAtha dhArA tataH kuNThaH siddhapateH kRpANa iti re mA masata kSatriyAH // ArUDhaprabalapatApadahanaH saMprAptadhArazcirAt pItvA mAlavayoSidazrusalilaM hantAyamadhiSyate // 1 // se 'dIrghayAv-'luka bhvAditvAt / abhvAdeH-'iti na dIrghaH / musata karaNa pUrva mukhe upakSINo ya. sa kRtvA gata ityrthH|-tuussnniimaa|-tuussnnii bhUtvati / tUSNIMzabdo mAne tadvati | pa tenAyamoM mAnena saha bhUtvA maunavAn vA bhUkhAsta iti ||-aanulomye'nvcaa ||-avyyeneti / anvacityasya dizabdatvA'bhAvoddhApratyayA'bhAve'pi svarAdipAThAdaM'vyayatvam ||-icchaathai krmnn-||-uppde iti / upa samIpe padamiti kRtvA icchArthe'gre'pi sthite bhavati ||-bhojko vrajatIti / anna karmatApi nAstIti vyAvRttebahugavikalatvamiti na vAcyam / yato majati ko'rthoM buddhyA prAmoti / ki tat karatApana bhAvi bhojana yato bhoja ityatra bhaviSyadarthe NakaH / yadvA gatyarthatvAt jJAnArthoM vA tato vrajatIti ko'dhyataspati jAnAti ityeka evArthaH |shkdhRssshaa-|| bhatra tulyakartRka iti yathAsamaya yojyam ||-shkotiiti / samApayatItyartha iti samarthArthadvArA na sidhyatIti zakigrahaNam // ityAcAryaH paJcamAdhyAyasya caturthaH pAdaH samAptaH // Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ENTRVASNAPDRAGRANEPAPatil Code-00:10-a- co Eeeeeee AVVNVR / // iti paJcamo'dhyAyaH // - - powde------- VoraaNP Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *********************************** // atha SaSTho'dhyAyaH // * tato'NAdaH // 6 // 1 / 1 || aNAdiH pratyayo ya ita Urdhva vakSyate sa taddhitasaMjJo vijJeyaH / aupagavaH / kApaTavaH / taddhitapradezAH 'Rto rastaddhite ' (1-2-26 ) ityAdayaH // 1 // *pautrAdi vRddham // 6 // 1 / 2 // paramaprakRteH *apatyavato yatpautrAdyapatyaM tadRddhasaMjJaM bhavati / gargasyApatyaM pautrAdigArgyaH / evaM vAtsyaH / pautrAdIti kim | anantarApatye gArgiH vAtsirityeva bhavati / pautrasyApatyatvAt tadAdyapatyameva vijJAyate / vRddhapradezAH 'vRddhAdyUni' ( 6-1-30) ityAdayaH // 2 // *vaMzyajyAyo bhrAtrorjIvati prapautrAdyastrI yuvA // 6 // 1 // 3 // vaMze bhavo vaMzyaH pitrAdirAtmanaH kAraNam / jyAyAn bhrAtA va eka pitRka ekamAtRko vA / prapautraH pautrApatyam paramamakRtezturthaH / strIvajitaM prapautrAdyapatyaM jIvati vaMzye jyAyo bhrAtari vA yuvasaMjJaM bhavati / gArgyAyaNaH / vAtsyAyanaH / vaMdayajyAyobhrAtroriti kim / anyasmin jIvati gArgyaH / jyAyograhaNaM kim / kanIyasi bhrAtari gArgyaH / jIvatIti kim / mRte gArgyaH / prapautrAdIti kim / pautro gArgyaH / anIti kim / sI gAgIM / vacanabhedaH pRthagnimittatvadyotanArthaH // 3 // sapiNDe vayaHsthAnAdhike jIvaddA // 6 // 1 / 4 // yayorekaH pUrvaH saptamaH puruSastAvanyonyasya sapiNDau | kyo yauvanAdi / sthAnaM pitA putra ityAdi / paramaprakRteH strIvarjitaM prapautrAdyapatyaM vayaHsthAnAbhyAM dvAbhyAmapyadhike sapiNDe jIvati jIvadeva | yuvasaMjJaM vA bhavati / pitRvye pitAmahasya bhrAtari vA vayo'dhike jIvati jIvat gArgyasyApatyaM gArgyaH gArgyAyaNo vA / evaM vAtsyaH vAtsyAyano vA / sapiNDa iti kim | #anyatra gArgyaH / vayaHsthAnAdhika iti kim / dvAbhyAmanyatareNa vA nyUne gArgyaH / jIvaditi kim / mRto gArgyaH / jIvatItyeva / mRte gArgyaH / prapautrAdItyeva / // taddhito'NAdi / tasmai laukikavaidikazabdasaMdarbhAya tAbhya prakRtibhyo vA hita / AyaM mataM jainendrasya / dvitIyamutpalasya / 'hitAdibhi ' iti samAsa // - pautrAdi vRddham // - apatyavata iti vizeSyaM paramaprakRteriti vizeSaNam anyathA paramaprakRtavizeSyatvaM apatyavata ityasya zrItvaM syAt paramA prakRSTA prakRti paramaprakRtiryasmAtparo'nyo na jJAyate / yathapi pitAmahaprapitAmahA|dinItyA vRddha saMtAnasyAnantyaM tathApi yatrAnA kulaM vyapadizyate sa paramaprakRtirityucyate // gArgya iti / vAhAdInAM bAdhako gagadeyam // gAgiriti / ata imo bAdhaka RSyaNa prApnoti tadvAdhanAya bAhlAditvAdiSu // - vaMzyajyAyo bhrA // - vaMzya iti Adipurupe rudivazAdvattate // sapiNDe vayaHsthAnA- // pitRvye iti / na vAcyaM pitRvye vAcyaM vazyadvArA pUrveNava bhaviSyati / pitRvyasya vazyatAyA abhAvAt / pitrAdirAtmana kAraNamiti zutam ||-anytreti / mAtulAdAvityartha // - dvAbhyAmanyatareNeti / lau pitRvyaje dvAbhyAM nyUnatva yau pitRvye jIvatya'nyatareNa nyUnatvamiti ********** *********** Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemA pa0amla pautro gAryaH / astrItyeva / strI gArgI // 4 // yuvavRddha kutsAce vA // 6 // 1 // 5 // yuvA ca vRdaM cApatyaM yathAsaMkhyaM kutsAyAmarcAyAM ca viSaye yuvasaMjJaM vA * bhavati / yUnaH kutsAyAM pakSe yuvatvaM nivatyate tatra vRddhamatyayenAbhidhAnaM bhavati / gArgyasyApatyaM yuvA kutsito gArgyaH gAAyaNo vA jAlmaH / gurvAyatto bhUtvA svatantro yaH sa evamucyate / kutsAyA anyatra gAAyaNa eva / vRddhasya cArcAyAM pakSe yuvatvaM prApyate / tatra yuvapratyayenAbhidhAnaM bhavati / gargasyApatyaM vRddhamarcitaM tatrabhavAn gAAyaNaH gAryo vA / arcAyA anyatra gAye eva / astrItyeva / gargasyApatyaM pautrAdi strI gArgI // 5 // saMjJA durvA // 6 // 1 // 6 // yA saMjJA saMvyavahArAya haganniyujyate sA dusaMjJA vA bhavati / devadattIyAH / devadattAH / siddhasenIyAH / saiddhasenAH / dupradezAH 'dorIyaH' (6-3-31) ityAdayaH // 6 // atydaadiH||6||1|| | 7 // sarvAdhantargatAstyadAdayo dusaMjJA bhavanti / tyadIyam / tadIyam / yadIyam / idamIyam / adasIyam / etadIyam / ekIyam / dvIyam / yuSmadIyam / asmadIyam / kimIyam / tyAdAyaniH / yaadaayniH||7|| zvRddhiryasya svareSvAdiH // 6 // 18 // yasya zabdasya *khareSu madhye AdiH svaro vRddhisaMjJo bhavati sa zabdo dusaMjJo bhavati / AmraguptAyaniH / zAlaguptAyaniH / AmbaSThyaH / zAlIyaH / mAlIyaH / aitikaayniiyH| aupagavIyaH / vRddhiriti kim / dattasyema dAtAH / atra svarevA| diH akArostIti dusaMjJA syAt zAlIyA ityAdiSu tu na syAditi vRddhigrahaNam / yasyeti saMjJinirdezArtham / anena hi sa ityAkSipyate / svareSviti vyaJjanAnapekSayA budisaMnikRSTasvarasaMnivezApekSamAditvaM yathA vijJAyatetyevamartham / tena vyaJjanAderapi dusaMjJA siddhA bhavati / Adiriti kim / sabhAsannayane bhavaH sAbhAsaMnayanaH // 8 // edoddeza eveyAdau // 6 // 1 // 9 // deza eva vartamAnasya yasya zabdasya svareSvAdiH svara ekAra okAro vA bhavati sa yAdau pratyaye vidhAtavye * dusaMjJo bhavati / saipurikA / saipuriko / skaunagarikA / skaunagarikI / sepuraM skonagaraM ca vAhIkyAmau / deza iti kim / *daivavAcakaM nandhadhyayanam / * evakAro'nyatra vRttivyavacchedArthaH / tena deze'nyatra ca vartamAnasya na bhavati / krorDa nAmodaggrAmastatra bhavaH krauDaH / devadattaM nAma vAhIkagrAmastatra bhavo ||-pautro gArgya iti / gargaspApatyamanantaramapi vRddhatvopacArAt gAya'staspApatyaM yuveti kUte gAAyaNa iti prApnoti tantra bhavati ||-yuvvRddhm-||-yuvtvN nivartyata iti / 'vazyajyAya - ityanena nitya prAptam ||-sNjnyaa durvA // sajJAyate'nayA sthAditvAtka / bAhulakAt strItvam / saMjJAna vA / 'upasargAdAta ' itpam // tyadAdiH // bhavadanyaudAhRta ityasmAbhirapi nodAhata prayogastu bhAvatApani // vRddhiH--svareSviti / svarau ca svarAza ekazepe / zAlAyA bhavo jAto vA 'dorIya ||-aambsstthy iti / AmbatAnA rASTrasya rAjA / AmbaSThasya rAjJo'patyaM vaa| 'dunAdi-iti bhya ||-aitikaayniiy iti / itikasyApatyaM dRddha nAthAyanaN / tasya cchAtra iti kRte 'gotrAdadaNDa ' ityakam na ziSyavarjanAt / tato dorIya / evamaupagavIya ||-akaaro| 'stIti / svareSu hi Adau akAra sa cAtrAsti zAlIyA ityAdiSu tu Adisvaro'kAro nAsti kintu dvitIya AkAra iti na syAt ||-pdo-||-iiyaadaaviti / 'Iya. svasazca / 'jAterIya sAmAnyavati ' ityAderIyasya na grahasteSu dusajJAnivandhana kAryAbhAvAt / saipuriketi / sinvantIti vic guNa sayA pura sepura tatra bhavA 'cyAdibhyo NikaMkaNau' ityadhikAre 'bAhIkeSu grAmAt ||daivvaackmiti / devAn vakti bATulakAt Naka / devavAcakena kRta prokta vA kRte tena prokta vA aN // avazya nandatIti 'NincAvazyaka'-iti Nin / nandino'dhyayana nandanti bhavya // Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | devadattaH / kroDazabdaH svAGge'pi vartate / devadattazabdaH puMsyapi kriyAzabdazca / IyAdAviti kim / AyanijAdau na bhavati // 9 // mAgdeze // 6 / 1 / * // 10 // prAndeze vartamAnasya yasya zabdasya khareSvAdiH khara ekAra okAro vA bhavati sa IyAdau pratyaye vidhAtavye dusaMjJo bhavati / kaH punaH prAgdezaH yaH zarAvatyAH saritaH pUrvottareNa vahantyAH pUrvato dakSiNato vA bhavati / yastu pazcimata uttarato vA sa udak / yadAhuH prAgudazcau vibhajate haMsaH kSIrodake yathA / viduSAM zabdasiddhyai yA sA va pAyAccharAvatI // 1 // eNIpacane bhava eNIpacanIyaH / gonardIyaH / bhojakaTIyaH / koshkssiiyH| gomayahUdIyaH / ekckrkH| kroDaM nAma pAgagrAmastatra bhavaH kroDIyaH / devadattaM nAma mAgagrAmastasya kAzyAdipAThAt NikekaNau / daivadattikA / daivadattikI / pUrvakaM dezagrahaNam evakAreNa saMvaddhamiti punariha dezagrahaNam / pradeza eveti niyamanivRttyarthaM vacanam // 10 // *vAdyAt // 6 / 1 / 11 // vA iti ca AyAditi ca dvitayamadhikRtaM veditavyam / tatra vAdhikArAdita UrdhvaM vakSyamANAH pratyayA vikalpyante / tena pakSe yathAprAptaM vAkyaM samAsazca bhavati / upagorapatyam / upagvapatyam iti / *utsargarUpastu taddhito'pavAdavipaye 'pIlAsAlvAmaNDUkAdvA' (6-1-68) ityAdau vAgrahaNAnna bhavati / AdhAdityadhikArAtsUtre yadAdau nirdiSTaM tasmAtmatyayo bhavati nAnyasmAta / tena 'sAsya'-(6-2-98) ityadhikAre devatetyAdau seti prakRtirasyeti pratyayArtho vyavasthito bhavati / indro devatAsya aindrama haviH / aindro mantraH // 11 // gotrottarapadAgotrAdivAjihAkAtyaharitakAtyAt // 6 / 1 / 12 // gotramapatyam / jihvAkAtyaharitakAtyavarjitAgotrapratyayAntottarapadAt yadgotrapratyayAntamutta2 padaM tasmAdiva vakSyamANaH pratyayo bhavati / yatheha Iyo bhavati cArAyaNIyAH pANinIyAH jaiminIyAH rauDhIyAH tathA kambalacArAyaNIyAH odanapANinIyAH kaDArajaimi prANino'nayA nandI cAsAvadhyayanaM ca iti vA ||-aayninaadaaviti / upacArAt sepurastha puruSo'pi sepurastasyApatyamaddhAdAyanibh / na ca vaktavyaM deze eva na vartate iti mukhyAbhidheyApekSayA deze eva vartate ityuktamanyathA sarve'pi zandA upacAreNa svArtha tyajantyeva ||-paagd-|| prAG cAsau dezazca prAcA deza iti vA ||-puurvottrenneti / pUrvAvayavayogAtpUrvam uttarAvayavayogAdantarAlamuttaraM pUrva ca taduttara ca // IzAnato nairRtaM gacchati ||-gomyhdiiy iti / vAhIkeSu vAdhaka 'kakhopAntya '-iti Iya / nanu prAcIti kriyatA dezAdhikAre sati ki punardezagrahaNenetyAha-evakAreNa saMvaddhamiti / tadanuvRttAvevakAro'pyanuvartata tannityarthaM punargaNamityartha / nanu prAcIti sUtrakaraNasAmarthyAdevakArarahita eva deza ityanuvartipyate / yadi yevakArasabaddhaM deza ityanuvartiSyate tadA prAcItyetadapi na kuryAtpUrvaNa sAmAnyena siddhatvAt / satyam / prAcIti kRte sUtrasAmarthyAtprAci kAle'pi vartamAnasya dusaMjJA syAdityapyAzakA syAditi dezagrahaNam / pUrvasUtre sAmAnye deze dusaMjJA sAmAnyamadhye vizeSo IX badita eva tata ki vacanenetpAda-deza eveti ||-vaadyaat / nanvatra yathA vakSyamANataddhitapratyayAnA vikalpanAt pakSe vAkyasamAsau dazyate tathA kathamapavAdapratyayAnA viphalpane po notsargapratyaya ||* ityAha-utsargetyAdi / vyavasthito bhavatIti / AdhAditi vinA tu asyeti prakRtidevatArthe ityapi syAt // gotro-1-paramazrAsau gArgyazca paramagArgyastasyApatyaM pAramagAAyaNa iti na bhavati zaiSike'rthe sUpasya prasttatvAt / zaipika kathaM labhyate iti cet / satyam // IyAdAvityadhikAre IyasyAdirIya Adirasyeti ca samAsAt ||-paanniniiyaa iti / paNanaM paNa / 'paNermAne ' al / paNo'syAstIti paNI / 'ato'nephasvarAta ' in / paNino'patyaM raddhaM / 'sopatye' aN pANinasyApatyaM yuvA / 'ata im / / pANinerime cchAtrA IyaviSaye 'gani chap' iti ilo lapi Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ K pa0a0laka // 2 // jihAcapalaH kAtyo jillAkAtyaH | RAMAIN parityajyANa pratyayo vA bhavati / upagola bhAga jitAdaN // 3 // 1 / 13 as nIyAH dhRtarauDhIyA ityAdAvapi bhavati / yathA cehAJ bhavati OMzAkalAH kANvAH dAkSAH pAnAgArAH tathA hizAkalAH paiGgalakANvAH kApiladAkSAH 1rapAnAgArA ityatrApi bhavati / ajitAkAtyaharitakAtyAditi kim / yatheheyo bhavati kAtyasya chApAH kAtIyAstadvadiha na bhavati / jihAcapalaH kAtyo jitAkAtyaH / haritabhakSaH A] kAtyo haritakAtyaH tasyeme chAnAH jaisAkAtAH hAritakAtAH // 12 // mAga jitAdam // 6 // 1 // 13 // pAra jitazabdasaMkIrtanAt pAdatrayaM yAvat ye'thoM apatyA dayasteSvapavAdaviSayaM parityajyANa pratyayo vA bhavati / upagorapatyamaupagavaH / majiSThayA raktaM vakhaM mAjiSTam / bhikSANAM samUho bhaikSam / azmano vikAra AzmaH / 1 sughne bhavaH saunaH / NakAro vRddhayarthaH / * adhikAraH paribhASA vidhirvA'yam / adhikArapakSe pAjitAdityuttarArtham / anyathekaNityAdivadaNityeva siddham // 13 // dhanAdeH patyuH // 6 / 1 / 14 // dhanAdegaNAtparo yaH patizabdastadantAddhanapatItyevamAdeH prAgajitIye'rthe'N pratyayo vA bhavati / dhanapaterapatyaM tatra bhavastata Agato vA bhAnapataH / AzvapataH / rASTrapateridaM rASTrapatam / dhAnyapatam / prANapatam / dhana azva gaja zata gaNa kula gRha pazu dharma dhanvan sabhA senA kSetra adhi rASTra dhAnya prANa iti / dhanAdiH / kecittu gRhasenAzabdau na paThanti / tanmate gArhapatyaM sainApatyam ityuttareNa jya eva / patyuttarapadalakSaNasya yasya rASTrAdiSu tripu 'dorIyaH' (6-3-31) itIyasya cApavAdo'yam // 14 // "anidamyaNapavAde ca dityadityAdityayamapatyuttarapadAcyaH // 6 / 1 / 15 // diti-aditi-AdityayamazabdebhyaH patyuttarapadAca mAgjitIye'rthe idamarthavajite'patyAdAkrthe yo'No'pavAdaH pratyayastadvipaye ca jyA pratyayo bhavati / diterapatyaM daityaH / AditerapatyamAdityaH / ditiraditirAdityo | vA devatAsya daityam Adityam "Adityyam / evaM yAmyam / patyuttarapada, bRhaspaterapatyaM vArhaspatyaH / prAjApatyaH / bRhaspatirdevatAsya vArhaspatyam / evaM prAjApatyam / aNapavAde ca "AdityasyApatyamAdilyaH / yamasyApatyaM yAmyaH / atra paratvAt 'ata ij' (6-1-31) itIb syAt / vanaspatInAM samUho vAnaspatyam / atrAcittalakSaNa ikaN syAt / prajyo hi mAjitIyamaNaM vAdhitvA sAvakAza iti -aNapavAdagrahaNam / aNgrahaNaM kim / vAstoSyatyabhAyaH / asatyAgrahaNe * svApavAdaurIga ||-shaaphlaa iti / zakalasyApatya gardiryam / tasme ' zakalAderyapa ' ityapi 'avarNavarNasya -ityanenAlopa 'tacitayasvare-iti yalam / eva kAvAH ||-praaji-||-bhaikssmiti / autsa nikANI bAdhAsya - kanaci -itIkaNo vAdhako bhikSAderaNa // adhikAra iti / nanu ko'na paribhASAdhikArayAda / ucyate / paribhASA hi ekadezasyaiva sakala zAkhamabhijvarantI vyavahite'pi HESI/ anantaronagadI pravartamAnA na pratihatazaphirbhavati / adhikArastu nadIsotIrUpatayA Antara eva pravartata na vyavahita / vidhipi gujyate eva yata prAnjitAyo ardhA tepAmiha uddhayA saphalapya nirdezAt / tenAniva sapvAvaNa vidhIyate / ata pakSAye'pyadopa iti / anida--Adityyamiti / aditarapatya jya / Adityo devatAsyeti ya / 'avarNavarNa'-'tadvi tayasvara'-iti yalopa / 'tato syA ' hitvam / athavA aditirdevatA'sya ga Adityo devatAsyati trya avarNavarNasya ' itya'kAralopa tadA yasya lap na bhavatyanapatyatvAt ||-aaditysyaaptymiti / aditidevatA asyA'patye tu KinAnye Apatyasya yasya lopa syAt / A'aTadvAdornavA -ityAyanika po hA prApnoti sa vAdhyate // yo hoti / nanu ca zyo'pyaNapavAda iNAdayo'pi tatra yadIpAdayo nya cAdhitvApi sya OM tadA yasya ko'vakAza ityanavakAzatvAt parAnapIAdInasau bAdheta kimaNapavAdagrahaNene tyAda-vyA hotyAdi / ayamartha 'prAgjitAt' ityanena yo vidvito'N tasyA yo'pavAdo nAsti tatratatsatra sAvakAza tatazeha | AdityasyApalpa vanaspatInA samada itgAdANubhayaprAptI asatyaNapavAdagrahaNe iNAdireva spAta na jy||-annpvaadgrhnnmiti / aNo'pavAdaviSaye bhyo na syAt / tanANapabAda eva spAdityarthaM ||-svaapvaad Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ****************X*XX**X*************** davipaye'pyasya samAveze sati * -- taddhitaH svaravRddhihetuH - ' ( 3-2-65 ) ityAdinA puMvadbhAvaniSedhAt vAstoSpatyAbhArya iti syAt / anidamIti kim / *aadityryedmaaditiiym| uSTrapatirnAma vAhanam tasyedamauSTrapatam / 'vAhanAt ' - ( 6-3 - 176 ) ityaJ / nakArasya vRddhiH 'JidArSAdaNiJoH ' ( 6-1-140 ) iti ca prayojanam || 15 || vahiSaSTIkaNa ca // 6 / 1 / 16 // bahis ityetasmAt prAgjitIye'rthe TIkaN pratyayo bhavati cakArAd Jyatha / vahirjAto *vAhIkaH / vAhyaH / vAhyA / ' prAyo'vyayasya ' (7-4-65) iti antyasvarAdilopaH / TakAro GayarthaH / vAhI kI / NakAro nnitkaaryaarthH|| 16 // *kalyagnereyaN // 6 // 1 // 17 // kali agni ityetAbhyAM prAgjitIye'rthe'nidamyaNapavAde ca eyaN pratyayo bhavati / kalirdevatAsya kAleyam / Agneyam / kalau bhavaM kAleyam / Agneyam | kalinA dRSTaM sAma kAleyam / Agneyam / kaleridam kAleyam / Agneyam / aNapavAde ca, kalerAgataM kAleyam / Agneyam / atra 'nRhetubhyaH'(6-3- -155) ityAdinA rUpyamayau syAtAm / anye tu jitArthAtpareSvapi prAgvatIyeSvartheSveyaNamicchanti / kalaye hitaM kAleyam / Agneyam / kalernimittaM utpAtaH saMyogo vA | kAleyaH / AgneyaH // 17 // *pRthivyA AJ / / 6 / 1 / 18 // pRthivIzabdAtprAgjitIye'rthe'nidamyaNapavAde ca nAJ ityetau pratyayau bhavataH / pRthivyAM bhavaH pArthivaH / AJoH striyAM vishessH| *pArthivA / pArthivI / aNapavAde ca pRthivyA apatyaM pArthivaH / pArthivA / pArthivI / atra eyaN syAt / GIvahupu lupasaMghAdiSvaNita prayojanamavidhAnasya // 18 // *utsAderaJ || 6 / 1 / 19 // utsa ityevamAdibhyaH zabdebhyaH prAgjitIye'rthe'nidamyaNapavAde cAJ pratyayo bhavati / utsasyedamautsam / audapAnam / aNapavAde ca, utsasyApatyam autsaH / audapAnaH / taruNyA apatyaM * tAruNaH / tAlunaH / paJcAleSu bhavaH vipayepoti / svasyApavAda svApavAda tasya tathAhi vAstoSpatyabhArya ityatra vAstoSpatirdevatAsyA iti vAkye 'devatA' ityaNapatrAdo'nena Jya prAptastadapavAdI 'yAvApRthivI' - iti ya iti tasyApavAdo'yaM syAdityartha / nanu jyasya 'yAvApRthivI - iti yasya vA ko vizeSa ityAha-taddhitaH svaravRddhiriti // - Adityasyedamiti / aditerapatyamiti karttavyam anyatheye ApatyAbhAvAt 'taddhitayasvara - ' iti na syAt / na vAcya 'gotrAdadaNDa - itIyavA kokam syAt / yatastatra svApatyasaMtAnasyeti viziSTaM gotra chAtam / etana ' punarbhUputra' iti sUtre punavayapatyasyA'gotratvAt gotrAdhikAra vihitA lup saghAya'N ca na bhaviSyatIti bhaNanAt jJAyate // JidArpAdaNiJoritiM ceti / yamasyApatyaM vRddhaM yAmya / yAmyasyApatyaM yuvA ata ig / 'nidArSAdaNi iti lope yAmya pitA putra // - hipaSTIkaca // - vAhIka iti / ' jAte'rthaM bhave tu 'yajJe jya' ityadhikAre 'gambhIrapaJcajana - iti ya eva syAt na TIkaNa / jyo'pyatra jAta eva / bhave tu siddhatvAt // ka lsanereyaN // - Agneyamiti // gauNamukhyayoriti agnirivAgniyaMdA tadA na bhavatIti bhojaparibhASAvRtti / etaca bhASyAnuyAyi / evaM 'vAsudevArjunAdaka' ityAdAvapi // - pRthivyA - // - pArthi | veti / jAtitve'pyajAditvAdAp / yadvA pratyayadvayavidhAnasya vyAptipura saratvena vyAkhyAnAdAvityanenaivAp na tu jAtidvArA GI // bahuSu luviti / pRthivyA apatyAni / anenAJ / 'yama - ' iti | lupyAde ' iti GIniSTattinaM gaurAdau pRthivIti pAThAt / 'gozrAnta - iti hasvatve jasi pRthivaya // --saMghAdiSviti / pRthivyA apatyAni amo supi pRthivInA saMghAdIti vivakSAyA 'gotrAdadaNDa ' - ityaviSaye na prAgjitIye iti ayo babhAve aruzvAdhake 'saMghaghopAGka - ityaNi pArthiva // - utsA - |- autsa iti / ata iJ prApnoti // - tAruNa iti / 'uso Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI rA 11 3 11 XXXXXXX KK *pAJcAlaH / atra ib eyaN akaJ ca prApnuvanti / kurorapatyaM kauravya iti vyavidhau kuruzabdopAdAnasyAnavakAzatvAt bhavati / kaurava iti tvapatyasyApIdamarthavivakSAyAM bhaviSyati / uttaratra vaSkayazabdasya samAse pratiSedhAdutsAdyantasyApIha pratyayaH / tena godhenubhya AgataM gaudhenavamiti siddham / anyathA rUpyamaya syAtAm / utsa udapAna vikara vinada mahAnada mahAnasa mahAmANu mahAmayANa taruNa taluna dhenu pakti jagatI rahatI triSTubh anuSTubh janapada bharata uzInara grISma acchandasi pIlukaNa udasthAna deze dRSad aMze dRSadaMza ityanye / bhallakIya rayantara madhyaMdina bRhat mahiman mihadityapi kecit / satvatsacchando matvantaH / satvato'patyaM tatra bhavo vA sAtvataH / anye tu nAgamamicchanti / sAtvantaH / kuru * paJcAndrAkum akArAntAvetAvityanye / suvarNa haMsapatha vardhamAna iti utsAdiH // 19 // *baSkayAdasamAse // 6 / 1 / 20 // baSkayazabdAdasamAse vartamAnAt prAgjitIye'rthe'nidamyaNapavAde cAn pratyayo bhavati / vaSkayasyApatyaM vASkayaH / asamAsa iti kim / suvaSkayasyApatyaM sauvaSkayiH / iJeva // 20 // *devAyaJ ca // 6 // 1 // 21 // devazabdAtmAgjitIye'rthe'nidamyaNapavAde ca yaz cakArAdan ca pratyayo bhavati / devasyedaM devAdAgataM vA daivyam daivam / yaJantAdanantAcca GanyAM daivI vAk / kecittu vyapratyayamapIcchanti / tanmate daivyA // 21 // a sthAmnaH // 6 // 1 / 22 // sthAmanzabdAtmAjitIye'rthe aH pratyayo bhavati / *azvatyAmnno'patyamazvatthAmaH || 22 || lomno'patyeSu || 6 | 1 | 23 || lomandazabdAtmAjitIye'patyalakSaNe'rthe aH pratyayo bhavati / uDulosno'patyAni uDulomAH / zaralomAH / uDulomaiH / zaralomaiH / apatyeSviti bahuvacanAt ekasminnapatye dvayozca vAhvAditvAdiJeva / auDalominA auDulomibhyAm // 23 // * dvigoranapatye svarAderluvadviH // 6 // 1 / 24 // apatyArthAdanyasmin prAgujitIye'rthe utpannasya dvigoH parasya yakArAdeH svarAdeva pratyayasya sakRllup bhavati natu dviH / dvayorathayordvirathyA vAyaM voDhA dvirathaH / 'sthAtsAdeva bodraGge ' ityarthe ' yaH ' ( 6-3 - 176 ) iti yaH / paJca kapAleSu paJcakapAlyAM vA saMskRtaH paJcakapAlaH / paJcendrANyaH paJcendrANi vA devatAsya paJcendraH / caturo'nuyogAn caturanuyogI bAdhIte caturanuyogaH / evaM trivedaH / eSvaN / dvigoriti kim / parvazAlAyAM 'patye' ityetasya sAdhako 'kathAharu ityanenaiyaN syAt // - pAJcAla iti / 'Ito'phaJ' ityadhikAre bhavArthe 'pahuviSayebhya ityakaJprApnoti // - kurorapatyamiti / nanu yayaNapavAde'pyan bhavati katha tarphe phauranpa iti ityAha - phurorapatyamiti // - jyavidhAviti / rASTrkSatriyavAcakasya 'dunAdi' - ityAdinA zrAhmaNavAcakasya tu kuvAMdeyaM // vivakSAyAM bhaviSyatIti / anenaiva pratyaya iti / anyathA kiM tatra samAsapratiSedhena grahaNavatA nAgA ityanenaiva nyAyena kevalasya undhatvAt // - gaudhenavamiti / 'jaGgaladhenu iti vottarapadaraddhi | acchandasIti / acchandasItyAdayo grISmAdInAmarthanirdezArthaM saptamyantA // paJcAla iti / 'amanasya dizamadrAdam ityetayo sUnayoyAMni supAcAlakAdIni darzitAni tAni matAntareNa / te hi utsAdau prANavAcinaM paJcAzabda paThanti / rASTravacanAcava / samate va ca prApnuvantIti gaNanAdASTrAkamprAptau utsAdipATha iti akanna syAdeva // caSka // - vASkaya iti / vasrutegordura 'gayahRdayAdaya / baste'lpakSIratA naphA'c podarAditvAt pat yapphA gAti 'Ato da iti Ta 'jyApo pahula nAmni ' iti dvasva // devAdyaJca - // - devI vAgiti / 'yago DAyanUca vA' iti vA DAyani daivyAyanItyapi // -aH sthAnaH // azvatthAna iti / aga iva tiSThati ' manyankanip - podarAditvAtsasya na / iSTivazAttadantAdvidhi / evamuttaratra // dvigora - // dviratha iti / yadA dvayo rathayovadeti vAkyaM tadA taddhita T pa0a0laka ****** // 3 // Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavaH pavizAlaH / vyavayavA vidyA trividyA tAmadhIte vidyaH / anapatya iti kim / dvaimAturaH / pAJcanApitiH / yasvarAderiti kim / paJcabhyo gargebhya AgataM *pazca gargamayam / *-adviriti kim / paJcasu kapAleSu saMskRtaM paJcakapAlaM tasyedaM pAzcakapAlam / evaM traivedam / prAjitAdityeva / dvau rathau vahati dvirathyaH / 'vahati -- (7-1-2) ityAdinA yaH / dvAbhyAM naubhyAM tarati advainAvikaH // 24 // *prAgvataH strIpuMsAd naJ naJ // 6 / 1 / 25 // pAgavato ye'rthAstevanidavyaNapavAde ca strIzabdAta puMsazabdAcca yathAsaMkhyaM naJ saJ pratyayau bhavataH / striyA apatyaM straiNaH / pauMsnaH / strINAM samUhaH saiNam / paulam / strISu bhavaM khaiNam / pautram / strINAmiyaM saiNI / paustrI / strINAM nimittaM saMyoga utpAto vA khaiNaH / paunaH / khIbhyo hitaM saiNam / pausnam / mAgvata iti kim / khiyA * ahaM kRtpam , khiyA tulyaM vartata iti vA, strIvat / puMvat / akAro jitkAryArthaH // 25 // tve vaa||6|1|26|| strIzabdAtpuMszabdAca tve tvAtyayavipaye bhAve yathA saMkhyaM naJ saJ pratyayau vA bhavataH / striyA bhAvaH khaiNaM strItvaM sItA / pauMsam puMstvam puMstA / punarvAgrahaNaM pratyayavikalpArtham // 26 // *goH svare yH||6| * / / 1 / 27 // gozabdAt svarAditaddhitaprasaGke yaH pratyayo bhavati / goridaM gavyam / gorapatyaM gavyaH / gavi bhavaM gavyam / gaurdevatAsya gavyaH / gavA carati gavyaH / svara iti kima / go go hetubhya AgataM gorUpyam / gomayam // 27 // *Gaso'patye // 6 / 1 / 28 // aNAdayo'juvartante / DasaH SaSThAntAnAmno'patye'rthe yathAbhihitamaNAdayaH pratyayA bhavanti / upagorapatyamaupagavaH / dhAnapataH / daityaH / autsaH / sainnH| paustaH / apatya ityapatyamAtraM vivakSitaM na liGga saMkhyAdi / tena dvayoryaha khIlijAdau ca bhavati / aupagavau / aupagavAH / aupagavI ityAdi / Dasa iti kim / devadatte'patyAe / apatya iti kim / bhAnorayaM bhAnavIyaH / * zyAmagavIyaH / tasyedam (6-3-159) ityevANAdisiddhau apatyavivakSAyAM tadapavAdavAdhanAtha vacanam / tena bhAnorapatyaM bhAnavaH / zyAmagavaH / / viSaye dvigu / yadA tu dvirathyA veti tadA samAhAraviSaye dvigu yathAsabhavaM 'DyAde / iti Donitti / evamanyatrApe ||-adviriti kimiti / ayamartha nanu adviriti binApi dvitIyapratyayasya lunna *bhAveSyati / luptasya prathamapratyayasya sthAnitvena dvigoLavadhAyakatvAttatkimadvigrahaNena / naivam / 'daramaNa'-ityatra yaudheyasya bhagAdipAThAt pratyayalopa iti nyAyasyAnityatva, bhagAdipAThI hi yodhayAt zasajI- 25 visavivakSAyA 'yaudhayAdaram iti svArthAantAt ' gotrAdadaNDa '-iti prAptasyA'ko vAdhaka 'saMghaghoSa '-ityaNa yathA syAnAkamityevamartha / yadi ca pratyayalopa iti nyAya syAttadA bhATipATho artha syAt ||-pauvNshaal iAte / pUrvI cAsau zAlA ca 'pUrvAparaprathama '-iti samAsa tata pUrvazAlAyA bhava / 'bhave ' aN / yadA tu pUrvasyAM zAlAyA bhava tadA 'dikpUrvAdanAna / iti Na / |'digo tim'-dAte sapAsA ||-paanycnaapitiriti / paJcAnA nApitAnAmapatyam ata in ||-dvnaavik iti / asminneva vAkye 'nAva' ityad samAsAnta 'tarAte' ityanena ikaNa ca ||-praagv-|| 'prAgvata ' iti 'taspAI |-iti vihitAdityartha / vata iti pratyayasyAvadhitve'pi na pratyaya imA pratyayau sabhavata iti vacchabdena tadarthoM nirdizyate ||-go:-|| gorapatyamiti yadA kriyate tadA cappAgadha eyan tasya bAdhaka ||-uso-||-sssstthyntaadeti / ityahaNasya padhyupalakSaNatvAt paSThI labhyate ||-sNkhyaadoti / AdizabdAdvidyamAnAvidyamAnAdi / brAhmaNatvAdi vA ||-shyaamgviiy iti / zyAmA cAsau gautra / 'gaustatpuruSAt ' bahuvAhirvA // tadapavAdavAdhanArthAmAte / tasya tasyedamityaNo'pavAdo yo dorIya ityAdistasya vA banArthamanyathA dusajJakAdapatyavivakSAyAmapi Iya eva Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / atra 'dorIyaH' (6-3-31) itIyo na bhavati / kambala upagoH apatyaM devadattasyetyatra tu asAmarthyAnna bhavati // 28 // *AdyAt // 6 // pa0a00 bhAima 1 / 29 // apatye ye'gAdayaHmatyayAste AyAtparamaprakRtereva bhavanti / zyautrAyapatyaM sarva pUrvajAnAmA paramaprakRteH pAraMparyeNa saMvandhAdapatyaM bhavati / tatra * M tastaiH saMbandhadhivakSAyAmanantaraddhayuvambho'pi pratyayaH prAmotIti niyamArtha ArambhaH / upagArapatyamanantaraM vRddha vA auSagavaH / tasyApyaupagaviH / aupagaverapyaupagavaH / gargasyApatyaM pautrAdi gArgyaH / gArgerapi gArgyaH / gArgyasyApi gArgyaH / gAAyaNasyApi gArgyaH / *anantarAdayo'pi paramaprakRtirUpeNaivApatye pratyayamutpAdayanti // 29 // vRddhAvUni // 6 // 1 // 30 // yUnyapatye vivakSite yaH pratyayaH sa AdyAt vRddhAt paramaprakRteryo vRddhapatyayastadantAdbhavati / 'AdyAt ' (6-1-29) ityasyApavAdaH / ddhAditi yUni prakRtividhIyate / gargasyApatyaM vRddhaM gaaryH| tasyApatya yuvA gAAyaNaH / dakSa syApatyaM pautrAdi dAkSiH tasyApatyaM yuvA dAsAyaNaH / naDasyApatyaM vRddham nADAyanaH tasyApatyaM yuvA nADAyaniH / yunoti kim / gAyaH / nADAyanaH / AyAta ityeva / upagorapatyaM vRddhamApagavaH tasyApatyaM yuvA aupagaviH / gAAyaNasya apatyaM yuvA gAgryAyaNaH / *atrAyanaN iJ ca na bhavati // 30 // *ata iJ // 6 // 1 // 31 // so'patya iti vartate / akArAntAt GasantAnAnnopatye'rthe ij pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / dakSasyApatyaM dAkSiH / asyApatyam / ata iti kim / * zaubhayaH / kailAlapaH / kecittu zubhaMyAkIlAlapAzabdAbhyAmaNa mapi necchanti / 'kathaM tyajasva kopaM kulakIrtinAzanam bhajakha dharma kulakIrtivardhanam // prasIda jIvema savAndhavA vayaM padIyatAM dAzarathAya maithilI ' // 1 // tasyedamiti ra syAt ||-asaamrthyaann bhavatIti / ayamartha upagorityaspa kambalena sandhitvA tatsavandhitvenApatya vastumaN pratyaya samartha ||-aadyaat-1-prmprkRtereveti / gargAdirUpApa gArgirityAdirUpAdi tyartha ||-pautraadyptymiti / nanu yaspaivAGgajatvenAnantara sabandha tasyaiva tadapatyamucyate / atastasmAdevApatpapratyayo gujyate nAnyasmAdityAzaDakA // tatra testairiti / tatra paramaprakRtau tastairgiprabhRtibhirapatyai a sada sabandhavivadhAyAmityartha ||-niymaarth Arambha iti / ayamartha / gargasyApatyamanantaraM gAniritImantAt gargaspApalpa raddha gArmya iti yamantAt gAryasyApatya guvA gAAyaNa ityAyanaNantAbApatya pratyayo mA bhUta kiMtu yA mUlaprakRtirUpA gargAdilakSaNA tasyA evA'paropi apatyapratyaya samutpAte nA'nyApatyapratyayAntAyA / gArthApatyapratyaya prati ca dRdvArthApatyapratyayAnta prakRtirANA vakSyate / tata sthitametat apatyapratyayo'napatyapratyayAntAyA evaM prakRterbhavatIti / Agacchati cApare pratyaye agretano nivartata era ||-anntraadyo'piiti / na kevala garga ityevarUpA prakRti paramaprakRtirUpeNa pratyapa mutpAdayati gArgigArmyagAAyaNAdayo'pi anantaradRddhAvAna paramaprakRtirUpeNaiva pratyayamutpAdayanti / ayamartha putrapautrAdayo'pi mUlaprakRterevotpau pratyayairabhidhIyante na tattadvibhiApratyayAntAyA prakRterutpau 5-vRddhAni ||-yuuni prakRtiriti / gani pratyaye vidhAtavye pratyayAnta evAya ityartha // tasyApyapatyaM yuvA aupagaviriti / puna pratyayAntalakSaNAt paramaprakRterim nemantAdanyo punArthapratyaya yI itpardha |-atraaynnn iJ ca na bhavatIti / nanu 'yadvAni ' iti vacanAn vRddhapratyayAntAdeva gani pratyayo na tu yuvapratyayAntAdilyana prAptireva nAsti / satpam / aba aupagavyAdi yat puvasaMjJamapatya taXpautrAdi svamiti sAmAnyena bhaNanAt damapyastIti prApti ||-at i-|-iriti / / nanvatra vRSNitvAdaN prApnoti / na / tA prasi hA vazyAkhyA zapiyA gRpante / aba tu na tathAvidha ||-shaubhy Ka iti / zubha yAtIti vic / zubhayo'patyama evaM kailAlapaH-|-maithilIti / mithilAyA aba svAmI / 'taspedama' aNi maithilasyApatyam sappaNi kI / maithilasya rAjJo'patya vA 'rASTrabhAviya'-ityan Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vivakSAyAmaNa bhaviSyati / apatyavivakSAyAM tu dAzarathirityeva bhavati / atha kAkavakazukAdeH kasmAnna bhavati / *jAtyaivapityArthasya pautrAderanantarasya cAbhihitatvAt / yatra tvarthaprakaraNAdevizeSapratItirasti tatra bhavatyeva / yathA kutazcarati mAyariH kena kaupiJjaliH kRshH| etena kAkyAdibhya *eyaNAdayo'pi vyAkhyAtAH / kathaM tahi krauJcaH kokilA gaudheraH cATakaira iti / jAtizabdA evaite yathAkathaMcidyatpAdyante / yathA *kSatraM kSatriyaH rAjA rAjanyaH manuH manuSyo mAnupa iti / anabhidhAnAca zatasarvaRddha| kArakarAjapuruSamAthurakurarAdibhyo na bhavati / akAro jitkAryArthaH // 31 // *vAhAdibhyo gotre // 6 / 1 / 32 // svApatyasaMtAnasya svavyapadezakAraNamRpiranRpivo yaH prathamaH puruSastadapatyaM gotram / vAhAdibhyo unsantebhyo gotre'patyerthe ib pratyayo bhavati / anakArAntArtho vAdhakabAdhanArthazcArambhaH / vAhorapatyaM vAhaviH / aupavAkaviH / naivAkaviH / audazciH / ihodazciti pailAdipu codacIti sanakArasya pAThAdana_yAmapi nalopAbhAvaH / gotra iti kim / yo'dyatve vAhurnAma tasyApatyaM vAhavaH / saMbhavApekSaM ca gotragrahaNam / tena paJcAnAmapatyaM pAzciH sAptiH ASTiH ityAdi siddham / vAhu upavAku nivAku vaTAku caTAku upavindu cATAku kalA kukalA caDA valAkA jaGghA chagalA bhagalA lagahA dhruvakA dhuvakA mUSikA sumitrA durminA / kalAdibhyo yathAsaMbhavameyaNo mAnupInAmalakSaNasya cANo'pavAdo'yamiJ / yudhiSThira arjuna rAma saMkarSaNa kRSNa gada pradyumna zAmba satyaka zUra asura ajIgate madhyaMdina / eSa RSyAdilakSaNasyANo'pavAdaH / sudhAvan svadhAvat puSkarasad anurahat anaDuG pazcan saptan aSTan kSemadhanvin mApazirovin zRGkhalatodina *kharanAdin prAkAramardin nagaramardin indrazaman madrazan agnizamana devazarman upadazca udazca kunAman sunAman sudAmana ziras loman etau tadantau / hastiziraso'patyaM hAstizIpiH / auDulomiH / zAralomiH / iti vAhAdayaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena sakhyurapatyaM sAkhiH / saMvezinaH sAMveziH / udasya audaddhiH / evamaudAlakiH vAlmIkiH AruNiH ityAdi siddham bhavati / zivAdezca prAgye'kArAntA vidAdapastebhya RSyaNaM bAdhitvA *uktAdAdanyatrAnenaiveJ / vidAdevRddhe'J vakSyate / vidasyApatyamanantaraM vaidiH / auviH / gargAderyaJ / gArgiH / vAtsiH / kujAde yanyaH / kauJjiH / braaniH| azvAderAyanan / AzviH / ArkiH / naDAdibhya AyanaN / nADiH / maunyjiH| anakArAntebhyastvaNeva aupamanyavaH / jAmadagnaH / saumnsH| *bhAramaH / laigavaH / zAradvataH / itaH prabhRti gotra ityadhikArAta gotre saMbhavati tato'nyatra pratiSedhaH // 32 // ||-jaatyaiveti / yata sarvo'pi loka kAka dRSTvA kAko'sAvityeva vyavaharati na kAkApatyamiti // eteneti / pUrvoktaprakAreNetyartha ||-eynnaadyo'piiti / vizeSapratItau bhavanti / anyatra jAtyAbhihitatvAna bhavantItyartha ||-kaunyc iti / eSu triSu gopAvarjamajAditvAdAp tatra dvayo zivAditvAdaN / / -yathAkathamiti / na kimapyapatyavivakSAphala tAdRzamastIti bhAva // zatramiti / kSaNanaM kSat / vip / 'gamA ko' iti nalope tAgame zatatrAyate / kSaNana phrIve kta- 'yamiraminami'-ityantalopaH / zatAt trAyate ' sthApA' iti ke podarAditvAda'sya lopa / kSadi hisArtha sautro vA | "huyAmA '-iti ca // bAhA--kharanAdinniti / gaNapAThAt 'pUrvapadasthA'-iti na Natvam ||-utaarthaadnytreti / ko'rtha vRddhArthAdanyatrAkArAntAnA vidAdInAm 'RpiDhappyandhaka'-itya|| nenAN syAt so'nena bAdhyate // bhAsma iti / bhasmano'patyam RSyaNi 'aNi' iti pratipeye prApte 'avama'No mano'patye ' ityanenAntyasvarAdilopa ||-jto'nytreti / ayamartha / yatra gotramagotra Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaasaa zi0a0la EK vargaNo'yamAt // 6 / / / 33 // cakrazabdavarjitAtparo yo varmanazabdastadantAdapatye'rthe iJ pratyayo bhavati / indravarmaNo'patyamaindravarmiH / acakrA miti kim / cAkravarmaNaH // 33 // *ajAdibhyo dhenoH // 6 / 1 / 34 // ajAdibhyaH paro yo dhenuzabdastadantAdapatye'rthe iJ pratyayo bhAti / AjanaviH / bAkadhenaviH / ajAdayaH prayogato'nusatavyAH // 34 // brAhmaNAdA // 6 // 1 // 35 // brAhmaNazabdAtparo yo dhenuzabdastadantAdapatye'rthe ic vA bhavati / bAmaNadhenaviH / brAhmaNadhenavaH // 35 // bhUyaHsaMbhUyombhomitaujasaH sluk ca // 6 / 1 / 36 // bhUyas / saMbhUyam agbhara amitaujas ityetebhyo'patye'rthe ib pratyayo bhavati sakAralopazcaipAm / bhUyaso'patyaM bhauyiH / evaM saaNbhuuyiH| AmbhiH / AmitaujiH / bhUyaso * nechantyanye / akataso'pIcchantyeke / AkatiH // 36 // zAlaDakyaudiSADivAivali // 6 / 1 / 37 // zAla iaudi pADi bAivali ityete zabdA apatye'rthe iyatyayAntA nipAtyante / zalaGkorapatyaM shaalngkiH| atrej pratyaya ukAralopazca nipAtyate / udakasyaudiH / atreJ kalopazca / paNNAM pADiH / atreJ antyasya ca uttam / vAcaM vadati vAgvAdastasyApatyaM vADvaliH | atreji vAco'ntasya DatvaM valabhAvazcottarapadasya // 37 // vyAsavaruTasudhAtRniSAdabimbacaNDAlAdantyasya vAk // 6 // 1 // 38 // vyAsAdibhyo'patye'theM iJ pratyayo bhavati tatsaMniyoge caipAmak ityayamantAdezo bhavati / vyAsasyApatyaM vaiyAsakiH / varuTasya vAruTakiH / * gubhAtuH saugAtakiH / nipAdasya naipAdakiH / vRddhe tu paratvAdvidAdilakSaNo'b / naipAdaH / vimbasya vaimvakiH / caNDAlasya cANDAlakiH / sudhAtalyAsAbhyAmaNo'pavAdaH / varuTAta kArudhyasthApavAdaH / zepebhyostyeva / kAravyAghrAnizarmabhyo'pIcchantyeke / kArmArakiH / vaiyAghrakiH / AnizamekiH // 38 // *punarbhaputraduhitanamAnsuranantare' / 6 / 1 / 39 // puna putraduhitunanAnda ityetebhyo Gasantebhyo'nantare'patye'rthe aJ pratyayo bhavati / punarkhA anantaramapatyaM paunarbhavaH / paunabhenau / paunarbhavAH / pautraH / dauhitraH / nAnAndraH / anantara iti kim / vRddhe'J na bhavati / abo bitkaraNaguttarArtham / iha tu sUtreni aNi vA nAsti vizeSaH / nanyastyeva vizeSaH / aji hi 'yo'jhyAparNa'-(6-1-126 ) ityAdinAjo bahupu lup syAt yathA vaidaH vaidau vidA iti / tathA saMghAdiSvartheSu 'saMghagho35 pAha'-(6-3-171) ityAdinAjaH paro'N syAt yathA vaidamiti / aNi tu tadubhayagapi na bhavati yathauSagavAH auSagavakamiti / tathA putrazabdAdab- | pratyayAntAt tato'pyapatyavivakSAyAm ata in' (6-1-31) itIni 'bidArpAdaNio :'-(6-1-140) iti tasya lupi pautra iti syAt yathA | kaca sabhAti tA tato govAdanyavegapratiSa / yatra gotra na saMbhavatyeva tAgotre'pIm ||-dhrm-|-caakrvrmnn iti / cAra varma yasya cakavarmA / athavA caphamena kRSISTa 'tikkRtau nAmi' man / / SR gopANa'-ilpanenAntalope prApta 'aNi ' iti pratiSa / 'avarmaNo mano'-ilpanana bhaviSyatIti ca na vAcya tatra varmanyajanAt ||-ajaa--aajdhenviriti / ajA cAso dhenuzcati ra kAgi / poTAguyati '-iti samAsa / na tvajA dhenuryasyeti tadA 'svAGgAnDI -iti puvantiSedha syAt ||-pun--ythaa baidamitIti / vidasyApatyAni cidAdehe'n / vidAnA sAdi yaha varttamAnasyAno na lup 'na prAgjitIye svare' iti pratiSedhAt / tato 'govAdadaNDa ' ityAnabAdhaka 'saghaghoSa'-ilpaNa // tato'pyapatyavivakSAyAmiti / ApAtamA pUrvapakSI. 'yama anyathA 'uhAni ' iti vacanAt anantarAni pratyayo na syAt / na ca kRddha eva bhaviSyatIti vAcya yata 'ASAt ' iti mantrAtputraityevaruSAyA paramaprakRtaireva syAt / kica sadA 'gidApI Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaidaH pitA *vaidaH putraH / aNi tu 'dvisvarAdaNaH' (6-1-109) ityAyanin syAt yathA *kALayaNiriti / ucyate / punarvAdhapatyasyAgotratvAddvotrAdhikAravihitA lup saMghAcam ca na bhaviSyati / pautrazabdAcAddhamatyayAntatvAdayaNi ca iJ AyaniJ ca na bhaviSyatIti vizeSAbhAva eva / kecittu punarva iti lupamapyudAharanti / teSAM zrI punariti gotra tahApgasti vizepaH // 39 // parastriyAH parazuzvAsAvayeM // 6 / 1 / 40 // parastrIzabdAdanantare'patye'b pratyayo bhavati tatsaMniyoge parasIzadaSTaya parazubhAvazcAsAvaye na cet puruSeNa saha samAno varNo brAhmaNatvAdistasyA bhavati / parA puruSAdbhinnavarNA strI parastrI / tasyA anantarApatyaM pArazavaH / * asAvarNya iti kim / parasya strI parakhI tasyA anantarApatyaM paarkhenneyH| kalyANyAdipAThAdeyaNa antasya cenAdezaH / anuzatikAdipAThAdubhayapadavRddhizca // 40 // *bidAde vRddha // 6 // 1 // 41 / vidAdibhyo vRddhe'patye'rthe aJ pratyayo bhavati / vidasyApatyaM yuddhaM vaidaH / vaidau / vidAH / aurvaH / auauM / urvaaH| kAzyapaH / kaashypau| kazyapAH / bhAradvAjaH / bhAradvAjau / bharadvAjAH / athendrahaH saptamaH kAzyapAnAm bhAradvAjAnAM katamo'sItyatra bahuSu lup kasmAnna bhavati / nAyamaJ kiMtu asyedam iti vinadAyAmaN / sarvepAgapi hi pitaro'bhedopacAreNa kazyapAH / yathA vabhuH maNDuH layaka iti / vRddha iti kim / vidasyApatyamanantaraM vaidiH / vida *urya *kazyapa kuzika * bharadvAja upamanyu *kilAta *kIdarbha *vizvAnara *RSTipeNa RtabhAga haryazca *priyaka *piyaka *apastambha *kuvAcara *kUvAcara *zaradvata* zunaka adhenu / utsAdiSvapi dhenuzabdaH paThyate / sa pratyagraprasavagavyAdivAcakaH / ayamRSivacanaH / azva zaGkha gopavana *zizu vindu tAjama *azvAvatAna zzyAmAka ******************************** * daNinI logo na spAt / tatra puvapratyayayahaNAt / / baidaH putra iti / vidasyApatya vRddha vidyAdede an caidasyApatyaM guvA ata in 'nidApAdaNino ' iti lopa ||-kaalynniritiiti / rapatya dvAra 'iso'patyai ' aN / kArtaspApatya guvA 'dvisvarAdaNa' AyAnam asya ca brAhmaNatvAt 'avAhANAt '-iti na lup ||-vishessaabhaav eveti| nanu tIhai iNvAyapha putrAdamityeva kriyatA ki guruNA soNa yata zepaibhya sAmAnyo'N astyava / ucyate / matAbhiprAyeNa puna putraduhitananAndragrahaNamiti darzitam / yatastanmate duhinAdInA pUrvadarzita gotra phalamastIti |-vidaa-||-s-12 sama. kAzyapAnAmiti / atra kazyapasatAnApekSayA bahuvacana na tu bhrAtRvargApekSayA / atha gaNa / vindatyavayavIbhavati svagotre 'cindernalakca' iti a bidaH / urvati aSTaprakAraM karma urvH| kazAmarhati kamya / anayA vyutpatyA puruSa evaM labhyate na madya, na, puruSo mathayogAtkazAyogya atastadeva kazAyogyam kazyaM pivati kazyapaH / kuzyati satkarmasu 'kuzika- iti sAdhu. / bajaNa varjaNagatau yA / bharanta vAjayati bharadvAjaH / upagato manyu vahuprIhirvA upamanyuH // kiratIti 'nAmpupAntya'-iti ke philastamatati kirAtasya sthAne vA kilAta / kasya bhAyoM kI kyA darbha iva pavitra kIdarbhaH / vizva narA asya vizvAnaraH / RSTaya senAyAm maSTivat senA vA yasya RSTiSeNaH / Rtena satyena bhAgo bhAgadheya yasya RtabhAga / harayo nIlavarNA azvA yasya haryazvaH / priya eva priyakaH / priya 'kApati vA / pibati uSNa pAnIyAdika 'kIcaka 'iti piyakaH / apastanAti aSTaprakAra karma apastambhaH / kutsitaM vAnti vic / kuvA teSA pAna carati kuvAcarati kuvAcara / vAhusakAdIle kRvAcaraH / zarad upakArakatayA'syAsti zaraddhat / zunati paramA gati 'kIcaka'-iti 'nAmyupAnya-- iti ke zuna eva shunkr| vIyate asmAttatvamiti dhenuH| gopAnuSa banatti banute vA gopavanaH / gerate guNA atra zinoti vA zigruH / vettItyevazIlo 'vindvicchU ' vindu / tA lakSmI jamati tAjamaH / apAnavatanoti azvAvatAnaH / zyAyate 'mavAka-iti zyAmAkaH / Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 6 // XXX 1 *zyAparNa *harita *kindAsa *vasyaska arkaluza yoga viSNuddhaNiddha patitrodhItara tara gaviSThira gaviSThila nivArAvara mA * pRdAku | kecidetau haritAdeH prAk paThanti / tanmate 'haritAderaja : ' ( 6-1-55 ) ityAyanag na bhavati / upavanAdAvapi atro lubhAvArtha keci | tpaThanti / anye tu maTharAyakArAdimanamicchanti / mAThayaH / mAThayauM / bahuSvajo lupa saMniyogaziSTatvAt yasyApi nittiriti marAH // 41 // deryan // 6 // | 1 | 42 // gargAdibhyo Gasantebhyo vRddhe'patye'rthe yaJ pratyayo bhavati / gargasyApatyaM vRddhaM gArgyaH / vAtsyaH / vRddha ityeva / gargasthApatyamanantaraM gArgiH / gotra ityeva / ga nAma kazcit tasyApatyaM yuddhaM gArgiH / nanu manoratra pAThAlohitAditvAt striyAM nityaM DAyaniGayAM ca mAnavyAyanIti syAt tatkathaM mAnavI prajeti / ucyate / apatyasAmAnyavivakSAyAM 'Gaso'patye ' ( 6-1-28 ) ityaNi bhaviSyati / kathamanantaro rAmo jAmadagnyaH vyAsaH pArAzaryaH / pune'pi pautrAdikArya karaNAt tthocyte| anantarApatyavivakSAyAM jAmadanaH pArAzaraH / kathaM pArAzaraH / tasyedamiti vivakSAyAM bhaviSyati / garga *vatsa*vAja aja *saMkRti vyAghrapAda vida pitRvadha prAcInayoga pulasti ma aniveza zaMkha zaTa dhUma aTamasamasa dhanaMjaya vRkSa *vizvAvasu *jaramANa kurukta anaDudda lohita saMzita ***maNDu*makSu makhu rAsyu zaGku *latu *ligu gUhalu jigISu manu tantu manutantu manAyI / ageyaNoH prAptAvasya pAThaH / puMvadbhA vastu 'kauNDinyAgastyayoH ' - ( 6- 1 - 127 ) iti kauNDinyanirdezAdanitya iti na bhavati / mU* *kacchaka rukSa rUkSatarukSa luNDin vayAce yA yA vasatau gatAnA parNayati AdIkaroti dezater zyApaH 'dapa iti haritaH / himapi dAte kiMdAsaH 'vasimaspati- 'bhINDa' iti ke vasyaska / arkamapi jati tejasA arkaluzaH / vamardanti vayAstAn udgati mUlavibhuja iti ke cayeogaH / viSNutvA vRddhaH viSNuvRddhaH // vRSNivRddha | pratiyodhayati pratibodhaH / radhyA tarati rathItaraH / bhRSTaji iti se rathaMtara / nirIdanti gugA ameti nipAdaH / sanvidityare zavaH / mauraH / 'subhyA dAi' sadAkuH / padAkuH / vidaya // gopavanAdAvapIti / na kA daritAdau // gae / girati vadati sipamiti gamyame' iti 'mAyamiti ca gato / gargaH / vatsaH / yAgagatyac vAjaH / 7 jAta ajaH / saMskaraNaM samRtiH / gaNanA samapAda aran | pitaraM te kira vibhUt pitRn / prAnonayogaH / agirivityasti ki pulastiH / rebhate jay rebhaH / avizati agniveshH| ' zamimaniitei se zavaH / 'divyavi - ityanaH / tapyArI - iti namaH / camasaH / gA jayatei dhanaMjayaH / vRkSati vRkSaH / vinimayA vizvAvasuH / niiti rAnta manyate tanmate jaramANaH / 'pira'i - iti ta guruNA kataH / casau vA 'spA'- iti rohita kale lohitaH / 'kSIya' iti vasuH to babhluH / maNDale 'bhrama' iti maduH / 'mahija' iti chApAmAre makSuH // 'una' te 'bhuTa' iti maGkhaH // za vAti / keAyupAta / 'kaizI' - iti zaGku / 'lAbhyA phira' latuH // viSa iti lieH / - iti gRhaluH / jetumic jigIpuH / manyate iti manuH / kRzikami'-- iti tantuH / manudhAsau tantudha manutantuH / 'nivRSi' iti hiti vai sruvaH / kandrate kacchataH / 'hajiripi' - iti RkSaH / kSaNaM rUkSaH / tarUn dhayati tarunaH / utle talukSaH / avazyaM tapaDate taNDI / pa0a0La0 // 6 // Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %D *vataNDa *kapi *kata zakala kaNva vAmaratha *gokakSa kuNDinI yajJavalka parNavala *abhayajAta virohita #vRSagaNa rahogaNa *zANDila *mudra *mudgala *musara musala *parAzara *jatakarNa mandrita azmaratha *zarkarAkSa pUrtimASa *sthUra syUrA *ararAkA piGga piGgala kRSNa golunda *ulUka *titimbha abhiya *bhiSaja *bhiSNaja bhaNDita bhaDita dalbha cikita devahU indraha yajJaha ekalU pipallu *patyalU halU *papphalU bRhadagni jamadagni sulAmina kuTIgu uktha kuTala caNaka culuka karkaTa alApin suvarNa sulAbhin iti gargAdiH // 42 // madhuvano maNakauzike // 6 // 1 // 43 // madhuzabdAdabhuzabdAca yathAsaMkhyaM brAhmaNe kauzika ca vRddhe'patyethe yaj pratyayo bhavati / mAdhavyo brAhmaNaH / mAdhavo'nyaH / vAbhravyaH kauzikaH / vAbhravo'nyaH / vabhrogargAdipAgadhani siddha kauzike niyamArthaM vacanam / gargAdipAThastu lohitAdikAryArthaH tena vAbhravyAyaNIti nityaM DAyan / kecittu akauzike'pi lohitAdipAgayayamicchanti / tanmatenedaM yanvidhAnaM vabhorlohitAdevahiSkaraPal NArtham / tena kauzika yavi sati lohitAdikArya na bhavati / tathA ca striyAM DAyan vA bhavati / bAbhravI vAbhravyAyaNI ca kauzikI // 43 // *kapivodhAdAgira se // 6 / 1 / 44 // kapibodhazabdAbhyAmAGgirase'patyavizeSe vRddhe yaJ pratyayo bhavati / kaperapatyaM vRddhamAGgirasaH kApyaH / evaM baudhyaH / anyaH kApeyaH / baudhiH / kapizabdo gargAdiSu paThyate tasyehopAdAnaM niyamArtham / AGgirasa eva yab nAnyatreti / lohitAdikAryArthazca gaNapAThaH / kApyAyanI / madhubodhayostu *yajantayorubhayam / mAdhavI / mAdhavyAyanI / baudhI / baudhyAyanI // 44 // *vataNDAt // 6 / 1 / 45 // vataNDazabdAdAgirase'patyavizeSe yatreva bhavati / vataNDasyApatyaM vRddhamAgirasaH vAtaNDyaH / AGgirasAdanyatra gargAdizivAdipAThAdyaJ aN ca bhavataH / vAtaNDyaH / vAtaNDaH / gargAdipAgadeva yatri siddhe vacanamAGgirase zivAdhaNvAdhanArtham / *zivAdipATho'pyasya vRddha evAvidhAnArthaH / anyatra hi RSitvAdeva *aN siddhH|| 45 // striyAM lup // 6 // 1 // 46 // vataNDazabdAdAgirase'patyavizeSe vRddha 'vanesta ca ' vataNDaH / 'ambhikuNThi '-iti kApi / 'piraji' iti kityatai kataH / prase vAmarathaH / gorikha kakSo bhakSya. pAcauM vA asya gokakSaH // avazya kuNDate kuNDinI / yajJe valko'sya yazavalkaH / prase, abhaya / jAyate sma / jAta / case abhayajAta / vizeSeNa rodati 'hasyA' iti virohita / dRpAn gaNapati u pagaNa- / raho gaNayati rahogaNa / 'kalyani-iti zaNDila / 'mudigaribhyA' mudara utve mudgala / musa rAti musara / 'tRpivapi'-iti musala / parAhatyA raNAti parAzara / jatuvat 2 pharNI yaspa jatUkarNa / mandro gambhIraH zabda so'syA'sti ' tadasya -itIta / mandraM karoti vA tata ke mandrita / azmavatho'spa azmaratha / zakaMrAvat akSiNI yasya ' sakthyaSaNazirkarAkSa / pUtayo mApA yasya prtimaassH| 'sthApiDe' sthara / arA arAkArANi bhakSyANi rAti 'bhINazaThi-iti ararAkA / 'sphulikasi' iti piGga / pijhaM lAti piGgala / gAM* lanAti 'kumuda -iti golanda / golAyAmunatti sAti vA / uThi sautra. olati 'zambUka' iti ulUka / stabhAti 'jajala' iti titimbha / bhipi sautra ke bhiSaH / 'bhiperbhipabhi paNau ca vA' bhipaja / bhiSNaja / patau sAdhustallunAti patyal / TuI lanAti vRhalU / phalAni lunAti pRpodarAditvAt papphalU ||-kpi-||-yjntyorubhymiti / 'yazo DAyanca OMvA ' itya'nena vikalpa ityartha ||-vt--shivaadipaattho'pysyeti / nanu ya zivAdau jaNa so'patyamAne vidito gargAdau tu yan uddhApatye tasmAdvizeSavidhAnAdeva AGgirase'nyatrApi ca yasiddhI 2 kimarthaM sUtamirayAzaDkA |-ann siddha iti / anantare vAhAdilAdim prApnoti iti na vAcyam zivAzva prAgiti vacanasya gargAdigaNApekSayA tu bAhAdibhya iti pahuvacanaspA'tantrasvAt // Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la. // 7 // himaza0 ciyAM yo lub bhavati / vataNDasyApatyaM vRddhaM strI AzirasI bataNDI / jAtilakSaNo ddiiH| anAGgirase tu zivAdipAgat vAtaNDI / lohitAdipAgadvAtaNDyAyanI // 46 // *kumAderzAyanyaH // 6 // 1 // 47 // kujAdibhyo usantebhyo vRddhe'patye'rthe jAyanyaH pratyayo bhavati / kuJjasyApatyaM vRddhaM kaujAyanyaH / kojAyanyau / bAdhAyanyaH / brAdhAyanyau / vRddha ityeva / kujasyApatyamanantaraM kaukhiH / kuja bana gaNa bhasman loman laumAyanya / tadantAdeva kecit / 2 auDulomAyanyaH / zaTa / ayaM gargAdiSvapi / zAka guNDA zubhA vipAza ayaM zivAdiSvapi / skandha skambha zagu / ayaM gargAdAvavAdI vidAdau ca / al iti kujAdiH // akAro jitkAryAyaH // 47 // strIbahudhyAyanaj // 6 / 1 / 48 // kujAdibhyo usantebhyo bahutvaviziSTe vRddha striyAM vAbahutve'pi Ayanaj pratyayo bhavati / kuJjasyApatyaM strI kauAyanI / brAnAyanI / kuJjasyApatyAni kauJjAyanAH / vAdhAyanAH / jakaro jitkAryArthaH // 48 // anvAdeH // 6 // 1 // 49 // andhAdibhyo vRddhe'patye AyanaJ pratyayo bhavati / azvasyApatyaM vRddhamAzcAyanaH / zAMkhAyanaH / vRddha ityeva / AzviH / gotra ityeva / andho nAma kazcit tasyApatyaM vRddhamAdhiH / *anca azaMkha *jana *utsa grISma *arjuna availya azman vida *kuTa puTa *phaTa arohiNa *kharjula akhajUra khajUla apitara bhadila bhaTila bhaDila bhaNDila *bhaTaka bhaDita bhaNDita zyAita rAma *udakSAndha grIva rAmoda rAmodakSa *andhagrIva PoskAza *kANa gola Aha golAi arka askhana arkasvana zuna vana *pata pada cakra *kula grIvA zraviSThA pAvita pavitrA (pAvitra) pavindA go min zyAma dhUma dhUmra bala vAgmin vidhAnara vizvatara vata sanakha *sana khaDa jaDa agada jaNDa *ahaM (artha) "vIla vizampa vizAla giri capala |-kulaa-|| yadA kuJjaspApatya Taca kaumAganya tasyApyapatyAni puvAna ata ig 'gidApAt'-iti taspa chapi ekatvavitarUpanimittAbhAvAt jyAyanyanivRttau pahulasanAvAt 'vIbahuSAyanan' ityanenAyanam bhavati * tadA kauaayaa| iti rUpam / yadA tu aspApatpAni zAni kauzAyanAste rAmapatyaM guvA iNo 'nimAti'-pati chApa AyananimittArAAbhAvAt natiTattau gAyanyanimittaikatvabhAvAt mAyanye sati phaujA25 yanya ityeva rUpam ||-ashyaa-|| gaNa / 'chAdiyAdi'-ti azvaH / 'zamigAI-iti zaGkhaH / aci jana / 'ijipi'-iti kiti se utsa / yasate 'rumadhISma'-iti grISma / 'yamyaji' ityane arjuna- / vilepatya 'dunAdi-iti cailya / 'vindernazca' iti vida / 'nAmpAnya'-iti ke kuTa puTa phuTa / 'pipiga'-dati rokSiNa / rAjamArgane ca 'kumukha'-iti kharjula / 'mImasi'Tiiti sarjara / rale rAjula / piJjayati "mImasi ' iti pijUra / bhandate sukhI bhavati 'sthaNDita '-iti bhadila / bhadati 'kalyani-ti bhaTila // bhaNDate 'bhaNDaneka ca vA' bhaDila bhaNDila | bhaTasya tulyo bhaTaphaH / bhaNDati 'putapitta ' iti bhaDita / bhaNDana bhaNa- saMjAto'spa bhaSiuta / prAdate 'putapita' iti prAduta / undai sthAdegAva ke uda / je krip tAn andhayAte kSAndha / 'praha- iti grIvaH / rAmAmugati rAmagadA yasya vA rAmodaH / akSo rAmANAnudaza rAmodadA / andhAna gRNAti anyagrIva / aci kAza / ghaNi kAga / grahAsya phiti gola / pharaNe ke Ava' / pharmadhAraye golAha' / suSNu aniti svanaH / ahINA stAvakAnA sA arkasyana / ke zuna / aci vana pata pad / 'kRgo dve ca ' caka / ke kula / zravaNa zrava / tato matu / pAnA madhye zrAvatI zraviSThA / pUra 'rASTrakSA'-pAvita / 'parApaNA karaNe' paviNa / pAve va dAte pacindA / 'go' hAte minpratyaye gomina / anye sugamA / saha garaurvarttate sanakha / sanatyaci sana / sAuNa Niyo'nityatve'dhi saDaH / jala pAtyai dalayAkye Aca jaDa / Aca gada / arhaH / vokSa / vizAmyati / 'bhASA'-iti vizampa / * Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ******************************************* giricapala cupa dAsaka cupadAsaka dhAyyA *dhanyadharmya puMsijAta zUdraka sumanas durmanastava *utsAta kitava kiva ziva vi *khipa khadira AnaDubba, AnaDuhyAyana iti yajantAdAyanaNApi sidhyati prAgjitIya svarAdau tu 'gUni lup ' ( 6-1-137 ) iti nityaluvaryamasyopAdAnam / ityazvAdiH / atra yo'zvAdiddhakANDe'nyatrApi payyate tasa so'pi bhavati / azvazabdAdridAdiSu pAThAdag / ihAyanaJ / AzvaH / AzvAyanaH / | zaMkhazabdAdvidAdiSvaJ gargAdiSu yan kuJjAdiSu jAyanyaH ihAyanaJ / zAGkhaH / zAGkhanaH / zAkhAyanyaH / zAMkhAyanaH / janazabdAnnaDAdiSvAyanaN ihAyanam / tatra *yUni pratyaye vidheye vizeSaH / jAnAyaniH jAnAyano yuvA / utsagrISmayorutsAdiSu pATho'nantarArtho'napatyArthatha iha tu vRddhe'yameva yathA syAdityevamarthaH / autsAyanaH / traiSmAyaNaH / arjunazabdasya vAdAdiSu pATho'nantarArthaH / vRddhe tvayameva / ArjunAyanaH / vailyeti vilizabdo jyAntastato yUni pratyayaH / vailyAyano yuvA // 49 // zapabharadvAjAdAtreye || 3 | 1 | 50 // zapabharadvAja ityetAbhyAmAtreyApatye vRddhe Ayanav pratyayo bhavati / zApAyanaH bhAradvAjAyanaH Atreyazcet / Atreya iti kim / zApiH / bhAradvAjaH / bhAradvAjau / vidAdau // 50 // bhargAtraigarte / / 6 / 2 / 51 // bhargazabdAtrai garte'patye vRddhe Ayana pratyayo bhavati / bhArgAyaNanaigartavet / anyo bhAgiH // 51 // AtreyAdbhAradvAje // / 6 / 2 / 52 || AtreyazabdAddhapratyayAntAdbhAradvAje yUnyapatye Ayanav pratyayo bhavati / AtreyAyaNo bhAradvAjo yuvA / Atreyo'nyaH / ' nidApat- ' ( 6-1-140 ) itIjo lup // 52 // naDAdibhya Ayanam || 6 | 1 | 53 // | naDAdibhyo Gasantebhyo vRddhe'patye Ayanam pratyayo bhavati / naDasyApatyaM vRddhaM nADAyanaH / cArAyaNaH / dRddha ityeva / naDasyApatyamanantaraM nADi: / NakAro ddhayarthaH / naDa cara caka mujja itika itiza upaka lamaka saptala ( sattala ) satvala vyAja, (vAja) vyatikretyeke / prANa nara sAyaka dAza mitra dAzamitra dvIpA dvIpa piGgara piGgala kiMkara kiMkala kAtara kAyala kAzyapa kAzya nAvya aja amuSya ligu citra amitra kumAra loha stamba stambha agra ziMzapA tRNa zakaTa mikaTa mimata sumata jana Rc indha Rginva |mita janaMdhara jalaMdhara yugaMdhara iMsaka daNDin hastin paJcAla camasin sukRtya sthiraka brAhmaNa caTaka azcala kharapa vadara zoNa daNDama chAga durga aloha Aloha kAmuka (kAmaka) | brahmadatta udumbara saNa laGka kekara (kakara ) nAvya AlAha Rga nRpagaNa adhvara vAlirA daNDapa / iti naDAdayaH / bahuvacanamAkRtigaNArtham // 53 // yaJiJaH // 6 // / 1 / 54 // vRddha iti yaJiJorvizeSaNam / vRddhe vihitau yau yaninau tadantAdyUnyapatye Ayanam pratyayo bhavati / ' vRddhAvRni ' ( 6-1-30 ) iti vacanAdyUnIti labhyate / gArgyasyApatyaM yuvA gArgyAyaNaH / vAtsyAyanaH / dAkSerapatyaM yuvA dAkSAyaNaH / prAkSAyaNaH / *audumbarAyaNaH / tailakhalAyanaH / vRddhavihitasyeno grahaNAdiha Na dAsaka- / karmadhAraye cupAsaka / dhana unyA dhanya / dharmAdanapeto dharmyaH / puti jAyate sma puMsijAta / yaI kAyAta zUdraka Atanoti ' va ' ityAtava / karmadhAraye utsAtava 'kitikuTi iti kitava / kikita jJAne 'praddha iti ki / yanam 'pra' iti / ' pampA - iti khiva sipa // - nityaluvarthamiti / anyathA 'vAyanaNAyanimoH' iti vikalpaH syAt // - yUni pratyaye vidheye vizeSa iti / Ayanino nitvAt 'midApadaNino ' ityanena yungutpajasyeno sumbhavati na tvAyanaNa // - Atre - // atrerapatyaM vRddham ' ito'niSya ' / vRddha yasyApatyaM yuvA anenAyanam / dvitIye vAdvAdIn / 'nidApatvam // yatri - // - odumbarAyaNa iti / udumbarasya rAzo'patya ' sAlvAza - itIS / ************ Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la0 na bhAti / umparANAM rAjA audumbaristasyApatyamaudumbaraH audumbarAyagirvA / 'aTaddhAdornavA (6-1-110) iti pakSe Ayanin / gAryA apatyaM gArgeyaH dAya ityatra paratvAt 'uyApyUGaH' (6-1-70) ityeyaN bhavati // 54 // haritAderazaH // 6 / 1 / 55 // vidAyantargaNo haritAdiH / vRddhe vihito yo'J tadantebhyo haritAdibhyo yUnyapatye AyanaN matyayo bhavati / haritasyApatyaM yuvA hAritAyanaH / kaindAsAyanaH / iritAderiti kim / vaidasyApatyaM yuvA vaidaH / Fas. atro lup / ava iti kim / haritasyApatyaM vRdaM hAritaH // 55 // kropdRzalaGkolak ca // 6 / 1156 / / kroSTra zalaGku ityetAbhyAM vRddhe'patye AyanaN pratyayo - bhavati tayozcAntasya lugbhavati / kroSTurapatyaM zuddhaM kauSTrAyanaH / zAlaGkAyanaH // 56 // *darbhakRSNAgnizamaraNazaradacchunakAdAgrAyaNabrAhmaNavArSagaNyavAsiSTha bhArgavavAtsye // 6 / 1 / 67 // dAdibhya ArAyaNAdiSu yathAsaMkhyaM vRddheSvapatyepu AyanaN pratyayo bhavati / darbhAdAgrAyaNe, darbhasvApatyamAgrAyaNazcet * dArbhAyaNaH / dArbhiranyaH / kRSNAdrAmaNe, kArNAyano brAhmaNaH / kANiranyaH / agnizarmaNo vAgaNye, AnizarmAyaNo vArpagaNyaH / AgnizarmiranyaH / raNAdvAsiSThe, | rANAyano vAsiSThaH / rANiranyaH / zaradvato bhArgave, zAradvatAyano bhArgavaH / zAradvato'nyaH / zunakAdvAtsye, zInakAyano vAtsyaH / zaunako'nyaH / zaradacchunako vidAdI // 7 // jIyantaparvatAdA // 6 // 1 // 58 // jIvantaparvatAbhyAM vRddhe'patye AyanaN pratyayo vA bhavati / jaivantAyanaH / jaivantiH / pArvatAyanaH / paarvtiH| de ityeva / jaivantiH // 58 // droNAvA // 6 // 1 // 59 // yogavibhAgAdddha iti niTasam / droNazabdAdapatyamAH AyanaN pratyayo vA bhavati / drauNAyanaH / drauNiH // 59 // *zivAderaNa // 6 / 1 / 60 // zivAdibhyo Dasantebhyo'patyamAtre'N pratyayo bhavati / ata iAderapavAdaH / zivasyApatyaM zaivaH / prauSThaH / mauThikaH / ziva pauSTha pauSThika vaNTa *jamba jambha kakubha *kuthAra anabhimlAna *kakustha kohaDa *kahUya rodha piladhara vataNDa tRNa karNa kSIrahada jalaida paripeka zilinda gophila gohila kapilaka jaTilaka badhiraka maJjiraka vRSNika khajAra khajAla rekha lekha Alekhana vartana Rsa vartanaI vikaTa piTAka tRkSAka nabhAka UrNanAbha supiSTa | piSTakaNeka parNaka masurakarNa masUrakaNe khaDUraka gaDeraka yaska lahya druhya ayasthUNa bhalanda bhalandana virUpa virUpAkSa bhUri saMdhi bhUmi muni kruzcA kokilA ilA sapatnI jaratkAra utkeyA kAyyA surohikA pIThInAsA mahinI AryazvetA RSTiSeNa gaGgA pANDu vipAz takSan / iti zivAdiH / atrAvirUpAkSAdiyo'pavAdaH / | bhUyodInAmA AryazvetAyA eyaNaH, RSTipeNasya senAntasya senAntabyeoH / vidAdipAThAddhe'jeva bhavati / tadantAcca yUni 'ata iJ (6-1-31) tasya 'lidApodaNijoH,-(6-1-140) iti lupi ArTiSeNaH pitA ArTiSeNaH putraH / tathA RSTiSaNasyApatyaM vRddhaM bahavaH vidAdyaJ tasya 'yajanaH'-(6-1-126) ityAdinA lupi RSTipeNAH / pANDupAThaH zubhrAdheyaNA gaGgApAThastikAdyAyanivA ca samAvezArthaH / tena pANDo rUpyaM gajAyAzca trairUpyaM siddham / pANDavaH / pANDaveyaH / 1 pIThInAsA mahinI A mANa bhalanda bhalandana virUpa virUpAvikaTa piTAka vRkSAka nabhAka U // 8 // tasyApatyaM puvA / eva dvitIye'pi ||-drbhkRssnnaa-|| dAdibhya pathe pAhAdIm ||-shivaa-|| pravRndAvoSTho yasya prauSThaH / 'vo'STautau'-ti vA lapi / prauTAvasya sta 'ato'neka 'pratIphe prISThika / janaic 'tambastumpAdayaH' jambaH / Samiparti kammaNo'Ni kuthAraH / ka 'avyayasya phodaca' ityaki kA kRtsitaM tiSThanti vipayA asmin sthApimya ke kkusthaa| kaMpati kipi Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | gAhuH / gAGgAyaniH / gaanggeyH| vipAzpAThaH kujAdilakSaNena Ayanyena samAvezArthaH / caipaashH| vaipAzAyanyaH / takSapAThaH kurvAdijyena samAvezArthaH / tAkSNaH / taamnnyH||60||*RssivRssnnyndhkkurubhyH||6|1|61 // Rpayo laukikA vasiSThAdayaH apatyayogAt / vRSNayaH andhakAH / kuravazva prasiddhA vaMzAkhyAH kSatriyAH / RSyAdivacanebhyaH zabdebhyo'patye'N pratyayo bhavati / ino'pavAdaH / Rpi, vAsiSThaH / vaizvAmitraH / gautamaH / vRSNi, vaasudevH| AniruddhaH / vaajH| pAtivAhanaH / audAraH / andhaka, zvAphalkaH / rAndhasaH / caitrakaH / kuru, nAkulaH / sAhadevaH / dauHzAsanaH / dauryodhanaH / anyAdibhyasta paratvAta | eyaNa jyenau ca bhavataH / AtreyaH / jAdasenyaH / jAtaseniH / augrasenyaH / augraseniH / vaiSvaksenyaH / vaivalseniH / bhaipasenyaH / bhaimaseniH / | kathaM dauryodhaniH / kriyAzabdatvAt duHkhena yudhyata iti / yaudhiSThirirArjunirityatra tu bADAditvAdijeva // 61 // kanyAtriveNyAH kanInatrivaNaM ca // 6 // 1 / 62 // kanyAzabdAt triveNIzabdAcApatye'N pratyayo bhavati tatsaMniyoge kanIna trivaNa ityeto ca yathAsaMkhyamAdezau bhavataH / kanyAyA apatyaM kAnIno vyAsaH / kAnInaH karNaH / triveNyA apatyaM traivaNaH / eyaNo'pavAdaH // 62 // *zujhagabhyAM bhAradAje // 6 / 1 / 63 // zazabdAtpuMliGgAta strIliGkAca bhAradvAje'patye'N pratyayo bhavati / zuGgasya zuGgAyA vA apatyaM zIko bhAradvAjaH / zauGgiH zauGgeyathAnyaH / 'nAmagrahaNe liGga| viziSTasyApi grahaNam' iti siddhe paratvAt 'dvikharAdanadyAH' (6-1-71) ityeyaNa pAmoti tadAdhanAyeM dvivacanena sIliGgaH zujhAzabda upAdIyate / 63 // *vikarNacchagalAdvAtsyAye // 6 / 1 / 64 // vikarNachagala ityetAbhyAM yathAsaMkhyaM vAtsye Atreye cApatyeNa pratyayo bhavati / vaikarNo vAtsyaH / *vaikaNiranyaH / chAgala AtreyaH / chAgaliranyaH // 64 // Nazca vizravaso vizluk ca vA // 6 / 1 / 65 // vizravaso'patye'Nu pratyayastatsaMniyoge NakArazcAntAdezo bhavati NasaMniyoge vizzabdalopathAsya vA / vizravaso'patyaM vaizravaNaH / vizluki tu rAvaNaH / aN siddha evAdezAthai vacanam / evamuttaratra // 65 // *saMkhyAsaMbhadrAnmAturmAtura ca // 6 / 1 / 66 // saMkhyAvAcinaH sambhadra ityetAbhyAM ca paro yo mAtRzabdastadantAdapatye'N pratyayo bhavati mAtuzca mAtura ityAdezaH / dvayomarmAtrorapatyaM dvaimAturaH / paaimaaturH| zavasya mAtA zatamAtA tasyApatyaM zAtamAturo bhrtH| saMgatA mAtA saMmAtA tasyA apatyaM saaNmaaturH| bhadrAyA bhadrasya vA mAtA bhadramAtA tasyA apatyaM bhAdramAturaH / 'saMvandhinAM saMbandhe' (7-4-121) iti vacanAt dhAnyamAturna bhavati / tena dvayormAtrorapatyaM advaimA- | | prati dArca kahU yAti 'kacit ' ityanena hai kahUya ||Rssi-||-vNshaakhyaa iti / vaMzanimittA AkhyA abhidhAna yepA te ||-shyaaphlk iti dvArAde.' iti na bhavati DagutpatteranAzrayaNAt / pAnaM phAlayatIti tu varNanirNayArtha vAkyam ||-ptrnn ovyA ceti / 'ito'nila ' ' senAntakAru'-ityetAbhyAm ||-shushaa-||-shunggshc zugA ca 'puruSa khiyA' iti pu-1* | rupa ziSyate |-vik-|-caiknnirny iti // Rpitve'pi vyAttinAdata in vAhAdilAdvA ||-sNkhyaa-|-dvaimaatr iti / nanvatra jyiAti tadite 'nAmino'phalihale ' iti vRddhi. kathaM na bhvti| ucyate / tamakaupiDanpanyApena Niti taddhite 'vRddhi, svara-' iti Adereva vRddhi na tu 'nAmino'kalihale. ' ityantasya / yadvAkhyAtakRtprakaraNamekameva tatsAcAMdana prakaraNe yatsUtra tadvihitapratyayo Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60a0la. zrIhemaza |H / atrAdezI na bhavati / saMkhyAsaMbhadrAditi kim / saumAtraH / zubhrAdipAgamAtreyaH // 66 // *adonadImAnupInAmnaH // 6 / 1 / 67 // adusNjnykaam||9|| dInAmno mAnupInAmnazthApatyeNa pratyayo bhavati / eyaNo'pavAdaH / gAmunaH praNetaH / airAvataH udhyaH / vaitastaH palAza(la)zirAH / nArmado nIlaH / mAnuSI, *devadattaH / saudarzanaH / sautAraH / svAyaMgabhaH / caintitaH / shaikssitH| adoriti kim / acAndrabhAgeyaH / vAsavadatteyaH / nadImAnuSIgrahaNaM kim / suparNAH amupAyA vApatvaM sauparNeyaH / painateyaH / devyAvete ityeke / pakSiNyAvityanye / nAmagrahaNaM kim / zaubhanepaH / zobhanAzabdo nadyAM mAnupyAM ca vartate na tu nAmadheyatvena // 67 // pIlAsAlyAmaNDUkAdA // 6 // 1 / 68 // pIlAsAlvAmaNDUkazabdabhyo'patye'N pratyayo vA bhavati / pailaH / pailepaH / sAlvaH / sAlveyaH / mANDUkaH / mANDUkiH / pIlAsAlvAbhyAM hisvaraiyaNi maNDUkAditri prApte vacanam / vAgrahaNaM maNDUyAsya bhaiartham // 68 // aditezcaiyA kA // 6 / 1 / 69 // ditizabdAnmaNDUkazabdAca | DasantAdapatye eyaNa vA bhavati / daiteyaH / daityaH / mANDUkeyaH / maanndduukiH| cakAro mnnddkaarthH| pIlAsAlvAbhyAM pavikalpAdeva *eyaNa siddhH| maNDUke trairUpyaM siddhameva / vAgrahaNaM diteArtham / 'ito'nijaH' (6-1-72 ) ityeva ditereyaNi siddhe 'anidamyaNapavAde ca-(6-1-15) ityanena tasya bAdhAyAM pratiprasavArtha vacanam // 69 // byaaptyuungH||6|1|70 // DyantAdAvantAtyantAdUrAntAcApatye eyaNa pratyayo bhavati / sauparNeyaH / vainateyaH / yauvateyaH / kAmaNDaleyaH // 70 // dvisvraandyaaH||6|1|71 // dvisvarAta cyApyUGatAdanadIvAcino'patye eyaN pratyayo bhavati / dAteyaH / gautayaH / anaghA iti kim / sotAyA apatyaM saitaH / saMdhyAyAH sAndhyaH / veNNAyA vaiNNaH / sipAyAH saipaH / revAyAH vaH / zuddhAyAH zauddhaH / kulAyAH kaulaH / madyA maahH| sItAdayo ndyH| adornadImAnupInAnno'pavAdo yogaH // 71 // ito'nimH||6|1|72|| ijantavarjitAt dvivarAdikArAntAdapatye epaNa pratyayo bhavati / nAbherapatyaM nAbheyaH / atrerAtreyaH / aherAheyaH / duledoleyaH / valecAleyaH / nidhanaiyeyaH / ita iti kim / dAviH / anija iti kim / dAsAyaNaH / dvisvarAdityeva / marIcepatyaM mArIcaH / kathamajavasterapatyamAjabasteyaH zakandherapalyaM zAkandheyaH paridheH pAridheyaH zakuneH zAkuneyaH atitharAtitheya iti / zubhrAditvAiviSyati // 72 // zubhrAdibhyaH // 6 / 1 / 73 // gRpate / aba nu bhinaprakaraNavihita ||-adondiimaanussii- devadata iti / adoraiveti sApadhAraNavyAkhyAnAt yA nitya dusajJA saipAva gRzate na sajJA duvA ' iti vaikAspiko tena devadata iEXI tyAdi siddham / anyathA'tra sadeha syAt / ata eva vyAvRtyudAharaNe nityA dusajJA padADhatA // cAndrabhAgeya hAte / candrabhAgI nAma nagau / tAbhyA prabhavati / aN zoNAditvAt vA uccAmApi ca | || cAndabhAgyA cAndabhAgAyA thA'patyam // suparNAyA veti / garaDamAtujAtitvamanye na manyante ityAp ||-devyaaviti / natu suparNAvinatAzabdayAraka eva zabdArthastatkathaM devyAviti dvivacanam / ucyate / zabdabhedA || dabhedo bhavatItyAzrayaNAt ||-polaa-|-mrthmiti / anyathA bAhaNa vinApi yuttareNa cAnukRSTebhya ebhyAlebhyo'ppeSaNa / anena tvaNa bhAti / maNDakAtu kathamapIm na syAditi ||-dite-- piyaNa siddha iti / 'visarAvanadhA ' ityanena ||-mnnddke rUpamiti / atra vAgrahaga vizapa pUrvasace vAgrahaNena mahANizo sidatvAt anena ca evidhAnAt rupya si imitprdh-||-2 KjyAptyuGaH ||-yovtey iti / eSe'gnApyeveti niyamAt puvacAbhAvAttenaM niti ||-kaamnnddley iAte / devIvacano'tra kamaNdalazabda / mAnupIvacanAtu 'adonadI-ityaNa catuSpAdacanAkyam syAt / IAS akTUpANDo-' iti uparNasya luk ||-dvisv-||-daattey iti / cyAppako bAdhakasya 'bhadonaMdI-' ityaNo bAdhako'nenaiyaNa ||-shubhraa-|| zobhate / 'RSyani-iti / vidhyAni purANi yena KOKHEREMEDIESEKSIEXEMEREDEEXXEXEYEWERENEREKHERINEMIERRED Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubhrAdibhyo'patye eyaNa gatyayo bhavati / yathAyogamitrAdInAmapavAdaH / zaiaubhreyaH / vaiSTapureyaH / zubhra viSTapura viSTapara badhakRta zatahAra zavAhAra zAlAdhala kiTa (TIka) zAlUka kRkalAsa vANa bhANa bhArata bhArama kudarA karpUra itara anyatara AlIDha zudata sudakSa tuda akazApa vAdana zatala zakala (zaka) rAvala khadUra kuzamya zukra vigra vIja azva vIjAzva ajira magarakhaNDa kaTu maghAtu sRkaNDa gRkaNDa jitpAzina ajavarita zakandhi paribhi aNIci kaNIci zakuni atithi anudRSTi zalAkAbhre lekhAgU rohiNI rukmiNI fararasonmatA kumArikA *kuberikA ambikA azokA zvan gaGgA pANDu vimAtR vidhavA kaddU godhA sudArAn gunAman / iti zubhrAdayaH / / makkAntAnAmiNo'pavAda eyaNa makhaNDavAdInAM vimAtrantAnAgaNaH vidhavAyA eraNaH kadUgoghayocatuSpAdeyanaH / gudAmana nAmoriMgA zubhrasya tu jyena samAvezArthaH pAThaH / bahuvaca namAkRtigaNArtham // 73 // zyAmalakSaNAdvAsiSThe / 6 / 1 / 74 // zyAmalakSaNa ityetAbhyAM vAsiSThe'patyavizeSe egaNa pratyayo bhavati / zyAmego vAsiSThaH / zyAgAyano'nyaH / abhAditvAt vRddhe AyanaJ, anuddhe tu zyAmiH / lAkSaNeyo vAsiSThaH / lAkSaNiranyaH // 74 // vikarNakupItakAtkAzyaye // / 6 / 1 / 75 // vika kupItaka ityetAbhyAM kAzyapatyavizeSe eyaNa pratyayo bhavati / vaikarNeyaH kAzyapaH / vaikarNiranyaH / kaupItakeyaH kAzyapaH / kaupItAkiranyaH // 75 // bhuvo bhuva ca / / 6 / 1 / 76 / / bhruzabdAdapatye eyaNa pratyayo bhavati bhuva cAsyAdezaH / *sauveyaH // 76 // kalyANyAderina cAntasya / / 6 / 1 / 77 / / kalyANyAdibhyo'patye eyaNa pratyayo bhavati in ityayaM cAntasyAdezaH / kalyANyA apatyaM kAlyANineyaH / saubhAgineyaH / kalyANI subhagA durbhAga bandhakI jaratI valIvadIM jyeSThA kaniSThAdhyamA parasI anudRSTi anusRSTi / iti kalyANyAdiH / parasyantAnAM 'jyApyUDaH' ( 6-2-70 ) iti anuSTeH 'zubhrAdibhya' ( 6-2-73) iti eyaNa siddha eva inAdezamA vidhIyate / anugrorubhayam // 77 // kulaTAyA vA // 6 / 2 / 78 / / kulAnyaTati kulaTA / kulaTAzabdAdapatye eyaNa pratyayo bhavati tatsaMniyoge ina ca vAntAdezaH / AvantatvAdeya siddha AdezArthaM vacanam / ata evAdezasyaiva vikalpo na tveyaNaH / kaulaTineyaH / kaulaTeyaH / yA tu kulAnyadantI zIlaM bhinatti tataH paratvAt kSudrAkSaNa eraNeva / kaulTera // 78 // caTakANNairaH striyAM tu lup / 6 / 1 / 79 // caTakazabdAt usantAdapatyamAtre gairaH pratyayo bhavati siyAM tvapatye vihitasya Narasya lup / caTakarayApatyaM vATakaraH / liGgaviziSTasya grahaNAt caTakAyA api cATakairaH / tiyAM tu lup caTakasya caTakAyA vA apatyaM sI caTakA / | para ye sma / zata dvArANi gatyA zatamAharati / zAkhArA vidyA podarAditvAt tenAyupAnya' iti / zratyarNir zAlUkaH / kRtake zati / pravAhayati manyAditvAdanaH / anantar vedeyAgam bhAbhI ramate / kAdayate sma te ramate 'momazidArI yonyatara Ayate sma / garona dIyate sma / zobhA dakSA yaraya / udati 'nAbhyupAntya iti ka apha zapati / vAdayati nanyAdilAt / tAti / 'mImasi iti khaH // ko zAmyati 'sabhyatA' nigatA nAzikA yasya niyojak / vIjapAso atha rathavira iti ajira mayA lakSmyA vaka mayA rAyagati pati pati keva iti pApo bhulm| jilagAvaMzIla ajasthena vastirasya / zakAn andhayati / pariNayate / ciiti zakena / oridhi / audRzyAt / zAkAt vaizAta sUryasya / 'vipina ' iti rohiNI / rAjyamA asti / vivadhi vigato ramtulyA kuberikA / gamyate asnAgAracyA vAgavite zoko gasyA / vigatA gAtA nigato no gayA. gudhyate godhA zobhanaM dAma nAma spA // pApA dhuvo'pi // kaTayA || zubhAdilAt AudRSTaya / kalyANyAdipAThAt AvahRniya // caTa - // caTaketi / jAtinA hogAdeza 1 I zo yasyA yA / yebhruvo // nauveya iti / gathA kSipakAdityAdilAbhAve pratyaya Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la mohamaza // 10 // EKHNEKKNEKXICICICINEKKEKKENDRAKANKEYEKAKCKREENA *caTaketi jAtizabdo'styeva khiyAmapatye pratyayAzravaNAthai luvacanam / astriyAmityeva siddhe pratyayAntarakhAdhanAtha gairavidhAnam // 79 // kSudrAbhya eraNa vA // 6 // 11 / 80 // kSudrA aGgahInA aniyatapuMskA vA triyaH / bahuvacanaM kSudrArthaparigrahArtham / kSudrAvAcibhyaH zabdebhyo usantebhyaH srIliGgebhyo'patye eraN pratyayo vA bhavati / *aNeyaNorapavAdaH / kANAyA apatyaM kANeraH / kANeyaH / dAsyA dAseraH / dAseyaH / navyA nATeraH / nATeyaH / kardanAyAH kArdanaraH / kArdaneyaH / / 80 // godhAyA duSTeNArazca // 6 / 1 / 81 // godhAzabdAda unsantAt duSTe'patye NArazvakArAderaN ca pratyayo bhavati / godhAyA apatyaM daeM gaudhaarH| gaudheraH / yo'hinA godhAyAM janyate / gaudheyo'nyaH / zubhrAditvAdeyaNa / / 81 // jaNTapaNyAt / / 6 / 1 / 82 // jaNTapaNTa ityetAbhyAmapatye NAra: pratyayo bhavati / jATAraH / paannyaarH| kecittu pakSasyApatyaM pAtAra ityapIcchanti // 82 // *catuSpAdya eyan // 6 / 1 / 83 / / catuSpAdvAcibhyo usantebhyo'patye eyaj pratyayo bhavati / annaadiinaampvaadH| kamaNDalyA apatyaM kAmaNDelayaH / zitibAhAH zaitivAheyaH / madrabAhA maadrbaaheyH| jambvA jaambeyH| *zavalAyAH zAvaleyaH / bahulAyA bAhuleyaH / surabheH saurabheyaH / / 83 // gRdhyaadeH||6|1184|| gRSTyAdibhyo'pale eyaJ pratyayo bhavati / aNAdInAmapavAdaH / gRSTera2 patyaM gArTeyaH / haTe: hAyaH / gRSTizabdo yazcatuSpAdacanastataH pUrveNaiva siddha acatuSpAdathemupAdAnam / gRSTi huSTi hali vAli vini kudri ajavasti mitraSu / iti | gRSTyAdiH / jakArasya mitkAyorthatvAnmatreyaH pitA maitreyaH putraH // 84 // vADaveyo vRSe // 6 / 1 / 85 // vADaveya iti vaDavAzabdAt pe eyaJ eyaNa vA matpayo nipAtyate / hapo yo garbha bIjaM nipiJcati / vaDavAyA vRpaH vADaveyaH / apatye'Neva bhavati / vADavaH / nipAtanameyaNeyorubhayorapi vRSe vyavasthApanArtham / anyathA *anyataro'patye prasajjyeta / / 85 // arevatyAderikaNa // 6 / 1 / 86 // revatItyevamAdibhyo'patye ikaN pratyayo bhavati / eyaNAdInAmapavAdaH / catikaH / AzvapAlikaH / revatI azvapAlI maNipAlI dvArapAlI kavazcin kayAha karNagrAha daNDagrAha kukuTAkSa / iti revatyAdiH / dvArapAlyantAnAmeyaNo'pavAdaH / yadA mAnupInAma tadANo'pi / hakavaJcino'NaH shepaannaaminH||86|| *vRddhastriyAH kSepe Nazca // 6 / 1187 // vRddhamatyayAntAt khIvAcina: zabdAdapatye NaH pratyayo / bhavati cakArAdikaN ca kSepe gamyamAne / piturasaMvijJAne mAtrA vyapadezo'patyasya kssepH| gAgyo apatyaM yuvA gAgeH gArgiko vA jAlmaH / glucukAyanyA glaucukAyano pi 'jyAde. -iti ApUniSTattau punarajAdityAdAe |-cttketi jAtizabda iti / nanu khiyAM chupA bhAnya tato jAtizabdanaiva siddha ki strIliGga caTakazabdAtpratyayavidhAnenelAzakA -kssudraa-|| aNeyaNorapavAda iti / 'ahornadImAnupI'-tyaNa 'disvarAinaghAH ''jyADa ' ityatAbhyAmayaNa / phardanA yazopari nako-catuH--catvAra pAdA yAsA poNAAmeti kartagya natula ropA yasa vIliGgAnAmeveSyate na pulidAnAmiti ||-shvlaayaa iti / gaurAdo guNavAcakaparigrahAt sajJAzabdApaH |-gRpyaa---mainey iti / 'sArapaizyApha' ityAdinAuguNDopa / tata ham / / tasya 'nidA -gAta chopa ||-vaadd--anytro'ptye iti / 'ditIyavA' ityAdhikAre yadi jiyata tayaNa catuSpAdasya ityadhikAra svayam syAdityartha |-rev-/-revtik dAte revate candramasa 'putapitta-dati revatyA candrapuSpA candragutAtkAro'N chap / 'AdhAde-dauniTattI puna / revatyA mAtA / 'bhasadhyAdaraNa' 'citArevato'-iti lapi DoniTAta / gunaDA / / repatyA apatyamanenekaNi 'Atiza Ni'-iti pubhA 'avarNavarNasya ' -vRddha- gArga iti / 'jAtidha NitAvata' iti purAve'lope ' tAdatapasvara'-gati param ||-glocukaayn // 10 // HITHHTTE Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | glaucukAyaniko vA jaalmH| myucukAyanyAH mlaucukAyanaH mlaucukAyaniko vA jAlmaH / 'vRddhAdhUni' (6-1-30) iti yUnImau pratyayau / vRddhagrahaNaM kim / / *kArikeyo jAlmaH / striyA iti kim / aupagavirjAlmaH / kSepa iti kim / gArgeyo mANavakaH / mAtuH saMvijJAnArtham *idamucyate // 87 // bhraaturvyH||6| / 1 / 88 // bhrAtRzabdAdapatye vyaH pratyayo bhavati / bhrAturapatyaM bhrAtRvyaH / zatrurapi bhrAtRvya ucyate sa upacArAt / ekadravyAbhilApazcopacAranimittam // 88 // IyaH svasuzca // 6 / 1 / 89 // bhrAtuzabdAt khasazabdAcApatye iyaH pratyayo bhavati / bhrAtrIyaH / svasIyaH // 89 // amAtRpitrAdeyaNIyaNau // 6 / 1 / | // 20 // mAtRpitRzabdAvAdI avayavau yasya svamuH khasrantasya tasmAt mAtRSvamRzabdAt pitRSvamRzabdAcApatye DeyaNa IyaNa ityetau pratyayau bhavataH / vacanabhedAnna yathAsaMkhyam / *maatRssvseyH| mAtRSvatIyaH / paitRSvaseyaH / paitRSvatIyaH / DittvAt DeyaNi antyasvarAdilopaH / mAtRpitrAdeH svasantasya grahaNAdiha na bhavati / paramamAtRSvasuspatyam / paramapitRSvasurapatyam / mAtRpitRzabdayorkakArAntayonirdezAt iha na bhavati / maatuHkhsrH| paituHsvasaH / mAtuHNvastraH / paituHpvastraH / atra 'alupi vA' (2-3-19) iti vikalpena patvam // 90 // shvshuraadhH||6|1 / 91 // zvazurazabdAdapatye yaH pratyayo bhavati / zvazarasyApatyaM zvazuryaH / 'saMbandhinAM saMvandhe' (7-4-121) / itIha na bhavati / zvazuro nAma kazcit tasyApatya zvAzuriH // 91 // *jAtau rAjJaH // 6 / 1 / 92 // rAjanazabdAdapatye jAto gamyamAnAyAM yaH pratyayo bhavati / rAjJo'patyaM rAjanyaH kSatriyajAtizcet / jAtAviti kim / rAjano'nyaH // 92 // *ksstraadiyH||6|1|93 // kSatrazabdAdapatye iyaH pratyayo bhavati jAtau gamyamAnAyAm / kSatrasyApatyaM kSatriyaH jAtizcet / *kSAtriranyaH // 93 // *manoryANau pazcAntaH // 6 / 1 / 14 / / manuzabdAdapatye ya aN ityeto pratyayoM bhalastatsaMniyoge ca *manuzabdasya SakAro'nto bhavati *jAtau gamyamAnAyAm / manorapatyAni manuSyAH maanupaaH| mAnuSI / jAtAvityeva / mAnavaH / mAnavAH / mAnavIH prajAH pazya / atra hi manorapatyamityetAvAnevArtho vivakSito na jAtistena yo'nto na bhavati / vRddhApatyavivakSAyAM tu lohitAdipAThAdyameva / mAnavyaH / iti / dRddhe'patye'dorAyani- 'sujAte ' kI / tato'nena Ne 'jAtiva Ni'-iti puvAve DInivRttau 'avarNavarNasya' iti ilopa / atra Na-ikaNapratyayayaurNitva glaucukAyana ityAdau vRddhezvaritArtha, na vAcyaM laucukAyanIbhAyaM ityatra 'taddhita- svaraddhi'-iti puMvaniSedhAdapi / yato'ya vRddhapratyayAntAditi bhaNanAt yUnImau pratyayau gviyAzca yuvatvAbhAvAdimau pratyayau na bhavata iti glaucukAyanIbhArya iti prayogo.pi Xma bhavati ||-kaarikey iti / kArikAyA apatyaM 'jyApUra' epaN / 'taddhitAkakopAntya'-iti puvacAbhAvaH ||-gaargyo mANavaka iti / nanvidda zepo'styevAnyathA mANava ityatra Natva PK na syAt / satyam / vyAkhyAnAt piturasavijJAne yatra mAtrA pyapadeza. sa ha kSepo gRyate / yastvanyathA sa nahi ||-dmucyt iti / pitA prakhyAta eva paraM palIvAhulye phasyA ayamityAi -mAtR--mAtA ca pitA ca mAtRpitarau / tAvAdI yasya zabdapradhAnatvAt nirdezasya 'A baMTe' iti na bhavati yonisayandhAbhAvAt ||-maatRpvsey iti / 'svasRpatyovA' iti vAlapi ||-jaatii-|| yadyapi jAtizabdA avyutpannA rAjanyAdayastathApyapatyArthasya vyutpattinimittatvAzrayaNena yapratyayasya ApatyatvAt 'taddhitayasvara'-iti prAptau rAjanyakamityatra 'na rAjanyamanuSpayo ' iti | niSedho yujyate ||-raajno'ny iti / rAzaH svAmino'patyaM vAraNo vA ||-ksstraa-1-kssaatrirny iti / yadi jAtirapatyasya na gamyate phitu kSatrasyApatyamityetAvadeva tata iyAbhAve Easil'bhata im' iti im ||-mno--mnushbdsyeti / atra pratyayasaMpanye upayuktAyA. pannamyA pavidhau paThIspatayA vipariNAma ||-jaatau gamyamAnAyAmiti / apatyAdhikArAdapaspe pratya Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ himarA 11 23 11 gAyau / manavaH / mAnayAnI | manuSyagAnupazabdAbhyAM rAtyasati cApatye'ye anabhidhAnAdapatye punaranyaH patyayo na bhavati // 94 // mANavaH kutsAyAm // / / 6 / 1 / 95 / / mANana iti manuzabdasyotsargake'pratyaye kutsAyAM gamAnA nakArA nakArAdezo nipAtyate / gano kutsitaM gUDhaM mANavaH // 95 // kulAdInaH || 6 | 1 | 96 / / kulazabdAntAyalA kuNAcAdapale InaH parayo bhanati / kulApatyaM kulInaH / parisapAhI kulaM nakulam tasyApatyaM bahukulInaH / kSAegakulInaH / etu ata iJaH adorAyacApavAdaH / ADhakulInaH / rAjakulInaH / atra 'anudApornavA (6-1-110 ) ityAyAnijota ina / ucara samAro pratiSedhAdiha kulAnAH kevalana kRpate // 96 // yeApasAro vA / / 6 / 1 / 97 // kulAndAntAtkevalAna kulazabdAdapatye ya kan ityetau pratyayo vA bhavataH tAbhyAM mukta Inatha na cet kulazabdaH samAro vartate / kulyaH kauleyakaH kulInaH / vAkulyaH vAkuleyakaH bahuhulInaH / asamAsa iti kim | AyakulInaH // 97 // duSkulAdeyaNa vA // 6 // 1 / 98 || duSkulazandAdapale eyaNa pratyayo vA bhavati / dauSkulegaH / duSkulInaH // 98 // mahAkuladAna / 6 / 1 / 99 / / mahAkulazandAdapale atra Inaj ityetau pratyayo vA bhavataH tAbhyAM gukke Inatha / mAhAkulaH / mAhAkulInaH / mahAkulInaH / mahetyAkAranirdezAt mahatAM kulaM mahatkulaM tasyApatyaM gahatkulIna iti Ina eva bhavati // 99 // kuryAdayaH || 6 | 1 | 100 // kuru ityevamAdibhyo'patye vyaH pratyayo bhavati / kauravyaH | akSarayavacanasyeha kurorgrahaNam / kSaNiyavacanAttu 'dunAdikurvitkozalAjAdAjya:' ( 6-1-118 ) ityanena vyaH / ayaM nAnayorvizeSaH / tasya dvizatvAt bahupu lup / kuraH / asya tu dvisaMjJAyA abhAvAt kauravyAH to yUni tikAdipAThAdAyanij / kauravyAyaNiH / asmAnAta iJ / tasya 'JidApAdaNijo: ( 6-1-140 ) ite lup / kauravyaH / kuruzabda atikAdiSyapi paThAte / kauravAgaNiH / utsAmaJ tu jyAyanibhyAM vAdhitaH kururAbdAdapatye na bhavati / zaGku, zAnyaH / bahuSu zAGkavyAH / sI zAGkayA / lohitAdau pAThAt paunAdau yatra sAGgavyaH / bahupu lup zaGkhavaH / so zAGkavyAyanI / kuru za 150a0la0 yo vizAgate jAtAviti prakRtipratyaparAmudAyavizeSaNaM na tu jAti pratyayArtha ityAda ||-ponto na bhavatIti / va sAmAnya siddha svAnapontA vidhIyate ityAha--anabhidhAnAditi / dAtumanya 'zipAyA iti anupAda iti manuSyamAnapada pittavAnabhidhAnAdarityartha / gadA tu matyamiti vadanabhayAdaprativAda nAtU / apratipAdAM ca 'AdhAt iti yatnavAn pratyayo bhavatIti / yato'traivApavivathAgAMtu hitAvipAThAta gnne|| kulI // kurava iti / ae afrda phoravyA paar iti / apAsyApi idayAtrAkotastA sAmAniti vaca bhAveSyate / vAnyamapatA eA utsAgara kA neti yatastatrota kurorapatyaM kaura iti vipAdAnavakAzatvAdbhavatIti // tato yUnitikAdipAThAt iti 'dunAdi iti yantAt tikArI hi orasasAha ra rASTra eva guNate iti vA // - phoravyAgadhiriti / kauravyazabdAt zraniyavacanAni utpannasya Ayanipratyayasya vAyAt ityanena cha na bhavati vidhAnasAma yat // asmAdyati de iti jyAntAt // - tikAdiSvapi payate iti / pariyavacanamANo vA tena pAvasAmadhyAMt kauravAyaNiripi bhavati // atha gaNa / zaphAnAmanyureiva prapodarAditvAda bhopa / zAkabhyo bhavati pandhAna karoti / matirasyAsti / pitari madhu pipriMga garaya vatyeva / danti tRn / kAThamakati Irayati 'kapha' iti / payate 'kocaka iti edakA sadana 'bhivAdaya. 'da // 11 // Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASI zakancha zAphama pathikArin matimava pitRmat pitRmantu vAn hanta hadika zalAkA kAlAkA erakA padakA khadAkA kezinI mati kavi hanti piNDI aindrajAlI dhAtuji vairAja kivAloNIpi gANakAra kezori kApijalAdi gargara hana majUpa avimAraka ajamArakacaphadaka kuTa kuTala murabhramaNAya zyAvanAya zyAvaratha zyAmaya zyAvamaya zyApatra zyAputra -satkAra valagIkAra karNakAra pathikAra bRhatIkAra vAntakSa ArdratA mUDha zAka ina sthakAra nApita takSan zubhra iti kuvAdiH / atra hanvantAnAM sAmAnyANo hRdikasya tu vRpaNyaNo'pabATo vyaH / zalAkAdInAM kezinyatAnAmeyaNaH / mAnupInAmale'No'pi / kezinIzabdasya strIliGgapAThAdeva puMvAvage na bhavati / kaizinyaH / puMliGgAnivRttyayasta pATho na bhavati / 'gAthividayikazipaNigaNinaH' (7-4-54) ityapatye'NyantyasvarAdeH *tumatipedhAt / kezinazabdAddhi jyavidhAne'N na saMbhavatyeva / bhatikavihantipiNDInAyaNaH / aindrajAlyAdInAM kApijalAdhantAnAmAyanaNaH / grgraadiinaaminH| tAnazabdasya zivAyaNA samAvezArthaH pAThaH, zubhrasyaiyaNA ||10||smaajH kSaniye // 6 / 1 / 101 // samrAj iskhetasmAt kSatriye'paye jyaH pratyayo bhavati / samrAjo'patyaM sAmrAjyaH kSatriyazcet / anyatrANeva sAmrAjaH / anye saamraajirityaahH| tatra saMmrATa vAhAdiSu draSTayaH // 101 // senAnsakArulakSmaNAdiJ ca // 6 / 1 / 102 // ronazabdAntebhyaH kAravaH kAriNastantuvAyAdayastadvA- 1 cibhyo lakSANazabdAcApatye iJ pratyayo bhavati vyaya / senAnta, hAriNiH / hAripeNyaH / vAripeNiH / dhAriSeNyaH / kAra, tAntuvAyiH / tAntuvAvyaH / tauravAyiH / tomavAyyaH / vAkiH / vArdhakyaH / kaumbhakAriH / kaumbhkaaryH| rathakAranApitatAbhyo 'ya eva nem kuvAdipAThAt / kurvAdau *jAtivAcina eva pAThAta rathakArAdinapItyeke / lakSNa, lAkSmaNiH / lAkSmaNyaH / RpitrapNyandhakakurubhyo'N DanyAptyUDantezyastveyaNa paratvAdAbhyAM vAdhyate / jAtaseniH / jAtaronyaH / vaissvkseniH| vaiSvaksenyaH / auSasoniH / aujasenyaH / bhaiNaseniH / bhaiysenyH| tantubAyyA apatyaM vAntuvAyiH tAntuvAyya ilAdi // 102 // suyAnnaH sauvIreSvAyanija // 103 // ghuyAmanazabdAtsauvIreSu janapade yo'rthasvAlin vartamAnAdagAye jAyanin pratyayo bhavati / sauyAgAyaniH / sIborebhyo'nyana sauyAmaH // 13 // *pApadAtimilatApaNazca // 6 / 1 / 204 // pANTAitizabdAdigantAnmimatazabdAca sauyoreSu janapade yo'rthastaliyartamAnAbhyAmapatye'Na AyaniJ ca pratyayau * kAyati // kaisA anyA santi / manyate pAvate manyAdityAdi / yadhyAt hanti / piNDate apa gaurAditvAt DayA piNDI / inda jalati tasyApatya, dhano rAzejAta tasyApatyam / virAjate tasyApatyam | dAmapuraguSNISa yasya tasyApatyam / gaNAn karoti tasyApatyan / phizorasthApatyam / kapijalAnAdatte tasyApatyam / garga rAti / hanti 'puta'-iti / 'khaliphali' iti maJjUSa / avInAmajAnA mAraka / dakAro dvi / ' nAmpupAntya '-isi ke kuTa / 'tRpiyapi '-iti kumcha / 'kapvaji' iti / sarpa gayati pharmaNo'N / zyASa pinaTa nayati / zyAba pilalo ratho yasya / zyAyante zyA gAukAstai pradhate / zyAvai piGgalaiH prathate / zyA gatyara paJca putro yasya / satya balabhI karNAnpandhAnaM vRitI karoti / vAntA ArdrA pakSA yasyA, muhyati sma / zakyate ArAdhayitum ||-gaapitaayniriti / paratvAt 'andArnivA' ityapi ||-phaishiny iti / puvAve na phaizya itti myAt sthite tu ' avarNavarNasya ' iti svarAdezasya sthAnityAt 'mopadaspa' iti na bhavati // yayatiSedhAt iti / ayamartha phezinazabdasyANi antyasvarAdilakSpratiSedho'mardhakaH syAt yayaramAtmya syAt ||-ronaant--haaripenniriti / 'etyapha ' iti patvam ||-jaativaacin paveti / rathakArazabdo'jAtivAcI jAsti iTasAda ||-paapttaahtimimtaa-|| pATena Arata. phANTena anAyAsasAdhyainaMti tu zAkadAyana / bhASyaphArastu yathAsakhyaM manyate / tato Nivasya prayojanaM pAndAThatAbhArya itpatra puvaniSedha / Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImarA // 12 // XXXXXXXXXXXXXXXXXXX**X**X**X**X*XX**X**X*XX************** bhavataH / pANTAhRterapatyaM yuvA sauvIragotra: pANTAhRtaH pASTAntAyanirvA / mimatasya maimataH maimatAyanirvA / sauvIreSvityeva / pANTAhRtAyanaH / ' yAvegaH ' ( 6-1-54 ) ityAyana / maimatAyanaH / natra naDAditvAt / anantaro maimatiH // 104 // #bhAgavittitArNavindavAkazApeyAnnindAyAmikaNvA // 6 // 2 // 105 // bhAgavitti tArNavindava AkAzApeya ityetebhyaH sauvIreSu vRddhe vartamAnebhyo yUnyapatye ikaNa pratyayo vA bhavati nindAyAM gamyamAnAyAm / bhAgavitterapatyaM yuvA ninditaH bhAgavittikaH bhAgavittAyano vA jAlmaH / sArNavinda vikaH tArNavindavirvA / AkazApeyikaH AkazApeyivI / nindAyAmiti kim / anyatra bhAgavittAyanaH tArgavindaviH AkazApeyiH ityeva bhavati // 105 // sauyAbhAyaniyAmundAyanivArSyAyaNerIyazca vA // / 6 / 1 / 206 // ebhya AyanivantebhyaH sauvIreSu vRddhe vartamAnebhyo yUnyapatye IyathakArAdikaNa ca pratyayo vA bhavati tAbhyAM yukte'N pratyayaH nindAyAM gamyamAnAyAm / suyAnno'patyaM sauyAmAyanistasyApatyaM yuvA ninditaH sauyAmAyanIyaH / sauyAmAyanikaH / sauyAmAyanirvA / aNo lup / yamundasyApatyaM yAmundAyaniH / tikAditvAdAyanin / tasyApatyaM yuvA ninditaH yAmundAyanIyaH / yAmundAyanikaH / yAmundAyanirvA / vRSasyApatyaM vArSyAyaNiH / dagukosalAdisUtreNa yakArAdirAyAnen / tasya vArSyAyaNIyaH / vArSyAyaNikaH / vAyaNirvA / kaJcittvanyebhyo'pIcchati / taikAyanerapatyaM yuvA taikAyanIyaH / nindAyAmityeva / anyatra sauyAmAyaniH yAmundAyaniH vArSyANirbhuvA / aNeva / 'JidArSANino: ' ( 6-1-140 ) iti tasya lup // 106 // *tikAderAyaniJ / / 6 / 1 / 107 // tika ityevamAdibhyo'patye Ayanin pratyayo bhavati / iyAderapavAdaH / taikAyaniH / kaitavAyaniH / tika kitava saMjJA bAla zikhA bAlazikha uraza zATya saindhava yamunda rUpya pUrNika grAmya nIla amitra gokakSya kuru devara daivara dhevara dhaivara devaratha taitila zailAla auraza kauravya bhauriki maulika caupayata caitayata caiTayata zaikayata kSaitayata dhvAja vata dhvAjavata candramas zubha zubha gaGga gaGgA vareNya vandhyA vimbA aruddha aruddhA Araddha vahAkA khalya lomakA udanya yajJa nIDa Arathya laDUva bhIta utathya suyAman ukhA khalvakA zalyakA jAjarU ghasu uras / iti tikAdiH / zAvyazabdo yananto ghyaNanto vA / zAvyAyaniH / yavantAdAyanaNevetyeke / zATyAyanaH / aurazazabdena kSatriyapratyayAntena sAhacaryAt kauravyazabdaH kSatriyamatyayAnta eva gRhyate / anyasmAdineya / tasya ca ' vidArSAdaNino: ' ( 6-1-140 ) iti lup / kauravyaH pitA / kauravyaH putraH / AyaniJastu 'abrAhmaNAt ( 6-1-141 ) iti prAptApi lup na bhavati vidhAnasAmarthyAt / nahIna Ayanika vA lupi kazcidvizeSaH / kauravyaH pitA / kauravyAyaNiH putraH || 100 || dagukozalakarmAracchAgavRSAcAdiH || 6 | 1 | 108 // dagu kozala karmAra chAga vRSa ityetebhyo'patye yakArAdirAyaniv pratyayo bhavati / dAgavyAyaniH / kauzalyAyaniH / janapadasamAnazabdAt kSatriyAt ' dunAdi ' - ( 6-2-118 ) ityAdinA dhya eva / kauzalya iti / kArmAryAyaNiH / chAgyAyaniH / vArSyAyaNiH mIyate paricchiyate kapitvena 'putapitta - iti / mayA lakSmyA manyate sma podarAditvAdvA // bhAga- // AkazApeyika iti / akaM dukhaM zapati aN aphazApasyApatya vRddhaM zubhAdibhya zyaN // - tikA - // saindhaveti / sindhuSu bhava ' kopAntyAcANa ' / nRnRsthAbhyAmanya / nari nRsthe tu vizeSavidhAnAtkacchAditvAdakam syAt / sindhurAbhijano nivAso'sya | 'sidhvAderam' vA // - zATyAyaniriti / zada rajA ac tasyApatyaM uddhama gargAderyeNa // - vidhAnasAmarthyAditi / upi hi akSatriyavacanasya kauravyazabdasya parihAre phalaM na syAt // ******************** pa0a0la0 // 12 // Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 // dvisvraadnnH||6|1|109|| dvisvarAdaNantAdapatye AyaniJ pratyayo bhavati / karturapatyaM kAtraH / tasya *kA yANiH / hattuH hAtraH / tasya haaynniH| pautraH / pautrAyaNiH / autsargiko'N / yAskAyaniH / zivAyaNa / dvikharAditi kim / aupagaviH / aNa iti kim / dAkSeH dAkSAyaNaH / plAkSeH plAkSAyaNaH / vRddhAdevAyaM vidhiH / adAttUttareNa vikalpa eva / aGgAnAM rAjA aanggH| tasyAGgiH AGgAyanirvA // 109 // avRddhAhornavA // 6 | 1 / 110 // aTaddhavAcino dUsaMjJakAupatye AyaniJ pratyayo vA bhavati / aamrguptaayniH| aamrguptiH| shaalguptaayniH| zAlaguptiH / vAyusthAyaniH / vAyurathiH / paJcAlAnAM rAjA pAnAlastasyApatyaM pAJcAlAyaniH / pAJcAliH / nApitasyApatyaM nApitAyaniH / nApityaH / pakSe nApitazabdasyej nAsti tadrAdhanArtha hi kurvAdipu tasya pAThaH / adbhAditi kim / dAkSeH dAkSAgaNaH / tAH plAkSAyaNaH / doriti kim / akampanasyApatyamAkampaniH // 110 // putrAntAt // 6 / 1 / 111 // putrazabdAntAt dusaMjJakAdapatye AyaniJ pratyayo vA bhavati / gAgIputrAyaNiH / gArgIputriH / vAsavadattAputrAyaNiH / vaasvdttaaputriH| pUrveNAyanitri siddha vacanamidamuttarasUtramAptakAgamAbhAvArtham / uttareNa ca kAgamo'pi / | evaM ca gArgIputrakAyaNiriti tAtIyIkamapi rUpaM bhavati / / 111 // *camivarmigAreTakArkaTayakAkalaGkagavAkinAcca kazcAnto'ntyasvarAt // 6 / 1 / 112 // carmin varmin gAreTa kArkavya kAka lar3A vAkina ityetebhyaH putrAntAca dusaMjJakAdapatye Ayanin pratyayo vA bhavati tatsaMniyoge caipAmantyasvarAtparaH kakAro'nto bhavati / cArmikAyaNiH / cArmiNaH / vArmikAyaNiH / vArmiNaH / 'saMyogAdinaH' (7-5-53) iti pratiSedhAdaNi antyasvarAdilopo na bhavati / gAreTakAyaniH / gAreTiH / karkaTasyApatyaM kArkavyaH / tasyApatyaM kArkaTyakAyaniH / kArkaTyAyanaH / yadA tvavyutpannaH kAvyazabdastadA pakSe iva / kArkaTiyaH / kaakkaayniH| kaakiH| laadduukaayniH| lADreyaH / lazabdaM kecidakArAntamicchanti / tanmate lADukAyaniH / lAGkiH / vAkinakAyaniH / vaakiniH| putrAntAdoH, gAgIputrakAyaNiH / gaagiiputriH| kakArasyAntyasvarAtparato vidhAnaM camivAmiNoH *nakArasya lopArtham / yadyevaM *parAdireva kriyeta / nanam / tathA sati pratyayasya vyaJjanAditvAtpuMvadbhAvo na sidhyet / carmiNyA apatyaM cArmikAyaNiH / varmiNyA apatyaM vArmikAyANaH // 112 // adorAyaniH prAyaH // 6 / 1 / 213 // adusaMjJakAdapatye AyaniH pratyayo vA bhavati prAyaH / glucukAyaniH / glaucukiH / mlucukAyaniH / mlaucukiH / ahicumbkaayniH| AhicumbakiH / tripRssttaayniH| traipRssttiH| zrIvijayAyaniH / vijayiH / adoriti kim / aupagaviH / raamdttiH| rAmadattAyaniH pitA / rAmadattAyaniH putraH / AyanijantAdaNo lup / pAyograhaNAtkacinna bhavati / dAkSiH / plAkSiH // 113 // rASTrakSatriyAtsarUpAdrAjApatye diraJ // 6 / 1 / 114 // kSatriyavAcisarUpAdrASTravAcino rASTravAcisarUpAca kSatriyavAcino yathAsaMkhyaM rAjani kSatriye'patye cAn pratyayo bhavati sa ca disaMjJaH / veti nivRttam / videdvisvarAdaNaH ||-kaatraayaanniiti / nAtmaNatvAt aAtmaNAt' iti na lup / evamuttareSyapi // camivarmigAre-11-antagrahaNAbhAve kasya pratyayatvaM syAt / tatadha lAdakakAyanirityA jyAdati - iti isvatvaM syAt / ata eva ca 'ananta paJcamyA pratyaya.' ityAntapadaNaM saphalam ||-kaarsy lopArthamiti / antyasvarAdelaoNpa iti patadhye'pi vizeSAbhAvAnaphArasya lopArthamityuktamiti dhAkaTaH // -parAdireveti / kathAdirityaiva kriyatA ki kazAnto'ntyasvarAditi guruNA sUtreNa / tatazra 'nAma sivyaJjane' iti padasaMjJAyA 'nAno nonasa ' ityanenaiva naTopo bhaviSyati |-adaa--raamdttaayniH | putra iti / vRdana rAmadattasyApatyaM 'advAdornavA' ityAyanim / tato yuvA uso'No Tup ||-raassttr--ceti nivRttamiti / apatye'nuvartamAne rAjanItyadhikAryasya bhaNanAt // Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI marA0 // 13 // hAnAM rASTrasya rAjA vaidehaH / vaidehau / videhAH / bahutve 'bahuSvakhiyAm' ( 6-1-124 ) iti lup | videhasya rAjJeo'patyaM vaidehaH / vaidehau / videhAH / evam *vAH / ai / ikSvAkavaH / pAJcAlaH / pAJcAlau / paJcAlAH / rASTratriyAditi kim / paJcAsya brAhmaNasya rAjA pAJcAlaH / ' tasyedam' ( 6-3-159 ) ityaN / paJcAsya brAhmaNasyApatyaM pAJcAli / sarUpAditi kim / surASTrANAM rAjA saurASTrakaH / Adarzasya rASTrasya rAjA AdarzakaH / dazarathasya kSatriyasyApatyaM dAzarathiH / tripRSTasya traidRSTiH / dvipadezAH 'deranaNo'vAcyabhargAde: ' ( 6-1-123 ) ityAdayaH // 114 // gAndhArisAlveyAbhyAm || 6 | 1 | 115 // gAndhArisAlveyazabdau ijJeyaNantau sarUpau rASTrasatriyavacanau / tAbhyAM rASTrAdrAjani kSatriyAdapatye an pratyayo bhavati saca dvisNjnyH| dulakSaNasya tryasyApavAdaH / vacanabhedo yathAsaMkhyanivRttyarthaH / gAndhArINAM rAjA gAndhAre rAjJeo'patyaM ca gAndhAraH / gAndhArau / gAndhArayaH / bahuSvajo lup / evaM sAlveyaH / sAlveyau / sAlveyAH / ekatvadvitvayostvapatyArthavivakSAyAmabrAhmaNAditi lup na bhavati vidhAnasAmarthyAt / anyathA jyavidhAvevAnayoH pratiSedhaH kriyeta / tathA pUrveNaitrAJ sidhyati // / 115 / / *purumagadhakaliGgazUra masadvisvarAdaN || 6 | 1 | 116 // purumagadhakaliGgaramasa ityetebhyo dvisvarebhyaztha zabdebhyo rASTravAcibhyaH kSatriyavAcibhyatha sarUpebhyo yathAsaMkhyaM rAjanyapatye cArthe driraNa bhavati / anyo'pavAdaH / purorapatyaM pauravaH / pauravau / puravaH / magadhAnAM rAjA magadhasyApatyaM vA mAgadhaH / mAgadhau / magadhAH / evaM kAliGgaH / kAliGgau / kaliGgAH / zauramasaH / zauramasau / zUramasAH / dvikhara, aGgAnAM rAjA aGgasyApatyaM vA AGgaH / aGgAH / vAGgaH / vaGgAH / sauhmaH / suhmAH / pauNDraH / puNDrAH / dAradaH / daradaH / bhArgaH / bhargAH / sAlvaH / sAlvAH / sarvatra bahuSu lup / purugrahaNamarASTrasarUpArtham / asti rAjA pururnAma na tu rASTram / tasyautsargikeNaivANA siddhe bahuSu lubarthamidamavidhAnam / anaiva siddhe'nvidhAnaM saMghAdyaNvAdhanArtham / tenAkaJ bhavati / pauravakam / mAgadhakam / kAliGgakam / zauramasakam / AGgakam / vAGgakam / anantAddhi gotrAt 'aJyavinaH' (6-3 - 172 ) ityaN bAdhakaH syAt // 116 // *sAlvAMzapratyagrathakalakUTAzmakAdiJ || 6 | 1 | 117 // sAlvA nAma janapadastadaMzAstadavayavA udumbarAdayastebhyaH pratyagrathakalakUTAzmaka ityetebhyazva rASTravAcibhyaH kSatriyavAcibhyazca sarUpebhyo yathAsaMkhyaM rAjanyapatye ca in pratyayo bhavati sa ca drisaMjJaH / udumbarANAM rAjA udumbarasyApatyaM vA audumbariH / udumbarAH / evaM tailakhaliH / tilakha ***********x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x*x**************** pa0a0la0 - aizvAka iti / 'sAravaizvAka' - iti uThopa // paJcAlasya brAhmaNasya rAjA pAJcAla iti / 'utsAde ' ityapyam na tatrApi rASTrasvarUpagrahaNAt // gAndhAri / -- ijJeyaNantau sarupAviti / gandhamiyatti aN / tasyApatyamim / sAlvAyA apatyam / 'dvisvarAdanayA' / apatyapratyayAntAvapyupacArAdvASTre vartate // - vidhAnasAmarthyAditi / natu gAndhAra ityA babhAve phalamasti yato lupte gAndhAririti syAt sthite tu gAndhAra sAlveya ityatra tu ki phalam / ucyate / atrApi sacAdivivakSAyAmaN upi tu 'gotrAdadaNDa ' - ityakam syAt / nanu dukhnaNatryasya vAdhanena vidhAnamida cAratArthamiti kuto vidhAnasAmarthyAdisyuktamityAha--anyathA jyavidhAviti / agAndhArisAlveyadunAdi kurvitkozalAjAdAjjya ityanayA yuktyA pratiSedhe kRte rASTradhatriyAdityanenAJ bhaviSyatItyarthaM // - puru - |- pauravakamiti / puroratyA aN chap / puruNA saghAdi 'gautrAdadaNDa ' - ityaviSaye na prAgjitIye ' - iti aNo chap nivarttate // - sAlvAM // udumbarA iti / undanti Adrabhavanti RcyA ' tIvara iti / yadvA ullaGkSitAmbarA prAsAdai -- pRSodara ' - ityAdinA nipAta // tilakhalA iti / tilA evaM khaLA yatra pracuratvAt / tiThA khalyante yatra ' gocara ' - iti nipAta tilai khalanti cA // 13 // Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laaH| mAdakAriH / *madrakArAH / yaugandhariH / yugandharAH / bhauliGgiH / *bhuliGgAH / zAradaNDiH / *zaradaNDAH / AjamIhiH / *ajamIDhAH / AjakandiH / ***ajakundAH / zvaudhiH / budhAH / iti sAlvAMzAH / *mAtyagrathiH / pratyagrathAH / *kAlakUTiH / kalakUTAH / AzmakiH / azmakAH / sarvatra bahupu lup / udumbarA stilakhalA madrakArA yugNdhraaH|| bhuliGgAH zaradaNDAva sAlkhAMzA iti kiirtitaaH||1|| ajamIDhAjakundabudhAstudumbarAdivizepAH / te'pi sAlvAMzA eva / pratyagravAdigrahaNamasAlvAMzArtham // 117 // *dunAdikurvitkozalAjAdAJ jyaH // 6 / 1 / 128 // dusaMjJakebhyo nakArAdibhyaH kuruzabdAdikArA- | ntebhyaH kozala ajAda ityetAbhyAM ca rASTravAcibhyaH kSatriyavAcibhyazca sarUpebhyo yathAsaMkhyaM rAjanyapatye ca yaH pratyayo bhavati sa ca drisaMjJaH / da. AmvaSThAnAM rAjA AmbaSThasyApatyaM vA AmbaSThyaH / aambsstthaaH| sovIrANAM sauvIrasya vA sauvIye: / sauvIrAH / evaM kAmbavyaH / kAmbavAH / dALaH / dArvAH / dvisvaralakSaNo'N paratvAdanena vAdhyate / nAdi, nipadhAnAM nipadhasya vA naipthyH| nipadhAH / naickyH| nicakAH / nepyaH / nIpAH / karUNAM kurorvA kauravyaH / kuravaH / it , avantInAmavantervA AvantyaH / avantayaH / kauntyaH / kuntayaH / vAsAtyaH / vasAtayaH / caidyaH / cedayaH / kAzyaH / kaashyH| kozalAnAM kozalasya vA kozalyaH / kozalAH / ajAdAnAmajAdasya vA AjAyaH / ajAdAH / ebhya iti kim / kumArI nAma janapadaH kSatriyA ca tato rAjanyapatye vAjeva bhavati / kaumAraH // 118 // *pANDoDyaN // 6 // 1 / 119 // pANDuzabdAdrASTakSatriyavAcinaH sarUpAdyathAsaMkhyaM rAjanyapatye cArthe DyaNa pratyayo bhavati sa ca drisaMjJaH / pANDUnAM rAjA pANDorapatyaM vA pANDyaH / pANDyau / pANDavaH / kathaM pANDavAH yasya dAsAH / tasya kSatriyasya rASTrasarUpasya ya Izyo janapado yazca tasya kSatriyasarUpasya rASTrasyezitA kSatriyaH sa eva gRhyate *patyAsatteH / atra tu kurakho janapadastasya rAjA pANDuriti zivAyaNa bhavati / DakAro'ntyasvarAdilopArthaH / NakAro vRddhinimitvadbhAvapratiSedhArthaH / paannddyaabhaaryH||119|| *zakAdibhyo drelap // 6 / 1 / 120 // zaka ityevamAdibhyaH parasya 2 pratyayasya lup bhavati / zakAnAM rAjA zakasyApatyaM vA zakaH / yavanaH / jataH / kampojaH / colaH / keralaH / AdhArayaH / vidhArayaH / upadhArayaH / apadhArayaH / muralaH / khasaH / zakAdayaH prayogagamyAH // 120 ||*kuntyvntH striyAm // 6 // 2 // 121 // kunti avanti ityetAbhyAM parasya dreyasya lup bhavati striyAmabhidheyAyAm / kuntarapatyaM strI kuntI / evama| vantI / striyAmiti kim / kauntyaH / gAva sa / prakRtaraNa TreluvijJAnAt svArthikasya JyaTo*'drisaMjJakasya na bhavati / *kauntI // 121 / / kurorvA // 6 / 1 / 122 // | bhavanti vA ||-mdrkaaraa iti / ma kurvanti / gipiNa'-iti aN / guga pArayati dhAradharca' kha ||-bhulikaa iti / labheridutau cAta ||-shrdnnddaa iti / zarai daNDayanti ||-ajamIDhA iti / ajaimiyante sma cha 'kArata vRtA' sa |-ajagudA iti / ajA evaM gudA yatra ||-caudhiriti / budhyante iti 'nAmpupAntya-iti ka // prAtyagrathiriti / pratyaya ratho yasya ||-kaalkuudiriti / kUTayanti ac / phalpapramAnA kUTA |-aashmkiriti / azmana kAyanti / 'Ato '-iti Da ||-te'pi sAlvAMzA eveti / avayavAvayavApyavayavino'vayava eva || dunAdi / kumArI nAma janapada iti janapadavAcakasya gaurAditvAt kSatriNavAcakAt 'jAterayAnta'-iti kI // kSatriyA ceti / nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi grahaNamiti nyAyAt kSatriyAsarUpasyApi graha ||-paannddo -||-pratyAsatteriti / ayamartha / yadi rASTrakSatriyayorekazabdavAcyasA bhavati tadAnI upaNa bhavati ||-shkaadibhyo-|| yavanAdiSu yathAyogaM 'rASTrakSatriyAt' ityanena 'purumagadha'-ityanena caamnnau| AdhAraya ityatra 'dunAdi'-jya ||-kuntyavate:-||-adisaMjJakasya na bhavatIti / prAkaraNikAprAkaraNikayo prAkaraNikamyaiva grahaNamiti nyAyAt // kauntIti / Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0laka zrIhamaza0 kuruzabdAtparasya dreyasya striyAM vA lup bhavati / kurorapatyaM strI kuruuH| kauravyAyaNI / 'kauravyamANDUkAsure' (2-4-70) iti DAyan // 122 // *drrmnno'maacybhrgaadeH|| 6 / 1 / 123 // prAnyAn bhargAdIMzca varjayitvAnyasmAtparasyAno'Nazca dreH striyAM lup bhavati / av , zUrasenasyApatyaM strI zUrasenI / evamapAcyA / aN , madrI / darata / matsI / neriti kim / autsI / aupagavI / drAvanuvartamAne punardrigrahaNaM bhinnaprakaraNasyApi Trelubartham / *pH| rakSAH / asurI / pazu rakSas asura iti rASTrasarUpakSAtriyavAcinaH / eSAmapatyaM saMghaH strItvaviziSTo vivakSita iti *aNoH *'zakAdibhyo drercha / (6-2-120 ) iti lupi punaH pAdilakSaNaH khArthiko'N / tasyApi *khiyAmanena lup / ajaNa iti kim / audumbarI / sAlvAMzatvAdin / amAcyabhargAderita kim / pAJcAlI / vaidehI / paippalI / mAgadhI / kAliGgI vaidarbhI / AGgI / vAGgI / saulI / pauNDrI / zauramasI / pAJcalAdayaH prAcyA rASTrasarUpAH kSatriyAH / bhargAdi, bhAgIM / kArUpI / bharga | karUpa / karUza / kekaya / * kazmIra / sAlva / susthAla / uraza / yaudheya / zaukreya / zaubhreya / ghArteya / dhArteya / jyAvAneya / trigata / bharata / uzInara / iti bhargAdiH / yaudheyAdijyAvAneyA tAnAM svArthikasyAbo TreH lup pratipidhyate / zyaudheyInAM saMghAdi yaudheyamiti saMghAyaNartham / lupi hi satyAmajantatvAbhAvAt saMghAdyaN na syAt / prakRtasya tu * *aJaH prasaGgAbhAvAt na pratiSedhaH / *bharatozInarazabdAvutsAdipu paThyate / tayorihopAdAnAt satyapyaNapavAde cetyasmin utsAdhanaM vAdhitvA *disaMjJaka evAJ * phantaraNatyAni bahavo mANayakA 'dunAdi ' iti vya / 'bahuppaliyA' ra // te zapajIvisaMghaH trItvaviziSTo vivadhita // 'pUgAdamukhyakAnnyo di ' ityadhikAre 'zajIvisaghAt ' iti jyaT / yadvA kunterapatya bahavo mANavakAste zakhajIvisagha sItvaviziSTo vivakSita / anena chapa / 'najAte kI / tataH zabajIvisadhAnnpaTa / 'avarNavarNasya bhaNaNeya-iti kI / SAI 'asya vyAm' 'nyajanAtaddhitasya' iti yaThopa ||-deranno-1-prshriti / parzarapatya caivo mANavakA 'purumagadha'-datyaN / zakAditvAllapi parzava te zakhajIvisagha zrItvAviziSTho vikSita / 'parvAdaraNa ' anena lup / 'vato'prANinA'-iti hun / evamuttarayorapi ||-annshoriti / parikSapto / 'purumagadha'-ityaNa amarAtu rASTrapatripAdana ||-shkaadibhy iti / pIve'pi prAcyatvAt 'deSaNa -iti na bhavati ||-striyaamnen laviti / lapmANagantAnA podInA prAcyAdAvapAThAt 'deraNaNa -ityanena cham bhavatyeva ||-lup pratiSidhyata iti / sA kimardhamityAha-yaudheyInAM saMghAdIti / / dhAyA apatpAni 'dvisvarAdanadhAH / yopayA zanajIvisadhA prItvaviziSTA vivakSitAH / 'yaudheyAdera / ' bhaNameya'-ti kI / yaudhayInA saghAdi saghAyaNa na syAditi na vAcyaM kRSi satyAmapi pratyayalopa iti agaH sthAnitvAt 'saghaghoSa ' ityaNeva bhaviSyati na 'gogAdadaNDa'-ityakam / yato 'dvigoranapatya ' ityatrAgiritikaraNAt 'svarasya' iti paribhASAyA anityatvam ||-prkRtsyeti / 'rASTravAtriya' iti viditasya |-anH prasaGgAbhAvAditi / bhamIpA rASTravatriyasvarUpatvAbhAve prAptyabhAvAdityartha / yadvA santi yaudheyAdayo rASTrasvarupavacanA para khiyA lurucyate / yaudhayAdayadhApatyapratyayAntA na punarapatye pratyayamutpAdayituM samardhA 'vRddhApUni ' iti vacanAt / triyAzca yuvasaMjJAniSedhAt / na vAcyamapatye mA bhavatu rASTrasarUpatvAt rAjanya bhaviSyati yatastadApi paratvAdaNaM bAdhitvA dusazatvAt 'dunAdi-iti jya eva syAt nAm / na ca vyaspAnena supasti ato'prAkaraNikaspaivApo uppratiSedha -bharatozInarazabdAviti / nanu bharatozInarazabdayo rASTrapatriyayAcitve utsAdipAThApatyapi disazamana bAdhitvANapavAde ceti vacanAdutsAyameva bhavati tasya ca disaMjJAyA abhAvAlluvabhAvAttayorupAdAnamanardhakam / ucyate / ata eva vidhAnAdutsAyana bAdhitvAyamaiva bhavatItyata Aha-bharatozInarazabdAvityAdi |-disNshk pavAJ bhavatIti / pradharma 'prAga jitAdaN' prApnoti tasya vAdhako Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ XXXXXXXXXXXXXXXXXKKKKKKKKKRACKEEKX bhavatIti jJApyate / tena bharatAnAM rAjAno bharatA uzInarANAmuzInarA iti rAjJi vihitasyASa *uttarasUtreNa lup siddhA bhavati / utsAdhaastu drisaMjJAyA abhAvAma syAta / nApi 'yavanaH-(6-1-126) ityAdinA prAptiH rAjJAmagotratvAt // 123 // bahuSvastriyAm // 6 / 1 / 124 // yantasya zabdasya bahapu vartamAnasya yo driH pratyayastasyAstriyAM lup bhavati / paJcAlAnAM rAjAnaH pazcAlasyApatyAni vA pazcAlAH / evaM puravaH / aGgAH / lohadhvaja eva lauhadhvajyaH / lauhadhvajyau / lohadhvajAH / bahuSviti antasya vizeSaNaM na nimittam / tatra hi paJcAlAnAM nivAsaH paJcAlanivAsaH, priyA baGgA yasya sa priyavaGgaH, aGgAnatikrAnto'tyA, paJcAlebhya AgataM pazcAlamayam , paJcAlarUpyam , lohadhvajamaya, lohadhvajarUpyamityAdau paJcAla aJ Ama nivAsa ityAdisthite 'antaraGgAnapi vidhIn vahirakA lupa vAdhate' iti bahuvacanasya lupi netRp na syAt / reriti pUrvavadeva bhinnamakaraNasyApi parigrahaH / bahuSviti kim / pAJcAlaH / lauhadhvajyaH / piyo bAGgo yeSAM te priyavAjhA ityatra na yantaM bahupu kiM tarhi samAsa iti lup na bhavati / matyayaH prakRtyAderiti niyamAddhi na samAso yanto bhavati / paJcAlasyApatyaM pAJcAlastasya tayo pityAni pazcAlA ityatra tu iji lupte'antameva bahuSu vartata iti ano'pi lup / 2H pratyayasya bahupu vartamAnasya *iti tu vijJAyamAne na syAt / akhiyAmiti kim / paJcAlasyApatyAni striyaH pAJcAlyaH / lauhadhvajyAH striyaH / paJcabhiH pAJcAlIbhiH krItaH paJcapaJcAla ityatra tu ikaNo lupaH pittvAt puMvadbhAvena strItvanivRttelup bhavatyeva // 124 // zyaskAdergotre // 6 / 1 / 125 // yaskAdibhyo yaH pratyayo vihitastadantasya bahutvaviziSTe gotre'rthe vartamAnasya yaskAderyaH sa pratyayastasyAstriyAM viSaye lup bhavati / yaskasyApatyaM yAskaH / yAskau / yaskAH / lAhyaH / lAhyau / layAH / zivAyaN / yaskAderiti kim / upagorapatyamopagavaH / aupagavau / aupagavAH / yAskAyanayaH / lAhyAyanayaH / gotra iti kim / zyAskAzchAtrAH / yaskasyApatyAni yaskAH, tatpratikRtayo yAskA ityatra gotre utpannasyApi pratyayasya nedAnIM tadantaM pratikRtiSu vartamAnaM gotra iti na bhavati / astriyAmityeva / yAskyaH striyaH / yaska *lahya adya ayasthUNa tRNakarNa bhalandana / ebhyaH zivAyaNo 'rASTrakSatriya '-ityam / idaM dvayamapi bAdhitvotsAditvAda prApnoti aNapavAde ceti vacanAditi sthite gaNapAThAt 'rASTrazatriya ' ityazeva bhavati // tenottarasUtreNeti / tenetyAdinA jJApakasiddhaM phalaM darzayati / uttarasUtraNati 'bahuvaSiyAm ' ityanena / na ca tasyApyanena niSedha / aba khiyAmityadhikArAt ||-naapi yatraja iti / ayamadha- / utsAyabhopi 'yazaNo'zyAparNa-ityAdinA chap bhaviSyatIti na vAcyam / tatra gotrAdhikArAdapatyasyaiva up bhavati na rAjAne vihitasyeti // -bhussvstriyaam-||-bhirkaa lup bAdhate iti / atra prakRteH pUrva pUrvamitpantaraGgatvaM nadikatvaM ca / nanu ve api lapI tatkathaM yAdhyavAdhakabhAvaH / ucyate / vipIniti sAmAnyabhaNanAt antaragA lup vAdhyate // iti tu vijJAyamAne na syAditi / yadApyevaM vivakSyate tadApi na bhavati / paJcAsyApatyAni paJcA|lA / bham , tepAmapatyaM guvA 'ata im / atra prathamasyAbho na lup 'na prAgjiyatIya '-iti niSedhAt / 'bhidArpa-dati iNi uple'pi na bhavati bahulAbhAvAt / tataH pAJcAla ityeva bhavati // -yaskAdeotre--yAskA iti / atra yadi gotre utpanasya pratyayasya viti vyAkhyAyeta tadAtrApi prApnoti gotre pratyayasyotpanatvAt na tvevaM vyAkhyAyate'pi tu pratyayAntasya gotre baTuSu | vartamAnasyati / tatazca neha pratyayAntaM gautrabahupe ki nadi prakRtipaTutva iti / atha yaskAdigaNo viniyate / yasyati 'niSka'-iti yaskA / uhi- sautraH / Thayati duSati 'zikya'-iti layaH / Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza lup / kharapa / asmaannddaadyaaynnnH| *bhaDila | *bhANDila | *bhaDita / *bhaNDita / ebhyo'vAdyAyanajaH / *sadAmatta *kambalahAra poMDhaka karNATaka piNDIjala vaka- pa0a000 // 15 // * saktha rakSomukha jaDAratha utkAza *kadumanya *kadukamantha vipapuTa nikapa (kiSakaH) kapakaH uparimekhala *kaDama akRza *paTAka kroSTupAda koSTamAya zIrSamAya sthagala *padaka varmaka / ebhyo'ta inaH / puSkarasad / asmAdvAhAdInaH / *vidhi *kudri ajavasti miJayu emyo gRSTyAdyeyajaH / iti yaskAdiH // 125 / / shyo'shyaaprnnaantgopvnaadeH||61|126|| yabantasyAantasya ca bahutvaviziSTe gotre'rthe vartamAnasya yaH sa pratyayastasyAstriyAM lup bhavati gopavanAdibhyaH zyAparNAntebhyo vihitaM varjayitvA / gopavanAdividAdhantargaNaH / gArgyaH / gAgyauM / gargAH / vAtsyaH / vAtsyau / vatsAH / vaidH| vaidau / vidAH / auH / auvauM / urvAH / gargamayam / gargarUpyam / azyAparNAntagopavanAderiti kim / gaupavanAH / zaigravAH / vaindvaaH| tAjamAH / AzvavatAnAH / zyAmAkAH / shyaaprnnaaH| kecittu maThararAjamA'vatAnA'zvazyAmyAkazabdAnapi gopavanAdiSu paThanti / mATharA ityAdi / zyAparNAntagrahaNaM kim / hAritaH / hAritau / haritAH / gopavanAdigrahaNaM kim / dhenavaH / dhainavau / dhenavaH / bahuvityeva / gaargyH| baidaH / vaidasya vaidayopityAni bidA ityatra tvibi lupte'jantaM bahuSviti lup / vidAnAmapatyaM vaidaH vaidI ityatra tvini lupte'vantaM na bahuSviti lupu na bhavati / ijapratya*yaviSaye'pyano lapa na bhavati 'na prAgjitIye svare (6-1-135) iti pratiSedhAt / vidAnAmapatyaM bahavo mANavakA vidA ityatra cAvantaM bahuSviti bhavatyeva / | kazyapapratikRtayaH kAzyapA ityatra yadyapi pratyayo gotra utpannastathApi tadantaM nedAnI gotrabahutve ka tarhi pratikRtiSviti lup na bhavati / astriyAmityeva / gArgyaH, Pos vaidyaH striyaH / paJcabhirgArgIbhiH krItaH paJcagargaH dazagargaH paTa ityatra vikaNo lupaH pitvAtpuMvadbhAvena *strItvanivRttelu / gotra ityeva / autsAzchAtrAH / utsAderan / pauna bhavAH / pautrAH / dauhitraaH| nAnAndrAH / 'puna putraduhitananAnduranantare'j' (6-1-39) / pArazavAH / 'parastriyAH parazuzvAsAvaNye' (6-1-40) ityaJ / kathaM miyo gAryo gAgyauM vA yeSAM te priyagAryA iti / atra hi yaantasya bahuviSayatvAt lup pAmoti / naivam / na yavantaM bahupu kiM tarhi smaasH| sa ca 'pratyayaH prakRtyAdeH' (7-4-115) * iti niyamAt yavanto na bhavatIti lup na bhavati / priyA gargA yasya sa priyagarga ityatra tu yajantasya bahutvAdbhavatyeva // 126 // kauNDinyAgastyayoH kuNDinAga| hyaH / ayasa sthaNA yatra / tRNavatkaNoM yasya / bhaThiNa ac bhaumandati nanyAditvAdana / 'bhaNdai chak ca vA' iti bhaDilaH / bhaNDilaH / bhaG 'puta'-iti bhaDitaH / bhaNDapate sma bhaNDitaH / sadA mAyati sma sadAmattaH / kambada irati kambalahAraH / parNavat Adako deyo'sya / kayaMte karNa. karNavadAdako bhezo'sya / rakavatsakthyasya / rovanmukha yasya / jahA ratho yasya / utkAzate an / ke mukha dadAti 'paka'-iti kaduH / ta majAti / 'mivami'-iti kaduka ta madhnAti / viSa puTati / mULe nirupanti ati / 'gocarasacara'-dati kapa kaapti| upari mekhalA yasya / kati 'sapAthi'-iti kaDamaH / kRzyati 'nAmpupAntya' iti ke kRzaH / paTati 'zApiti' iti paTAkaH / kopanA padyate 'padaruja -iti kroSTravatpAdau yasya / | kopTubanmApA yasya / zIrSa mimIte / pagedhage sthaga savAraka lAti / padapate padaka' / varma pae kApati / pupphare sIdati / vizat prauzane / 'taki-ityadhikAre ri vidhi kAdIyate kudriH| OM ajasyeva vastirasya ||-ptro'jhyaap-|-striitvnivRtte viti / yadA paJcabhiAMgIbhi kAMtA kama Thapa puvat tato pAyanayApaithayAp paJcagAmyA dazagAA itpeva bhavatIti nyAsa. / atra sUtre gaupavAdo dusajakAnA pUrvAcAryAnurodhAt pATha / yAvatA nAsti vizeSa / yato'mi kI satyAmapi na prAgjitIya-iti niSedhAt 'sAyopa -ityAdinANeva bhAjyam ||-kaunnddinyaag- // 15 // Kong Qi Zi Mi Mi Mi Mi Mi Mi *********************** Mi Mi Mi Mi Mi Mi Mi Mi Mi Mi ***********************Bi Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ stI ca // 7 / 1 / 127 // kauNDinya Agastya ityetayorvahutvaviziSTe gotre'yaM vartamAnayoryo'NazvAstriyAM lub bhavati tayozca kuNDinIagastyazabdayoH kuNDina agasti ityetAvAdezau bhavataH / Agastyazabdasya RSyaNantatvAt yajaJau na saMbhavataH / kuNDinyA apatyaM gargAditvAyam / ata eva nirdeshaatpuNkdbhaavaabhaavH| kaunnddinyH| kauNDinyau / kunnddinaaH| AgastyaH / Agastyau / agastayaH / pratyayalupaM kRtvAdezakaraNamagastInAmime AgastIyA ityevamartham / pratyayAntAdeze hi kRte agastizabdasyAderAkArasyAbhAvAt 'vRddhiryasya svareSvAdiH' (6-1-8) iti dusaMjJA na syAt / tadabhAve ca tannimitto 'dorIyaH' (6-3-31) itIyaH pratyayo'pi na syAt / yadA tu pratyayasya lub vidhIyate tadA svarAdAvIyapratyaye bhAvini 'na prAgajitIye svare' (6-1-135) iti pratiSedhAt pratyayasya lub na bhavati / tathA ca sati dusaMjJatvAt IyaH siddho bhavati / *kuNDinyAmavizeSaH / pratyayAntAdeze hi kuNDinazabdAdadusaMjJakAt 'tasyedam' ( 6-3-159 ) ityaNA bhavitavyam / pratya yasya tu lupi 'na prAgajitIye svare' (6-1-135) iti lupamatiSedhe satyAmapi dusaMjJAyAmIyapratyayApavAdaH zakalAditvAdajeva syAt ato na vizeSaH / astriyAmityeva / * kauNDinyaH, AgastyaH striyaH // 127 // *bhRgvgirskutsvsisstthgotmaatreH||6|1|128 // bhRgu aGgiras kutsa vasiSTha gotama atri ityetebhyo yaH pratyayastadantasya bahutvaviziSTe gotre'rthe vartamAnasya yaH sa pratyayastasyAstriyAM lub bhavati / bhArgavaH / bhArgavau / bhRgavaH / evamagirasaH / kutsAH / vasiSThAH / gotamAH / ebhyo'No lup / atrayaH / eyaNo lup / AkhiyAmityeva / bhArgavyaH AGgirasyaH AtreyyaH khiyH| bahuSvityava / bhArgavaH / AtreyaH / gotre ityeva / bhaargvaarchaatraaH| bhRgvAdIn yaskAdiSvapaThitvedaM vacanaM 'yekeSu SaSThayAstatpuruSa yajAdevA' (6-1-134 ) ityevamartham / anyathA *bhRgukulaM bhArgavakulamiti *na sidhyet // 128 // *prAgbharate bahusvarAdinaH // 6 / 1 / 129 // bahusvarAnnAmno ya iJ pratyayastadantasya bahutvaviziSTe'rthe mAggAne bharatagotre ca vartamAnasya yaH sa pratyayastasyAstriyAM lup bhavati / 1rakalambhiH / 1rakalambhI / kssiirklmbhaaH| paannaagaariH| pAnAgArI / pannAgArAH / mAntharepaNiH / mAnthareSaNI / manthareSaNAH / sarveSvata ijaH / bharata, *. yaudhiSThiriH / yaudhiSThirI / yudhiSThirAH / ArjuniH / ArjunI / arjunAH / auddAlAkiH / auddAlakI / uddAlakAH / ebhyo bAhAdInaH / prAgbharata iti kim / bAlAkayaH hAstidAsayaH / kathaM taulvalayaH tailvalayaH tailvakayaH ityAdiSu lub na bhavati / ucyate / yaskAdiSu puSkarasacchabdapAThAt / asya hi bahusvaratvAdanenaivenlope siddhe tadayoM yaskAdipATho jJApayati taulvalyAdInAmino lup na bhavatIti / bharatAH prAcyA eva teSAM pRthagupAdAnaM *mAggrahaNenAgrahaNArtham / tena yaudhiSTiriH pitA yoSiThirAyaNaH putra ityatra 'prAcyejo'taulvalyAdeH' (6-1-143) iti lup na bhavati / apare vAhuH / prAgagrahaNaM bharatavizeSaNam / kSIrakalambhAdayo vaizyAH mAgbharatAH / yudhiSThirAdayo rAjAna udagbharatAH / tatra prAgagrahaNAdudIcyabharateSu *rAjasu labU na bhavati / yaudhiSThirayaH / ArjunayaH / bharatagrahaNAttu styayoH--yo na saMbhavata iti / tenAsyANa eva dRcityarthaH ||-kunnddinyaamvishess iti / IyapratyayApekSamidamuktam avizeSa iti na pratyayAntare / yata pratyalope'pi hi 'na prAgjitIya' iti lopaniSedhe yAntAtvaNDinAnAmayaM saMpAdi- iti vivadhAyAmaNa bhavati tathAca kauNDinamiti bhavati / sapratyayAdeze hi bhayabhantAt 'gotrAdadaNDa-tpakam syAt tadA kauNDinakamiti bhavatpatto RC vizeSa // bhagvAhira--bhagukalamiti / bhUgorapatyamapatye vA RNaNa / bhArgavasya bhArgavayovA kulam // sidmaditi / tadA'yamAditvAt tatra hi yAdavetyuktam / tatadha 'yamamo'zyA- | parNa'-tyArabhya yeSA baTutve va teSAmephatvAdvitvayorapi up ||-praagbhrte-||-praaggrhnnenaaprhnnaamiti / apamargha / anyatra sUtre prAggrahaNena bharatAgrahaNamityAha-rAjasu lujha bhavatIti / Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0a0la zrImaza012 prAcyeva rAjasa na bhavati / mArasaMvandhayaH / bhAgavittayaH / bahusvarAditi kim / caiDUnyaH / pauSpayaH / kAzayaH / vAzayaH / isa iti kim / zAntanavAH // 16 // // 129 // vopakAdeH // 6 / 1 / 130 // upaka ityevamAdibhyo yaH pratyayastadantasya bahutvaviziSTe gotra vartamAnasya yaH sa pratyayastasyAstriyAM lup na bhavati vA / upakAH / aupakAyanAH / lamakAH / lAmakAyanAH / astriyAmityeva / aupakAyinyaH siyaH / upaka lamaka / AbhyAM naDAdyAyanaNo lup / bhraSTaka kapiSThala kraSNAjina kRSNandara piGgAlaka kRSNapiGgala kalazIkaNTha dAmakaNTha januka kanaka madAya apajagdha *aDAraka *vaTAraka patiloma *anuloma *matAna anupada a bhihita anabhihita khArIjA kazakarala zalAyala *kamandaka kamantaka *kavantaka piGghalaka *aDaDDaka *abavyaka pataJjala padakhala varNaka parNaka kaTherita / ebhyo'ta OM ijH| kupItaka / atra kAzyape'rthe 'vikarNarupItakAkAzyape' (6-1-75) ityeSagaH / anyatrejaH / lekhAbhUH / atra zubhrAdyeyaNaH / piSTa supiSTamasurakarNa karNaka papha jaTilaka adhiraka / ebhyaH zivAyagaH / *kaTheliti pataJjAla *kharIkhana / ebhya autasargikANaH / *ityupakAdiH // 130 // tikakitavAdI dvande // 3 / 1 / 131 // tikakitavAdiSu dvandvattiSu bahupu gotrApatyeSu vartamAneSu taikAyanikaitavAyanItyAdInAM yaH sa pratyayastasyAstriyAM lup bhavati / taikAyanayazca kaitabAyanayazca tikakitavAH |tikaayaaynilolup / aubjayaca kAkubhAva ubjkkubhaaH| unjAdinaH kkubhaacchivaaynnH| aurazAyanayazca lADUTayazca urazalaGkaTAH / urazAttikAdyAganija laDUyAt itrH| agnivezAzva dAzerakayazca agniveshdsherkaaH| zaNDilAca kAzakRtsnapaJca gnnddilkshkRtsnaaH| agnivezazaNDilAbhyAM gargAdiyaJaH dazerakakazakRtsnAbhyAM tvata inaH / 'vAnyena'-(6-1-133 ) iti yatro subdhikalpe prApte nityArthaH paatthH| aupakAyanAzca lAmakAyanAzca upakalamakAH / atra naDAdyAyanaNaH / bhrASTakayazca kApiSThalayazca bhraSTrakakapiSThalAH / kArNAjinayazca kArNasundarayazca kRssnnaajinkRssnnsundraaH| vAkharayazca bhANDIrathayazca vaGkharabhaNDIrathAH / pAhakayazca nArakayazca phknrkaaH| bAkanakhayazca khAgudapAriNaddhayazca vknkhsvgudprinnddhaaH| anyeSAM vAkanakhayazca khAgudayazca pAriNaddhayatheti tripdodvndH| (tA)lAinyazca zAntamukhayazca prAcyA bharatA dveSA vaizyA rAjAnaH / tato vaizveta vAcyeA chan bhavati na rAjasu / udIcyabharatA rAjAna evoccante te prAggrahaNAsa lum ||-copkaade // atha gaNa / upakAyati / kariva * sthalamA / kRSNamati 'vipita' iti kRSNamajinamaspa vA / apaTa jandha yasya apatti smAta vApajagdha / adatyac / aI edhikalAgUla miyarti aDArakaH / vaTArasya tulyo vaTArakaH / prAtegata lomAnagata lona 'pratyanvayAtsAmonna' pratiloma anuloma / 'tandhyadhi'-matAnaH / abhedadhAti anabhidhIyate sma 'zIrI :-iti / svArIvajayA yaspa / kamandati kamandakA / | phAntati kAntakaH / kauti kA kAmantati kAntakaH / 'pijimaji-iti pijUra / ti yatate aD ahamadati aDDakaH / aamavapti 'kIcaka'-iti avavvakaH / pato jaa patabalaH / paI jaThati 'mUThavibhujA-iti padabalaH / varNayati vargakaH / kaThena Irita kaDeritaH / 'kupe kina ' kuSItakaH / zobhana piSTaM yasya supiSTaH / masuravatkaNoM yasya masurakarNaH / Nake karNaka / jaTila papira ca kAyati badhirasya tulyo vA jaTilakaH badhirakaH / kaThamenamilyAt kaThelitiH / pato'sale pataJjaliH / kharI khanati kharIkhanaH / itpupaphAdi / parNakazabdasya pivacanasya zivAdau pAThAkriyAvacanAdata imeva / ata pAMti pharotIti vAkyam aA gage'rthabhedAnyAsakAraidirupAtta |-tikkitraadau-smaaskaale'pi bahutvAttitvAt 'yaSaNa'-iti paNo lapi bhagnivezAtra zaNDiyAti samAsaH ||-lumviklpe prApte iti / yoragnivezayApiTalazabdayauryagantaporityartha / ayaNantAnA tu azyantatvAta // Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ********* (tA) lAGkazAntamukhAH / eSu sarveSvata iJaH / upakalamakAH bhraSTrakakapiSThalAH kRSNAjinakRSNasundarA ityeSAmupakAdivadvadvArthaH pAThaH dvandve tvayameva nityo vidhiH / tikakitaba ubjakakubha urazalaGkaTa agnivezadazeraka zaNDilakazakRtsta upakalamaka bhraSTrakakapiSThala kRSNAjinakRSNasundara varabhaNDIratha pahakanaraka bakanakha svagudapariNaddha (tA)lazAntamukha / iti tikakitavAdiH // 131 // yAdestathA || 6 | 1 | 132 // *yAdipratyayAntAnAM dvandve'bahuSvartheSu vartamAne yaH sa vyAdimatyayastasya lup bhavati tathA yathApUrvam / vArkeya lauhadhvajya kaNDIzya ko dhvajakuNDIdRzAH / atra 'DhakANyaN ' ( 7-3-64 ) iti TeNyaNaH ' pUgAdamukhyakAJjyo driH ' ( 7-3-60 ) iti vyasya ' vAhIkeSvabrAhmaNarAjanyebhyaH ' ( 7-3 - 63 ) iti yazca lup / AGga vAGgaya sauAtha aGgavaGgamAH / atra dvikharalakSaNasyANaH / evaM gargavatsavAjAH / atra yatraH / vidagargayaskAH / avAtro yajo'Nava / tatheti kim / yAskalAyAcchAtrAH / atra ' tasyedam ' ( 6-3 - 159 ) ityaNo lup na bhavati 'yaskAdegotre ' ( 6-1 - 125 ) ityana gotre utpannasyeti pratyayasya vizeSaNAt / gArgIvatsavAjAH / atra vatsavAjayoreva yatro lapUna gArgI ityatra tatrAstriyAmiti pratiSedhAt / zaivagaiH pavanAH / atra ' azyAparNAntagopavanAdeH' iti pratiSedhAt aJo lup na bhavati / vAlAkihAstidAsayaH / atra prAgbharati vacanAt aprAgbharate na bhavati / *vyAdigrahaNamagotre'pi yathA syAdityevamartham / avadarthaM vacanam // 132 // *vAnyena || 6 / 1 / 133 // yAderanyena saha dyAdInAM dvandve bahuSvartheSu vartamAne yasa vyAdipratyayastasya tathA vA lag bhavati yathA pUrvam / aGgavaGgadAkSayaH / AGgavAGgadAkSayaH / gargavatsaupagavAH / gArgyavAtsyaupagavAH / bhRguvatsAgrAyaNAH / bhArgavavAtsyAgrAyaNAH / gargakazyapagAlavAH / gArgyakAzyapagAlavAH / pUrveNa nitye prApte vikalpArthaM vacanam // 133 // yekeSu SaSTyAstatpuruSe | devI || 6 | 1 | 134 // SaSThItatpuruSe yatpadaM tasyAH paSThayA viSaye dvayorekasminvartate tasya yaH sa yatrAdiH pratyayastasya tathA vA luk bhavati yathA pUrvam / gArgyasya gArgyayorvA kulaM gargakulam / gArgyakulam / evaM vidakulam / vaidakulam / agastikulam / Agastyakulam / bhRgukulam / bhArgavakulam / vyekeSviti kim / gargANAM kulam gargakulam / paSThacA iti kim / gArgyahitam / paramagArgyaH / payA iti tatpuruSasya vizeSaNena pratipadoktasyaiva paSThItatpuruSasya parigrahAdi na bhavati / gArgasya gArgyayorvAntargataH antargogyaH / * prAtyava ' - ( 3-1-47 ) ityAdinA samAsaH / keSvityasya paSThayA iti vizeSaNaM kim / devadattasya gArgyaH devadattamAH / devadattagAgyauM / tatpuruSa iti kim / gArgyasya samIpamupagArgyam / yatrAderiti kim / AGgakulam / yAskakulam // 134 // - yAdestathA // cAdipratyayAntAnAmiti / 'bahupavizamityArabhya ye kecana dopanIyAH pratyavAste prAdayo jJeyAH / 'dezyaNa' ityanena tu ekala dvitvavatvasAmAnye tAnenApi tathaiveti na tatrAsya kacidupayogo'to 'paTuniyAm' ityArabhyodAhiyate // prayApUrvamiti / pUrvapratyayAntabahutve yasya chan bhavati dvandve bahutve'pi tasyaiva bhavati yasya na bhavati tasya na bhavatyaiva yasyAdezena saha tasyAdezena sadaiva yasya vikalpastasya vikalpa evetvarthaM // yAdigrahaNamagotrepIti / natu tatheti bhaganAveza pUrva bahu kA teSAmeva bhaviSyati kiM vyAdigrahaNenetyAha // ayamarthaM / yadi kyAdigrahaNaM na kriyeta tadA yaskAdegAMtre' ityato gotra ityanuvartamAne gotra evaM upsyAt yathA aGgavaGgamdA iti nAgotre yathA devakuNDIzA iti // - vAnye // vikalpArthamiti / pUrveNa 'yAde' iti sAmAnyabhaNanAdatrApi siddhe yatrAnyena saha dvaMdva tatrAnena vikalpa evetyartha // oke -- // - prAtyavetyAdinA samAsa iti / bAhulakAda pAntena samAsa / yatastatra paJcamyantA **XXXX Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trIno0 *na prAgjitIye svare // 6 // 1 / 135 // gotra iti vartate / gotre utpannasya bahuSu yA luyuktA sAmAgjitIye'rthe yo vidhIyate svarAdistaddhitastasmina *|| "pa0a0la. viSayabhate na bhavati / gargANAM chAtrAH gArgIyAH / 'vAtsIyAH / AtreyIyAH / AgastIyAH / khArapAyaNIyAH / hAritIyAH / prAgajitIghe iti kima / Atrebhyo hitaH atIyaH / agastIyaH / gargIyaH / vatsIyaH / svara iti kim / gargabhya AgataM gagemayam / gagerUpyam / nidAnAmapatya yavA baiTaH baiThAvitvA tu ini viSayabhUte'nena pratiSedhaH / iastu lupi satyAmanantaM na bahuSu vartate iti lupaH prAptireva nAsti / yatra svasti tatra bhavatyeva / vidAnAmapatyAni 12 vidAH / atheDha kasmAna bhavati atrINAM bharadvAjAnAM ca vivAhaH atribharadvAjikA vasiSThakazyapikA bhRgvAbhirasikA kutsakuzikiketi / ucyate / pratyAsatteryasya pratyayasva lup pratiSidhyate tallopipratyayAntAdeva vidhIyamAne kharAdau pratiSedhaH / atra dvandvAdvidhIyate na tallopipratyayAntAditi pratiSedho na bhavati / * gargabhArgavikA (6-1-136 ) ityuttarasUtraM vA niyamAthai vyAkhyAyate / gargabhAgavikAyA anyatra dvande raddhe yUni vA pratiSedho na bhavati / gotra ityeva / kuvalyAH phalaM kuvalam / For tasyedaM kauvalam // 135 // gargabhAgevikA // 6 / 1 / 136 // gargabhAgeviketi dvandvAt prAjitIye vivAhe yo vidhIyate'kal pratyayastasmin aNo luppatiSadho nipAtyate / gargANAM vRddhAnAM bhRgUNAM vRddhAnAM yUnAM ca vivAho gargabhArgavikA / atribharadvAjikAdivaprAptaH pratiSedho nipAtyate // 136 / / yUni lup // 6 // 2 // // 137 // yUnyapatye vihitasya pratyayasya prAjjitIye svarAdau pratyaye viSayabhUte'nutpanna eva lupa bhavati / lupi satyAM yo yataH pAmoti sa tata utpadyate / pANTAhatasyApatyaM paannttaahRtiH| tasyApatyaM yuvA paannttaahRtH| 'pANTAdatimimatANNazca (6-1-204) ti NaH / tasya chAtrA itei pAmjitIye svarAdau cikIrSite Nasya lup / tata iantaM prakRtirUpaM saMpannama iti 'vRddhenH| (6-3-28) ityaJ bhavati / paannttaahRtaaH| bhagavittasyApatyaM bhAgavittiH tasyApatyaM yuvA bhAgavitikaH / ' bhAgavittitANavi ndava'--(6-1-105) ityAdinA ikaNa / tasya chAvA iti pUrvavadikaNi nivRtte'J / bhAgavitAH / vRSasyApatyaM vAyoyaNiH / *tasyApatyaM yuvA vaayinniiyH| 2 'sauyAgAyani-(6-1-106 ) ityAdineyaH / tasya chAtrA iti pUrvavadIyasya lupi 'dorIyaH' (6-3-31) itIyaH / vArSyAyaNIyAH / kapijalAdasyApatyaM kApejalAdistasyApatyaM yuvA kApijalAdhaH / kurvAditvAt jyaH / tasya chAtrAH pUrvavata vyasya lupi 'vRddhejaH' (6-3-28) ityaJ / kApijalAdAH / glukasyApatyaM glucukAyaniH tasyApatyaM yuvA glaucukaaynH| autsargiko'N / tasya chAtrA iti pUrvavadaNo lupi punaH zaiSiko'Neva bhavati / glaucukAyanAH / svara ityeva / pANTA hRtamayam / vAAyaNIyarUpyam / mAgjitIya ityeva / bhAgavittikAya hitaM bhAgavittikIyam // 137 // zvAyanaNAyanioH // 6 / 1 / 138 // AyanaNa dantaireva samApta ukta ||-n prA--gArgIyA iti / nanu gArgIyA ityAdau vipayanyArUpAnAdutpane pratyaye pazAhopa kadha na bhavati / ucyate / viSayavyAkhyAnena dhaikAlyamapi gRlAte / tena yo vartaKA te yo bhUto yA bhAvI tasmin sarvasmin na lopo bhavatItyartha // tallopipratyayAntAditi / sa TopI pratyayo'nte papa tasmAditya ||-grgbhaargviketyuttrsuutr veti / ydaa| | kathit pratyApattimamanyamAno daukate tadevapattaram / yadA padA dadvapadAnA kukuTamapavityAdivat kRtsnamAdezalaM vivaSayate / padA yadA dadvAtparaM pada bhUyamANaM pralokamabhisaMbadhyate tadA evamuttaram ||rg-||grgsy pani gAAyaNAnAmiti prApnotIti gargANA ravAnAmityevAda / bhUgostu punyapi 'gidArthAt '-iti tuciti ganA cetyAha ||-yni-- // 17 // | tasyApatyaM yuveti // vAAyaNe sauvIradezasthasyApatyaM vA ninditaH / vAAyaNIyA iti / na vAcyaM 'prasthapura 'tyakA prAptiyaMtastena dezavAcakAdbhavatIti // vAya-|| CERENEkkkiteRekkKXEMEREKKINEKKKKKREKKKKRKERC*. Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayanijazca yUnyapatye vihitasya prAjitoye svarAdau pratyaye viSayabhUte lub vA bhavati / gargasyApatyaM gArgyaH tasyApatyaM yuvA gAryAyaNaH / 'yazriyaH' (6-1-54) ityAyanaN / tasya chAtrA gAgIyAH gAAyarNAyA vA / 'dorIyaH' (6-3-31) itIyaH / cidakasyApatyaM caiGkiH tasyApatyaM yuvA caiDAyanaH / tasya chAtrAH caiGkIyAH caigayanIyA vaa| AyanivaH khalvapi / hoturapatyaM hautraH tasyApatyaM yuvA hautraaynniH| 'dvisvarAdaNaH' (6-1-109) ityAyanin / tasya chAtrAH hautrIyAH hautrAyaNIyA vA / 'dorIyaH' (6-3-31) itIyaH / AyanaNo Nita upAdAnAt bitaH pUrveNa nityameva lup / atrerapatyamAtreyaH / tasyApatyaM bhAradvAjo yuvA AtreyAyaNaH / 'AtreyAdAradvAje' (6-1-52) ityAyanam / tasya chAtrAH AtreyIyAH // 138 // *drIlo vA // 6 / 1 / | 139 // *mAgjitIye svara iti nivRttam / disaMjho ya ij tadantAtparasya yuvapratyayasya lub vA bhavati / udumbarasyApatyamaudumbariH / 'sAlvAMza'-(6-1-117) | ityAdineJ / tasyApatyaM yuvA audumbariH audumbarAyaNo vA / 'yajinaH' (6-1-54) ityAyanaN / digrahaNaM kim / dAkSerapatyaM daakssaaynnH| ina iti kim / aGgasyApatyamAGgaH / 'purumagadha' ('6-1-116 ) ityAdinA aN / tasyApatyamiti 'dvisvarAdaNaH' (6-1-109) ityAyaniJ / tasya |' abrAhmaNAt (6-1-141) iti nityaM lup / AGgaH pitA / AGgaH putrH| 'abrAhmaNAt' iti nityaM lupi prAptAyAM vikalpArthaM vacanam / / 139 // ||jidaarssaadnnioH // 6 / 1 / 140 // bit ArSazca yo'patyapatyayastadantAtparasya yuvapratyayasya aNa inazca lup bhavati / vacanabhedAyathAsaMkhyAbhAvaH / jitaH, tikasyApatyaM taikAganiH / tikAderAyanin / tasyApatyamautsargiko'N / tasya lup / taikAyaniH pitA / taikAyaniH putraH / vidasyApatyaM vaidaH / vidAditvAdaJ / tasyApatyam 'ata' (6-1-31) itIJ / tasya lup / vaidaH pitA / vaidaH putraH / kurorapatyaM kauravyaH / 'kurvAdervyaH' (6-1-100) / kauravyasyApatyam 'ata ib' / (6-1-31)tasya lup / kauravyaH pitA | kauravyaH putraH / tikAdipu aurazazabdasAhacaryAt kauravyazabdaH kSatriyagotravRttirvijJAyate ayaM tu brAhmaNagotravRttiriti ata AyaniJ na bhavati / ApAta , vAsiSThaH pitA / vAsiSThaH putraH / vaizvAmitraH pitA / vaizvAmitraH putraH / RSyaNantAdib tasya lup / AtreyaH pitA / AtreyaH putrH| 'ito'nijaH' (6-1-72) ityeyaNantAdin / tasya lup / bidASAditi kim / aupagavaH pitA / aupagaviH putraH / autsargikANantAdin / kauhaDaH pitaaH| kauhaDiH | putraH / zivAyaNantAdin / aNijoriti kim / dArapatyaM daakssaaynnH||140|| abrAhmaNAt // 6 / 1 / 141 // abrAhmaNavAcino vRddhapratyayAntAni vihi-* tasya pratyayasya lup bhavati / aGgasyApatyamAGgaH / 'purumagadha'--ityAdinAN / tasyApatyaM 'dvisvarAdaNaH' (6-1-109) ityAyanim / tasya lup / AGgaH pitaa| AGgaH putraH / evaM saumaH pitA / saumaH putraH / magadhasyApatyaM mAgadhaH / 'purumagadha'-(6-1-116) ityAdinAN / tasyApatyam 'aMta in' (6-1-31) / tasya lup / mAyadhaH pitA | mAgadhaH putraH / evaM kAliGgaH pitA / kAliGgaH putraH / zauramasaH pitA / zauramasaH putrH|| -72) ityeyaNantAda pitA / vAsiSThaH putraH vAdI aurazazabdasAhacaryAyo / 'kurdiyaH vidasyApatyaM vaiduH / vidasaMkhyAbhAvaH / citaH" / -caidIyA iti / 'deza ' ityam na bhavati 'na dvivarAt' iti pratiSedhAt ||-driimo-||-praagjitiiye svara iti nivRttamiti / asya sUtrasya karaNAt / anyadhemantAt AyanaNaiva bhAvyamiti pUrveNaiva siddha ida na kuryAt / nanvAyanaNaiva bhASyamiti na vAcyaM yata udumbaraspApatyaM zrI im / nu tehI tadA byantAt 'gyApUru' iti eyaNa prApnoti iti prAgjitIye svarAdI pratyaye patadvinA khopo na prApno Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vImeza0 // 18 // tathA nAkulaH pitA / nAkulaH putraH / sAhadevaH pitA / sAhadevaH putraH / vAsudevaH pitA / vAsudevaH putraH / AniruddhaH pitA / AniruddhaH putraH / rAnsaH pitA / rAndhasaH putraH / vAphalakaH pitA / zvAphalkaH putraH / ebhyaH 'RSiNNyandhakakurubhya: ' ( 6-1-61 ) ityaN / tata iJo lup / bhANDIjADiyaH pitA / bhANDInA yaH putraH / kArNakhAriH pitA / kArNakhAriH putraH / mAyUriH pitA / mAyUriH putraH / kApiJjaliH pitA / kApiJjaliH putraH / atrAta imitIm / Ago / / zuH putraH / kulInaH pitA / kulInaH punaH / anejo lupU / atrAhmaNAditi kim / gArgyaH pitA / gArgyAyaNaH putraH // 141 // *lAdeH // 3 / 1 / 142 // pailAdibhyo yUni vihitasya pratyayasya lum bhavati / brAhmaNArthamaprAcyArtha vacanam / pIlAyA apatyaM pailaH / ' pIlA sAlvAmaNDUkAdvA ' (6-1-68) ityag / tasyApatyaM 'dvisvarAdaNa:' ( 6-1-109) ityAyaniJ tasya lur / pailaH pitA / pailaH putraH / zalaGkora patyaM zAlaGkiH / 'zAlakyaudi' - ( 6-1- 37 ) ityAdinA nipAtanAt / tasyApatyaM 'yatriNaH ' ( 6-1-54 ) ityAnayaN / tasya lup / zAlaGkiH pitA / zAlaGki putraH / paila zAlaGgi *sAtyaki 1 *sAtkAmidanyadaci audamajji audavaji audabhRjji audamedhi audazuddhi audakazuddhi devasthAni paiGgalaudayani rANi rAhakSiti mauliGgi audgAhamAni aujahAna aujahAni / iti pailAdiH // 142 // mAcyeo'tavalyAdeH // 3 / 1 / 141 // mAcyagotre ya iJ tadantAtcaulvalyAdivarjitAva yUnyapatyetasya pratyayasya bhavati / brAhmaNArthaM vacanam / pAnnAgAriH pitA / pAnnAgAriH putraH / mAntharepaNiH pitA / mAntharepaNiH putraH / reafter fear | kSairaefbhaH putraH / ' ata iJ ' ( 6-1-31) tato ' yaniJaH ' ( 6-1-54 ) ityAyanaN / tasya lup / prAcyagrahaNaM kim| dAkSiH pitA / dAkSAyaNaH putraH / ina iti kim / rAghavaH pitA / rAghavaH putraH / taurakhalyAdivarjanaM kim / taulvaliH pitA / taulvalAyaniH putraH / taicaliH pitA / taikhalAyanaH putraH / dAlIpiH pitA / dAlIpAyanaH putraH / atra dilIpazabdasyAta eva nipAtanAdivi vRddhirAkAraH / : apare dalIpa iti prakRtyantaramAhuH / tauli taikhali taiyaki dhAraNi rAmaNi dAlopi daivoti daivamati daivayajJi prAyaiti prAdAhati cApha totyetadarthaM kahanA bharati savana yatadarthaM svAtA ni uriyA idaM kuryAt // cailaa-|| paiAdigo vimiyate / satyaM kAyati tasyApatyaM sAtyakiH / satyaMzabdo makArAnto'vyayo'sti satyaM kAmayate 'zIkAma' pApazya sAtyakAmi / udakamiti pani aghi unyAyA apatyaM cAdiSu / yadA tu udanyazabda kristadA satyapi tikAdile apavAdaviSaye kvacidutsagaoN'pi itIva / udaJcatIti kip / dAdAcApi nopana udayo'patya vAhAdINi audani / udakena bhajAti 'nAmnyuttarapada' - iti udabhAva / udake prajati udakaM vA prajati / udakaM bhRjati / mUlavibhujAdaya / udakasya megha / uda u / sAyA bhane udAdezAbhAve sati udakaddha / tichatyA sthAna devAnA sthAnam / udayate udeti vA nanyAdilAdane pisareear piGgalodayana / raNatyaca raNa / rakSita iti cintyam / 'bhaleritau ca' iti mukhiGga / udrAite Anazi udgAdamAna / ujidIte AnAza unidAna / umar3e 'tatra kAnau' iti ujjahAna / sarvatra apatyArthe ata iNiti imeva // - prAcye ||tauyaadinno vicAryate / tuNa 'tulyadeva' - iti tulya / tiyara jehne| tijati 'tullaka' iti nipAtanAt tipalaH / tiruti 'phacika - iti tilvakaH / dharati nanyAditvAdane dharaNaH / ramate ramyAdilAdanAdi ramaNaH / ' dalerIyo diD ca ' iti dilIpaH / eke tu idAdezaM na manyante / tanmate igi nipAtanAbhAve'pi dIpaprakRti siddhA / devena uttaH / devena manyate sma devamataH / devenejyate devayazaH / prakaTIkate 'kacit' iti ke prada / tenAdanyate sma pradAnaH pradadAti / 'upa' iti pra tenAdanyate sma pradazahata / capati 'kIcaka' - iti caphaTTakaH / | pa0a0la // 18 // Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Asuri pauSkarasAdi AnurAHti Atuti naimizri naimili namizi Azi vAndhaki yAsi bAddhaki AsinAsi Asivaddhaki cauGi pauSpi AhiMsi vairAka vailaki | vaizIti vaihati vaikarNi vArkali kAreNupAli / iti taulbalyAdiH // 143 // // ityAcArya zrI hemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnukhAsanavRhadvRttau SaSThasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH // 6 // 1 // zrIvikramAdityanarezvarasya tvayA na kiMcit prakRtaM narendra || yazAMsyahArSIH prathamaM samaMtAtkSaNAdbhAGkSIratha rAjadhAnIm // 1 // // dvitIyaH pAdaH // * rAgAdo rakte // / 6 / 2 / 1 // zuklasya varNAntarApAdanamiha raterarthaH / rajyate'neneti rAgaH kusumbhAdiH / rAgavizeSavAcino nAmnaSTa iti *tRtIyAntAdraktamityetasminnarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / kusumbhena raktaM vastraM kausumbham / evaM kASAyam / kauGkumam / mAJjiSTham | hAridram / mAhArajanam / |vAdhikArAtpakSe vAkyaM samAsazva bhavati kusumbhena raktam kusumbharaktam ityAdi / rAgAditi kim / caitreNa raktam pANinA rktm| rAgazabdena prasiddhA eva kusumbhAdayo rAgA gRhyante / teneha na bhavati / kRSNena raktam / lohitana raktam / pItena raktamiti / ete hi varNA dravyavRttayo na tu rAgAkhyAH / kathaM kApAyau gardabhasya kaNa hAridra kukuTasya pAdAviti / kApAyAviva kApAyau hAridrAviva hAridrau ityupamAnopameyabhAvena tadguNAdhyAropAdbhaviSyati // 1 // lAkSArocanAdikaN // 6 // 2 / 2 // lAkSArocanA ityetAbhyAM tRtIyAntAbhyAM raktamityetasminnarthe ikaN pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / lAkSayA raktaM lAkSikam / rocanayA raktam raucanikam // 2 // + zakalakardamAdA / 6 / 2 / 3 // zakala kardama isetAbhyAM tRtIyAntAbhyAM rAgavizeSavAcibhyAM raktamityetasminnarthe ikaN pratyayo vA bhavati / asurasyApatya bAhlAdi / puSkare sIdati bAhlAdi / anurahati zatari bAhlAditvAt / AnUyate sma Anuta / niyamena mizrayati aci nimizra / raspa latve nimilaH / niyamena | mezatIti nimiza. / asyati asatIti vA asaH / ' dRkRnusR ' - iti bandhakaH / yasyati yasaH / baddha kAyati vaddhakaH / asi nAsate asinAsa. / asinA baddhaH asibaddha kAyati asivaddhakaH / cakate aciM pRSodarAditvAt cikaH / pupyati puSpa / na vidyate hiMsA yasya na hinastIti vA ahi. / vIrayate vIrakaH / rasya latve vIlakaH / vigataM zIta yasya vizIta / vizeSeNa | hanyate sma vihataH / vividhau viziSTau vA karNau yasya vikarNaH / vRkaM lAti vRkalA / bAhlAditvAdin / kareNu pAlayati kareNupAla' / sarvatra ' ata iJ - iti iJ / iti taulvalyAdigaNaH sapUrNaH // ityAcArya0 paSThasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH sapUrNa // " 11 " // // rAgA - - zuklasya varNAntarApAdanamiti / upalakSayamidamanyepAmapi varNAnAM varNAntarApAdanamiha rajerarthaM // - tRtIyAntAditi / Taityekadezena samudAyopalakSaNatvAttRtIyA labhyate // dravyavRttaya iti / dravyeSu kusumbhAdiSu vRttiryeSAM dravyAzrayI guNa iti kRtvA // na tu rAgAkhyA iti / rajyate aneneti rAgazabdavyutpatteraghaTanAt // - zaka - // zakala raktacandanaM Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhIremaza0 // 19 // 1 zaphalena raktam zAkalikam / zAkalam / kArdabhikam | kArdamam // 3 // nIlapItAdakam // 6 // 24 // nIlapItazabdAbhyAM rAgavizeSavAcibhyAM tRtIyAntAbhyAM raktamityetasminnarthe yathAsaMkhyam a ka ityetau pratyayau bhavataH / nIlena liGgaviziSTagrahaNAtrIlyA vA raktaM nIlam / pItena raktaM pItakam / kecittu pItakazabdAdapyapratyayamicchanti / pItakena kusumbhaprathamaniryAsena raktaM pItakam / guNavacanatvAtkena ca siddhe aNapavAdArtha vacanam // 4 // uditagurorbhAyuktede // 6 // 2 / 5 // udito gururbrahaspatiryasmin me nakSatre tadvAcinastRtIyAntAt yukte'rthe yathAvihitaM pratyayo bhavati sa ceyukto'rtho'ndaH saMvatsaraH syAt / puSyeNoditaguruNA yuktaM varSa pauSa varSam / phalgunIbhiruditagurubhiryuktaH phAlgunaH saMvatsaraH / uditaguroriti kim / uditazanaizvareNa puSyeNa yuktaM varSamityatra na bhavati / bhAditi kim / uditaguruNA pUrvarAtreNa yuktaM varSam / abda iti kim / mAse divase vA na bhavati // 5 // * candrayuktAtkAle lutvaprayukte // 6 / 2 / 6 // candreNa yuktaM yamakSayaM tadvAcinastRtIyAntAyukte'rthe yathAvihitaM pratyayo bhavati sa ceyukto'rthaH kAlo bhavati aprayukte tu kAlavAcake zabde luv bhavati / puSyeNa candrayuktena yuktamahaH pauSamahaH / evaM paupI rAtriH / pauSo'horAtraH / paupaH kAlaH / mAghamahaH / mAghI rAtriH / mAgho'horAtraH / mAghaH kAlaH / candrayuktAditi kim / zukrayuktena puSyeNa yuktaH kAlaH / bhAdityeva / candrayuktena zukreNa yuktaH kAlaH / kAla iti kim / candrayuktena puSyeNa yukto grahaH / lup tvaprayukte, "adya puSyaH / atha maghAH / divA kRttikAH / rAtrau phalgunyaH / puSye pAyasama zrIyAt maghAtu palalaudanam / aprayukta iti kim / pApamahaH / pauSI rAtraH / pauSo'horAtraH / pauSaH kAlaH // 6 // ndvAdIyaH // 6 / 2 / 7 // candrayuktaM yatra taddvandvAttRtIyAntAdyukte kAle'rthe IyaH pratyayo bhavati / rAdhAnurAdhAbhizcandrayuktAbhiryuktamahaH *rAdhAnurAdhIyamahaH / atha rAdhAnurAdhayam / evaM tiSyapunarvasavIyA rAtriH / atha tiSyapunarvasavIyam // 7 // *zravaNAzvatthAnnAmnyaH / 6 / 2 / 8 // candrayuktanakSatravAcinaH zravaNazabdAdazvatthazabdAca tRtIyAntAdyukte kAle akAraH pratyayo bhavati nAmni pratyayAntaM cet kasyacitkAlavizeSasya nAma bhavati / zravaNena candrayuktena yuktA zravaNA rAtriH / zravaNA paurNamAsI / zravaNo muhUrtaH / azvatthena candrayuktena yuktA azvakarturavarNo yA phaImastu mRddhikAravizeSa sa ca pANDavamaNDale prasiddha iti vibhAnta // - nIla - kecitviti / te hi nIlapItakAda pItAraka iti dve sune viracayanti // - aNapavAdArthamiti / ayamarthaM idaM suga vinApi nIlapItaguNayogAnI pIta ca pItAt tu svArthikena kutsitArthena vA kapA pItakamiti parasyatItyAzaGkA // - candrayuktAtkAle - ||-ahorAtra iti / ekAdvA samAhAra iti puMjIbazva, katha dIrghavyahorAgANIti samAdArAbhAve nikAyarAnA iti pustayameva prAptam satyam / ahorAtra ca 3 ityekazeSe // adya puSya iti / aga athetyasyAdhArarayameva na sAmAnAdhikaraNyam // - phalgunya iti phalgunIproSTha iti yAvadbhAva // puSye pAyasamiti / payasi saskRta 'saskRte bhaiye' aN / payasA saskRtamiti tu kRte 'saMskRte ityanenekaN syAt // - dvadvA // rAdhAnurAdhIyamiti / rAdhAgi candrayuktAbhiryukta kAla pandrayukta - ityaN / aprayukte lup / tato rAdhAca anurAdhA rAdhAnurAdhA tAbhiH / evaM sarva // - zrava // - paurNamAsIti / mAti mimIte yA asityas / eNa sAzcandro'syAmasti pUrNamAso'Nu / mAsa imiti vA 'tasmedam ' ityaN / pUrNo mA mAso'syAM pUrNamAsA " // 19 // 10 a0 la0 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tthA rAtriH / azvatthA paurNamAsI / azvattho mahataH / satyapi anvarthayoge na kAlamAtrameva ucyate api tu kAlavizeSa eveti nAmatvam / nAmnIti kim / zrAvaNamahaH / zrAvaNI rAtriH / aashvtthmhH| AzvatthI raatriH||8|| SaSThayAH samUhe // 6 // 2 // 9 // paSThyantAnAmnaH samRhe'rthe yathAvihitaM pratyayA bhavanti / gautrAdakaJ vakSyate acittAdikaNa pratipadaM kedArANNyazcetyevamAdayaH / tato'nyadihodAharaNaM draSTavgam / cApANAM samUhazcApam / evaM kAkaM vAkam zaurpha bhaikSukam vADavam / vanaspatInAM samUho vAnaspatyam / strainnm| paustram / paJcAnAM kumArANAM samUhaH paJcakumArItyatra tu +samUhaH samAhAra eva / sa ca samAsArthaH samAsenaiva ca gata iti taddhito notpadyate / yadhutpayeta ko doSaH syAu utpannasyApi yasya 'dvigoranapatye ysvraaderluvtiH| (6-1-24) iti lupA bhavitavyam tathA cAvizeSaH / naivam / 'kanyAdegauNasya'-(2-4-14) ityAdinA bhaGInivRttiH syAt / tasyedam / (6-3-259) ityevANAdisiddhau samUhavivakSAyAM tadapavAdavAdhanArtho yogaH // 9 // bhikssaadeH||6|2|10|| bhikSAdibhyaH paSThayantebhyaH samuhe'rthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / bhikSANAM samUho bhaikSam / gAbhiNam / | yauvatam / acittekaNo vAdhanArtha vacanam / aulUkyazabdasya gotrAko vAdhanArthaH paatthH| yuvateraNa siddha eva / puMvadbhAvavAdhanArthastu pAThaH / anye tu yuvatizabdaM na paThanti / tanmate puMvadbhAve sati yuvatInAM samUDo yauvanamityeva bhavati / surupamatinepathyaM kalAkuzalayodhanam // yasya puNyakRtaH praiSyaM saphalaM tasya yauvanam // 1 // bhikSA bhikSazabdo'kArAnto'pItyeke / garbhiNI yuvati kSetra karIpa aGgAra carman varman carmin varmin paddhati sahasra atharvan dakSiNA khaNDika yuga varatrA yugavastrA ila bandha halavandha aulUkya / iti bhikSAdiH // 10 // kSudrakamAlavAtsenAnAmni // 6 // 2 // 11 // kSudrakamAlavazabdAt SaSThyantAtsamRhe'rthe yathAvihitamaN pratyayo bhavati senAyA nAnni saMjJAyAm / kSudrakAzca mAlavAzca kSudrakamAlavAsteSAM samUhaH kSaudrakamAlavI evaMnAmA kAcitsenA / senAnAmnIti kim / kSaudrakamAlavakamanyat / gotrAkaJvAdhanArtha vacanam / samUhAdhikAre hi tadantasyApi grahaNam / 'ghenoranavaH '6-1-15) iti pratiSedhAt // 11 // gotrokSavatsoSTakhAjorabhramanuSyarAjarAjanyarAjaputrAdakaJ // 6 // 2 // 12 // svApatyasaMtAnasya svavyapadezakAriNaH prathamapuruSasyApatyaM gotram / gotrapratyayAntebhya ukSAdibhyazca samUhe'kaJ pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / gotra, aupagavAnAM samUha aupagavakam / kApaTavakam / gArgakam / vAtsakam / gAAyaNakam / vAtsyAyanakam / yA yuktA ' sAsya paurNamAsI ' ityaNi nipAto vA ||-sssstthyaa--||-prtipd kedArANNyazca iti / ukSakavaciprabhRtayaH pratipadoktatvAt kedArANaNyazcetyAdiSu draSTavyA iti / gotrAdakam / ityatra na ukkA ||-smuuh samAhAra paveti / vayorapyekArthatvAtsamUha eSa samAhAra ityartha ||-ddiinivRtti syAditi / taditaluki satyAmiti zepa ||-tsspvaadyaadhnaarth iti / IyAdInAmityarthaH |-bhikssaa--gaarbhinnmiti / atra garbhiNIzabdo meghamAlAzAlipaGktyAdivAcakatyAdacittavizeSavacana itIkaNaprAptI tadbAdhako'nenAN / sato jAtizca Ni-' iti puSadbhAve 'sayogAdina / ityantalopapratiSedha / garbhavatIstrIvacanAtu ikaNo'prApterautsargika evAN ||-kssudr-|| tadantasyApIti / anyathA ' pratyaya prakRtyAdeH ' iti nyAyAt 11 samudAyasyAgogatyAt kSaudrakamAlavakamiti na sidhyet ||-gotr-1 manuSyarAjanyazabdo bhauNAdiko iti pRthagupAdAnam / apatyapratyayAntayostu gotrAdvAreNa siddham // mUha samAhAra prabhAta / agra garbhiNIzabdo meghamAlAmAjika evAg ||-c- itara pRthamupAdAnan Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIma ala ukSan aukSakam / vatsa vAtsakam / uSTra auSTrakam / vRddha vAdhakam / aja Ajakam | urabhra aurabhrakam / manuSya mAnuSyakam / rAjan rAjakam / rAjanya rAjanyakam / rAjaputra rAjaputrakam // 12 // kedArApaNyazca // 6 // 2 // 13 // kedArazabdAtsamUhe'rthe Nyo'kaJ ca pratyayau bhavataH / acitteknno'pvaadH| kaidAyam / kedArakam // 13 // kavacihastyacittAcekaN // 6 / 2 / 14 // kAcin hastin ityetAbhyAmacittavAcibhyaH kedArAca samUhe ikaN pratyayo bhavati / kabacAnyeSAM santIti karvAcanaH / teSAM samUhaH kAvadhikam / hastinAM liGgaviziSTasyApi grahaNAt hastinInAM vA samUhaH hAstikam / acittAt ApUrtikam / zASku. likam / kedArAta kaidArikam / evaM kedArasya trairUpyaM bhavati / NyAkanbhyAM vAdhA mAbhUditi kedArAta ikavidhAnam // 14 // *dhenoranaJaH // 6 / 2 / 15 // dhenuzabdAtsamUhe ikaN pratyayo bhavati na cet sa dhenuzabdo navaH paro bhavati / dhennAM samUho dhainukam / anatra iti kim / adhennAM samUha Adhainavam / utmAditvAdan / 'dhenoranaba" (6-1-25) iti pratiSedho liGgam samUha vadantasyApi bhavatIti / tena kSaudrakamAlavakam bAmaNarAjanyakam vAnarahastikam gA~dhenukam // 15 // brAhmaNamANavavADavAdyaH // 6 // 2 // 16 // brAhmaNamANavavADava ityetebhyaH samRhe yA pratyayo bhavati / brAhmaNyam / mANavyam / vADavyam // 16 // gaNikAyA NyaH // 6 // 2 // 17 // gaNikAzabdAtsagRhe NyaH pratyayo bhavani / gANikyam / brAhmaNAdInAM yavidhAnaM puMvadbhAvArtham / / bAmaNAH prakRtA asyAM yAtrAyAM 'tayoH samUhavaca bahuSu' (7-3-3) iti yaH malayaH / brAhmaNyA yAtrA yasya sa braahmnnyyaatrH| mANavyayAtraH / vaaddvyyaatrH| Nye hi puMbadbhAvo na syAt yathA gANikyAyAtraH // 17 // kezAdA // 6 // 2 // 18 // kezazAt samUhe NyA pratyayo vA bhavati / kezAnAM samUhaH kaizyaM kaizikam / acivalakSaNa ikaN // 18 // vAgvAdIyaH // 6 // 2 // 19 // azvazabdAsamUhe IyaH pratyayo vA bhavati / azvIyam / Azcam // 19 // pazcaryA DvaN // 6 // 2 // 20 // pazuzabdAtsamUhe DvaNa pratyayo bhAti / ikaNo'pavAdaH / parzanAM samUhaH pArthA / jitkaraNamantyasvarAdilopArtham // 20 // InoH kratau // 6 / 2 / 21 // ahanzabdAtsamUhe Rtau vAcye InaH prayayo bhavati / ahAM samUho'DInaH pAtuH / tAmini kim / Avamanyat / vAdipAThAda // 21 // pRsstthaadyH||6|| 2 // 22 // pRSTazabdAtsamUhe Rtau vAcye yaH pratyayo bhavati / pRSThAnAM samUhaH pRSThayaH kratuH / pRSThazabdo'haHparyAyaH / rathantarAdisAmaparyAya ityanye / kratAvityeva / pArTikam // 22 // caraNAdharmavat // 6 // 2 // 23 // caraNaM gAukAlopAdi nasAvathA dharme pratyayA bhavanti tathA samUhe'pi / vatsarvasAdRzyArthaH / tena yakAbhyaH prakRtibhyo yaH pratyayo yathA dharSe bhavati tAbhya eva prakRtibhyaH sa erA pratyArattathaiveda bhavati / yathA kAnAM dharmaH kAThakam kAlApakam chAndogyam -aukthikyam -kv-||-dknnvidhaanmitiaaanythaa acittadvArA sidhyatItyAgAha // bhno-||-aa painavAmeti bappaya yasamAsa 'zyAmAsadacanAyu-sAtha tdntaadpi|anushtikaadiimaamubhypdvRddhi ||-braahmnnraajnykmiti / ' rAjanyamanuSyayo / iti yalopAbhAva ||-gnni-||-pdbhaashe na syAditi / 'vAdita svaraddhi-' iti nissedhaat|| pazcI ddvnn|| pAcAsthiyAcinaH pryushbdaaduud||-cr-1 parArthe prayujyamAnA- zayadA vatimantareNApi yatyartha gamayantItyAha-vatsavasATayAtha iti||-aathitymiti / ukthamadhIte kecidUpiyakpasyApIti asthikya vAdhIte ' yAjJikosthika '-11 CR Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *vAcyam-AtharvaNam tathA samUhe'pi kAThakamityAdi // 23 // gorathavAtAlavyalam || 6 / 2 / 24 || gorA ityetebhyaH samUhe yathAsaMkhyaM la kavya Ula ityete pratyayA bhavanti / gavA samUho gotrA / rathAnAM rathakavyA / lakArau khIlArthI / vAtAnAM vAtUlaH // 24 // pAzAdeva lyaH / / 6 / 2 / 25 // pAzAdibhyo gorathavAtazabdebhyazca samUhe lyaH pratyayo bhavati / ikaNAderapavAdaH / pAzAnAM samUhaH pAzyA / tRSyA / khlyaa| gavyA / rathyA / vAtyA / pArA tRNa khala dhUma aGgAra poTagala paTaka paTareases to vana / iti pAzAdiH / bhikSAdipAThAdaGgAlAbhyAmapi / AGgAram | hAlam / lakAraH khItyArthaH // 25 // zvAdibhyo'J // 6 | 2 | 26 || zvanprakArebhyaH samUde'n pratyayo bhavati / zunAM samUhaH zauram | anAmAham / daNDinAM daNDam / cakriNAM caakrm| athaiva siddhe 'no'padasya taddhite' (7-4-61 ) iti + antyasvarA dilopArthanajvacanam avadadhA ca yadayaH yogagamyAH || 26 // khalAdibhyo lin || 6 / 2 / 27 // khalama|kArebhyaH samUhe lin pratyayo bhavati / lakAraH khIlArthaH / khalAnAM rAmUDhaH khalinI / pAzAdilAyo'pi / khalpA / UkAnAm UkinI / kuTumbAnAM kuTumbinI / khalAdayaH prayogagamyAH // 27 // grAmajanabandhurAja sahAyAntal || 6 / 2 / 28 // ekaH samUhe tal bhavati / grAmANA samUhaH grAmatA / janatA / bandhutA / gajatA | sahAyatA / lakAraH khItvArthaH // 28 // puruSAskRtavivat / 6 / 2 / 29 // puruSazabdAtkRte hite va vikAre cakArAtsamUhe ca | eyaJ pratyayo bhavati | kRtAdau yathAbhidhAnaM nibhaktayogaH / puruSeNa kRtaH paurUSeyo granthaH / puruSAya hitaM pauruSeyamArhataM zAsanam / puruSasya vadhaH pauruSeyo vdhH| puruSasya vikAraH pauruSeyo vikAraH puruSANAM samUhaH pauruSeyam ||19|| vikAre||6|2|30|| paNyantAdvikAre yathAvihitaM pratyayA bhavanti / dravyasyAvasthAntaraM vikAraH / azmano vikAraH AzmanaH | AzmaH / 'vAmano vikAre' (7-4-63) ityantyasvara dilopaH bhasmano bhAramanaH mRttikAyAH mArttikaH / ardhasya ArdhaH / halasya hAlaH / | sIrasya sairaH / cedInAM caidaH / vRjInAM varja / trigartAnAM mAM rAhUna 'svedam' 6-3 - 159) ityevANa disiddhAvarghAdiSu vikAre aNapavAdavAdhanArtha iti ikaNanto nipAta // vAcyamiti / yavya Rco yasya / 'nanhoco mAnavacaraNa ' ap samAsAnta / ' naapriyaad|' iti puvadbhavaniSedhaH katha na bhavati / satyam / priyAdisAhacaryA davyatyayAntamapi svarAnta gRhyate / atra tu vyaJjanAntAday priyAdayo hi svarAntA tegA dhammaM // AtharvaNamiti / athavaNa vaiyyadhIte yA nyAyAderikaNa 'ikaNyatharvaNa 'isyantyasvarAdilugabhAva ||shvaadi - || - antyasvagadilopArthamiti / anyayA'NItyAdibhi sutrairArAdilopaniSedhaH syAt // agapavAdavAdhanArthaM ceti / sunAbhAve ahanzabdAtkratoranyatra samUhe 'cittatyAdaNopavAda ikaNsyAt // vikA // - pratyayA bhavantIti / bahuvacanAt kaleviMkAra ' kalpanereyam upavikAra utsAderan ' khINAM pusA vA vikAra prAgvata. strIpusA kAleyaH / aurasa. streNa pA~sa ityAyapi jJeyam // aNapavAdayAdhanArthamiti / ayamartho mArttika ityAdIni sidhyanti AI ityAdiSu tu ardhazabdAt ilasIrAbhyA * halasIrAdikaNa cedivRjibhyA rASTravAcitvAt 'bahuviSayebhyaH * arghAyaH 'isyakaNi prApte tadapavAdo cedizabdarUpa kAzAdipAThANikekaNI vRjestu ' vRjimadrAt -' ivi ka trigacat ' yahuviSayebhya ityakaJ rahakostu UvarNAdikaNopavAdo raGkoH prANini vA iti dAyanaNisyete pratyayAH prApnuvasti te sAbhUniyevamartham // 3 164 * Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaumiza0 // 21 // evaM pAgamArtha vacanam / cakAraH saMniyAgAvatA zAmIlaM bhasya / zAmIlI zAkhANo vikAro dravyam // 35 // uSTAdazA pa0a0la vayanam // 30 // mApayopadhivRkSebhyo'vayave c||6|2|21 // mAninaupadhikSavAcibhyaH SaSThyantebhyo'vayave vikAre ca yathAvihitaM pratyayA bhavanti / mANibhyaH kApotaM sakthi / kApotaM mAMsam / mAyara sasthi / mAyUra mAMsam / AvikaM sakthi / AvikaM mAMsam / avizabdAdanabhidhA-1 nAma bhavati / auSadhibhyaH, daurva kANDa do bhasma / maurya kANDaM maurva bhasma / kSebhyaH, kArIraM kANDaM kArIraM bhasma / vailvaM kANDaM vailvaM bhasma / pANyopadhivakSebhya iti kim / pATalaputrasyAvayavaH pATaliputrakA mAkAraH / tasyedam ' (6-3-159) iti viSakSAyAmakam / evaM pATaliputrakaH prAsAdaH / itaH paraM viphAre prANyaupadhivakSebhyo'vayave ceti dvayamapyadhikriyate / senottare pratyayAH prANyaupadhivRkSebhyo'vayavavikArayoranyebhyastu vikAramAtre bhavantIti veditavyam / pANinazetanAvantaH / auSadhayaH phalapAkAntAH / kSAH puSpavantaH phalavantaya / kSavizepatvAt vanaspativIrudhAmapi vRkSagrahaNena grahaNam / pANigrahaNe va cetanAvasvena rakSaupadhigrahaNe siddha tadupAdAnamiha zAne pANigrahaNena jasA eva gRyante na sthAvarA iti jJApanArtham // 31 // tAlAnuSi // 6 // 2 // 32 // tAlAbdAvanupi vikAre yathAvihitamaN pratyayo bhavati / dulakSaNasya mytto'pvaadH| tAlasya vikArastAlaM dhanuH / dhanupIti kim / tAlamayaM kANDam // 32 // apujatoH So'ntazca // 6 / 2 / 33 // prapujatu ityetAbhyAM vikAre yathAvihitamaNa pratyayo bhavati tayozca po'nto bhavati / trapuNo vikAraH trApuSam / jatuno vikAra jAnupam / aN siddha eva pAgamArtha vacanam / cakAraH saMniyogArthaH // 33 // zalyAzca lH||6|2 / 34 // zamIzabdAdvikAre'vayave ca yathAvihitamaj pratyayo bhavati tatsaMniyoge cAsya lo'ntaH / zAmyA vikAro'vayavo vA zAmIlaM bhasma / zAmIlI zAkhA // 34 // payodroryaH // 6 / 2 / 35 // payas dru ityetAbhyAM vikAre yaH pratyayo bhavati / payaso'No'pavAdaH / drorekasbaramayaTaH / payaso vikAsa payasyam / dro ruNo vikAro dravyam // 35 // uSTAdakan // 6 / / 2 / 36 // uSTrAbdAdvikAre'vayave cAkan pratyayo bhavati / uSTrasya uSTraNa vA vikAro'vayavo vA auSTakaM mAsam / auSTrikA jaGghA // 36 // umANAvA // 611 ||2 / 37 // umA UrNA ityetAbhyAM yathAsaMbhavaM vikAre'vayave ca yA akana pratyayo bhavati / umA atasI tasyA vikAro'vayavo vA aumakam / aumam / UrNAyA vikAraH aurNakam / auNaH kambalaH // 37 // eNyA eyan // 6 / 2 / 38 // eNIzabdAdvikAre'vayave ca eyaJ pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / eNyA vikAro'vayavo vA aiNeyaM mAsam / aiNeyI jayA / strIliGgAnirdezApalijAdaNeva / aiNaM mAMsam / aiNI jaGghA // 38 // kauzeyam // 6 // 2 // 39 // kozazabdAdvikAre eyaJ pratyayo nipAtyate / kozasya vikAraH kauzeyam vasa sUtraM vA / nipAtanaM rUTyartham / tena vastrasUtrAbhyAmanyatra bhasmAdau na bhavati // 39 // parazavyAdyaluk ca // 6 // 2 // 40 // parazava idaM parazavyam / tasmAdikAre yathAvihitamaN pratyayo bhavati yakArasya ca luk / parazavyasyAyaso vikAraH pArazavam / -praannyii-||-vRkssvishesstvaaditi / ekadezena phalavattayA aikya na tu puSpavattayA ||-taalaa-||-taalstt vikAra iti / tAlasya tAlavRkSakASThasya vikAra yato dharmAro sabhavati na vRkSAt / yadA tu tAlazabdo vRkSa iti vyAkhyAyate tadAvayavArtho'pi ghaTate pAraparyeNa dhanuravayavo bhavati vRkSasyApi ||-umo-|-uunnaayaa vikAra iti / UryatIti Ne / rAllurU / zati vasope jyAdeH- / iti bAhulakAdIrghaH bhanyathA momaitivat guNaH syAt ||--prshvyaat--|| 1 // 21 // Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aN siddha evaM yalugathaM vacanam / atheha yagrahaNa kimartham tadabhAve'pyavaNevarNasya [7-4-68] ityantalusiddhI luggrahaNAt antyAbhAve'ntyasadezasyApi yakArasya lug bhaviSyati / satyam / yagrahaNaM yazabdasya samudAyasyaiva lopArtham / tenottarasUtre ' svarasya pare mAgavidhau ' (7-4-210) ityasyAnupasthAnAdhakAra lope 'avarNevarNasya ' (7-4-68) itIkAralopo bhavati // 40 // kaMsIyAJ jyaH // 6 // 2 // 41 // kaMsAya idaM kaMsIyaM pariNAmini tadarthe / | (7-1-44) itIyaH / kaMsIyazabdAdvikAre jyaH pratyayo bhavati tatsaMniyoge yazabdasya luk c| kaMsIyasya vikAraH kAMsyam // 41 // hemArthAnmAne // 6 // 2. 2 // 42 // hemavAcinaH zabdAnmAne vikAre vAcye yathAvihitamaNa pratyayo bhavati / dumayaTo'pavAdaH / hATakasya vikAraH hATako niSkaH / hATakaM kApaNam / | jAtarUpo niSkaH / jAtarUpaM kApaNam / haimo niSkaH hai# kApaNamityatra paratvAddhamAdilakSaNo'neva / arthagrahaNaM kharUpavidhivyudAsArtham / mAna iti kim / hATakamayI yssttiH|| 42 // drorvyH|| 6 / 2 / 43 // dRzabdAnmAne vikAre vayaH pratyayo bhavati / "yasyApavAdaH / drovikAro druvayaM mAnam // 43 // mAnArakrItavat // 6 / 2 / 44 // mIyate paricchidyate yena tanmAnam iyattAparicchittihetuH saMkhyAdirucyate / mAnavAcinaH zabdAdvikAre krItavatpratyaya vidhirbhavati / yatena krItaM zatyaM zatikam / zatasya vikAraH zatyaH zatikaH / evaM sAhasraH naSkikaH / vatsarvavivisAdRzyArthaH / tena luvAdika16 syApyatidezo bhavati / dvishtH| trishtH| dvishsrH| dvisAhasraH / dvinisskH| dvinaiSkikaH // 44 // hemAdibhyo'n // 6 / 2 / 45 // heman ityevamAdibhyo 16 // yathAyoga vikAre'vayave cArthe nityaman pratyayo bhavati / heno vikAro haimaM zarAsanam / haimI yaSTiH / rajatasya rAjataH / heman rajata udumbara IS nIvudAra rohItaka vibhItaka kaNDakAra gavIdhukA pATalI zyAmAka vArhiNa / iti hemaadyH|| bahuvacanam AkRtigaNArtham / inno'NvAdhanArthamaJvacanam / aNi hi sati ' aNi ' (7-4-52) ityantyasvarAdeluMg na syAt / pATalIzyAmAkacAhiNAnAM dulakSaNasya zeSANAM tu vaikalpikasya mayaTo bAdhanArtham // 45 // -sadezasyApIti / samIpasyApItyarthaH / antyAbhAve iti / na vAcya 'svaraspa- isyakArasya sthAnitvaM yavidhitvAnna sadhItyasyAvasthAnAt / yadvAsya lukmahaNasya nrrthkyaa|1 tenottareti / ayamartho'tra parazavyAllukucetyevamapi kRte sidhyati / uttaratra tu kasIyazabdAt mye satyasya lope kRte svarasya pare- ityAdivazAna Ilopo na syAt ||-hemo niSka iti / heno vikAraH / hemAdibhyo'J / ' nopadasya-' ityanlup / yadyanenAN syAttadANItyantyasvarAdilugamAvaH syAt / akArAntAtu anenaivANa haima. ||-drorvyH // yasyApavAda iti / 'papo13| dorya ' iti prAptasya / mAnAdanyatra so'pi caritArtha iti |-maanaa--dvisht iti / dvAbhyAM zatAbhyAM krItaH 'zatAyaH' iti vikalpena yaH prApta paraM tasya vidhAnasAmollup na syAditi / 'sakhyADateH-'kaH / ' anAmnyatiH plup ' eva trizata. dvisahasra iti / krIte ' sahasrazata-' ityaNa ' navANaH' iti vikalpena lup / lubabhAve 'mAnasaMvatsara- ' ityuttarapadavRddhiH / dviniSka iti / ' dvitribaho:-' iti vA ikaNo lup ||-hemaa-|| nanu rajatAdInAmaNi aNi vA nAsti vizeSaH tatasteSAmautsargiko'Neva bhaviSyati kimatra pAThana / satyam / abhakSyAcchA. 21 vanapivakSASAm ' abhakSyAcchAdane-'-iti yA mapaT smAtAhikalpe'Na syAt gaNapAThe tu gaNapAThasAmayAdava bhavati na mayaT / ata evAha-nityamaJpratyayo bhavatIti |-aakRtignnaarthmi aaaaaaaaaN20dBaal Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImazaH // 22 // abhakSyAcchAdane vA mayaT // 6 // 2 // 46 // paSThayantAdbhakSyAcchAdanavarjite yathAyogaM vikAre'vayave ca mayad pratyayo vA bhavati / bhasmano vikAraH bhasmamayaM bhAsmanam / pa0a0la. azmano vikAraH azmamayam Azmam / kapotasya vikAro'vayavo vA kapotamayam kApotam / dUAyA vikAro'vayavo vA dUrvAmayam daurvam / mUrvAmayam maurvm| karIramayaM / kArIram / zirISamayam zairISam / abhakSyAcchAdana iti kim / maudgaH suupH| kAposaH pttH| bhakSyAcchAdanayomayaDabhAvapakSe ca 'tAlAddhanapi / --32] ityAdiko { vidhiH sAvakAzaH / ayaM ca bhasmamayamityAdau / tatrobhayaprAptau paratvAdanena mayad bhavati / tAlamayaM dhanuH / trapumayam / jatumayam / zamImayam / payomayam / dumayam / uSTamayam / umAmayam / UrNAmayam / eNImayam / kozamayam / parazavyamayam / kaMsIyamayam / zatamayam / eke tu tAlAnuSi droH pANivAcibhyazca mayaTa necchanti // 46 // zaradarbhakUdItRNasomabalvajAt // 6 / 2 / 47 // zarAdibhyo yathAyogaM bhakSyAcchAdanavajite vikAre'vayave ca nityaM mayad pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / zaramayam / darbhamayam / kUdImayam / tRNamayam / somamayam / valvajamayam // 47 // ekasvarAt // 6 // 2 // 48 // ekasvarAnnAmro yathAsaMbhavaM bhakSyAcchAdanavarjite vikAre'vayave ca nityaM mayaT pratyayo bhavati / vAGmayam / tvaGmayam / mRnmayam / khuGmayam / gIrmayam / dhUrmayam // 48 // doramANinaH // 6 // 2 // 49 // dusaMjJakAdamANivAcino yathAyogaM bhakSyAcchAdanavarjite vikAre'vayave ca mayad pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / Amramayam / zAlamayam / zAkamayam |kaashmym tanmayam / yanmayam / amANina iti kim|shvaavidho vikAro'vayavo vA zauvAvidham zvAvinmayam / cApaM cApamayam |vaa(bhaa)sN vA(mA)samayam // 49 // 14 goH purISe // 6 // 2 // 50 // gozabdAtpurIpe'rthe mayad pratyayo bhavati / goH purISa gomayam / purISa iti kim / gavyaM payaH / gajyaM sakthi / 'goH svare yA.' [6-1-27] iti yAyadhapi purISaM vikAratvena na prasiddha tathApi doSadhAtumalamUlaM zarIramiti vivakSAyAM tAtsthyAttadvadupacAra iti goH purISa payazca vikArI bhavati / 'ekasvarAta 6-2-48] ityeva siddhe purIpe niyamArtha vacanam // 50 // brIheH puroDAze // 6 // 2 // 51 // brIhizabdAtpuroDAze vikAre nityaM mayada matyayo bhavati / aNo'pavAdAtrIhimayaH puroddaashH| puroDAza iti kim|vh odanaHbaha bhasma ||51||tilyvaadnaanni||6||2||52|| tilayava ityetAbhyAM vikAre'vayave ca mayaTa prayayo bhavati anAni / anno'pvaadH| tilmym| yavamayam / anAnIti kim / tailam / yavAnAM vikAro yAvaH sa eva yAvakaH // 52 // piSTAt // 6 / 2 / 53 // piSTazabdAdvikAre mayada prayayo bhavati anAmniAaNo'pavAdaH pissttmym||53shaanaani ka // 62 // 54 // piSTazabdAnnAnni vikArekA pratyayo bhvti|pissttsy vikAraH pissttikaa||54|| yogohAdInana hiyaGguzcAsya // 62 // 56 // yogodohazabdAdvikAre nAnni Inan pratyayo bhavati tatsaMniyogeca prakRtarhiyaDgu ityAdezAdyogodohasya vikAra haiyAvInaM navanItaM ti / bhAcikavArtikena hemAdau kAJcanamiti niraki tena kAcanI vAsayaTiriti siddham / anyathA'NapavAdo -- doramANina ' iti mayaT syAt ||-shr-|| nanuttareNa saha ekayoga katha na kriyate // ucyate / ekayoge zAradarbhAdInAmadusazakAnAM sAhacaryAdekasvarANAmapi bhadusamakAnA syAsato vADmayamityAdi na syAt ||-go pu-||-vikaartveneti / gorvikAratvena na prasiddha kiMtu mAhArAdivikAra iti ||-yogo-||-haiyddgdhiinmiti / namogonovikAramAna kitu kiMcidedhetyAha-navanIteti / senAmyAmapatra ma bhavatIti pradAharati / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghRtaM vA / nAmnItyeva / yogodohasya vikAra idamudazcita yaugodohamiyaNeva bhavati // 55 // apo yan vA // 6 / 2 / 56 // apazabdAdikAre yaJ pratyayo vA bhavati / ekasvaramayaTo'pavAdaH / apAM vikAsa pyam / ammayam // 56 // lubahulaM puSpamUle // 6 / 2 / 57 // vikArAvayavayovihitasya pratyayasya puSpe mule vA vikAratayAvayavatayA vA vivakSite bahulaM lup bhavati / mallikAyA vikAro'vayavo vA puSpaM mallikA / bhyuuthikaa| *navamAlikA / -mAlatI / eSu aNo mayaTo vA lupi 'yaadegaunnsyaakipstaatlukygonniimuucyoH| (2-4-94 ) iti strIpratyayanivRttau lubantasya strItvAtpunaH striiprtyyH| jAtejAtiH / pATalyAH pATalAyA vA pATalaM pATalA vaa| yadAhuH-puSpe klIve'pi pATalA | pATalItyapi / kundam / sinduvAram / | kdmbm| karavIram / azokam / campakam / karNikAram / kovidAram / vidAyA~ mulaM vidArI / aMzumanI / bRhatI / haridrA / mAdhavI / mustA / kacinna bhavati / varaNasya puSpANi vAraNAni / eraNDasya mUlAni airaNDAni, vilvasya pailvAni / kacidvikalpaH / zirIpasya puSpANi zirIpANi / zairIpANi / hIverasya mUlAni hIrANi / hairANi / kayitpuSpamUlAbhyAmanyatrApi bhavati / Amalakasya vikAro vRkSaH AmalakI / padarI / bIhervikAraH stambaH trIhiH // 57 // *phale // 6 / 2 / 58 // vikAre'vayave vA phale vivakSite pratyayasya lup bhavati / AmalakyA vikAro'vayavo vA phalamAmalakam / badayoM badaram / kuvalyAH kunalam / bhallAtakyAH bhallAtakam / bIhiH / yavaH / mudgaH / mASaH / godhUmaH / niSpAvaH / tilaH / kulatthaH / harItakI / pippalI / kozAtakI / zvetapAkI / rjunapAkI / karkaTI / nakharajanI / zaSkaNhI / daNDI / doDI / daaddii| pathyA / amlikA | cizcA / draakssaa| bhukSA / dhvAGkSA |mRdriikaa| knnaavlaa| elaa| zAlA | kAlA / grgrikaa| kaNTakArikA / zephAlikA / oSadhiH / kakoruH / harItakyAdibhyo lupi prkRtilinggmev| tatra pUrvasya strImatyayasya lupi punaH sa eva strIpratyayaH / | yathapyAmalakAdIni prakRtpantarANi santi tathApyAmalakyAdibhyaHmatyayazrutinivRttyartha lugavacanam // 58 // lakSAderaNa // 6 // 2 / 59 // plakSa ityevamAdibhyo vikAre'vayave vA phale vivakSite'N pratyayo bhavati / mayaTo'pavAdaH / vidhAnasAmarthyAcAsya luth na bhavati / plakSasya vikAro'vayavo vA phalaM plAkSam / evaM naiyagrodham / pakSa nyagrodha azvattha iGgudI veNu vRhatI sagu ru(sa)ku kakratu / iti plakSAdiH // 59 // jambvA vA // 6 // 2 // 60 // jambUzabdAdvikAre'vayave vA phale vivakSite vANa pratyayo bhavati pakSe yathAprAptaM pratyayastasya ca lup / jambA vikAro'vayavo vA phalaM jAmbayam / pakSe jambu jambUH / lupi vIjapuMsakate // 60 // ||-lumbhul-|| mallyate mUIi 'padipIThI' iti ke 'dRknu ca-' itya'ke yA mallikAyUyate 'pathayya-' iti the yUthI ke yUthikAyUtho jAlakamastyasyA vAnavA mAlA'syAM navamAlikAmA lAti ' pRpiraji-' iti kidate gaurAditvAd DyA mAlayatyAmodaivI ' putapitta-' iti mAlatI ||-anno mayaTo veti| mAlatyA dumayaTo'nyebhyastu 'prANyauSadhi-' ityaNo'bhakSyAcchAdanavivakSAyAM tu mayaTo lup / punagaurAditvAthI ||-paattlyaa iti / matAntareNa / navA zoNAde / iti kIvikalpAt / eke tu gaurAdau anye tu ajAdau / pATalyA hemAdibhyo'n / pATaLAyAstu mayaT // - klIvepIti / ma kevala puSpe vartamAna. strIliGgaH ||-phle / badarakuvaLazabdI ImAdau dRSTavyau abhakSyAcchAdanamayaTvAdhanArtham // Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 23 // 10a0la0 I * vidruvayagomayaphalAt // 3 / 2 / 61 // vayaM gomayaM phalavAci ca varjayitvA'nyasmAnnAko vikArAvayavayordviH matyayo na bhavati / kapotasya vikAro'vayavo vA kApotaH kApotasya vikAro'vayavo veti 'doraprANinaH ( 6-2-49) iti yad na bhavati / evaM vailvaH / aiNeyaH / zAmIlaH / auSTrakaH / kAMsyaH / pArazavaH / avagomayaphalAditi kim / drautrayaM khaNDam / gaumayaM bhasma / kApattho rasaH / kathaM kapotasya mAsaM kApottam tasya vikAraH kApoto rasaH palAzasyAvayavaH pAlAzI zAkhA tasyA avayavaH pAlAzI samit itei / vikAre'pi prakRtizabdo vartate / yathA muddvaiH zAlIn bhuke| mudravikAraiH zAlivikArAniti gamyate / gobhiH sannaddho vahati / govikAraizvarmabhiriti gamyate / avayave'pyavayavizabdo vartate / pUrve paJcAlAH uttare paJcAlAH grAmo dagdhaH paTo dagdha iti / tatra vikAravRtteH prakRtizabdAdavayavavRtteravayavizabdAcca pratyayo bhaviSyati / vikAravikAro'pi vA vikAra eva avayavAvayavo 'pyavayava iti // 61 // pitRmAtulaM bhrAtari // 6 / 2 / 62 / / pitRmAtRzabdAbhyAM SaSThyantAbhyAM bhrAtari vAcye yathAsaMkhyaM vyaDula ityetau prayayau bhavataH / piturbhrAtA pitRvyaH / mAtubhratA mAtulaH / DakAro 'ntyasvarAdilopArthaH // 62 // pitroDamahad || 6 / 2 / 63 // pitRmAtRzabdAbhyAM SaSThyantAbhyAM mA tApitrorvAcyayordAmahad pratyayo bhavati / pituH pivA pidhAnadaH / piturmAtA pitAmahI / mAtuH pitA mAtAmahaH / mAturmAtA mAtAmahI / dvivacanaTivAbhyAM mAtApi troriti vijJAyate / DakAro'nyasvarAdilopArthaH / TakAro GayarthaH // 63 // averdugdhe soDhadUsamarImam // 6 // 264 // avizabdAt SaSThyantAt dugdhe'rthe soDha dUsa marIsa ityete sayA bhavanti / averdugdham avigo'm / avidUtam | avimarIsam // 64 // rASTre'naGgAdibhyaH // 6 // 2 // 65 // rASTraM janapadaH / 6yantAdaGgAdivarjitAnnAno rASTre'bhidheye yayAvihitamaNa ko bhavati / zivInAM rASTraM zaivam / upuSTAnAmaupuSTam / gAndhArINAM gAndhAram / anaGgAdibhya iti kim / aGgAnAM rASTraM vaGgAnAM rASTramiti vAkyameva bhavati / aGga masuma puSTra iti / agAdayaH prayogagamyAH / kecittu aGgAdimatiSedhaM necchnti| aGgAnAM raassttrgaanm| vAGgamityAdi / uttaratra nivAsa ityabhidhAnAt Izitavye rASTreAM vidhiH / ubhayathA hi rASTrasaMbandho bhavati // 65 // rAjanyAdibhyo'kaJ // / 6 / 2 / 66 // rAjanya ityevamAdibhyo gaSTe vAcye'kaJ mayayo bhavati / aNo'pavAdaH / rAjanyAnAM rASTraM rAjanyakam / daivayAtavakam | rAjanya devayAtatra devayAta AvRta AzrItaka vAtrava zAlaGkAyana vAbhravya jAlandharAyaNa jAnedharAyaNa kauntAla AtmakAmeya ambarIputra AmbarIputra ambarIpaputra vailvavana zailUpana udumbara audumbara taitala saMna dvi-avayavepoti / kApota prati uttara darat pAhAzI pratyAha-vikAra eveti / prkRterpiityrthH|| pitR // vikalpAdekazepa sUtravAdvA Avaddhe iti ca na // rAdhe // zaiSamitidhaziSe rAjJo'patyAni 'dunAdi' iti mya 'duSvakhiyAm / iti lup / tato rASTre yAcye'nenAn / etadviSaye na prAjitIye iti vyasya sthAniya na kuta. eke na prAgjitIya ityatra vRttA gotra iti pada dvidhA vyAkhyAya gothe utpannasya yaskAdegotre ityArabhya ya pratyayalopa prAptoti tasya na prAgUjitIye 'iSyataH prAvidita eveti sthAnitva na yadA tu zivarInAM rAjAna iti kriyate tadAgogatvAd na prAgugjitIye-' ityanena lupa pratiSedhanti / vyo hi yasmAde nivAsAdUrabhave isa // Izitavye iti / yatheccha viniyojye // ubhayathA hIti paripAlanena nivAsena ca vyasya prAptireva nAsti / evamuttareSvapi // - uttaratreti 1 // 23 // Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANAMINAwwara priya dAkSi UrNanAbha urNanAbhi ArjunAyana virATa mAlava trigarta / iti rAjanyAdiH / vahuvacanamAkRtigaNArtham // 66 // vasAtervA // 6 // 2167 // vazatizadAdASTe vAcye'kaJ pratyayo vA bhavati / vasAtInAM rASTaM vAsAtakaM vAsAtam // 67 // bhaurikyepukAryAdervidhabhaktam // 6 // 2168 // bhauriki ityevamAdibhya aiSukAri ityevamAdibhyazca rASTre vAcye yathAsakhyaM vidha bhakta ityetau pratyayau bhavataH / aNo'pavAdaH / bhaurikINAM rASTra bhaurikividham / bhaulikividham / svbhaavaannpuNsktaa| aipukArINAM rASTamaiSukAribhaktam / sArasAyanabhaktam / bhauriki bhauliki caupayata caudayata caiTayata caikayata saikayata kSetayata kANeya vAlikAya vaannijk| iti bhaurikyAdiH / aipukAri sArasAyana cAndrAyaNa tAAyaNa yAkSAyaNa vyAkSAyaNa yakSAyaNa vyakSAyaNa aulAyana sauvIra dAsamiti dAsamitrAyaNa zaudrakAyaNa zayaNDa zANDa zAyANDa zAyaNDAyana sAdAyana gau (mA)lukAyana vizva vaizvadhenava vaizvamANava vaizvadeva tuNDa deva tuNDadeva zAyANDI gAyaNDI vAyauvida / ityaissukaaryaadiH|| 68 // nivAsAdUrabhave iti deze nAni // 6 / 2 / 69 // SaSThyantAnAmno nivAsa adbhava ityetayorathayoya1 thAvihitaM pratyayo bhavati deze nAmni pratyayAntaM cedezasya nAmadheyaM bhavati / itikaraNo vivakSArthaH / tenAnuvRtte vyavahAramanupatite nAni vijJeyam na sNgiite| nivasantyasmin iti nivaasH| tatra, RjunAva RjunAvAnAM vA nivAsa aarjunaavH| zivInAM shaivH| upuSTasya aupuSTaH / zakalAyAH shaaklH| adurabhave, vidizAyA adUrabhavaM vaidirza nagaram / vaidizo janapadaH / varaNAsyoH vAraNasI / brIhimasA vaihimatam / yavamatyA yAvamatam / iha kecidaGgAnAM nivAsaH aGgAH vnggaaH| klijhaamumaaH| mgdhaa|punnddraaH| kuravaH / paJcAlAH / matsyAH / varaNAnAmadUrabhavaM varaNA nagaram / zRGgazAlmalInAM zRGgazAlmalayo grAmaH / godayoIdayorgodau grAmaH / AlanyAyanapaNAnApAlanyAyanaparNA graamaaH| zaphaNDyAH zaphaNDI / jAlapadAyA jAlapadA / mathurAyAH mathurA / ujjayanyA. ujjayanI / gayAnAM gayA / urazAyAH urazA / takSazilAyAH takSazilA / kaTukavadaryAH kaTukavadarI / khalatikasya khalatikaM banAnIyAdiSu pratyayamutpAdya lupmaarbhnte| satyAM ca lupi prakRtivalliAbacane ca manyante / tadayuktam / atra hi prakRtimAtrameva dezanAma na pratyayAntam prayayAntasya ca dezanAmatve pratyayo vidhIyate iti na bhavati / tasya nivAsa ityAdivivakSAyAM tu vAkyameva / pratyayAbhAvAca luvapi na vaktavyA / anAvaraNAdInAM ca kSatriyavakSAdivajanapadanagarAdau svata eva vRttine pratyayayogAt liGgasaMkhyopAdAnaM ca svagatameveti // 6 // tatrAsti // 6 // 2 // 70 // taditi prathamAntAdatreti saptamyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati yattatpathamAntaM tacedastIti bhavati deze nAmni pratyayAntaM ceda dezasya nAma bhavati / atrApItikaraNo vivakSArtho'nuvartata ev| tena prasiddha nAnni bhUmAdau cArthe bhavati / ata eva cobhayaprAptau paro'pi matvarthIyo'nena vAdhyate / 1-nivAsA--itikaraNa iti / kriyate'nenArthapratItiriti karaNa zabdaH ||-Rjunaav iti / Rgyo nAvo yasya / ekatye tu / pumanaDunnau- ' | iti_ kac syAt ||--Rjunaavaanaamiti / jum Arjavayukcha nuvanti / karmaNo'N ||--prnnaasyoriti / paraNA cAsiva varaNAsI / tayoradUrabhavA paSodarAditvAdasya dIrNo Nasya tu isv.||-prkRtimaatrmeveti| kevalaiva prakRtiH pratyayamantarega dezanAma itparthaH // - ahagavaraNAdInAM ceti / svamatameva prayannAha // Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0a00 zrImaza0 | udumbarA asmin deze santi audumbaraM nagaram / audumbaro janapadaH / audumbaraH parvataH // 70 // tena nivRtte ca // 6 / 2171 // teneti tRtiiyaantaa||24|| vittamityetasminnarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati deze nAni pratyayAnta ceddezasya nAma bhavati / yadA akarmakA api dhAtavaH sopasargAH sakarmakA bhavantIti karmaNi nivRttazabdo vyutpAdyate tadA teneti kartari karaNe vA tRtIyA / yadA tvakarmakavivakSayA kartari nirvRttazabdastadA hetau tRtIyA / kuzAmbena nirvacA kauzAmbI / kakandena kAkandI / makandena mAkandI / sagaraiH sAgaraH / sahasreNa nirvRttA sAhasrI parikhA / cakArazcaturNA yogAnAmuttaratrAnuvRtyarthaH / tenottare pratyayA yathAyogaM caturvartheSu bhavanti // 71 // nadyAM matuH // 6 / 2 / 72 // tasya nivAsa. tasyAdurabhavaH tatrAsti tena nirvRttaM cetyeSvartheSu yathAyoge manuH pratyayo bhavati no deze nAmni pratyayAntaM cennadIviparya dezasya nAma bhavati / nadInAmetyarthaH / anno'pvaadH| udumbarA asyAM santi udumarAvatI nadI / mshkaavtii| dhIraNAvatI / puSkarAvatI / ikSumatI / drumavatI / zarAvatI / irAvatI / bhagIrathena nirvRttA bhaagiirthii| bhaimarathI jaahnvii| sauvAstavI / amatvantAnyeva bhAgIrathyAdIni nadInAmAnIti maturna bhavati // 72 // madhyAdeH // 6 // 2 // 73 // madhvAdibhyo matuH pratyayo bhavati cAturArthikaH deze nAmni pratyayAntaM ceddezasya nAma bhavati / aNo'pavAdaH / anadyarthazvArambhAmadhumAn visavAn sthaannumaan| madhu-bisa sthANu-nApi kSu veNu *karkandhu karkandha zamI karIra-hima kisara sApaMNa ruvat pArdA kIzaru iSTakA pArdAkI zaru zukti Asuti sulyA sandI zakalI veTa pIDA akSazila akSazilo takSazilA aamissii| iti madhvAdiH // 73 // naDakumudavetasamahiSADit // 6 / 2 / 74 // naDAdibhyo Din matuH pratyayo bhavati cAturarthikaH deze nAmni / aNAdhapavAdaH / naDvAn / kumudrAn cetavAn mahiSmAna dezaH / tatra bhavA mAhiSmatI nagarI / DivamantpakharAdilopArtham // 74 // nddshaadaablH|| 6 // 2/75 // naDa zAda ityetAbhyA Dit balaH pratyayo bhavati cAturathiko deze naani| matvaNAdhapavAdaH / navalam / zAdalam // 79 // zikhAyAH // 6/276 // zikhAzabdAdala: -adhyaade.||-caaturthik iti| caturvartheSu bhava abhyAramAditvAvikaN |vidhaanto 'dvigo:-'iti na lupatha gaNo vipriyte| manijaniH yAm' iti madhu' paTipIbhyAmiti visaM nistha saNDane vaa| 'ajisyA ' iti sthANuH 'mAmyupAnya-' iti prssi| masji-' iti ikSuH / majispA-'iti veNu kasya andhuriSa karkandhuH kRgaH kAdiH 'karkandhaH |shmyti zamI / 'pRza-' karIraH / 'suhinyo pA' himH| kasya bhASoM kI sarati 'jyApo bahulam-' iti kisaya / sahANena yasate sArpaNa / rauti zatari ruvat / parvate yAhulakAhI pArdA / kutsita. zahaH phIzara / pRSodarAdiH / 28 eppazi-' iti issttkaa| pAdAmakati pArdAkI / bhRma ' iti zaru / mupi-' iti zukti / * samiNA-' iti bhAsUpate AsutiH / ' samaja-' iti sutyA / bhAsika 'phumuda iti AsandI / Asa dayate yA yogavibhAgAnmonta' / viTa zande lihAyaci ceTa' / 'bhISa-' iti pIDA ||-ndkumud-1-annaaypvaad iti / AdipadAna nazAbdAt 'navazAvAisa, 'muvAt 'kumudAderika ' itpAdigraha / mahiSmAniyA ' ghaTastRtIya / iti DAva ga bhapati asiA pariragamantaradgAmiti akArasya sthAnityena padAntAvAbhAvAt / na vAya'svarasya- iti sthAnitvaM na / sadhi-'yaspAvaramAmAt ||--shaayaa-------mvnnaayeti| bhAvipavAt / nAve' kIyaH ti ---ziphAyA // 24 // Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ T pratyayo bhavati cAturarthikAH deze nAni / aNo'pavAdaH / pRthagyo gADiditi nirvRttam / zikhAvalaM nAma nagaram / matuprakaraNe zikhAyA valaMca vakSyati tat adezArthaM vacanam // 76 // zirISAdikakaNau // 62 // 77 // zirISazabdAdikakaN ityetau pratyayau bhavataH cAturarthikau deze nAmni | zirapANAmadUrabhavo grAmaH zirIpikaH / zairISakaH // 77 // zarkarAyA ikaNIthAN ca // 6 / 2 / 78 // zarkarAzabdAdikaNa Iya aN cakArAt ika kaN ityete pratyayA bhavanti cAturarthikA deze nAni / zarkarA asmindeze santi zArkarikaH / zarkarIyaH / zArkaraH / zarkarikaH / zArkarakaH / zirIpAH zarkarA iti prasayayogamantareNApi deze | vRttiriti pUrvavatmatyayo na bhavati ||7|| romAdeH ||6|2|79 // azmAdibhyo raH pratyayo bhavati cAturarthiko deze nAti / azmaraH / yuuprH| azman khUpa rUpa yUtha mIna yudda darbha kUTa guhA vRnda rAga kaNDagaDha kanda pAvana / ityazvAdiH ||19|| prekSAderin || 62 / 80 // prekSAdibhya in pratyayo bhavati cAturadhiko deze nAmni | prekSI | phalakI | prekSA phalakA bandhukA dhruvakA dhruvakA kSipakA kUpa puka dhuka ikaTa kaGkaTa saMkaTa maha garta nyagrodha parivApa yavApa hiraNyaiti prekSAdiH // 80 // | tRNAdeH sal || 6 | 2 | 81 // tRNAdibhyazrAturarthikaH sa manyayo bhavati deze nAni / tRNasA / nadasA / tRNa nada jana parNa varNa arNas varaNa bila tusa vana pula / iti tRNAdiH // 81 // kAzAderilaH // / 6 / 2 / 82 // kAzAdibhyazrAturarthika ilaH pratyayo bhavati deze nAmni / kAzilam / vAzilam / kAza vAza azvattha palAza pIyUkSA pAza viza tRNa nala vana nalavana kardama karpUra varbara vartula zIpAla kaNTaka guhA kapittha / iti kAzyAdiH // 82 // arIhaNAderakaN // 6 / 2 / 83 // arIhaNAdibhyazcAturathiMkokaNa pratyayo bhavati deze nAnni / ArIhaNakaM, khANDavakam / arIhaNa khaNDa khaNDU duSaNa kiraNa khadira bhagala bhalandana ulanda khArAyaNa khApurAyaNa khAnurAyaNa kauSTAyana kaudrAyaNa bhAtrAyaNa traigartAyana raivata rAyaspoSa vipatha vipAza uddaNDa udazcana aiDAyana jAmbavata jAmbavat ziMzapA vIraNa dhaumatAyana yajJadatta suyajJa vadhira bilva jambU sAmburApaNa sauzAyana saumAyana zANDilyAyana zvitrAyaNi sAmvarAyaNa kaza kRtsna suzarman / ityarIhaNAdiH // 83 // supanthyAderbhyaH // 6 // 2 // 84 // supanthin ityAdibhyazrAturarthiko JnyaH pratyayo bhavatideze naanni| saupanthyam / saubnthym| supathinzabdasyAta eva nipAtanAt pakArAtparo nAgamaH pasya ca vA vaka'raH / saaNkaashym| kaampiilym| supanthin suvandhin saMkAza kampIla - supari + yUpa azman azva aGga nAtha kuNTa skuTa kUTa mAdita *mRSTi // vakSyatIti | kRpyAdibhyo valac // adezArthAMmeti / na vAcya sAmAnyenottareNa dezepyadezepi bhaviSyatIti yatotrANopavAda ityuktam tatazvAdeze tasya caritArthatvAt deze 'nivAsAdUrabhave ityAdana nyu ||shrkraayaa| zirIvAH zarkarA iti / nanvevavidhAnyapi dezanAmAni dazyante tadarthaM pratyayalup vaktavyetyAzaGkA // - supanthyAdeyaM / supanthyAdirvicAryate / zobhana panthAH supanthA supanthin gaNapAThAt bakhe suvanthin / sakAzate ac sakAzaH / ka sukha pIlati kaMpolaH / suSThu pipatti ' svarebhya i ' supari / ' yusu-' iti yUpa / gamyami-' iti 'ukhanakha' iti yA adgaH / nAthati ac nAthaH / kudati nAmyupAnya' iti ke kucha / kUTayati aci kuTa / mAdyanta prayuGkte mAyate sma mAditaH mArjana garIna marpaNa vA sRSTiH / / Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 25 // Agastya zura+viranta vikara nAsikA jagadin magadina kaTida kaTipa kaTiva 'cUdAra *madAra majAra *kovidAra kazmIra zUrasena kumbha sIra sura kasamala aMsa nAsA romana loman tIrtha pulina malina agasti supadhin daza nala sakarNa kaliva khaDiva gAMDava / iti supandhyAdiH // 84 // sutaMgamAderij || 6 / 2 / 85 // sutaMgamAdibhyazrAturarthika in pratyayo bhavati deze nAnni / sautaMgamiH maunivittiH sutaMgama sunivitca vicica mahAvita mahAputra zukra zveta vigra zvan vigrazvan arjuna ajira gadika vIja vApa vIjavApa vAjavApa krnn| iti sutNgmaadiH||85|| yAde // 6 / 2 / 86 / valAdibhyazrAturadhiko yaH pratyayo bhavati deze nAni / valyaM, pulyam / vala pula mula ula kula dula nala dala urala lakula bana iti balAdiH // 86 // *aharAdibhyo'J || 6 | 2 | 87 // ahan ityevamAdibhyazcAturarthiko'n pratyayo bhavati deze nAmni / Ahnam / laumam / tena nirvRttamityarthe'ha zabdAdeze nAmni trihito'yamaJ vizeSavihitatvAt nirvRtta iti sAmAnyavihitasya kAle kaNo'pavAdaH / ahan loman veman gaGgA / ityaharAdirAkRtigaNaH // 87 // sakhyAdereyaN // 6 // 2 / 88 // sakhi ityevamAdibhyazrAturarthika eyaN pratyayo bhavati deze nAni / sAkheyaH / sAkhidatteyaH / sakhi sakhidatta datta agni agnidatta vAdasta vAyudattA gophila bhaTTa bhallipAla cakra cakravAka chagala azoka sIraka saraka vIra vIrasarasa samala roha tamAla kadala karavIra kuzIraka surasA sarama sapUla / iti sakhyAdi // 88 // pandhyAderAyanan || 6 / 2 / 89 / / pandhyAdipazcAturANika ApanaNa pratyayo bhavati deze nAni / pAnyAyanaH / pathinzabdasya pratyayayoge pakArAtparo nAgamoData eva nipAtanAt / pAkSAyaNaH / taupAyaNaH / pathin pakSa tuSa aNDaka bAlaka pAka citra citrA atizva kumbha sIraka loman romana loka iMsaka sakarNa sakarNaka saraka sahaka sarasa samala aMzuka kuNDa yamala vila hasta hastin siMhaka / iti pandhyAdiH // 89 // karNAderAyaniJ / / 6 / 2 / 90 // karNAdibhyazcAturarthika Ayanitra pratyayo bhavati deze nAnni / kArNAyaniH / vAsiSThAyaniH / karNa vasiSTha arka lusa arkalasa drupada AnaDuhya pAJcajanya sphig sphija kuliza AkanIkumbha jitvan jitya jaitra ANDIvat jIvanta / iti karNAdiH || 90 | utkarAderIyaH / / 6 / 2 / 91 // utkarAdibhyAturarthika IyaH pratyayo bhavati deze nAnni / uttarIyaH / saMkarIyaH / utkara saMkara saMpara saMpala saphara saMphala saMkula pippala mUla pippalamUla arka azman suvarNa suparNa parNa suparNavarNa hiraNyaparNa iDA ajira iDAjira ani ti kitava Atapa aneka palAza tikakitava vAtapAna eka palAza aneka palAza aMzaka traivaNa -- agapulAbhyAm -' iti agastya tasyApatyayaNa Agastya / zurayate'c zUra / viramati ' putapitta-' iti yadvA viramatIti auNAdike tRpratyaye virantaramAcaSTe Niji virantayati / aci viranta / vikaroti ca viziSTau karo yasya vA vikara nasate nasivasi' iti nAsikA / pragatItyevazIla pragadI mA gadatIyyevazIla 'DayApo bahula nAmni ' iti isve magadI kaTi dadAti pAti vAti vA kaTida kaTipa | kavi daN ' dvAra-' iti cUdAra amyagi-' iti madAra / mRjumajazabde / majati 'abhyaGgi' iti bahuvacanAt ' dvAra- iti vA majAraH / kane. ' kovid-' iti kovidAra // aharAdisyo | hakaNopavAda iti / dena hastAdya ismata. tRtIyAntamanuvartate / kALAtparijayyetyata kAlAditi ca 0 a0la0 // 25 // Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ picuka azvattha kAza kSudrA kAzakSudrA bhakhA vizAla zAlA araNya ajita araNyAjina janyajanaka Arjana khaNDAjina calyaNa utkroza kSAndha ru [kha] NDa khAdera | suparNAya zyAvanAya naivAkUna nitAnta vRkSa nitAntavRkSa ArdravRkSa indravRkSa abhivRkSa mantragArha arIhaga vAtAgara vijigISA saMsrava rohidvartanIvApaka aNaka nizAnta | khala jina vairAgaka avarohita janya indravarma garta / ityutkarAdiH // 91 // naDAdeH kIyaH // / 6 / 2 / 92 // naDa ityevamAdibhyazrAturarthikaH kIyaH pratyayo bhavAte deze nAni / naDakIyaH / lakSakIyaH / naDa lakSa vilva veNu vetra vetasa tri takSan ikSukASTa kapota kruJca kuJcAzabdasyAta eva gaNapAThAt hrasvatvam / iti naDAdiH // 92 // kRzAzvAderayiNa || 6 / 2 / 93 / / kRzAzvAdibhyazcAturarthika IyaNa pratyayo bhavati deze nAmni / kAzIzvIyaH / AriSTIyaH / kRzAzva ariSTa ariSya | veSya vizAla romaka lomaka romaza zapala zivala kUTa carcula pUgara zurUra dhUkara pUkara saMdRza sadRza puragA pUravA / dhUma dhUmra vinIta Avinata vikUcyA ayas sAyam iram urasa aruSya airAsa ira Ama mudgala maudgalya suvarcala pratara ajina avanata vikuTyAMGkuza parAzara / iti kRzAzvAdiH // 93 // RzyAdeH kaH // 6294 // Rzya ityAdibhyazcaturarthikaH kamatyayo bhavati deze nAmni / RshykH| nyagrodhakaH / Rzya nyagrodha zara nilIna nivAta vinaddha sita zita naddha ninaddha parigUr3ha upagUDha uttara azman | uttarAzman sthUla vAhu sthUlabAhu khadira aradu ana parivaMza khaNDa vIraSa karma zarkarA nibandha azani khaNDa daNDa veNu parivRta vezman aMzu / iti RzyAdiH // 94 // varAhAdeH kaN || 6 | 295 // varAhAdibhyazrAturarthikaH kaN pratyayo bhavati deze nAmni / vArAhakaH / pAlAzakaH / varAha palAza viruddha nivaddha sthUla bAhu sthUlavA khAdara vidagdha vijagdha vibhava vibhakta pinaddha nimana | iti varAhAdi: // 95 // kumudAderikaH || 6 / 2 / 96 / / kumuda ityevamAdibhyazrAturarthika ikaH pratyayo bhavati deze nAni / kumudikm| ikkaTikam / palvajikam / kecidamuM na paThanti / vAlvajaH / kumuda ikkaTa niryAsa kaGkaTa saMkaTa garne parivApa yavApa kUpa vikaGkata valvana azvattha nyagrodha bIja dazA zAlmali muni sthala grAma / iti kumudAdiH // 96 // azvatthAderikaN // / 6 / 2 / 97 // azvatya ityAdibhyazrAturarthika ika pratyayo bhavatideze nAni / Azvasthikam / kaumudikam / azvattha kumuda gomaTha rathakAra dAza grAma ghAsa kunda zAlmali muni sthala munisthala kuTa mucukarNa mucukUrNi kuNDala zucikarNa / ityazvatthAdiH / itikaraNAdyathAdarzanaM pratyayavyavasthAyAmarthaprakRtyupAdAnaM prapaJcArtham // 97 // sAsya paurNamAsI // / 6 / 2 / 98 // iti zabdo nAnIti cAnuvartate / deza iti nivRttam / seti prathamAntAdsyeti SaSThyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati yattatprathamAntaM tacetpaurNamAsI bhavati nAnni, pratyayAntaM cennAma syAt / itikaraNAM vivakSArthaH / tena mAsArdhamAsayoreva saMvatsaraparvaNoH pratyayaH / saMvatsare'pyanye / asyetyavayavAvayavisaMbandhe SaSThI / pauMpI tato nivRtte ityanena kAlasAmAnyavihita ikag prAptastasya bAdhakoyam // azvatyAderikaN // - itikaraNAditi / pUrvai pratyayA eva vihitA na prakRtInAmupAdAna kRtamitItikaraNasya vitra kSArthI kikapratyayAnusAreNArthaprakRtayo'numIyanta iti / ata eva ca pratyupAdAne'pi kecidInA kaizvidadhikA paThitA iti na mativyAmoho vidheyaH / yathAdarzana tu prayogavyavasthA / ata eva bAki bAlyajamityAyupadarzitam // sAsya paurNamAsI // teneyAdi / mAsa zivarUpa mAsasyArdhamardhamAsa paJcadazarAtrarUpa | bhanneva pratyayo bhavati nAnyatra paJcarAtrAdau mAsArdhamAsA vapyanekarUpatvAdityAha -- saMvatsaraparvagoriti / saMvatsarasya varSasya parvabhUto mAsa sUryAcandramasoH sacipya punaH sazliSTayorvicitya punarviciSTayovI yau tau saSI vizleSo vA tayorantarAlakAlaH / Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 26 // zrIture / paurNamAsI asga pauSo mAsaH / pauSo'rdhagAsaH / evaM mAghaH vaizAsaH ApADha iti / nAmnItyeva / pauSI paurNamAsI asya pazcarAtrasya dazarAtrasya bhRtakamAsasya veti / a0la | vAkyameva / paurNamAsIta pUrNo mA candro'syAmastIti pUrvApAso'N '(7-2-55 ) ityaN / pUrNamAsa iyamiti vA 'taspedam ( 6-3-259 ) ityaN / pUrNo mA mAso cAsyAM pUrNapAsA vA yukteti ata eva nisAvanAdaN // 98 // AgrahAyaNyazvatthAdikam // 6 / 2 / 99 // AgrahAyaNI azvatthA ityetAbhyAM sote prathamAntAbhyAmasyAMta pRSThyarthe ikaN pratyayo bhavati yatta prathamAntaM taccatpaurNamAsI bhavati nAnni pratyayAntaM cet nApa syAt / AgrahArANa, paurNamAsI asya AgrahAyaNiko mAsodhamAso vA / azvatthA porgamAsI asya Azvastiko mAso'dhemAso vA / AgrahAyaNI mArgazIrSI / azvatthA Azvayuja / anye tu azvatthazabdamapratyayAntaM paurNamAsyAmapi puMliGgamicchanti / azvatthaH paurNamAsI // 99 // caitrIkArtikIphAlgunIzravaNAdA // 6 // 2 // 10 // ebhya ikaN pratyayo bhavati vA sAsya paurNamAsI te asmin vipaye nAmni / cetrI paurNamAsI asya catrikaH caitro vA mAso'nAgovA evaM kArtikyA. kAtikikaH kArtikakAlgunyA. phAlgunikaHphAlgunaH / zravaNAyAH zrAvANakaH zrAvaNa // 100 // devatA // 6 / 2 / 101 // sAsyetyanuvartate |seti prathamAntAdasyote SaSThyarthe yathAvihitaM matyayo bhavati yattatpathamAntaM devatA cetsA bhavati / arhan devatA asya aahetH| jainaH / Agneyo brAhmaNaH / aindraM haviH / aindraH puroddaashH| vAruNazcaruH / aadityH| bArhaspatyaH / gavyam / dvIndram // 101 // paizAkSIputrAderIyaH // 6 / 2 / 102 // paiGgAkSIputra ityevamAdibhya IyaH pratyayo bhavati sAsya devatetyasmin viSaye / aNo'pavAdaH / paiGgAkSIputro devatAsya paiGgAkSIputrIya haviH / tArNavindayo devatAsya tArNavindavIyaM haviH / evaM paiGgIputrIyam / paiGgAkSIputrAdayaH prayogagamyAH // 102 // shukaadiyH||6|2|103 / / zukrazabdAdiyaH pratyayo bhavati sAsya devatetyasmin vipaye / zukriya haviH / zukriyo'dhyAyaH // 103 // zatarudrAttau // 6 / 2 / 104 // zatarudrazabdAttau Ipa iya ityetau pratyayau bhavataH sAsya devatetyasmin viSaye / zatasaMkhyA rudrAH shtrudraaH| te devatA asya | zatarudrIyaM zatarudriyam / zataM rudrA devatAsyeti dvigApi vidhAnasAmarthyAva lub na bhavati / / 104 // aponapAdapAnnapAtastR caatH|| 6 // 2 // 10 // aponapAdapAnapAta ityetAbhyAM to pratyayo bhavataH sAsya devatetyasmin viSaye tatsaMniyoMge cAnayorAcchabdasya tu ityayamAdezo bhavati / aponapAta devatAsya aponIyam aponadhiyam apAnavIyam apAnaniyam // 105 // mahendrAhA / / 6 / 2 / 106 // mahendrazabdAtsAsya devatetyasmin vipaye to pratyayo vA -20 SEASEDS ardhamAsa salepavizleSayorantaramayo bhUtamamAsAdenaM bhavati savatsaraparvAbhAvAt ||-bhaanhaapnny-||-aagrhaaynniiti / agra hAganatya 'dvitricatuHpUraNa-' iti saH prathamoktam-' iti agrata pUnipAta / ' pUrvapadasthA-' iti Natvam anahAyaNa era prajJAvimo'N dii|-pgaashiiputraade-11 pige akSiNI yasa sasthyama' syAGkeTa piGgAkSasyApatya ju khI ata iz 'anA vRddha' iti pya / Ap piDgAkSAgA putra 'pyA gupyoriic-'| anantarApatye vA iz / tadA nuteTI ' pigAyA puna ||-aponpaad-||-aponppiiymiti / na PSI pAtIti zatu nakhAdityAdadabhAva / tato'pa karmatApazA napAna / ata era nirdezAilup / yadvA'pakRSTamanamapona tAtayati kie apakRSTamasampAna tarapAtayati ki / O Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavataH mahendrIyam / mahendriyan / pakSe ag | mAhendraM haviH // 106 // kasomAt vyaN // 62 // 107 // kandAtsomazabdAca sAsya deva netyasmin viSaye vyag pratyayo bhavati / ago'pavAdaH / TakAro GayarthaH / kaH prajApatirdevatAsya kArya haviH kAyI iSTi zabda prati Nitvasya vaipadalopo na bhavati / somo devatAsya saumyaM hRviH| saumyaM sUktam / saumI Rk // 107 // dyAvApRthivIzumAsI rAnISomamatvadvAstoSpatigRha vAyo || 6 |2| 108 || ebhyaH sAsya devate yasmin viSaye Iya yaityetau pratyayau bhavataH / ago jyasya caapraaH| dhoya pRthivI ca cAvApRthiyau te dete asya dyAvApRthivIm hAre dyAvApRthivyam / zunazca vAyuH sIrathAdityaH zunA sIrau tau devatA asya zunAsIrIyam zunAsIryam / abhitra somaya azI ponau tau devatA asya anISomIyam | azI pomyam | marutvAn devatAsya maru vatIyam / marutvayam / vAstoSpatirdevatAsyeti vAstoSpatIyam vAstoSpatyam / gRhamevo devatAsya gRhavIyam gRhabhyam // 108 // vAtupinuvaso yaH ||6|2| 109 // vA Rtu pitu upas ityetebhyaH sAsya devatatyasmin viSaye yaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / vAyurdevatAsya vAyavyam / evam Rtavyam / pitryam / upasyam // 109 // +mahArAjaproSThapadAdikam || 6 / 2 / 110 // mahArAja proSThapada ityetAbhyAM sAsya devatetyasmin vipaye ika matyayo bhavati / aNo'pavAdaH / mahArAjo devatAsya mAhArAjikaH / mAhArAjikI / zrauSThapadikaH / pauSThapadikI // 110 // kAlAdbhavavat // / 6 / 2 / 111 // kAlavizeSavAcibhyo nAmabhyo yathA bhave'theM pratyayA vakSyante tathA sAsya devatetyasmin viSaye bhavanti / natsAdRzyArthaH / tena yakAbhyaH prakRtibhyo yena vizeSaNena ye pratyayA bhave'rthe bhavanti bh prakRtibhyastenaiva vizeSaNena sa eva pratyayA iha bhavanti / yathA mAte bhavaM mAsikam sAvatsarikan haimanam nAmantam prAvRSeNyam tathA mAso devatAsya mAsikam sAvatsarikam haimanam vAsannam prAvRSeNyam // 111 | AdezchandasaH pragAye // 6 / 2 / 112 // roti prakRtirasyeti pratyayArthAnuvartate / tayoryathAkramaM vizeSaNe Adezchandasa iti prAye iti ca / seti prathamAntAdAdibhUtAt chandamAsyeti SaSThyarthe manAye'bhidheye yathAvihita pratyayo bhavati / yatra dve Rcau magranthanena * prakarSAne vA tisraH kiyante sa mantravizeSaH pragAyaH paGktirAdiryasya magAthasya sa pAGktaH magAthaH / evamAnuSTubhaH / jAgataH / Adezita kim / anuSTuv madhyamasya pragAthasya / chandasa iti kim udiyayaM zabda Adirasya pagAyasya / maga tha iti kim| paGktirAdirasya anujAkasya // 112 // yoddhaprayojanAdyuddhe // 6 |2| 113 // seti prathamA | - kasomAya // atha kAyamityatra lopArasvarAdeza ini nyAyena lopAtpUye vRtau kRtAyA pathAdAkAralopa kasmAnna bhavatItyAha-kazabda prtiiti| akArasyA kArasya vA lope vizeSAbhAvAt yadvA sakRdbhate parde yadyAdhita tadvAdhitamevetyupatiSThate // vAyvapi // uymiti| sadhyAyAcakaH khIkkIya prabhAtavAcakastu napusakaliGga upA devatAsyeti vigraha | mahArAja // prauSThapadika iti moSTa gaustasyeva pAdAvasya suprAtasuva iti de nipAta proSpadaH puruSa nAmagrahaNa kholiDgopi nakSatravAcI proSThapadAzabda grAhma / yadA proTA jAta 'jAte' ityaN tadA proSThabhadrAjAte ityuttarapadavRddhau proSTapAda iti syAt / bahulagrahaNAd hulamanyena iti jAtArthIyaspAgo na lup / bahulagrahaNasya lakSyAnusArAyevena vyAkhyAtatvAt // AdezchandarA // pragAye iti / pragradhyate ghan / ata eva nirdezAt ranakArayolIpa pragIyate vA kamiyugAbhyasya // pragratyanena pradaracanAvizeSeNa // prakagAnena uccAravizevetyartha anuvAkasyeti / anuvAka pAThavizeSa tasya // - // Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 1120 11 ntAt yodvAcinaH prayojanavAcinazrAsyeti paSThA yuddhe'bhidheye yayAvihitaM pratyayo bhavati / vidyAdharA yoddhAraH asya yuddhasya vaidyAdharaM yuddham / bhArataM yuddhm| prayojanaM pravRtisAdhyaM phalam / subhadrA prayojanamasya yuddhasya saubhadraM yuddham / sautAraM yuddham / atra subhadrAdizabdastatprAptau vartata iti prayojanam / yoddhaprayojanAditi kim / mAto'sya yuddhasya | yuddha iti kim / subhadrA prayojanamasya vairasya // 113 // bhAvo'sya NaH // 6 / 2 / 114 // seti prakRtivizeSaNamanuvartate / bhAve yo ghaJ tadantAt pratha'mAntAdasyAmitaM khIliGge saptamyarthe NaH pratyayo bhavati / prapAto'syAM vartate tithau maapaataa| evaM dANDAghAtA / mausalapAtA bhUmiH / bhAvagrahaNaM kim / prAkAro'syAm / prAsAdo'syAm / ghaJa iti kim / shyenptnmsyaam| strIliGgagrahaNAdiha na bhavati / daNDapAto'smin divase / itikaraNAnudRtteH phacinna bhavati / droNapAko'syAM sthAsyAm / kevalAca bhAve ghaJantAnna bhavati // 114 // iyainaMpAtA tailaMpAtA / 6 / 2 / 115 // zyenazabdasya tilazabdasya bhAvajante pAtazabde pare mAnto nipAtyate / pratyayastu pUrveNaiva siddhaH / zyenapAto'syAM vartate zyainaMpAtA / tilapAto'syAM vartate tailaMpAtA tithiH kriyAbhUmiH kIDA vA // 115 // [praharaNAt krIDAyAM nnH||62 116 // maharaNavAcinaH prathamAntAdasyAmiti saptamyarthe krIDAyAM NaHpratyayo bhvti| daNDaH praharaNamasyAM krIDAyAM daNDa evaM mauSTApAdA krIDA | praharaNAditi kie| mAlA bhUpaNamasyA krIDAyAm / krIDAyAmiti kim / khaDgaH praharaNamasyAM senAyAm / yatrAdroheNa ghAtapratighAta ddaa|' bhAvo'syAM NaH ' ( 6-2-114 ) ityanantaro No nAnuvartate krIDAyA arthAntaratvAt yathA pUrvasUtropAcaH samUhAdyartheSu tato yathAvihitameva pratyayo bhaveditIha punarNagrahaNam // 116 // tadetyavIte || 6 | 2 | 117 // taditi dvitIyAntAt vaici adhIte vetyetayorarthayoryayAvihitaM pratyayo bhavati / muhUrtaM vetti mauhUrtaH / evmautpaatH| naibhittaH / kecittu muhUrtanimittazabdau nyAyAdau paThanti tanmate mauhUrtikaH naimittikaH / chando'dhIte chAndasaH / vyAkaraNaM vetyaghIte vA vaiyAkaraNaH / nairuktaH / ghaTaM vetti paTaM vettItyAdAvanabhidhAnAnna bhavati / kecittu vedanAdhyayanayorekaviSayatAyAmevecchanti / tanmate * aniSTomaM yajJaM vecItyAdAvapi mutyayo na bhavati // 117 // nyAyAderikaN // 6 // 2 / 118 // nyAyAdibhyo vaisyadhIte vetparthe ikaN pratyayo bhavati / nyAyaM vaizyadhI vA naiyAyikaH / naiyAsikaH / nyAya nyAsa lokAyata punarukta pariSada carcA krametara zlakSNa saMhitA pade pada krama saMgha saMghaTA vRtti saMgraha Ayurveda gaNa guNa svAgama itihAsa purApa bhArata brahmANDa AkhyAna dvipadA jyotiSa gaNita anasta lakSya lakSaNa anulakSya lakSya vasanta varSA zarad varSAzarad hemanta zizira prathama carama prathamaguNa bhAvaghaJosyANa // praapaateti|ydypi pratyaga prakRtyAderiti nyAyena pATha ityetadeva ghaJanta na samudAyastathApi kRtsagavikArakasyApIti prapAtAdi samudAyo ghaJanta ev| praharaNAt // samUhAdyartheSvi' ityayopAtto'pratyaya pachayA: samUhe ' ityatra yathA nAnuvarttate / anyathA bhAvaghanosyA Na ityatodhikArAyAtenaiva sidhyati // tadetyadhIte // agniSTomaM yakSamiti / gajJeo hi kriyArUpastasya ca jJAnameva ghaTate nAdhyayanam / te ca yatra jJAnAdhyayane dve api ghaTete tatraiva pratyayamicchanti nAnyatra // syAyAderikaN // nanu nyAya pratipattyupAya prajJAvizeSaH kazciducyate / tasya ca vedunameva saMbhayati nAdhyagatamunyate syAyaM vairavagIte yeti / naiSa doSaH / nyAyAbhidhAyizAkhasyApi tAdRbhyAM nyAyazabdenAbhidhAnAttasya ca vedAdhyayanayo vizrAmmya 150 a0la0 // 27 // Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ camaguNa anuguNa atharvan AtharvaNa / iti nyAyAdiH // 118 // *padakalpalakSaNAntakratvAkhyAnAkhyAyikAt || 6 / 2 / 119 // padakalpUlakSaNazabdAtebhyaH kratvAkhyAnAkhyAyikAvAcibhyazca vespadhIte vetyartha ikaN pratyayo bhavati / padAnta, paurvapadikaH / auttarapadikaH / AnupadikaH / bahupratyayapUrvAtpadazabdAna bhavati anabhidhAnAt / kalpAnta, mAtRkalpikaH / paitRkalpikaH / pArAzarakalpikaH / zrAddhakalpikaH / lakSaNAnta, gaulakSaNikaH / AzvalakSaNikaH / hrAstilakSaNakaH / aanulkssnnikH| saulakSaNikaH / lAkSaNika iti nyAyAditvAt siddham / kratu, agniSTomikaH / vAjapeyikaH / jyautiSTomikaH / rAjamuyikaH / AkhyAna, *yAvakrItikaH / *yAvakrikaH / maiyaMgavikaH / maiyaMgukaH / AvimArakikaH / AkhyAyikA, vAsavadattikaH / saumanoharikaH // 119 // akalpAtsutrAt // 6 / 2 / 120 // kalpazabdavarjitAtparo yaH sUtrazabdastadantAdvetyadhIte vetyarthe ikaN pratyayo bhavati / vArtisUtrikaH / sAMgrahasUtrikaH / akalpAditi kim / sautraH / kAlpasautraH // 120 // adharmakSatratrisaMsargAGgAdvidyAyAH || 6 / 2 / 121 // dharma kSatra trisaMsarga aGga ityetacchandavarjitAtparo yo vidyAzabdastadantAdvecya dhIte betyarthe ikaN pratyayo bhavati / vaaysvidhikH| sArpavidhikaH / adharmAderiti kim| vaidyH| dhArmavidyaH kssaatrvidyyH| nyavayavA vidyA trividyA tAM vetyadhIte vA traividyH| atra trividyAzabdasya karmadhArayasyaiva grahaNam na dvigoH / tatra lupi satyAmaNikaNoviMzeSAbhAvAda / trividyaH / sAMsargaviyaH / AvavidyaH // 121 // yAjJikauvikalaukAyitikam || 6 / 2 / 122 / / yAjJikAdayaH zabdA vetyadhIte vetyarthe ikaNpratyayAntA nipAtyante / yAjJiketi yajJazabdAdyAjJikyazabdAccaikaNa ikyalopazca nipAtyate / yajJaM yAjJikyaM vA vetyathIte vA yAjJikaH / aukthiketi ukthazabdaH keSucideva sAmasu rUDhaH / yajJAyajJIyAt pareNa yAni gIyante na ca teSu vartamAnAtpratyaya iSyate ki tarhi tacAkhyAne aukthikye upacAreNa vartamAnAt / ukthamadhIte aukthikaH / aukthikyamadhIte ityarthaH / aukthikyazabdAttu gatyayo na | bhavatyanabhidhAnAt / tasmAdapIcchantyeke / aukthikyamadhIte aukthikaH / laukAyitikati lokAyatazabdAdikaN yakArAkArasya caikAro nipAtyate / lokAyataM | besyadhIte vA laukAyitikaH / laukAyatikA iti tu nyAyAdipAThAtsiddham // 122 // anubrAhmaNAdin || 6 / 2 / 123 // anubrAhmaNazabdAttyadhIte vetyarthe | ina pratyayo bhavati / brahmaNA prokto grantho brAhmaNam / brAhmaNasadRzo grantho'nubrAhmaNam / sadRzArthe'vyayIbhAvaH / tadvettyadhIte vAnutrAhmaNI / anubrAhmaNinau / anuprAhmaNinaH / matvarthIyenaivenA siddhe anabhidhAnAcca ikasyAmavRttAvaNbAdhanArthamino vidhAnam // 122 // zataSaSTeH patha ikad || 6 / 2 / 124 // zataSaSTiM ityesabhavAditi / evaM pUrvasUtre'pyagniSTomapratipAdakagranthasya vedanAdhyayane sabhavataH / nyAyazAstra vA // - padakalpa - ||-anabhidhAnAditi / yathA IpadaparisamAptaM pada bahupadaM tadvedhyadhI vA // - | AkhyAneti / abhinayati gAyan paThan yadeko granyastadAkhyAnam / AkhyAnazabdasya nyAyAdipAThAdeva ikaN siddha ityarthapradhAnoyam / etatsAhacaryAcca kratvAdInAmapyarthapradhAnAnAM grahaH // yAcakrItika iti / yavai. krItaM yayAH krItA asminniti vA pItanAmAkhyAnam / yavAn krINAtIti yavakrIstamadhikRtya kRtamAkhyAnam ' amodhikRtya-' ityaNi yAvaha tatastadvetyadhIte betIkaNi yAvakrikaH // - akalpAtsUtrAt // sautra iti / akalpAditi paryudAsena pUrvapadAbhAve na bhavati // yAjJikaukthika-- // pareNeti / avyaya parANItyartha // Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIDaimaza0 || tAbhyAM paro yaH pathina zabdastadantAdvettyadhIte vetyarthe ikaT pratyayo bhavati / zatapathikaH / zatapathikI / paSTipathikaH / paSTipathikI // 124 // padottarapadebhya 50a00 // 28 // ikH||6|2|125 // padazabda uttarapadaM yasya tasmAtpadazabdAtpadottarapadazabdAca vettyadhIte vetyarthe ikaH pratyayo bhavatiApUrvapadikaH uttarapadikaH / puurvpdikaa| uttarapadikA / pada padikaH / pdikaa| padottarapadikaH / padocarapadikA / bahuvacanaM sarvabhaGgaparigrahArtham // 125 // padakramazikSAmImAMsAsAmno'kA // 6 / 2 / 126 // pada krama zikSA mImAMsA sAman ityetebhyo tadvettyadhIte vetyarthe'kaH pratyayo bhavati / padakaH / krmkH| zikSakaH / mImAMsakaH / sAmakaH / upanipacchabdAdapIcchati kazcit / upaniSadakA ke sati zikSAkA zikSikA shiksskaa|miimaaNsaakaa mImAMsikA mImAMsaketi :rUpatrayaM syAt / zikSikA mImAMsiketi ceSyate / tadarthamakavacanam // 126 // sasarvapUrvAllup // 6 // 2 // 127 // sapUrvAtsarvapUrvAJca vettyadhIte vetyarthe vihitasya pratyayasya lup bhavati |svaartikmdhiite svaartikH| sasaMgrahaH / aNo lup / sakalpaH / atrekaNaH / sarvavedaH / sarvatatraH / atrANaH / sarvavidyaH / atrekaNaH / kathaM dvivedaH paJcavyAkaraNa iti / dvigoranapatye yakharAdeTuMbadiH / (6-1-24) iti lupi bhaviSyati // 127 // saMkhyAkAtsUtre // 6 / 2 / 128 // saMkhyAyAH paro yaH kaH pratyayo vihitastadantAtsUtre vartamAnA| va nAno vettyadhIte vetyarthe utpannasya pratyayasya lub bhavatiI amoktArtha ArambhaH aSTAvadhyAyAHparimANamasya aSTakaM suutrm|tdvidnti adhIyate vA aSTakA paanniniiyaaH| aapishliiyaaH| trikAH kaashkRtsnaaH| dazakA umaasvaatiiyaaH| dvAdazakA aarhtaaH| saMkhyAgrahaNaM kim / maahaavaartikaaH| kaalaapkaaH| kAditi kim / catuSTayaM sUtrama| dhIyate cAtuSTayAH // 128 // proktAt // 6 / 2 / 129 // proktArthavihitaH pratyaya upacArAt pokta ityucyate / tadantAbAno vettyadhIte vetyarthe utpannasya pratyayasya lub bhvti| gotamena proktaM gautamam / tadvettyadhIte vA gautamaH / sudharmeNa sudharmaNA vA proktaM saudharmam saudharmaNaM vA tadetyadhIte vA saudharmaH saudharmaNaH / evaM bhAdrabAhavaH / pANi| nIyaH / ApizalaH / striyAM vizeSaH / gautamA saudharmA saudharmaNA khI ityAdi / aNo lupyaNantatvAbhAvAt kIrna bhavati // 129 // vedenabrAhmaNamatraiva // 6 / 2 / 130 // proktagrahaNamihAnuvartate / tacca prathamAntaM vipariNamyate / proktamatyayAntaM vedavAci inantaM ca brAhmaNavAci atraiva vettyadhIte vetyetadviSaye eva |--padottarapadebhya // padazabda uttarapada yasya padottarapadazca padazca padottarapadazca sUnatvAdekazeSa ||-pdkrm-1-ruuptrymiti ' iccApusonikyAppare' ityanena ||-sNkhyaakaa-- ||-aproktaarth Arambha iti / anyathopareNaiva sidhyati / trayodaza cAdhyAyA mAnamasya avayavAttayaTvAdhaka sakhyAute. ka. / trika dazaka pa vidantyadhIyate vA trikA dazakA // | mAhAvAtikA iti / mahadArtikamasya sUtrasya tadvidantIyAdi ||-kaalaapkaa iti / vRhattantrAt kalAmApibanti 'kIcaka-' iti sAdhu / kalApakAH zAsrANi tAn vidamtyadhIyate vA | yadA tu 'kacit ' iti De kalAposyAsti kalApinA prokta ' tena prokta-' ityag ' kalApi-' ityantyasvarAdilup / kussita kAlApa kALApaka tadvidanti adhIyate vA tadA lupyalupi vA na vizeSo vRddhastathaiva sdbhaavaat||-proktaat-1-sudhrmnneti / zobhano dharmo yasya ' dvipadAddharmAdan ' ityasyaikepA mate vikalpaH ||-striyaaN vizeSa iti / nanvantra pratyayaluppalupi pA'vize 4 // 28 // pastakimarthamida sUtramityAzaGkA ||-ddiin bhavati ana hi yasyAM siyA yo'Na vihita, sa lupta. yazca vidyate tasya na strii||-veden brAhmaNa-1-prathamAntamiti / arthavazAdibhaktipariNAma // Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayujyate / tena svAtantryam upAdhyantarayogo vAkyaM ca nivartate / veda, kaThena proktaM vedaM vidantyadhIyate vA kaThAH / evaM kalApinA kaalaapaaH| maudena maudAH paiSpalAdena paiSpalAdAH / RcAbhena ArcAbhinaH / vAjasaneyena vAjasaneyinaH / in brAhmaNaM khalvapi / tANDayena proktaM brAhmaNaM vidantyadhIyate vA tANDinaH / bhAllavinA bhAlavinaH / zATyAyaninA zAThyAyanena vA zAyyAyaninaH / aitareyeNa aitareyiNaH / ingrahaNaM kim / yAjJavalkyena proktAni brAhmaNAni yAjJavalkyAni / 'zakalAderyayaH / (6-3-27) ityan / saulAbhena saulAbhAni / 'maudAdibhyaH' (6-3-180) ityaN / brAhmaNamiti kim / piGgena moktaH paigI kalpaH / brAhmaNaM veda eva tatra veda ityeva siddhe aninantasya niyamanivRttyarthaminabrAhmaNagrahaNam / moktAnuvartanaM kimartham RcaH yajUMpi sAmAni mantrAH vedH| ArambhasAma divadhAraNe siddhe ubhayAvadhAraNArthamevakAraH / proktamatyayAntasyAtraiva vRttirnAnyatra tathAtra vRttireva na kevalasya proktapratyayAntasyAvasthAnam / anyatra tvaniyamAtkacitsvAtantryaM bhavati / arhatA proktamArhataM zAstram / kacidupAdhyantarayogaH / AItaM mahatsuvihitamiti / kacidvAkyam / AItamadhIte / kacidvRttiH "AIta iti / Kii iha punarniyamAyugapadeva vigrahaH / kaThena proktamadhIyate kaThA iti // 130 // tena channe rathe // 6 / 2 / 131 // channa iti pratyayArtho ratha iti tasya vizeSaNam / teneti tRtIyAntAt channe rathe'bhidheye yathAbhihitaM prayayo bhavati / vastreNa channo rathaH vaasH| kAmbalaH / caarmnnH| dvaipena carmaNA dvaipaH / vaiyAgheNa vaiyAghraH / ratha iti kim / vastreNa channaH kAyaH / channazabdena samantAdveSTitaM vyAptamucyate / teneha na bhavati / putraiH parivRto rathaH / iha -kathamaNa bhavati / na vidyate pUrvaH patiryasyAH sA apUrvA kumArI tAdRzI kumArImupapannaH kaumAraH patiriti / tatra ' bhave' (6-3-122) ityaNa bhaviSyati / kumAryAM bhavaH kaumAraH patiH dhavayoge tu kaumArI bhAryetyapi siddham // 131 // pANDukambalAdin // 6 / 2 / 132 // pANDukambalazabdAttRtIyAntAcchanne rathe vAcye in pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / -svAtantryamiti vezyadhIte vetyartharahitaM na prayujyata ityarthaM ||-upaadhyntryog iti / kaThena prokta zobhanaM veda vidantyadhIyate vA iti vizeSaNayogo na bhavatItyarthaH / mudapippalAdAbhyAmRpyaNi mauda paipplaadH| tato 'maudAdibhya ' itIyApavAdo'N / RmbhirAbhAtIti RgAma / pRSodarAditvAt gasya catve RcAbhaH / tata. prokta shaunkaaditvaapinnn|tdntaadnno luvAjasanAyA apatya 'DayAsyUDa' eyaNAzaunakAdi svApiNan tato'g lupa / tapiDhanazabdAdgAdiyajantAtmaunakAdityANini tato'No lup / bhanchavazabdAdijantAtmokkArthe pUrvavaNNinAdayaH ||-shaattyaaynin iti / zaTazabdAt gargAdiyajantAt tikAcAyaniz / eke svayajanta tikAdau paThanti tanmate / yajija'ityAyanaNi pUrvavat zaunakAditvAt NinnAdau zALyAyanina. / itarasyApatya zubhrAditvAdeyaNi aitareya / tataH pUrvavaNNinAdau aitareyiNaH ||-ingrhnnmiti / tena yAjJayAkAni bAjhagAnItyaninantasya veda iti niyamo nivarttate |-proktaanuvrttnmiti / ayamarthaH agAdayaH zabdA vedavAcino bhavanti na tu proktapratyayAntA iti / yadi proktagrahaNa nAnuvartata tadAtrApi vetyadhIte vetyetadviSaya eveti prayoganiyamaH prasajyeta tatazca RcastiSThanti ityAdi vaktu na labhyeta ||-aarht itIti / arhatA prokta / tena prokta-' ityaNa Aheta vezyadhIte yA aN tasya lup // tena-1-vaiyAghraNeti / vyAghrasya vikAra. ' prANyauSadhi-ityaN / idamarthe tvIya syAt ||kthmnn bhavatIti / paraistAvatra kaumArApUrvavaccana iti kaumArazabdo'Nanto vRttipradarbhite'rthe nipAtyate / svamate tvasmigarthe'NavidhAyakasUtrAbhAvAt kathamityAzaGkA / / Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhI 11 | pANukamalena chanaH pANDakambalI rathaH // 132 // dRSTe sAmni nAmni // 6 / 2 / 133 // dRSTa iti pratyayArthastasya sAmnIti vishessnnm| teneti tRtIyAntA ANOala dRSTaM sAmetyasmin arthe yathAvihita pratyayo bhavati nAmni pratyayAntaM cetsAmno nAma bhavati / kuJcena dRSTaM sAma krauJcam / mRgIyuNA mArgIyavam / evaM mAyUram / taittiram / vAsiSTham / vaizvAmitram / kAleyam / Agneyam / evanAmAni sAmAni // 133 // gotrAdakavat // 6 // 2 / 134 // gotravAcinastRtIyAntAt dRSTa sAmetyasminmathai aGkavat pratyayo bhavati / yathA tasyAyamaDU ityatredamarthe pratyayo bhavati tathA dRSTa sAmetyetasminnarthe'pi / aupagavena dRSTaM sAma aupagavakam / kApaTavakam / vAhatavakam / aGka iti vizeSopAdAne'pi tasyedamityarthamAtraM parigRhAte // 134 // vaamdevaayH|| 6 // 2 / 135 // vAmadevazabdAttRtIyAntAt dRSTe sAmani yaH pratyayo bhavati / vAmadevena dRSTaM sAma vAmadevyam // 135 // DiyANa // 6 // 2 // 136 // dRSTa sAmetyasminnarthe yo'N pratyayo vihitaH sa DivA bhavati / uzanasA dRSTaM sAma auzanam / auzanasam // 136 // * vA jAte diH||6|2|137|| jAta ityasminnarthe yo'N pratyayo dvivihita utsargeNa prApto'pavAdena bAdhitaH san punarvihitaH sa DidA bhavati / zatabhiSaji jAtaH *zAtabhiSaH shaatbhipjH| dviriti kim / himavati jAto haimavataH / kecittu dvirDittvamicchanti / tanmate ditviAd dvirantyasvarAdilope zAtabha ityapi bhavati / evaM pUrvasUtre'pi / auzaM sAma / evaM ca yogadvaye'pi prairUpyaM siddham // 137 // tatrodbhute pAtrebhyaH // 6 / 2 / 138 // tatreti saptampantAtpAtravAcinaH uddhata ityasminnarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / zarAveSu uddhata odanaH shaaraavH| maallkH| 21 kArparaH / pAtrebhya iti kim / pANAvuddhata odanaH / bahuvacanaM pAvizeSaparigrahArtham // 138 // sthaNDilAcchete vratI // 6 // 2139 // sthaNDilAbdAtsaptamyantApachete ityasmimaya yathAvihita pratyayo bhavati yo'sau zete sa cedvatI bhavati / tatra zabanavato'nyatra zayanAnivRtta ityarthaH / sthaNDila eva zete sthANDilo bhi| dhuH| vratI iti kim / sthaNDile zete bAlaH // 139 // saMskRte bhakSye // 6 / 2 / 140 // saMskRta iti prasayArthaH / tasya vizeSaNaM bhakSya iti / tatrati saptamyantAtsaMskRte bhakSye yathAvihitaM pratyayo bhavati / sata utkarSAdhAnaM sNskaarH| bhrASTre saMskRtA bhrASTrA apUpAH / evaM kailaasaaH| pAtrAH / bhakSye kim / phaLake saMskRtA mAlA // 140 // shuulokhaayH|| 6 // 2 // 141 // zUlokhAzabdAbhyAM saptamyantAbhyAM saMskRte madhye yA pratyayo bhavati / zUle saMskRtaM zUlyaM mAMsam / ukhAyAma ukhyam / / 141 // kSIrAdeyaNa // 6 / 2 / 142 // zIrazabdAtsaptamyantAsaMskRte bhakSye eyaNa pratyayo bhavati / kSIre saMskRtaM bhakSya reyam / kSareyI yavAgUH // 142 // na ikaNa // 6 / 2 / 143 // dadhizabdAtsaptasyantAt saMskRte bhakSye ikaNa prayayo bhavati / dani saMskRtaM bhakSyaM dAdhikam / nanu ca saMskRtArthe ikaN --haTe-|-kuJceneti / nayAdigaNapAThAt RcAvAdasya hasva ||-paajaa--shaatbhip iti / zata bhipajo'syAH zatabhipajA candrayuktayA yukta kAloNa lup / 'jAte ' " ityaNo bAdhako 'varSAkAvanya. 'ikapunastadAyako ' bhatusadhyAderaNa ' ityAcAryazrIhemacana paSThasyAdhyAyasya dvitIya pAda samAptaH // dapa // // // // // // Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vakSyate tenaiva sidam / na sidhyati / danA hi tatsaMskRtaM yasya dadhikRtamevotkarSAdhAnam / iha tu dadhi kevalamAdhArabhUtaM dravyAntareNa tu lavaNAdinA saMskAra kiyate // 143 // vodshcitH||6|2|144 // udavicchabdAtsaptamyantAt saMskRte bhakSye ikaN pratyayo vA bhavati / udakena zvayati udazcita / ata eva nirdezAdvadabhAvaH tatra saMskRtaM bhakSyamaudazcitam audacittam // 144 // kacit // 6 / 2 / 145 // apatyAdibhyo'nyatrApyarthe kaciyathAvihitaM pratyayo bhavati / cakSuSA gRAta iti cAkSarSa rUpam / zrAvaNaH pAbdaH / rAsano rsH| dupadi piSTA dAdAH saktavaH / udUkhale kSuNNa audakhalo yAvakaH / caturdazyAM dRzyate cAtudarza rakSaH / caturbhiruhyate cAturaM zakaTam / avairukhate Azvo rathaH / saMprati yujyate sAMpratam sAMprataH // 145 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacadrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRhadvatsI SaSThasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH // 6 // 2 // 6 // mRditvA do kaNDUM samarabhuvi vairikSatibhujAm bhujAdaNDedadhaH katina navakhaNDavasumatIm // yadevaM sAmrAjye vijayini vitRSNena manasAyazoyogIzAnAM pibasinRpa tatkasya sadRzam // 1 // ||tRtiiyH paadH|| *shesse||632|| adhikAro'yam / yadita UrdhvamanukramiSyAmaH zeSe'rthe tadveditavyam / upayuktAdanyaH zeSaH / apatyAdibhyaH saMskRtabhakSyaparyantebhyo yo'nyo'rthaH 3 sa zeSaH / tasvedavizeSA apatyasamhAdayaH teSu vakSyamANA eyaNAdayo mA bhUvanniti zeSAdhikAraH kriyte| kiMca sarveSu mAk jitAt kRtAdiSu vakSyamANAH pratyayA 3 yayA syuH anantareNevArthanirdezena kRtArthatA mAvijJAyi iti sAkalyArtha zeSavacanam // 2 // nadyAdereyaNa // 6 // nadyAdibhyo yathAsaMbhava prAjitIye zeSe'rthe eyaNa pratyayo bhavati / nayAM jAto bhvovaanaadeyH| maaheyH|vaaneyH| vanya iti tu sAdhau yaH zeSa iti kim / nadInAM samUho nAdikam / nadI mahI vAgaNamI zrAvastI kauzAmbI shesse||-tsyedmiti / eyaNAdayazca tasyedamityarthe vihitAstatazcApatyasamUhAdipvapi prApnuvanti tadvizeSasvAttepAm ||-tessyiti / apatyasamUhAviSu anyanopayuktasvAtteSAm // na kevalamaparayAdiSu eyaNAvInA nivRttaye zeSAdhikAraH kriyate yAvatsarveSu kRtajAtAdipu asmeti SaSyarthaparyanteSveyaNAdInAM pravRtyarthazvespAha-kiMcetyAdi / ayamarthaH sanihitatvAt kRtalamdhanItAdiSvartheSu eyaNAdInAM pravRtteryavAhiteSvatheSu pravRttinai bhaviSyatItyeva zaGkA mAbhUdityarthaH |-ndyaa-|| atha gaNaH / nadati zabdAyate avagAhyamAnA satI aci nadI / majhate pUjyate rAjabhiH mahi maha ityakArAntAvA hI mahI // vara ANaH zabdo yeSAM carANA vRkSAHte'ya sAnta varANasA bhadArikA tasyA adUrabhavA nagarI dhArANasI zRNvantaM prayukta zrAvayati zrAvaH asi bhAvasaM tAyate 'kacit ' he gaurAditvAt gyA~ zrAvastI / kuzenAmyo yasya kuzyati vA ' tumyastumba ' iti kuzAmyastena nirvRttA kauzAmbI nagarI vanaprabhAnA kauzAmbI nagarI yanapradhAnA kauzAmbI ko % 3DNA Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImA // 30 // mAlvA vanakauzAmvI vanavAsI kAzapharI khAdirI pUrvanagara * pUrvanagarI pura vanagiri pura vanagiri pUrvanagiri pAvA *mAdA *dArvA kI tI / iti nadyAdiH / itaH prabhRti prakRtivizeSopAdAnamAtreNa pratyayA vidhAsyante teSAM kRtAdayo'rthA vibhaktayazca parastAdvakSyante // 2 // rASTrAdiyaH || 6 | 3 | 3 || rASTrazandAtmAgjitIye zepe'rthe iyaH pratyayo bhavati / rASTre krItaH kuzalo jAto bhavo vA rASTriyaH / zeSe ityeva / rASTrasyApatyaM rASTriH // 3 // dUrAdetyaH // 6 | 3 | 4 || durazabdAt zeSe'rthe etyaH pratyayo bhavati / dure bhavo dUretyaH // 4 // uttarAdAhaJ // 6 / 3 / 5 // uttarazabdAccheSe'rthe Ahan pratyayo bhavati / auttarAhaH / autarAhA strI / auttarAhIti uttarAhizabdAdbhavArthe'Ni // 5 // pArAvArAdInaH || 6 | 3 | 6 || pArAvArazabdAccheSe'rthe InaH pratyayo bhavati / avArassamudrastasya pAram rAjadantAditvAtpArAvArastatra bhavo jAto vA pArAvArINaH // 6 // *vyastavyasvastAt || 6 / 3 / 7 // pArAvArazabdAvyastAdviparyastAcca InaH pratyayo bhavati / pArINaH / avArINaH / avArapArINaH // 7 // *dyuprAgapAgudakpratIco yaH // 6 // 3 // 8 // dizabdAt mAc apAc udac pratyac ityetebhyazcAvyayAnavyayebhyaH zeSe'rthe yaH pratyayo bhavati / divi bhavaM divyam / mAci prAgvA bhavaM prAcyam / evamapAcyam / udIcyam / pratIcyam / digdezaTatteH prAgAderayaM yaH kAlavatcestvavyayAtparatvAt ' sAyam ' - ( 6-2-87 ) ityAdinA tanad / anavyayAttu -- varSAkAlebhyaH ' ( 6-2-79 ) itIkaN / prAktanam prAcikamityAdiM // 8 // grAmAdIna ca ||6|3|19|| grAmazabdAcchepe'rthe InaJ cakArAdyazca pratyayo bhavati / prAmINaH grAmyaH / nakAraH puMvadbhAvapratiSedhArthaH / grAmINA bhAryA'sya graamiinnaabhaaryH|| 9 // kaJyAdezcaiyakaJ // 3|3|10|| kaJci ityevamAdibhyo grAmazabdAJca zeSe'rthe eyakan pratyayo bhavati / kAntreyakaH pauSkareyakaH / grAma, grAmeyakaH / evaM ca grAmazabdasya trairUpyaM bhavati / + katri puSkara puSkala +paudana pRthivyAM zAmyati ' zamyame 'kuzamyastena nirvRtA kauzambI nagarI vanapradhAnA kauzambI / vana vAsayati 'karmaNo'N / 'vanavAsI aTavI / ' zapeH pha ca' iti zapharaH / ku ISat zapharo matsyo yasyAH ' alpe ' kAdeze kAzapharI / sadirA atra santi / tadatrAsti ' khAdirI / pUrva ca tat nagara ca / pUrvanagara / pUrvati 'nighRSi-' iti yApUryaH nazyanti atra caurA iti nagarI / pUrvA ghAsa nagarI ca pUrvanagarI pUrvanagirIti 'nAmyupAndha-' iti prAsAdhi / pUrvate / 'gRpRdurvI iti pura / vanyate ' yarpAdayaH' iti ghanaM giranti zvApadA atra 'nAmyupAsyaiti giriH / vanapradhAno giriH / vagagiriH / na vidyate giriryasya nagiriH / na gRNAti vA nagiriH / pUrvazvAsau nagirizva / pavamAna navamAna mavanta vA prayuGkte pAvayati mAvayati pAvA / mAvA / malamAna prayuGkte mAlayati / ' prahuva-' iti mAlvA / dRNAti praha' iti dArvA sA lakSmImita prApta seta ko brahmA yasyAM setakI / gaurAditvAtkhyAm / setu setubandho'grAsti taddatrAsti ' saitavI / iti nadyAdi // - utta - // - uttarAhizabdAditi / uttarA digdezo vA ramaNIya 'vottarAt ' ityAhi pratyayaH / kAlArthatve svAhipratyayAntAt ' sAyaciram -' iti tanaDeva na svaNu // vyasta - || avArapArINa iti / rAjadantAditvAdvikalpena pUrvanipAto na // dhuprA // prAgAdaya kiyantAste dhApratyayAntA avyayasajJAstadanutpattAvamavyayajJA / vizeSAnupAdAnAdebhayeSAmapi grahaNam // -- kaJjyA - || kapAdigaNo vitriyate / kutsitAtrayo dharmArthakAmA yasya kanniH / pAMkU kie / pA odano yasya paudnH| ubhat / pa0a0la0 // 30 // Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ umpi umbhi aunbhiM kumbhI -kuNDinAM nagara mahiSmatI varmavatI carmaNvatI / iti kaMtryAdiH / nagarazabdo mahiSmatyAdisAhacaryAt hai saMjJAyAmeyakatramutpAdayati anyatrANabheva // 10 // kuNDayAdibhyo yaluka ca // 6 / 3 / 11 // kuNDayAdibhyaH zepe'rthe eyakaJ matyayo bhavati / tatsaMniyoge yaluru caipAM bhavati / koNDeyakaH / koNeyakaH / kaNDayA kaNyA ukSyA bhANDayA grAmakuDacA tRNyA banyA palyA pulyA mulyA / iti kuNDayAdiH / bahuvacanaM prayogAnumaraNArtham // 11 // alakukSitrIvAcchvAsthalaGkAre // 6 / 3 / 12 // kulakukSigrIcA ityetebhyo yathAsaMkhyaM vAsyalaGkAraviziSTe prAjilIye zepe'thai eyakaJ pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / kule zuddhAnvaye bhavo jAto vA kauleyakaH zvA / kaulo'nyaH / kaukssyko'siH| yaH kaGkakukSinijIrNenAyasA kRtaH / kaukSo'nyaH / aveyako'laMkAraH / vA'nyaH // 12 // dakSiNApazcAtpurasastyaN // 6 / 3 / 13 / ebhyaH zeSe'rthe tyaNa pratyayo bhvti| aNopavAdaH dakSiNA dik tasyAM bhavo daakssinnaatyH| athavA dakSiNasyAM dizi vasati vA dakSiNAtmathanAmaptamyA A'( ityAmatyaye dakSiNA tatra bhavo dAkSiNAyaH pAzcAtyaH / paurastyaH / pazcAtpuraHzabdasAhacaryAdakSiNA iti dikazabdo'vyayaM vA gRhyate / teneha na / bhavati / dakSiNAyAM bhavAni dAkSiNAni juhoti / atra dakSiNAzabdo gavAdivacanaH / avyayAdevecchantyeke // 13 // bahalyUpirdikApizyASTAyanaN // 6 / 14 3 / 24 // vahi adi pArda kApizI ityetebhyaH zepe'the dAyanaNa pratyayo bhAti / vADAyanaH / vaahaaynii| auyanaH / aurdAyanI / pArdApanaH / pArdAyanI / kApizAyanaM madhu / kApizAyanI drAkSA / valhIti UpmopAntyaH / kecidatra vakAraM dadhantiM paThanti // 14 // raGkoH prANini vA // 6 / 3 / 15 // rakuzabdAvANiviziSTe zeSe'rthe TAyanaN pratyayo vA bhavati / rADakavAyaNaH / pakSe'N / rAGkayo gauH pANinIti kim | rAGkaraH kambalaH / panuSye tuprANinyApa kacchAdipAThAta 'kacchAdena'nRsthe' (6-3-54) iti paratvAdakaca bhavati / rAjakavako manuSyaH // 15 // mahAmAtratasastyac // 6 / 3 / 16 // ka iha amA ityetebhyasrataspratyayontebhyazca zepe'rthe tyac pratyayo bhavati / katyaH / ihtyH| amAtyaH / tatratyaH / yatratvaH / tatastyaH / yatastyaH / kutAttaH / AvizzabAdapi 'padipaThi-' iti maNyAditvAdI bhasya vA patve umpi / umbhi / umbhasyApatyam iji ombhi kumbhAjAtau DyA~ kumbhI / kuDui ' vipina-' iti kuNDinA / mahipA aba santi mhissmtii| carmANi tanoti 'kvacit ' iti De gaurAdiyAm ||-sNjnyaayaamiti / avamoM mahipmatyAdayo nagaryAdivAcakA sajJAzabdAstatsAhacAnagarazabdo'pi sthAnavizeSavAcI pratyaya janayati na | sAmAnyapattanavAcI tarhi katha nAgaro bAhmaNa / satyam / devatArthe bhaviSyati ||-kul-|| kukSau grIvAyA jAta bhave tu ' dRtikukSi ' iti ' grIvAto'Naca ' syAt ||-dkssi-1daakssinnaaty iti / 'phauNDinyAgastyago' iti koNDinyanirdezAtpubhAvo'nisya / tena 'sarvAdayo'syAdo 'na / yadA tyApratyayastadA avyayatvAt DelRpi dakSiNAbhava puMbhAvopi na asarvAditvAt ||--paashcaaty iti / aparA dik dezo vA ramaNIya / 'adharAparAJcAt ' pUrvA pUrvI vA dik dezo vA ramaNIyaH / 'pUrvAvarAdharenya-' ityas / pazcAdbhavaH purobhava ||-bhlyuu-|| | balhi. dezavizeSa. / Urdi, nIzA / pardi. pardanakrIDA // kapizA markaTA anna santi tadatrAsti kApizI aTavI ||-haa-|| anna tasitasU sAnuvandhitvAna gRhyate / kozcatprAtastyap Womenrinnam- HAMARPWBGABAVP0 AAAAAAAAAAAAD ~- Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 31 // | kathit / AviSThyaH / cakArastyaNtyacoH sAmAnyagrahaNAvighAtArthaH // 16 // naidhruve || 6 | 3 | 17 || nizabdAt dhruve'rthe tyac pratyayo bhavati / nityaM dhruvam // 17 // niso gate // 6 | 3 | 18 | nizabdAdbhate'rthe tyac pratyayo bhavati / nirgato varNAzramebhyo niSyazcaNDAlaH // 18 // aiSamodyaHzvaso vA // 6 // 2 | 19 // aiSamas hyas zvam ityetebhyaH zeSerthe tvac pratyayo vA bhavati / aiSamastyam / aiSamastanam / hyasyam / hyastanam / zvatyam | zvastanam / 'zvasastAdiH ( 6-2-83 ) iti ikaNapi bhavati / zauvastikam // 19 // kundhAyA ikaNa || 6 | 3 | 20 | kanyA grAmavizeSaH / kanyAzabdAta zeSe'rtha ika prayo bhavati / kAnthikaH // 20 // varNAvakaJ / / 6 / 3 / 21 // varNurnAma hRdaH / tasya samIpo dezo'pi varNa tatra yA kanyA tataH zeSe'rthe'kam pratyayo bhavati / ikaNo'pavAda / kAnyakaH // 21 // rUpyottarapadAraNyANNaH || 6| 3 |22|| rUpyottarapadAdaraNyazabdAcca zeSe'rthe NaH pratyayo bhavati / vArkarUpya vArkarUpyA | zaiSirUpyam / zaitrarUpyam / AraNyAH sumanasaH | AraNyAH pazavaH / mANirUpye jAto mANirUpyaka ityatra tu dusaMjJakatvena paratvAt ' prasthapura - (6-3-42 ) ityAdinA tryopAntyalakSaNo'kanaiva bhavati / antagrahaNenaiva siddhe uttarapadagrahaNaM bahupratyayapUrvanivRtyartham / vAhurUppI // 22 // dikpUrvapadAdanAmnaH // 6 // 3 / 23 // dikpUrvapadAdanAmno'saMjJAviSayAccheSe'rthe NaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / paurvazAlaH / paurvazAlA | AparazAlaH / AparazAlA / anAmna iti kim / pUrveSukAmazamI nAma grAmaH / tasyAM bhavaH pUrveSukAmazamaH / evama1raipukAmazamaH / pUrvakArSNamRttikA / aparakA mRttikA / ' prAggrAmANAm ' ( 7-4-17) ityuttarapadavRddhiH // 23 // madrAdan // 6 // 3 / 24 // madrAntAddikpUrvapadAccheSe'rthe'J pratyayo bhavati / pUrveSu madreSu bhavaH paurvamadraH / paurvamadrI / ' bahuviSayebhyaH' (6-3-44) ityaka gAtastadapavAde ' vRjimadrAddezAtkaH' (6-3-37) iti ke maaptnycnm| kevalAdeva madrAdakaJkavidhiriti cet tadameva jJApakaM sumarvArdhadikzabdebhyo janapadasyeti tadantavidheH / tena supAJcAlakaH sarvapAJcAlakaH ardhapAJcAlakaH pUrvapAJcAlakaH aparapAJcAlakaH sumAgadhakaH sarvamAgadhakaH suvRjikaH sumadrakaH ityAdi siddham / / 24 / / udaggrAmAdyakullomnaH ||6 | 3 | 25 || udaggrAmavAcino kullomanazabdAcchepe'rthe'J pratyayo bhavati / yAllomaH / udagrAmAdi|ti kim | anyasmAdaNeva / yAkullomanaH / yallomna iti kim / prekSiNi bhavaH prakSiNaH / koSTinyAM bhavaH kauSTinaH // 25 // gauSTItai kInai ketIgomatI zUraiti sUtra vyadhAyi / tena prAtastya ityapi siddham / svamate tu 'keha-ityAdyavyayopalakSaNam / tena yathAdarzanamanvaSAmapi avyayAnA bhavati // - sAmAnyagrahaNeti / anyathA ' svajJAnabhakha -' ityAdI tyagrahaNe niranuyandhatvAdasyaiva graha syAt // dikpU - // - paurvazAlA iti / yadA pUrvazabdo dezakAlavAcI tadA pUrvazAlAyA bhavANi paurvazAlIti bhavati dikAbdastadA pUrvasyA zAlAyA bhavastadvitavipaye 'digadhikam iti tatpuruSa karmadhArayau dvigustu na sakhyApUrvapadAvAbhAvAt tadA'nena Na // - madrA- // nanu adhikArAyAto Na eva bhaviSyati / yadA tu pUrvazabdo kimakaraNena | satyam // NAdhikAre anvacana uyartham / tathApi na kartavya madrAdityeva kRte yathAvihita prAgjitAdaNeva bhaviSyati na tu NaH / kRta / dikpUrvAnmadvAzcAnAmna ityekayogAkaraNAt / satyam // madrAdityeva siddho yo hi yena bAdhito na prApnoti tadarthamida sthAditi kayAdhitAkajartha syAt / sa mAbhUdityevamartham / uttarArthaM ceti zakaTa // - gauSThI - // pa0a0la0 // 31 // Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ senavAhIkaromakapaTacarAt // 6 / 3 / 26 // gayAdibhyaH zeSe'rthe'J pratyayo bhavati / gaussttH| taikH| naiketH| ebhyo vAhIkagrAmalakSaNayoNikakaNostaikyAH kopAntyalakSaNasyeyaraya cApavAdaH / gaumtH| asminnIlakSaNasyAkamaH / zaurasena. / atra rApTAkajaH / vAhIkaH / romakaH / atra dulakSaNasyeyasya / pATacaraH / atra ropAntyalakSaNasyAkanaH / eke tu gauSThIsthAne goSThI taikIsthAne taikI naivIM ca paThanti // 26 // shklaadeynyH||6||3|| 27 // zakalAdibhyo yatrantebhyaH zeSe'rthe'J pratyayo bhavati / iyasyApavAdaH / gargAdhantargaNaH zakalAdiH / zakalasyApatyaM vRddhaM zAkalyaH / taraya chAtrAH zAkalAH / evaM kANThAH / gaukkssaa| 2] vAmarathAH / yatra iti kim / zakalo devatAsya zAkalaH / tasyedaM zAkalIyam / kaNThAdAgataH kANThaH tasya chAtrAH kANThIyAH 27 // vRddhenaH // 6 / 3 // 28 // vRddhe ya ina vihitastadantAcchepe'rthe'J pratyayo bhavati / IyasyApavAdaH / dakSasyApatyaM vRddhaM dAkSistasya chAtrAH dAkSAH / plAkSAH / vRddhati kim / mutaMgamena nitA sautaMgamI nagarI tasyA bhavaH sautaMgamIyaH / zAlakairapatyaM yuvA zAlakiH / 'yanijaH' (6-1-54) ityAyanaNaH pailAdipAThAllup / tasya chAtrAH zAlakA ityatra tu AyanaNi lupte yadyapIantaM yUni vartate tathApIJ vRddha ityatreva bhavati // 28 // na dvisvarAt prAgabharatAt // 6 // 3 // 29 // prAcyagotravAcino bharatagotrabAcinazca nAmno vRddhavantAdvisvarAdab pratyayo na bhavati / pUrveNa prAptasya pratiSedhaH / pAcaH caikiiyaaH| pausspiiyaaH| ciGkapuSpazabdAvAvantAvapi tatra bAhAditvAdin / bharatAta, kAza kAzIyAH / vAza vAzIyAH / dvisvarAditi kim / pAnnAgArecchAtrAH pAnnAgArAH / maanthressnnaaH| prAgbharatAditi kim / daakssaaH| plaakssaaH| prAggrahaNe bharatAnAM grahaNaM na bhavatIti svazabdena grahaNam // 29 // avatorikaNIyasau // 6 / 3 / 30 // bhavatuzabdAcchepe'rthe ikaNa Iyas ityatA pratyayau bhvtH| IyApavAdau / bhavataH bhavatyA vA idaM bhAvatkam / bhAvakI / bhavadIyaH / bhavadIyA ! sakAro 'nAma sidayavyaJjane' (1-1-21) iti padatvArthaH / ukArAntagrahaNAta zatrantAna bhavati / bhavata idaM bhAvatam // 30 // prjnraajnyo'kiiyH||6|3|31 // ebhyaH zeSe'rthe'kIyaH pratyayo bhavati / parakIyaH / jnkiiyH| raajkiiyH| akAraH puMbadbhAvArthaH / rAjyA idaM rAjakIyam / svakIyaM devakIyamiti tu svakadevakayogehAditvAt siddham / ye tu svadevazabdAbhyAmakIyamicchanti teSAM sasyedaM sauvam daivamAyuH daivI vAk ityAdi na sidhyati // 31 // dorIyaH / / / 3 / 32 // dusaMjJakAcchepe'rthe Iya. pratyayo bhavati / devadattIyaH / jin-abdulkssnneti|vaahiikshbdsy puruSavAcino dorIya 'ityasya dezavAcinastu kakhopAntyetyasyApyapavAda tadubhayamapi durukSaNasyatyanena liSTanirdezena sgRhiitm|yt ubhAbhyAmapi dusajJAyA vidhAnAt / romakasya tu ' kakhopAnsya'-ityasyaiva / yatastasya puruSavAcino dusajJAna prApnoti / dezavAcinastu 'prAdeze ' iti dusajJA ||-vRddhen||-yuuni vartata iti / 'yuddhAyUni' ityatra yUnopi vRddhasajJAkAryadarzanAdatra ijantasya vRddhepi varsanamityAzrayaNe aupagavasthApatya yuvA bhIpagavistasya chAtrA A~pagavIyA evaM pANanIyA ityAdAvapi syAt / ato muNyatvAdgaddhe eveti vyaakhyeym||bhv-||-shtrntaan bhavatIti / nanu tarhi yadA matvantatA kriyate bhanasyAstIti bhavat tadA katha na bhavati yata ukArAnuvandho'sti / na / tadA maturevokArAnubandho na tu tadantaH / aya manurukArAnuvandhastadyogAdvazabdopi tathocyate / naivam / lAkSaNikatvAzakSaNapratipadoktayoriti nyAyAt / yadyeva, tarhi auNAdikasyApi na prAmoti / yato ivaturayamukArAnubandha. / / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI.maza0. dattIyaH / tadIyaH / yadIyaH / gArgIyaH / vAtsIyaH / zAlIyaH / gonIyaH / bhojakaTIyaH / doriti kim / sabhAsanayane bhavaH sAbhArannayanaH / aNapavAdo 16 pa0a0la0 // 32 // yogaH // 32 // uSNAdibhyaH kAlAt // 6 // 3 // 33 // uSNAdipUrvapadAkAlAntAcchepe'rthe IyaH pratyayo bhavati / uSNakAlIyaH / bahuvacanaM prayogAnusaraNArtham // 33 // vyAdibhyo NikekaNau // 6 / 3 / 34 // vi ityevamAdibhyaH paro yaH kAlazabdastadantAMccheSe'thai Nika ikaNa ityatau pratyayau bhavataH / ubhayoH striyAM vizeSaH / vaikAlikaH / kAlikA / vaikAlikI / AvakAlikaH / AnukAlikA / AnukAlikI / aidaM kAlikA / aidakAlikI / dhaumakAlikA / dhaumakAlikI / ApatkAlikA / ApatkAlikI / sAMpatkAlikA / sAMpatkAlikI / kaupakAlikA / kaupakAlikI / krodhakAlikA / krodhakAlikI / aurvakAlikA / aurvakAlikI / paurvakAlikA / paurvakAlikI / tAtkAlikA / tAtkAlikI / kaugkAlikA | kraurakAlikI / vyAdayaH prayogagamyA // 34 // kaashyaadeH|| 6 / 3635 // doriti vartate / pUrvayogayostu na savadhyate / vyApArAsaMbhavAt / kAzItyevamAdibhyo dusaMjJakebhyaH zepe'rthe Nika ikaN ityetau prasayau bhavataH / kAzikaH / kAzikA / kAzikI / caidikaH / caidikA / caidikii| doriseva / devadatta nAma bAhIkagrAmaH / tatra jAto devadattaH / devadattazabdasya mAgdeze eva durmajJA na vAhIkeSviti na bhavati / nApyuttareNa / tatrApi dorityanuvartanAt / prAggrAmepu tu dusaMjJakatvena kAzyAditvAdbhavatyeva / daivadattikA / daivadattikI / yeSAM tu kAzyAdInAM dusaMjJA na saMbhavati teSAM pAThasAmarthyAdbhavati / cedizabdasAhacaryAca kAzizabdo janapada eva vartamAna imau pratyayAvutpAdayati nAnyatrAkAzIyA chaatraaH| kAzi coda devadaca sAyAti sAMbAha acyuta modamAna vakulAla zakulAda istika' kaunAma hiraNya karaNa haihiraNyaH karaNe ariMdama sadhamitra dAzamitra sindhabhitra dAsamitra chAgamitra dAsagrAma zauvAvaMtAna gauvAzana gauvAsana tAraji .bhArAGgi yuvarAja uparAja 'devarAja / iti kAzyAdiH // 35 // satyam // apurapatipakSAzrayaNAdadoSa ||-kaashyaa-||-vyaapaaraasNbhvaaditi / phalAbhAvAdityatha / pUrvayogayorhi dusajJasyAdusazasya ca bhavati / gaNapAThasAmarthyAt / anena tu yeNaM dusa-vamanusajJatva ca teSA devadatta ityAdInA dusajJAnAmeva / atha gaNa / kAzate / 'padipati-' iti kAzi / cadeg / maNyAditvAdi etva ca // devA ena deyAsudevadatta' / sayAti sma sayAtasthApatyam iji sAMyAti' / na cyayate sma acyuto viSNu modate modamAna / zunA kula gdhakulamalati zvakulAla 'pivRpi-' iti zakula' zakulAn matsyAn Adatte ati vA zakulAda / hastina karpUrica nadI iva sa dezo hastika' / ku pRthvI nAmayati kunAmo'trAsti kaunAma / hiraNyasya karaNa hiraNyakaraNa / hinoti he. tasya hiraNya tavAsta hahiraNya karaNaiti / ko'rtha / karaNAthai hiraNya prazasyate / anye vAhu / hiraNyakaraNa evavidho dhvaniH samasta epAtra paThyate / tadeya sazliSTanirdezena sagRhAtam // sindhumitramasya sindhumitra / arIn damayati / bhRvRji-' iti ariMdamaH / dhAna dhA 'kutsapa-' iti kip |sh dhA vartate sadha sadho mitramasya sadhabhitra |daasho dAso mitramasya dAzaminna dAsamitra / chAgo mitramasya chAgamitra / dAsasya grAma dAsagrAma. zuna' sakocastamavatanoni zodhAvatAna / gA vAzyata iti nandyAdityAdane govAzano'nAsti gauvAzana / vAsaN / gA bAsapati so'nAsti gauvAsana / taraGgasyApatya tAragi / bhRz svAditvATTage bharagasyApatya bhAragiH |yuvA cAsau rAjA ca yuvarAja / rAjJa. samIpamuparAjam / devasya rAjJA devarAja // 32 // Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAA * vAhIkeSu grAmAt ||6|3|36|| vAhIkadeze grAmavAcibhyo dusaMjJakebhyaH zeSe'rthe Nika ikaN ityetau pratyayau bhavataH / kArantapikaH / kAraMtapikA / kAraMtapikI / | zAkalikaH / zAkAlikA / zAkalikI / mAnyavikaH / mAnyavikA / mAnyavikI / ArAtkaH / ArAtkA / ArAtkI / saipurikaH / saipurikA / saipurikI skaunagarika: / skaunagarikA / skaunagarikI / nApitaH ityatra tu paratvAt ' uvarNAdikaN ' ( 6-3 - 38 ) itIkaN / vAtAnuprasthakaH nAndIpurakaH kaukuTIharUH dAsarUpyakaH ityeteSu ' prasthapuravahAntayopAntyadhanvArthAt ' ( 6- 3 - 42 ) iti paratvAdakaJ / sausukIya ityatra kopAntyalakSaNa Iyo 'pavAdatvAcca bhavati / kathaM maujIyam / maukhaM nAma vAhIkAvadhiranyadIyo grAmo na vAhIkagrAma ityeke / anye tu daza dvAdaza vA grAmA viziSTasaMnivezAvasthAnA maujaM nAmeti grApamamaha evAyaM na grAmaH, nApi rASTram yena rASTralakSaNo'J syAva iti manyante / dorityeva / devadattaM nAma vAhIkagrAmaH tatra jAto daivadattaH // 36 // vozInareSu // 6 // 3 // 37 // uzInareSu janapade yo grasta cino dupajJAcchepe'rthe NikekaNau pratyayo vA bhavataH / AhajAlikaH / AijAlikA / bhaaddhjaalikii|saudrsh nikH| saudarzanikA / saudarzanikI / pakSe ADhajAlIyaH saudarzanIyaH // 37 // vRjinadrAdezAt || 6 | 3 | 38 || vRjimadrazabdAbhyAM dezavAcibhyAM zeSe'rthe kaH pratyayo bhavati / rASTrAko'pavAdaH / doriti nivRttam / vRjikaH / madrakaH / sarvAdizabdebhyo janapadavAcinaH pratyayo bhavati / tatra madrAt dikpUrvapadAt 'madrAdaJ (6-3-24) ityam vihitaH zeSapUrvapadAttvayaM bhavati / sumadrakaH / sarvamadrakaH / ardhamadrakaH / suvRjikaH / sarvavRjikaH / ardhavajikaH / pUrvavRjikaH / aparavRjikaH / dezAditi kim / manuSpaTTattervArjamAdraH // 38 // varNAdikaN || 6 | 3 | 39 // uvarNAntAdezavAcinaH zeSe'rthe ikaN pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH paratvAdIyaNike kaNo'pi bAdhate / zavarajambvAM bhavaH zAvarajambukaH / nipAdakarNI bhavaH naipAdakakaH / dAkSika dAkSikarSukaH / plAkSika ThAkSikarSukaH / nApitavAsturvAhIkagrAmaH tatra bhavo nApitavAstukaH / yastu mAggrAmastasmAduttareNa bhavati / AzrItamAyau bhavaH AvItamAyakaH / jihnaSu jaihavaka iti paratvAdyopAntyalakSaNo rA STralakSaNazcAn / aikSvAka iyatra tu kopAntyalakSaNo'N / uvarNAditi kim / daivadattaH / dezAdityeva / paTo chAtrAH pATavAH // 39 // doreva prAcaH // 6 // 3 // 40 // zarAvatyA nayAH prAcyAM dizi dazaH prAgdezaH tadvAcina uvarNAntAduMsakAdeva ikaNa pratyayo bhavati / ApADhajambvAM bhavaH *ASADhajambukaH / nApitavA stau jAtaH nApitavAstukaH / pUrveNa siddhe niyamArthaM vacanam / iha na bhavati / mallavAstuH prAggrAmaH mAllavAstavaH / etrakAra iSTAva vAraNArthaH / doH mAca eveti niyamo mA bhUt // 40 // ito'kan || 6 | 3 | 41 || dordezAtmAca iti ca vartate / IkArAntAtmAgdezavAcino dusaMjJAcchepe'rthe kan pratyayo bhavati / IyasyApavAdaH / kAka bhavaH kAkandakaH / mAmyAM bhavaH mAkandakaH mAca ityeva / dAttAbhitrayAM bhavaH dAttAbhitrIyaH // 41 // ropAntyAt / 6 / 3 / 42 // rephopaantyaatmaagdesh||vaahii // apavAdatvAceti / na kevala paratvAnnApi rASTramiti viziSTasyeva grAmasamudAyasya rASTrasyAt // uvaNI // nanu 'varNa' iti ikAralopena bhAvya tata kaNityeva kriyatAm / nA siyA DIna syAt // zAvarajambuka ityantra aurasargikA'No dAkSikaka ityatreyasya nApitavAstuka itpana vAhIkepu-' iti NikekaNoH prAptiH // - dore | ASADhajasbuka iti / Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la thoDaimaza0 16|| bAcino dusaMjJakAcchepe-thai kaJ pratyayo bhavati / IyasthApavAdaH / pAThaliputrakaH / aikacakrakaH // 42 // prasthapuravahAntayopAnyadhanvArthAt // 3 / 3 / 43 // // 33 // 111 dordezAditi ca vartate / prasthapuravaha ityetadantAt yakAropAntyAddhanvavAcinazca dezavAcino dusaMjJakAcchepe'rthe kab pratyayo bhavati / dhanvanzabdo mrudeshvaacii|| prasthAnta, mAlAprasthakaH zoNAsthakaH / kAJcIprasthakaH / vAtAnuprasthakaH / vANaprasthakaH / purAnta, nAndIpurakaH / vArtI purakaH / vahAnta, pailubahakaH / phAlgunIvahakaH / kaukkuTIvahakaH / kaukucIvahakaH / yopAntya, sAMkAzyakaH / kAmpIlpakaH / mANirUpyakaH / dAsarUpyakaH / AtrItamAyavakaH / dhanvavAci, pAradhanva apAredhanva pAredhanvani bhavaH pAredhanvakaH / ApAradhanvakaH / airAvatakaH / supracaSTe De sumakhyena nirvRtta ityaNi saukhye bhavaH saupakhyIya iti tu gahAditvAt / evaM kaamprsthiiyH| puragrahaNamaprAcyArtham / pAcyAdi ropAntyatvenaiva siddham / ata eva hi pAca iti nAnuvartate / IyavAdhanAtha vacanam // 43 // rASTrebhyaH // 6 / 3 / 44 // dordezAditi ca vartate / rASTrebhyo dezebhyo dusaMjJakebhyaH zeSa thai kaJ yatyayo bhavati / IyasyApavAdaH / AbhisAre bhavaH AbhisArakaH / Adarza AdarzakaH / auSuSTazyAmAyane rASTAvadhI api rASTre / aupaSTe auSaSTakaH / zyAmAyane zyAmAyanakaH / bahuvacanamakA prakRtibahuta dyotayadapavAdaviSaye'pi prApaNArtham / tenehApi bhavati / aabhisaargrtkH| atra garvottarapadalakSaNa Iyo na bhavati / rASTrasamudAyo na rASTragrahaNena gRhyate itIha na bhvti|kaashikoshliiyH||44|| bhuvissyebhyH||6|3|45||doriti nivRttm| yogavibhAgAt / ataH paraM doradozca vidhaanm|deshaaditi tu vrtte| rASTrebhyo dezebhyo bahutvavipayebhyaH yope'rthe'kaJ pratyayo bhavati / annaaypvaadH| aGgeSu jAtaH AGgakaH / baGgeSu jAtaH vAGgakaH / dArveSu dArvakaH / kAmbaveSu kAmbavakaH / jinhupu jainhvkH| ajamIDhepu aajmiiddhkH| ajakundepa AjakundakaH / kAlajareSu kaalnyjrkH||| vaikulizeSu vaikulishkH| viSayagrahaNam ananyatra bhAvArthama / tena ya ekatvadvitvayArApi vartate tato mAbhUta / vartanI ca vartanI ca vartanI ca vartanyaH tAsu bhavo vArtanaH / bahuvacanamapavAdaviSaye'pi prApaNArtham / trigartepu traigartakaH / atra garvottarapadalakSaNa Iyo vAdhyate // 45 // dhUmAdeH // 6346 // dezAditi vartate / dhUmAdibhyo dezavAcibhyaH zeSa''kaJ pratyayo bhavati aNAyapavAda / dhaumakaH / paaddnnddkH| dhUma SaDaNDa paDANDa avataNDa' tvaNDaka vataNDava zazAdana arjuna ArjunAka dANDAyana 'candrayukta-' ityaNi ApADA prayojanamasya 'vizAkhApADhA-' ityaN / tasya jamyUsatra bhava ||-prsth-||-phaalguniivhk iti / phalgunIbhyAM ' candra-' ityaN lup DInivRtti / punaDauM / phalgunyo tA phalgunyASTa ' iti prAptI matAntaraNa ' bhartusaMdhyAderaNa ' bhavati / tato vRddhiryasya-' iti du sajJA ||-bhu-||-annaadypvaad iti / AdizabdAjilo uvarNAdikaNa ||-annytreti / na vidyate bahutvaviSayAdanyatra bhAvo yasya sa tathA so'rtha prayojana yasya ||-dhuumaa-|-dhaartraassttriiti / nanu nAmagrahaNe linaviziSTasyApi grahaNa bhaviSyati ki dvayorupAdAnenA naivm| nAmagrahaNeti nyAyastadA AzrIyate yadA dvayorapyekooM bhavati / atra tu dhArtarASTrIzabdena phAdhinagarI ucyate / dhArtarASTrazabdena tu kazcit grAma iti bhinnazabdopAdAnam // atha dhUmAdigaNo vipriyate / ' pilibhili-' iti dhuma / paha aNDA ANDAzca yA paDaNDa / paDANDa' / avataNDayati aci avataNDa' taNDate taNDaka |aptpddte'kairv-' iti vataNDavaH / zazAn atti shshaadn| 'bampaji-' iti arjunaH / rasunAvAnA nivAsa bhArjunAvaH / daNDAnA samUho dANDam // ' zAdibhyoga ' dANDamayyate aneneti dANDAyanaH / // 33 // Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * sthalI dANDAyanasthalI mAnakasthalI AnakasthalI mAhakasthalI madrakasthalI mApasthalI ghopasthalI rAjasthalI aTTasthalI mAnasthalI mANavakasthalI rAjagRha satrA sAha sAnAsAha bhakSyAdI bhakSyalI bhakSyAlI bhadrAlI madrakula ajJjIkula vyAhAva tryAhAva dviyAhAva triyAhAva *saMsphIya vaDa garta va zakunti vinAda *makAnta videha Anarta vAdUraH khADUra mAThara pATheya pAtheya ghoSa ghopamitra ziSya vaNiya pallI, arAjJI :-ArAjJI dhArtarAjJI *dhArtarASTrI dhArtarASTra avayA tIrthakukSi samudrakukSi dvIpa antarIpa aruNa ujjayanI dakSiNApatha + sAketa / iti dhUmAdiH / dANDAyanasthalItyAdInAM dusaMjJakAnAmIkArAntAnAM vAdUrakhA ramAurANAM ca pATho'prAcyArthaH / prAcyAnAM tvIdropAntyalakSaNo'kan siddha eva / videhAnartayo rASTre'kan siddha eva / sAmarthyAdadezArthaH pAThaH / videhAnAmAnartAnAM ca kSatriyANAmidaM vaidehakam / Anartakam / pATheyapAtheyayoryopAntyatvAdakan siddho'dezArthaH pAThaH paTheH paThAyA vApatyaM pATheyaH / tasyedaM pATheyakam // 46 // sauvIreSu kUlAt // 6 // 3 / 47 // sauvIradezavAcinaH kUlazabdAccheSe'rthe'kan pratyayo bhavati / kaulakaH sauvIreSu / kaulo'nyatra // 47 // samudrAnnRnAvoH || 6 | 3 | 48 // samudrazabdAdezavAcinaH zeSe'rthe'kaJpratyayo bhavati sa cet pratyayAntavAcyo nA manuSyo naurvA bhavati / sAmudrako manuSyaH / sAmudrikA nauH / nRnAvoriti kim | sAmudraM lavaNam ||48|| nagarAtkutsAdAye || 6 |3|49 // nagarazabda | dezavAcinaH zeSe'rthe'J pratyayo bhavati pratyayArthasya kutsAyAM dAkSye ca gamyamAne / kutsA nindA / dAkSyaM naipuNyam / kenAyaM muSita iha nagare manuSyeNa saMbhAvyate etannAgarake / caurA hi nAgarakA bhavanti / kenedaM citraM likhitamiha nagare manuSyaNa saMbhAvyate etannAgarake / dakSA hi nAgarakA bhavanti / kutsAdAkSya iti kim / nAgaraH puruSaH / saMjJAzabdAttu kanyAdipAThAdeyakaJ / nAgareyakaH // 49 // *kacchAnivaktravatattarapadAt // 6 // 350 // kaccha agni vaktra varta ityetaduttarapadAdezavAcinaH zeSe'rthe'kaJ pratyayo bhavati / IyANorapavAdaH / sthalati sthalI / dANDAyanasya sthalI / mAna kAyati mA avidyamAnA AnakA yeSAM vA mAnakAsteSA sthalI / AnakAnA sthalI / mahanti mAhakAsteSAM sthalI / madreSu bhavA. madrakAsteSAM sthalI / svalyuttarapadAnAM sarvatra paSThIsamAsaH / vyutpattistu sAnvayA / rAzo gRham / satrAzabda AkArAnto'vyaya / satrA sAkaM salate savAsAha / savAsAho'trAsti sAtrAsAha / bhakSyANi Adatte lAti alati bhadramalati ' karmmaNo'N ' / mahabhUta kula yatra / anaki ac DI / ajyAH kulam / dvau trayo'ho vA yatra / kecittu ivarNAdibhyaH yavaralAnicchanti tanmate dviyAhAva ityAdi / sasphAyate kip tasmai hitaH saMsphIyaH / varyatIti ' bihoDa -' iti barthaDa / vajyaMte varjya / zakerunti zakunti / vinAdayati vinAda / i | mA ca tAbhyAM kAnta pRpo0 imakAnta / vidizante videhAH / etya nRtyantyanna Anartta' / vaTa veSTane khAda 'sindUra - ' iti vAduraH / khADUra / maTharo'trAsti / mAThara / ghuNyata iti ghoSaH / sa minnamasyA' / ' ikistav-' iti caNi yAti vaNiya / na vidyate rAjA yasyA 'nAmni' iti DyAm arAkSI / AgatA rAjAno yasyA sA ArAkSI / dhRto rAjA yena dhRtarAjA so'zrAstIti dhArttarAzI / dhRtarASTro'nnAsti dhaarttraassttrii| dhArttarASTra' / avayAti avayA / samudravatkukSirasya samudrakukSi / ujjIyate'nayA ujjayanI / ramyAditvAdujjayati vA / dakSiNasyAH panthA dakSiNApathaH / sAyA. lakSmyA. keto nivAsa. sAketa. // - kacchA // - IyANorapavAda iti / yatra pUrvapadasya dusajJA tatreyasyAnyatra tvaNaH / anna prayamaprayoge yasya dvitIye tvaNa. prApti. // - Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhIreza bhArukacche bhayo bhArucchakaH / pippalIyakanche paippalIyakacchakaH / ani, kANDAnI kANDAgnakaH / vibhujAnau vaibhujAmakaH / vaktra, pa0a0la0 // 34 // ainduvako bhavaH ainduvAnakaH / tinduSako tainduvaktrakaH / varta, bAhuvarne bAhuvartakaH / cakravarte cAkravartakaH / uttarapadagrahaNamavahumatyayapUrvArtham / IpadasamAptaH kaccho bahukaccho dezaH tato'j na bhavati // 50 // araNyAtpathinyAyAdhyAyebhanaravihAre // 6 // 3 // 51 // araNyazabdAdezavAcinaH pathyAdiSu vAcyeSu zope'theMkana matyayo bhavati / AraNyakaH panthAH nyAyo'dhyAyaH ibho naro vihAro vA / pathyAdAviti kim / AraNyAH sumanasaH / AraNyAH pazavaH // 51 // gomaye vA // 6 / 3 / 52 // araNyazabdAdezavAcinaH zepe'theM gomaye vAcye'kara pratyayo bhavati / AraNyakA gomyaaH| AraNyAni gomayAni / kecit istinyAmapi vikalpamicchanti / AraNyA AraNyakA hastinI / eketu narava pUrvasUtre'pi vikalpamAhuH / AraNyaH AraNyakaH panthA ityAdi // 12 // kuruyugandharAdA // 6 // 3 // 53 // kuruyugandharazabdAbhyAM dezavAcibhyAM zepe'rthe'ka pratyayo vA bhavati / kuruSu bhavaH kauravakaH kauravaH / yugandhareSu bhavaH yaugandharakaH / yaugandharaH / rASTrazabdAvetau bahuviSayau ca tatra yugandharAt 'bahuviSayebhyaH (6-3-44 ) iti nityamakani prApte vikalpaH / kurostvakajaH kacchAyaNA vAdhitasya pratiprasavArtha vacanam / tathA ca vikalpaH siddha eva / yugandharAttu vibhASA / nanasthayostu kuroH paratvAdakaDeva / kauravako manuSyaH kauravakamasya hasitam // 53 // sAlvAgoyavAgvapattau // 6 / 3 / 54 // sAlvazabdAdezavAcino gavi yavAgvAM parivarjite ca manuSye zepe'rthe'kaJ pratyayo bhavati / sAlkhako gauH| sAlvikA yavAgUH / sAkhako manuSyaH / goyavAgvapattAviti kim / sAlvA brIdayaH / sAsaH pattiH / rASTrabhyo'kAja kacchAyaNA vAdhite goyavAgagrahaNa pratiprasavArthama apacIti pattipatipedhAva tatsadRze manuSye vidhiH| tatracottareNa siddha evAkani narimaniyamArthamapattigrahaNam / evaM ca goyavAgvoH pattivarjite ca manuSye manuSyasthe ca hasitAdau sAlvakA anyatra sAlva iti sthitam / ayaM ca vibhAgaH salvazabdasyAdorapi vijJeyaH // 54 // kacchAdena'nRsthe // 6 // 3 // 55 // kacchAdibhyo dezavAcibhyo nari manuSye nRsthe manuSyasthe ca zepe'rthe'ka matyayo bhavati / anno'pvaadH| kAnchako mnussyH| kAcchakamasya hsitm| smitaM jalpitam IkSitam / kAcchikA cuulaa| saindhavako manuSyaH / saindhavakamasya hsitm| saindhavikA calA / nRnastha iti kim / kAncho gauH| saindhavaM lavaNam / kaccha sindhu varNa / madhumat kamboja -sAlva kuru anupaNDa sAlvA--niyamArthamiti / nari sArapazabyAt yayakA bhavati tathA apattAvepa na patto ||-mnussysthe ceti / nanu goyavAgyapattApityucyamAne manuSyasthaH katha na labhyate / nahi manuSyastha mahAsAdiyiyAgarapattiA bhavati / na ca paceranyamAnamapati api tu manuSyo'nyayA sAlyA pIya ityagApyaka prApnoti tathA ca goyavAgUmahaNamanarthaka svAsagApyapattApityeva siddheH| ucyate / aparigrahaNa 'kacchAderadhe ' ityakaSi siddha pAvRtyarthaM ziyate na tu vidhyartha vena yathA gapacI manuSye bhavati tathA manuSyasthepi / tata pratyayasyAmyAvartitatvAt ||-slvshbdsyti / upalakSaNatyAve kadezapikRtasyAnanyAyAtA ||-phcchaa-||-annopvaad iti / 'kopAragAghANa ' iti sAmAnyena prAptasya / aba kacchAdigaNo pipriyate / 'gudimadi ' iti kaccha' / spandi sajibhyAm -' iti sindhu / 'ajisthA-' iti vargu / gadhu aspAsti madhumat / ' salerNitA ' sAlvaH / kRga-' iti kuruH / anurUpA paNNA yA anupaNDa / bAhulakAdIrghave / O Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Parnama anUpaNDa kazmIra vijApaka dvIpa anUpa ajavAha-kulUta raGgu (ku ) gandhAra sAyeya yaudheya sasthAla sindhavanta / iti kacchAdiH / kacchAdayo ye bahuvipayA rASTrazabdAstebhyo 'bahuviSayebhyaH ( 6-3-44 ) ityakam siddha eva / uttareNa tvaNA bAdhA mAbhUditi punarvidhIyate / varNasindhubhyAm ' uparNAdikam / (6-3-38 ) itIkaNi tadapavAde kacchAyaNi, kuroH 'kuruyugandharAdvA' ( 6-3-52 ) iti vikalpe, vijApakasya kopAntyalakSaNe'Ni, kacchasyautsargikANi prApte'kraviSiH / apare kacchamapi bahuviSayaM rASTrazabdamAhustadA pUrvoktameva pAThaphalam // 55 // kopAntyAcANa // 6 / 3 / 26 / dezAdityeva vartate na nRtasthe iti / kopAnyAtkacchAdezca dezavAcinaH zepe'rthe'N pratyayo bhavati / iknnkjorpvaadH| kopAntyaH, | RpikA janapadaH teSu jAtaH ArSikaH / mahipakeSu mAhiSakaH / azmakepu AzmakaH / ikSvAkuSu aitvAkaH / kacchAdi, kAcchaH / saindhavaH / vArNavaH / athANagrahaNaM | kimarthama yo hi anyena bAdhito na pAmoti tadarthamidaM syAt sa cANeva / na cAnantaro'katreva syAdityAzaGkanIyam / evaM hi pUrvakamakavidhAnam syAt / naivam / asatyaNgrahaNe ikSvAkoruvarNalakSaNa ikaN syAt / sa hi tato rASTrAkA bAdhitaH // 56 // grvottrpdaadiiyH||6|3 / 57 // gattoMttarapadAddezavAcinaH zeSe'rthe IyaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / zvAvidgAttu vAhIkagrAmalakSaNau NikekaNau paravAnAdhate / zvAvidgate bhavaH zvAvidgIyaH vRkgiiyH| zRgAlagatIyaH / rauhidgIyaH / AbhisAragartakaH traigartakaH ityatrAkaJ ' rASTrebhyaH ' ( 6-3-43 ) iti bahuviSayebhya iti bahuvacanasAmarthyAt bhavatItyuktam / uttarapadagrahaNaM bahupratyayapUrvanirAsArtham / bAhugataH // 57 // kaTapUrvAtmAcaH // 6 / 3 / 58 // kaTapUrvapadAtmAgdezavAcino nAmnaH zeSe'the IyaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / kaTanagarIyaH / kaTagrAmIyaH / kaTaghopIyaH / kaTavartakIyaH / kaTapalabalIyaH / pAca iti kim / kATanagaraH // 58|| kkhopaantyknyaapldngrgraamhRdosrpdaahoH||6|3159|| kakArakhakAropAntyAtkanthApaladanagaragrAmahUda ityetaduttarapadAca dezavAcino dusajJakAt zeSe'rthe IyaH pratyayo bhavati / bAdhakabAdhanArtha anupaNDa 'komo'ntazca ' kazmIrA / vijApayanti vijApakA / dvidhA gatA anugatA Apo yatra dvIpa. anUpa / ajAnvahati ajavAha / kussitA lUtA yatra kulUtaH / zIzami-' iti raDakuH / gandhAniyA gandhAra / sAlvAyA apatya sAlveyaH / yudhAyA apatya yaudheya / saha sthAlena vartate sasthAlaH / sindhu zabdonte yasya sindhcanta sindhuzabdA nto gRyo / na tu sindhoranta iti kRtvA sindhvanta ityasaNDaH / tadA hi -- hRdbhagasindho ' ityatra sAphtusaindhava pAnasaindhava ityAdipu phacchAdo tadantavidherapISTatvAt iti yaduktaM tadupapatraM | syAt ||-puurvoktmeveti / uttareNa tvaNA bAdhA mAbhUdityevarUpam ||-kopaa-||-iknnkoriti / ' uyaNAdikaN ' ' yahuviSayebhya ' ityanayoH ||-anyen bAdhita iti / prAgjitA t-' iti prApto'nye nAnAdinA bAdhita ityarthaH ||-anrthk syAditi / yadi hi nRnusthe anyatra vAkava syAt tadA ki pUrvasUtreNa / anenaiva kacchAdikopAntyAcaityevarUpeNa siddhtvaat-|| | iphaNasyAditi / yata iyAkorikaNapyanenAkA yAdhyamAno vidyate eva tatazca sopyanena syAditi ||-kso-||-yaadhkvaadhnaarth iti / 'dorIya ' iti Iyasya ye yAdhakA kopAntyAce. com Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIma0 // 35 // ArambhaH / kopAntyAt kopAntyalakSaNe'Ni prApte / ArohaNakIyaH / drauNakIyaH / AzvasthikIyaH / zAlmalikIyaH / saucukIyaH / *ASTakIyaH / brAhmaNakIyaH / bAlakIyaH / khopAntyAt vAhIkagrAmalakSaNayorNike kaNoH, kauTazikhIyaH / mATizikhIyaH / ayomukhIyaH / kanthApaladottarapadAttayoreva / dAkSikanthIyaH / mAhakikanthIyaH / dAkSipaladIyaH / mAhakipaladIyaH / nagarottarapadAdropAntyalakSaNe'kaJi, dAkSinagarIyaH / mAha kinagarIyaH / grAmahadottarapadAt fuhaNoreva | dAkSigrAmIyaH / mAhakigrAmIyaH / dAkSihadIyaH / mAhakidIyaH / doriti kim / ArpikaH / mADanagaraH // 59 // parvatAt // 6 // 3 // 60 // parvatazabda | dezavAcinaH zepe'rthe IyaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / parvatIyo rAjA / parvatIyaH pumAn // 60 // anare vA // 6 // 3 // 61 // parvatAdezavAcino naravarjite zepe'rthe IyaH pratyayo bhavati vA / parvatIyAni pArvatAni phalAni / parvatIyaM pArzvatamudakam / anara iti kim / parvatIyo manuSyaH // 61 // parNakRkaNAGgAradAjAt || 6 || 3 | 62 // parNakRkaNa ityetAbhyAM bhAradvAjadezavAcibhyAM zepe'rthe IyaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / parNIyaH / kRkaNIyaH / bhAradvAnAditi ki / pArNaH / kArkaNaH // 62 // *gahAdibhyaH / 6 / 3 / 63 || dezAditi vartate / taddrahAdInAM yathAsaMbhavaM vizeSaNam / mahAdibhyo yathAsaMbhavaM dezavAcibhyaH zeSe'rthe IyaH pratyayo bhavati / aNAdyapavAdaH / gahIyaH / antasthIyaH / *gaha antastha antasthA sama viSama uttama aGgamagadha + zuklapakSa pUrvapakSa aparapakSa kRSNazakuna adhamazAkha uttamazAkha samAnazAkha ekazAkha samAnagrAma + ekagrAma ekavRkSa ekapalAza iSvagradantAya iSvanIka avasyanda *kAmaprastha *saumakhya khADAyani kATheraNi kATeriNi lAverANi lAveriNi lAvIraNi *zaiziri zauGgi zauGgizaizari Asuri AhiMsi Amitra tyevamAdayasteSAM bAdhama bAdhastadarthoyamArabhyata ityartha / etadeva kopAntyAdivyAdinA spaSTayannudAharati // ApakIya iti / idayazi-' iti takaki sAdhya aSTau kAyati vA / aSTAvadhyAyA manamasyeti vAt tadatrAsti ityaN / ihAntagrahaNAdeva kevalasya nivRttau duSvAdya gattoMttarapadavadavadupUrvanivRtyarthamityAzaGkAyA abhAve uttarapadagrahaNa kanyAdyantottarapadAgrahaNArthaM / ' prasthapusvahAnta-' ityatra tvantagrahaNAt prasthAdyantottarapadagrahaNasyApISTatvAt // gahA // atha gaNa / gAyate ghaJ / podarAdityAt hrasvatye gahU / ante tiSThati antastha' / antasthAH / samati ac sama vigata samAt viSamaH / uttAmyati bahunA prakRSTa utkRSTo vA uttamo deza / agAtha magadhA agamagadhA zulavAsI pakSazca zuklapakSa / eva pUrvapakSa / aparapakSaH / kRSNazakuna akSama uttamA samAnA ekA zAkhA / samAnavAsI grAma samAnanAma / asya dezavAcina evAsmin gaNe pATha / anyatra samAnapUrva -' iti ikaN / ekazvAsau grAmatha vRkSa palAzazca ekagrAma ekavRkSa ekapalAza. / ibhira pradhAnam / iva / dantairaH / dantAgra / pupradhAnAnyanIkAni yatra iva avasyandaH / kAmeSu pratiSThate kAmaprastha / supracaSTe suprasya sotrAsti tasya nivAso vA somasya / kaThamIrayati / nanyAdityAt kaTheraNastasyApatya kAThaTheraNi / ki iriNa kaThasya iriNamiva Uparamiva kaTheriNastasyApasya kATheriNi / lUyate laya / lakSmIrayati laveraNastasyApatya lAveraNi / lavasyariNamiva laveriNastasyApathya lAveriNi / lavosyAstIti lavI lavinamIrayati lavIraNastasyApatya lAvIraNi / zizirasyApatya zaziriH / zudgasyApatya zogi / zuDgasya zugAyA vApasya ' zugAbhyA bhAradvAje ' bhaN zauDgavAsI zaiziratha / asurasyAparayamAsuriH / bAhlAdityAdi / na hinasti na vidyate hisA yasya vA ahisastasyApatyamAhisi / na mitramamitraH / paso vA tasyApatyam Amini / vyavasthApatsyam bhojasya bhUrjasya / 'pa0a0la0 // 35 // Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyADi bhauddhi bhauji bhauji Adhyazvi Avasthi augAhamAni aupavindavi Agnizami devazarmi zroti vATAraki vAlmIki kSemadhRtti uttara antara mukhatam pArvatas ekatas *anantara *AnRzaMsi sATi saumitri "parapakSa svaka devaka / iti gahAdayaH / vahuvacanamAkRtigaNArtham // 63 // pRthivImadhyAnmadhyamazvAsya // 6 / 3 / 64 // pRthivImadhyazabdAddezavAcinaH zepe'rthe IyaH prayayo bhavati madhyamAdezazcAsya pRthivImadhyazabdasya bhavati / pRthivImadhye jAto bhavo vA mdhymiiyH|| 64 // nivAsAcaraNe'N // 6 / 3 / 65 // pRthivImadhyAnnivAsabhUtAddezavAcinazcaraNe nivastari zepe'rthe'N pratyayo bhavati madhyamAdezazcAsya pRthivImadhyazabdasya / pRthivImadhyaM nivAsa epAM caraNAnAM maadhymaacrnnaaH| vayaH prAcyAH trayaH udIcyAH vayo mAdhyamAH / nivAsAditi kim / pRthivImadhyAdAgato madhyamIyaH kaThaH / caraNa iti kim / pRthivImadhyaM nivAso'sya madhyamIyaH zUdraH // 66 // veNukAdibhya IyaNa // 6 / 3 / 66 // veNuka ityevamAdibhyo yathAyogaM dezavAcibhyaH zepe'rthe IyaNa pratyayo bhavati / vaiNukIyaH / vaitrkiiyH| auttrpdiiyH| auttarIyaH / auttrkiiyH| paasthiiyH| praasthkiiyH| mAdhyamakIyaH / mAdhyamikIyaH / naipuNakIyaH / vahuvacanaM prayogAnusaraNArtham // 66 // vA yuSmadasmadojInI yuSmAkAsmAko cAsyaikatve tu tavakamamakam // 6 / 3 / 67 // dezAditi nivRttam / yuSmad asmad ityetAbhyAM zeSe'rthe aJ inaJ ityeto pratyayau vA bhavataH tatsaMniyoge ca yathAsaMkhya yuSmadasmadoryuSmAkAsmAko, ekatvaviziSTe tvarthe vartamAnayostavakamamakAbAdezau bhvtH| pratyayau prati yathAsaMkhyaM nAsti vacanabhedAt / yuSmAkamayaM yuvayovA yaussmaakH| yauSmAkINaH / asmAkamayamAvayorvA AsmAkaH AsmAkInaH / pakSe tyadAditvena dusNjnyktvaadiiyH| yuSmadIyaH / asmadIyaH / ekatve tu tavakamamakam / tavAyaM tAvakaH / mamAyaM mAmakaH / tAvakInaH / maamkiinH| pakSe tvadIyaH / madIyaH // 17 // dvIpAdanusamudraM NyaH // 6 / 3 / 68 // samudrasamIpe yo dvIpastadvAcinaH zeghe'rthe NyaH pratyayo bhavati / kacchAdhakaraNorapavAdaH / dvaiyo mnussyH| dvaiSyamasya hasitam / dvaipyam / anusamudramiti kim / anunadi yo dvIpastasmAt dvaipako vyAsaH / dvaipakamasya hasitam / dvaipam // 68 // ardhAdyaH // 6 / 3 / 69 // ardhazabdAcchepe'rthe yaH pratyayo bhavati / ayam // 69 // sapUrvAdikam // 6 / 3 / 70 // sapUrvapadAdardhazabdAta zepe'rthe ikaNa pratyayo bhavati / pauSkarAdhikaH / vaijayAdhikaH / vAleyAdhikaH / gautamAdhikaH / kSetrAdhikA adhyazvaspa azvasthasya ugAhamAnasyApatyam ' ata in ' upavindo agnizarmaNo devazarmaNo'patya yAhAdisvAdij / dhutasyApatya zrauti / vaTAra kAyati tasmApatya valmIkasyApatyamata iN / kSemaM dhRtavAn kSemadhRtvA tasyApatya yAvAdisvAdim / kSaimadhRtvi / uttarati uttaraH / ' anikAbhyAM tara' ' iti antaM rAti vA antaraH / eka tasyati kie ekatA' / na antaraH / anantaraH / nRn zasati nRzasa na nRzasa / anuzasastasyApatyamAnuzaMsi. / paT avayave / saTati saTastaspApatya sATiH / suminAyA apatya saumitri. / yAhAditvAdij / parasya pakSa parapakSaH / iti gahAdigaNa ||-nivaa-|| nanvagrahaNa kimartha yato yo hi anyena bAdhito na prAsoti tadarthamida sa cANeva / satyam / nivAsAcaraNa iti kRte pUrvasUtraNava siddha niyamA syAt / pRthivImadhyAsivAsabhUtadezavAcinazvaraNe eva nivastAra nAnyatra tatakSa madhyamIyAzcaraNA mAdhyama. zuddha iti vaiparItya syAdatastanmA bhUdityagrahaNam ||-vennu-|| veNava santyanna uttarA Poe Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 36 // yauvanArthikaH // 70 // dikpUrvapadAttau / 6 / 3 / 71 // dikpUrvapadAdazandAccheSe'rthe to ya iN ityetau pratyayau bhavataH / pUrvArdhyam / paurvAdhikam dakSiNArtham / dAkSiNArthikam / pazcArdhyam / pAJcAdhikam // 71 // grAmarASTrAMzAdaNikaNau // / 6 / 2 / 72 // grAmarASTraikadezavAcino 'rdhazabdAddipUrvAt zeSe'rthe'N ikaN ityetau pratyayau bhavataH / yApavAdau / grAmasya rASTrasya vA pUrvArdhe bhavaH paurvArdhaH / paurvAdhikaH / dAkSiNArdhaH / dAkSiNAdhikaH // 72 // *praavraadhmottmaaderyH||6|3|13|| para avara adhama uttama ityetatpUrvAdardhazabdAcchepe'rthe yaH pratyayo bhavati / ikaNo'pavAdaH / praarthym| avraardhym| adhamArthyam / uttamArdhyam / parAvarayo- dikzabdatve'pi parasvAdayameva yaH // 73 // amontAvodhasaH || 6 / 3 / 74 // anta avam adham ityetebhyaH zepe'rthe'maH pratyayo bhavati / antamaH / avamaH / adhamaH / akArAditvamavo'dhaso'ntyasvarAdilopArtham // 74 // || pazcAdAdyantAgrAdimaH || 6 | 3|75 || pazcAt Adi' anta agra ityetebhyaH zeSe'rthe imaH pratyayo bhavati / pazcimaH / atrAvyayatvAdantyasvarAdilopaH / aadimH| antimaH / agrimaH / AdyantAbhyAM bhavAdanyatrAyaM vidhiH / bhave tu paratvAddigAdiya eva // 75 // madhyAnmaH || 6 | 3 | 76 // madhyazabdAcchepe'rthe maH pratyayo bhavati / madhyamaH / bhave dinaNAdirvakSyate / tato'nyatrAyaM vidhiH // 76 // *madhya utkarSApakarSayoraH // 6 / 3 / 77 // utkarSApakarSayormadhye vartamAnAnmadhyazabdAcchepe'rthe a isayaM pratyayo bhavati / mApavAdaH / nAtyutkRSTo nAtyapakRSTo madhyaparimANo madhyo vaiyAkaraNaH / madhyA guNAH / madhyA strI / nAtidIrgha nAtihastraM madhyapramANaM madhyaM kASTham / nAtisthUlo nAtikRzo madhyaH kAyaH / yadyapi madhyazabdo madhyapariNAmavAcinyapi vartate tathApyavasthAvasthAvatoH syAdvAdAdbhedavivakSAyAmavasthAvAciprakRteravasthAvati pratyayArthe pUrveNa mo mAbhUditi vacanam // 77 // *adhyAtmAdibhya ikaN // 6 // 3 / 78 || adhyAtma ityAdibhyaH zeSe'rthe ikaN pratyayo bhavati / adhyAtmaM bhavamAdhyAtmikam / evamAdhidaivikam / Adhibhautikam / anuzatikAditvAdanayorubhayapadavRddhiH / aurdhvadamikaH aurdhvadehikaH / aurdhvadamikaH aurdhvadehikaH / ata eva pAThAdUrdhvazabdasya damadehayoryo mo'ntaH / kecidUrdhvadamordhvadehAvanuzatikAdiSu paThanta ubhayapadavRddhimicchanti / aurdhvadAmikaH / aurdhvadaihikaH / UrdhvamauhUrtikaH / atra 'saptamI cordhvamauhUrtike ' ( 5-3 - 12 ) iti jJApakAduttarapadasyaiva vRddhiH / akasmAt hetuzunyaH kAlaH tatra bhavamAkasmikam / amuSminparaloke bhavam yatra santi / 'RpyAde ' ' prasthasya tulya' madhyama eva / madhyamamasyAsti ' atoneka- itIka alpo nipuNaH / kurisatAye -' iti kap / tatra bhava // - parAvarA - |- dikza datvepIti / na kevala parAvarayoryathAkrama zazvadharmArthayoranena pratyaya ityaperartha // amo - // yatra prakRtivizeSo nopAdIyate tatra pAyAt iti pravarttate ityanna prakRtivizeSopAdAnAdama ityasya prathamAnta nirdeze'pi na prakRtibhAva // - antama iti / antazabdAt bhapAdanyannAya vidhi / bhave tu digAdiya eva / tathA avodha zabdayodigdezavRtyoriha grahaNa kAlarayostu paratvAda ' sAyaMciram -' iti tanaDeva // akArAdIti / anyathAma iti kRte nAma sidakhyaJjane ' ityanena pazvAt ' prAyovyayasya ityantyasvarAdilopo na syAt / no'padasya ityato'pada ityanuvarttanAt // - madhye - // yadyapIti / nanvAdhArAdheyayorabhedavivakSayA madhyavarttikAdyApi madhyazabdenocya tat kimanenetyAzaDkA || adhyAtmA // Atmani iti vigRjha anaH 1 pa0a0la0 // 36 // Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Merence AmuSmikam / evamAmutrikam / pAratrikam / ihe bhvmaihikm|shaissikm|paatthsaamrthyaatsptbhyaa alupAadhyAtmAdayaH prayogagamyAH // 78 ||smaanpuurvlokottrpdaat // 6 // 37 // samAnapUrvapadebhyo lokazabdottarapadebhyazca zeSe'rthe ikaNa prayayo bhavati / samAnagrAme kRto bhavo vAsAmAnagrAmikaH / sAmAnadezikaH / iha loke kRto bhavo vA aihalaukikaH / pAralaukikaH / sArvalaukikaH / yogadvaye'pi bhavArtha eva pratyaya isanye // 79 // vrssaakaalebhyH||6||3||80||vrssaashbdaatkaalvishessvaacibhyshv zeSe the ikaN pratyayo bhavati / aNapavAdaH dorIyamapi paratvAdvAdhate / varSAsu bhavo vArSikaH / RtoNit pratyayastavayavAdevantAdapi bhavatyabhidhAnAt / puurvvaarpikH| aprvaarpikH| evamuttaratrApi / kAlavAci, maasikH|| aardhmaasikH| saaNvtsrikH| AhnikaH daivasikaH / varSAgrahaNamRtvaNavAdhanArtham / kAlazabdaH kAla vishessyaacii| 'bhartusaMdhyAdaraN / ( 6-3-88 ) ityatra saMdhyAdigrahaNAt / svarUpagrahaNe hi kAlalakSaNekaNAdhakaM saMdhyAdigrahaNamanarthakaM syAt / bahuvacanaM tu yathAkathaMcita kAlavRttibhyaH pratyayamApaNArtha, nizAsahacaritamadhyayanaM nizA padopasahacaritaM pradoSaH tatra jayI naizikaH pAdoSikaH / kadambapuSpasahacaritaH kAlaH kadambapuSpaM vIhipalAlasahacaritaH kAlo brIhipalAlam / tatra deyamRNaM kAdambapuSpikaM traihipalAlikam / kAlazabdAttu kAlArthAdakAlArthAca kAlataH, akAlAdapi kAlArthAta 'kAlebhyaH' iti yo vidhiH // 80 // zaradaH zrAbe karmaNi // 6 / 3 / 81 // zaracchandAtkAlavAcinaH zrAddha karmaNi pitRkArye zeSe the ikaNa pratyayo bhavati / RtvaNo'pavAdaH zAradikaM zrAddham |krmnniiti kim / zAradaH zrAddha zraddhAvAnityarthaH zrAddha iti kim / zAradaM virecanam ||8||nvaarogaatpe 6 / 3 / 82 // zaracchabdAtkAlavAcino roge Atape ca zepe'rthe ikaNa pratyayo bhavati vA / tratvaNo'pavAdaH / zAradikaH zArado vA rogazAradikaH zArada A| tapaH / rogAtapa iti kim / zAradaM dadhi // 82 // nizApradoSAt // 6 / 3183 // nizAmadopazabdAbhyAM kAlavAcibhyAM zeSe'rthe ' varSAkAlebhyaH / ( 6-3 -79 ) iti nityaM prApta ikaN vA bhavati / naizika: naizaH / pAdoSikaH pAdoSaH // 83 // zvasastAdiH // 6 // 3 // 84 // zvas ityetasmAtkAlavAyinaH zeSe' 'rthe ikaN pratyayo vA bhavati sa ca tAdiH / zauvastikaH / pakSe 'aigamoNaHzvaso vA' ( 6-3-18 ) iti tyac / zvastyam / tatrApi vAgrahaNAt pakSe 'sAyam - ityat samAsAntaH tataH saptamyarthaspokasyAt sipratyaya / yahA syAdvAdAt prakRtibheyena kArakabhede saptamyantAdikam ||-aamusmikmiti / nanu / nopadasya-' iti kathamantyasvarAdilopaH 'tadantaM padam' iti padatvAsa prAyoti / na / 'mAma sin-' iti niyamAtpadatvAbhASaH ||-pvmaamutrikmiti / evaMzabda paralokalakSaNa sAdRzyamavagamayati dvayoH ||-vrssaa---- pUrvavArSika iti / pUrvAdha tA varSAzca 'pUrvAparaprathama-' iti samAsa / pUrvAsu varSAsu bhava iti taddhitavipaye digadhikan-' ityanena vA / varSANAM pUrvasvamiti 'pUrvAparAdha-' ityAdinA / tatpuruSo vA aMzAratoH' ityuttarapadavRddhiH / vizeSavihitatvAtparatvAcAnena 'diparvAt-' iti vAdhyate ||-vishessvaaciiti / gRyata iti zeSa / mAsAdyapekSayA kAlazabdopi kAlavizeSavAcI tena kAlika ityapi ||-ythaakthciditi / yathAkathaMcit guNavRtyA mukhyavRtyA vA ye kAle vartanta itpardha. ||-akaalaadpiiti / akAlazabdazca yadA kAlamupalakSaNIkRtya | kAle vartate guNayuSyaiva tadAkAlazabdAt kAlArthAt pratyayo bhavati yathAdarzitAn kadamyapuSpAdeH ||-yo vidhiriti / kAlema ityazena yo vidhiH sa tasmAjavatIti Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a00 zrIhemaza0 // 37 // te / sAye bhavaM sAyantanam / 18 // yogavibhAgAdeti nivRttama mA povaahikH| AparAhika (6-3-87 ) ityAdinA tanaT / zvastanam / / 84 // ciraparutparArestnaH // 6 / 3 / 85 // ciraparatparAri ityetebhyaH kAlavAcibhyaH zeSe'the laH pratya- yo bhavati vA / ciratnaM paratnaM parAritnam / pakSe 'sAyam // 6-3-87 ] ityAdinA tanam / ciraMtanam / paruttanam / parAritanam / parutparAribhyAM vikalpa necchantyanye / parArestu rilopa isake / parAtnaH / kecittu parutparAyostanayyantyasvarAtparaM ambAgamamicchanti / paruntanam / parAritanam // 85 // pronH||6| 3 / 86 // purAzabdAtkAlavAcino'nyayAccheSe'rthe naH pratyayo bhavati vA / purA bhavaM purANam / purAtanam // 86 // pUrvAhAparAhvAttana // 6 / 3 / 87 // pUrvAddha aparAhna ityetAbhyAM kAlavAcibhyAM zeSe'thai tanaT pratyayo vA bhavati / 'varSAkAlebhyaH' ( 6-3-79 ) iti nityamikaNi prApte vikalpaH / tena pakSe so'pi bhavati / pUrvAhna jAto bhavo vA pUrvAhnetanaH / puurvaahntnH| aparAhnetanaH / aparAhnatanaH / 'kAlAttana'-(3-2-24 ) ityAdinA vA saptamyA alup / pUrvA jayI pUrvAhnatanaH / aparAhnatanaH / atra jayini vAcye tatra vyavasthitavibhASAvijJAnAt nityaM saptamyA lup / pakSe paurvaahnikH| AparAhnikamA TakAro utyrthH| pUrvAhnatanI / aparAketanI // 87 // sAyaMciraMpAprage'vyayAt // 6 / 3 / 88 // yogavibhAgAdeti nivRttam / sAyaMciraMmAhemage ityetebhyo'vyayebhyazca kAlavAcibhyaH zeSe'rthe tanaT pratyayo nityaM bhavati / sAye bhavaM sAyantanam / cire cirantanam / ata eva nirdezAnmAntatvaM nipAtyate / prAdetanam / pragetanam / / anayorekArAntatvam / avyaya, divAtanam / doSAtanam / nataMtanam / punastanam / prAtastanam / prAktanam / kAlebhya ityeva / svarbhavaM sauvam / sAyaMciraMpAhepage ityavyayebhyo'vyayAdityeva siddhe sAyacirasAipragazabdebhyastanavidhAnaM kAlekaNvAdhanArtham // 88 // *bhartusaMdhyAderaNa | // 63 / 89 // meM nakSatraM tadvAcibhya RtuvAcibhyaH saMdhyAdibhyazca kAlavAcibhyaH zeSe'rthe'Nu pratyayo bhavati / ikaNo'pavAdaH / puSyeNa candrayuktena yuktaH kAlaH puSyaH / 'candrayukta'-(6-2-7 ) ityAdinANa / tasya lup / puSye bhavaH paupH| evaM taipaH AzvinaH rohiNaH sauvAtaH / Rtu, graiSmaH zaiziraH vaasntH| RtoNita pratyayastadavayavAderapi bhavati / pUrvagraiSmaH aparazaiziraH / ' aMzAdRtoH (7-4-14 ) ityuttarapadavRddhiH / sandhyAdi, saandhyH| sAndhivelaH / AmAvAsyaH / ekadezavikRtasyAnanyatvAdamAvasyAzabdAdapi bhavati / aamaavsyH| aNagrahaNaM svAtirAdhAdApaurNamAsIbhya IyabAMdhanArtham / yathAvihitamityucyamAne dorIya itIyaH prApnoti / kAlebhya ityeva / svAteridamudayasthAnam khAtIyam / evaM rAdhIyam / AIyam / sandhyA sandhivelA amAvAsyA trayodazI caturdazI paJcadazI paurNamAsI pratipat zazvat / iti sNdhyaadiH| 'RvarNovarNAt'-(7-4-71 ) iti sUtre'zAzvaditi pratiSedhAcchazvacchabdAta ikaNapi / ||-cir-||-mbaagmmiti / moruditkaraNa 'tI muma'-ityanusvArArtham |anythaa'pdaanttvaann syaat| nAma sit-' ityanenApi masya padAntatvam parAritanamityatraiva syAt / paruttanamityatra tu antyasvarAtparasya sakArAca prAk sthitasya na syAt ||-bhrtu-1-ekdeshvikRtsyeti |'vaadhaaremaavsyaa ' iti istatve ekdeshvikRttvm||-anngrhnnmiti|anythaa yonyena bAdhito na prAmoti sa bhavati sa cANeveti nyAyAsiddham / ki tadgrahaNena ||-ybaadhnaarthmiti / nanu kAlekaNa prApnoti tat kimukam IyabAdhanArthamiti / satyam / sUtrapharaNAt kAkeka na bhavati ||-iknnpiiti / Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VAJ zAzvatam / zAzvatikam // 89 // sNvtsraatphlprvnnoH||6|6|90 // saMvatsaravandAtphale parvaNi ca zeSe'rthe'N pratyayo bhavati / sAMvatsaraM phalam / sAvatsaraM parva / phalapaveNoriti kim / sAvatsarikaM zrAddham // 90 // hemantAdA taluka ca // 6 / 3 / 91 // hemantazabdAtuvizeSavAcinaH zeSe'rthe'N vA bhavati tatsaMniyoge ca takArasya lugvA bhavati / nityamaNi prApte vibhApA / tathA ca trairUpyam / haimanam / haimantam / haimantikam / tadantavidhinA pUrvahaimanam / 'aMzAdatoH' [7-4-14 ] ityuttrpdvRddhiH||91|| prAvRSa eNyaH // 6 / 3 / 92 // mApa isetasmAt RtuvAcinaH zeSe'rthe eNyaH pratyayo bhavati / anno'pvaadH| prAkRSi bhavaH prAdRSeNyaH / jAte tu paratvAdika eva / prArapi jAtaH prASikaH / eNya iti prasaye mUrdhanyo NakAro ninimittakaH prAvRSeNyayatIti NyantAta kipi pASeNa iti mUrdhanyArthaH // 12 // sthAmAjinAntAlup // 6 / 3 / 93 // sthAmanzabdAntAjinAntAca parasya zaipikasya pratyayasya lup bhavati / azvatthAyani bhavo jAto vA azvatthAmA / 'aH sthAnnaH[6-1-22 ] ityaH / tasya lup / siMhAjine bhavo jAto vA siMhAjinaH / ulAjinaH / kAjinaH / bhavArthasyaiva lupamicchantyanye tanmate azvatthAmno'yaM tata Agato vA azvatthAmaH / evaM saiMhAjinaH vArkojinaH ityAdI na bhavati // 93 // tatra kRtalabdhakrItasaMbhUte // 6 // 3 / 94 // aNAdaya eyaNAdayazca savizeSaNA anuvartante / tatreti saptamyantAt kRte labdhe krIte saMbhUte cArthe yathAyogamaNAdaya epaNAdayazca pratyayA bhavanti / yadanyenotpAditaM tatkRtam / yatsatigrahAdinA prApta tallabdham / yanmUlyana svIkRtam tat krItam / yatsaMbhAvyate *samAti vA tatsaMbhUtam / sugne kRto labdhaH krItaH saMbhUto vA sraunaH / evaM mAthuraH / atrANa / autsaH / utsAdhana / bAhyaH / bAhIkaH / 'vahipaSTIkaNca (6-1-16 ) / nAdeyaH nadyAditvAdeyam / rASTriyaH / 'rASTAdiyaH' (6-3-3 ) / pArAvarINaH / 'pArAvArAdInaH' (6-3-6) / tatreti kim / devadattena krItaH / kRtalabdhakrItasaMbhUta iti kim / zayane zate / Asane Aste // 94 // kuzale // 6 / 3 / 95 // tatreti saptamyantAtkuzale'rthe yathAvihitamaNAdaya eyaNAdayazca pratyayA bhavanti / sane kuzalaH saunnaH / maathurH| nAdeyaH / rASTriyaH / yogavibhAga uttraarthH|| 95 // patho'kaH // 6 / 3 / 96 // tatrati saptamyantAtpathinzabdAtkuzale'rthe'kaH prasayo bhavati / aNo'pavAdaH / pathi kuzalaH pathakaH // 96 // ko'zmAdeH // 6 / 3 / 97 // tatreti saptamyantebhyo'zmana ityAdibhyaH kuzale'rthe kaH / pratyayo bhavati / aNAderapavAdaH / azmani kuzalaH azmakaH / azanikaH / AkarSakaH / azmAdaya upacArAcadvipayAyAM kriyAyAM vartamAnAH prasayamutpAdayanti / tatraiva kuzalArthayogAt / pratyayAntarakaraNamikArokArAntazabdArtham // anyathA teSu aniSTa rUpamApadyeta / ajhman azani AkarSa 'varSAkAlebhyaH / ityanena / na vAcya prayojanakaNi caritArthaH / yata. prayojanArthe ikaNa asmAneSyata evaM ||-praavR--nirnimittk iti / na tu ' raghuvarNa-' ityanena mUrdhanyArtha iti / anyathA naloparUpe pare kArya Napama-' iti NatvasyAsavAdantyatvAcA ' rapRSarNa-' ityapravRsau ' nAno nonahaH' iti nalope'niSTa rUpa syAt ||-ttr-||-ytsbhaavyte iti / utpattizAna sbhaavnaa||-ttr utpadyatetana ghaTate ityarthaH ||-smaati veti / prmaannaamtirekennaavtisstthte||-ttsNbhuutmiti / samAtyarthe akarmakatvAcchIlyAditvArasati kasari kA itare tu antabhUrtaNyartha svAskarmaNi kaH ||-phorm-||-prtyyaantrkrnnmiti / nanu / payokaH' ityato'kenaiva sAdhyasiddhirbhaviSyati kiM karaNeneti ||-anissttmiti / aghaNeSarNasya-' iti prasaGgAt // Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIramA // 8 // kAtreyaka kA // prApa ikaH // 13 // 100 // zadavazeSANAM mudravizeSANa saru pizAca picaNDa pAda zakuni nicaya jaya naya hAda hAda / ityazmAdiH // 97 // jAte // 6 / 3 / 98 // tatreti saptamyantAjAte'yaM yathAvihitamaNAdaya (13 pa0a0la. eyaNAdayazca pratyayA bhavanti / saghne jAtaH saunaH / evaM mAyuraH / aN / autsaH / audpaanH| aj / yAyaH / bAhIkaH / jyttiiknnau| kAleyaH / AgneyaH / / 'kalyagnereyaNa ' ( 6-1-17 ) / khaiNaH / posnaH / 'mAgvataH strIpuMsAnasa' (6-1-25 ) / nAdeyaH / eyaN / rASTriyaH / iyaH / paaraavaariinnH| inaH / / grAmyaH / grAmINaH / yenau / kAtreyakaH / 'kanyAdeyakam / (6-3-20) / tatretyeva / caitrAjjAtaH / jAta iti kim / zayane zete / Asane Aste / svayamutpatirjAtasyArtha iti kRtAdibhyo bhedaH // 28 // prAvRpa ikaH // 6 / 3 / 99 // tatreti saptamyantAtmATapzabdAjAte'rthe ikaH pratyayo bhavati / eNyasyApavAdaH / prApi jAtaH prASikaH // 99 // nAni zarado'kam // 6 / 3 / 100 // zaradiyetasmAtsaptamyantAjjAte'rthe kaJ prayayo bhavati nAmni prakRtipratyayasamudAyazcetkasyacinnAma bhavati / RtvaNo'pavAdaH / zAradakA drbhaaH| zAradakA mudgAH / darbhavizeSANAM mudgavizeSANAM ceyaM saMjJA / nAmnIti kim / zAradaM sasyam // 100 // mindhvapakarAtkANau // 3 / 3 / 101 // sindhuapakara ityetAbhyAM saptamyantAbhyAM jAte the ka aN ityatI pratyayo bhavataH nAni / sindhoH kacchAdhakaSaNoH apakarAcautsargikANo'pavAdaH / vcnbhedaaythaasNkhyaabhaavH| sindhau jAtaH sindhuka / raindhavaH / apakare kacavare jAtaH apakarakaH / ApakaraH / nAmnItyeva / saindhavako 19 manuSyaH / nAmnItyadhikAraH 'kAlAddeya RNe' (-3-112) iti sUtra yAvat / anye tu nAmnItyadhikAra necchanti // 101 // pUrvAhnAparAhnA mUlamadoSAvaskarA- 11 dkH||6|3|102|| tatreti saptamyantebhyaH pUrvAhAdibhyo jAte'rthe kA pratyayo bhavati nAmni / ikaNAderapavAdaH / pUrvAle jAtaH pUrvAzakaH / apraahkH| atreknntnttorpvaadH| AIkaH / mUlakaH / atra bhANaH / pradopakaH / atrekaNaNoH / avaskarakaH / atrautsargikANaH / nAmnItyeva / paurvAklikam / pUrvAletanam / AparAsikam 19 aparAzetanam Ardra paulaM pAdopikaMpAdopam Avaskaram / kenaiva siddha kavidhAnamAdriketyevamartham / anyathA khayAkA khaTvakA khaTviketivat ke rUpatrayaM syaat||102|| pathaH pantha ca // 6 / 3 / 103 // pathinzabdAtsaptamyantAjjAte'rtheDakaH pratyayo bhavati pathin zabdasya ca panthAdezo nAmni / aNo'pavAdaH / pathi jAtaH pandhakaH // 103 // azca vaa'maavaasyaayaaH||6||3|| 104 // amAvAsyAzabdAtsaptamyantAjjAte'rthe'kAro'kazca pratyayau vA bhavataH nAni / sandhyAdhaNo'pavAdaH / amAvAsyAyAM jAtaH amAvAsyaH / amAvAsyakaH / pakSe saMdhyAdyaN / aamaavaasyH| ekadezavikRtasyAnanyatvAt amAvasyAzabdAdapi bhavati / amaavsyH| amAvasyakaH / AmAvasyaH / nAmnItyeva / AmAvAsyaH // 104 // aviSThASADhAdIyaNaca // 6 / 3 / 105 // zraviSThA apADhA ityetAbhyAM jAte.the IyaNa cakArAdazca pratyayau bhavataH nAmni / bhANo'pavAdaH / zraniSThAH dhnisstthaaH| tAbhizcandrayuktAbhiryuktaH kAlaH zraviSThAH tAsu mdh-||-amaavsyaashaavaaditi / ghAdhAremAvasyA ' iti dhpaNi yAsasyanipAtanAt ||-shrvisstthaapaaddhaa-||-shrvisstthaa iti / zRNotpanenAmiAnniti vA / pumAni ' iti paH / zravo || vipale asyAM marI / 'mAyaNa-' iti yAdeze apayatI / rAto AvizAyike the / jAti- iti puvanAye / vinmatogachiyasau-' iti matopi zrayiSThA' tAbhiH | 311 // 38 // Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 | jAtaH zraviSThIyaH / zraviSThaH / evam aSADhA yAmapADhayorapADhAsu vA jAtaH ASADhIyaH apADhaH / aNamapIcchantyeke / zrAviSThaH | ASADhaH // 105 // phalgunyASTaH || 6 | 3 | 106 // phalgunIzabdAtsaptamyantAjjAte'rthe TaH pratyayo bhavati nAni / bhANosvAdaH / phalgunyojItaH phalgunaH / phalgunI zrI / aNamapIcchantyeke | phaalgunH| TakAro utparthaH // 106 // bahulAnurAdhApuSyArtha punarvasuhasta vizAkhAsvAterlup // 6 // 3 // 107 // bahulAdibhyaH saptamyantebhyaH parasya bhANo jAte'rthe lup bhavati nAni / bahulAH kRttikAH tAbhizcandrayuktAbhiryuktaH kAlo bahulAH tAsu jAto bahula: / atrANo lupi ' utpAdegaNasya ' ( 2-4-94 ) ityAdinApo'pi lup / evamanurAdhAsu anurAdhaH / ' ghaJyupasargasya bahulam ' ( 3-2-86 ) iti dIrghatve anurAdhAH / tAmra anUrAdhaH / puSyArtha, puSye puSyaH / tiSyaH / sidhyaH / punarvasau punarvasuH haste hastaH vizAkhAyAM vizAkhaH svAtau svAtiH // 107 // citrArevatIrohiNyAH striyAm || 6 | 3 | 108 || citrAdibhyaH saptamyantebhyaH parasya bhANI jAte'rthe striyAM lup bhavati nAni / citrAyAM jAtA citrA mANavikA / revatyAM revatI / rohiNyAM rohiNI striyAmiti kim caitraH raivataH rauhiNaH puMsyeSAM vikalpa ityeke / tanmate citraH revataH rohiNa isapi bhavati // 108 // bhulmnyebhyH|| 6 // 3 // 109 // zraviSThAdibhyo yenye nakSatrazabdAstebhyaH saptamyantebhyaH parasya bhANo jAte'rthe bahulaM lup bhavati nAmni | abhijita jAto'bhijit / abhijitaH / azvayuji jAtaH azvayuk | aashvyujH| zatabhiSaji zatabhiSak zAtabhiSajaH / zAtabhiSaH / ' vA jAte dvi: ' ( 6-2-137 ) iti vikalpenANo hisvAdantyasvarAdilopaH kRttikA kRttikaH / kArtikaH / mRgazirasi mRgazirAH mArgazIrSaH / eSu vA lopaH / kacinnityam / azvinISu jAtaH azvinaH / azvinI / rAdhaH / rAdhA / zravaNaH / zravaNA / uttaraH / uttarA / kacinna bhavati / maghAsu mAghaH / azvatthe AzvatthaH / proSThapadAsu proSThapAdaH / bhadrapAdaH / 'moSThabhadrAjjAte' ( 7-4 -13 ) ityucarapadavRddhiH // 109 // sthAnAntagozAlakharazAlAt / / 6 / 3 / 110 / / sthAnazabdAntAnAmno gozAlakharazAla ityetAbhyAM ca saptamyantAbhyAM parasya jAte'rthe pratyayasya lubhavati nAni / gosthAne jAto gosthAnaH / azvasthAnaH / gozAle gozAlaH / kharazAle kharazAlaH / liGgaviziSTasyApi grahaNAdgosthAnyAM gosthAnaH / gozAlAyAM gauzAlaH / kharazAlAyAM kharazAlaH / ' GayAdegaNasya ' ( 2 - 4 - 94 ) isAdinA strIpratyayasyApi luk // 110 // vatsazAlAyA // 6 // 3 / 111 // vtssh|lshbdaatsptmyntaatprsy jAte'rthe pratyayasya vA lup bhavati nAni / vatsazAlaH / vAtmazIlaH // 111 // sodaryasamAnodayau // 6 // 3 za 112 // soTraryasamAnodaryazabdau jAte'rthaM yamatyayAntau nipAtyete / samAmodare jAtaH sodaryaH / samAnodaryaH / nipAtanAtpakSe samAnasya sabhAvaH / tata eva ca jAtArthamAtratve'pi bhrAtRSvevAbhidhAnam na kRmimalAdiSu / nAnItyadhikArAdvA // 112 // kAlAdeye RNe / / 6 / 3 / 113 // tatreti vartate / tatreti | // aSADhAyAmiti / apADA nakSatra mekadvivitArakaM va manyante // bahu - // punardhasAviti atra prAgeva ekaiva tArA vivakSiteti puSyArthAt siddhaM hi zrAyam // sthAnA- // gozAle iti / atra tatpuruSe kRte paravalliGgatAyAM prAptAyAM ' senAzAlA-' iti pakSe napusakatvAtu hasvarave gozAle jAta ityAdivigraha // isi sUtraM vinApi / Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemana 1saptamyantAtkAlavizeSavAcino deye'rthe yathAvihita pratyayo bhavati yattadeyamRNaM cettadbhavati / nAmnIti nivRttam / mAse deyamRNaM mAsikam / ArdhamAsikam / 150a0lA sAMvatsarikamRNam / mAsAdika gate deyamityarthaH / RNa iti kim / mAse deyA bhikSA / svAtau deyaM svastivAcanam // 113 // kalApyazvatthayavabusomAvyAsaiSamaso'kaH // 6 / 3 / 114 // kalApin azvatya yavabusa umAvyAsa aipamam ityetebhyaH kAlavAcibhyaH saptamyantebhyo deya RNe'kA pratyayo bhavati / bhaikaNAderapavAdaH / yasminkAle mayUrAH kedArAH ikSavaH kalApino bhavanti sa kAlastatsAhacaryAkalApI tatra deyamRNaM klaapkm| yasminkAle'zvatthAH phalanti sa kAlo'zvatyaphalasahacarito'zvatyaH tatra deyamRNamazvatthakam / yasminkAle yavAnAM saM bhavati sa kAlo yavabusam tatra deyamRNaM yavasakam / umA vyasyante vikSipyante yasminsa kAla umAvyAsasvatra deyamRNamumAnyAsakam / aiSamo'sminsaMvatsare deyamRNamaipamakam // 114 // grISmAgharasamAdakam // 6 / 3 / 115 // grISma avarasamA ityetAbhyAM kAlavAcibhyAM saptamyantAbhyAM deye RNe'kan pratyayo bhavati / aNikaNorapavAdaH / akAro vRddhyarthaH / grISme deyamRgaM zreSmakam / avarA samA avarasamA samAyA avaravamityavarasamaM vA / tatrAvarasamakam / aparasamAdapIcchantyeke / Aparasamakam // 125 // saMvatsarAgrahAyaNyA ikaNa ca // 6 / 3 / 116 // saMvatsara AgrahAyaNI ityetAbhyAM saptamyantAbhyAM deye RNe ikaNa cakArAdakaJca pratyayau bhavataH / anniknnorpvaadH| saMvatsarAddhi phale parvaNi ca RNeNa pApoti / saMvatsare deyamRNaM phalaM parva vA sAMvatsarikam / sAMvatsarakam / AgrahAyaNikam |aagrhaaynnkm / vaityakRtvA ikaNa veti vidhAnaM 'saMvatsarAtphalaparvaNoH / (6-3-89) ityaNvAdhanArtham // 116 // sAdhupuSyatpacyamAne // 6 / 3 / 117 // kAlAditi vartate / tatreti saptamyantAtkAlavizeSavAcinaH sAdhau puSyati pacyamAne cAthai yayAvihitaM pratyayA bhavanti / hemante sAdhu haimanamanulepanam / haimantaM haimantikam / vasante puSyanti vAsantyaH kundltaa|| zreSmyaH pATalAH / zaradi pacyante zAradAH zAlayaH / zaizirA mudgAH // 117 // upte // 6 / 3 / 118 // tatrati saptamyantAtkAlavAcina utte'yaM yathAvihitaM pratyayo bhavati / zaraghuptAH zAradA yavAH / hemante haimanAH / gressmaaH| naidAghAH / yogavibhAga uttarArthaH // 18 // *AzvayujyA akam // 6 // 3 // 119 // AzvayujIzabdAtsaptamyantAdute'thai kaJ prayayo bhavati / ikago'pavAdaH |ashviniibhishcndryuktaabhiyuktaa yA paurNamAsI / sA AzvayujI / azvinIpoyo'zvayukzabdaH / AzvayujyAM kaumudyAmuptA AzvayujakA mApAH // 119 // griissmvsntaadaa|| 6 / 3 / 120 // AbhyAM | saptamyantAbhyAmupte'rthe kaJ pratyayo bhavati vA / pratvaNo'pavAdaH / zreSmakaM geSmam saspam / vAsantakaM vAsantaM sasyam // 120 // vyAharati mRge // 6 / 3 / / | 121 // tatreti vartate kAlAditi ca / tatreti saptamyantAtkAlavAcino vyAharatyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati vyAharaMbhenmRgo bhavati / nizAyAM vyAharati naiziko | -klaa-||-iknnaaderiti / AdizabdAt ' aipamogA.zvaso yA ' iti tyactanaTau ||-aipm zati / sAmAnyavizeSabhAyena bhUyaH saptamI / eke tu vizeSAbhAva manyAnA. saptamyAdapi pratyaya iti bha myAghaNyuH ||-sNv-||-tyktveti / nanvAgrahAyapayA gherayapi kUte saadhysidhibhvissytiityaashngkaa||-aashc-||-aashvyujyaamiti / ata eSa mizAt 'cannayuktAta-' iti na lupa R // 39 // Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naizo vA zugAlaH / mAdopikaH pAdopo yo zUgALaH / mRga iti kim / vasante vyAharati kokilH|| 121 // *jayini ca // 6 / 3 / 112 // jayaH asahanamabhyAsaH / so'syAptIti jayI / tatrota saptamyantAtkAlavAcino jayini vAcye yathAvihitaM pratyayo bhavati / nizAsahacaritamadhyayanaM nizA tatra jayI sAbhyAsaH naizikaH naizaH / prAdoSikaH / prAdopaH / vAsantaH / vArSikaH / kevalakAlaviSayasya jayasyAyogAnizAdisahacaritAdhyayanAdivRttayo nizAdayaH zabdAH pratyayasutpAdayanti / cakAraH kAlAdityanukaNArthaH tena cAnukRSTatvAnottaratrAnuvartate // 122 // bhave // 6 / 3 / 123 // tatretyanuvartate / tatreti | saptamyantAdbhave the yathAvihitamaNAdaya evaNAdayazca pratyayA bhavanti / sacA bhavatyartho gRhyate na janma jAta ityanena gatArthatvAt / sughne bhavaH saunaH / maathurH| autsH| naadeyH| rASTriyaH / pArAvArINaH / grAmyaH / graamiinnH||123|| digAdidehAzAdyaH // 6 / 3 / 124 // digAdibhyo dehAvayavavAcinazca saptamyantAveja yA pratyayo bhavati / anniiyaaderpvaadH|dishi bhavo dishyH| vayaH / apsu bhavo'psavyaH / 'apo yayonimaticare' (3-2-28) iti saptamyalup / dehAMza, mUrdhanyaH / " anoTyeye " (7-4-51) ityano lopAbhAvaH / dantyaH / karNyaH / oSThayaH / pANyaH / padyaH / tAlavyaH / mukhyaH / jghnyH| dehAMzAttadantAdapIcchantyeke / kaNThatAlavyaH / dantoSThayaH / diz varga pUga gaNa yutha pakSa dhAyyA mitra dhAyyamitra medhA nyAya antara pathin rahas alIka ukha ukhA sAkSin Adi anta mukha jadhana megha vaMza anuvaMza deza kAla veza AkAza ap / iti digAdiH // mukhajaghanavaMzAnuvaMzAnAm +adehAzArthaH pAThaH / senAyA yanmukhaM tatra bhavo mukhyaH / senAyA yajjaghanaM tatra bhavo jaghanyaH / vaMzo'nvayastatra bhavo vaMzyaH / evamanuvaMzyaH // 124 // nAmnyudakAt // 6 / 3 / 125 // udakazabdAtsaptamyantAdbhave'theM yaH pratyayo bhavati nAmni / udakyA rajasvalA / nAnIti kim / audako mtsyH|| 125 // madhyAdinaNNeyA mo'ntshc|| 6 / 3 / 126 // madhyazabdAtsaptamyantAdbhave'the dinaN Na Iya ityete pratyayA bhavanti tatsaMniyoge ca mAgamo bhavati / madhye bhavA mAdhyaMdinA udgAyanti / maadhymH| madhyamIyaH / anye tu dinaM NitaM necchanti / madhyAMdanaH // 126 // jihvAmUlAGgulezcayaH // 6 / 3 / 127 // jihvAmUla aGguli ityetAbhyAM madhyazabdAcca bhave'rthe IyaH pratyayo bhavati / yApadAdaH / jihvAmUle bhavo jihAmUlIyaH / aGgulIyaH / madhyIyaH / cakAreNa madhyazabdAnukarSaNaM mAgamAbhAvArtham // 127 // vargAntAt // 6 / 3 / 128 // vargazabdAntAtsaptamyantAdbhave'rthe IyaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / kavargIyaH / pavargIyo varNaH // 128 // Inayau cA'zabde // 6 / 3 / 129 // vargazabdAntAtsaptamyantAdbhave'rthe Inaya ityeto cakArAdIyazca pratyayA bhavanti azabde na cetsa bhavArthaH zabdo bhavati / bharatavargINaH / bhrtvryH| bharatavargIyaH / bAhubalivargINaH / bAhubalivaryaH / bAhubalivargIyaH / yuSmadvaNiH / yuSmadargyaH / yuSmadvargIyaH / asmadvargINaH / asmadvaryaH / asmadvargIyaH / ||-jyi-||-jysyaayogaaditi / jayo hi kriyA sA ca kevalasya na saMbhavatItyarthaH ||-digaa-|-adehaashaarth iti / dehAMzArthatve tu anuvazasya matAbhiprAyeNa yasya siddhi. svamate tadantavidhinirAsAt ||-naamnyu-||-uddyeti / uke bhavA naimitika AdhAra. ||-jihvaa-|-yaapvaad iti / digAdi-' iti prAptasya Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la. zrIhemaza0 azabda iti kim / kavargIyaH // 129 // dRtikukSikalazivastyahereyaNa // 6 // 3 // 130 // ebhyaH saptamyantebhyo bhave'rthe eyaNa pratyayo bhavati / // 40 // aNAdInAmapavAdaH / datau carmakhalvAyAM bhavaM dAye jalam / kukSau dehAMze bhavaH kauzeyo vyAdhiH / dezArthAdapi bhave paratvAt ayameva na dhumAyakam / asA vapyayameva na kulakukSyAyeyakam / asi kaukSeyamudyamya / kalazyAM manthanyAM bhavaM kAlazeyaM takram / vastau purIpanirgamarandhre bhavaM vAsteyaM purIpam / ahau bhavamAheyaM viSam // 130 // Asteyam // 6 / 3 / 131 // astizabdAcivantapratirUpakAvyayAnavidyamAnaparyAyAttatra bhave eyaNa pratyayo nipAtyate asRjazabdasya vAstyAdezazca / dhane vA vidyamAne vA asRji vA bhavamAsteyam // 131 // grIvAtoz ca // 6 // 33132 // grIvAzabdAve'rthe'N cakArAdeyaNa ca pratyayau bhavataH / dehAzayApavAdaH / grIvAyAM grIvAsu vA bhavaM caivaM graiveyam / grIvAzabdo yadA zirodhamanIvacanastadA tAsAM bahutvAdahuvacanam ||132||cturmaasaannaamni||63||133|| caturmAsazabdAttatra bhave'N pratyayo bhavati nAmni samudAyazcennAma bhavati / catuSu mAseSu bhavA cAturmAsI ASADhI kArtikI phAlgunI ca paurNamAsI bhaNyate / atra vidhAnasAmarthyAt 'dviyoranapatye'-(6-1-24) ityAdinA pratyayasya lub na bhavati / nAmnIti kim / caturpu mAseSu bhvshcturmaasH| atra 'varSAkAlebhyaH / (1-3-79) itIkaN / tasya lup // 133 // yajJe JyaH // 6 / 3 / 134 // caturmAsazabdAttatra bhave yajJe JyaH pratyayo bhavati / caturpu mAseSu bhavAni cAtu mAsyAni yajJakarmANi // 134 // gambhIrapaJcajanabahirdaivAt // 6 / 3 / 135 // gambhIrapaJcajanavahidaiva ityetebhyastatra bhave nyaH pratyayo bhavati / aNAdya2 pavAdaH / gambhIre bhavo gAmbhIryaH / pAJcajanyaH / bAhyaH / daivyaH / bhavAdanyatra gAmbhIraH / pAJcajanaH / dvigau tvaNo lupi pazcajanaH / bAhIkaH / daivaH / bhave'pi cAhIka ityeke // 135 // parimukhAderavyayIbhAvAt // 6 / 3 / 136 // parimukha ityevamAdibhyo'vyayIbhAvebhyastatra bhave jyaH pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / paritaH sarvato mukhaM parimukham / ata eva vacanAdavyayIbhAvaH / varjanArtho vA pariH / mukhAt pari parimukham / 'paryapAG'-(3-1-32) ityAdinAvyayIbhAvaH / parimukhe bhavaH pArimukhyaH / pArihanavyaH / paaryosstthyH| parimukhAderiti kim / aupakUlam / aupamUlam / aupazAkham / aupakumbham / aupkhlm| aanukumbhm|aanukuulm|aanukhlm|avyyiibhaavaaditi kim / pariglAno mukhAya parimukhaH tatra bhavo pArimukhaH / parimukha parihanu paryoSTha paryulakhala pariratha parisira ||-dRti-||-aymevetibhivaadnytr jAtAdAvarthe tasya critaarthtvaat||-asaavpiitikh pItyartha -||-klshyaamiti|klyte sma ke klitH|klitN kSipta paricchinnamAte vyAmotIti karmaNoNi kalitAzI / pRSodarAdisyAtkalazirityAdeza ||-griivaa-1-vmiti| grIvezyoNca' iti pANInIyasUtre bahuvacanena jJApitatvAt grIvAsu bhavamiti bahutve eva pratyayo na grIvAyA bhava ityekatve ||-gmbhii-1-dvigau tvaNo lupItiAyadA paJcajanazabda pAtAlavAcakaH rathakArapaJcamasya cAtuvarNasya ghA iti vyAkhyA tadA na dvigu asajJAyA tasya vidhAnAtAyadA tu paJcasu janeSu bhavastadA dvigova asya vidhAnasAmarthyAnna lup||-1 pari-1-ata eva vacanAditi / na tu 'papADU-' ityAdinA paJcamyantena saha roma vidhAnAt parevAnna varjanArthAbhAvAt / paryapAbhyAm-' iti paJcamyabhAva, ||-prisirot / sinote // 40 // Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parisara upasIra anusIra upasthUNa upasthUla upakalApa upakapAla anupatha anugaGga anutila anusIta ( anuzIta ) anumApa anuyava anuyUpa anuvaMza anupada / iti parimukhAdiH | anuvaMzAddigAditvAdyo'pi / anuvaMzyaH // 136 // antaHpUrvAdikaN // 6 // 3 // 137 // antaHzabda pUrvapadAdavyayIbhAvAttatra haat | aNo'pavAdaH / agArasyAntaH antaragAram / tatra bhava AntaragarikaH / AntargehikaH / AntarvezmikaH / AntapurikaH / avyayIbhAvAdityeva / antargatamagArasya antaHsthaM vAgAramantaragAram tatra bhavamAntaragAram / AntaH puram / AntaHkaraNam // 137 // paryanorgrAmAt || 6 | 3|138 / pari anu ityetAbhyAM paro yo grAmazabdastadantAdavyayIbhAvAttatra bhave ikaN pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / grAmAtpari parigrAmam / grAmasya samIpamanugrAmam / tatra bhavaH pArigrAmikaH / AnugrAmikaH / avyayIbhAvAdityeva / parigato grAmaH parigrAmastatra bhavaH pArigrAmaH / AnugrAmaH // 138 // upAjjAnunI vikarNAt | prAyeNa || 6 | 3 | 139 // upa ityetasmAtpare ye jAnunI vikarNazabdAstadantAdavyayIbhAvAdikaNa pratyayo bhavati prAyeNa tatra bhaveyastatra vAhulyena bhavati anyatra ca kadAcidbhavati tasminnityarthaH / jAnunaH samIpamupajAnu / prAyeNopajAnu bhavati aupajAnukaH sevakaH / aupajAnukaM zATakam / aupanIvikaM grIvAdAma / aupanIvikaM kArSApaNam / aupakarNikaH sUcakaH / prAyeNeti kim / nityaM bhave mAbhUt / aupajAnavaM mAMsam / auSajAnavaM gaDa / jAnuzabdo dehAvayavo nopajAnuzabda iti yo na bhavati || 139 // ruDhAvantaH purAdikaH || 6 | 3 | 140 // antaHpurazabdAttatra bhave ikaH pratyayo bhavati rUDhau sa cedantaH purazabdaH kacidraDho bhavati / ka cAyaM rUDhaH ekapuruSaparigrahe khIsamudAye | upacArAttannivAse'pi / antaHpure bhavA antaHpurikA strI / rUDhAviti kim / purasyAntargatam : antaHpuram raGgulo nakha iti / tatra bhavaH AntaHpuraH / purasyAntarantaHpuramiti avyayIbhAvAttvikaN bhavati / antaHpurika iti // 140 // karNalalATAtkala // 6 / 3 / 141 rUDhAviti vartate / seha rUDhiH prakRtipratyaya samudAyasya vizeSaNam / karNalalATazabdAbhyAM tatra bhave kala bhavati rUDhI prakRtipratyayasamudAya cetkacidrado bhavati / karNikA karNAbharaNavizeSaH padmAdyavayavatha / lalATikA lalATamaNDanam / rUDhAvityeva / karNe bhavaM karNyam / lalATyam / lakAraH strItvArthaH // 141 // tasya vyAkhyAne ca grandhAt || 6 | 3 | 142 // granthaH zabdasaMdarbhaH / sa vyAkhyAyate'vayavazaH kathyate yena tavyAkhyAnam / tasyeti paSThyantAvyAkhyAne'rthe tatreti saptamyantAca bhave 'rthe grantha vAcino yathAvihitaM pratyayo bhvti| cakArastatra bhava ityasyAnukarSaNArthaH / vAkyArthasamIpe cakAraH zrUyamANaH pUrvavAkyArthameva smuccinoti| kRtAM vyAkhyAnaM 'ji' iti kiti re sirA - parisIreti / sinote ' biji-' iti dIrghagve ca sIrA // anta // antarvezmika iti / vezmano'nta napusakAvA' at / antarveda antarvezma 'saptamyA yA ' am aMtarvezma vA bhava // rUDhA // antaHpuramiti / purasya zarIrasya antargata cittastha gRhasya vA'ntargatam // avyayIbhAvAditi / ruDAviti vacanAt apyayIbhAvAditi niyuktam / avyayIbhAva rUTerasabhavAt / antaHpuramiti na rAjJo'nta puramiti rAjJa strIvarga ucyate nAsAvavyayIbhAvArtho bhavati / avyayIbhAvo hi pUrvapadArthapradhAnontarapradhAna iti pUrveNekaNena bhavatIti // karNalalAyA // padmAdyavayavaJceti / karNe bhaveti bhavArthastu vyutpattimAtra padmAdyavayavasya karNe abhAvAt // --tasya - // Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImiza // 41 // kutsu bhavaM vA kArnam / prAtipadikIyam / nanu ca tasya vyAkhyAne'rthe ' tasyedam (6-3-159) ityanenaiva pratyayavidhiH siddhaH cakArAnukRSTe'pi tatra bhave'rthe / pa0a0la. pUrvameva pratyayavidhiruktastakimanayoryugapadupAdAnam / ucyate / vakSyamANaH sakalo'pyapavAdavidhiranayorarthayoryathA syAt ityevamartham / uttareNakayogatve cAbukRSTatvAcatra bhava ityasya tataH paraM nAnuvRttiH syAt / yogavibhAge vihAnuvRttiranathiMketi dvyoruttrtraanuttirbhvti| udAharaNopanyAsastu anuvAdamAtram / granthAditi kim / pATaliputrasya vyAkhyAnI sukosalA / pATaliputramevasanivezamiti sukosalayA praticchandakabhUtayA vyAkhyAyate na tu pATaliputraM grantha ityuttareNApavAdika *ikaN na bhavati / / 142 // pAyo yahusvarAdikam // 6 / 3 / 143 // bahukharAdgranthavAcinastasya vyAkhyAne tatra bhave cArthe prAya ikaN pratyayo bhavati / aNAderapavAdaH / patvaNatvayoAkhyAnaM tatra bhavaM vA pAvaNatvikam / evaM nAtAnatikam / udAttAnudAttayoH svarayorete navAnatasaMjJe / Atmanepadaparasmaipadikam / AvyayIbhAvatatpurupikam / nAmAkhyAtikam / AkhyAtikam / brAhmaNikam / prAthamikam | Adhvaritam / paurazvaraNikam / mAyovacanAtkacitra bhavAte / sAMhitam / prAtipadikIyam // 143 // RgRddhikharayAgebhyaH // 6 / 3 / 144 // Rc ityetasmAt RkArAntAt dvikharAt yAgazabdebhyazca granthavAcibhyastasya vyAkhyAne tatra bhave cArthe ikaNa prasayo bhavati / agAderapavAdaH / RcAM vyAkhyAnamakSa bhavaM vA Arcikam / nakArAnta, caturpu hotaSu bhava ityaNo lupi catuhotA granthaH / tasya vyAkhyAnaM tatra bhavaM vA cAtuhotakam / evaM pAzcahotakam / dvisvara, Azikam / paudhikam / sautrikam / tArkikam / nAmikam / yAga, AgniSTomikam / rAjayikam / vAjapeyikam / pAkayajJikam | nAvayajJikam / pAJcaudAnakam / dAzaudanikam / RyAgagrahaNaM pUrvasyaiva prapaJcaH / yAgebhya iti bahuvacanaM sasomakAnAmaniSTomAdInAm asomakAnAM pazcaudanAdInAM ca parigrahArtham // 144 // RSeradhyAye // 6 / 3 / 145 // RSizabdebhyo granthavAcibhyastasya vyAkhyAne tatra bhave cAdhyAye ikaN pratyayo bhavati / basiSThasya granthasya vyAkhyAnastatra bhayo vA vAsiSTiko'dhyAyaH / vaizvAmidhiko'dhyAyaH / adhyAya iti kim / vasiSThasya vyAkhyAnI tatra bhavA vA vAsiSThI Rk / 'prAyo bahusvarAta' (6-3-42) iti pAyograhaNAdaprAptikalpanAyAM vidhyartham mAptikalpanAyAmadhyAya eveti niyamArthaM vcnm| -udAharaNopanyAsa iti|nnu kathamanarthakatva bhavAnuvartanasya yadi hi bhava iti nAnuvartate tadA prAtipadikIyam ityatApavAdabhUta ikaNa prApnotiAnAtatra prAyograhaNAdeva na bhaviSyati tarhi kimartha tadudAharaNa dazyate ityAha-anuvAdamAtram ||-vyaakhyaaniiti / vyANyAyate anayA vAcyalidga ||-knn na bhavatIti / kitu ' ropAnyAt ' ityakaJ ||-praayo-1-jaataantikmiti / nato'. nudAtta anatastUdAtto'lyasvaralyAnatasya pUrvanipAta ||-paurvrnnikmiti / puro vipAkakAlAdarcAka caryate purazcaraNa 'bhujipatyAdibhya' prAyazcitta / tatpratipAdako mntho'pi||-ghddgRd-||-naavysheikmityaadi / nayasu yazeSu pajasu dazasu odaneSu bhava' aNU tasya dvigo-' iti lup ||-Rdyaaggraahnnmiti / paradantAnAM yAgavAcinA ca dvisvarANA dvisvaretyazena bahuvarANA tu 'prAyo bAsyarAt ' iti sidhyati ekasvarAstu na samayantyeva tat kimarthamidamityAha-pUrvasyaiveti / prAyo yasyarAt ' ityasyetyartha // asomakAnAmiti / anyathA gauNamuNyayoriti nyAyena sasomakAnA mukhyAnAmaziSTomAdInAmeva grahaNa syAditi ||-Rpe--andhsyeti / vasiSThAdisAhacaryAt andhopi tayocyate ||-praaptiklpnaayaamiti / prAyograhasya yAdRcchi 18 // 41 // Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai News // 145 // -puroDAzapaurAMDAzAdikekaTau / / 6 / 3 / 146 // AbhyAM granthavAcibhyAM tasya vyAkhyAne tatra bhave cArthe ika ikaT ityeto pratyayau bhavataH / aNAyayorikaNo'pavAdaH / vacanabhedAyathAsaMkhyAbhAvaH / ikekaToH striyAM vizeSaH / puroDAzAH piSTapiNDAH / taiH sahacarito mantraH puroDAzaH tasya vyAkhyAnastAna bhavo vA puroDAzikaH / puroDAzikI / puroDAzAnAmayaM tatra bhavo vA pAroDAzaH tatsaMskArako mantrastasya vyAkhyAnastatra bhavo vA pauroDAzikaH / pauraaNddaashikaa| | pauroDAzikI // 146 // chandaso yH||6|3 / 147 // chandaHzabdAdgranthavAcinastasya vyAkhyAne tA bhave ca yaH prayayo bhavati / dvisvreknno'pvaadH| chandaso vyAkhyAnastatra bhavo vA chandasyaH // 147 // zikSAdevANa // 6 / 3 / 148 // zikSA ityevamAdibhya chandaHzabdAca granthavAcinastasya vyAkhyAne tatra bhave cArtheN pratyayo bhavati / ikaNopavAdaH / zikSAyA vyAkhyAnastatra bhavo vA zaikSaH / AgeyanaH / chandas, chAndasaH / evaM chandaszabdasya dvairUpyaM bhvti| aNgrahaNamIyabAdhanArtham / nayAyaH / vAstuvidyaH / zikSA Rgayana pada vyAkhyAna padavyAkhyAna chandovyAkhyAna chandomAna chandobhApa chandoviciti chandovicitI chandovijiti nyAya punarukta nirukta vyAkaraNa nigama vAstuvidyA aGgavidyA kSatravidyA trividyA vidyA utpAta utpAda sNvtsr| muhUrta nimitta upaniSad RSi yajJa carcA krametara zlakSNa / iti zikSAdiH / bahuvarANAmadusaMjJakAnAmupAdAnaM prAyograhaNasya prapaJcaH // 148 // tata Agate // 6 / 3 / 149 // tata iti paJcamyantAdAgate'rthe yathAvihitamaNAdaya eyaNAdayazca pratyayA bhavanti / munAdAgataH straunaH / mAthuraH / autsaH / gavyaH / daityaH / baahyH| kAlayaH / AgneyaH / straiNaH / pautaH / nAdeyaH / rASTriyaH / grAmINaH / grAmyaH / mukhyApAdAnaparigrahAttunAdAgacchan vRkSamUlAdAgata ityatra vRkSamUlAnAntarIyakApAdAnAna bhavati // 149 // vidyAyonisaMbandhAdakam // 6 / 3 / 150 // vidyAkRto yonikRtazca saMvandho yeSAM tadvAcibhyaH paJcamyantebhya Agate'rthe'kan pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / iyaM tu paratvAddhAdhate / vidyAsaMbandhaH, AcAryAdAgatamAcAryakam / aupAdhyAyakam / zaiSyakama / Avijakam / AntevAsakam / yonisaMvandha, paitAmahakam / mAtAmahakam / paitRvyakam / mAtulakam // 150 // pituryo vA // 6 / 3 / 151 // pitRzabdAdyonisaMvandhavAcinaH paJcamyantAdAgate'rthe yaH pratyayo vA bhavati / ikaNA'pavAdaH / piturAgataM pitryam / 'Rto rastaddhite (1-2-26) iti ratvam / pakSe paitRkam // 151 // Rta ikaNa // 6 / 3 / 152 // akArAntAdvidyAyonisaMvandhavAcinaH paJcamyantAdAgate'rthe ikaN pratyayo bhavati / ako'pvaadH| hoturAgataM hotakatvAt ||-puro-||-anniiyyoriti / puroDAzAdaNa. pauroDAzAdIyasya prAptikalpanAyA tu dvAbhyAmapi prAyobahusvarAdikaNo'pavAdo'yam ||-shikssaa-|-anngrhnnmiti / nanu kimarthamatrANagrahaNa yonyena bAdhito na prAmotIti nyAyADhaNeva bhvissytiityaapddkaa||-prpnyc iti / nanu dusajJAnAmIyavAdhanArtha kriyatAM pAThaH / ye tu bahusvarA adusajJakAstrapAmupAdAna katha kRtaM | yata 'prAyo bahusvarAt / iti sUtre prAyograhaNAdeSA na bhaviSyatIkaN kiM tu aNevetyAgakA ||-vidyaa-||-vidyaakRt iti / vidyA ca yonizca sabandho yasyeti 23 bahubIhiH / bhatra vidyAkRte sabandhe vidyAzabdo yonikateca yonizabda upacArAdarthe ca kAryAsabhavAdviyAyonisabandhavAcinaH pratipatcirityAha--vidyAkRtaityAdi CONCE Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la. zrIdapeza kam / paitRkam / prAzAstRkam / prAtihata kam / zAstRkam / yonisaMvandha, mAtRkam / dhAnukam / svAsakam / dauhitRkam / jAmAtRkam / nAnAndakam / mAturAgatA // 42 // mAtRkI vidyA / ikaNantatvAt DIpratyayaH // 152 // AyasthAnAt // 6 / 3 / 153 // svAbhigrAhyo bhAga mAyaH sa yasminnutpadyate tadAyasthAnam / tadvAcinaH paJcamyantAdAgate'rthe ikaN pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / iyaM tu paratvAdvAdhate / etya tarantyasminnityAtaro nadItIrtham / tata Agatam Atarikam / zaulkazAlikam / ApaNikam / dauvArikam / AyasthAnatvenAmasiddhAdapi tAdUpyeNa vivakSitAdbhavatIti kAvas / sraunika // 153 // zuNDikAderaNa // 6 / 3 / 154 // zuNDika ityevamAdibhyaH paJcamyantebhya Agate'rthe'N pratyayo bhavati / ikaNAderapavAdaH / zuNDaH zuNDA vA murA tato matvarthIye zuNDikaH zuNDikA vA surApaNaH surAvikrayI cocyate / tata AgataM zauNDikam / audapAnam |kaarknnm / aNgrahaNaM vispaSTArtham / yadi banenApyAyasthAnAdikaNa tIrthA(mAdyaka parNakRkaNAbhyAM caiyaH syAt vacanamidam anarthakaM syAt / na codapAnAdihAvyaNi vA vizeSo'stIti / yadA tu zuNDiphAdIni sarvANyAyasthAnAnyeva tadA akabIyabAdhanArtham / zuNDikA udapAna parNa kRkaNa ulapa tRNa tIrtha sthaNDila upala udaka bhUmi pippala / iti zuNDikadiH // 154 // gotrAdakavat // 6 / 3 / 155 // gotravAcinaH zabdAtpaJcamyantAdAgate'rthe aGka ica pratyayavidhirbhavati / yathA bhavAte vidAnAmahaH paidaH gArgaH dAkSa iti 'saMghaghopAi'-(6-3-171 ) ityAdinAN tathehApi videbhya AgataM vaidam / gArgam / dAkSam / agrahaNena tasyedamityarthasAmAnya lakSyate / tenAkano'pavidezaH / anyathA saMghAyaNa eva syAta / tena yathA bhavati aupagavakaH kApaTayakA nADAyanaka gAAyaNaka iti 'gotrAdadaNDa'-6-3-168)ityAdinA'kaJ tathehApi aupagavebhya Agata aupagavakaH kApaTavakaH nADAyanakA gAAyaNakaH / evaM 'raivatikAderIyaH (6-3-169) / raivatikebhya AgataM raivatikIyam / gauragrIdhIyam / kaupijalahAstipadAdaN / (6-3-270) kaupijalAdAgataM kaupijalam hAstipadam // 155 // hetubhyo rUpyamayaTau vA // 6 // 3 // 156 // nRvAcibhyo hetuvAcibhyazca paJcamyantebhya Agate'rthe S rUpya mayad ityeto pratyayau vA bhavataH / tAbhyAM mukte yathAprAptam / vacanabhedAyathAsaMkhyAbhAvaH / hetuH kAraNam / nugrahaNamahetvartham / devadattAdAgataM -Aya-eti aiti pAsvAminA'tanvyadhI-'iti the| AyAti vA upasargA-' iti u: AyastiSThatyasminniti sthAnam Ayasya sthaanm||-shunnddikaadernn||-vispssttaarthmitiaannu yadyaNagrahaNa na kriyate tadAnIm / AyasthAnAt-' ityAdibhirikaNAdaya prApnuvantItyAha-yadIti ||-anrthkN syAditi / tairepa strairamIpA pratyayAnA siddhtvaat| kicAnantara ikaN nAnuvartate / anAyasthAnatve hi sUtrArambhAta AyasthAnazuNDikAdibhyAmityephayogAkaraNAca / tasmAt pispaSTAmiti sUkam ||-thkjiiybaadhnaarthmiti // apamarthaH / yadA jhuNThikAdIni sarvANyapyAyasthAnAnyeva tadA tIrthAddhRmAdyakaja parNakRkaNAjyAmiti ca IyasthApayAde AyasthAnAditIkaNi prApta ayamArambha ityArambhAdikaNo nivRtteryadhAprAptamiti tato'kajIyau prApnuta / atastau bAdhitvA tatopyaNeva yathA syAdityevamarthamaNa grahaNamityarthaH ||-govaa--kaupialmiti / kupiAlasyApatya hastipAdasyApatyam ata iti prApte ata eva nipAtanAdaN pAdaspa pannAvazca tasyaida' kaupikSalahAstipadAdaN // -- nRhe-|| Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | devadattarUpyam / devadattamayam / devadattam / atrApAdAne paJcamI / hetu, samAdAgataM samarUpyas / magamayam / vipamarUpyaM viSamamayam / pakSe gahAdipAThagadIgaH / / samIyam / vipamIyam / pAparUpyam pApamayam / pakSe 'dorIyaH (8-3-31) pApIyam / atra hetau paJcamI / TakAro uyarthaH / jinadattamayI / samamayI / bahuvacanaM svarUpavyudAsArtham // 156 // prabhavati // 6 / 2 / 157 // tata iti vartate tata iti paJcamyantAtmabhavati prathama prakAzamAne'rthe yathAvihitaM pratyayA bhavanti / prathamamupalabhyamAnatA prabhavaH / anye prabhavati jAyamAne ityAhuH / 'jaate|| 6-3-97) iti bhUte saptamyantAtpratyayaH ayaM tu paJcamyantAdvartamAne iti vizeSaH / himavataH prabhavati haimavatI gaGgA / / dAradI sindhuH / kAzmIrI vitastA / kazmIrazabdAta 'bahuviSayebhyaH (6-3-44) iti akajo'pavAda: kacchAyaNa // 157 // vaiDUryaH ||6|3|158||vidduurshbdaatpnycmyntaambhvtyrthenycH gatyayo nipAtyatAviDUrAmabhavati vaiDUryo maNiH vihUragrAme ye saMskriyamANo paNitayA tataH prathamaM prabhAtivAlavAyAtta parvatAdasaumabhavannasau na maNiH kiMtu pApANAyadAtu jAyamAnatArthaH prabhavazabdastadA vAlavAyazabdasyajyastatsaMgiyoge viDUrAdezazca nipaatyte| vAlavAyaparyAya eva vA vidUrazabdaH / pratiniyatavipayAzca rUDhaya iti vaiyAkaraNAnAmeva prasiddhiH yathA jitvarIzabdasya vArANasvAM vaNijAmeva / vAlavAyazabdAttu Iyapratyayo'nabhidhAnAnna bhavati // 158 // tyadAdermayat // 6 / 3 / 159 / / tyadAdibhyaH paJcamyantebhyaH prabhavatyarthe mayad pratyayo bhavati / tanmayam / tnmyii| bhavanmayam / bhavanmayI // 159 // tasyedam // 6 / 3 / 260 // tasyeti SaSThayantAdidamityarthe yathAvihitamaNAdaya eyaNAdayazca pratyayA bhavanti / upagoridamApagavam / kApaTavam / saunam / mAthuram / daityam / bAIspatyam / kAleyam / Agneyam / autsam / raNam / pauMsnam / gavyam / nAdeyam / rASTriyam / paariimH| bhAnavIyaH / zyAmagavIyaH / pATaliputrakA prAkAraH / iha tvanabhidhAnAnna bhavati / devadattasyAnantaraH / grAmasya samIpam / vizateravaSaSa ekaH / vAtasya dvau / sahasrasya paJca / tasyeti paSThyarthamAtrAmidamiti SaSThyarthasaMbandhimAtraM ca vivakSitam / yadanyalliGgasaMkhyApratyakSaparokSatvAdikaM tadavivakSitam // 160 // halasIrAdikam // 6 / 3 / 161 // AbhyAM SaSThyantAbhyAmidamiyarthe ikaN pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / hAlikam / sairikan // 161 // samidha AdhAne TenyaNa // 6 / 3 / 162 // AdhIyate yena samitadAdhAnam / samidh ityetasmAtasyedamityarthe TenyaN pratyayo bhavati tacedidamAdhAnaM bhavati / aNo'pavAdaH / kAro ddyrthH| samidhAmAdhAno mantraH sAbhidhenyo mtrH| sAmidhenI Rk / sAmidhenIravAha / paJcadaza saamidhenyH|| 162 // vivAhe bandAdakal // 63163 // dvandvAttasyedamityarthe vivAhe'bhidheye'kal pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / atribharadvAjAnAM vivaaho'tribhrdvaajikaa| vaziSThakazyapikA / bhRgvhirsikaa| kutsakuzikikA / gargabhArgavikA / kuruvRssnnikaa| kurukAzikA | lakAraH strItvArthaH // 163 // adevAsurAdibhyo vaire||6|3|164|| dvandvAtSaSThyantAde-samAdAgatamiti / gadA samatvamRNa tadA RNAddhetoH' iti paJcamI / atha guNavAcakastadA / guNAdastriyAM navA ' ityanena ||-vaidduu-||-prtiniyteti / yadyeva tarhi kiM | sarvatrApi vAlavAyaparyAyo vidUrazabdaH mayujyate ityAzaGkyAha--prasiddhiriti / iti vaiyAkaraNAnAmeva viDUrazabdasya vAlavAye prasiddhirnAnyeSAM yathA jitvarIzabdena vaNija eva vANArasI gyavaharanti Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 43 // vAsurAdivarjitAdidamarthaM vaire'kal pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / IyaM tu paratvAdvAdhate / vAbhravazAlaGkAyanAnAmidaM vairam vAbhravazAlaGkAyanikA / kAkolUkasyedaM vairam kAkolUkikA | zvAvarAhikA / shvshRgaalikaa| ahinakulikA / adevAsurAdibhya iti kim / devAsuram | rAkSo'suram | devAsurAdayaH prayogagamyAH // 164 // nAndRtte nyyH||6||3||165|| naTazabdAttasyedamityarthe nRtte yaH prasayo bhavati / naTAnAmidaM nRtyaM nAvyam / nRtta iti kim / naTAnAmidaM gRham // 165 // chando gaukthikayAjJikabahUvacAca dharmAnnAyasaMgha / 6 / 3 / 166 // chandogAdibhyacaraNebhyo naTazabdAcca tasyedamityarthe dharmAdau yaH pratyayo bhavati / chandogAdibhyatharaNAkaJo naTAdaNo'pavAdaH / chandogAnAM dharma AmnAyaH saMgho vA chAndogyam / aukthikyam / yAjJikyam / vAcyam / nAvyam / dharmAdiSviti kim / chandogAnAM gRhaM chAndogam // 166 // AthavarNikAdaNikaluk ca // 6 / 3 / 167 // AtharvaNikazabdAttasyedamityarthe dharmAdAvaNpratyaya ikalopazcAsya bhavati / atharvaNA proktaM vedaM detyadhIte vA AyarvaNikaH / nyAyAdityAdikaN / ata eva nipAtanAdNapAThasAmarthyAdvA proktAlupana bhavati / AtharvaNikAnA dharma AmnAyaH sagho vA AtharvaNaH / caraNAdakani prApte vacanam // 167 // caraNAdakan || 6 | 3 | 168 // caraNazabdo vedazAkhAvacanastadyogAttadadhyAyiSu vartate / caraNavAcinastasyedamityarthe dharmAdAvakaJ pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / iyaM tu paratvAdvAdhate / kaThAnAM dharma AmnAyaH saMgho vA kAThakaH / carakANAM cArakaH / kalApAnAM kAlApakaH / paippalAdAnAM paippalAdakaH / maudAnAM maudakaH / ArcAbhinAmAcabhakaH / vAjasaneyinAM vAjasaneyakaH // 168 // gotrAdadaNDamANanaziSye // 6 / 3 / 169 // gotravAcinastasyedAmetyarthe daNdamANa va ziSya varjite'kaJ pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / IyAnI tu paratvAdvAdhate / aupagavasyedamaupagavakam / kApaTavakam / dAkSakam / lAkSakam / gArgakam / gArgyayaNakam / glaucukAyanakam / mlaucukAyanakam / adaNDamA Nava ziSye iti kim / kANvyasyeme kANvA daNDamAnavAH ziSyA vA / evaM gaukakSAH zakalAderyatra: ( 6-3-26 ) ityaJ / dAkSerime dAkSAH / prAkSAH / mAhakAH / ' vRddhenaH ' ( 6-3-27 ) ityaJ / daNDapradhAnA mANavA daNDamANavAH AzramiNAM rakSAparicaraNArthAH / ziSyA adhyayanArthA antevAsinaH // 169 // 'raivatikAderIyaH // 6 / 3 / 170 // raivatikAdergotravAcinastasyedamityarthe IyaH pratyayo bhavati / atrAderapavAdaH / raivatikasyedaM / raivatikIyam zakaTam / raivatikIyaH saMghAdiH / raivatikIyA daNDamANavaziSyAH / gaurigrIvIyaM zakaTam / gauragrIvIyaH saMvAdiH / gauragrIvIyA daNDapANavaziSyAH / raivatika gauragrIvi svApiziSya kSaimadhRti audameghi audavAhi vaijavApi / iti raivatikAdiH // 170 // kaupiJjalahAstipadAdaN || 6 | 3 | 171 || AbhyAM gotravAcibhyAM tasyedamityarthe'N pratyayo bhavati / akaJAderapavAdaH / kupiJjalasyApatyaM kaupiJjalaH / hastipAdasyApatyaM hAstipadaH / ato nipAtanAdevANu pAdasya ca padbhAvaH / tayoridaM kaupiJjalaM zakaTam / ||---aath-|| AvarvaNikAdaNU luk ceti kriyatA kimikopAdAnena / yato'No vidhAnasAmarthyAlluk na bhaviSyati / tatazca pratyayApratyayoriti nyAyAt ikasyaiva lopo bhaviSyati na ca vAcyamubhayorapi prApnoti yadi syAttadA vidhAnasya na kimapi phalam / naivam / vidhAnasya etadeva phalamakaNabhAvastata ubhayorapi lopaniSTa syAt rUpam / ata ikagrahaNa vidhAtavyam // - raiva // - akjaaderiti| AdizabdAdaNajo // // 43 // 0a0la0 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Voom 16 | yugam / auSTraratham / rAsabharatham // 177 // "vAhanAt // 6 / 3 / 178 / / vAhanavAcinastasyedamityarthe'J pratyayo bhavati / *aNAderapavAdaH / uSTasyAyamauSTaH / rAsabhaH / hAsto rathaH // 178 // *vAhyapathyupakaraNe // 6 / 3 / 179 // niyamasUtramidam / vAhanAdyo'yaM pratyaya uktaH sa vAhye pathi upakaraNe eva cedamaH bhavati nAnyatra / avasyAyamAzvo rathaH / AzvaH panthAH / / AzvaM palyayanam / AzcI kazA / bAhyapathyupakaraNa eveti niyamAdanyatra vAkyameva na pratyayaH / azvAnAM ghaasH|| 179 // vsturishcaadiH||6|3|180|| vaheH paro yastRcastuno vA tuzabdastadantAnAmnastasyedamityarthe'pratyayastuzabdasya cAdirikAro bhavati / saMboDhaH sAratharidaM sAMvahitram // 180 // tena prokta // 6 / 3 / 181 // prakarpaNa vyAkhyAtamadhyApitaM vA moktam na tu kRtam / tatra kRta ityeva gatatvAt / tasminnarthe teneti tRtIyAntAnAmno yathAvihitaM pratyayA bhavanti / bhadrabAhunA proktAni bhAdravAhavAni uttarAdhyayanAni / gaNadharapalekabudAdibhiH kRtAni tena vyAkhyAtAnItyarthaH / yAjJavalkyena yAjJavalkyAni brAhmaNAni / pANinena pANinIyam / ApizalinA Apizalam / kAzakRtsninA kAza-| kRtsnam / uzanasA auzanasam / bRhaspatinA vArhaspatyam // 181 // maudaadibhyH||6|3 / 182 // maudaityevamAdibhyastena prokte yathAvihitaM pratyayo bhavati / sa cApavAdairvAdhito'Neva / apavAdasyaiva bhAve vacanAnarthakyAt / maudena proktaM vedaM vidantyadhIyate vA maudAH / 'vedenbAhmaNamatraiva / (6-2-130 ) iti niyamAt atra vedivadhyeviSaya evAN / evaM paiSpalAdAH / jAjalAH / mAthureNa moktA mAthurI vRtiH / saulamAni brAhmaNAni / maudAdayaH payogagamyAH // 282 // kaThAdibhyo vede lup // 6 / 3 / 183 // kaTha ityevamAdibhyaH prokte yaH pratyayastasya lup bhavati sa cetsokto vedo bhavati / kaThena proktaM vedaM vidantyadhI- | yate vA kaThAH / crkaaH| karkarAH / dhenukaNThAH / gogaDAH / vedenbrAhmaNamatraica' (6-2-130 ) iti niyamAta vedidhyetroreva viSaye pratyayasya lup / veda iti kim / carakeNa prokttAzcArakAH zlokAH / carako vaizampAyanaH / kaThAdayaH prayogagamyAH // 183 // tittirivaratantukhaNDiko khAdIyaN // 6 / 3 / 184 // tittirivaratantu khaNDika usa ityetebhyastena prokte'rthe iyaNa pratyayo bhavati aNo'pavAdaH sa cetsokto vedo bavAti / / 16 tittiriNA proktaM vedaM vidantyadhIyate vA taittirIyAH / vAratantabIyAH / khANDikIyAH / aukhIyAH / vede ityeva / tittiriNA moktAstaittirAH zlokAH / atrApi 'vedenbAhmaNamatraiva' (6-2-130 ) ityupatiSThate // 184 // chagalino Neyin // 6 / 3 / 185 // chagalinzabdAttena prokta vede Neyin pratyayo bhavati / | uttarasUne hAtto sya ityatra ' sayogAdina ' iti niSedha' syAt ||-vaah-||-annaaderiti / AdizabdAdIyamyayo. / Iye rAsabha iti jye auSTrapatamiti dRSTamvamiti 13 ||-vaahy-ydi pUrveNa saha ekayoga kuryAttadAnIM vAhanavAcino vAhyapathyupakaraNe aSedhAnyantra yathAprAptameva syAt / pRthagyoge tu niyamArtham ||-vhe--saaNvhitrmiti / | atra pare ikArAgame kartavye tatvAdizAstramasat / ikArAgame ca kRte na prApnoti ||-maudaa--jaajl iti / jAta jalamasya pRSodarAditvAtsAdhu' / 'jajala-' iti | nipAtanAdvA / jajalasyApatyamRSyaNi jAjalaH / yadvA jajalena prokta jAjala tadasyAsti chan / jAjalena jAjalinA vA proktaM veda / kalApi-' ityantyasvarAdilopaH wasna Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaupijalA daNDamANapaziSyAH / hAstipadaM zakaTam / hAstipadA daNDamANavaziSyAH / athANgrahaNaM kimartham / yathAvihitamityeva yaN siddhaH / na ceyaH prApnoti / tadabhISTau hi raivatikAdAvevaitau paThyeyAtAm / akaprAptau vacanamanarthakaM syAt / naivam / asatyaNgrahaNe daNDamANavakaziSyeSvakaarthametat syAt / tatra vakaJ pratiSiddha iti / NittvaM cartha puMvadbhAvAbhAvArtha ca / kaupijalIsthUNaH / hastipadIsthUNaH // 171 // saMghaghopAGkalakSaNe'jyabhitraH // 6 / 3 / 172 // anantAyaantAdinantAca gotravAcinastasyedamityarthe saMghAdAvaNa pratyayo bhavati / akajo'pavAdaH / aJ vidAnAmaya vaidaH saMgho ghopo'ho vA / vaidai lakSaNam / yaJ gANAmayaM gArgaH saMgho ghopo'ko vA / gArga lakSaNam / iJ , dAkSINAmayaM / dAkSaH saMgho ghoSo'ko vA / dAsaM lakSaNam / saMghAdiSviti kim / vidAnAM gRham / ajyabhitra iti kim / aupagavakaH saMghAdiH / gotrAdityeva / sautaMgIyaH saMghAdiH / athAGkalakSaNayoH ko vizeSaH / lakSaNaM lakSyasyaiva svam / yathA zikhAdi / aGkastu svAmivizeSavijJApakaH / svstikaadi| gavAdistho na gavAdInAmeta svaM bhavati // 172 // zAkalAdakaJ ca // 6 / 3 / 173 // zAkalazabdAttasyedamityarthe saMghAdAvaNa akaJ ca pratyayo bhavati / zAkalyena proktaM vedaM vidantyadhIyate vA zAkalAH / teSAM saMgho ghoSo'vo vA zAkalaH zAkalakaH / zAkalaM zAkalakaM lakSaNam // 173 // gRhe'gnIdho raNadhazca // 6 / 3 / 174 // agnI RtvigvizeSaH / tasmAttasyedamityarthe gRhe raNa pratyayo bhavati antasya ca tRtIyavAdhanArtha dhAdezaH / agnIdha idaM gRhamAgnIdhram // 174 // *rayAtsAdezca voTuGge // 6 / 3 / 175 // niyamasUtrametat / rathAtkevalAtsapUrvAJca paSThayantAdidamarthe yaH pratyayaH sa rathasya voDhari rathAGge eva ca | bhavati / sthasyAyaM voDhA rathyo'caH / rathasyedaM rathyaM cakram / rathya yugam / sAdi, yo rathayoboMDhA dvirathaH / trirthH| 'dvigoranapatye yasvara--' (6-1-24) ityAdinA yalup / anye tu svarAdereva lupamicchanti / tanmate virathyaH / trirathyaH / paramarathasyedaM paramarathyam / uttamarathyam |aashvsthm cakram / voGga eva iti niyamAta anyatra vAkyameva na pralayaH / rathasyedaM sthAnam / azvarathasya svAmI // 175 // yH||6|3 / 176 // rathAtkevalAtsAdezca paSThacantAdidamarthe yaH pratyayo bhavati / aNAyapavAdaH / rathasyAyaM voDhA rathyaH / dvayo rathayorvoDhA dvirathaH / trirathaH / rathyam / paramarathyam / kASTharathyaM cakram // 176 // patrapUrvAda // 6 / 3 / 277 // paJcaM vAhanam / tatpUrvAdrathazabdAtpaSTacantAdidamarthe'J pratyayo bhavati / yApavAdaH / azvarathasyedamAzvarathaM cakram / AzcarathaM |--sNgh--||-svN bhavatIti / svamAtmIya sAmAnyanirdezAnnapusakatvam ||--shaak--|| nanu zAkalAdveti kriyatA vikalpAt pakSe / caraNAdakaJ / iti akaJ bhaviSyati / satyam / iha sUtre saghaghoSAkalakSaNAzcatvAro'rthA caraNAdalityatra tu dharmAnnAyasaghAstrayoryAstatazcAmApAM caturNAmatAsUtropAcArthAnA madhyAttatra eka sagha evArtha paprathe nAnye iti anyArthArtho'kam / anyathA saghArthAdanyatrArthe vikalpapakSe Iya syAt ||-rthaa-||-niymstrmiti / pratyayaktttareNaiva tayeka eva yoga kriyatAm / naivam / rathArasAdezca voDo ya iti kRte vidhisUna rapAt / tatazca voDUgaityasya vyAvRttI rathasyeda sthAnamiti kRte aN prApet / niyame vAkyameva ||-ptr-||-gaay pharaNa kimartha prAjitAdityeva setsyati / satyam / Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aNo'pavAdaH chagalinA proktaM vedaM vidantyadhIyate vA chAgaleyinaH // 185 // zInakAdibhyo Nin // 6 / 3 / 186 // zaunaka ityevamAdibhyastena prokta vede Nin pratyayo bhavati / aNAyapavAdaH / zaunakena proktaM vedaM vidantyadhIyate vA zaunakinaH / zAraviNaH / vAjasaneyinaH / veda ityeva / zaunakIyA zikSA / zaunaka zAgarakha vAjasaneya zApeya kAkeya (zApheya) zASpeya zAlpheya skandha skambha devadarza rajjubhAra rajjutAra rajjukaNTha dAmakaNTha kaTha zATha kuzATha kuzApa kuzAyana Azvapazcama talavakAra parupAMsaka purupAMsaka haridra tumburu upalapa Alambi paliGga kamala RcAbha AruNi tANDaya zyAmAyana khAdAyana kapAyatala stambha / iti zaunakAdayaH / AkRtigaNo'yam / tena bhAllavinA proktaM brAhmaNaM vidantyadhIyate vA bhAllavinaH zAdhyAyaninaH aitareyiNaH ityAdi siddhaM bhavati / brAhmaNamapi veda eva / manabAhmaNaM hi vedaH // 186 // purANe kalpe // 6 // 3 / 187 // teneti tRtIyAntAtsokte'rthe Nin pratyayo bhvti| annaaypvaadH| sa cetsoktaH purANaH kalpo bhavati / piGgena goktaH phalpaH purANaH paiGgI kalpaH / tRNapiGgena tArNapiGgI kalpaH / aruNaparAjena AruNaparAjI klpH| ye'pi paiGginaM kalpaM vidantyadhIyate vA te'pi paiGginaH / AruNaparAjinaH / proktAdi luyuktaiva / purANa iti kim / AzmarathaH kalpaH / Azmarathyena moktaH kalpa uttarakalpebhya ArAtIya iti zrUyate // 187 // kAzyapakauzikAdevaca // 6 // 3 // 188 // AbhyAM tena prokte purANe kalpe Nin pratyayo bhavati / IyApavAdaH / vedavacAsminkalpe kArya bhavati / kAzyapena proktaM purANaM kalpaM vidantyadhIyate vA kAzyapinaH / kauzikena kauzikinaH / kAzyapinA dharma AmnAyaH saMgho vA kAzyapakaH / kauzikinAM kauzikakaH / vedavacesatidezAdveden brAhmaNamatraiveti niyamAdvedivadhyatRviSayatA 'caraNAdakam ' (6-3-267) ityakaJ ca bhavati / | kalpa ityeva / kAzyapIyA saMhitA / purANa ityeva / idAnIMtanena goprakAzyapena proktaH kalpaH kAzyapIyaH / vedavaceti atidezArthaM vacanam // 188 // *zilAlipArAzaryAnaTabhikSusUtre // 6 / 3 / 189 // zilAlinpArAzarya ityetAbhyAM tena prokte yathAsaMkhyaM naTasUtre bhikSusUtre ca Nin pratyayo bhavati / *annapvaadaa| vedavacAsmin kAryaM bhavati / naTAnAmadhyayanaM naTasUtram / bhiSaNAmadhyayanaM bhikSusUtram / zilAlanA moktaM naTasUtraM vidantyadhIyate vA zailAlino naTAH / pArAzaryeNa moktaM bhikSusUtraM vidantyadhIyate vA pArAzariNo bhikSavaH / zailAlinAM dharmaH AnAyaH saMgho vA zailAlakam / pArAzarakam / atidezAdedinadhyeta| viSayatA caraNAdaka ca bhavati / naTabhikSumutra iti kim / zailAlaM pArAzaram // 189 // kRzAzvakarmandAdina // 3 / 3 / 190 // AbhyAM tena prokta 8 yathAsaMkhyaM naTasUtre bhikSusUtre ca in pratyayo bhavati / aNo'pavAdaH / vedavacAsmin kArya bhavati / kRzAzvena proktaM naTasUtraM vidantyadhIyate vA kazAzvino nttaaH| | ||-shaun-||-shaattyaaynin itiAdhyaNantAt 'tiphAderAyaniS'gargAdiyajantAtu yajinaH' ityAganaNA zAvyAyaninA zATyAyanena vA prokta veda vidantyadhIyate yAnanvanena vede pratyayo'bhyadhAyi taraphathaM bhAruvinA | prokta braahmnnmityaah-graamnnmpiiti|| - kaashy-1-atideshaarthmiti| purANe karupe' ityanenaiva siddhrnnaat||-shilaa-||-annapvaad iti|shilaalin zabdAtena prokta pArAzaryAptu zakalAderyana Avaisa Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 45 // karmandena proktaM bhikSusUtraM vidantyadhIyate vA karmandino bhikSavaH / atidezAdakam / kAkam / kAryadakam / naTasUtre kApileyazabdAdapIcchantyeke / kApileyino naTAH / kApileyaka AmnAyaH // 990 // upajJAte // 6 // 3 / 191 // teneti vartate / prathamata upadezena vinA vA jJAtamupajJAtam prathamataH kRtaM vopajJAtam / tasminnarthe tRtIyAntAyathAvihitaM gatyayo bhavati / pANinena pANininA vopajJAtaM pANinIyam akAlakaM vyAkaraNam / #kAzakRtsnaM gurulAghavam // 199 // kRte // 6 // 3 / 192 // teneti tRtIyAntAtkRte utpAdite'rthe yathAvihitamaNAdayo bhavanti / zivena kRto granthaH zaivaH / vArarucAni vAkyAni / jalUkena jalUkayA vA kRtA jAlUkAH zlokAH / jAlukinA jAlukAH / atra ' vRdveSaH ' ( 6 - 3 - 27) ityan / siddhasenIyaH stavaH / iSTakAbhiH kRtaH mAsAda aiSTakaH / nAradena kRtaM gItaM nAradIyam / manasA kRtA mAnasI kanyA / vakSNA kRtaH prAsAda ityAdAvanabhidhAnAnna bhavati / kRte granthe evecchansanye // 992 // nAmni makSikAdibhyaH || 6 || 3 | 193 // makSikAdibhyastRtIyAntebhyaH kRte'rthe yathAvihitaM pratyayo bhavati nAmni pratyayAntaM cennAma bhavati / makSikAbhiH kRtaM mAsikaM madhu / saraghAbhiH sAragham / garmudbhirgArmutam / narmukAbhirnArmukam / nAmnIti kim / makSikAbhiH kRtaM zakRt / vAtapaiH kRtaM vAtapamityatrANantaM nAma neyAntamitayo na bhavati / makSikA sarayA garmuva narmukA puttikA kSudrA bhramara vaTara vAtapa / iti makSikAdayaH prayogagamyAH // 193 // kulAlAderakan || 6 |3| 194 // kulAla ityevamAdibhyastena kRte'rthe'kan pratyayo bhavati nAmni saMjJAyAm / kulAlena kutaM kaulAlakam / vAruTakam / nAmnItyabhidheyaniyamArtham / tena ghaTaghaTIzarAvodaJcanAdyeva bhANDaM kaulAlakam na yavakiJcitkulAlakRtam / zUrpapaTakapaTalikA picchikAyeva bhANDaM vAruTakam nAnyat / evamanyatrApyabhidheyaniyamaH / kulAla va karmAra niSAda caNDAla senA sirandhra devarAjan devarAja pariSad vadhU bhadra anaDudd brahman kumbhakAra azvapAka ruru / iti kulAlAdiH // 194 // sarvacarmaNa Ine || 6 | 3 | 195 // sarvacarmanazabdAcena kRte ina Ina ityetau pratyayau bhavataH / nAmnItyadhikArAdabhidheyaniyamaH / sarvavarmaNA krUtaH sarvacamaNaH sArvacaNaH / atra sarvazabdasya kRtApekSasya carmazabdenAyoginApi 'nAma nAmnA' - ( 3-1-18) ityAdinA samAsaH // 195 // uraso yANI // 6 // 3 / 196 // urasUzabdAttena kRte ya aN ityetau pratyayau bhavato nAmni / urasA kRtaH urasyaH aurasaH // 196 // chandasyaH // 6 / 3 / 197 // chandazabdAttena kRte yaH pratyayo nipAtyate nAmni / chandasA icchayA kRtazchandasyaH / na tu pravacanena gAyatryAdinA vA / nAmnItyadhikArAdabhidheyavyavasthA / // upa / akAlakamiti / na vidyate kAla kAlAdhikAro yatra / pANine. pUrve AcAryA kAlaparibhASA kuvrvanti sma A nyAyyAdusthAnAdA nyAyyAca savezanAdepo'dyatana kAla' / anye punarAhu / ubhayato'rddharAtra yeti / tatpANini pratyAcaSTe / tadaziSyaM lokato'rthagatestadeva kAlaparibhApArahitamakAlaka vyAkaraNa pANininA prathama jJAta svaryameva vopadezena binA jJAta prathamata kRta vetyarthaM / evaM kAzakRtsninopajJAta kAzakRtsnam / 'vRddheSa. ' ityaj // - gurulAghavamiti / azATatoH pUtyatra guruva gurutvaM lAghava ca gurolAMghava ceti darziSyate // - kulA - // - sirandhreti / sitAni baddhAni sthANi yasya sitarandhra podarAditvAttasya lopa | adAso dAsavRttiye sa sirandha iti smRtaH // - chandasya - // pa0a0la0 // 45 // Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | nipAtanAt kRcidanyatrApi bhavati / ozrAvayeti caturakSaram astu auSad iti caturakSaraM se yajAmahe iti paJcAkSaram yajeti vyakSaram byakSaro vaSaTkAraH, eSa vai sapta- | dazAkSara chandasyo yajJamanuvihitaH / atra svArthe yH| yathAnuSTayAdirakSarasamUhazchandastathaivAM saptadazAnAmakSarANAM samUha chandasya ucyate // 197 // amo'dhikRtya granthe // 6 / 3 / 198 // kRta iti vartate / apa iti dvitIyAntAdadhicatya kRte granye'rthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / adhikRtya prastutya uddizyetyarthaH / tadapekSA dvitIyA / subhadrAmadhikRtya kRto granthaH sobhadraH / bhadrAM bhAdraH / sutArAM sautAraH / bhImarathAmadhikRtya kRtAkhyAyikA bhaiparathI / grantha iti kim / subhadrAmadhikRtya kRtaH pAsAdaH / kathaM vAsavadattAmadhikRtya kRtAkhyAyikA vAsavadacA urvazI sumanoharA balivandhanaM sItAharaNamiti / upacArAdgranthe -tAcchabdhaM bhavipyati // 198 // jyotiSam // 6 / 3 / 199 // jyotiHzabdAdayo'dhikRtya kRte granye'N pratyayo vRddhyabhAvazca nipAtyate / jyotISyadhikRtya kRto granyo jyotiSam // 199 // zizukrandAdibhya IyaH ||6|3|200||shishukrnd ityevamAdibhyo dvitIyAntebhyo'dhikRtya kRte granthe iyaH pratyayo bhavati / zizukrandamadhikRtya kRto granthaH shishukrndiiyH| ymsbhiiyH|indrjnniiyH prdyumnmtyaagmniiyaaprdyumnodyniiyH|siitaahrnniiyH sItAnveSaNIyAzizukrandAdayaH prayogato'nusatavyAH shishukrndshbdaatkecinnecchnti|shshukrndm // 200 // baMdAtmAyaH // 6 / 3 / 201 // dvandvAtsamAsAdamo'dhikRtya kRte granthe prAya IyA pratyayo bhvti|anno'pvaadH / vaakypdiiym| dravyaparyAyIyam / zabdArthasaMvandhIyam / *zyenakapotIyam / prAya iti kim / daivAsuram / rAkSosuram / gauNamukhyam // 201 // AdhiniSkAmati dvAre / / 6 / 3 / 202 // dvitIyAntAdAbhiniSkAmati abhinirgacchatyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati taccedabhiniSkrAmadvAraM bhavati / sugnamaminiSkAmAta saunaM kanyakubjadvAram / mAthuram / nAdeyam / rASTriya dvAram / karaNabhUtasyApi dvArasyAbhiniSkramaNakriyAyAM svAtantryaviSakSA / yathA sAdhyasinittIti / racanAvahirbhAva vA niSkramiH / yathA gRhakoNo niSkrAntaH / dvAra iti kim / ghumamabhiniSkrAmati caitraH // 202 // gacchati pathi dUte // 6 / 3 / 203 // dvitIyAntAdgacchatyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati yo'sau gacchati sa cetpanyA duto vA bhavati / mugnaM gacchati saugnaH panthA dUto baa| maathurH| naadeyaaraassttriyH| pathistheSu gacchatsu taddhetuH panthA abhigacchatItyucyate / nAdiprAptirvA payo gamanam / pathidata iti kim / sagnaM gacchati sAdhuH / pATaliputraM gacchati nauH paNyaM vANigyA // 203 // bhajati // 6 // 3 / 204 // dvitIyAntAgajatyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / sughnaM bhajati saunnaH / maathurH|naadeyH| rASTriyaH // 204 // mahArAjAdikaN // 6 / 3 / 205 // -yazamanuvihita iti / yajJamanulakSyIkRtya vihito anugata ityarthaH ||-amo-|-upcaaraaditi / anyaiH pratyayamutpAdya lubuktA tatsvamate kathamityAhatAcchavyamiti / sa cAsau zabdazca tasya bhAvaH / ayamartha / sa eva vAsavadattAdizabdo granthe varttate ||-shishu-||-ymsbhiiy iti / yamasya sabhA yamasabha zAlA vinA sabhA rAjavarjitetyAdinA rAkSasAditvAt klIbatvam ||-duuNv-||-shyenkpotiiymiti / zyenakapotAvadhikRtyeti zakaTa / utpalastu nityavarasyetyekavadbhAvamicchati / tata zyenakapotamiti vA ||-gaunnmukhyaamiti / sajJApUrvako vidhiranilA. iti na dorIya. / guNamukhyAdvA pratyayaH ||-abhinisskraant iti / racanAyA bahinirgata ityarthaH Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 46 // NANA mahArAjazabdAt dvitIyAntAdbhajatyarthe ikaN pratyayo bhavati / mahArAjaM bhajati mAhArAjikaH // 205 // acittAdadezakAlAt // 6 // 3 / 206 || dezakA lavajitaM yadacittamacetanaM tadvAcino dvitIyAntAdbhajatyarthe ikaN pratyayo bhavati / aNAdervAdhakaH / apUvAnbhajati ApUSikaH / zAkulikaH / maudakikaH / pAyasikaH / | acittAditi kim / devadattaH / adezakAlAditi kim / sraughnaH / haimanaH // 206 // vAsudevArjunAdakaH || 6 / 3 / 207|| AbhyAM dvitIyAntAbhyAM bhajatyatheMkaH pratyayo bhavati / IyAkavorapavAdaH / vAsudevaM bhajati vAsudevakaH / yadA vAsudevazabdaH saMjJAzabdo'kSatriyavacanastado tareNAka namAmoti kiM tu 'dorIyaH ' ( 6- 3 - 31 ) itIyaH syAt iti tadgrahaNam / arjunaM bhajati arjunakaH / arjunazabdaH kSatriyavAcItyuttareNAkan syAditi kenaiva siddhe'kavidhAnaM vAsudevIM bhajati vAsudevakaH arjunI marjunaka iti evamartham // 207 // gotrakSatriyebhyo'kam prAyaH || 6 | 3 | 208 // gotravAcibhyaH kSatriyavAcibhyatha dvitIyAntebhyo bhajarArthe'kav pratyayo bhavati praayH| aNAdyapavAda: / glucukAyaniM bhajati glaucukAyanakaH / aupagavakaH / dAkSakaH / gArgakaH / gArgyayaNakaH / kSatriya, nAkulakaH / sAhadevakaH / dauryodhanakaH / dauHzAsanakaH / bahuvacanaM kSatriya vizeSaparigrahArtham / prAya iti kim / paNino'patyaM pANinaH taM bhajati pANinIyaH / pauravIyaH || 208|| sarUpAda dre sarva rASTravat // 6 // 3 / 209 // ' rASTrkSatriyAtsarUpAdrAjApatye dara ' ( 6-1-114 ) iti prastutya sarUpAyo driH pratyaya uktastadantasya dvitIyAntasya bhajatItyarthe sarve pratyayaH prakRtiztha rASTravadbhavati / rASTravAcinI yA prakRtivRji ityAdistatazca yaH pratyayo 'vRjimadrA dezAtkaH ' ( 6-2-37 ) ityAdinA vihitastadubhayaM vA ityevamAdeH sarUpasya dvimatyayAntasya bhajatItyasmin viSaye bhavatItyarthaH / vArdhyaM vAjya vRjIn vA bhajati vRjikaH / mAdraM mAdrau madrAnvA bhajati madrakaH / atra kamatyayaH / pANDathaM pANDayau pANDUnvA bhanati pANDavakaH / AGgakaH / vAGgakaH / pAJcAlakaH / vaidehakaH / audumbarakaH / tailakhalakaH / atra 'bahuviSayebhyaH' (6-3-44) ityakan / kauravakaH / kauravaH / yaugandharakaH / yaugandharaH / atra ' kuruyugaMdharAdvA' (6-3-52 ) iti vAkan / aikSvAkaH / atra 'kopAntyAJcAN' (6-3-55) ityaN / sarUpAditi kim / pauranIyam / atra purU rAjA anukhaNDo janapada iti sArUpyaM nAsti / ata eva 'purumagadha' - ityAdau dvisvaratvenaiva siddhe puragrahaNamasarUpArthaM kRtam deriti kim|pnycaalaan brAhmaNAn bhajati pAJcAlaH anna 'bahuviSayebhyaH' ityakaJ na bhavati / sarvagrahaNaM prakRtya.tidezArtham / 1050la0 | // vAsu // evamarthamiti / kapratyaye 'DayAdIdUta' ke iti isvatva sthAt / bhakat * jAtizva -' iti puvadbhavati // - sarUpAne - // -- sarUpAditi sUvAzena rASTrakSatriyAdityupalakSyate // - bahudhiSebhya iti // pANDyaM pALyAviti ekatvadvisvayorapi rASTravAdityatidezAdabahuvattA tathaiva iti bahuviSayebhya iti akaj bhavatyeva // - | kaurayaka iti / kurorapatya kurUNA rAjA vA 'dumAdi-' iti Sya' kauravya bhajati manuSye vAcye ' kacchAdenRsye' nityamakaJ / anyatra tu ' kuruyugadharAdvA ' iti vA aka kSe | kopAnyAccANu '- yaugandharaka iti / yugadharANA rAjA yugadharasthApasya yA ' sAhavAMza -' iti i ta bhajati autsargikANa // - atidezArthamiti / tena yujikamadrakapANDavaka iti siddham / // 46 // Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ See MVAR V / / tacca vAya'mAdrapANDayakauravyAH prayojayanti / anyatra hi nAsti vizeSaH // 209 // dastulyadizi // 6 / / / 210 // ra iti sahArtha| tRtIyAntAttulyadizyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / tulyA sapAnA sAdhAraNA dik yasya sa tulyadik / ekadigityarthaH / sudAmnA ekadik saudAmanI vidyut / mudAmA nAma parvato yasyAM dizi tasyAM vidyut / tena sA mudAmnA saIkadigucyate / sUryeNa saIkadika saurI balAkA | himavatA ekadika haimavatI gaGgA / trikakudA ekadik traikakudI laGkA // 210 // tsiH|| 6.3 // 211 // Ta iti tRtIyAntAttulyadizyarthe tasirityayaM pratyayo bhavati / pUrveNa yathAsvamaNAdaya eyaNAdayazca vihitAH pratyapAntarAMmadaM sarvaprakRtiviSayaM vidhIyate / sudAmnA ekadik sudAmataH / sUryataH / himvttH| trikakuttaH / pIlumUlataH / pArvataH / pRSThataH / ikAro 'vattasyAm / (1-1-34 ) ityatra vizeSaNArthaH // 211 // yazcorasaH // 6 / 3 / 212 / / uras ityetasmAtRtIyAntAttulyadizya yaH pratyayazcakArAtasizca bhavataH / aNo'pavAdaH / urasA ekadik urasyaH / urastaH // 212 / / senivAsAdasya // 6 // 34213 // seriti prathamAntAdasyeti SaSThyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati yattatpathamAntaM nivAsazcetsa bhavati / niSasamtyasmimiti nivAso deza ucyate / saghno nivAso'sya saugnaH / mAthuraH / naadeyH| rASTriyaH // 213 // AbhijanAt // 6 / 3 / 214 // senikAsAdasyeti vartate / abhijanaH pUrvavAndhavAH / tepAmayamAbhijanaH / seH prathamAntAdAbhijanAnnivAsAdasyati SaSThayarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / munno'svAbhijano nivAsaH saunnaH / mAthuraH / mAdeyaH / rASTriyaH // 214 // zaNDikAyaiH // 6 / 3 / 215 // zaNDika ityevamAdibhyaH prathamAntebhya AbhimananivAsavAcibhyo'syebasminnarthe jyA pratyayo bhavati / agAyapavAdaH / zaNDika Abhijano nivAso'sya zANDikyaH / kaucavAryaH / zaNDika kUcavAra sarvasena sarvakeza zAikha zaka aTa raka caraNa zaMkara bodha / iti zaNDikAdiH // 215 // * sindhvAderaJ // 6 / 3 / 216 // sindhvAdibhyaH prathamAntebhya AbhijananivAsavAcibhyo'syetyasminnarthe'n pratyayo bhvti| sindhurAbhijano nivAso'sya saindhavaH / vArNavaH / sindhu varNa madhumat kamboja kulUja gandhAra kazmIra salva kiSkindha gabdika urada dara grAmaNI kANDavaraka / salvAntabhyo nRnRsthAkopavAdo'J / zeSebhyo bahaviSayarASTalakSaNasyAkabo grAmaNIkANDavarakAbhyAmIyasya / takSazilAdibhyastu aba nocyate utsargeNaiva siddhatvAt // 216 // - salAturAdIyaNa // 6 // 6 // 217 // salAturazabdAtpathamAntAdAbhijananivAsavAcino'syetyasminnarthe IyaNa pratyayo bhavati / - salAtura Abhijano nivAso'sya sAlAturIyaH pANiniH // 217 // tUdIvarmatyA eyaNa // 6 / 3 / 218 ||tuudiivrmtiishbdaabhyaaN prathamAntAbhyAmAbhijananivAsavAcibhyAmasyetyarthe eyaN pratyayo bhavati / tUdI Abhijano nivAso'sya taudeyaH / vAmateyaH // 218 // anyathA pANkhyaka ityAdau yakArazrutiH syAt / na vAcya taddhitayasvare ' iti yalopaprApti anApatyatvAt yakArasya ||-naasti vizeSa iti // ADgaka ityAdi likhitApekSayA etadukta thAvatA Avantaka ityAdAvastyeva vizeSaH / anApazyatvAdAvantya iti sthite yalopAprasaGgAt ||-sindhvaaderny ||-any nocyata iti / kecisakSazilAdibhyo'ma suvate / tA / bAdhakapratyayAntarAmAyA 'prAgjitAt ' ityeva siddhatvAt ||-slaaturaa-1-slaatureti / sAlaistata sAkatata taca tarapura ca sAlatatpuram / pRssodraaditvaatslaaturH||-tuudiivrs-|| tAvAnAyAmo yasyA. Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImiza // 47 // girerIyo khAjIce // 6 / 3 / 219 // girirya Abhijano nivAsastadabhidhAyinaH prathamAntAdasyeti paSThyarthe IyaH pratyayo bhavati akhAjIve atramA- 1 pa0a0la. jIvo jIvikA yasya tasmivAyudhajIvinyabhidheya ityarthaH / hadolaH pAMta Abhijano nivAraNAsAjIvasya doliiyH| evaM bhojakadIyaH / rohitagirIyaH / andhazmIyaH / girerita kim / sAMkAzyako'khAjIvaH / 'prasthapura'-(6-3-42 ) ityAdinAkan / asAjIva iti kim / RodaH parvata Abhijano nivAso'sya Ado brAmaNaH / pRthuH parvata Abhijano nivAso'sya pArthavaH // 219 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanahaghRttau SaSThasyAdhyAyasya tRtIyaH paadH||6||3|| japastarabhAra sImanyanujaladhivelaM nihitavAn vitAnaibemANDaM zuciguNagariSThaiH pihitavAn // yazastejorUpairalipata jagantyardhaghusRNaiH kRto yAnAnando viramati na ki siddhptiH|| 1 // // // caturthaH paadH|| ikaNa // 6 // 4 // 1 // aNaH pUrNo'vadhiH / adhikAro'yam A pAdaparisamApteH / yadita UrdhvamanukramiSyAmastatrApavAdaviSayaM parihatyekaNityadhikRtaM beditavyam // 1 // tena jitajayaddIvyatkhanatsu // 6 / 4 / 2 // teneti tRtIyAntAjite jayati dIvyati khanati cArthe ikaN pratyayo bhavati / 16 ajitamAkSikam / zAlAkikam / arjayati: AkSikaH / zAlAkikaH / ardIvyati AkSikaH / zAlAkikaH / abhaya khanati AbhrikaH / kaudAlikaH / abhrI kASThamayI tIkSNAgrA / iha teneti karaNe tRtIyA veditavyA nAnyatrAnabhidhAnAt / tena devadattena jitam dhanena jitamityatra na bhavati / abhya khananaGgulyA khanatItyatra tu sakhaNyaGgule karaNatve mukhyakaraNabhAvo'bhya eva nAGgulerityaGgulizabdAnna bhavati / yathA ghugnAdAgacchanvRkSamUlAdAgata iti / jayadAdiSu tripu kAlo na vivakSinaH jite tu vivkssitH| bahuvacanaM pRthagarthatAbhivyaktyartham // 2 // saMskRte // 6 / 4 / 3 // teneti tRtIyAntAtsaMskRte'the ikaN pratyayo bhavati / sA tAvadAyAmA / pRpodarArAdatyAtUdAdeza gorAdipyA tUdI / vamaM tanAti vit ' iti u gorAdivyA ca vamatI ||-gire-||-andhshmiiy iti / andhA azmAno gana parvate so'ndhazmA / prapo0alopa / andhazmA Abhijano nivAso'sya // ityAcAryaH SaSTasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // dapa // // // // // // // // bhaI ||-iphnn ||-ten-||-aakssiph iti / akSerjayan dovyan yA AkSika / evamanyepi / gAyatItyAdi tu vRttAparthakathanaM vigraha zAntenaiva dravyapradhAnena karttavya ||phauhaaliph iti / kudAlayati karmaNyaNi prapodarAdipAt pUrvapadapa dAgama / zena khanan ||-vivkssit iti / kartA tu vivakSito'ta eva jayagrahaNe satyapi karmaNyapi ikaNapratyayArya gitapravaNam / apamartha / jagatItyukta jayati jeSyati ajaipIditi labhyate ki jitagrahaNena / ucyate / bhUte karmaNyapi vAcye yathA spAdityavartham // vivakSita iti atItaH kAla. // -138 // 47 // Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CMORNCOVE-23 sata utkarSAdhAnaM saMskAraH / dannA saMskRtaM dAvikam / mAricikam / zAvarikam / upAdhyAyena saMskRnaH aupAdhyAyikaH ziSyaH / vizyA saMskRto vaidhikH| yogavibhAga uttarArthaH // 3 // kulasthakopAntyAdaN // 6 // 4 // 4 // kulatthazabdAkakAropAntyAca zabdarUpAttena saMskRte'rthe'N patyatro bhavati / ikaNopavAdaH / kulatyaiH saMskRtaM kaulattham / anye tu kulasthazabdAsakArAkAntathakArAtmatyayaM manyante / kaulsthH| kopAntya, tittiDIkena tittiDIkAbhirvA saMskRta ziDIm / dardarUkeNa dAdurUkam / maraNDUkena mAraNDUkam / anye tu kavargopAntyAdapIcchanti / maudgam / sAragham // 4 // saMsRSTe // 6 // 4 // 5 // teneti tRtIyAntAtsaMmo'rtha ikaN / pratyayo bhavati / mizraNamAtraM saMsarga iti puurvoktaasNskRtaanedH| danA saMsapTaM dAdhikam / zAGgherikam / peppalikam / vapikA bhikSAH / Azucikamannam // 5 // lvnnaadH||46|| lavaNazabdAttena saMsRSTe akAraH pratyayo bhavati / lavaNena saMsRSTo lavaNaH suupH| lavaNaH shaakH| lavaNA yvaaguuH| lavaNazabdA dravyazabdA gunnshbdshc| tatra dravyavAcI lavaNazabdaH prasaya prayojayati na guNavAcI / guNena vizlepapUrvakasya saMsargasyAbhAvAt // 6 // cUrNamunnAbhyAsinaNau // 6 / 4 / 7 // AbhyAM tena saMsRSTe yathAsaMkhyamin aN ityetau pratyayau bhavataH / cUrNaiH sNsRssttaashcuurnnino'puupaaH| cUrNinyo dhAnAH / muraiH saMsRSTo maudra odanaH / maudgI yavAgaH / / 7 / / *vyAnebhya upasikte // 6 / 4 / 8 // vyaJjanavAcinastRtIyAntAdupasikte'rthe ikaN pratyayo bhavati / spena upasiktaH saupika odanaH / dAdhika odanaH / ghArtikaH sUpaH / tailika zAkam / vyaJjanebhya iti kim / udakena upasikta aadnH| vyaJjanazabdo rUDhyA pAdau vartate / upasikta iti kim / sUpana saMsRSTA sthAlI / | upasiktamiti yadbhojanArthamupAdIyate bhojyAdi taducyate na sthAlyAdi / upasiktaM saMsRSTameva tatra 'saMsRSTe' (6 / 4 / 5) ityeva siddha niyamAthai vacabham / vyaJjanaiH saMmaSTe upasikta eva upasikte ca vyaJjanaireva / bahuvacanaM kharUpavidhenirAsArtham // 8 // tarati // 6 / 4 / 9 // teneti tRtIyAntAttaratyarthe ikaNa | | pratyayo bhavati / uDuvena tarati auDavikaH kANDaplavikaH / zAraplavikaH / gaupucchikaH // 9 // naudvisvarAdikaH // 6 / 4 / 10 // | nauzabdAdvisvarAca nAmnastRtIyAntAttaratyarthe ikaH pratyayo bhavati / nAvA tarati nAvikaH / nAvikA / dvisvara, ghaTikaH / dhikaH / dRtikaH / bAhukaH / vAhukA // 10 // carati // 6 / 4 / 11 // teneti tRtIyAntAcaratyarthe ikaN pratyayo bhavati / caratiriha gatyarthI bhakSyArthazca gRhyate / gatyartha, hastinA carati hAstikaH / zAkadikaH / | pANTikaH / AkapikaH / AkaSaH suvarNanikaSopalaH auSadhapepaNapApANazca / bhakSyartha, dannA carati dAdhikaH / zArikaH // 11 // pAderikana // 6 / 4 / 12 // parpa | ityevamAdibhyastRtIyAntebhyazcaratyarthe ikaT pratyayo bhavati / parpaNa carati papikaH / parpikI / azvikaH / ambikI / parpa azva azvattha ratha arghya vyAla jyAma / iti kul-||-saarghmiti / saraghAbhiH kRta 'mAmni makSikAdibhya ' igaNa / sAragheNa madhunA saskRtaH ||-ss-||-daadhikmiti / atra sasRSTa zAkAdi bhakSya vivakSitam / anyathA 'vyakSanebhya upasikke ' iti niyama syAt ||-aashucikmiti / nAnA bhojyArtha pazcAdAvanAyAmabhakSyatvAdaso'niyama ||-cuurnn-|| matvarthIyenaiva inA siddhe sasRSTavivakSAyAmikaNvAdhanArtham ||vyaa-1-upsikt eveti / supena sasRSTA sthAlItyanupasikke sadRSTe pratyayo na bhavatIti pratyayArthavyavasthA ||-vynyjnreveti / udakenopasika odana ityudakAdacyAnAsa bhavatIti prakRtivyavasthA Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ peo pa0a00 // 48 // paadiH||12|| pdikH||6|4|13|| pAdazabdAcena caratyarthe ikaT pratyayo bhavati asya padbhAvaca nipAtyate / pAdAbhyAM carati padikaH // 13 // shvgnnaayaa|64|14|| zvagaNazabdAtena caratyarthe ikaT pratyayo vA bhavati / zvagaNena carati zvagaNikaH / zvagaNikI / pakSe ikaNa zvAgaNikaH / vAgaNikI / 'vAderiti' (7-4-20) iti vAtmAgauna bhavati // 14 // vedanAderjIvati // 6 / 4 / 15 // teneti vartate / vetana ityevamAdibhyastRtIyAntebhyo jIvatyarthe ikaN pratyayo bhavati / vetanena jIvati vaitanikaH / vAhikaH / vetana vAha ardhavAha dhanus daNDa dhanurdaNDa jAla veza upaveza preSaNa bhRti upaveSa upasthA upAsti upasthAna sukha zayyA sukhazayyA zakti upaniSat uparijana sphija sphiga vAla putacAla upadeza pAda upahasta / iti vetnaadiH|| 15 // vyastAca kryvikryaadikH||6|4|16|| krayavikrayazabdAtsamastAbyastAca tena jIvatyarthe ika pratyayo bhavati / krayavikrayeNa jIvati krayavikrayikaH / krayikaH / vikrayikaH // 16 // valAt // 6 // 4 // 27 // vastrAcena jIvatyarthe ikaH pratyayo bhavati / vastraM mUlyaM tena jIvati vasnikaH // 17 // *aayudhaadiiyshc||6|4|18|| AyudhazabdAttena jIvatyarthe IyazcakArAdikazca pratyayau bhavataH / AyudhIyaH / AyudhikaH / AyudhikA / AyudhAdikekaNoH striyAM vizeSaH // 18 // vAtAdInam // 6 / 4 / 19 // vAtazabdAttena jIvatyarthe | inaJ pratyayo bhavati / nAnAjAtIyA aniyatavRttayaH zarIrAyAsajIvinaH saMghA vAtAH / tatsAhacaryAttatkApi bAtam / tena jIvati vAtInaH / bakAro vRddhayarthaH / tena ' taddhitaH svaravRddhi-53-2-65 ) ityAdinA puMvagAvo na bhavati / vrAtInAbhAryaH // 19 // nivRtte'kSayUtAdeH // 6 / 4 / 20 // akSayUta ityevamAdibhyastRtIyAntebhyo nivRtte'thai ikaN pratyayo bhavati / akSayUtena nivRttamAkSayUtikaM vairam / jAyAtrahatikaM vairam / akSayUta javAmahata jayApahRta jaDyAmahAra | pAdasveda pAdasvedana kaNTakamarda kaNTakamardana zarkarAmardana gata Agata gatAgata yAta upayAta yAtopayAta gatAnugata anugata / ityakSAtAdiH // 20 // bhaavaadinH| / 6 / 4 / 21 // bhAvavAcinastena nivRtte'the imaH pratyayo bhavati / pAkena nivRttaM pAkimam / sekimam / tyAgimam / rogimam / kuTTimam / saMmUrchimam // 21 // *yAcitApamityAtkaN // 6 / 4 / 22 // yAcita apamitya ityetAbhyAM tena nivRtte kaNa pratyayo bhavati / yAcitena yAcyA nivRttaM yAcitakam / apamityeti yavantam / apamitya pratidAnena nivRttamApamityakam // 22 // hrtyutsaadeH||6|4|23 // utsaGgAdibhyastRtIyAntebhyo haratyarthe ikaNa pratyayo bhavati / utsajhena haratyautsaGgikaH / utrupena autrupikaH / uDupena auDupikaH / utsaGga utrupa uDupa utputa utpuTa piTaka piTAka / ityutsaGgAdiH // 23 // bhastrAderikaT // 6 / 4 / 24 // bhakhAdibhyastRtIyAntebhyo haratyarthe ikaT pratyayo bhavati / bhastrayA harati bhastrikaH / bhakhikI / bharaTikaH / bharaTikI / bhalA bharaTa bharaNa zIrSabhAra zIrSabhAra aGgabhAra aGgebhAra aMsabhAra aMsebhAra / iti bhakhAdiH // 24 // vivadhIvadhAdA // 6 / 4 / 25 // vivadhavIvadha ityetAbhyAM tena haratyarthe ikad pratyayo vA bhavati / vivadhana ||-aayudhaadiiyshc-||-striyaaN vizeSa iti| nanvAyudhAdIyo yati kriyatA pakSe ikaNApi setsytiityaavshaaykaa||-yaaci-1-apmityeti / apamAna 'nimIlyAdimeka' paravA 'meDo vA mit ||-vividhviivdhaadaa // 48 // a Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ harati vivadhikaH / vivadhikI / vIvadhikaH / vIvadhikI / pakSe ikaNa vaivadhikaH vrvaadhkii| vivadhavIvadhazabdau samAnAyau~ pathi paryAhAre ca vartete // 25 // 13 kurilikAyA aN // 6 / 4 / 26 / kuTilikAzabdAttRtIyAntAddharatyarthe'N pratyayo bhavati / kuTilikAzabdenAovakA lohAdimayI aGgArAkarpaNI yaSTiA kuTilA gatirvA palAlotkSepaNo'grevako daNDo vA paritrAjakopakaraNavizepo vA caurANAM naugRhAyArohaNArtha dAmAgraprativaddha Ayaso'ddhokuzo vocyate / kuTilikayA haratyArAn kauTilikaH kAraH / kuTilikayA harati vyAdhaM kauTiliko mRgaH / kuTilikayA harati palAlaM kauTilikA karpakaH / kuTilikayA harati puSpANi kauTilikaH parivrAjakaH / kuTilikayA harati nAvaM kauTilikazcauraH // 26 // ojAsahoramaso vartate // 6 / 4 / 27 // ojas sahas ambhas ityetebhyastRtIyAntebhyo vartate ityarthe ikaNa pratyayo bhavati / vRttigatmayApanA ceSTA vA / ojasA yalena vartate aujasika: / sahasA prasahanena parAbhibhavena vA sAhasikaH / ambhasA jalena AmbhasikaH // 27 // taM pratyanolomepakUlAt // 6 // 4 // 28 // teneti nivRttam / tamiti dvitIyAntAtmati anu ityetAbhyAM paro yo lomazabda IpazabdaH kUlazabdazca tadantAdvartate ityarthe ikaN pratyayo bhavati / pratilomaM vartate prAtilomikaH / AnulomikaH / mAtIpikaH / AnvIpikaH / mAtikUlikaH / AnukUlikaH / akarmakasyApi vRttayoMge pratilomAdeH kriyAvizeSaNatvAt dvitIyA / tamiti puMliGganirdezo'saMdehArthaH // 28 // * paremukhapAzrthAt // 6 // 4 // 29 // parizabdAyo mukhazabdaH pAvazabdazca tadantAt dvitIyAntAt vartate ityarthe ikaNa pratyayo bhavati / "parimukhaM vartate pArimukhikaH / paripArtha vartate pAripAzcikaH / parirvame sarvatobhAve pA / svAmino mukhaM varjayitvA vartamAno'thavA yatoyataH svAbhimukhaM tatastato vartamAnaH pArimukhikaH sevakaH / evaM pAripArSikaH // 29 // rkssdunychtoH||6|4|30|| tamiti dvitIyAntAdrakSati uJchati cArthe ikaNa pratyayo bhavati / samAja rakSati sAmAjika: / sAmavAyikaH / nAgarikaH / sAMnivezikaH / vadarANyuJchati uccinoti vAdarikaH / zyAmAkikaH / naivaarikH||30|| pakSimatsyamRgArthAd ghnati // 6 / 4 / 31 // tamiti dvitIyAntebhyaH pakSyarthebhyo matsyArthebhyo mRgAbhyazca pratyarthe ikaN pratyayo bhavati / pakSiNo hanti pAkSikaH / maatsikH| maargikH| arthagrahaNAcatparyAyebhyo vizeSebhyazca bhavati / zAphumikaH / mAyarikaH / taittirikaH / gainikaH / zApharikaH / shaakulikH| hAriNikaH / saukarikaH / naiyaGkaH / athAjihmAn hanti animiSAn hantItyatra kasmAnna bhavati / naitanmatsyetyasya svarUpaM na vizepo na paryAyaH api tvasAdhAraNaM vizeSaNaM yathA jihmagA bhujagAH animiSA devA ||-pksse ikaNiti / anna yAgrahaNasAmarthyAt anyenAprAptopi pakSe ikaN / anyathA vAgrahaNamanarthaka syAt ||-tN pr-||-asNdehaarth iti / taditi kRte hi prathamAntasyaitadrUpa dvitIyAntasya veti sadehaH / yata syamorapi napusake sAdhAraNa taditi rUpam ||-pre-||- parimukhamiti / mukhAtpari 'paryapAD-' ityavyayIbhAva parita sarvato mukha parimukha tadA 'parimukhAderavyayIbhAvAt ' iti' vacanAdavyayIbhAva ||-pkssi-||- paryAya iti / ya kila paryAyazabda' sa vyutpatti | mantareNApi tAvantamartha gamayatyaya tu vyutpatyapekSa evaM gamayati ||-vishepnnmiti / yatrApi ajimAdizabdebhyo matsyAdipratItistatrApyasAdhAraNavizeSaNatvenaiva na paryAyatyena wearwal Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 49 // zrIhaimaza016 iti // 31 // paripanthAttiSThati ca / / 6 / 4 / 32 // paripanthazabdAdvitIyAntAttiSThAte prati cAyeM ikaN pratyayo bhavati / paripanthaM tiSThati hanti vApa0a0la. pAripanthikacaura / ata eva nirdezAt paripathazabdaspekaNo'nyatrApi vA paripanthAdezaH / tena paripanthaM gacchati paripanthaM pazyati isAyapi bhavati // 32 // paripathAt // 6 / 4 / 33 // tiSThatIti vartate / paripathazabdAdAtIyAntAttiSThatyarthe ikaNa pratyayo bhavati / parivarjane sarvatobhAve vA / pathaH pari sarvataH panyAnaM vA paripatham / paripathaM tiSThati pAripathikaH / panthAnaM varjayitvA vyApya vA tiSThatItyarthaH // 33 // avRddhagrehati garyo // 6 / 4 / 34 // tamiti dvitIyAntAdizabdavarjitAvahatyarthe ikaNa pratyayo bhavati yo'sau gRhNAti sa cedanyAyena grahaNAdyoM ninyo bhavati / dviguNaM gRhNAti dvaguNikaH / traiguNikaH / vRdhuSI vRddhi gahAti vAdhupikaH / alpaM datvA prabhUtaM gRhamapanyAyakArI nindyate / addheriti kim / vRdi gRhNAvIti vAkyameva / gardai iti kim / dattaM gRhNAti // 34 // kusIdAdikad // 6 / 4 / 35 // tamiti dvitIyAntAtkusIdazabdAgarve gurutyarthe ika prasayo bhavati / kusIda vRddhistadartha dravyamapi kusIdam / tanahAti kusiidikH| kasIdikI / kAro vyarthaH // 35 // dazaikAdazAdikazca // 6 / 4 / 36 // tamiti dvitIyAntAddazaikAdazazabdAdgo gRhatyarthe ikazcakArAdikaT ca pratyayo bhavati / dazabhirakAdaza dazaikAdazAH / tAgRhAti darzakAdazikaH / dazaikAdazikA / dazaikAdazikI / dazaikAdazAdityata eva nipAtanAdakArAntatvam / tacca vAkye prayogArtham / dazaikAdazAna gRhnnaati| anye dazaikAdaza gRhAtIti vigRhanti / tadapi avAdhakAnyapi nipAtanAni bhavantIti nyAyAdapapadyate // 36 // arthapadapadottarapadalalAmapratikaNThAt // 6 / 4 / 37 // gaye iti nivRttam / arthAtpadAtpadazabda uttarapadaM yasya tasmAt lalAmAt pratikaNThAca dvitIyAntAdgahmatyarthe ikaN pratyayo bhavati / artha gRhAti ArthikaH / paI pAdikaH / padocarapada, pUrvapadaM paurvapadikaH / aucarapadikaH / AdipadikaH / AntapadikaH / lalAma lAlAmikaH / matikaNThaM prAtikaNThikaH / avyayIbhAvasamAsAzrayaNAdiha na bhavati / pratigataH kaNThaM pratikaNThaH taM gRhAti / uttarapadagrahaNAdvahumatyayapUrvAnna bhavati / bahupadaM gRhAti // 37 // paradArAdibhyo gacchati / / 6 / 4 / 38 // paradArAdibhyo dvitIyAntebhyo gacchatyartha ikaNa pratyayo bhavati / paradArAn gacchati paardaarikH| gauradArikaH / gauratalpikaH / samakAM gacchati sAmakikaH / bhrAtRjAyikaH / paradArAdayaH prayogagamyAH // 38 // pratipathAdikazca // 6 / 4 / 39 / / pratipathazabdAdvitIyAntAdvacchatyarthe ikaH pratyayo bhavati / cakArAyathApApta ikaN / pandhAna prati payo'bhimukhamiti vA pratipatham / tadgacchati pratipathikaH prAtipathiko ||-pri-1-pripnthmiti / paya parizabdo vajanArtha tadA 'paryapAbhyA vaye' iti paJcamI / 'paryapADyahi ' iti samAsa / yadA tu parita panthAnamiti sarvato'rtha pari tadA 'saubhayAbhipariNA tasA' dvitIyA / sUtrasAmarthyAdavyayIbhAva nasla pathyapo't ' ||-ayu--||-vRssiimiti / prayukta dhana puSNAtIti prayuktadhanapopI tasya podarAditvAt vRdhupIzabda Adeza ||-arth-|| laliNo nityaNvantAt karmaNi gre lalastamamati prApnoti lalAma |-prtiphnntthmiti / kaNTha prati prAtakaNTha ' lakSaNenAbhiprati-' ityavyayIbhAva / kaNThakaNTha prati -- yogyatApIpsA-' iti pA samAsa ||-prtigt kaNThamiti / 'prANa-' iti samArAttatpuruSa ||-pr-||-bhraatRjaayik iti / prAtu sakApAra prAtari vA jAyeti kRtyan / paSThIsamAse tu 'RtA vidhA-' ityalup syAt // 49 // Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CNNM vA // 39 // *mAthottarapadapadavyAkrandAddhAvati // 6 / 4 / 40 // tamiti partate / mAtha uttarapadaM yasya tasmAnnAmnaH padavIzabdAdAkrandazabdAcca dvitIyAntAddhAvatyarthe ikaN pratyayo bhavati / daNDamArthaM dhAvati dANDamAthikaH / zaudalamAthikaH / mAthazabdaH pathiparyAyaH / daNDa iva mAtho daNDamAthaH RjumArga ucyate / padavIM dhAvRti pAdavikaH / Akrandanti yatra sa deza AkrandaH Akrandyate iti nA AkandaH AtayanaM zaraNamucyate / AkrandaM dhAvati aakrndikH| uttarapadagrahaNAdrahumRtyayapUrvAnna bhavati / vahumArthaM dhAvati // 40 // paJcAtyanupadAt || 6 / 4 / 41 // pAtIti gakRtivizeSaNam / pazcAdarthaH pazcAt / pazcAdarthe vartamAnAdanupadazabdA dvitIyAntAddhAvatyarthe ikaNa pratyayo bhavati / padasya pazcAdanupadam / anupadaM dhAvati AnupadikaH / pratyAsatyA dhAvatItyarthaH / pacatIti kim / anupadaM dhAvati / atra ' dairye'nu. 1 ( 3-1-34) samIpe ' prAtyava - ' ( 3--1 - 47 ) ityAdinA vA samAsaH // 41 // sulAtAdibhyaH pRcchati // 6 // 4 / 42 // tamiti vartate / sunAtAdibhyo dvitIyAntebhyaH pRcchatyarthe ikaN pratyayo bhavati / sutrAtaM pRcchati sausnAtikaH / saukharAtrikaH / saukhazAyanikaH / saukhazAyyikaH / susnAtAdayaH prayogagamyAH // 42 // prabhUtAdibhyAM bruvati || 3 | 4 |43|| prabhUtAdibhyo dvitIyAntebhyo bruvatyarthe ikaN pratyayo bhavati / prabhUtaM brUte prAbhUtikaH / paryAptaM brUte pAryAptikaH / vaipulikaH / vaicitrikaH / naipuNikaH / kriyAvizeSaNAdayamiSyate / teneha na bhavati / prabhUtamartha vrate paryAptamartha chUta iti / kacidakriyAvizeSaNAdapi / svargamanaM brUte sauvargamanikaH / svAgatikaH / *sauvastikaH / prabhUtAdayaH prayogagamyAH // 43 // mAzabdaityAdibhyaH // 6 // 4 // 44 // mAzabda ityAdibhyo bruvatyarthe ikaN pratyayo bhavati / iti zabdo vAkyaparAmazArthaH / mAzabda iti brUte mAzabdikaH / mA zabdaH kriyatAmiti zruta ityarthaH kAryaHzabda | iti brUte kAryazabdikaH / nityaH zabda iti brUte naityshbdikH| mA zabda ityAdayaH prayojanamyAH / vAkyAtmatyayavidhAnArthaM vacanam ||44 || zAbdikadArdarikalAlATika| kaukuTikam || 6|4|45 // zAbdikAdayaH zabdA yayAsvaM prasiddhe'rthavizeSe ikaNpratyayAntA nipAtyante / zabdaM karoti shaabdikH| yaH kathicchandaM karoti na sa sarvaH zAbdikaH kiM tarhi yaH zabdaM jAnAti vaiyAkaraNaH sa evAvinaSTaM andamuccArayan zAbdika ucyte| evaM dArdarikaH / dadero ghaTo vAditraM ca tatra vAditraM kurvnnevmucyte| lalATaM pazyati laalaattikH| lalATadarzanena dUrAvasthAnaM lakSyate tena ca kAryennanupasthAnam / yaH sevako dRSTaM svAmino lalATamiti dUrato yAti na svAmikAryeSUpatiSThate sa evamucyate / lalATameva vA kopamasAdalakSaNAya yaH pazyati sa lAlATikaH / kukkuTI pazyati kaukuTikaH / kukuTIsandena kukkuTIpAto lakSyate / tena ca dezasyAlpatA / yo hi bhikSuravikSiptadRSTiH pAdavikSepe deze cakSuH saMyagya puro yugamAtra dezamezI gacchati sa evamucyate / yo vA tathAvidhamAtmAnamatathAvidho'pi saMdarzayati so'pi kaukuttikH| dAmbhikaceSTA vA mithyAzaucAdiH kukuTI / tAmAcarana kaukuTikaH / hRdayAvayayo vA kukkuTI tAM pazyati kaukuTiko bhikSuH / nibhRta ityarthaH / tadetatsarvaM nipAtAlabhyate // mAthottarapada - // - daNDamAtha iti / madhyate avagAyate pAdai dhani mAtha. / daNDa iva maath| upamAna sAmAnyaireveti niyamAdaprAptopi 'mayUravyaMsaka' iti sa ||-prbhuu - |sauvastika iti / svastIti brUte vyutpattipakSe va padAntAt' iti bhavyutpattipakSe tu 'dvArAde' ityIt // - mAza - // vAkyAditi / pUrveNa hi padAtpratyaya ityarthaH MAALV CAD. Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0a0la0 zrIhemaza 1 // 5 // // 45 // samUhAtsamavete // 6 / / / 46 // samUhavAcibhyo dvitIyAntebhyaH samavete tAdAtmyAcadekadezIbhUte'rthe ikaNa pratyayo bhavati / samUha | samavaiti sAmUhikaH / sAmAjikaH / sAMsadikaH / sAmavAyikaH / gauSThikaH / tadekadezIbhAvamanubhavannevamucyate / -samavetyApagate tu samavetazabdo na vartate yathA suptotthite suptazabda iti tatra na bhavati // 46 // parSado jyaH // 6 / 4 / 47 // parpacchandAdvitIyAntAtsamavete'rthe NyaH prayayo bhvti| parSadaM samavaiti paarssyH| paripacchandAdapIcchantyanye / pAripayaH // 47 // senAyA vA // 6 / 4 / 48 // senAzabdAdvitIyAntAtsamavete'rthe jyaH pratyayo vA bhavati / senAM samavaiti sainyH| pakSe samUhAAtsamavete itIkaNa / sainikaH / senaiva sainyamiti tu bheSajAditvAtsvArthe vyaNa // 48 // dharmAdharmAcarati // 6 / 4 / 49 // dharma adharma isetAbhyAM 1 dvitIyAntAbhyAM caraparthe ikaN pratyayo bhavati / caratistAtparyeNAnuSThAne / dharma carati dhArmikaH / AdharmikaH // 49 // SaSThayA dhaye // 6 // 4 // 50 // 1 SaSThayantAdamrye'rthe ikaNa prayayo bhavati / dharmo nyAyo'nuvRtta AcArastasmAdanapetaM dharmyam / zulkazAlAyA dharmyam zaulkazAlikam / ApaNikam / gaulimakam / Atarikam // 50 // RnnarAderaNa // 6 / 4 / 51 // RkArAntebhyo narAdibhyazca SaSThyantebhyo dhamye'yeMN pratyayo bhavati / nurdharva nAram / triyAM nArI / mAturmAtram / pituH paitram / zAstuH zAstram / vikartuH vaikatram / hoturhotram / potuH pautram / udgAtuH audgAtram / narAdi / narasya dharpam bAram / / striyAM nArI / navAbdenaiva rUpaye siddhe narazabdAdikaNa mAbhUditi tadgrahaNam / mahiSyA mAhipam / nara mahipI prajAvatI prajApati vilepikA malepikA anulepikA varNaka peSikA varNakapeSikA maNipAlI purohita anucAraka anuvAka yajamAna hoThyajamAna / iti narAdiH // 51 // vibhAjayitavizasituNDlu k ca // 6 / 4 / 52 // AbhyAM ghaTTacantAbhyAM dharthe'rthe'N pratyayo bhavati tatsaMniyoge ca vibhAjayitu-Niluk vizasituzveluk bhavati / vibhAnayitudhayaM vaibhAjitram / vizasituzalam // 52 // *avakraye // 6 / 4 / 53 // avakriyate yenecchAniyamitena dravyeNa kiyantamapi kAlamApaNAdi so'vakrayaH / *bhogAnavezo bhATakAMmati yAvata / SaSThayantAnAmno'vakraye'rthe ikaN pratyayo bhavati / ApaNasyAvakrayaH ApaNikaH / zaukajJAlikaH / AtarikaH / gaulmikaH / lokapIDayA dharmAtikrameNApi avakrayo bhavatItyayaM dhAdbhidyate // 53 // tadasya paNyam // 6 / 4 / 54 // taditi prathayAntAdasyeti SaSThayarthe ikaNa prakhayo bhavati / taccet prathamAntaM paNyaM vikreyaM bhavati / apUpAH paNyamasya ApUpikaH / paNyArtho vRttAvantarbhUta iti pnnyshbdsyaapryogH| evaM zAkulikaH / maudakikaH / lAvaNikaH // 54 // kizarAderikana // 6 / 4 / 55 // kizara ityevmaadi||-smuu-|| kaizcidatra pratyayalopa kRta tata svamate kathamityAha-samavetyeti ||-vibhaa-|| vipUryo bhajaN / tato Nic tRv vibhAjayitR ||-nnilukiti / nanvatra iTlopa evaM vidhIyatAM ki Nilopena vimAjayita ityatrApi iTlope NicA sasvaratve vaibhAjitramiti sidhyaat| naivam / NilopAbhavo guNaH syAt tatoniSTa rUpa syAt / Nilope tu iTo dhAtutvAbhAvAt guNo na bhavatIti sidhyati ||-av-||bhognivesh iti / bhujyata iti bhogo gRhAdi nizyite anena vyaJjanAd pani nirdezaH / tata. paSThIsamAsaH ||-dhaadbhidyte iti / tata. 'paThyA dharye' ityanena na sidhyatIti pRyag yoga ityartha // Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhyastadasya paNyamityasmin vipaye ikamAyo bhavati / kizarAdayo gandhadravyavizeSavacanAH kizaraM kisaro vA paNyamasya kizarikaH / kizarikI sii| tgrikaa| tagarikI strI / kizara tagara sthagara uzIra haridrA hAregu haridvaparNI guggulu guggula nld| iti kishraadiH|| TakAro unyarthaH // 55 // zalAlano vA // 3 48 lAlazabdAvandhavizepavAcinastadasya paNyamityAsmin vipaye ikaT pratyayo bhavati vA / zalAla paNyamasya zalAlukaH / zalAlakI / pakSe ikaNa / zAlAlakI // 56 // zilpam // 6 / 4 / 57 // tadasyeti vartate / taditi prathamAntAdarayesarthe ikaNa pratyayo bhavati yattatmathamAntaM taccecchilpaM bhavati / zilpaM kauzalama vijJAnaprakarSaH / anena tannivartyaH kriyAvizepo lakSyate / nRttaM zilpamaraya nArtikaH / gItaM gaitikH| vAdanaM vAdanikaH / mRdaGgo mRdaGgavAdanaM zilpamasya pADikA pANavikaH / maurajikaH / vaiNikaH / madanAdizabdA vAdanArthavRttayaH pratyayamutpAdayanti +na dravyavRttayaH / utpAdanArthavRttibhyastvanAbhidhAnAnna bhavati / ata eva kumbhakArAdAvabhidheye mRdaGga karaNAdibhya eva prtyyH| mRdaGgakaraNaM zilpamasya mArdaGgakaraNikaH / vaiNAkaraNikaH / mRdaGgavAdanAdibhyo'pyanabhidhAnAnna bhavati / zilpArtho vRttAvantarbhUta iti zilpazabdasyAprayogaH // 57 / / maDDukajhajharAdANa // 6 / 4 / 58 // maDDukajharjhara ityatAbhyAM tadasya zilpAmetyetasmin viSaye aN pratyayo vA bhavati / maDDukavAdanaM zilpamasya mADDukaH / jhAjharaH / pakSe ikaNa / mADDukikaH / jhaarikH||58 // zIlam // 6 / 4 / 59 // | taditi prathamAntAdasyeti paSTayarthe ikaNa pratyayo bhavati yattatpathamAntaM taccecchIlaM bhavati / zIlaM prANinAM svabhAvaH / phalanirapekSA pravRttiriti yAvat / apUpA | | apUpabhakSaNaM zIlamasya ApUpikaH / zAlikaH / maudakika / tAmbUlikaH / parupavacanaM zIlamasya pArupikaH / evamAkrozikaH / mRdaGgAdivadapUpAdayaH zabdAH | kriyAvRttayaH pratyayamutpAdayanti / zIlArtho vRttAvantarbhUta iti zIlazabdasyAprayogaH // 59 // asthAcchaccAderaJ // 6 / 4 / 60 // apratyayAntAttiSThatechatra ityAdibhyazca tadasya zIlamityasmin vipaye'J pratyayo bhavati / AsthA zIlamasya AsthaH / sAMsthaH / AvasthaH / sAyAsthaH / vaiyavasthaH / naiSThaH / vaiSThaH / upasargAdAtaH / (5-3-110) ityaH / AntasthaH / bhidAditvAda / chantrAdi, chacaM zIlamasya chAtraH / chavazabdena gurukAryeSvavahitasya ziSyasya chaprakriyAtulyA | gurucchidrAcchAdanA'pAyarakSaNAdikA kriyocyate upacArAt / zipyo hi channavad gurucchidrAvaraNAdipravRtta chAnna ityucyate / -abhyAsApekSAspi kiyA shiilmitycyte|ythaa zIlitA vidyeti|curaashiilH cauraH |tpshiil: tApasaH karmazIla kAmaH / striyAM chAtrI caurI tApasI / chatra curA tapas karman zikSA cakSA cikSA zilpam / -mRdaGgAdizabdA iti / AdizabdAt vyAkaraNakaraNAdi zilpamasyeti dhaiyAkaraNikAdaga ||-n dravyavRttaya iti / dravyasya zilpAyogAdvipayAyA' kriyAyA. zilpatvamiti vAdanArthavRttaya ityuktam ||-kumbhkaaraadaaviti / kecidgrAmeSu munmayA mRdasA bhavanti / teSA kumbhakArAdutpatti ||-krnnaadibhy eveti / na tu mRdAzabdAdityarthaH ||-asthaa-|| bhaDcAsau sthAzca // chatram Adiryasya asthAzca chayAdizca tasmAt / antarmadhye sthAna bhidAyaddhi'vyatyaye lugyA' iti ralopa / antasthAna vA antasthA zIlamasya ||-abhyaasaapekssaapiiti / zIla hi pANinAM svabhAva. / chAtrasya tu na sa khabhAva ityAzayoktam ||-cuksseti / cukSiH sautro nirmalIkaraNe cukSA zaucam cikSeti kecit zikSItyasya sthAne cikSIti paThanti dhAtvantara Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la. himaza0 mikSA bhakSA titikSA yusukSA pavA padasthAna upasthAna puroDA kRSi mandra rAtya anta vizikha vizikhA praroha / iti chayAdiH // 60 // // 51 // 161 tUSNIkaH // 6 / 4 / 61 // tUSNIMzabdAcadaraga zIlamityasminvipaye kA pratyayo sakAralopazca nipAtyate / vRSNIbhAvaH zIlagasya tUSNIkaH // 61 // praharaNam / / 6 / 4 / 62 // taditi prathagAntAdaspeti SaSThyarthe ikaN pratyayo bhavati yattatmayagAnta taccAharaNaM bhavati / asiH paharaNamasya AsikaH / praashikH| | cAkrikaH / mauSTikaH / dhAnuSkaH / maugarikaH / mausalikaH / caratItyatra vyApArasAdhanAda pratyayo yathA azvena caratIti / zilpamityatra tu vijJAnAtizaye yathA | nRtaM zilpamasyeti / anena nu vyApArAbhAve'pi parijJAnamA prtyyH|| 62 // parazvapAdANa ||6|4|63||prvdhshbdaacdsy paharaNamisasminvipaye'N pratyayo vA bhavati / parazvabhaH paharaNapasya pArazvadhaH / pakSe iANa / pAravAdhikaH // 63 // zaktiyaTeSTIkaN // 6 / 4 / 64 // zakti yaSTi ityetAbhyAM tadasya paharaNamiyasmin vipaye TIkaNa pratyayo bhavati / zaktiH paharaNamasya zAktIkaH / zAktIkI yASTIkaH / yASTIkI / kathaM zAktikaH zaktyA jIvatIti vetanAdIkaNA bhaviSyati // 64 // veSTayAdibhyaH // 6 // 4 // 15 // iSTi isevamAdibhyastadasya gaharaNamityasminvipaye TIkaNa vA bhavati / pakSe paharaNamitIkaN / iSTiH paharaNamasya aiTIkaH / aiTIkI / aiSTikaH / IpA paharaNamasya aipIkaH / aipIkI / aipikaH / kampana paharaNamasya kAgpanIkaH / kAmpanIkI / kAmpanikaH / ammAmaharaNaH AmbhasIkaH / AmbhasIkI / AmbhasikaH / daNDAharaNaH dANDIkaH / dANDIkI / dANDikaH / iSTavAdayaH prayogagamyAH // 35 // nAstikAstikadaiSTikam // 6 / 4 / 66 // ete zabdAratadasyetyasminviSaye ikaNmatyayAntA nipAtyante / nipAtanaM rUDhyartham / nAsti paralokaH puNyaM pApamiti vA matiraraya nAstikaH / asti paralokaH puNyaM pApamiti vA mAterasya AstikaH / nAstyastizabdau tivAdipavirUpake avyaye / nipAtanAdeva vA taditi prathamAdhikAre'pi AkhyAtAnAstIti padasamudAyAca pratyayaH / di; daivaM tatmamANamiti matirasya diSTA vA pramANAnupAtinI matirasya daiSTika // 66 // vRtto'papATho'nuyoge // 6 / 4 / 67 // tadasyeti vartate / taditi prathamAntAdasyote paSThyayeM ikaN matyayo bhavati yattatprathamAntaM tavedanuyogavipaye co'papATho bhavati / anuyogaH parIkSA / ekamanyadapapATho'nuyoge vRttamasya aikAnyikaH / dvaiyanyikaH / yanyikaH / saMkhyAnyazabdayostaddhite viSayabhUte samAsaH / tatastAddhataH / vRtto'papAge'nuyoga ityasya tu vRttaavntrbhaavaadpryogH| anyatvaM cApapAThasya smykpaagpekssm| vRtta itei kim / vartamAne vatsyeti ca na bhavati / apapATha iti kim / ekamanyadasya duHkhamanuyoge vRttam / jayo'nuyoge vRttaH / anuyoga iti kim / pA cikSi / cikSA zikSetyartha ||-grh--vyaapaarsaadhnaaditi / vyApAradharaNarUpa sAvyate gana tasmAt / ayamaya / carasya vyApAra sAdhayaneya zabda pratgagamuskhAdayati ||-vyaapaaraabhaavepiiti / praharaNasya hi vyApAra paramadaraNarupa' / tasyAbhAvapi praharaNAbhAvepItyartha / vijJAnAtipayazca prahAravecakSaNya tadabhAvepi tanmAnapItyartha ||-shkti-|| nanu TikaNiti mAnAlaghu pratyayo vidhI| yatAm / evamapi kRte zAktIkAdaya setsyanti / na vAcyam 'avarNavarNasya-' ityasya prasA / yataTakArI hiyartha / sa tu daNadvArA siha ityadhikasya TakArasyaitadeva phara yat 'avarNe- varNasya-' iti ilopa yAdhitvA ' samAnAnAm ' iti dIDaeNga TikaNi kRtepi zAkkI kAyo maranti / paraguttaratra AmbhasIka iti siTa parva TIkaraNam ||-naasti-||-avyye iti / dztshknwn-ts-'b'- n More Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / khairAdhyayane mAbhUt / anye tvapapAThAdanyatrApyadhyayanamAtre pratyayamicchanti / eka rUpamadhyayane vRttamasya aikarUpikaH / aikagranthikaH // 17 // yatusvarapUrvAdikaH // 6 / 4 / 68 // bahusvaraM pUrvapadaM yasya tasmAnAmnaH prathamAntAdarayeti paSThayarthe ikaH pratyayo bhavati yatcatpAvazAntaM tadvattopapAThage'nuyoge bhavati / ekAdazAnyAnyapapATharUpANyanuyoge'sya vRttAni ekAdazAnyikaH / ekAdazAnyikA strI / dvAdazAndhikaH / dvAdazAnyikA strItrayodazAnyikaH / tryodshaanyikaa| caturdazAnyika: / caturdazAnyikA / atrApyanye pUrvavadanyatrApIcchanti / dvAdaza rUpANyadhyayane vRttAnyasya dvAdazarUpikaH // 68 // bhakSyaM hitamasmai // 6 / 4 / 69 // taditi vrtte| taditi prathamAntAdasmai iti caturthyartha ikaN pratyayo bhavati yattatprathamAntaM taccedbhakSya hitaM bhavati / apUpA bhakSyaM hitapasmai aapuupikH| zAkulikaH / maudakikaH / gauDadhAnikaH / bhakSyAmiti kim / devadatto hito'smai / hitamiti kim / apUpA bhakSyamahitamasmai / hitArthoM bhakSaNakriyA ca taddhitavRttAvevAntarbhavati // 69 // niyuktaM dIyate // 6 / 4 / 70 // taditi asmai iti ca vartate / taditi prathamAntAdasmai iti caturthyarthe ikaNa pratyayo bhavati yattatprathamAntaM taceniyuktamavyabhicAreNa nityaM vA dIyate / agrabhojanamasmai nimuktaM dIyate AgrabhojanikaH / AgaphalikaH / mAsikaH / ApikaH / zASkulikaH / grAmikaH / AgrahArikaH / asmai ityeva / rajakasya vastraM nityaM dIyate / aya'te ityarthaH // 70 // zrANAmAMsaudanAdiko vA // 6 / 4 / 71 // zrANAmAMsaudana ityetAbhyAM tadasmai niyuktaM dIyata ityasmin viSaye ikaH pratyayo vA bhavati / zrANA niyuktamasmai dIyate zrANikaH pthyaashii| zrANikA | mAMsaudanikaH / mAMsodanikA / pakSe ikaNa / zrANikI / mAMsaudanikI / ikekaNoH striyAM vizeSaH / anye vikaM necchanti // 71 // bhaktaudanAdANikad // 6 / 4 / 72 // bhakta odana ityetAbhyAM yathAsaMkhyamaN ikaT pratyayau vA bhavataH tadasmai niyuktaM dIyate ityasminviSaya / bhaktamasmai niyuktaM dIyate bhAktaH / audanikaH / audanikA / pakSe ikaN / bhAktikaH / audanikaH / odanazabdAdikaNaM necchantyanye // 72 // navayajJAdayo'sminvartante // 6 / 4 / 73 // navayajJAdibhyaH prathamAntebhyo vartanta ityevamupAdhibhyo'sminniti saptamyarthe ikaNa pratyayo bhavati / navA yajJA asminvartante nAbayajJikaH / pAkayajJikaH / navayajJAdayaH pryoggmyaaH|| 73 // tatra niyukte // 6 / 4 / 74 // tatreti samabhyantAnniyukte'rthe ikaN pratyayo bhavati / niyukto'dhikRto vyApArita ityarthaH / pUrvakasya niyuktamityasya kriyAvizeSaNarUpasyAvyabhicAro nityamiti cArthaH / pratyayArthazcAyam / sa tu prakRtyarthopAdhiH / zulkazAlAyAM niyuktaH zaulkazAlikaH / ApaNikaH / AtarikaH / dauvArikaH / AkSapaTalikaH // 74 // agArAntAdikaH // 6 // 4 / 75 // agArAntAcana niyukte'rthe ikaH pratyayo bhavati / devAgArikaH / devAgArikA / bhANDAgArikaH / bhANDAgArikA / AyudhAgArikaH / AyudhAgArikA / koThAgArikaH / koSThAgArikA // 7 // tayozca parata prathamaikavacanam ||-bhkssym-|| athAsyetyanuvartamAnasya hitamityetadyoge'rthavazAt hitasukhAbhyAm / iti caturthIpariNAmenAsmAyiti labhyate iti kimarthamasyopAdAnam / satyam / uttarArthatvAdadoSaH / uttaratra hi niyukta dIyate iti paSThapantasyApi saMbandhopapatterasmai iti na labhyate iti sapradAnapratipattyartham asmAyiti kartavyaM taduttarArtha sadiha sUtrepi Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 adezakAlAdhyAyini // 6 / 4 / 76 // toti vrtte| adhyayanasya yau pratipiddhau dezakAlau tAvadezakAlau / tadAcinaH saptamyantAdadhyAyinya ikaN pratyayo 140a0la. bhvti|adesh, asucAva yAyI AzucikaH / zmazAne'dhyAyI mAzAnikaH / shmshaanaabhyaasik:/akaalH,saandhipkH|autpaatik AnadhyAyikaH / adezakAlAditi kim / sAdhyAyabhUmAyadhyAyI / pUrvAse'dhyAyI // 76 // nikaTAdipu vasati // 6 / 4 / 77 // nikaTAdibhyaH saptamyantebhyo vasatyarthe ikaNa pranyayo bhavati / nikaTe vasati naikaTikaH / AraNyakena bhikSuNA grAmAkoze vastavyamiti yasya zAkhito vAsaH sa evocyate / etadartha eva ca tatretyadhikAre saptamInirdezaH / vRkSamule vasati vAmUlikaH / imAzAnikaH / AbhyavakAzikaH / AvasathikaH / nikaTAdayaH prayogagamyAH // 77 // stiirthyH|3|4|78|| satIya iti samAnatIrthazabdAttatra vasatyarthe yaH prayayo nipAtyate samAnazabdasya ca sabhAvaH / samAnatIrthe vasati satIrthyaH / tIrthamiha gururucyate // 78 // prastArarAMsthAnatadantakaThinAntebhyo vyavaharati // 6 / 4 / 79 // prastArasaMsthAna ityetAbhyAM prastArAntAt saMsthAnAntAt kaThinAntAca vyavaharatyarthe ikaNa pratyayo bhavati / vyavaharatiriha kriyAtatve kiyAyA avipriitsvbhaave| yathA laukiko vyavahAra ityatra / prastAre vyavaharati prAstArikaH / saaNsthaanikH| tadanta, kaaspprstaarikH| lauhaprastArikaH / gausaMsthAnikaH / AzvasaMsthAnika' / kaThinAnta, vAMzakaThinikaH / vArdhakaThinikaH / kaThinaM tApasabhAjanaM pIThaM vA / vavacanaM kaThinAnteti svarupagrahaNavyudAsArtham rUTyarthaM ca / prastArasaMsthAnAbhyAM tadantAbhyAM kecinnecchanti // 79 // sNkhyaadevaaiidlucH||6|4| 80 // A ahaMdaryAdita ardha yA prakRtirupAdAspate tasyAH kenalAyAstadantAyAzca saMkhyApUyA vakSyamANaH pratyayo bhavatIti veditavyam na cetsA lugantA bhavati / candrAyaNaM carati cAndrAyaNikaH / dve candrAyaNe carAta bhadvaicandrAyaNikaH / pArAyaNamadhIte pArAyaNikaH / dve pArAyaNe adhIte dvaipArAyaNikaH |sNkhyaaderiti kim |prmpaaraaynnmdhiite / mahApArAyaNamadhIte / cakAraH kevalArthaH / Aheta ityatrAkAro'bhividhau / tenAIdarthe'pi bhavati / ve sahase dvisahasraM vAhati dvisaahsH| aluca iti kim| dvAbhyAM zUrpAbhyAM krItaM dvizUrpam / atra 'zUrpAdvAra / (6-4-137 ) ityaJ / 'anAmnyadviH plup' (6-4-141) iti lup / dvizUrpaNa krItaM dvizaurpikam / vibhakipariNAmajhezamantareNa so'rtha pratIyate iti kriyate ||-ade-1-adhyynsyti / adhyAyinazca dezakAlAvevAdhAge bhavata / tAbhyAmanyanAdhyetumazakyatvAt / tatra dezakAlayorAdhArAbhAvena pratipitayo kAnyanAdhyAyI adhIyateti virodhamAzaDakyAha-adhyayanasyeti / etena pratipiddhadezavAcakAt pratiSiddhakAlavAcakAca saptamyantAdadhyetAra pratyayaH ||-prstaa-|| -vyayaharatiriti / vyapaharatiraNamAsI vinimaye / yathA zata vyavaharati zatasya vyavaharati iti / asti vivAde / yathA vyavahAre parAjita iti / asti vikSepe / yathA zalAkA vyavaharati / asti priyAtasye / yathA laukiko vyavahAra iti / taneha figAtatye vartamAna bhAzrIgate / figAgAstatvamaviparIta svabhAvaH / yathetyAdinA'traiva vyavaharati nidarzayati / asya svarthasya grahaNe hetu pratyayAntAdapiparItasvarUpakriyAnuSThAtu pratipArI ||-ttyrth ceti / rUDhizca tApasabhAjanetyAdi tena kaThine kaThore na ||-sNkhyaa-1-dvaicndraaynnik iti / 'dvigoranapatye' ityanena na lup / prArijatIye' tasya vidhAnAt / / anAggadvi. / itpapi na yato'nAmanyeti sUtreNAsmAdeva sUyAt ye'stamaItIti yAvat teSveva lumma tveSu tena nAma lup Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trizaurSikama / punarapi 'zAdvAJ (6-4-137) ityaJ na bhavati // 8 // godAnAdInAM brahmacarya // 6 / 4 / 81 // godAnAdibhyo nirdezAta | paSThyantebhyo brahmacarye'bhidheye ikaNa matlayo bhavati / godAgasya brahmacarya gaudAnikam / AdityavatAnAmAdityavatikam / mahAnAmnInAM mAhAnAmnikam / godAnAdayaH prayogagamyAH / yebhyo'sminna] ikaNa dRzyate te godAnAdayaH // 81 // candrAyaNaM ca carati // 6 / 4 / 82 // candrAyaNazabdAnirdezAdeva dvitIyAntAdgodAnAdibhyazcArthAt dvitIyAntebhyazcaratyarthe ikaN pratyayo bhavati / candrAyaNaM carati cAndrAyaNikaH / godAnaM carati gaudAnikaH / aadityvtikH| mahAnAmnyo nAma RcH| tatsAhacaryottAsAM vratamapi mahAnAmnyaH / mahAnAmnIvrataM carati mAhAnAnnikaH // 82 // devavratAdIn Din // 6 / 4 / 83 // devavratAdibhyo nirdezAdeva dvitIyAntebhyazcaratyarthe Din pratyayo bhavati / devavrataM carati devavratI / tilavatI / avAntaradIkSI / mahAvratI / devavratAdayaH pryoggmyaaH| 18 DikaraNamuttaratrAntyasvarAdilopArtham // 83 // DakazcASTAcatvAriMzataM varSANAm // 6 / 4 / 84 // varSANAM saMvandhino'STAcatvAriMzacchabdAvratavRttonidezAdeva dvitIyAntAcaratyarthe DakathakArADin ca pratyayo bhavati / aSTAcatvAriMzadvarpasahitaM vratamaSTAcatvAriMzat tacarati aSTAcatvAriMzakaH / aSTAcatvAriMzI // 84 // / cAturmAsyaM tau yaluk ca // 6 / 4 / 85 // cAturmAsyazabdAdUtavRttenirdezAdeva dvitIyAntAcaratyarthe to DakaDinau pratyayau yalopazca bhavati / caturyu mAseSu bhavAni 19 yajJe JyaH' (6-3-133) iti jyaH cAturmAsyAni nAma zAH / tatsahacaritAni vratAni cAturmAsyAni tAni carati cAturmAsakaH cAturmAsI // 45 // krozayojanapUrvAcchatAdyojanAccAbhigamAhe // 6 // 4 // 86 // krozazabdapUrvAdyojanazabdapUrvAcca zatAyojanazabdAcca nirdezAdeva paJcamyantAdabhigamAhe'rthe ikaN pratyayo bhavati / krozazatAdabhigamanamahote krauzazatiko muniH / yaujanazatiko muniH / yaujanikaH sAdhuH // 86 // tadyAtyebhyaH // 6 / 4 / 87 // taditi dvitIyAntebhya ebhyaH krozAzata bojanazata pojana ityetebhyo yAti gacchatyarthe ikaN pratyayo bhavati / krozazataM yAti kauzazatikaH / yaujanazatikaH / yaujaniko dUtaH / ebhya iti kim / nagaraM yAti caitraH // 87 // patha ikaT // 6 / 4 / 88 // pathinzabdAttaditi dvitIyAntAyAtyarthe ikaT pratyayo bhavati / panthAnaM yAti pathikaH pathikI strI / TakAro undharyaH / dvau panthAnau pAti dvipathikaH / vipathikI strI / kaTamakRtvA ikaDvacanaM paratvAtmamA18 sAnte kRte'pi yathA syAdityevamartham // 88 // nityaM NaH pandhazca / / 6 / 4 / 89 // nityamiti pratyayArthavizeSaNam / pathinzabdAdvitIyAntAnnisaM yAtyarthe NaH pratyayo bhavati pathimzabdasya ca panthAdezaH / panthAnaM nityaM yAti pAndhaH / pAnyA strI / dvau panthAnau nityaM yAti dvaipanthaH / dvaipanthA strI / nityamiti kim / pathikaH // 89 // zakUttarakAntArAjavAristhalajaGgalAdestenAhapte ca // 6 // 4 // 90 // zaGku uttara kAntAra aja vAri sthala jaGgala ityetatpUrvapadAt payinnantAroneti tRtIyAntAdAhate yAti cAya ikam pratyayo bhavati / makupathenAhato yAti vA shaakupthikH| aucarapathikaH / kAntArapathikaH / AjapathikaH / 11||---godaa--||--godaansyti / gAva iti lomnAmAlA gavA lognA dAna lavane yapanamityartha / yAta godAna na karoti tAvadAhmacaryamityartha WASANNARVINonsoonwerden Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImannA vAripathikaH / sthAlapathikaH / jAilapathikaH // 9 // sthalAdemaMdhukamarice'N // 6 / 4 / 91 // sthalapUrvapadAtpacinnantAttRtIyAntAdAhRte'rthe'N pratyayo | pa0a0la. bhavati taccedAhRtaM madhukaM maricaM vA bhavati / sthalapathenAhataM madhukaM maricaM vA sthAlapatham / madhukamarica iti kim / sthAlapathikamanyat // 91 // turAyaNapArAyaNaM yajamAnAdhIyAne // 6 // 4 // 12 // AbhyAM nirdezAdeva dvitIyAntAbhyAM yathAsaMkhyaM rAjamAne'dhIyAne cArthe ikaNa pratyayo bhavati / turAyaNaM nAma yajastaM yajate taurAgaNikaH / pArAyaNamadhIte pArAyaNikaH // 12 // saMzayaM pAte jJeye // 6 / 4 / 93 // saMzayamiti dvitIyAntAtmApte'rthe ikaNa pratyayo bhavati sa cetmApto'rtho jJeyo bhavati / saMzayaM prAptaH sAMzayikaH / sAMzayiko'yamoM na jAne sthANuruta puruSa iti / sAMzayikazcaitro na jAne jIvati uta mRta iti / jJeya iti / kim / saMzayitari mAbhUta / so'pi hi saMzayaM prApto bhavati / tasya tatra bhAvAt // 92 // tasmai yogAdeH zakte // 6 / 4 / 94 // yogAdibhyastasmai iti caturthyantebhyaH vAkte'rthe ikaN pratyayo bhavatiyogAya zaktaH yaugikatAsAMtApikaH / yoga santApa sannAha saMgrAma saMyoga saMparAya saMghAla saMpAda | saMpAdana saMkrama saMpepa saMveza saMmodana niSpeSa niHsarga nirghoSa nisarga visarga upasarga pravAsa upavAsa saktu mAMsa odana mAMsaudana saktumAMsaudana / iti yogAdiH // 94 // yogakarmabhyAM yokau // 6 / 4 / 95 // AbhyAM caturthyantAbhyAM zakte'rthe yathAkramaM ya ukaJ iseto pratyayau bhanataH / yogAya zaktaH yogyaH / karmaNe zaktaM kAmukam / evaM yogazabdasya dvairUpyam // 15 // yajJAnAM dakSiNAyAm // 6 // 4 // 96 // yajJabAcibhyo nirdezAdeva SaSThayantebhyo dakSiNAyAgarthe ikaN pratyayo bhavati / yajJakarmakRtAM vetanAdAnaM dakSiNA / agniSTomasya dakSiNA AgniSTomikI / bAjapeyikI / rAjanayikI / nAvayajJikI / pAzcaudanikI / aikA| dazAhikI / dvAdazAhikI / vAjapeyikI / bahuvacanaM svarUpavidheyudAsArtham // 96 // teSu deye // 6 / 4 / 97 // yajJavAcibhyasteSviti nirdezAdeva sAmyante- 1 | bhyo deye'rthe ikaN pratyayo bhvti|anissttome deyam AgniSTomikamvAjapeyikaM bhktm||97|| kAle kArye ca bhavavat ||6|4|98||kaalvaacino nirdezAdeva saptamyantAIye kArye cArthe bhavavatsatyayA bhavanti / yakAbhyaH prakRtibhyo yena vizeSeNa ye pratyayA bhave'rthe bhavanti tAbhyaH prakRtibhyastena vizeSeNa kArye deye cArthe te pratyayA bhavanti / baddhi | sarvasAdRzyArthabhAyathAvarSAsu bhavaM vArSikam mAsikam zAradikam zrAddha karma zAradikaH zArado vA roga Atapo vA naiza naizikam prAdoSaM prAdoSikam zauvAstikam ciratnam || | parutnam purANam pUrvADetanam sAyaMtanam cirantanam pauSam zaiziras sAndhyam sAMvatsaram phalaM parva vA haimantam haimanam mAvRSeNyamiti bhavati evaM varSAsu deyaM kAryaM || | ||-yazA ||-naavyshikiiti / navAnA yajJAnA dakSiNA taddhitaviSaye sa ||-paanycaudnikiiti / paJcasu odaneSu bhavaH aN tasya lup / paJcaudanasya dakSiNA ||-aikaadshaahikiiti / emAdazAnAmahAM samAhAra / ' dvigorasAhna ' ityaT / ekAdazAhena nirvayo yAgopyekAdazAha / tasya dakSiNA ||-daivaajpeyikiiti / dUyorvAjapeyayodakSiNA iti taddhitavipaye dvigu ||-tessu-|| nanu | vadagniSTome deva tadagniSTome bhavati tantra 'RgRdvisvarayAgebhya ' itIkaNa bhaviSyAta kimarthamida vacanam / ucyate / tatra 'tasya vyAkhyAne ca-' ityato granthAdityadhikRte'gniSTomAdividhAyake granthe / varcamAnAdamiSTomAderikaN vihita / iha tvAtmana iti viSayabheda / kiMca dvayorvAjapeyayodeya dvaivAjapeyiphamiti ikaNa na syAt / atra tu 'sakhyAdezva-' iti bhvti| deyatva ca pratyayAoM yathA syAditi vacanam ||1| // 53 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ m-m- vA vArSikam mAsikamityAdi bhavati / pratyayasya bhAvo'trAtidizyate nAbhAva iti dvigo parasya lup na bhavati / dvayormAsayordevaM kArya vA dvaimAsikam | traimAsi kam // 98 // vyuSTAdiSva // 6 / 4 / 99 // vyuSTAdibhyo nirdezAdeva saptamyantebhyo deye kArye cArthe'Na matyayo bhavati / vyuSTe deveM kArya vA vaiSTam ! naityam / vyuSTasAhacaryAnnityazabdaH kAlavAcI gRhyate tataH saptamyapavAdena 'kAlAdhvanorvyAptau ' (2-2- 42 ) ityanena dvitIyAvidhAnAt nityaM deyaM kArya veti dvitIyAntAdeva pratyayaH / anye tu saptamyantAdapIcchanti / nitye viputrati pathirAcarairmuhUrteranAkramyamANe devaM kArya vA naityam / vyuSTa nitya niSka praveza tIrtha saMgrAma saMghAta agnipada pIlumUla pravAsa upavAsa / iti vyuSTAdiH / bahuvacanAdAkRtigaNo'yam // 99 // yathAkathAcANNaH || 6 | 4 | 100 // yathAkathAca zabdo'vyayasamudAyo'nAdareNetyarthe vartate tasmAdeye kArye cArthe NaH pratyayo bhavati / yathAkathAca dIyate yAthAtathAcam | yAthAkathAcA dakSiNA // 100 // tena hastAdyaH // 6 // 4 / 101 // teneti tRtIyAntAddhastazabdAdeye kArye cArthe yaH pratyayo bhavati / hastena deyaM kArya vA hastyam // 101 // zobhamAne || 6 | 4 | 102 // teneti tRtIyAntAcchobhamAne'rthe ikaN pratyayo bhavati / karNaveSTakAbhyAM zobhata kArNaveSTakikaM mukham / evaM vAstrayugika zarIram / aupAhiko pAdau / asamarthana mamAso 'pyasminvipaye bhvti| karNaveSTakAbhyAM na zobhate akArNaveSTakikam / avAyugam // 102 // karmaveSAyaH // 6 // 4 / 103 // karman veSa ityetAbhyAM tRtIyAntAbhyAM zobhamAne'rthe yaH pratyayo bhavati / karmaNA zobhate karmaNyaM zauryam / veSeNa zobhate veSyo naTaH / pUrvavannaJsamAso bhavati / akarmaNyaH / aveSyaH / kecidveSasthAne vezaM paThanti / vezyA nartakI // 103 // kAlAtparijayyalabhyakArya sukare || 6 / 4 / 104 || kAlavizeSavAcinaH zabdA ceneti tRtIyAntAtparijayye labhye kArye sukare cAyeM ikaNa pratyayo bhavati / | parito jetuM zakyaM parijayyam / zakte kRtyaH / labhyakAryayoH zakte'heM yA / akRccheNa kriyate yattatsukaram / mAsena parijayyo mAsiko vyAdhiH / ArdhamAsikaH / sAMvatsarikaH / mAsena labhyo mAsikaH paTaH / mAsena kArya mAsikaM cAndrAyaNam / mAsena sukaraH mAsikaH prAsAdaH / kAlAditi kim / caitreNa parijayyam // 104 // nirvRtte || 6 | 4 / 105 // teneti kAlAditi ca vartate / kAlavAcinastRtIyAntAnnirvRtte'rthe ikaN pratyayo bhavati / ahnA nirvRttamAhikam / maasikm| ArdhamAsikam | sAMvatsarikam / yogavibhAga uttaratrAsyAnuvRttyarthaH // 105 // taM bhAvibhUte / 6 / 4 / 106 // kAlAditi vartate / tamiti dvitIyAntAtkAlavAcino bhAvini bhUte cArthe ikaN pratyayo bhavati / svasattayA vyApsyamAnakAlo bhAvI / vyAptakAlo bhUtaH / mAsaM bhAvI mAsika utsavaH / mAsaM bhUto mA // vyuSTA // viSuvatIti / vipunIma muhUrta / so'syAsti viSuvat / samarAtridiva kAla puMnapuMsaka / yadvaijayantI ' purItat mahimA hema viSuvat karma lona do' nRpaNDaliGgA // zobha-|karNaveSTakAbhyAmiti / karNau veSTate karmmaNo'N / tAveva karNaveSTako tAbhyAm / athavA veSTate Naka beSTako karNayAvaSTako tAbhyAn // asamardheti / ana hi nan zobhamAne ityanena saddhatvAdasamartha / tatsamAsopi gamakatvAdabhidhAnAdbhavatItyarthaH // akArNaveSTakikamiti / ikaNamAnIya padmAsansamAsa // nirvR-- // atra sUtre anye kAlAditi na manyante tanmate tArikhakA airyApathikItyAdayaH svamate 'prayojanam' ilpanena siddhA. // taM bhA // vyAsyamAneti / uvApsyamAna. kAlo yena bhAvinA utsavena sa vyApsyamAna. kAlo bhAvI // vyAptakAla iti / atrApi Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIImaza0 1148 11 siko vyabhi // 106 // bhRtAdhISTe ca / / 6 / 4 / 107 || kAlAdivi vartate / saramai iti tAdardhya caturthyantAt kAlavAcino bhRte'dhISTe cArthe ikaN matyayo bhavati / bhRto vetana kItaH / adhISTaH satkRtya vyApAritaH / mAsAya bhRtaH mAsikaH karmakaraH / mAsaM karmaNe bhRta inyarthaH / mAsAyAdhISTo mAsika upAdhyAyaH / mAsamadhyApanAyAdhISTa ityarthaH / evaM vArSikaH / sAMvatsarikaH / cakArastena nirvRtte taM bhAvibhUte tasmai bhRtAdhISTe ceti sUtratrayasyApyuttaratrAnuvRtyarthaH // 107 // SaNmAsAdayasi ka // 6 / 4 / 108 // paNmAsazabdAt kAlavAcinastena nirvRtte taM bhAvibhUte tasmai bhRtAdhISTe cetyasminviSaye'vayati gamyamAne Nya ika ityetau pratyayau bhavataH / SaDbhirmAsairnirvRttaH paNmAsAn bhAvI bhUto vA SaNmAsebhyo bhRto'vISTo vA pANmAsyaH / paNmAsikaH / avagamIti kim / paNmAsAn bhUtaH paNmAsyaH / ' paNmAsAdyayaNikaNa ' ( 6-4-115) iti yaH // 108 // samAyA InaH || 6 / 4 / 109 // samAzabdAttena nirvRtta ityAdipaJcakaviSaya inaH pratyayo bhavati / samayA nirvRttaH samA bhUto bhAvI vA samAyai bhUto'dhISTo vA samInaH // 109 // rAtryahaH saMvatsarAca dvigorvA // 6 / 4 / 110 // rAtri ahan saMvatsara ityetadantAtsamAzabdAntAcca dvigostena nirTatta ityAdipaJcakaviSaye InaH pratyayo vA bhavati / dvAbhyAM rAtribhyAM nirvRtto dve rAtrI bhUto bhAvI vA dvAbhyA rAtribhyAM bhRto'dhISTo vA dvirAtrINaH / trirAtrINaH / evaM vyahInaH / dvisaMvatsarINaH / dvisamInaH / pakSe ikaN / dvairAtrikaH / dvaiyahnikaH / dvaiyahika iti tu vyahazabdAtsamAhAradvigorikaNi bhavati / dvisAMvatsarikaH / ' mAnasavatsarasya ' ( 7-4-19 ) ityAdinottarapadavRddhiH / dvaisamikaH / rAtryantAdaharantAcca paramapi samAsAntaM bAdhitvA anavakAzatvAdIna eva bhavati / tathA ca samAsAntasaMniyoge ucyamAnaH 'sarvAgasaMkhyAvyayAta' (7-3-118) ityadvAdezo na bhavati / samAntAtpUrveNa nitye mAjhe zepebhyo'mApte vikalpaH // 110 // varSAdazva vA // 3|4|111 // varSazabdo yaH kAlavAcI tadantAdddvigostena nirvRtta ityAdipaJcakaviSaye'kArazcakArAdInatha vA bhavati / pakSe ikaN | evaM trairUpyaM bhavati / dvAbhyAM varSAbhyAM nirvRtto dvau varSoM dve varSe vA bhUto bhAvI vA dvAbhyAM varSAbhyAM bhRto'dhISTo vA dvivarSaH / dvivarSINaH / dvivArSikaH trivarSaH / trivarSINaH / trivArSikaH / ' saMkhyAdhikAbhyAM varSasyAbhAvini ' (7-4-18) ityurapadavRddhiH / bhAvini tu pratiSedhAt dvaivarSikaH / traivarSikaH // 111 // prANini bhUte || 6 | 4 | 112 // kAlavAcivarSazabdAntAvadvigorbhUte'rthe aH pratyayo bhavati sa ceddhRtaH gANI bhavati / dve varSe bhUto dvivarSo dArakaH / trivarSo svasattayetyapekSyate / satazca bhUtabhAvino'rthasya svayA sattayA vyApsyamAna kAlo yena bhUtabhAvinA'rthena sa tathokta / iha kAla iti ya' kAle varttate tata pratyaya una kAla evaM varttate kAlA vyabhicarati ta pratyaya / kicAta yadi kAle vo varttate tata pratyayo ramaNIya varSa bhUta zobhana varSa bhUta iti ramaNIyAderapi prApnoti / yadA ya. kAla eva varttate tata pratyaya tadA paSTi varSANi bhUto pASTika dviSaSTivarSANi bhUto dvipASTika sAptatiko dvisAhatika iti na syAt / tatra sakhyAyA kAlavRtte pratyayo vaktavya / ucyate / ya kAle varttate tataH pratyaya' / tena pASTika ityAdI kAlavRtte sakhyAyA. pratyaya siddho bhavati / ramaNIya varSa bhUta ityAdI svanabhidhAnAtra bhavati // - rAjya - // bAdhitveti / rAtrizabdAt sakhyAtaka ityanena prAptam ahastu sarvAza ityanena // anavakAzatvAditi / anyathA rAjyantAharantAbhAvAna ekadezetyapi nopatiSThate nyAyAnAmanityatvAt samAsAnta bhavati / pa0a0la0 1148 11 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vatsaH / mANinIti kiga / dvivarSaH dvivaNiH dvivArSika: sarakaH / bhUta iti kig / zepeSvartheSu pUrveNa vikalpa eva ! dvivarpaH / dvinnnH| dvivArSiko manuSyaH / bhAvinyapi kecidicchanti / ekyucareSvapi triSu / pUrveNa vikalpe prApte nityArtho vidhiH // 112 // mAsAdayasi yH||6|4 / 113 // mAsazabdAntAdigobhUte'rthe yaH pratyayo bhavati bagasi gmymaane| dvau mAsau bhUvo digaasyH| vimAsyo dArakaH / vayasIti kim / dvaimAsiko vyAdhiH / traimAsiko vyAdhiH / dvaimAsiko nAyakaH / bhUta ityeva / dvau mAsau bhAvI dainAsiko yuvA // 213 // ImaJca // 6 / 4 / 124 // dvigoriti nivRttam yogavibhAgAt / mAsazabdAte'rthe inaJ 1 cakArAyazca pratyayo bhavati vayasi gamyamAne / mAtaM bhUto mAsInaH mAsmo dArakA bakAro vRddhihetutvena baddhAnAbhAvArthaH / mAsInA svasA'tya maasiinaasvrkH| vayasItyeva / mAsiko nAyakaH // 114 // .paNyAsAyaNikaNa // 6 / 4 / 115 // paNmAsazabdAkAlavAcino bhUte'rtha ya yaN ikaNa ityete pratyayA bhavanti vayasi gamyamAne / paNmAsAn bhUta. paNmAsyaH / pANmAsyaH / paannmaasikH| bhUta ityeva / SaNmAsAn bhAvI / vayasItyeva / pANmAsyaH paNmAsiko nAyakaH // 115 // so'sya brhmcrytdvtoH|| 6 / 4 / 116 // sa iti prathamAntAkAlavAcino'syeti paThacarthe ikaN pratyayo bhavati prahmacarye tadvati cAbhidheye yattadasyeti nirdiSTa taccedbrahmacaryam brahmacArI vA bhavatItyarthaH / mAso'sya brahmacaryakhya mAsikaM brahmacaryam / mArdhamAsikA / sAMvatsarikam / mAso'raya brahmacAriNo mAtiko brahmacArI / mAsaM brahmacaryagasyetyarthaH / evamAryamAsikaH / sAMvatsarikaH // 116 // prayojanam // 6 / 4 / 117 // so'spati vartate / rA iti prathamAntAdasyeti SaSThyarthe ikaN pratyayo bhavati yattatpathamAntaM tatpayojanaM syAt / prayojanaM prayojaka mavartanam janakamutpAdakam / jinamahaH prayojanamasya jainamAhikam / aindramahikam | AbhiSecanikam / daipotsavikam // 117 // ekAgArAcaure // 6 / 4 / 128 // ekAgArazabdAttadaraya prayojanamityasmin vipaye ikaN | pratyayo bhavati caure yattadasyota nirdiSTaM sa ceva cauro bhavati / ekamasahAyamagAraM prayojanamasya aikAgArikacauraH / aikAgArikI / caure niyamArtha vacanam / 1 tenAnyatra na bhavati / ekAgAraM prayojanamasya bhikSoreti vAkyameva // 118 // cUDAdibhyo'N / / / 4 / 119 // cUDAdibhyastadasya prayojanamityariman viSaye'N pratyayo bhavati / cUDA prayojanamasya cauDam / cUlA caulam / upanayanaga aupanayanam / zraddhA zrAddham / cuDAdayaH prayogagamyAH // 119 // vizAkhApADhAnmanthadaNDe // 6 / 4 / 120 // vizAlA jApADhA ityetAbhyAM tadasya prayojananityArisan vipaye'Na pratyayo bhavati yathAsaMkhya manthe daNDe 36 caabhidheye| mantho viloDanaM daNDo vAvizAkhA prayojanayasya vaizAkho gnthH|aapaaddhaa ASADhe ApADhAH gayojanagalpa ApADho dnnddH||120||utthaapnaaderiiyH| | 4|12||utthApana ityevamAdibhyastadasya prayojanamityasmin viSaye Iya-pratyayo bhvti|utthaapn pryojnmsyotthaapniiy|upsthaapniiyH |utthaapn upasthApana anubhavacana anuvAcana anubadana anuvAdana anupAna anuvAsana ArambhaNa smaarmbhnn| ityutthApanAdiH // 121 // vizisAhapadipUrisamAperamAta sapUrvapadAta -paNmA- paNmAsAdyaya yeti siddhe iNaprahaNa byAvRtyudAharaNe ikagniyuttyartham / ata eva vyAvRtyudAharaNe vAyamena darzitam ||-ekaa-1-niytaamiti / gojanam ' ityeva siddhatvAt MOVIES Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0a0la. zrIhemazaH // 6 / 4 / 122 // viziruhipadipAresamApi ityetebhyo'napratyayAntebhyaH sapUrvapadebhyastadasya prayojanamityarthe IyaH pratyayo bhavati / vizi, gRhamavezana prayojanamasya // 55 // gRhapravezanIyam / saMvezanIyam / anuveshniiym|anubhveshniiym|smaaveshniiym|ruhi, praasaadaarohnniiym|aarohnniiyaamrohnniiym| anurohaNIyam / anvArohaNIyam / padi, azvamapadanIyam / goSapadanIyam / pUri, prapApUraNIyam / mahApUraNIyam / samApi, aGgarAmApanIyam / zrutaskandhasamApanIyam / vyAkaraNasamApanIyam // 122 // svargasvastivAcanAdibhyo yalupau // 6 / 4 / 123 // svargAdibhyaH svastivAcanAdibhyazca yathAsaMkhyaM tadasya prayojanamityasmin viSaye yaH pratyayo lup ca bhavataH / svagAdibhyo yaH / svargaH prayojanamasya svayaMm / yazasyam / AyuSyam / kAmyam / dhanyam / khastivAcanAdibhya ikaNo lue / svasti1 vAcana prayojanamasya svastivAcanam / zAntivAcanam / puNyAhavAcanam / svargAdayaH svastivAcanAdayazca pryoggmyaaH| gaNadyopAdAnAdvacanabhede'pi yathAsaMkhyam // 123 // samayAt prAptaH // 6 / 4 / 124 // so'syetyanuvartate / samayazabdAtprathamAntAdasyeti paSThyarthe ikaN pratyayo bhavati yo'sau prathamAntaH prAptazcetsa bhavati / samayaH prApto'sya sAmayikaM kAryam / upanatakAlamityarthaH // 124 // RtvAdibhyo'N // 6 / 4 / 125 // Rtu ityevamAdibhyaH so'sya prApta ityarthe aN pratyayo bhavati / ataH prApto'sya ArtavaM puSpaphalam / upavastA prApto'sya aupavasam / prAzitA prApto'spa maashitrm|RtvaadyH prayogagamyAH // 125 // kAlAvaH // 6 / 4 / 126 // kAlazabdAtso'sya prApta ityarthe yaH pratyayo bhavati / kAlaH prApto'sya kAlyastApasaH / kAlyA meghAH // 126 // diirghH||6||4|| 127 // kAlazabdApathamAntAdasyeti paSThayatheM ikaNa pratyayo bhavati yo'sau prathamAntaH sa ceddI? bhvti|diirghH kAlosya kAlikamRNam / kAlika vairam / kAlikI saMpat / yogAvibhAgAdikaN / yavidhAne hi kAlAyo dIrghazvetyekameva sutraM kriyeta // 127 // AkAlikamikazcAyante // 6 / 4 / 128 // AkAlikamiti zabdarUpAmakAntamikaNantaM ca nipAtyate / AkAlazabdAdika ikaNa ca bhavatyarthe bhavatItyarthaH / Adyante Adireva yadyanto gamyate / kathaM cAdirevAnto bhavati yasminkAle yat pravRttamanadhyAyAdi tasminneva kAle pratyAvRtte yadi taduparapeta / yadi vA yasminneva kAle kSaNAdau vidyudAderjanma yadi tasminneva kAle vinazyennAtmalAbhakAlAva tiSThadityarthaH / AkAla bhavati AkAliko'nadhyAyaH / pUdhuryasminkAle tRtIye caturthe vA yAge pravRttaH punaraparecurapi A tasmArakAlAvan AkAliko'nadhyAya unyate / AkAlikA AkAlikA vA vRSTiH / liyAmikekaNovizeSaH / AkAlikA AkAlikI vA vidyut / AjanmakAlameva bhavantI janmAnantaravinAzinI UrdhvamanasuvartamAnA evamucyate / evaM ca dveSApyAdirevAnto bhavati / Ayanta iti kim / sarvakAlabhAvini mAbhUt / nipAtanamAdAvante ceti dvndnivRttyrthm| athavA nipAtanasyeSTaviSayatvAt smaankaalshbdsyaakaalaadeshH| Ayanta iti ca dvandaH prkRtivishessnnm|aayntyovrtmaanaatsmaan||-Rtvaa-||-aupvstrmiti / upopitapAraNake yadbhakSyadravyaM tadopavana pavAdaka 'mApAnmadhumasUrAdha varjayedopayasakai purussstuupvstaa||-praashinmiti| bAlasya yatprathama bhojana taducyate prAzitram ||-aakaa-tsminneveti / iha gadyapi gata. kAlo na pratyAvartate tathApi sAmAnyena tulpa. kAla sa evorapate / tathAca yakAro bhavanti / adya yasmin kAle bhavAnAyAta, va sopi tasmimeva kAle samAgamiSyati ||-bNdvaanivR // 5 // Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAlazabdAta prathamAntAdasyeti paSThyarthe ikekaNI pratyayau nipAtyete samAnakALazabdasya cAkAlAdezaH / samAnakAlAcAyantAvasyAkAliko'nadhyAyaH / / AkAlikA AkAlikI vA vidyut / samAnakAlatAdhantayoH pUrvavadveditavyA // 128 // triMzadizaterDako'saMjJAyAmAhedarthe // 6 / 4 / 129 // triMzadizati ityetAbhyAmA ahaMdAdyo'rthoM vakSyate tasmin DakaH pratyayo bhavati kApavAdaH asaMjJAyAM viSaye na cetpratyayAntaM kasyacitsaMjJA bhavati / triMzatA krItaM triMzakam / viMzatyA krAMtaM viMzakam / triMzatamarhati triMzakaH / viMzakaH / "AIdartha ityabhividhAvAkAraH / asaMjJAyAmiti kim / triMzatam / viMzatikam / // 129 // *saMkhyADatezcAzattiSTeH kH|| 6 / 4 / 130 // zadantatyantanSTyantavArjitAyAH saMkhyAyA DatipratyayAntAca zabdAcakArAviMzaviMzatibhyAM ca Ahedarthe kaH pratyayo bhavati / iknno'pvaadH| saMkhyA, dvAbhyAM krItaM dvikam / trikam / paJcakam / bahukam / gaNakam / yAvatkam / tAvatkam / adhyardhakam / ardhapazcamakam / Dati, katibhiH krIta katikam / triMzat triMzatkam / viMzati viMzatikam / apattiSTeriti pratiSedhe prApte DatitriMzadizatInAmupAdAnam / azaciSTeriti kim / cAtvAriMzatkam / pAzcAzatkam / sAptatikam / AzItikam / nAvasikam / pASTikam // 130 // *zatAtkevalAdatasminyekau // 6 / 4 / 131 // A arhadAyo'rtho vakSyate tasminkevalAcchatazabdAt ya ika ikhetI pratyayo bhavataH kApavAdau atasmin sa cedartho (vastutaH prakRtyAdabhinno na bhavatizatena krItaM zatyam 16 pAtikam / zatamarhati zatyaH zatikaH / zataM varSANi mAnamasya zalyaH zatikaH puruSaH / kevalAditi kim / jhuttaraM zataM dizatam / tena krItaM dvizatakam / saMkhyAdethAIdaluca iti prAmoti / asasminniti kim / zataM mAnamasya zatakam stotram / zatakaM nidAnam / atra hi prakRtyartha ena zlokAdhyAyazataM pratyayAntenAbhidhIyate / anyasmistu zate bhavatyeva / zatena krItaM zATakazata zasyam zatikam // 131 ||ssaatorikH // 6 / 4 / 132 // atvantAyAH saMkhyAyA A ahaMdAdyo'rthoM vakSyate tasminnikaH patyayo vA bhavati / yASatikam / yAvatkam / sApatikam / tAvatam vidhAnasAmarthyAdikAralopo na bhavati // 132 // kArSAtyarthamiti / yathaivamAkAlikamiti nipAtana kimartham AkAlAdiphazcAyantaiyuSyamAnepi sidhyati / ucyate / nipAtanAbhAve Adhanta iti daropi vijJAyeta tatadhAkAlAdikazca bhavati Adau / ante ca gammamAne ityapi syAt / tatazca yat kRtazvidAzamA phulacitkAlAjayati tagApi pratyayaH prasajyeta ||-triNsh--aaiidrthe iti / ahaMzvAsAvayazcAahaMdarthAt AIdarya tasmin ||-sNkhyaatt-|| nanu itigrahaNa kimartha sasvAdvAreNApi matatvAt tyantadvAreNa pratiSedha spAditi na vAcyam arthavAhaNeti nyAyena te sArthakasyopAdAnAt / ucyate / pantadvAreNa paSTivarjana jJApayAte / mantrAvyutpattipakSa maNDapatipakSe va vAyasthApratiH / kiMna gyAvayAnityatvajJApanArtha datigrahaNa tena ekasaptatirityA spantadvAreNa pratiSedhaH siddha / anyathA saptatirityeva tyanto | caikasaptatiriti na syAt / bhanyutpattipakSazca kasmAnibhIyate / paSTimahaNAn / anyathA paTizabdasya tipratyayAntatvAtyantadvAreNa pratiSedhe sive asyopadAnamanarthaka syAditi bhAvArthaH ||-shtaa -||-vstut iti / vastuta iti paramAvazyA yadyapi abhipi vapuni kAMcanedavivakSA bhedo bhavatyeva tathApi na sa gRhyata ityartha. ||-prtyyaanteneti / zatakamiti kapratyayAntena / | ayamadhaH / anAsyeti SaSThapayeM pratyayo vihita iti sa eva prasSayAya / rAtaja zatarUpAta pravatyayAt apa stotaspetyevara pratyayAyAbhitra eva / gato yadeva zata tadeva stotra na khalu zatA AMAVASACRORANAVORom nearSAR Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIraMgaza0 / paNAdikad pratizcAsya vaa||6|4|133|| kApiNazabdAdAhadarthe ikaT pratyayo bhavati alaga ca kApiNazabdaraya prati ityAdezo vA bhrti| kApiNikam / kArpA- 16/pa0a0la0 paNikI / pratikam / pratikI / cakAra Adezasya pratyayasaMniyogaziSTatvArthaH / ata eva digo'pi pratyAdezo na bhavati / dvikApiNam / adhyardhakApiNam / asyeti sthAnimatipayartham / anyathA pati prasayAntaraM vijJAtheta / kAro vyarthaH // 133 ||arthaatplkraaphaat // 6 / 4 / 134 // ardhazabdapUrvAtpalakasakarSa ityevamantAnAmna Ahedarthe iphaT pratyayo bhavati / arthapalikam / arthapalikI / ardhasaMsikA artha 'zikI / akarSikam / ardhakarSikI // 134 // kaMsArdhAt // 6 // 4 / 135 // kaMsa ardha ityetAbhyAmAIdarthe ikaT pratyayo bhavati / kasikam / katikI / adhikam / adhikI / / 135 // sahasazatamAnAdaN // 6 / 4 / 136 / / sahasazatamAna ityetAbhyAmAIdarthe'N pratyayo bhaati| kekaNorapatAdaH / sahaseNa sItA sAhasaH / zavamAnena shaavmaanH| vasanAva (6 / 4 / 136 ) ityatra sahasazatamAnagrahaNamakRtvA'nacanas 'nANaH' (6-4-142 ) iti enamarthan // 136 // zUpavAn // 6 / 4 / 137 // zUpezandAdAhedarthe'N pratyayo vA bhavati / ikaNo'pavAdaH / zaurSam / zaurSikam // 137 // vasanAt // 6 / 4 / 138 // vasanazabdAdAIdarthe'j pratyayo bhavati / vasanena krIta vAsanam // 138 // viMzatikAt // 6 / 4 / 139 // viMzatikazabdAdAIdarthe' pAyo bhavati / viMzatirmAnasasya viMzatikam tena kI baiMzatikam / yogavibhAga uttarArthaH // 139 // dvigorInaH // 6 / 4 / 140 // viMzatikazabdAntAta digorAIdathe InaH pratyayo bhavati / ajo'pavAdaH // vidhAnatAmolupa na bhavati / dviviMzatikInam / triviMzatikInam / adhyayaviMzatikInam / ardhapacamavizatikInam // 140 // *anAmnyAdiH p|| 6 / 4 / 141 // dvigAH samAsAdAhedarthe utpannasya pratyayasya pillapsakRdbhavati na tu dviH anAgni na cetpatyayAntaM kasyacinnAma bhavati / dvAbhyAM kasAbhyAM dvikasyA vA krItam dvikaMsam / trikaMsam / adhyrghksm| ardhapacamakaMsamAdvizupam / trizUpam / adhyyshuurpm|ardhpnycmshupmaa adviriti kimAdvAbhyAMzUpIbhyAM kItaM dvizUrpam / ajlAdizUrpaNa krItaM dvizaupikam / anAni iti kim / paJca lohinyaH parimANamasya pAJcalohitikam / 'jAtizca Ni '-(3-2-51) ityAdinA puMbadbhAvaH / pabha kalAyAH parimANamasya pAzcakalAyikam |primaannvishepnaannii ete / ata eva 'mAnasaMvatsara-7-4-19) ityAdinA nocarapadaddhiH / lupaH pizcAt pazcabhigogIbhiH kItaH paJcagarga ityatrekaNo lapi puMvadbhAvo bhavati / saMkhyAntAt dvigolupaM necchan / dvAbhyAM paSTibhyAM krItaM dvipaassttikm| nipASTikam // 141 // nabANaH // 65 // 142 // dvigoH parasyAhaMdarthe vihitasyANaH danyApa stogasyeti ||-sh-+-keknnorpvaad iti / ' sarakArane ' iti / mulye phIte' iti anena prAzayo ||-evmrthmiti / ' navANaH' ityanenANapratyayasya vA sup / aprastu 'anAmnyAdi ' iti nitya lapa spAditya ||-anaa-||-adhyksm / adhapadhamaphasamiti / 'kasamAsa ' iti 'ardhapUrva-' iti ca saNyAvavAdvigI 'sakhyAdezva-' ityatidezAt 1) kasAdikad / ' evaM pUrvodAraraNaiyepi hirpamiHyAdo 'vizUpIhAn ' pikalpapakSe ikaN ca dvizopikamiti / 'sakhyAdeva- ' ityatrA'luca iti bhaNanAlluci satyA | zUrpAdvAn na bhavati / 'mAnasapatsara-' ityuttarapadayAdiH ||-bhaavo bhavatIti / / kyamAni-' ityanena pubhAve kRte 'yajana ' iti yajo lup-||-nvaa-|| Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pillapa vA bhavati na tu diH| dvisahasram / dvisAptam / adhyayasahasam / apardhasAilam / ardhapaSTarAdattam / ardhAtAhatam / vizvamAnam / dizAmAnam / 13 adhyardhazatamAnam / adhyardhazAtamAnam / ardhapaSTazatamAnam / arthapaSTazAtamAnam / aNa iti kig / dvau droNI pavati dvidrogaH / adhyadroNaH / pUNa nityameva lup / // 142 // suvarNakArSApaNAt // 6 / 4 / 143 // suvarNAntAtkApiNAntAca digoH parayAIdarthe nihitamya pratyayasya nA lup bhavati na tu dviH / dvAbhyAM suba NAbhyAM krItaM dvisuvarNam / dvisauvarNikam / adhyarthasuvarNam / adhyardhasauvarNikam / vikApaNam / vikApApaNikam / dvipati / dvimatikam / avyardhakApiNam / 1. adhyardhakApApaNikam / adhyardhapatikam // 143 // dvitriyahoniSkAvistAt // 6 // 4 / 144 // dvitribahu isatemaH paro yI nikaviravazabdau tadantAt 1 dvigorAIdarthe utpannasya prayayasya lup vA bhavati na tu dviH| dviniSkam / dvinaiSkikam / niniSkam / trinekikam / bahuniSkam / bahunaiphikas / dvibistam / dvivastikam / trivistam / traiaustikam / bahuvistam / bahudaistikam // 144 // shtaayH|| 6 // 4 // 145 // mAvAntAt dvigorAhedarthe yaH pratyayo vA bhavati / || pakSe saMkhyAlakSaNaH kaH tasya lup bhavati / asya tu vidhAnasAmAnna bhavati / dvAbhyAM zatAbhyAM krIvam dvizatyam / dvitam / abhyardhazatyam / adhpardhazatam / ardhapaSThazatyam / arthapaSThazatam // 145 // zANAt // 6 / 4 / 146 // zANAndAdigorAIdarye yaH pratyayo vA yati / pakSe ikaN / tasya lup / asya tu na bhavati vidhAnasAmarthyAt / paJcazANam / paJcazANyam / adhyadhaMzANyam / avyazANa / ardhapakSamazANyam / ardhpnycmshaann| yogavibhAga uttarArthaH // 146 // divyAderyANa yA // 6 / 4 / 147 // dvitri ityetatpUrvo yaH zApazabdastadantAdvigorAIdarthe yaan ityetau pratyayau vA bhavataH / vAgrahaNamunaratra vAnivRttyartham / dvAbhyAM zANAbhyAM krItaM dvizANyam / vaizANam / pakSe ikaNa tasya lup / dvizANam / evaM nizANyam / vaizANam / trizANam / evaM ca trairUpyaM bhavati // 147 // pnnpaadnaapaayH|| 6 / 4 / 148 // paNapAdamApa ityevamantAdvigorAIdarthe yaH pratyayo bhavati / vidhAnasAmarthyAnna lup / dvAbhyAM paNAbhyAM krItaM dvipaNyam / tripaNyam / adhvardhapaNyam / ardhapaSTapaNyam / dvipAyas / tripAcam / adhyardhapAdyam / gApapaNakhAlcaryAlAdaH parigANaM gRhyate na mANyagam / / tena 'himahatikApiye pad' (3-2-96) iti padbhAvo na bhavati tatra prANyaGgasyaiva grahaNAt / yahA pAdasaMbandhI yakArastatra gRhyate ayaM tu dvigusaMvandhIti na bhavati / vimASyam / trimASyam / adhyardhamAghyam // 148 // vArIkAkaNIbhyaH kac // 6 / 4 / 149 // khArIkAkaNI ityevamantAva dvigorbahuvacanAkebalAbhyAM ca khArIkokaNIbhyAmAhedarthe kac pratyayo bhavati vidhAnasAmarthyAca na lup | dvAbhyAM khArIbhyAM kI vikhArIkam / trikhArIkam / adhyadhakhArIkam / ardhatRtIyakhArIkam / evaM dvikAkaNIkam / trikAkaNIkam / adhyardhakAkaNIkara / ardhatRtIyakAkaNIkam / kevalAbhyAm, khArIkam / kAkaNIkam / cakAro 'na kaci / (2-4-104) iti pratiSedhArthaH // 149 // khUlyaiH krIte // 6 / 4 / 15. // mUlyavAcino nirdezAdeva -dvizAtamAnamiti / dvAbhyA zatamAnAbhyA gIta 'sahasatamAnAdaNu' sarveSvatra prakaraNe 'mAnasayatsara-' ityuttarapadavRddhi ||-dvivyaadeonnyaa|| dvivyAderaNaveti kriyatA dvibhyAdirya zANazabdastadantAdanenANa zANAdveti yaH vikarapapakSe cekaNiti rupanaya sidhyati / ucyate / tarakoNDityanyAyena yapratyayasya vAdhA Azaseva / yAsyayAdhako 'vA bhavati tacityartha yagrahaNam // muulyai-|| mUlyairita bahuvacana Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BOBeerera himaza0 ||tRtIyAntAva krIte'rthe yathAvihitamikaNAdayaH pratyayA bhavanti / prasthena krItaM mAsthikam / satayA sAptatikam / AzItikam / naiSkikam / / pa0a0la. // 57 // pANikam / pAdikam / triMzakam / vizakam / dvikam / trikam / zatyam / zatikam / mUlyairiti kim / devadattena krItam / pANinA krItam / vRttau saMkhyAvizeSAnavagamAt dvivacanabahuvacanAntAna bhavati / prasthAbhyAM prasthaircA kItamiti / yatra tu saMkhyAvizeSAvagame pramANamasti tatra bhavatyeva / dvAbhyA krItaM dvikam / trikam / dvAbhyAM prasthAbhyAM krItaM dvipastham / trimastham / yathA muraiH krItaM maudrikam / mASikam / na chekena mudrena bhASeNa vA krayaH saMbhavati // 150 // tasya vApe // 6 / 4 / 151 / / tasyeti SaSThacantAdvApe'rthe yathAvidhi ikaNAdayo bhavanti / upyate'sminniti vApaH kSetram / prasthasya vApaH pAsthikam / drauNikam / maudrikam / zalyam / zatikam / khArIkam // 152 // vAtapittazleSmasaMnipAtAcchamanakopane // 6 / 4 / 152 // vAtAdibhyastasyeti SaSThyantebhyaH zamane kopane cArthe yathAvihitamikaNa pratyayo bhavati / zAmyati yena tacchamanas / kupyati yena tatkopanam / vAtasya zamanaM kopanaM vA vAvikam paittikm| zlaiSmikamAsAnipAtikama / pathyamapathyaM ca dravyAyevamabhidhIyate prakaraNAtu vizeSagatiH // 152 // hetau saMyogotpAte // 6 // 4 // // 153 // tasyeti SaSThayantA tAvatheM yathAvihitaM pratyayo bhavati yo'sau hetuH sa cet saMyoga utpAto vA bhvti|hetunimittm / saMyogaH saMbandhaH / pANinAM zubhAzubhasUcako mahAbhUtapariNAma utpAtaH / zatasya heturIzvarasaMyogaH zatyaH zatikaH / sAhasaH / utpAta, saumagrahaNasya heturutpAtaH somanahaNiko bhUmikampaH / sAMgrAmikamindradhanuH / saubhikSikaH pariveSaH / zatasya heturdakSiNAkSispandanam zatyaM zatikam / sAhasram / saMyogotpAta iti kim / zatasya hetuzcaitraH // 153 // putrAyeyau // 6 / 4 / 154 // putrazabdAtasyeti SaSThyantAdetAvarthe ya Iya ityeto pratyayau bhavataH sa ceddhetuH saMyoga utpAto vA bhavati / putrasya hetuH saMyoga utpAto vA putryaH putrIyaH // 154 // disvrbrhmvrcsaayo'sNkhyaaprimaannaashcaadeH||6|| 4 / 155 // saMkhyAparimANAcAdivarjitAdvisvarAnnAnno brahmavarcasazabdAca tasyeti SaSThyantAdevAvarthe ya. pratyayo bhavati sa ceddhetuH saMyoga utpAto vA bhavati / ikaNAdInAmapavAdaH / dhanasya hetuH saMyoga utpAto vA dhanyaH / yazasyaH / AyuSyaH / vAtyA vidyut / brahmavarcasasya hetuH saMyoga utpAto vA brahmavarcasyaH / kathaM gorhetuH saMyoga utpAto vA gvyH| dvisvarAbhAvAta goH svare ya.' (6-1-27) iti bhaviSyati / dvisvareti kim / vijayasya hetu saMyoga utpAto vA vaijayikaH / AbhyudayikaH / brahmavarcasagrahaNamadvisvarArtham / asaMkhyAparimANAzcAderiti kim / saMkhyA, pazcAnAM hetuH saMyoga utpAto vA paJcakaH / saptakaH / parimANa, prAsthikaH / khArIkaH / 'urdhvamAnaM kilonmAnaM parimANaM tu sarvataH / AyAmastu pramANaM syAtsaMkhyA vAhyA tu sarvataH / iti saMkhyAparimANayorvizeSaH / azvAdi, AcikaH / gANikaH / vAsukaH / azva gaNa vasu vastra UoM umA bhaGgA varSA nirdezo lAghavArtha / svarUpagrahaNamyudAsArthazca ||-snnyaavishessaa'nvgmaaditi / pratyaye sati na jJAyate vRttisvicanena bahuvacanena vA kRtetyekavacanAntAdave pratyaya ityarthaH ||-bisv ||-uurdhvmaanmiti || ira satyAgrahaNa kimartha parimANamahagenaiva sarUpA gRhyate / sakhyA hi parimANa bhavati / parimIyate parisyite iyattAvadhAryate yena tAdi parimANa sarUpayApi pepattAvadhAryata ityAha-saMkhyeti Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azman / ityavAdiH // 155 // pRthivI sarvabhUmerIzajJAtayozvAJ // 6 / 4 / 156 // pRthivI sarvabhUmizabdAbhyAM paSThayantAbhyAmIzajJAtayostasya hetussaMyoga utpAta ityasmin viSaye cAn pratyayo bhavati / IzaH svaamii| pRthivyA IzaH pArthivaH / sarvabhUmeH sArvabhaumaH / srvbhuumernushtikaaditvaadubhypdddhiH| pRthivyA jJAtaH pArthivaH / kartari paSThI saMvandhavivakSAyAM vA / evaM sArvabhaumaH / pRthivyA hetuH saMyoga utpAto vA pArthivaH / sArvabhaumaH / IzajJAtayoriti dvivacanaM hetuvizepaNatvazakSA vyavacchedArtham // 156 // lokasarvalokAjjJAte // 6 / 4 / 157 // lokasarvalokazabdAbhyAM tasyeti payantAbhyAM jJAte'rthe yathAvihitamikaN pratyayo bhavati / lokasya jJAto laukikaH / sArvalaukikaH / sarvalokazabdasyAnuzatikAditvAdabhayapadaddhiH // 17 // tadatrAsmai vA vRddhathAyalAmopadAzulka deyam // 6 / 4 / 158 // taditi prathamAntAdatreti saptamyarthe asmai iti caturthyartha vA yathAvihitaM pratyayo bhavati yatvalAthamAntaM taccedvaddhirAyo lAbha upadA zurakaM vA deyaM bhavati / adhamarNenottamaya grahItadhanAtirikta deyaM vRddhiHgrAmAdiSu khAmigrAhyo bhAga AyaH / paTAdInAmupAdAnaM mUlyotirikta prAptaM dravyaM lAbhaH / upadA utkocaH / lazca utkoTa iti yAvat / vaNijAM rakSAnivezo rAjabhAgaH zulkam / paJcAsmin zate vRddhiH paJcakaM zatam / paJcAriman grAme AyaH paJcako grAmaH / paJcAsmin paTe lAbhaH pazcakaH paTaH / paJcAsmin vyavahAre upadA paJcako vyavahAraH / paJcAsmin zate SzulkaM paJcakaM zatam / evaM zatamasmin vRddhirAyo lAbha upadA zulkaM vA deyam zasaM zatikam / sAhasram / prAsthikam / drauNikam / asmai, paJcAsmai devadattAya vRddhirAyo lAbha upadA zulkaM vA deyam paJcako devadattaH / zatyaH / zatikaH / sAhasraH / prAsthikaH / drauNikaH / vRddhyAdigrahaNaM kim||pnyc mUlyamasminnasmai vA dIyate 13 // 158 // pUraNA dikH||6|4|159 // pUraNapratyayAntAdardhazabdAca taditi prathamAntAdasminnas vA dIyata iyarthayorikaH pratyayo bhavati yattatpathamAntaM vRddhyAdi cettadbhavati / ikaNikaTorapavAdaH / dvitIyamasminnasmai vA vRddhirAyo lAbha upadA zulkaM vA deyam dvitIyikaH / tRtIyikaH / paJcamikaH / paSThikaH / ardha, adhikaH / adhikA strI / ardhazabdo rUpakArthe rUDhaH // 159 // bhAgAyekau // 6 / 4 / 160 // bhAgazabdAttadasminnasmai vA vRddhyAdInAmanyatamaM deyamiti vipaye ya ika ityetau pratyayau bhavataH / ikaNo'pavAdau / bhAgo'sminnasmai vA vRddhyAdInAmanyatamaM deyaM bhAgyaH / bhAgikA bhAgikA strI / bhAgazabdo'pi rUpakArdhasya vAcakaH / / 160 // taM pacati droNAdvAj // 6 / 4 / 161 // tamiti dvitIyAntAvoNazabdAtpacatyarthe ac mayayo vA bhavati / pakSe ikaN / droNaM pacati / drauNaH / drauNikaH / drauNI droNikI sthAlI gRhiNI vA / dvau droNau pacati dvidroNI / 'anAmnyadviH plup (6-4-141 ) iti abhikaNo.e // 161 / / -saMbhavadvaharatozca // 6 / 4 / 162 // tamiti dvitIyAntAnnAnnaH pacati saMbhavadavaharatozvArthayoryathAvihitamikaNAdayo bhavanti / tatrAdheyasya pramANAnatirekeNa ||-pRthiviisrvbhuume-||-vyvcchedaarthmiti / hetuvizepaNatve hi rAyoga utpAta Iza jJAtetyarthacatuSTaya vijJAyata tatazca sa cedatu sayoga utpAta Izo jJAtA thA bhavatItyarthaH syaat||puur-||-iknnikttoriti / puraNapratyayAntebhya. pUNeSaNa / arddhAttu ' kasArdhAt ' itIkaT ||-sbh---||-akrmk iti / yathA prasthona sabhavati mAti nAtiricyata iti akarmaka / VERNMMANAVARANAS MONDA Swaroo - -- CONDORE - -- ----- Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacati saMbhavatyavaharati vA prAsthikaH kaTAhara vAdaviharato samudyayArthaH / tenottarajApatyo vA bhavati / pakSe ikaN / / pa0a0la0 Trai 164 // pAtrAcitAkA nAnayovidhAnasAmarthyAt / dve pAtrapAta ana bhavati avistAyA zrIhemaza061 dhAraNa saMbhavaH / atirekeNAbahAraH / prasthaM pacati saMbhavatyavaharati vA pAsthikaH kaTAhaH / prAsthikI sthAlI / evaM khArIkaH / kaur3AvakaH / saMbhavatiH akarmakaH sakarmakazca saMbhavati / tatra sakarbhaka iha grAhyaH / saMbhavatyavagRhAtItyarthaH / cakAraH pacatA saMbhavadavaharatoH samuccayArthaH / tenottaravArthatrayasyApyanuvRttiH // 12 // pAtrAcitADhakAdIno vA // 6 / 4 / 163 // pAtra Acita ADhaka ityetebhyo dvitIyAntebhyaH pacatsaMbhavadavaharatsvartheSu InaH pratyayo vA bhavati / pakSe ikaN / pAtraM pacati saMbhavatyavaharati yA pAtrINaH pAtrikA pAtrINA / pAtrikI sthAlI / AcitInA / AcitikI / ADhakInA / AdakikI / pAtrAdayaH parimANazabdAH // 163 // digorInekaTau vA // 6 / 4 / 164 // pAbAcitADhakAntAt dvigodvitIyAntAtpacadAdiSu viSvartheSu ina ikaT ityeto pratyayau vA bhavataH / pakSe ikaN / tasya ca 'anAmnyadiH plup' (6-4-141 ) iti lup nAnayovidhAnasAmarthyAt / dve pAtre pacati saMbhavatyavaharati vA dvipAtrINaH / dvipAtrikaH / dvipAtraH / dvipAtrINA / dvipAtrikI / dvipAtrI / yAcitInA / yAcitikA / bAcitA / AcivAntAt chIna bhavati avistAcita11 kambalyAdiAte pratiSedhAt / vyADhakInA / bADhakikI / vyaaddhkii| TakAro jhyarthaH // 164 // kulijAdA lup ca // 6 / 4 / 165 / kulijAntAdrigodvitIyA11 tAtpacadAdiSu viSvartheSu Ina ikaT ityetau pratyayau vA bhavataH / pakSe ikaN / tasya ca lup vA bhavati / tena cAtUrUpyaM saMpadyate / ve kulije pacati saMbhavatyavaharati vA vikulinInA dvikalijikI / pakSe vikuli gI / dvaikulijikI / lupi 'parimANa'-(2-3-23) ityAdinA DIH / anye tu luvikalpaM na manyante / tangate trairUpyameva // 165 // vNshaaderbhaaraaddhrbhdaavhtsu||6|4|166||vNshaadibhyH paro yo bhArazabdastadantAd dvitIyAntAnAmnI harati vahati Avahati cArthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / vaMzabhAraM harati vahAMta Avahati dA bAMzabhArikaH / kauTabhArikaH / vaMzAderiti kim / bhAraM vahati / bhArAditi kim / vaMzaM harati / aparo'rthaH / bhArabhUtebhyo vaMzAdibhyo dvitIyAntebhyo iradAdipartheSu yathAvihitaM pratyayo bhavati / bhArabhUtAn vaMzAn harati vadati Avahati vA vAMzikaH / kauTikaH / vAlvajikaH / bhArAditi kim / eka vaMza harati / iratirdezAntarapApaNe caurye vA / bahatirukSipya dhAraNe / AvahatirupAdAne / vaMza kuTa kuTaja balbaja mUla sthUNA akSa asman ikSu khadyA zlakSNa / iti vaMzAdiH // bahuvacanamarthanayamUcanArtham // 166 // vyavalAtkekam // 6 // 4 / 167 / / dravyavasna ityetAbhyAM dvitIyAntAbhyAM harati bahati thAhAta cArthe yathAsaMkhyaM ka ika ityeto pratyayo bhavataH / dravyaM harati vahati Arahati vA drvykH| evaM bAlakaH // 167 / sosya bhRtivaralAMzam // 6 / 4 / 168 // sa iti prathamAnvAdasyeti SaSThacarthe yathAvihitamikaNAdayo bhavanti / yattatpathamAntaM tacceddhativanamaMzo vA bhavati / bhRtivetanam / vasno niyaprasthamaya sabhavatyavagRhNAti na nirvamati nAtirecayatIti sakarmaka ||-smuccyaarth iti / na tvAkarSaNArtha / tena cAnukRSTamityasyApravRtti ||-dvigo-|| nanviha InagrahaNa kimartham Ino veti prakRta tatra lAghavAt dvigorikaTca veti vaktavyam / eva ca dvigorikaTa cakArAdInazca vA bhavatIti vijJAyate / atrocyate / iha cazabdena Ine samuccIyamAne ' kulijAdvA' ityuttarasUne ikaDeva vijJAyeta na tvIna ityuttarArthamInagrahaNam ||-kuli-||-tsy ceti / tasyekaNo lupyA bhavatItyarthaH / na cenekaTorapi vikalpena vidhAnAttapo. yadi hi luvaSTiA syAttadA nitya vidhyAn / na / {"-kuli-tasya cAsada jArAdInaca vA bhavatIti vijJAyate / atrocyatA mAvasyApravRtti |-dvigo: nanviha InagrahaNa ki // 58 // Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ N VIE | takAlakrayamUlyam / aMzo bhaagH| paJcAsya bhRtiH paJcakaH karmakaraH / paJcAsya vastraM paJcakaH paTaH / paJcAsyAMzAH paJcakaM nagaram / evaM saptakaH / aSTakaH / zatyaH zatikaH / saahsH| praasthikH||168|| mAnam // 6 / 4 / 169 // so'syati vartate / sa iti prathamAntAdasyeti SaSThyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati yattatprathamAntaM tatcenmAnaM bhavati / mIyate yena tanmAnam / prastho mAnamasya prAsthiko raashiH| draunnikH| khArIkaH khArIzatikaH / khaariishsrikH| varSazataM mAnamasya vArpazatiko devdttHvaarpshkhikH| paJca lohitAni paJca lohinyo vA mAnamasya pAzcalohitikam / pAJcakalAyikam / anayoH saMjJAzabdatvAt 'anAmnyadviH plup (6-4-141) iti lupna bhavati / atha mAso mAnamasya va mAnamasyetyAdau kasmAtsatyayo na bhvti| na kAlo mAnagrahaNena gRhyate 'mAnasaMvatsarasya-' (7-4-19) ityAdau mAnagrahaNe satyapi saMvatsaragrahaNAt // 169 // jIvitasya san // 6 // 4 / 170 // jIvitasya yanmAnaM tataH prathamAntAdasyeti payarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati sa ca san taraya anAmnyadiH plup / (6-4-241) iti lup prAptA na bhavatItyarthaH / pATarjIvitamAnamasya pATikaH / sAptatikaH / vArpazatikaH / vApasahasrikaH / he paTI jIvitamAnamasya dvipASTikaH / viSASTikA / dvisAptatikaH / trisAptatikaH / dvivArpazatikaH / trivaarpshtikH| dvivArpasahasrikaH / trivArpasahasrikaH / kathaM punaH paSTacAdayo jIvitamAnaM bhavanti / / vRttau varSazabdalopAt / yathA zatAyurvaM puruSa iti / evaM tarhi mAnamityanenaiva siddhe kimarthamidam / naivam / prAsthika ityAdau brIhyAdaya eva meyAH ta eva ca pratyayArthaH / ana tu jIvitaM meyaM purupastu pratyayArtha ityetadartha lubabhAvArtha ca // 17 // *saMkhyAyAH sNghsuutrpaatthe||6|| 4 // 171 // saMkhyAvAcinaH prathamAntAdastha mAnamityarthe yathAvihitaM prayayo bhavati yattadasyeti nirdiSTaM tacetsaMghaH sUtraM pATo vA bhavati / saMghaH prANinAM samUhaH / sUtraM zAstragranthaH / pATho'dhItiradhyayanam / paJca gAyo pAnamasya paJcakaH saMghaH / saptakaH / aSTAvadhyAyA mAnamasyASTakaM pANinIyaM sUtram / dazakaM vaiyAghrapadIyam / zatakaM nidAnam / aSTau rUpANi vArA mAnamasyASTakaH paattho'dhiitH| saMghasUtrapATha iti kim / paJca varNA mAnamasya paJcatayaM padam / padaM na saMgho na sUtraM na pATha iti ko na bhavAte / api tu tayaDeva / evaM catuSTayI zabdAnAM pravRttiH / pazcAdInAM saMkhyeyAnAmavayavatayA saMghAdermAnatvAnmAna-1 mityananaiva sidhyati paratvAttu tayaTa pAmoti taddhAdhanArtha vacanam / *na cAtiprasaGgaH / abhedarUpApanne saMghAdau tayAyaTovadhikamidam / bhedarUpApanne tu tayaDeva / catuSTaye brAhmaNakSatriyavid shudraaH| dvaye devmnussyaaH| syAvAdAzrayaNAcAra bhedAbhedayoH saMbhava iti ||171||naani||6|4|172|| saMkhyAvAcinastadasya mAnamityarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati nAnni samudAyazcennAma bhavati / paJceti saMkhyA mAnamepAM paJcakAH zakunayaH / trikAH zAlaGkAyanAH / saptakA brhmkssaaH| aSTakA raajrssyH| vAcyaM vidhAnAdeva lup na bhaviSyatIti / lupopi vikalpavidhAnena pakSe caritArthatvAt ||-maanm ||-n kAla iti / mIyate yenAnayA vyutpatyA kAlasyApi grahaNa prApnoti ||-jiivi-||kthmiti / dinAdInAmapi katha pAThayAdirna labhyata ityAha-vRttau varSeti / yathA zata varpANyAyuryasyAsau zatAyurityatra samAsavRttau gatArthatvAt varSazabdalopa ||-ptdrthmiti / | pUrvasUtre meya. pratyazartho'tra tu mAnavAcinI prakRti jIviSa meya pratyayArthastu meyavAnityarthaH ||-skhyaayaa- ||-n cAtiprasaGga iti / sadhe vAcye ka eveti Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIma // 59 // | yogavibhAgakaraNAt saMjJAyAM paJcaiva paJcakAH traya eva trikA iti svArthe eva vA pratyayo bhavati // 172 // viMzatyAdayaH || 6 / 4 / 173 // viMzatyAdayaH zabdA nAmni viSaye tadasya mAnamityarthe sAdhavo bhavanti / dvedezadarye vibhAvaH zatizva pratyayaH / dvau dazatau mAnamapAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya viMzatiH / khabhAvaH zacca pratyayaH / trayo dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya trizat / caturacatvAriMbhAvaH zacca pratyayaH / catvAro dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya catvAriMzat / paJcana AtvaM cApaJca dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya paJcAzat / papastiH papca / pad dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya paSTiH / sptnstiH| sapta dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya saptati / aSTanozI ca / aSTau dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya | azItiH / nvnstiH| nava dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya nvtiH| dazanaH zabhAvastazca pratyayaH / daza dazato mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya zatam / daza zatAni mAnameSAM saMkhyeyAnAmasya vA saMkhyAnasya sahasam / evaM daza sahasrANyayutam / yazAyutAni niyutm| daza niyutAni prayutam / daza pryutaanyrbudm| | dazArbudAni nyarbudam / bahuvacanAlakSa koTikharvanikharvAdayo bhavanti / paJca pAdA mAnamasyAH paGkti chandaH / pipIlikApaGktirityAdau tu paNa vistAre ityasmAt ktyantAdbhavati / yadatra lakSaNenAnutpannaM tatsarvaM nipAtanAtsiddham // liGgasaMkhyAniyamazca viMzatyAdyA zatAditi siddhaH // 173 // zaM catvAriMzam // 6 / 4 / 174 // triMzacatvArizadityetAbhyAM tadasya mAnamityarthe DaN nipAtyate pratyayAntaM cetkasyacinnAma bhavati / trizadadhyAyA mAnameSAM zAni cAtvAriMzAni kAnicit brAhmaNAnyevamucyante // 174 // paJcadazadvarge vA // 6 // 4 / 175 // paJcadazAdityetau zabdau tadasya mAnamityetasmin viSaye varge'bhidheye DatpratyayAntau nipAtyete vA / pakSe ko bhavati / paJca mAnamasya vargasya paJcadvargaH / paJcako vargaH / dshdvrgH| dazako vargaH // 175 // stome DaT // 6 // 4 / 176 // saMkhyAvAcinaH prathamAntAttadasya mAnamityasmin viSaye stome'bhidheye DaT pratyayo bhavati / RgAdInAM samUhaH stomaH / paJcadaza Rco mAnamasya paJcadazaH stomaH / viMzaH / paJcaviMzaH / triMzaH / paJcadazI paGktiH / DakAro'ntyasvarAdilopArthaH / TakAro GaGgharthaH // 176 // tamarhati // 6 / 4 / 177 // tamiti dvitIyAntAdadarthe yathAvidhi pratyayo bhavati / zvetacchannamarhati vaitacchatrikaH / vaiSikaH / vAkhikaH / vAkhayugikaH / abhipecanikaH / vAlIvardikaH / cAmArikaH / zatyaH zatikaH / sAhasaH / bhojanamaIti pAnamarhatItyAdAvanabhidhAnAnna bhavati // 177 // daNDAdeH ||6|4 | 178|| daNDAdibhyo dvitIyAntebhyo'rhatyarthe yaH pratyayo bhavati iko|pavAdaH / daNDamarhati daNDyaH / musalyaH / daNDa musala medhA vadha madhuparka artha megha (tha) udaka ibha kazA yug| iti daNDAdiH || 178 // yajJAdiyaH || 6 |4| 179 // yajJazabdAdvitIyAntAdatyarthe iyaH pratyayo bhavati / yajJamarhati yajJiyo dezaH / yajJiyo yjmaanH| yajJo nAga kiyAsamudAyaH kazcit tadabhivyaGgyaM vApUrvam ityAhuH // 179 // pAtrAttau // 6 // 4 // 180 // pAtrazabdAdvitIyAntAdaItyarthe tau ya iya ityetau pratyayau bhavataH / pAtramarhati pAtrayaH / pAtriyaH // 180 // dakSiNA1 daza varvANi nikharvam prayutAni | // - - viMza - - // -- - bahuvacanAditi / dazAyutAni lakSa daza koTi dazAvajAni kharvvam 1 tongyeongi // 59 // " Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ III kaDaGgarasthAlIvilAdIyayau // 6 // 4 // 181 // dakSiNAkaDaGgara rathAlIvila ityetebhyo dvitIyAntebhyo'rhatyarthe iya ya ityetI pratyayau bhavataH / dakSiNAmahati dakSiNIyo dakSiNyo guruH / kaDaGgarIyo kaDaGgayoM gauH / kaDaGgaraM mApAdikASTham / sthAlIvilIyAH sthAlIvilyAstaNDulAH pAkAhA ityrthH|| 181 // chedAdernityam // 6 / 4 / 282 // nityamityahatItyasya vizeSaNam / chedAdibhyo dvitIyAntebhyo nityamahatyarthe yathAvihitaM pratyayo bhavati / chedaM nityamahati chaidikaH / bhaidikaH / cheda bheda droha doha narta gonata karSa vikarSa prakarSa vibhakarSa prayoga viSayoga saMprayoga prekSaNa saMprazna viprazna / iti chedAdiH // 182 // virAgAdirajazca // 6 / 4 / 183 // virAgazabdAdvitIyAntAnityamahatyarthe yathAvidhi pratyayaH tatsaMniyoge ca virAgazabdasya viraGgAdezo bhavati / nityaM virAgamarhati vairazikaH // 183 // zIrSacchedAdyo vA // 6 / 4 / 184 // zIrpacchedAdvitIyAntAnnityamahatyarthe yaH pratyayo vA bhavati / pakSe ikaN / zIrpacchedaM nityamarhati zIrpacchedyaH cauraH / zerpacchedikaH // 184 // zAlInakaupInAtvijInam // 6 / 4 / 185 // zAlIna kaupIna AtvijIna ityete zabdAstamahatyarthe InapratyayAntA nipAtyante / nityamiti nivRttam / nipAtanasyeSTaviSayatvAt / zAlIna iti zAlApravezanazabdAdInaJ uttarapadasya ca luk / zAlAmavezanamarhati zAlInaH / akArasya vRddhinimittatvAtpuMvadbhAvo na bhavati / zAlInAbhAryaH / zAlInazabdo'dhRSTaparyAyaH / kaupIna iti kUpapravezAnamarhati kaupiinH| kaupInazabdaH pApakarmaNi gopanIyapAyUpasthe tadAvaraNe ca cIvarakhaNDe vrtte|aavijiin iti RtvijzabdAta RtvidharmazabdAdvA Inaj pratyayaH karmazabdalopazca nipAtyate / RtvijamahatyAtvijIno yajamAnaH / RtvikarmAhati AtvijInaH Rvigeva // 185 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM liDahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRhadvRttau SaSTharayAdhyAyasya caturthaH paadH||6||4|| bhUmi kAsagavi spagomayarasairAsiJca ratnAkarA muktA| svastikamAtanudhvamuDupa tvaM puurnnkumbhiibhv||dhRtvaa kalpatarodalAni saralaigviAraNAstoraNAnyAdhattasvakarairvijitya jagatIM nanveti siddhaadhipH||1|| -zAlI-||-gopanIyeti / upasthadhabdena sarvavastUnAM madhyabhAgo'bhidhIyate iti gugapratipatyartha gopanIyagrahaNam // ityAcArya0 paSThasyAdhyAyasya caturtha. pAdaH // Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ comesesewwwwwwwwwwwweseawara // SaSTho'dhyAyaH samAptaH // RANCIEOMARRESS .......... ................. .. .......... ........ e-sawareneoe a erocreer Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||ath sptmo'dhyaayH|| Sea rtResecretree bhyH||7||11|| adhikAro'yam / yadita UrdhvamanukramiSyApo yAvata prakRtisAmAnyaviSayamanupAtaprakRtivizeSa pratpayAntaramIyo'dhikariSyate tAvat tatra ya ityetadapavAdaviparya parihatyAdhikRtaM veditavyam // 1 // vahati rathayugaprAsaGgAt // 7 // 1 // 2 // tamityanuvartate / tamiti dvitIyAntebhyo stha. yugapAsaGga ityetebhyo vahatyarthe yaH pratyayo bhavati / rathaM vahati rathyaH dvau rathI vahAta dvirthyH| yugaM vahati yugyaH / ihAnabhidhAnAnna bhavati / kAlasaMjJakaM yugaM vahati rAjA, yugaM vahati manuSyaH / 'kupyabhidya'-(5-1-39) ityAdinipAtanAdeva yugya iti siddha idamarthavivakSAyAmaNvAdhanArtha yugagrahaNam / yo hi yugaM vahati sa yugasya saMvandhI bhavati / prasajyate iti praasnH| yatkASThaM vatsAnAM damanakAle skandha Asajyate / tat vahati yaH sa praasjyH| yattvanyat yatprasaGgAdAgataM prAsaGgamiti tahati na bhavatyanabhidhAnAt / nanu yo rathaM vahati sa rathasya voDhA bhavati / tatra 'rathAtsAdeva bodane 'yaH'-(6-3-275) iseva siddham tatki rathasya grahaNena / sasam / alubartha tu tasya grahaNaM, tena hiM ye vidhIyamAne 'dvigoranapatye yasvarAderlubadviH'-(6-1-24) iti lupA bhavitavyam / yo rathayorvoDhA dvirathaH / *anena tu vidhIyamAne na bhavati apAgUjitIyatvAt / evaM ca dvigau rUpayaM saMpannaM bhavati ||2||dhuro yaiyaNa // 7 // 1 // 3 // dhur ityetasmAt dvitIyAntAt vahatyarthe ya eyaN ityetau pratyayau bhavataH / dhuraM vaiti dhuryaH dhaureyaH / eyaNa vetyakRtvA yagrahaNamidamarthavivakSAyAM vahayarthe'NvAdhanArtham / yo hi yadahati sa tasya saMvandhI / kazcit tu yaDeyakagAvapIcchati tanmate dhuryaH / khiyAM TittvAn kI dhurI / dhaureyakaH // 3 // vAmAdyAderInaH // 7 // 1 // 4 // vAma AdiryeSAM te vAmAdayaH / tatpUrvAt dhur ityetadantAva dvitIyAntAdvahatyarthe InaH pratyayo bhavati / vAmA pUrvAmadhurA / samAsAntAdAp / vAmadhurAM vahati vAmadhurINaH / evaM sarvadhurINaH / uttaradhurINaH / dakSiNadhurINaH / vAmAdayaH pryoggmyaaH| sarvadhurya ityatra yapratyayo'pIti kazcit // dhurINa iti kevalAdapIna itynyH||4|| azcaikAdeH / / 7 / / 6 // ekazabdAdedhur ityetadantAdvitIyAntAhityarthe aH prayayo bhavati cakArAdInazca / ekA ekasya vA dhUrekadhurA / ekA dhUrasminnekadhuram / tAM tadvA vahati ekdhurH| ekadhurINaH // 5 // halasIrAdikam // 7 // 1 // 6 // halasIra ityetAbhyAM dvitIyAntAbhyAM vahatyarthe ikaN pratyayo bhavati / halaM vahati hAlikaH / sari -yH|-prkRtisaamaanyeti / prakRtisAmAnya viSayo yasya ata evAnupAta prakRtivizepo yA taspratyayAntaramIyalakSaNamityarthaH // vaha-||-yugaM vahati manuSya iti / akAlasanakepi yuge manuSye vodari na bhavatItyartha ||-anen viti / namvatra grahaNavatA nAmneti nyAyAdeva tadantasya yo na bhaviSyati tatkathamucyate bhaluvarthamiti / ucyate / etadeva sUtrakaraNa jJApayati yattadantAdapi bhavati / yaamaa-||-dhur ityetadantAditi / nanu ca vAmadhurAdisamudAya samAsAntAdApi kRte puranto na bhavati tatra katha dhurantAducyamAnaH wand Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIyazaza kaH // zakaTAdaNa // 7 / 117 // zakaTazabdAdvitIyAntAvahatyarthe'N pratyayo bhavati / zakaTaM vahati zAkaTo gauH| nanu ca 'tasyedama' (6-3-159) iti zakaTAdaN sa0a0bha0 19) ilasIrAdikaNa (6-3-160) iti halasIrAbhyAm ikaN ca siddha eva / yo hi yadvahati sa tasya saMbandhI bhavati / satyam / rathavadeva tdntaarthmupaadaanm| tenAtrApi digo dvairUpyaM bhavati / dvayoH zakaTayoIlayoH sIrayo boDhA dvizakaTaH / dihlH| dvisiirH| ve zakaTe hale sIre vA vahati dvaiza kaTaH / dehlikH| dvaisIrikaH / anye | tu zakaTahalasIrebhya idamarthavivakSAyAM pratyayamicchanti na bahatyarthe tanmate dvizakaTa ityeva bhavati / halasIrAbhyAM tu tadantavidhi necchantyeva // 7 // vidhyatyananyena // 7 // 18 // tamiti vartate / tamiti dvitIyAntAdvidhyatyarthe yaH pratyayo bhavati / sa cedvidhyannAtmano'nyena karaNena na vidhyati / pAdau vidhyanti padyAH zarkarAH / arU vidhyanti UravyAH kaNTakAH / uro vidhyanti urasyA vAtAH / ananyeneti kim / cauraM vidhyati caitrH| atra hi caitrazcaura vidhyan dhanuSA pApANena vA vidhyati / zarkarAdayastu na karaNena vidhyanti / yaca mukhataiSNyAdi karaNam tattepAmAtmano nAnyat / yadyevaM pAdau vidhyanti zarkarAH mukheneti karaNaprayoge kasmAna bhavati asti hi atrAnanyatkaraNamiti / ucyate / atrApradhAnasya sApekSatvAt / "sAdhanapradhAne hi taddhite kriyApradhAnameva / *anabhidhAnAdvA / mukhena padyA ityukte hi mukhasyopalakSaNatvaM sahayogo vA matIyate na vyadhanaM prati karaNatvamiti // 8 // dhanagaNAllabdhari // 7 // 1 // 9 // dvitIyAntAdanazabdAd zabdAcca labdharyarthe yaH pratyayo bhavati / dhana labdhA dhanyaH / gaNaM labdhA gaNyaH / labdheti tRnnantam // 9 // No'nnAt // 7 / 1 / 10 // annazabdAdvitIyAntAladhari NaH pratyayo bhavati / anna labdhA AnaH // 10 // hRdyapadyatulyamUlyavazyapathyavayasyadhenuSyAgAIpatyajanyadharmyam // 7 // 1 // 11 // hRdyAdayaH zabdA yathAsvamarthavizepeSu yamatyayAntA nipAtyante / hRdya iti hudayazabdAta paSTayantAt priye'the vandhane ca vazIkaraNamane yA pratyayo nipAtyate / hRdayasya bhiyaM hRdyamauSadham / hRyo dezaH / hRdayasya bandhano yo vshiikrnnptrH|' hRdayasya hallAsalekhANye '-(3-2-94) iti hRdAdezaH / nipAtanaM rUDhyarthaM teneha na bhavati / hRdayasya priyaH putraH padya iti padazabdAtmathamAntAt dRzyatvopAdhikAdasminniti saptamyarthe yaH / padamasmin dRzyaM payaH kardamaH / nAtidravo nAtizuSko yatra pratimudrotpAdanena prAmoti pratyaya / ucyate / 'dhuro'nakSasya'iti samAsAntena bhAvyameva tata samAsAntasye mukhyAntatyAyogAt tarasamIpavartI samAsAnto dhuranta ityadoSaH ||-shk-1-iknn ceti / tRtIyapAdokena 'ilasIrAdikam ' iti sUyeNetyarthaH // tadantArthamiti / alubaryamityartha / yatastadantasyaiva lupasargaH ||-dvishktt iti / viSvapi tasyevam ' ityaNo lup na tu halasIrAbhyAm ' iti zaipikeNa sUtreNa vihataspekaNa kevalAbhyAmeva halapIrAbhyAM tena pidhAnAt ||-anye viti / ayamabhiprAyaH te hi halasI. rAmyAmikaN iti idamarthaprastAva evArabhante / zakaTAtu orasargiko'N siddha epa / tatazca yayA syAtsapUrvAdapi yapratyaya ipyate na tathA halasIrAbhyAmiti yagAna pherala tadantAbhyAmikaNna bhavati aurasargiko'NapIti vihala grihala ityAdi na bhavati ||-vidhy-1-saapeksstvaaditi / apradhAnasya vyadhanasya ko'rtho'pradhAnAgA vyapAkriyAyA musaspApe kSamANatvAt / aprAdhAnya ca phuta ityAha-sAdhanamadhAne hIti / yata payA ityuke vyadhanakriyAviziSTa. karbocyate ata kaura pradhAna sadite ||-anbhidhaanaaveti / apratipAdanAvityartha. // SET Mela Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 / padaM draSTuM zakyate / turapa iti tulAzabdAtsaMmite'rthe yaH / tulayA saMmita tulyaM bhaNDam / nipAtanaM rUDyartham / tena na tulA saMmita evocyate kiMtu sadRzArtho'pi tulyazabdaH / giriNA tulyo hastI / mUlyamiti mUlazabdAtmathamAnta dasyeti payarthe yaH taca yadyutpAdanayogyaM bhavati / sUtrameSAmutpAvyaM mUlyA muddrAH / tRtIyAntAccAnAmye same ca / mUlenAnAmyaM mUlyam / mUlaM paTAdyutpattikAraNam / tenAnAmyaM yatpadAdervikrayAtmApyate suvarNAdi tanmUlyam / mUlena samo mUlyaH paTaH / upAdA| nena samAnaphala ityarthaH / vazya iti vazazabdAdvitIyAntAdgo'rthe yaH / varAM gato vazyo gaurvidheyaH / icchAnuvartIti yAt / nipAtanaM rucyarthe teneha na bhavati / vazaM gataH / icchAM prAptaH / abhimetaM gata isarthaH / pathya iti pathinzabdAdanapete yaH / patho'napetaM pathyam odanAdi / nipAtanAdiha na bhavati / payo'napetaM zakaTAdi / vayasya iti vayaHzabdAttRtIyAntAttulye'rthe yaH / vayasA tulyo vayasyaH sakhA / nipAtanAdiha na bhavati / vayamA tulyaH zatruH / dhenuSyeti dhenuzabdAdviziSTAyAM nau yaH po'ntazca / dhenuSyA yA gomatA gopAlAyAdhamarNena cottamarNAya A RNapadAnAdohArthaM dhenudayate sA dhenureva dhenuSyA / pItadugveti yasyAH prasiddhiH / gArhapatya iti gRhapatizabdAttRtIyAntAtsaMyukte'rthe JyaH pratyayaH / gRhapatinA saMyukto gArhapatya evaMnAmA kazcidagniH / nipAtanAdanyatra na bhavati / janya iti janIzabdAdadhUvAcino dvitIyAntAdvahatsu abhidheyeSu janazabdAca paSThyantAlpe'rthe yaH / janIM vahanti janyAH jAmAturvayasyA ucyante / janasya jalpaH janyaH / nipAtanAdanyatra bhavati / dharmya iti dharmazabdAttRtIyAntAtmApye'rthe paJcamyantAccAnapete'rthe yaH / dharSeNa prApyaM dharmyam sukham / dharmAdanapetaM ca dharmyam / yaddharmamanuvartate // 11 // nauviSeNa tAryavadhye // 7 / 1 / 12 // nauviSa ityetAbhyAM nirdezAdeva tRtIyAntAbhyAM yathAsaMkhyaM tArye vadhye cArthe yaH pratyayo bhavati / nAvA tArthe nAvyamudakam / nAnyA nadI / viSeNa vadhyo vavAha viSayaH // 12 // nyAyArthAdanapete // 7 / 1 / 13 // nyAya artha ityetAbhyAM nirdezAdeva paJcamyantAbhyAmanapete'rthe yaH pratyayo bharati / nyAyAdanapetaM nyAyyam / arthAdanapetamarthyam // 13 // matamadasya karaNe || 7 | 1 | 14 || matamadazabdAbhyAM nirdezAdeva SaSyantAbhyAM karaNe'rthe yaH pratyayo bhavati / iSTaM sAmyaM jJAnaM matirvA matazabdenocyate / karaNaM sAdhakatamaM kRtirvA / matasya karaNaM matyam / madasya karaNam madyam // 14 // tatra sAdhau || 7 | 1 | 15 // tatreti saptamyantAtsAdhAvarthe yaH pratyayo bhavati / sAdhuH mavINo yogya upakArako vA / sAmani sAdhaH sAmanyaH / vepani sAdhurvamanyaH / karmaNi karmaNyaH / sabhAyAM sabhyaH / zaraNe zaraNyaH // 15 // pathyatithivasatisvapateryeNa // 7 / 1 / 16 / / pathina atithi vasati svapati ityetebhyastatra sAdhau eyaN pratyayo bhavati / pathi sAdhu pAtheyam | Atitheyam / vAsateyam / svApateyam // 16 // bhaktANNaH // 7 / 1 / 17 // bhaktazabdAttatra sAdhau NaH pratyayo | bhavati / bhakte sAdhurbhAktaH zAliH / bhAktAstaNDulAH // 17 // parSado pyaNI // 7 / 1 / 18 // pacchandAttatra sAdhau NyaNetyetau pratyayau bhavataH / parSadi sAdhuH pArSayaH / pArSadaH / pariSado'pIcchantyanye / pAripavaH / pAriSadaH // 18 // sarvajanApaNyenatrau // 7 / 1 / 19 || sarvajana zabdAttatra sAdhau ya InaJ ityetau manana matam dhAtUnAmanekArthatvena matazabda. - mata - // sAmyamiti 1 sAmye'pi yathA matIkRtA samIkRtetyarthaH Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0ama pratyayau bhvtH| sArvajanyaH / mArvajanInaH // 19 // pratijanAderInam // 7 // 1 // 20 // pratijanAdibhyastatra sAdhAvInaJ pratyayo bhavati / pratijane sAdhuH mAtijanInaH / anujane sAdhuH AnujanInaH / idaMyuge sAdhuH aidaMyugInaH / pratijana anujana vizvajana pAJcajana mahAjana idaMyuga saMyuga samayuga parayuga parakula *parasyakula * amuSyakula iti pratijanAdiH // 20 // kathAderikaN // 7 // 1 // 21 // kayAdibhyaH saptamyantebhyaH sAdhAvarthe ikaN pratyayo bhavati / kathAyAM sAdhuH kAyikaH / vaikathikaH / kathA vikathA vizvakathA saMkathA vitaNDA janebAda janavAda (janovAda) bhRzovAda janabhRzovAda vRtti saMgraha guNa gaNa Ayurveda guDa kulmApa gulmAsa ikSu saktu veNu apUSa mAMsaudana mAMsa odana saMgrAma saMghAta saMvAha pravAsa nivAsa upavAsa iti kathAdiH // 21 // devatAntAttadarthe // 7 // 1 / 22 // devatAntAcchabdarUpAtadarthe'rthe yaH pratyayo bhvti| "arthAcatayantAta pratyayaH / agnidevatAyai idamanidevatyam / pitRdevatyam / devadevatyam / devatAzabdena deyasya havirAdeH pratigrahItA svAmI saMpradAnamucyate // 22 // pAdyAye // 7 // 1 // 23 // pAya ayaM ityeto tadarthe yapratyayAntau nipAtyate / pAdArthamudakaM pAyam / nipAtanAdeva ye padAdezo na bhavati / arko mUlyaM pUjanaM vaa| aryAdha ratnamaya'm // 23 // payotitheH // 71 // 24 // atithizabdAcadarthe NyA pratyayo bhavati / atithyarthamAtithyam // 24 // sAdezvA tadaH // 7 // 1 // 25 // adhikAro'yam yadita UrdhvamanukramiSyAmastava A tadastaditi mUtra yAvatkevalasya sAdeva vidhirveditvyH|| 25 // halasya karSe // 7 // 1 // 26 // ilazabdAtkevalAtsAdezva nirdezAdeva SaSThayantAka'rthe yA pratyayo bhavati / ilasya ko halyA ilyo vA yodihlyaa| trihalyA / paramahalyA / uttamahalyA / bahuhalyaH / yatra halaM *kRSTa sa mArgaH karSaH / kRSyate iti karSaH kSetramityanye // 26 // sItayA saMgate // 7 / 1 / 27 // siitaashbdaatkevlaatsaa| deva nirdezAdeva tRtIyAntAtsaMgate'rthe yaH pratyayo bhavati / sItayA saMgataM sIsam / dvAbhyAM sItAbhyAM saMgataM dvisiitym| trisItyam / paramasItyam / yasya pUrNo'vadhiH // 27 // IyaH // 7 // 1 // 28 // A tada ityanuvartate / yadita UrdhvamanukramiSyAmastavAtado'rtheSu Iya ityadhikRtaM veditavyam // 28 // havirannabhedApUpAdeyoM vA // 7 // 1 // 29 // havirbhadavAcibhyo'nnabhedavAcibhyo'pUpAdibhyazca zabdebhyaH A tado'rtheSu vA yaH pratyayo'zikriyate / IyApavAdaH / havirbhedaH AmikSAyai idaM ddhi AmikSyam / AmikSIyam / puroDAzAya ime puroDAzyAH puroDAzIyAstaNDulAH / iviszabdAttu paratvAyugAdipAThAnnityameva yaH / annabheda, odanAya ime odanyA odniiyaastnnddulaaH| kRzarAyai kRzAH kRshriiyaastnnddulaaH| surAyai suryAH suriiyaastnnddulaaH| apUpAdi, apUpAyedamapUpyam apUpIyam / taNDulAya taNDulyam taNDulIyam / sAdezvetyadhikArAttadantAdapi bhavati / yavApUpyam yavApUpIyam / brIhitaNDulyam vrIhitaNDulIyam / uvarNAntAtu haviranabhedAtparatvAnnityo / yo bhavati / caravyAstaNDulAH / saktavyA dhAnAH / apUpa taNDula odana pRthuka abhyUSaabhyopa avoSa kiNva musala kaTaka zakaTa karNaveSTaka Igala ilvala sthUNA yUpa sUpa -prti-||-prsykuleti / gaNapAThAspachayalum / 'paSThayA kSepe iti vA yadA parakulalabandhitvenAkSipyate / evamanuSyakuleti ||-dev-||-arthaaditi tadartha iti / pratyayArthAdevetyarthaH // hl-||-kRssttmiti / kRSTa gatamityarthaH / karSa ityadhikarage ghana na tu kA iti palaspa caturthoM bhAga. parimANamiha gRsate anabhidhAnAt ||-hvi-1-aamiksseti / // 2 // Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIpa pradIpa azvapatra ityapUpAdiH / apUpAdiSu ye'nnabhedazabdA apUpAdayasteSAM kenacidAkArasAdRzyena arthAntaraTanI pratyayArthamupAdAnam / kecittu apUpAdipaThi- 16 1 tAtrabhedavyatiriktAnAmantrabhedAnAM tadantavidhi necchanti / yavamurIyam piSTamurIyam / yo na bhavati // 29 // *uvarNayugAderyaH // 7 / 1 / 30 // uvarNA ntAyugAdibhyazcA tado'rtheSu yo bhvti.| iiyaapvaadH| uvarNa, pADUve idaM zaGkavyaM dAru / picavyaH kaasH| parazavyamayaH / kamaNDalavyA mRttikA / crnyaastnnddulaaH| sakanyA dhAnAH / yugAdi, yugAya hitaM yugAthai yugo'sya syAditi vA yugyam / iviSyam / sAdezvetyadhikArAtmayugyam / atiyugyam / yuga havis aSTakA bahis megA buca bIja kUpa kSara akSara khada skhada viSa dAza khara asura dara avan go / iti yugAdiH / 'goH svare yaH' (6-2-27) ityanenaiva siddhe gograhaNaM tadantArtham / tena sugavyam atiganyam ityapi siddham / iha yagrahaNaM bAdhaka-bAdhanArtham / sanaGgo idaM sanaGgavyaM carma / atra hi paratvAta 'carmaNyaJ (7-1-45) iti prApnoti // 30 // nAbherna cAdehAMzAt // 7 / 1 / 31 // nAbhizabdAdadehAMzavAcina A tado vakSyamANeSvartheSu yaH pratyayo bhavati nAbhizabdasya ca nam ityAdezo bhavati / nAbhyai nAbhaye vA hitaM nabhyamaJjanam / nabhyo'kSaH / nAbhaye idaM nabhyaM dAru / arakamadhyavartI akSadhAraNazvakAvayavo nAbhistadartha nabhyam / yattu arakagaNDarahitaM cakram ekakAhaM tatra na nAbhiriti tadarthe nabhyamityupacArAt / nabhyo vRkSaH nabhyA ziMzapeti nabhyArthe vRkSAdau tAcchabdyAnnabhyatvam indrArthAyAM sthUNAyAmindravat / adehAMzAditi kim / nAbhaye hitaM nAbhyaM tailam / atra nabhAdezo na bhavati / yastu 'pANyaGga-(7-1-37) ityAdinA bhavati // 31 // *n codhasaH // 7 / 1 / 32 // UdhaszabdAt A tado'rtheSu yaH prasayo nakArazcAntAdezo bhavati / aIyApavAdaH / Udhase hitam Udhanyam // 32 // *zuno vazcodUt // 7 // 1 // 33 // zvanazabdAdA tado'rtheSu yaH prayayo bhavati vakArazca ukAra UkArarUpo bhavati / abhedanirdezaH srvaadeshaarthH| zune hitaM zunyam / zUnyam / nAmi Udhas zvanazabdAn yugAdiSu paThitvApi zakyaH pratyayaH AdezArthAstu yogaaH||33|| kambalAnnAni // 7 // 1 // 34 // kambalazabdAdA tado'rtheSu yaH pratyayo bhavati IyApavAdaH nAmni saMjJAyAM viSaye / kambalo'sya syAt kambalyaM parimANam UrNApalazatamucyate / azItizatamityanye / padpaSTizatamityapare / nAmnIti kim / kambalIyA UrNA // 34 // tasmai hite // 7 / 1 / 35 // hita upakArakaH / Amizrita jhoraM kAjikena yasyA sA AmizritakSaurA gatArthatvAt kAjikazabdasya lopaH / pRSodarAditvAdAmikSAdezaH ||-arthaantrvRttaaviti / apUpAkAraM dharmAdyapUpamityevam // tadantavidhi | miti / ko'rthaH / ye apUpAdiSu paThitA anmabhedAsteSAM tadantAnA vidhirbhavati / annabhedavAcinA tu apUpAdiva'paThitAnA tadantavidhina bhavatItyartha ||-uv-||-baadhnaathmiti / uvarNAntatvAdanena yaH prAptasta bAdhitvA carmaNyaJ prApta iti tadbAdhanArtham ||-naabhe-||-ekkaasstthmiti / pApANAnayanazakaTasya rahad iti prasiddhasya ||-nbhyo vRkSa iti / zAkhAyeva nAbhaye hita na samasto vRkSa iti praznAzaya. // -- codh-||-iiyaapvaad iti / yadA prANyaDgavAcI tadA ya siddha eva nakArAdezo'nena vidhIyate / yadA tu na prANyadgavAcI kiMtu tadAkara kiMcidabhrAdi vivakSyate tadA IyaH prApnoti atastadapavAdaH ||-shuno-||-yugaadigviti / nAbhyUdhasoH prANyaGgatvAbhAve yugAdipATha AzrIyeta / prANyagAtharave tu 'prANyaDgaratha-'ityanenaiva ya' sidhdhet // tasmai Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 000 zrImaza0 tasmai iti caturyutAnnAno hite'rthe yathAdhikRtaM pratyayo bhavati / vasebhyo hito vatIyaH / karabhIyaH / pitrIyaH / maatriiyH| AmikSyaH / AmikSIyaH / 19 // 3 // 4 odanyaH / odanIyaH / apUppaH / apUpIyaH / iviSyaH / yugyaH / zunyaH / zundhaH / UbanyaH / vatsebhyo na hitaH ava-sIyaH / evamakarabhIyaH // 35 // 16 na rAjAcAryabrAhmaNavRSNaH // 7 // 1 // 36 // rAjan AcArya brAhmaNa vRSan ityetebhyazcaturthyantebhyo hite'rthe'dhikRta prasayo na bhavati / rAje hitaH AcAyoya | | hitaH brAhmaNAya stiH vRSNe hitaH iti vAkyameva bhavati // 36 // prANyaGgarathakhalatilayavavRSabrahmamASAyaH // 7 // 1 / 37 // prANyaGgavAcibhyo sthAdibhyazca catuyantebhyo hite'rthe yaH pratyayo bhavati / dantebhyo hitaM dantyam / karNyam / cakSuSyam / kaNThyam / oSThatham / nAbhyam / rathAya hitA rathyA bhUmiH / khalAya hitaM khalyam agnirkssnnm| tilebhyo hitaH tilyo vAyuH / yavebhyo hito yavyastupAraH / vRpAya hitaM vRSyaM kSIrapANam / brahmaNe hito brahmaNyo dezaH / mASebhyo hito mApyo bAtaH / sodezcetyadhikArAt rAjadantyam / zahanAbhyam / anvarathyA bhUmiH / kRssnntilyH| rAjamASyaH // 37 // avyajAtthyap // 71 / 38 // avi aja ityetAbhyAM tasmai hite thyap pratyayo bhavati / avibhyo hitam avizyam / ajebhyo hitam ajathyam / pakAraH puvadbhAvArthaH / ajAbhyo hitA ajathyA yutiH // 38 // carakamANavAdInan // 7 // 1 // 39 // AbhyAM tasmai hite'rthe InaJ pratyayo bhavati / carakebhyo hitazcArakINaH / mANavInaH // 39 // bhogottarapadAtmabhyAmInaH // 7 // 1 // 40 // bhogottarapadAdAtmanazabdAca tasmai hite'rthe InaH pratyayo bhavati / mAtRbhogAya hito mAtRbhAgINaH / pitRbhogINaH / grAmaNibhogInaH / senAnibhogInaH / AcAryabhogInaH / atra kSumnAditvAnna Natvam / Atman , Atmane hitaH AtmanInaH / anAtmanInaH / 'ine'dhyAtmano.' (7-4-48 ) ityantyavarAdilopAbhAvaH // 40 // pazcasarvavizvAjanAtkarmadhAraye // 7 // 1 // 41 // paJca sarva vizva ityetebhyaH parAjjanazabdAtkarmadhAraye vartamAnAttasmai hite InaH pratyayo bhavati / iyApavAdaH / paJcajanebhyaH paJcajanAya vA hitaH paJcajanInaH / rathakArapaJcamasya cAturvarNyasya paJcajana iti saMjJA / evaM | sarvajanInaH / vizvajanInaH / karmadhAraya iti kim / paJcAnAM janaH paJcajanaH tasmai hitaH paJcajanIyaH / sarvojano'sya sarveSAM vA janaH sarvajanaH tasmai hitaH srvjniiyH| evaM vizvajanIyaH // 41 // mahatsAdikam // 7 // 1 // 42 // mahataH sarvAcca yo janazabdastadantAkarmadhAraye vartamAnAttasmai hite ikaN pratyayo bhavati / mahate --avatsIya iti / nanu hite pratyaya 'ucyamAno niSidhyamAne tasmin katha syAditi cet / na / vivakSopArohiNyarthe zabdaprayogAdyAzavastuniSedhe'pi na tasipedha / anyathA niSidhyamAnAbhidhAyizabdaprayogAnirviSayamatiSedha kathamiva zakyakripa syAt / pratyayArthasya ca prakRtyarthena sApekSatve'pi na pratyayArthenAsAmarthyam / etadeva hi prAdhAnya yayugapatkAlopakArakapaMyandhasahatva nAma / eva hitArthe nazyAMpekSe'pi prtyyotpttirvidaa||-graanny-|-shNkhnaabhyaameti / zazo nAbhizva dehAzA tata zakhazca nAbhA 'prANitAMgANAm' iti samAhAre zakhanAbhine hitam zakhAkArA nAbhirvA tadA | pAkhanAbhape hitam ||-avy--ajthyeti / pirakaraNamAmAt 'svAGgAntIr -'isyanena nipiho'pi 'kyaDUmAni'-ityanena pubadbhAva ||-pnyc--rthkaarpnycmsyeti / dvAdazadhA bhitasya khasa caivameva ca madhye na patatauti rathakArastha pRthapupAdAnam yata ArathakRnmizrajAtaya ityuktan / rathakArasya tu ki lakSaNamiti cet / ucyate / mAhiSyeNa tu jAta. syAt karaNyA rathakA // 3 // Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ janAya hitaH mAhAjanikaH / sarvasmai janAya hitaH sArvajanikaH / evaM ca sarvajanAtpUrveNa InaH anene giti dvairupyam / karmadhAraya ityeva / mahAn jano'sya mahAjanaH pAMjanAya hitaM sarvajanIyama // 42 // sarvANo vA // 7 // 2 // 43 // janAkarmadhAraya iti ca nivRttama / sarvazabdAttasmai hita ) NaH pratyayo vA bhavati / sarvasmai hitaH sArvaH / pakSe IyaH / sarvIyaH // 43 // pariNAmini tadarthe // 7 // 1 / 44 // hita iti nivRttam / tadbhAvaH pariNAmasso'syAstIti pariNAmi dravyamucyate / tasmai iti caturthyantAcadarthe caturthyantArthArtha pariNAmini kAraNadravye'bhidheye yathAdhikRtaM pratyayo bhavati / aGgArebhya imAni aGgArIyANi kASThAni / aGgArArthAnItyarthaH / evaM prAkArIyA iSTakAH / zaGkavyaM dAru / picavyaH karpAsaH / AmikSyam AmikSIyaM dadhi / odanyA odanIyAstaNDulA / apUpyam apUpIyam piSTam / pariNAminIti kim / udakAya kUpaH / asaye kozI / na kupaH kozI vA udakAsimAvena pariNamete / tadarthe iti kim / mUtrAya yvaaguuH| uccArAya yavAnnam / pAdarogAya naDvalodakam / yavAgvAdi mUtrAditayA pariNapati na tu tadartham / * athavA tadarthe iti caturthI vizeSaNam / tadarthe yA caturthI tadantAtsatyayaH / iha tu saMpadyatau caturthIti na bhavati / tasmai ityeva / saktUnAM dhAnAH / dhAnAnAM yavAH / atra satyapi tAdarthe saMvandhamAtravivakSAyAM SaSThI yathA guroridaM gurthamiti / bhavati ca sato'pyavivakSA yathAnudarA kanyeti // 44 // carmaNyaJ // 7 // 1 // 45 // tasmai iti caturthyantAtpariNAmini tadarthe carmaNyabhidheye ab prayayo bhavati / vardhAyedaM vArdham carma / varatrAyai idaM vAratraM carma / rayopasthAyedaM rAthopasthaM carma / halAbandhAyedaM hAlAvandhaM carma / *sanaGgo idaM sanaGgavyaM cameti 'varNayugAdeyaH' (7-1-30) iti yagrahaNAdya eva bhavati / sanagu zcamavikAraH // 45 // RSabhopAnahAyaH // 7 / 1 / 46 // RSabha upAnaha isetAbhyAM caturthyantAbhyAM pariNAmini tadarthe abhidheye jyaH pratyayo bhavati / RSabhAya ayam Apabhyo vtsH| aupAnahyo mucH| auSAnahyam kASTham / aupAnahyaM carmeti carmaNyapi pariNAmini paratvAdayameva bhavati // 46 // chadilereyaNa // 7 // 1 / 47 // chadis vali ityetAbhyAM caturthyantAbhyAM pariNAmini tadarthe eyaNa pratyayo bhavati / chadiSe imAni chAdipeyANi tRNAni | valaye ime vaaleyaastnnddulaa| carmaNyapi paratvAdayameva bhavati / chAdipeyaM carma / kathamopadheyaH / upabIyata ityupdheyH| sa eva prajJAdyaNi svArthika auSadheyaH / upadhiH rathAGgamiti yAvat / ata upadheH svArthe eyaNiti nArambhaNIyam // 47 // *parikhAsya syAt // 7 / 1 / 48 / parivAzabdAnnirdezAdeva prathamAntAdasyeti paSThyarthe pariNAmini eyaNa pratyayo bhavati yA sA parikhA sA cetsyAditi yogyatayA sabhAvyate / tadityanena yathAdhikRtasya pratyayasya vidhAsyamAnatvAdihottaratra ca eyaNevAnuvartate / parikhA AsAmiSTakAnAM syAditi pArikheyya iSTakAH / syAditi eka // vezyAyA kSatriyAjjAto mAhiSya ucyate / vRSalastriyA vaizyAttu karaNaH strI cet karaNI ||-pri-||-athveti / pUrva hi tadarthe iti pariNAmizabdasya vizeSaNam ||-crm-||raathopsthmiti / atrAdhikArAyAtatyAt pariNAminIti yojitamapi yathAsabhava yojyam / tenAtra carmaNo rathopastharUpeNa pariNAmAbhAveSyan bhavati ||-snnggve iti / aDgeSu sanna ' rAjadantAdipu iti saptamyantasya paranipAtaH / pRSodarAdisvAt sanaNuzabna Adeza ||-cmvikaar iti / syAlAdInAM rakSArtha koza. ||-paar-||-eynneveti / etatsUtrottarasUtrakaraNAt / anyathA Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P manyatra spAdita mAnyate / parisa ca yathApikA saMbhAvane sptmii| iSTakAnAM bahutvena saMbhAvyata etatparikhAsAM syAditi / syAditi kim| parikhA issttkaanaam| prinnaaminiityev| parikhAsya nagarasya syAt // 48 // za0a0bha0 "atra ca // 7 / 1 / 42 // parikhAzabdAnirdezAdeva prathamAntAdatreti saptamyartha eyaN pratyayo bhavati sA cetparikhA syAditi saMbhAvyate / parikhAsyAM syAt pArikheyo bhUmiH / yogavibhAgaH pariNAminIyasyeha asaMvandhArthaH / cakAra uttaratrAsya syAditi pariNAminyatra syAditi cobhayasyApyanutyarthaH // 49 // tad // 7 / 1 / 50 // taditi prathamAntAdastheti paSThayarthe pariNAmini atreti saptamyarthe ca yathAdhikRtaM prayayo bhavati yattatmathamAntaM tacetsyAditi saMbhAvyate / prAkAra AsAmiSTakAnAM syAtmAkArIcA iSTakAH / prAsAdIyaM dAru / parazavyamayaH / mAsAdo'smindeze syAt mAsAdIyo dezaH / prAsAdIyA bhUmiH / syAdityeva / mAkAra iSTakAnAm / pariNAminItyeva / prAsAdo'sya caitrasya syAta // 50 // tasyAhe kriyAyAM vat // 7 // 2 / 51 // Iyasya pUrNo'vadhiH / arhatItyaham / 'ac (5-1-49 ) ityac / tasyeti SaSThyantAdarde'rthe vat pratyayo bhavati yattadaI taccet kriyA bhavati / rAjJo'hai rAjavat vRttamasya rAjJaH / rAjatvasya / yuktamasya rAjJo vRttamityarthaH / rAjavadartata bhrtH| rAjAI vartate smetyarthaH / evaM kulInavata, sAdhuvata / sa zirAMsi dviSAmAjI ciccheda tahastavat / rAzi ekasminnupamAnopameyabhAvAsaMbhavAduttareNa na sidhyatIti vacanam / yadA tU rAjJaH sagarAdevattasyAI idAnItanaH kazcidrAti bhedo vivakSyate tadotareNaiva siddham / kriyAyAmiti kim / zatasyA) devadattaH / rAjJo'rho maNiH // 51 // syAderive // 711 / 52 // syAyantAdivArthe vatpratyayo bhavati / zvazabdaH sAdRzyaM ghotayati / tazcetsAdRzyaM kriyAyAM kriyAviSayaM kriyAgataM bhavati / kSatriyA iva kSatriyavadyudhyante brAhmaNAH / azvavaddhAvati caitraH / devamiva devavatpazyanti munim / sAdhuneva sAdhuvadAcaritaM maitreNa / brAhmaNAyeva brAhmaNavadatvaM kSatriyAya / parvatAdiva parvatavadavarohati AsanAt / syAderiti kim / gacchannAsta iva mandattAdIpsitadezasya asaMprApteH / adhIyAno nRtyatIva adhikAravAyatvAta / kriyAyAmityeva / gauriva gavayaH / devadatta iva molAn / hastIva sthUlaH / atra dravyaguNaviSaye sAdRzye na bhavati / kathaM devadattavatsthUla. yajJadattavadgomAn iti / atra tulyAyAmastau bhavatau cAdhyAhiyamANAyAM pratyayo bhaviSyati / athopamAnopameyakriyayoH / *sAdhanabhedApekSAyAmiha kasmAnna bhavati RcaM brAhmaNavadayaM gAthAmadhIta iti / sApekSatvAt // 52 // tatra // 7 // 1 // 53 // tatreti saptamyantAdivAyeM vatpatyayo bhavati / mathurAyAmiva mathurAvatpATaliputre prAsAdAH / trughna iva sAkete parikhA sunnavat / guruvadruputre vartitavyamityAdiSu kriyAsAdRzye pUrveNaiva siddham / akriyArthatadityanenaiva yayAdhikRtaspa siddhasyAdidaM sUnadvaya vyartham ||-atr c-||-asNvndhaarth iti / teneha pariNAmiAna apariNAmini ca bhavatItyartha ||-tsyaa-|-raajaahmiti / amrAdyatvAt na bharataspopamAnamanyo rAjA'sti sa eva sarvepA rAjJAmupamAnabhUtastatra rAjaviditi / rAjJa Atmana evAI vRttamavartatetyartha ||-syaaderi-||-aspraaptriti / yathA AsIno'bhimataM deza na prApnoti tapaipa ggrnpi||-saadhnbhedaapekssaayaamiti / yadyapi vastuvRtyA adhyayanamekameva tathApi sAdhanabhedAvyAppalakSaNabhedAda bheda ev|| sApekSatvAditi / brAhmaNavat aya gAthAmadhIta ityukte hi Rca. karmaNo'pekSA bhavati |-ttr-||-akriyaarth iti / tathApi gArambhaNIyamida sUtra paSThosaptamporAbhedArasaptamIviSaye paThopravRtterdarzanAt uttarasUtreNaiva bhaviSyati / ma / adhikaraNavivakSAyAM saptamyantAdapi Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa zuklavara stvArambhaH // 53 // tasya / / 7 / 1 / 54 // tasyeti SaSThyantAdivAtheM vatsakhayo bhavati / caitrasyeva maitrasya gAvazcaitravat / brAhmaNasyeva kSatriyasa dantAH brAhmaNavat / akriyAviSayasAdRzyArtha ArambhaH / yogavibhAga uttarArthaH // 54 // bhAve tvatala // 7 / 1 / 55 // tasyeti SaSThayantAdbhAve'bhidheye tva tala ityetau pratyayau bhavataH / bhavato'smAt abhidhAnapratyayau iti bhAvaH zabdasya pravRttinimittam dravyasaMsargI bhedako guNaH / yadAhuH yasya guNasya hi bhAvAt | dravye zandanivezastadabhidhAne tvatalAviti / tatra 'jAtiguNAjjAtiguNe, samAsakRtaditAttu saMvandhe // DitthAdeH se rUpe, satalAdInAM vidhibhavati // 1 // tatra jAtivacanebhyo jAtI, goH zabdasya bhAvo gotvam gotA / atra gozabdajAtirbhAvaH / gorarthasya bhAvo gotvam gotA / atra gArthajAtirbhAvaH / evamazcatvamazcatA / zuklasya guNasya bhAvaH zuklatvaM zuklatesatra zuklaguNajAtiH / rUpasya bhAvo rUpatvam rUpatA | rasasya rasatvam / rasatA / atra rUpAdiguNajAtiH / katvaM satvamiti bhinnavarNavyaktisamavetA jAtiH / kavargatvaM cavargatvamiti kakArAdivargavyaktisamavetA jAtiH saMhatiH / guNazabdebhyo guNe, zuklasya paTasya dhAvaH zuklatvam zuklatA / atra zuklo guNo bhAvaH / evaM zuklataratvaM zuklatamatvamiti sa eva prakRSTaH / aNutvaM mahattvamiti parimANalakSaNo guNaH / ekatvaM dvitvamiti saMkhyAlakSaNaH / pRthaktvaM nAnAtvamiti bhedalakSaNaH / uccastvaM nIcastvamiti ucchyAdilakSaNaH / vRttau pRthagAdizabdAH pRthagbhUtAdyarthe satve vartante iti pralayaH vigrahastu pRthagbhUtasya bhAva ityAdi / pavAdayo'pi guNA eveti paTutyaM mRdutvaM tIkSNatpamityAdiSvapi guNo bhAvaH / samAsAtsaMbandhe, rAjapuruSatvaM citragutvam / atra svasvAmisaMbandhaH / kRtaH saMvandhe, pAcakatvaM pattRtvaM kAryatvaM sAdhanatpam / atra kriyAkArakasaMbandhaH / taddhitAtsaMbandhe, aupagavatvam daNDitvaM viSANitvam / atropgudnnddaadisNvndhH| *DityAdeH svarUpe, DiyAdestu yadacchAzabdAdanyasya pracinimittasyAsaMbhavAttasinneva svarUpe DityazabdavAcyatayA adhyavasitabhede 'vyatirikte'pi vyatirikta iva *zabdamatyayavalAt buddhyAvagRhIte dharme pratyayaH / Dityasya bhAvaH svarUpaM yathA syAdityevamartham / na ca saptamIviSaye paSThayA niyamena samAveza / yathA nabhasIvodake zazIti ||-bhaave-||-abhidhaanprtyyaaviti / yadyapi pUrva jJAna pazcAcchanda iti kramastathApi svarAyadantasvAt abhidhAnasya laSvakSara'-iti pUrvanipAta evamAha ||-pRthgbhuutaadyrth iti / nanu pRthagAdizabdAnAmavyayAnAmasatyavAcitvAt kathamatra bhAvapratyayo nasatvAdasatve pratyayo bhAvo yasa | svarUpa iti AzakA ||-dditthaadeH svarUpe iti / DhityAdestasminneva svarUpe dhameM pratyayo bhavati / kathabhUtAt DitthAdeyaMdacchAzabdAvata evAnyasya pravRttinimittasyAsabhavAt / nanu yadi | svarUpa evaM pratyayo bhavati tahi Dhisthasya bhAva iti vAkye bhAvazabdopAdAna na prAmoti yato DitvazabdenApi svarUpamabhidhIyate bhAvazabdenApi tadevorayate taskatha bhAvazandopAdAnamityAhaadhyavasitabhede // ko'yo'dhyavasita Aropito bhedo yasya svarUpasya tadadhyavasitabheda tatra kayA DitthazabdavAcyatayA Divyazabdena vAcyatvena ko'rthoM Ditthazabdasya padeva svarUpa pravRttinimitta tadevAzritya dityazabda pravRtta ityartha / tato DitthazabdavAcyatayA kRtvA adhyavasitabhede Aropitabhede / ko'yaM svarUpameva vizeSya vizeSaNa cAtra yato bhAvo vartate iti vizeSaNa kasya ditysy| | ida ca vizeSyam / nAhi DisyazadadAyatirikta kicidbhAvazabdenAbhidhIyate api tarhi tadeva paramadhyavasitabhedAttadeva vizeSya vizeSaNa ca bhavati / kiMviziSTe'dhyavasitabhede'vyatirikte'pi vyatirikta iva / iva yathA ziSAputrakasya zarIramitpatrAvyatirike'pi yaskhani vyatirikta pratyayo jAyate tathAtrApi / para kasmAdisyAi-zabdapratyayabalAt // buddhyAvagRhIte zabdena kRtvA pratyayo jJAna ratasya bhAvanAtvamiti w alaNARom Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImeza 5 // DityatvaM ivitthatyam / evaM gojAte vo gotvam gotIta gozabdasya svarUpam / zuklajAvAMvaH zuklatvaM zuklateti zuklazabdasya svarUpam / gavAdayo hi yadA jAtimAtravAcinastadA teSAM zabdasvarUpameva pravRttinimittam / tathAgarthajAtau zabdArthayorabhedena zabdasvarUpamadhyavasyate yo gozabdaH sa evArtha iti / evaM devadattatvaM candratvaM / sUryatvaM diktam AkAzatvam abhAvatvamiti svarUpamevocyate / eke tu yadRcchAzabdeSu zabdasvarUpaM saMjJAsaMjJisaMbandho vA pravRttinimittamiti manyante / anye tu DityatvaM devadattatvamiti vayo'vasthAbhedabhinnavyaktisamavetaM sAmAnyam, candratvaM sUryatvamiti kAlAvasthAbhedabhinnavyaktisamavetaM sAmAnya, diktvam AkAzatvam abhAvatvam iti upacaritabhedaSyaktisamavetaM sAmAnya prasayArtha iti vadanto'trApi jAtimeva tvatalAdimatyayapravRttinimittamabhidadhati // nanu ca samAsakRttaddhitebhyo'pi bhAvaprayayena jAtirevAbhidhIyate gaurakharatvaM lohitazAlitvaM saptaparNavaM dhavakhadiratvamiti, kumbhakAratvaM tantuvAyatvaM stamberamatvaM paGkajatvamiti, hastitvaM mAnupatvaM | kSatriyatvaM rAjanyatvamiti / unyate / samAsakRttaddhitepa saMbandhAbhidhAnamanyatra rUTyabhinnarUpAnyabhicaritasaMvandhebhyaH / tatra rUDhayo gaurakharAdaya udAhRtA eva / abhinnarUpAstu taddhitAntA eva luvAdibhiH saMbhavanti gargatvaM pazcAlatyamiti / atra gargAdayaH zabdA yabolupi yadyapi taddhitAntAstathApi mUlaprakRyA saha-sahavivakSAyAmabhinnarUpatvAt pratyayotpattihetuH saMbandho nyagbhUta iti abhinnazabdAbhiSeyataiva bhAvaprayayAtmatIyate na saMbandhaH / atha paJcAlazabdAta yugapadapatyajanapadA| bhidhAyino bhAvamayayena kimabhidhIyate / pravRttinimitasaMghAtaH yathA dhavakhadiratvamiti jAtisaMhatiH / etena akSatvaM pAdatvaM mApatvamityAdInyapi vyAkhyAtAni / / | tabalAt / ameSa prastAghe gojAtebhIvo gotye goroti gozabdasya svarUpamityuktam / tatazca gozabdasya svarUpa ko'rtho gojAte svarUpamiti hi kilAnArtha / nanu gozabdasya svarUpamityukta gojAte svarUpamiti kadha labhyata ityAha-zabdArthayorabhedena / jAtilakSaNo'yastato jAtilakSaNenArthena gozabdasyAbheda: ya eSa govanda sa eva jAtilakSaNo'rtha iti / ata eva pAbdasvarUpa pravRttinimitta ko'rtho gozabdasya svarUpaM jAtistadeva pravRttinimittam ||-avsthaabhedbhinnvyktismvetmiti / nityamekamanekavRtti sAmAnyamityanekavRttitvajJApanAyAha-vayo bAlyayauvanavAghekalakSaNamiti / mAnAkAryalambakarNAdayo bhedA avasthAH / evamutreSu bhAvanA kAryA ||-upcritbhedvyktismvetmiti / AkAzadizorekatvAdupacAra AzrIyate ||-atr gargAdaya iti / AdizabdAdupacAro gRzate / yadA gargazabdena garga upacArAttadapatyAni vA abhidhIyante tadApi bhAvapratyayAntasya jAtireva pravRttinimittam / nanu upacAre Azrite samAsakRttacitAca sabandha iti lakSaNasya pravRtirepa nAsti takathamAdizabdenopacAro gayate / yatastaddhitapratyayAnto'pi tadA gargazabdo nAsti / ucyate / tadvitapratyayAntatva yogyatayA vyAkhyAtavya tato yogyatayA'vApyasti ||-shvivkssaayaamiti / yugapadvivakSAyAmityartha / sA ca kathamityucyate / gargazabdenApi so'pyabhidhIyate gargasyApatyAni gargAzcetyanagA vikSayA / sa eveti kRtvA'bhinna svarUpatvam ||yugpdptyjnpdaabhidhaayin iti / yugapadabhidhAyitva ca kathamityucyate paJcAlasyApatyAni paJcAlA dvitIyapaJcAlazabdastu pratyayarahito janapadavAcI tataH paJcAlAca pakSAlAvetyekazeSe kRte yugapadabhidhAna bhavati ||-prvRttinimittsNghaat iti / apatyajanapadarUpa ||-aksstvmiti / akSazabdenendriyapAzayibhItakAdInyucyante / pAdazabdena caraNakiraNazlokacaturthAzapratyantaparvatA. / mApadAndena dhAnyapiyopadazAguadakSavizeSA ucyante / tata ekazeSe svapratyayaH / nanu yayA dhavakhadirasvamiti dRSTAnta uktastatazcAna jAtisahatirvAcyA katha bhavati / yataH samAsakRttaddhitAtu sapandha / Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cenene MON yabhicaritasaMvandhAstu prAyaH kRtspeva bhavanti / sato bhAvaH sAcaM sattA vidyamAna vidymaantaa| atra hi jAtAveca bhAvanasayana hisadvastu sattAsaMvandhasya vyabhicaratIti cAsaMvandhAnapekSaNAna saMvandhe / pAcaka ityAdau tu saMvandhasya kAdAcitkatvAt tadapekSaH pAcakAdizabdaH svArthamabhidhatta iti tataH sambandhe pratyayo yuktaH / tasmAtsatsu vedyamAneSu ca padArthepu nityasamavAyinI zabdapravRcihetuH satvabhAvapratyayavAcyA na tu satsattayoH saMvandhaH kazcit iti| tataH sthitametata rUghyAdibhyo'nyatraiva kRttaddhitasamApu sNbndhaabhidhaanmiti| tvei vA (6-2-26) iti vacanAttrIpuMsAbhyAM pakSe nanajAvapi bhavataH / strItvaM strItA straiNam / puMstvaM puMstA posnam iti / lakAraH - tvArthaH / tvAntam 'A vAcAdiH' iti napuMsakam // 55 // mAktvAdgaDDalAdeH // 7 / 1 / 56 // tvatalityanuvartate / brahmaNastva ityatra tvasaMzabdanaM tasmAt prAk tvatala iseto pratyayAvadhikRtau veditavyau gaDulAdIn vayitvA / te uttaratravodAhariSyante / apavAdaiH samAvezArthaH karmaNi vadhAnArthazcAdhikAraH / agaDulAderiti kim / gADulyam / kAmaNDalavam / gaDDula vizasta dAyAda vAliza saMvAdina bahubhApin zIrSaghAtin 'zIpAMghAtin' kmnnddlu| iti DulAdiH // eSu kamaNDaloH 'svarNAllavAdeH (7-1-69 ) ityaN / zepebhyastu rAjAderAkRtigaNatvAt vyaN / gaDulAderapi kecidicchanti / gaDulatvam gaDulatA // 56 // naJtatpuruSAdhudhAdeH // 7 / 1 / 57 // prAktvAnnapUrvottatpuruSA dhAdhantavarjitAtvatalau bhavata ityayamAdhikAro veditavyaH TyaNAdivAdhanArtham / na zuklo'gulastasya bhAgo'zurutvamazuklatA / varNalakSaNavyaNvAdhayA tvatalAveva / azAvalyam akASNyamiti ca vyaNantena samAsaH samAsAttu vyaNi nabo vRddhiH sajjyeta / evamapatebhAvaH karma vA apatitvam apatitA / atra pasantalakSaNavyaNvAdhayA / anAdhipatyam agANapatyamiti vyaNantena samAsaH / arAjatvamarAjatA / atra rAjAntalakSaNavyaNvAdhayA / anAdhirAjyamayauyarAjyamiti vyaNantena samAsaH / amUrkhatvamamUrkhatA / atra guNAGgalakSaNavyaNvAdhayA / amaukhyamajADyamiti vyaNantena samAsaH / asthAviratvamasthaviratA / bhitra vayovacanalakSagAvAdhayA / asthAviramakaizorAmityaNajantena samAsaH / ahaayntvmhaayntaa| atra haaynaantlkssnnaannvaadhyaa| advaihAyanam atraihAyanamityaNantena samAsaH / apaTutvamapaTunA / atra varNalakSaNANavAthayA / apATavamalAghavamityaNantena samAsaH / aramaNIyatvamaramaNIyatA / atra yopAntyalakSaNAkaJvAdhayA / arAmaNIyakama akAmanIyakamityakAntena samAsaH / nagrahaNaM kim / prAjApatyam senApatyam / tatpuruSAditi kim / na vidyate patirasya apatiyomaH tasya bhAvaH karma vA Apatyam / evamArAjyam AhAyanam AramaNIyakam / abudhAderiti kim / na budhaH abudhaH tasya bhAvaH karma vA Abudhyam / Acaturyam / budha catura saMgata lavaNe vaDa kata rasa lasa yathA tathA iti lakSaNAtsabandha evaM pravRttinimikta prAmoti / ucyate / prAyikametat jJAtavyaM tato dvadvepi saMbandho nAbhidhIyate kitu jAtisahatireyocyate ||-tve veti vacanAditi / 'prAgvataH stroe sAmanA ' ityasmAdapretanena sUtreNetyartha ||-praaktvaa-||-te uttaratraiveti / pratyayayotveipi pratisUtra vyaktyapekSayA bahuvacanam / yadvA svatalpratyayAntAH zabdA' ||-nnyt-||-atr vayovacaneti / sthavirazabdasya kevalasyaiva yuvAdI pAThAtra nampUrvasya kyolakSaNasyAna evaM prAptistenAsthAviramiyA yuvAdyaNa ||-atraihaaynmiti / yo hAyanA yasya gRhasya trihAyanasya bhAvaH / / eveloree Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hamaza0 yathAtatha yathApura Izvara kSetrana saMvAdina saMvezin saMbhASin bahubhApin zIrSaghAtin samastha viSamastha purastha paramastha madhyastha madhyamastha duSpuruSa kApuruSa sa0a0bha0 | vizAla / iti budhAdi / ebhyo naJtatpuruSebhyo rAjAditvAt vyaN / gaDulavizastadAyAdAnAmapi pAThaM kecit icchanti / anye tu budhAdInAmaSTAnAmeva pratiSedhamicchanti / eSAmeva ca vikalpamapare / atha vyaNantAnAmepA nasamAso bhavati vA navA budhasya bhAvaH karma vA baudhyam nai bodhyam abaudhyamiti / bhavatItyeka / na bhavatItyanye // 57 // pRthvAderiman vA // 7 / 1 / 58 / pRthu ityevamAdibhyastasya bhAve iman pratyayo vA bhavati / prAktvAdityadhikArAta tvatalau ca / bAvacanAvazcANAdiH prApnoti so'pi bhavati / pRthobhovaH pathimA pRthutvaM pRthutA pArthavam / mradimA mudatvaM mRdutA mArdavam / bahulasya bhAvo himA / imani bahulasya 'miyasthira' (7-4-38 ) ityAdinA baMdabhAvaH / bahulatvaM bahulatA bAhulyam / vyaN / varisamA vatsatvaM vatsatA vAtsaM, bayolakSaNo'j / pRthu mRdu paTu mahi tanu laghu bahu sAdhu Azu uru guru khaNDu pANDu bahula caNDa khaNDa akiMcana vAla hoDa pAka vatsa manda svAdu Rju vRSa kaTu isva dIrgha kSipa kSudra priya mahat aNu cAru vakra vRddha kAla tRpta / iti pRthvAdiH // 58 // svarNavAdibhyaSTyaNa ca vA // 7 / 1159 // varNavizeSavAcibhyo dRDhAdibhyazca tasya bhAve vyaN iman ca ityetau pratyayau vA bhavataH prAtvAdityadhikArAtatvatalo ca / vAvacanAdyathANa prAmoti so'pi bhavati / zuklasya bhAvaH zauklyaM zuklimA zuklatvaM zuklatA / kAye kRSNimA kRSNatvaM kRSNatA, / kAdravyaM kadrimA kadrutvaM kadratA / ziterbhAvaH zaityaM zitimA zititvaM zititA zaitam / vAvacanAnuvarNAntasya pAJcarUpyam / dRDhAdi, dAya' draDhimA dRDhatvaM dRDhatA / vArya baDhimA vRddhatvaM vRddhtaa| pArivRddhyaM parivaDhimA parivaDhavaM paridRDhatA / vaisasaM vimatimA vimatitvaM vimatitA vaimatam / sAMmatyaM saMmatimA saMmatitvaM saMmatitA sAMmatam / svarNAntalakSaNo'N / kAro yarthaH / arhato bhAvaH karma vA AIntyam kI cet ArhantI / evamaucitI yathAkAmI sAmagrI zailI pArikhyAtI AnupUrvI / dRDha vRddha pariDha kRza bhRza cukra zRka Amra tAmra amla lavaNa zIta uSNa tRSNA jaDa badhira sUka mUrkha paNDita madhura viyAta viLAta vimanas vizArada vimati saMmati saMpanas / iti dRddhaadiH| bahuvacanAdAkRtigaNo'yam / tena sthairya sthemetyAbapi siddham // 59 // patirAjAntaguNAgarAjAdibhyaH karmaNi ca // 7 / 1160 // patyantebhyo rAjAntebhyo guNADrebhyo rAjAdibhyazca tasyeti SaSThyantebhyo bhAve karmaNi ca kriyAyAM vyaN pratyayo bhavati / prAkvAdityadhikArAt tvatalau ca / pasanta, adhipaterbhAvaH karma vA Adhipatyam / adhipatitvam / adhipatitA / evaM nArapatyam bArhaspatyam prAjApatyam sainApatyam / rAjAnta, AdhirAjyam / adhirAjatvam / 13 adhirAjatA / evaM saurAjyam yauvarAjyam / guNAGga, dravyAzrayI guNaH / guNo'Gga nimirta yeSAM pravRttau te guNAGgAH guNadAreNa ye guNini vartante / agrAvayo'rthasvAt 'catunnehAyanA vayasi ' iti ma Natvam ||-vrnn-||-bddhimeti / bhanna matAntareNa ravam / etaca 'pRthumRdu'-ityatra kathayiSyate ||-ptiraajaant -||-drvyaashryii 171 guNa iti / vyANAmevAthaya evAsyAstIti / sato muvyamevAbhayo yati saanepbn| bhaya caivajAro'nyadyoga vyavacchedayati / madi jAtivyamevAbhayavi kiMtu guNamapi iti jAtiguNo na bhavati / / Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *na tu guNavacanA eva / mauDhyam mUDhatvam muuddhtaa| maukharyam / vaidussym| rAjAdi, rAjyam rAjatvaM rAjatA / kAvya kavitvai kavitA / brAhmaNya grAmaNatve brAhmaNatA pikAro | bhAve karmaNi cetyubhayasamuccayArthaH / rAjan kavi brAhmaNa mANava daNDamANava vADava caura dhUrta -ArAdhaya virAdhaya uparAdhapa apirAdhaya anRzaMsa kuzala capala nipuNa pizuna caukSa svastha vizvasta viphala vizasya purohita grAmika khaNDika daNDika karmika yarmika varmika zilika sUtaka ajinika aJjanika aJjalika chatrika mUcaka muhita bAla manda hoDa / raanaadiraakRtignnH|| 60 // ahaMtastot ca // 7 // 1 / 61 // ahetazabdAt SaSThyantAdbhAve karmaNi cArthe TyaN pratyayo / bhavati tatsaMniyoge ca takArasya ntu ityAdezo bhavati / arihananAt rajohananAt rahasyAbhAvAca ahen pRSodarAditvAt / yadvA, catustriMzatamatizayAn surendrAdikRtAM pUjAM vAItIti arhan / tasya bhAvaH karma vA AIntyam / AhentI / prAktvAditi tvatalau ca / ahattvam / arhatA // 61 // sahAyAdA // 11 // 2 // sahAyazabdAttasya bhAve karmaNi ca vyaN pratyayo vA bhavati / vAvacanAtpakSe yopAntyalakSaNo'kaJ / pAtvAditi tvatalau ca / sahAyaspa bhAvaH karma vA sAhAyyam / sAhAyakam / sahAyattam / sahAyatA // 62 // skhivnnigduutaayH||7|1|63 // sakhivaNijaduta ityetebhyastasya bhAve karmaNi ca yaH pratyayo bhavati prAktvAditi tvatalau ca / sakhyurbhAvaH karma vA sakhyam sakhitvam skhitaa| vaNijyA vaNijyam vaNitvaM vaNiktA daram dutatvaMtatA / rAjAderAkRtigaNavAt vynnpi| vaannijym| dautyam ||63||stenaalukc||7|1|64|| stenazabdAttasya bhAve karmaNi ca yaH pratyayo bhavati tatsaMniyoge ca na isetasya lue bhavati / prAktvAditi tvatalau ca / stanasya bhAvaH karma vA steyam / stenatvam / stenatA / rAjAdidarzanAt stanyamitpapi bhavati // 64 // kapijJAtereyaNa // 7 // 1 / 65 // kapi jhAti ityetAbhyAM tasya bhAve karmaNi ca eyaNa pratyayo bhavati tvatalau ca / kaperbhAvaH karma vA kApeyam / kapitvam / kapitA / hAteyam / jJAtitvam / jJAtitA / kapaH ikArAntatvAdaNi mAptezAtezca prANijAtivAdavi prApte vacanam // 65 // prANijAtivayoAdag // 7 // 1 / 66 // prANijAtivAcino vayovacanAca tasya bhAve karmaNi cA pratyayo bhavani khavalau ca / azvasya bhAvaH karma vA Azvam azvatvam azvatA / gAIbham / mAhipam / dIpino dvaipam / hasvino hAstam / avino'padasya taddhite'(7-4-61 ) iti antysvraadilopH| vayo'rtha, kumArasya bhAvaH karma vA kaumAram / kumAratvam / kumaartaa| kaizoram / / zAvam / vAram / kAlabham / pANigrahaNaM kim / vRNatvam / tRNatA | jAtigrahagaM kim / devadatattvam / devadattatA // 66 // yuvAderaNa // 7 // 1 / 67 // bhAzraya eveti kimuka bhavati kevalo guNo na bhavati kitu dravyamevAdhapati / banena cAvogavyavacchedaH / tenotkSepaNAvakSepaNeti yA tArkikANA kriyA tasyA guNasajJA na bhavati / yattasyA Azraya evaM maasti| --tu guNavacanA eveti / nahi mUDho guNo'pi bhaNyate kitu mohaguNadvAreNa guNinyeva vartate / ato guNo'Gga pravRttinimittamasyApi vidyate iti guNAGga' na tu guNavacana / guNavacanA hi pUrva guNe pazcAd guNini vacante / etAvatA rUpAdInAM rAjudAsaH ||-aaraadhyeti / ApUrvAdrAdhe pyantAdata evaM vipAtanAt za' evamuttaratraye'pi ||-anRshseti / nan asatyaN / tato jaya yoga..-caukSeti / bujhA zIlamasya 'asthA'-itta |-kpi-1-kaaynttvaaditi / padyapi kapizabdasya prANijAtiva tathApi vizeSatvAt 'yUparNa'-ityaNi prAkSe tra-yuvA / DS Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuru yugAdibhyaH zabdebhyastasya bhAve karmaNi cANa prasayo bhavati tvatalI ca / yUno lilAniziSTasyApi grahaNAta yuvate vaH karma vA yauvanam yuvatvaM yuvatA / sa0a0bha0 / caurAdipAThAyauvanikeyapi bhavati / sthAviram / sthaviratvam / sthaviratA / yuvana svavira yajamAna kutuka zramaNa zramaNaka zravaNa kamaNDaluka kukhI duHkhI sutrI muhRdaya duhRdaya suhRt duheta sujhAva durdhAtR vapala parivrAjaka satrApacArin anRzaMsa capala kuzala nipuNa pizuna kutUhala kSetrajJa udgAta unnata prazAsta pratihata hota pota bhrAta bharne rathagaNaka patnigaNaka muSThu duSThu adhvayu karta. mithuna kulIna saham 'sahasra' kaNDuka kitava / iti yuvaadiH| sthavirazramaNapizunanipuNakuzalacapala-anuzaMsebhyo rAjAdidarzanAt yyapi bhavati / sthApiya zrAmaNyamityAdi / pUrvatrANi dvaipAdi na sidhyati / iha tvani yauvanAdi ityagaNorupAdAnam // 67 // hAyanAntAt // 7 // 1 // 68 // hAyanAntebhyaH zAbdebhyastasya bhAve karmaNi cAN pratyayo bhavati tvatalau ca / daihAyanam / vihAyanatvam / vihAyanatA / traihAyanam / cAtuhAyanam / atrAvayovAcitvAt 'caturezIyanasya vayasi -(2-3-75) iti NatvaM na bhavati / vayasi tu pUrveNAn / traihAyaNam / cAturhAyaNam // 68 // volladhyAdeH // 7 / 1 / 69 // laghurAdiryasyevarNovarNavarNaspa tadantAnAmnastasya bhAve karmaNi cAN pratyayo bhavati tvatalau ca / zucerbhAvaH karma vA zaucam zucitvaM zucitA / zakuneH zAkunam / munerbhAvaH karma yA maunam / saMmateH sAmmatam / kavarbhAvaH karma vA kAvyamiti tu rAjAdipAThAt / nakharajanyA nAkharajanam / harItakyA haariitkm| titaunastaitavam / pRthoH pArthavam / paToH paattym| laghorlAgharam |vdhaa vAdhavam / pituH paitram / AdigrahaNaM samIpamAtrArtham / tena titau ityatrAvyavahite zucyAdau caikavarNavyavahite laghuni bhavati / yasavarNAditi kim / ghaTatvaM, paTatvam | laghvAderiti kim / pANDutra, knndduutym| kecittu kRzAno vaH karma vA kAzInAm aratnerAratnam arAterArAtam isAdiSpapIcchanti / tanmatasaMgrahArtha laghvAderiti prakRtevizeSaNam na svarNasyeti vyAkhyeyam / tanmate sAmmatamiti na bhavati // 69 // puruSahRdayAdasamAse // 7 / 1 / 70 // purupahRdaya isetAbhyAM tasya bhAve karmaNi cANa bhavati tvatalau ca asamAse na cedanayoH samAso viSayabhUto bhavati / puruSasya bhAvaH karma vA paurupam purupatvaM purupatA / hRdayasya bhAvaH karma yA hArdam / 'hRdayasya hallAsalekhANye' (3-2-94) iti hRndaavH| hRdayatvam hRdayatA / asamArA iti kim / paramapuruSatvam paramahRdayatvam satpurupatvam sauhRdayam / paramapIrupam paramahAdem ityAdi mA bhUt / surumaduradayazabdagAraNi hadayasya '-ityAdeze maga'-pratyubhayapadako sauhArya dohAmiti / evamuttarayorapi / tatazca ekatagopAdAnenepa sire gat yugaladvayopAdAna tadardhabhadArtham ||-puru-||-asmaas iti / prasajya pratipena. na pryudaasH| tA hi samAsAdamyaga karagAMcidvattI spAt nATadayo bahupuruSa iti iha na sAt ||-paurupm / hAImiti / asamAsa | iti ca viSayasaptamIge na satsaptamI / asyA hi grahaNAtA nAmeti nyAyena kevalAbhyAmevANa utpAt paramadhAso puruSa paramapurupAdeH prAptireva nAsti ato viSayagrahaNAtsamAsA gavasthAyAM paramasya puruSasya bhAva ityevavidhAyAM pratyA' prakRtyAderiti paribhASayA paramapora miti syAt / nanu parama ca tat porupa gheti kRte paramapoepamiti bhavati pA gayA / ucyate / sApAnI bhavati / evaM hi kRte paramasya purusya bhASa. parama gha tatporUpaM ceti yA kRtamiti vizepo na bhAyo |-prmporss mAbhUditi / satazca paramasya puruSasya bhAva iti pAkye ' sanmahat '-i. Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MODvs ata eva niSedhAt sApekSAdapi bhAvapratyayo vijJAyate / tena kAkasya kArNyam valAkAyAH zauklyA ityAdi siddham / paurupamiti prANijAtyApi siddham / / samAsavipaye pratiSedhArtha puruSopAdAnam // 70 // zrotriyAyaluka ca // 7 // 1 / 71 // zrotriyazabdAttasya bhAve karmaNi cAN pratyayo bhavati tatsaMniyoge ca ya ityasya lopo bhavati tvatalau ca / zrotriyasya bhAvaH karma cA autram / zrotriyatvaM zrotriyatA / caurAdipAgadakapi / zrotriyakam // 7 // yopAntyAdgarUpottamAdasuprakhyAdakam // 7 / 1 / 72 // tribhRtInAmantyamuttamam tatsamIpamupottamam, upottamaM guruyesya tasmAt yakAropa,ntya't mukhyanitAta tasya bhAve karmaNi cAkaJ pratyayo bhavati tvatalau ca / ramaNIyasya bhAvaH karma vA rAmaNIyakam / ramaNIyatvam / ramaNIyatA / dArzanIyakam / kAmanIyakam / aupAdhyAyakam / pAnIyakam / gurugrahaNAdanekavyaJjanavyadhAne'pi bhavati / AcAryakam / gurugrahaNaM hi dIrghaparigrahArthaM saMyogaparaparigrahArthaM ca / anyathA dIrghopottamAdityucyeta / yopAntyAditi kim / kApotaM, vimAnatvam / gurUpottamAditi kim / kSatriyatvam / "kAyatvam / asupakhyAditi kim / sumakhyatvam / / guNAGgatvAt vynnpi| sauprakhyam // 72 // caurAdaH // 7 // 1173 // caurAdibhyastasya bhAve karmaNi cAkaJ pratyayo bhavati tvatalau ca / caurasya bhAvaH karma vA caurikA caurakam / ghortikA dhautakam / maanojnykm| preyarUpakam / cauratvam | cauratA / caura dhUrta yuvan grAmaputra grAmasaNDa grAmasANDa grAmakumAra grAmakula grAmakulAla amuSyaputra amuSyakula zarapatra zArapatra manojJa piyarUpa adorUpa abhirUpa bahula medhAvin kalyANa Akhya sukumAra chAndasa chAtra zrotriya vizvadeva grAmika kulaputra sAraputra vRddha avazyam / iti caurAdiH // manojJAdInAmakajantAnAM napuMsakatvameva / pUrveSAM tu 'caurAyamanojJAyakaniti strInapuMsakate / / caurya dhaurya grAmikyamiti rAjAditvAc vyaNapi // 73 // dvandvAllit // 7 / 1 / 74 // dvandvasamAsAttasya bhAve karmaNi cAkan pratyayo bhavati sa ca lit tvatalau ca / likaraNaM srItvArtham / gopAlapazupAlAnAM bhAvaH karma vA gaupAlapazupAlikA | zaiSyopAdhyAyikA / kautsakuzikikA / vizva pakSI nA ca naraH vivo vaH karma vA vaitrikaa| aba 'svarNAlladhyAdeH' (7-1-69 ) ityaNi prApte paratvAdakam / evaM bhAratavADhuvalikA / gopAlapazupAlatvam / gopAlapazupAlatA // 74 // tyAdinA samAsaviSayo yato bhAvapadApekSayA paTho tataH sAmAnAdhikaraNyam iti 'sanmaha' iti prApti / tatastve samAnIte sati puruSatva evavidhena zabdena sada paramazabdasya samAsaH / 'paSTaya yaranAchape ' hatyanaiva paramasthaivavidhaspa purupavana zabdena saha samAso ga bhavati 'sanmaha'-iti sutreNa vizapaNavizeSyAbhAvAt / vizeSaNavizeSyatva ca samAnAdhikaraNye sati sabhavati / atra puruSatva paramasyeti vaiyadhikaraNyam ata 'paSTayayatnA'-ityanenaiva samAsa iti prakAradvayenApi samAsaviSayo bhavati ||-at eveti / nanu samAse nikIpite puruSahRdayazabdI padAntarApekSI bhavatastatra sApekSatvAdeva na bhaviSyati kiM pratiSedhenetyAha -sApekSAdapItyAdi ||-yopaa - // gurUpottama ityatra 'vizeSaNasarvAdi '-iti guroH pUrvanipAta. ||-sNyogpreti / saMyoge gururityarthaH / tenAcAryakamityAdAvanekavyAnavyavadhAne'pi ||-ksstriytvm / kAyatvamiti / prathame gurunAsti dvitIye tu upottamatva nAsti ||-dvNdvaa-||-kautskushikiketi / kutsasya kuzikaspa cApalyAni prathame RSpaNa dvitIye vidAyam / 'bhRgvagiraskusa'-' yAsojhyAparNa'-iti ca yathAkrama lum ||-evmiti / aprApyaNi prApte ityarthaH / atra pAhuyalizabda ikArAnto prAhya. anya AWAN Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pyeong "gotracaraNAcchlAghA tyA kaarpraasyvgme||7||1 // 75 // motravAcinazcaraNanAcinaya zabdAcasya bhAve karmaNi ca lidakam pratyayo bhavati tvatalauca zlAghAdiSu vipayabhUteSu / zlAghA vikatthanam / atyAkAraH parAdhikSepaH / viSayabhAvaH punaH zlAghAdInAM kiyArUpANAM bhAvakarmaNI prati *sAdhyatvAt / gotramapatyam pravarAdhyAyapaThitaM ca / caraNaM zAkhAnimittaM kaThAdi / gArgyasya bhAvaH karma vA gArgikA tathA zlAghate / kAThiyA vikatthate / gArgikayAtyA kurute / kAThikayAdhikSipati / gArgikA mAptavAn / kAThikAmadhigatavAn / gArgikAmavagatavAn / kAThikAM vijJAtavAn / gArgyatvena gArgyatayA kaDhatvena kaThatayA zlAghate / zlAghAdiSviti kim / gArgam / kATham | prANijAtilakSaNo // 75 // *hotrAbhya IyaH // 7|1|76 // hotrAzabda RtvigvizepavacanaH / RtvigvizepavAcibhyastasya bhAve karmaNi ca IyaH prasayo bhavati tvata lau ca / maitrAvaruNasya bhAvaH karma vA maitrAvaruNIyam / maitrAvaruNatvam / maitrAvaruNatA // agnIdhaH agnIdhIyam / neSTuH neSTrIyam / potuH potriiym| brAhmaNAcchaMsino brAhmaNAcchaMsIyam / hUpate Abhiriti hotrA Rca ityeke / tAnyevodAharaNAni / maitrAvaruNAdayastu RcanAH / bahuvacanaM svarUpavidhinirAsArtham // 76 // brahmaNastvaH // 7 / 1 / 77 // hotrAbhya iti vartate / brahman ityetasmAdRtvigvAcinastasya bhAve karmaNi ca tvaH pratyayo bhavati / IyApavAdaH / brahmaNo bhAvaH karma vA brahmatvam / hotrAdhikArAd brAhmaNaparyAyAjjAtivAcino brahman zabdAt talapi bhavati / brahmatvam brahmatA // 77 // zAkadazAkinau kSetre ||7|1|78 // tasyeti vartate / kSetraM dhAnyAdInAmutpattyAdhArabhUmiH / tasyeti paThyantAtkSetre'rthe zAkadazAkina ityetau pratyayau bhavataH / ikSUNAM kSetram ikSuzAkaTam / ikSuzAkinam / mUlakazAkarTa mUlakazAkinam / zAkazAkaTam | zAkazAkinam // 78 // dhAnyebhya Inam || 7 | 1 | 79 // dhAnyavAcibhyaH SaSThyantebhyaH kSetre'rthe Inan pratyayo bhavati / kulatthAnAM kSetra kAlatthInam / maudgInam | maiyajhINam / naivArINam / kaiaudravINam || 79 || vrIhizAlereyaN || 7 | 1 | 80 // vrIhizAli ityetAbhyAM tasya kSetre eya pratyayo bhavati / Inano'pavAdaH / vrIheH kSetraM vaiheyam / zAleyam // 80 // yavayavakaSaSTikAdyaH // 7 / 1 / 81 // yavayavakapaSTika ityetebhyastasya kSetre yaH | thAgo'prApti // - gotracaraNA - ||vissybhuutessviti // na vizeSaNeSu / yato vizeSaNAni na ghaTante / kuta iti cet / ucyate / bhAva iti zabdasya pravRttinimittamiha gupate / gArgikAityAdiSu na sAcAdayaH pravRttinimittAnyapi tarhi gNgvymiti| kammaM iti ca kriyA gRhyate wa firmaa kriyAvizeSaNaM na sabhavatIti zlAghAdiSu viSayabhUteSviti vyAkhyAtam // - sAdhyatvAditi / bhAvakarmmabhyAM kartRbhyA lAvAdayo yatra sAdhyante iti taatprym| vipayabhAvaityAdinA zrAdhAdInAM bhAvakarmaNI prati viSayamAha / eSa ca bhAvakarmaNI prati vipayatya bhAvakarmasAdhyatvAt / kriyArUpatvAcca teSAM bhAvakarmmaNI prati sAdhyatvamupapayata eva bhAvakarmago satyAtmanostana kArakatvopapatteriti zlAghAdInAM kArake bhAve karmaNi ca pratyaya ityartha / ayamartha zlAghAcA hi kriyAstAtha kArakaireva sAdhyA / kArakANi cAtra bhAvakarmarUpANyepeti te. sAdhyatvam // - paThita ceti / pravaramA goga tasvAdhyAyastana paThita yat gotraM tadapyabhidhIyate / etena kimukta bhavati dvividhamiha gotra gRhyate tena mitrayeobhaya karma veti kRte meiiviketyaya prayojanam // hotrA // RtvigvizeSava vana iti / strIliGgopi san RkhijaH prAha // brahma - IyApavAda iti / IyetyupalakSapatalo'pyayamapavAdaH / anyathA Iyastha pratiSedhe brahmaNo neti sUtra kuryAt // - talapIti / ma kevala 'bhAve svata' ityanena va kitu tahapi / ayamarthaM / Rtvigvacanasya mAhmANa sa0a0ma0 // 8 // Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratyayo bhavati / Ino'pavAdaH / yavAnA kSetraM yavyaM. yavakya, paSTikyam / paSTirAtreNa pacyamAnA vIhayaH paSTikAH / ata eva nipAtanA siddhiH // 8 // vANumASAt // 7 / 1182 // aNumApa ityetAbhyAM SaSyantAbhyAM kSetre'rthe yaH pratyapo bhavati vA / pakSe Inan / aNUnAM kSetramaNavyam / ANavInam / mASyam / mApINam // 82 // vomAbhaGgAtilAt // 7 / 1 / 83 // umAbhaGgAtila ityetebhyaH paThyantebhyaHkSetre'rthe yaH pratyayo vA bhavati / pakSe Inan // umAbhale api dhaanyeevessyte| umAnAM kSetram umyam aumInam / bhlym| bhAjInam / tilyam / tailInam / yogavibhAga utraarthH||83 // alAvvAzca kaTo rjsi||71|84|| alAvUzabdAcakArAdumAbhaGgAtilebhyazca SaSThyantebhyo rajasyathai kaTaH pratyayo bhavAte / alAvUnAM rajaH alAvUkaTam / umAkaTam / bhaGgAkaTam / tilakaTam // 84 // ahI gamye'zvAdInan // 7 // 1185 // tasyeti SaSThyantAdanazabdAdekenAhA gamye'rthe Inan pratyayo bhavati / azvasyaikenAhA gamyaH AzvIno'dhvA / adveti kim / avasya mAsena gamyaH // 85 // kulaajlpe||7|1|86 // tasyeti papThyantAtkulazabdAjalpe'thai InaJ pratyayo bhavati / kulasya jalpaH kolInam // 86 // pIlvAdeH kuNaH pAke // 7 // 1187 // pIlu ityAdibhyaH SaSThyantebhyaH pAke'rthe kuNaH pratyayo bhavati / pIlUnAM pAkaH pIlukuNaH / kakandhukuNaH / pIlu kakendhu zamI karIra vadara kuvala azvattha khadira / iti pIlvAdiH // 87 // karNAde le jAhaH // 7 // 1 / 88 // karNAdibhyaH SaSThyantebhyo mUle'rthe jAhaH pratyayo bhavati / karNasya mUla karNajAham / akSijAham / karNa akSi Asya vaktra nakha mukha keza danta oSTha bhU zRGga pAda gulpha puSpa phala / iti karNAdiH // 88 // *pkssaattiH||7||1|| 82 // pakSazabdAtpaSJyantAnmale'rthe tiH pratyayo bhavati / pakSasya mUlaM pksstiH||89|| himAdela: sahe / / 7 / 1 / 90 // himazabdA| SaSThyantotsahe sahamAnArthe eluH pratyayo bhavati / himasya sahaH himaM sahamAnaH himeluH // 9 // balavAtAdUlaH // 7 // 1 / 91 // valavAta ityetAbhyAM SaSThya|ntAbhyAM sahe'rthe UlaH pratyayo bhavati / balasya sahA valaM sahamAnaH balUlaH / zvAtUlaH // 91 // zItoSNatRprAdAlurasahe // 7 // 1192 // zIta uSNa tRpa | iyetebhyaH SaSThyantebhyo'sahe'sahamAnethe AluH pratyayo bhavati / zItasyAsahaH zItamasahamAnaH zItAluH / uSNAluH / tRmAluH / tRmam duHkham // 92 // bhyathAmu| khasaMmukhAdInastadRzyate'smin // 7 / 1 / 93 // yathAmukhasaMmukha ityetAbhyAM taditiprathamAntAbhyAmasminniti saptamyarthe InaH pratyayo bhavati yattatpathamAntaM dRzyate ctdbhvti| yathAmukhaM dRzyate'smin yathAmukhInaH aadrshaadiH| mukhasya sadRzo'rtho yathAmukhaM pratibimba ucyate / ata evaM nipAtanAdyathAthA (3-1-41)iti pratiSadhe'pyavyayIbhAvaH / samaM mukhaM saMmukham samaM mukhamasyAneneti vA saMmukhaM prativimvameva / ata eva nipAtanAtsamazabdasya antlopH| saMmukhaM dRzyate'sminniti saMmukhInaH / yathAmukhInaH sItAyA iti / saMmukhIno hi jayo randhramahAriNAmiti ca upamAnAt // 13 // sarvAdeH pathyakarmapatrapAtrazarAvaM vyApnoti // 7 / 1 / 94 // vacanasya ca svapratyayaH samAna. tena jAtivacanasya talapi bhavatItyartha / upalakSaNa ceda tena grANo bhAva. karma vA prANijAtyani bAmamityapi ||-pkssaa-||-pksstiriti / mUlepyabhidheye zabdazaktisvAbhAvyAt strIliGgaH ||-vl-||-vaatuul iti / ghAtasahaH / vAtAsaho'dhyetadartha eveti zabdabheda. ||-ythaa-||-antlop iti / nanu samzabda eva vRttiviSaye samazabdasyAyeM COMVOVoie Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0a0bha0 0 10 3= Nadee sarvazabdapUrvebhyaH pathin aGgakarman patra pAtra zarAva ityetadantebhyo nirdezAdeva dvitIyAntebhyo vyAmotItyarthe InaH pratyayo bhavati / sarvapayaM vyAmoti sarvapathIno rathaH / / sarvapayAna vyAmoti sarvapathInamudakam / evaM sarvAGgINastApaH / sarvakarmANaH puruSaH / sarvapatrINaH saarshiH| sarvapAtrINa odanaH / sarvazarAvINa odanaH / sAde| riti kim / pandhAna vyAmoti // 94 // Aprapadam // 7 / 1 / 95 // pragataM padaM prapadam / pdaagrmityrthH| athavA pravRkhaM padaM prapadam padasyopariSTAt saMsthA khaluko gulpha iti yAvat / AG maryAdAyAmabhividhau caa| A prapadAt Aprapadam 'paryapAG-(3-1-32) ityvyyiibhaavH| AmapadazabdAnirdezAdeva dvitIyA|ntAva vyAmotItyarthe InaH pratyayo bhavati / AprapadaM vyAmoti na tadativartate yaH sa AmapadInaH padaH / anena paTasya pramANamAkhyAyate // 95 // *anupadaM yahA // 7 // 1 / 96 // anupadazabdAnirdezAdeva dvitIyAnvAidA ityetasminnartha inaH pratyayo bhavati / anupadaM baddhA anupadInA upAnan / padapramANetyarthaH / anupadamiti 'dairye'nuH --(3-1-34) ityavyayIbhAvaH // 96 // *ayAnayaM neyH||7|1|97 // ayAnayazabdAnirdezAdeva dvitIyAntAnneya ityetasminnartha InaH pratyayo bhavati / ayAnayaM neyo'yAnayInaH zAraH / phalakazirasi sthita ucyate / ayaH pradakSiNa gamanam / anayaH prasavyaM vAmam / zAriyate hi kecicchArAH pradakSiNaM gacchanti kecittasavyam / teSAM gatirayasAhito'nayo'yAnaya ityucyate / yasmin parazAraiH | padAnAmAvezaH tadubhayaM neyaH apAnayIna iti diH / athavA ayaH zubhaM daivam / anayo'zubham / zubhAdavAdapavartate'zubhaM devaM yasmin karmaNi tadayAnayaM zAntikarma catuHzaraNapatipatrinAghAtaghopaNaM devagurupUjA tapo dAnaM brahmacaryAdiniyamaH tayo neyaH kArayitavyaH so'yAnayIna Izvara iti // 97 // sarvAnnamatti // 7 / 1 / 98 // sarvAnazabdAdvitIyAntAt atItyasminnarthe InaH pratyayo bhavati / sarvazabdaH prakArakAsnye / sarvaprakAramannaM sarvotram tadaci sarvAnIno bhiH niyamarahitaH // 98 // parovarINaparaMparINaputrapautrINam // 7 // 1 // 99 // paroparINAdayaH zabdA anubhavatyaye InapatyayAntA nipAtyante / parAvaranandAdvitIyAntAdanubhavatyarthe inaH pratyayo'varazandAkArasya cotvaM pratyayasaMniyoge nipAtyate / parAMdhAvarAMzcAnubhavati parovarINaH / pArovaryamityatrAtItakramavAci parovaramiti zabdAntaram / paraMparINeti paraparatarazabdAta dvitIyAntAdanubhavatyarthe inaH paraMparabhAvazca / parAn paratarAMthAnubhavati paraMparINaH / maviparamparA vartipyate tataH kiM samasyAntalopena / ucyate / samazabdasyApi vizeSaNasamAsAdau mukhAradena saMmukha iti yathA syAdityevamartham ||-anu-1-anupdmiti / pada lakSyIkRtyAyataM 'bandhanamiti | kriyAvizeSaNatvAt dvitIyAbhevopacArAdvavetyucyate ||-ayaa-||-bhyaanyN neya iti / karmaNi dvitIyA / yadyapi neyazabdena kAmAbhidhIyate tathApi ayAnayAgdAdvitIyA bhavAyeva dvikarmakasvAt / zAra ityetadeva hi kammAbhihita netarat / yasminniti / dakSiNagamane pAmagamane va parazArA yApitA bhavanti / tasmin parazAraiH kartRbhiH padAno gRhakANAM karmabhUtAnAM svazArai vAt bhAveSA' ||-ruudiriti / madadhijapasamyagAmI ca zAro nIyamAno na sarvo'yAnayIna ityucyate bhapi tu katrideveti / ayamarthaH / patra phalake bhauaumyanti tasya yarigarIbhUta | sthAnaM kitavAnAM prasiddha tatastha ra zAro'yAnapAnA ||-pro-||-paarovmiti / padi pratyayasaMniyoge moravaM tatkathamatra sadbhAve, ityAzaekA // Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mantraM bhinattItyatra paramparAzanda Avanto bAhulyArthaH prakRtyantaram // putrapautrINeti putrapautrazabdAt dvitIyAntAdanubhavayarthe InaH / putrAzca pautrAMvAnubhavati putrapautrINaH | | // 99 // yathAkAmAnukAmAtyantaM gAmini // 7 / 1 / 100 // yathAkAmAnukAma asanta ityetebhyo nirdezAdeva dvitIyAntebhyo gAminyarthe inaH pratyayo bhavati / yathAkAma gAmI yathAkAmInaH, anukAmInaH / yathecchaM gAmItyarthaH / atyanta gAmI atyantInaH / bhRzaM gantetyarthaH // 10 // pArAvAraM vyastavyatyastaM ca // 7 // 1 / 101 // pArAvArazabdAtsamastAbyastAdyatyastAca nirdezAdeva dvitIyAntAdgAminyarthe InaH prasayo bhavati / pArAvAraM gAmI pArAvArINaH / pArINaH / avArINaH / avArapArINaH // 101 // anugvalam // 7 / 1 / 102 // anuguzabdAdvitIyAntAdalaMgAmini InaH pratyayo bhavati / alaM paryAptapityarthaH gavAM pazcAdanugu tadalaM gAmI anugavIno gopAlakaH // 102 // adhvAnaM yenau // 7 / 1 / 103 // alaM gAminIti vartate / adhvanzabdAnirdezAdeva dvitIyAntAdalaMgAmini ya ina ityeto matpayau bhavataH / adhvAnamalaM gAmI adhvanyaH adhvanInaH // 103 // abhyamitramIyazca // 7 // 1 / 104 // abhyamitrazabdAnirdezAdeva dvitIyAntAdalaMgAmini IyaH pratyayo bhavati cakArAdhenau ca / abhyamitramalaMgAmI abhyamitrIyaH / abhyamitryaH / abhyamitrINaH / amitrAbhimukhaM bhRzaM gantetyarthaH // 104 // samAMsamInAyazvInAdyapAtInAgavInasAptapadInam // 7 / 1 / 105 / / samAMsamInAdayaH zandA InamatyayAntA nipAtyante / | saaptpdiinstviinshprtyyaantH| samAMmamIneti samAMsamAmiti vIplAdvitIyAntAtsamudAyAdrbha dhArayatyaye inaH pUrvapadavibhaktezcAlup / samAM samAM garbha dhArayati samAsamInA gauH / samAmiti 'kAlAvanoAptau / (2-2-42) iti dvitIyA / anye samAyAM samAyAM vijAyate garbha vimuJcati samAMsamIneti pUrvapadasya yalopamAhuH / vyAtyabhAvAcAdhikaraNe saptamI / adhacIneti adyazvaHzabdayorvAya samAsaH vijaniSyamANe'rthe vijananasya pratyAsattau gamyamAnAyAmInaH / adya zvo vA vijaniSyamANA ayazcInA gauH / evaM nAma pratyAsanaprasavetyarthaH / anye tu pratyAsattau gamyamAnAyAM bhaviSyatyarthe prtyymaahuH| adha zvo vA bhaviSyati abadhIno lAbhaH / adyazcInaM maraNam / evamadhapAtaHzabdAdInaH / aghamAtInA gauH / aghamAtIno lAbhaH / adyamAtInaM maraNam / AgavIneti AgopAtedAnazabdAtkAriNyarthe InaH pratidAnazabdasya ca luka / AgopatidAna kArI AgavInaH karmakaraH / gA bhUto ya A tasyA goH pratyarpaNAkarma 1 karoti sa AgavInaH / sadizabdo'yam / yatkiMcidAdAyA tasya pratidAnAtkarmakara evamucyate ityeke / anye tu A gauH prApteH karma kArI AgavIna ityAhuH / | sAptapadIneti saptapadazabdAttRtIyAntAttadavApye'rthe Inaj yattadavApyaM taccetsakhyaM sakhA vA bhavati / saptabhiH padairavApyam sAptapadInaM sakhyam / sAptapadInaH sakhA / sAptapadInaM mitram // 105 // aSaDakSAzitaMgvalaMkAlaMpuruSAdInaH // 7 // 1 / 106 // aSaDakSa Azirtagu alaMkarman alaMpuruSa ityetebhyaH svArthe InaH pratyayo bhavati / avidyamAnAni paDakSINyasmin apaDakSINo ytrH| 'sakthyakSNaH svAke' (7-3-126) iti TAntAdInaH / aSaDakSINA krIDA / dvAbhyAM sAdhyata -snaa-||-dvitiiyeti / manu samAyAH katha myAptirekAdaze eva garbhagrahaNAt / satyam / bhavayave samudAyopacArAt ||-pvmiti / pUrvokanItyA vijaniSpamANe bhaviSyati cArthe ityarthaH // Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIramA ityarthaH / bhapadakSINaH kandukaH / yena dvau krIDataH / adRzyAni padakSINNasya apaDakSINazcaitraH pituH pitAmahasya putrasya vA Tocyate / indriyaparyAyo vaakssshbdH| sa0a0bha0 avidyamAnAni pahakSANyasyApadakSINo'manakaH / vicAreNa vinA mavartate ityarthaH / AzitA gAvo'sminniti AzitaMgu / asmAdeva nipAtanAtpUrvapadasya mo'ntaH / tata InaH / AzitaMgavInamaraNyam / alaM kargaNe alaM puruSAya 'prAtyavapari'-( 3-1-47 ) ityAdinA samAsaH tata inH| alaMkarmINaH / alaMpuruSINaH / 11 rAjAdhInamiti vadhInena zauNDAditvAtsaptamIsamArAH / asti caadhiinshbdH| asmAkhanInaM kimu niHspRhANAm iti, vAkyaM hi vaktaryadhInaM bhapati iti, tadetat prayokaryadhInaM bhavatIti // 106 // adistriyAM vAJcaH // 7 / 1 / 107 // aJcatyantAnnAna InaH pratyayA vA bhavati svArthe na cetsa dizi striyAM vartate / pAra mAcInam / pratyaka pratIcInam / udaka udIcInam / avAk avAcInam / samyaG samIcInaH / adistriyAmiti kim / mAcI udIcI dik / diggrahaNaM kim / prAcInA zAkhA | abAcInA baamnnii| sIgrahaNaM kim| mAra prAcIna ramaNIyam / dizyApa lubantaM svabhAvAt napuMsakam / vAdyAt (6-1-11) iti vikalpe labdhe vAgrahaNaM pUrvatra nityArtham // 107 // tasya tulye kA sNjnyaaprtikRtyoH||7|1|108|| tasyeti SaSThyantAttulye sadRzerthe kA pratyayo bhavati sNjnyaapti| kRtyoH saMjJAyAM pratikRtau ca viSaye / pratikRtiH kASThAdimayaM praticchandakam / azvasya tulyaH andhakaH / uSTrakaH / gardabhakaH / azvAdisadRzasya saMjJA etAH / prati-19 kRtiH, andhakam rUpam / azvikA pratimA / azvakAni rUpANi / tulpa iti kim / indradevaH / evaMnAmA kazcit / nAtra sAdRzyam / saMjJApratikRtyoriti kim / gostulyo gavayaH / saMjhAgrahaNamapratikRtyartham / eka tvaahuH| tulyamA pratyayaH / ziva iva zivakaH // 108 // na pUjAthedhvajacitra ||7|1|209||nrimnussye pUjArthe / | vaje citreca citrakarmaNi abhidheye kA pratyayo na bhvti| tatra so'ymityevaabhisNvndhH| saMjJAmatikRtyoriti yathAsaMbhava prApne pratiSedhoyam / , cazcA tRNamayaH puruSaH / yaHkSetrarakSaNAya kriyate / cazcAtulyaH purussvshcaa| evaM vardhikA / khrkuttii| pUjArtha, arhan / shivH| skndH| pUjanArthAH pratikRtaya ucynte| dhvaja, garuDaH siMhaH taalodhvjH| citra, duryodhnH| bhiimsenH||109|| apaNye jIvane // 7 / 1 / 110 // jIvantyaneneti jiivnm| paNyaM vikretavyam |pnnyvrjitN yajjIvanaM tasmin kA matyayo na bhvti|vaasudevsdRshH vaasudevH| zivaH skandaH viSNuH / devalakAnAM jIvikAH pratikRtaya ucyante / apaNya DAta kim / istikAn vikrINIte / 'jIvana iti kim / krIDane niSedho -adig-|| prasajvo'ya na diglakSaNA srocejha bhavatIti na tu adigalakSaNAyA siyAmitipayudAsastena putIyayorapi bhavati / nanu diza khItvamavyabhicAri tallimatra strIgrahaNenetyAha-srograhaNamiti / so liGgarahitAyAM dizyayatyantavAcyAyAM pratyudAharati-prAkprAcIna ramaNIyamityAdinA ||-npuNskmiti / prAgiti dhAlubantam / avyayatvAchidgAyogya, prAcIna va vArthikAntasvAt tadvat tathApi svabhAvAapusakam anyathA abheda aliGgasya bhede tu strIliGgasya syAt ||-nityaarthmiti / 'apakSa-'ityatra sUge vAkya svalokikam ||-tsy-||-sNshaa patA iti / evaMnAmAnaH pazuvizeSA na tu prtivimyaani|| indra deva iti / pazyantAdabhede indradevasya sabandhI indradevaH / indradevaka ityukte'pi saMjJA pratIyata iAte na adgavikalatA ||-gostuly iti| nahi goka iti kapratyayAntena sajJA pratIyate ||-n nR-- tatreti / niSedhe satotpathaM. 1-soyamiti / ghazAtulya. puruSo'bhedopacAreNa cacA / atazvanA puruSa ityAdo sAmAnAdhikAraNyam / tathA zAnpariva prAyasva suna vaktavyA |-ythaasNbhvmiti / Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kulasya yaH pAnA 1 / 115 // druzabdAcata ajiI dAru upakarapyamAnApAcyate / duriva dravyaM rAjaputra mA bhUta / istikaH // 110 // devapathAdibhyaH // 71 / 111 // devapatha ityevamAdibhyastulye saMjJApratikRtyoH kaH pratyayo na bhavati / devapathasya tulyaH devapathaH / eva haMsapathaH / devapatha haMsapatha ajapatha vAripatha rAjapatha zatapatha zagumatha sthalapatha sindhupatha uSTragrIvA vAyarajju haMsa (hasta) indra daNDa pathya (puppa) matsya, iti devpyaadiH| bahavacanamAkRtigaNArtham / pUrvayogAvasyaiva prapazcaH // 111 // *vastereyan // 7 // 1 / 112 // tasya tulya iti vartate na saMjJApratikRtyoriti / vastizabdAtpaSThayantAtulye'rthe eyaJ pratyayo bhavati / vastestulyaM vAsteyam / vAsteyI praNAlikA // 112 // zilAyA eyaca // 7 / 1 / 113 // zilAzabdAtpaSThayantAtulye'ye eyac pratyayo bhavati cakArAdeyaJ ca / zilAyAstulyaM zileyaM dadhi / zileyI iSTakA / zaileyaM dadhi / zaileyI iSTakA / cakAraH 'aNabheyekaNa'--' (2-4-20) iti eyasya sAmAnyagrahaNAvighAtArthaH / anyathA yasyaiva syAt / anye tu dravyazabdavadeyajantaM striyAM nAstItyAhuH // 113 // zAkhAdeyaH / / 7 / / 114 // zAkhA ityevamAdibhyastasya tulye yA pratyayo bhavati / puruSaskandhasya vRkSaskandhasya vA tiryak prasRtamaGga zAkhetyucyate / tadyathA zAkhA' pAyatA tathA kulasya yaH pAzcoyato'bhUtaH sa zAkhAyAstulyaH zAkhyaH / mukhyaH / jaghanyaH / zAkhA mukha jaghana skanda skandha megha zRGga caraNa zaraNa uras ziras agr| iti zAkhAdiH // 11 // drobhvye||7|1|115 // duzabdAttasya tulye bhavye'bhidheye yaH pratyayo bhavati / viziSTeSTapariNAmena bhavatIti bhanyam abhipretAnAma nAM pAtram / dUtulyaH dravyamayaM mANavakaH / dravyaM kApiNam / yathA dru agranthi ajiI dAru upakalpyamAnaviziSTeSTarUpaM bhavati tathA mANavako'pi vinIyamAno vidyAlakSmyAdibhAjanaM bhavatIti dravyamucyate // kApopaNamapi viniyujyamAnaM viziSTeSTamAlyAdhupabhogaphalaM bhavati iti dravyamucyate / druriva dravyaM rAjaputraH / yathA drumaH puSpaphalAdibhirarthinaH kRtArthayati evamanyo'pi yaH so'pi dravyamucyate / bhavya iti kim / drutulyo'yaM na cetayate // 125 // kushaagraadiiyH||7|1| // 116 // kuzAgrazandAsasya tulye iyaH prayayo bhavati / kuzAgrasya tulyaM kuzAgrIyaM zasram tadAkAratvAt / kuzAgrIyA vuddhiH / tIkSNatvAt // 116 // kaaktaaliiyaadyH||7|1|117|| kAkatAlIyAdayaH zabdA iyapratyayAntAH sAdhavo bhavanti tasya tulye'bhidhaye / / kAkazca tAlazca kAkatAlam / yathA kathaMcinajataH kAkasya nipatatA tAlenAtarkitopanatazcitrIyamANaH saMyogo lakSaNayocyate tattulyaM vAkatAlIyam / evaM khalativilvIyam / andhakazca vartikA ca andhakavartikam / atrAndhakasya vartikAyA upari atarkitaH pAdanyAsa ucyte|andhksy vAhUtkSepe vartikAyAH karenilayanaM vA tattulyamandhakavatikIyam |ajyaa pAdenAvakiratyAtmavadhAya kRpANasya darzanamajAkRpANam tttulymjaakpaanniiym| evaMvidhacitrIkaraNaviSayAH kAkAtAlIyAdayaH / nipAtanaM rUDhyartham / bahuvacanAdanye'pi / ardhjrtiiym| ghaNAkSarIyamityAdi / / 117 // zarkarAderaNa // 7 // 11118 // zakerAdibhyastasya tulye'N pratyayA bhavati / zakarAyAstulyaM zAkara dadhi madhuratvAta / zAkerI mRttikA kaThinatvAta / zarkarA kapAlikA kambASTikA gopuccha goloman puNDarIka zatapatra narAcI nakula sikatA kapATikA / iti zarkarAdiH ||118||'aaspllyaaH manuSye sahAyAM pUjArdhAdiSu pratikRtI prAptiH ||-ghste-1-1 saMzeti / pratyayAntaropAdAnAt ||-shiddaa-||-drvyshbdpditi / yathA nobhavye iti sukhyAyeM ye dravyazabdo 7 kAkatAlIpAdayaH lakSaNayocyate tanusyA ko nilayana vA tamAm / vaDuvacUnA Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImA0 sa0a0bha. // 7 / 1 / 119 / / sapatnIzandAttasya tulye aH matyayo bhavati / sapalyAstulyaH sapatnaH // 119 // ekazAlAyA ikaH // 7 / 1 / 120 / / ekshaalaashbdaa||11|| tasya tulye ikaH pratyayo bhavati / ekazAlAyAstulyamekazAlikam // 120 // goNyAdezkaNa // 7 // 1 / 121 // goNyAdibhya ekazAlAzabdAca tasya tulye ikaNa matyayo bhavati / goNyAstulyaM gauNikam / ajhuleraDalyA vA ADalikam / ekazAlAyA aikazAlikam / goNI aGgulI bharujA vabhra babhru valgu maNDara maNDala zakulI hari maNDu kapi bharu khala udazcit taras kuliza muni ruru / iti goNyAdiH // 121 // karkalohitATTIkaNa ca // 7 / 1 / 122 // kakalohitazabdAbhyAM tasya tulye TIkaNa matyayo bhavati cakArAdikaH ca // zUvalo'zvaH krkH| tasya tulyaH kArkIkaH / kArkikaH / lauhitIkaH / lauhitikaH / sphaTikAdiH +alohitavarNo'pyupAzrayavazAdhastathAvabhAsate sa evamucyate / TakAro uyarthaH / kAkI / lauhitIkI // 122 // vevistRte zAlazaGkaTau / / 7 / 11 123 // vizandAdistute'rthe zAla zaGkaTa ityeto pratyayau bhavataH / vizAlaH / vizayaH / vistRta ityarthaH // vinAnAnetyavyaye pRthagbhAve vartete iti vinabhyAM nAnAoM pratyayau na vaktavyau // 123 // kaTaH / / 7 / 1 / 124 // vizandAdvistRte'ye kaTaH pratyayo bhavati / vikaTaH // 124 // saMpronneH saMkIrNaprakAzAdhikasamIpe | // 7 // 1 // 125 // sam pra ud ni ityetebhyo yathAsaMkhyaM saMkIrNAdiSvaryeSu kaTA pratyayo bhavati / samaH saMkIrNe saMkaTaH / prAtyakAze, prakaTaH / udo'dhike, utkaTaH / ne: samIpe nikaTam // 125 // avAtkuTArazcAyanate // 7 / 1 / 126 // avazandAdavanate'rthe kuTArazvakArAtkaTazca pratyayo bhavati / avakuTAraH / avakaTaH // 126 // nAsAnatitadatoSTITanATabhraTam // 7 / 1 / 127 // avazandAnAsAnatI tadati ca vAcye TITa nATa bhraTa ityete pratyayA bhavanti nAptAnatau / nAsAyA namanam avaTITam avanATam avabhraTam / sA nAsAnatividyate yasmin sa tadvAn nAsA puruSaH / apakRSTo vArthaH / tatra avaTITA avanATA avabhraTA | nAsikA / avaTITaH avanATaH avabhraTaH puruSaH / avaTITam avanATam avabhraTaM vA brahmadeyam / apakRSTamapi hi vastu dRSTvA loko nAsikA nAmayati // 127 / / / / bhanerinapiTakAcikacicikazvAsya // 7 / 1 / 128 // nizabdAnAsAnatau tadati cAbhidheye ina piTa ke ityete pratyayA bhavanti tatsaMniyoge cAsya nethAsaMkhya | cika ci cikU ityete AdezA bhavanti / cikinam cipiTama cikam nAsikAnamanam / cikinA cipiTA cikkA naasikaa| cikinaH cipiTaH cikaH purussH| bahuvacanaM ruDhyartham / / 128 // biddyiriisauniirndhec||7|1|129|| nizabdAnIrandhe'rthe nAsAnatitadvatozca piDavirIsa ityeto pratyayau bhavataH / niviDA: nivirIsAH keshaaH| niviDam nivirIsam vastram / nAsikAyA namanaM niviDam niviriism| niviDA nibirIsA naasikaa| niviDonivirIso maitra vidhAnasAmathyota patvaM na bhavati nipataM liDgamAha evaM zileyamiti |-krk-|| nanu lohitena turUpasya saMbhavo nAsti / lohitaguNayuktazret svayameva lohito guNAntarayuktavet kaya lohitena turupa sthAdityAzakya 11 sphaTikAdekhohitaguNayukkena bammeva sutyata samarthayitumAha-malohitavoM pItyAdi / nerina--cikina miti / / nAsikAyA namana zamdAntaraNa nizabdaspArthakadhanam ||-ruvythaamti / Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 / // 129 // klinnAlacakSuSi cil pil l cAsya // 7 / 1 / 130 // nizabdAcakSupi vAcye laH pratyayo bhavati tatsaMniyoge cAsya cil pil l ityete / bhAdezA bhavanti / cillam pillam cullam cakSuH / tadyogAtpuruSo'pi cilla pillaH cullaH // 130 // upatyakAdhityake // 7 / 1 / 131 // upatyakA adhityakA ityetau zabdau nipAtyete / upAdhizabdAbhyAM yathAsaMkhyam parvatasyAsannAyAmadhirUDhAyAM ca bhuvi tyakaH prasayo nipAtyate / upatyakA / adhityakA / kSipakAditvAdivAbhAvaH / svabhAvataH strIliGgAvetau / puMliGgAvapIti kacit / upatyako dezaH / adhityakaH panthAH / nipAtanaM rUDyartham // 131 // -aveH saMghAtavistAre kapaTam // 7 / 1 / 132 || avizabdAt sAmarthyAtpaSThyantAtsaMghAte vistAre cArthe yathAsaMkhyaM kaTapaTa ityetau pratyayau bhavataH / avInAM saMghAtaH avikaTaH / avInAM vistAraH avipaTaH | saMghAte sAmUhikAnAM vistAre aidamarthikAnAM cApavAdo yogaH // 132 // pazubhyaH sthAne goSThaH // 7 / 1 / 133 // pacanAmabhyaH SaSThyantebhyaH sthAne'rthe goSThaH pratyayo bhavati / idamarthAnAmapavAdaH / gavAM sthAnaM gogoSTham | mahiSIgoSTham | azvagoSTham // 133 // dvitve goyugaH // 7 / 1 / 134 // pazunAmabhyaH SaSThyantebhyo dvitve'rthe goyugaH pratyayo bhavati / idamarthAnAmapavAdaH / gatrordvitvaM gogoyugam / azvagoyugam / uSTragoyugam // // 134 // Satve SaDgavaH // 7 / 1 / 135 // pazunAmabhyaH SaSThyantebhyaH SaTve gamyamAne SaGgavaH pratyayo bhavati / uSTrANAM padatvam uSTapadgavam / hastipuGgavam / azvaSaGgavam / idamarthAnAmapavAdaH || 135 || tilAdibhyaH snehe tailaH // 7 / 1 / 136 // tilAdibhyaH sAmarthyAtyantebhyaH sne'rthe taila iti pratyayo bhavati / vikArapratyayApavAdaH / tilAnAM sneho vikArastilatailam / sarpapatailam / iGgudatailam / eraNDatailam // 136 // tatra ghaTate karmaNaSThaH // 7 / 1 / 137 // karmanzabdAttatreti saptamyantAddhaTate ityarthe ThaH pratyayo bhavati / karmaNi ghaTate karmaThaH // 137 // tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itaH // 7 / 1 | 138 // taditi prathamAntebhyastArakA ityAdibhyo'syeti SaSThyarthe itaH pratyayo bhavati yattatprathamAntaM saMjAtaM cecadbhavati / tArakA saMjAtA asya tArakitaM nabhaH / puSpANi saMjAtAnyasya puSpitastaruH / tArakA puSpa karNaka RjIpa mUtra purIpa niSkramaNa uccAra vicAra pracAra ArAla kuDmala kusuma mukula vakula stavaka pallava kizalaya veza vega nidrA tandrA zraddhA bubhukSA pipAsA abhra zvabhra roga aGgAraka aGgAra parNaka droha sukha duHkha utkaNThA bhara tara vyAdhi kaNDUka kaNTaka maJjarI koraka aGgura hastaka pulaka romAJca harSa utkarSa garva kallola zRGgAra andhakAra kandala zaivala kutUhala kuvalaya kalaGka kajjUla kardama sImanta rAga kSudh tRp jvara gara doha zAstra paNDA mukura mudrA gardha phalaM tilaka candraka / iti tArakAdiH // bahuvacanamAkRtigaNArtham // 138 // garbhAdaprANini // 7 // 1 / 139 // garbhazabdAttadasya saMjAtamityarthe itaH pratyayo bhavati / aprANini sa cetyarthaH tenAprakRSTe arthe brahmadeyalakSaNe cikinamityAdayo na bhavanti // ave saMghAta // sAmarthyAditi / paSThImantareNa savAtavistArArthayorapratIte pacaiva ca pratIterityartha ||sNghaat iti / avivAbdasya kadapaTazabdAbhyAM siddhasvarUpAbhyAM paSThIsamAse avikaTa ityAdi sidhyati kimarthaM yoga ityAha- sAmUhikAnAmiti / 'paDhathA. samUhe' ityAdInAm // aimArthikAnA Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0a zrIhamaza01 pANI na bhavati / garbhaH saMjAto'sya garbhito brIhiH / garbhitA zAlayaH / aANinIti kim / garbha: saMjAto'syA dAsyA iti vAkyameva // 139 // // 12 // pramANAnmAtrada // 7 / 1 / 140 // tadasyeti vartate / taditi prathamAntAtpramANavAcino nAmno'syeti SaSThyarthe mAtra pratyayo bhavati / AyAmamAnaM pramANa, tadvividham UrdhvamAnaM tiryagmAnaM ca / tabordhvamAnAta, jAnunI pramANamasya jAnumAtramudakam / jAnumAtrI khAtA / arumAtramudakam / arumAtrI khAtA / tiyagmAnAta, rajjumAtrI bhUmiH / tnmaatrii| tAvanmAtrI / TakAro undharthaH // 140 // hastipuruSAdANa // 7 // 1 / 141 // taditi prathamAntAtmamANavAcino hastizabdAtpurupazabdAcAsyeti SaSThyarthe'N pratyayo vA bhavati / pakSe yathAprAptam / hastI pramANamasya hAstinaM hastimAtram istidannaM hastidvayasamudakam / hAstinI hastimAtrI hastidanI hastidvayasI khAtA / pauruSam puruSamAtram puruSadanam puruSadvayasamudakam / pauruSI puruSamAtrI purupadanI puruSadvayasI khAtA / -paurupI purupamAtrI chAyA // 141 // *vo dana dayasad // 7 / 1 / 142 // urvaM yatpramANaM tadAcino nAmnaH prathamAntAdasyeti SaSThyarthe danaT dvayasad ityeto pratyayau vA bhavataH / pakSe mAtrad / aruH pramANamasya Urughnam Urudvayasam UrumAtramudakam / UrudanI UrudrayasI UrumAtrI khAtA / taddanI tayasI tanmAtrI / tAvanI tAbavayasI tAvanmAtrI / bhvAgrahaNamaNmAtraToravAdhanArtham / tena puruSadannam purupadayasam puruSamAtram paurupamiti puruSahastinozcAtUrUpyaM bhavati / Urvamiti kim / rajjumAtrI bhUmiH // 142 // mAnAdasaMzaye lup // 7 // 1 // 143 // pramANAditi vartate / mAnavAcyeva sAkSAyaH pramANazabdo hastavitastyAdiH prasiddho na tu rajjvAdiyoM lakSaNayA pramANe vartate tasmAtmastutasya mAtraDAdeH pratyayasyAsaMzaye gamyamAne lun bhavati / hastaH pramANamasya hastaH / vitstiH| diSTiH / zamaH caturviMzatirakulAni / mAnAditi kim | arumAtramudakam / rajjumAtrI bhUmiH / asaMzaya iti kim / zamaH pramANamasya syAt zamamAtram / diSTimAtram / vitstimaatrm| kecittu mAnamAtrAmAtraTaM tasyAsaMzaye luvikalpaM cecchanti / prasthaH pasthamAtro vA brIhiH / hastaH istamAnaM vA kASTham / palaM palamA vA suvarNam / zataM zatamAtrA vA gAvaH // 143||. digo saMzaye c||71|144|| mAnAditi vartate / pramANAditi nivRttam 'puruSAdvA'-(2-4-25) isatra upacaritapramANAtpuruSAnupi GIvidhAnAt / tadanuvRttau tu tasya mAnena vizeSaNAta prasiddhAdeva hastAdeH lup syAt / mAnAntAdadvigoH saMzaye cakArAdasaMzaye ca prastutasya mAtraDAdeH prayayasya lup bhavati / dvau zamI pramANamasya dvau zamau pramANamasya syAditi vA dvizamaH / dvidiSTiH / dvivitstiH| dvikANDA kssetrbhktiH| dvikANDI rjjuH| dvipuruSI dvipuruSA khAtA / dvihastinI / trihstinii| miti / tasyedam ' ityAdInA -- dorIya ' iti ca dusajJAvivakSAyAm ||-dsti-||-paurussii puruSamAtrI chAyeti / atra tiryagmAnamiti Urce mAne vidhIyamAnau danavayasaTau na bhavataH kiMtu mAtradeva ||-vordhv-|-vaagrhnnmiti / anyathA UrdhvamAmAbhAve'NamAtraTo sAvakAzAviti tau bAdhitvA imAveba syAtAm ||-maanaa-1-maanvaacyeveti / pramANAdityadhi kAre mAnapraiNamavadhAraNAmiti ||-vigo-||-upcritprmaannaaditi / puruSazabdasya hi pramANatvamupacaritameva na sAkSAtpramANameva ||-lue syAditi / tadabhAve pasIne syAt ||vishm iti / 'mAtraT' iti mAnada sazayavivadhAyAM sarvatra / bhanyatra pathAsabhaya mAnada panad vyasaT ca / eva sarvaca ||-dvipurussiiti / ana / hastipurupAdANa ' ma / tatra vadamtavidhe Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ n dvau prasthau mAnamasya syAt diprasthaH / dvipalam / dvizataH / mIyate'nena mAnaM pramANam parimANam unmAnaM saMkhyA ceha gRhyate / 'UrdhvamAne kilonmAnaM parimANaM tu srvtH| AyAmastu pramANaM syAtsaMkhyA vAhyA tu sarvataH' // 1 // anye tu rUdapramANAntAdeva digoricchanti tanmate dvipasthamAtram dvipalamA dvizatamAtraM syAdityAdau lupna bhvti||144|| mAtraT // 7 / 1 / 145 // mAnAta saMzaye iti ca vartate / taditi prathamAntAnmAnavAcino nAmnaH paSThyarthe mAtra pratyayo bhavati sNshye| prastho mAnamasya syAta prasthamAtram dhAnyam / prasthamAtrA brIhayaH / kuDavapAtram / palamAtram / karpamAtram / paJcamAtrAH / zatamAtrAH / zatamAtram / diSTimAtram / mAtradanadvayasAni nAmAnyapi santi / anubandhAsajanArtha tu pratyayavidhAnam / tena ca striyAM vizeSaH / vaizvadevamAtrA bhikSA // 145 // shnshdishteH|| 7 // 1 / 146 // zannantAcchadantAca saMkhyAzandAdizatidhAbdAca mAnavRttestaditi prathamAntAdasyeti SaSThyarthe saMzaye gamyamAne mAtra pratyayo bhavati / Dino'pavAdaH / daza mAnameSAM syAt dshmaatraaH| paJcadazamAtrAH / triMzanmAtrAH / trayastriMzanmAtrAH / viMzatimAtrAH // 146 // -Din / / 7 / 1 / 147 // saMzaye iti nivRttam / bhyogavibhAgAt / zannantAcchadantAca saMkhyAzabdAdizatizabdAca mAnavRttestaditi prathamAntAdasyeti paSThyarthe Din pratyayo bhavati / paJcadazAhorAtrAH parimANamasya paJcadazI ardhamAsaH / paJcadazinau, paJcadazinaH / evaM triMzI nizinau trizino mAsAH / trayastriMzino devavizeSAH / vizino bhavanendrAH // 147 // idaMkimo'turiya kiy cAsya // 7 / 1 / 148 // tadasya mAnAditi vartate / taditi prathamAntAdidaMzabdAta kiMzabdAca mAnavRtterasyeti SaSThyarthe meye'tuH pratyayo bhavati tatsaMniyogeca idakimzabdayoriya kiya ityetAvAdezau bhavataH / caturvidhaM mAnaM, tatra pramANAta, idaM mAnamasya iyAna pttH| ki mAnamasya kiyAn pttH| parimANAta, iyaddhAnyam / kiyaddhAnyam / unmAnAta, iyatsuvarNam / kiyatsuvarNam / saMkhyAyAH, iyanto guNinaH / kiyanto guNinaH / iyatI / kiyatI / uditkaraNaM -dIpatvAdyartham / / 148 // yattadetado DAvAdiH // 7 / 1 / 149 // yattadetadityetebhyastAditi prathamAntebhyo mAnavRttibhyo'syeti SaSThyarthe meye'tuH pratyayo bhavati sa ca ddaavaadiH| yattadetadvA pramANamasya yAvAn paTaH / tAvAn / etAvAn / yAvat tAvat etAvat dhAnyam / yAvat tAvat etAvat suvarNam / yAvanti tAvanti etAvanti adhikaraNAni / yAvatI tAptI etAvatI / nanu mAtraDAdayo'pi dRzyante idaM pramANamasya idaMmAtraM kimAtram yanmAtram tanmAtram etanmAtram yaddaghnam yavayasamityAdi / satyam / svavipaye mAnavizeSe pramANe mAtraTAdayo bhavantyeva mAnasAmAnye'tureveti vibhAgaH // 149 // zyattatkimA saMkhyAyA DatirvA // 7 / 1 / 150 // saMkhyArUpaM yanmAnaM tadvRttibhyo yattaskim ityetebhyaH prathamAntebhyo'syeti paSThyarthe saMkhyeye meye itiH pratyayo bhavati vA / pakSe yathAvihito'tuzca / yA saMkhyA mAnameSAM yati / yAvantaH / sA saMkhyA mAnameSAM tati tAvantaH / kA saMkhyA mAnameSAM kati kiyantaH / etau cAtuDati pratyayau svabhAvAdahuvacanaviSayAveva bhavataH / ranAzrayaNAditi mApadAderlap ||-maatrtt // vaizvadevamAtreti / vizve devA devatA asyAN vaizvadevo mAtra mAtrA'vAsyA ||-ddin ||-yogvibhaagaaditi / anyathA zanazadvizaterDinvetyeka eva yogaH kriyet|| idakimo -diirghtyaaprthmiti| AdizabdAt 'abudita' iti bhAgama. 'madhAtRraditaH iti zIva gamate // ysde-||-nnviti|maanvaadhino'taayussymaane kadha mAtradAdaya ityAzakA |-ytt- etau ceti| yAvat tAvat etAvasya idaMmAtra kimAtramA 19 // yattatkimA sA, Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImatra 0 // 13 // saMkhyAyA iti kim | kiyAn yAvAn tAvAn paTaH / mAnAditi saMkhyAyA vizeSaNaM kim / kSepe mAbhUt / kA saMkhyA yeSAM dazAnAm // 150 // avayavAttayad // 7 // 1 // 151 // tadasyeti saMkhyAyA iti ca vartate / mAnAditi nivRttam / avayavAditi vizeSaNAntaropAdAnAt / avayave vartamAnAtsaMkhyAvAcino nAnnastaditi prathamAntAt asyeti paSThyarthe avayavini tayad prasayo bhavati / catvAro'vayavA asyAH catuSTayI zabdAnAM pravRttiH / catuSTayI rajjuH / paJcatayo yamaH / saptatayI nayamavRttiH / dazatayo dharmaH / dvAdazatayaH siddhAntaH // 151 // * dvitribhyAmayad vA // 7 / 1 / 152 // dvitri ityetAbhyAmavayavaDhattibhyAM prathamAntAbhyAmasyeti paSThaparthe anayavini ayad pratyayo vA bhavati / dvAvavayavAvasya dvayam dvitayam tapaH / trayaM tritayam jagat / trayaH tritayo mokSamArgaH / TakAro GadyarthaH / dvaSI dvitayI / trayI tritayI rajjuH / avayavA avayavini saMbaddhA iti sAmarthyAdavayavI pratyayArtha iti vijJAyate / trayANi pAnAni yathAtathA pivedityatra tu dezakAlAdibhedena samudAyAbhidhAnAt bahuvacanam / dvaye padArthoM jIvA ajIvAcetyatra tu jIvAjIvatayA dvairAzyopAdAnAt bahUnAmapi dvAvavayavau bhavataH / kathamubhayo maNiH ubhaye devamanuSyAH ubhayI dRSTiriti / ubhayazabdaH sarvAdiSu ubhayad iti pacamAnaH zabdAntarameva vijJeyam / tathA cAsya ' nemArtha ' - ( 1 - 4 - 10 ) ityAdinA jasa ikAravikalpo na bhavati // 152 // vyAderguNAnmUlyaye mayaT // 7 / 1 / 153 // saMkhyAyA iti vartate / jyAdeH saMkhyAzabdAdguNavRte taditi gayamAntAdasyeti parthe mayaT pratyayo bhavati sa cetsaMkhyAzabdo mUlye kreye vA vartate / yavAnAM dvau guNau mUlyamasyodazcitaH kreyasya dvimayamuda vidyavAnAm / evaM trayam / caturbhayam / udazvito dvau guNau kreyAveSAM yavAnAM dvimayA yavA udazvitaH / evaM trimayAH / caturmayAH / vyAdipadasya sApekSasyApi nityasApekSatvena gamakatvAdvRttiH / vyAderiti kim | yavAnAmeko guNo mUlyamasyodazvita udazvita eko guNaH kreya eSAM yavAnAm / guNAditi kim / dvau vrIhiyava mUlyamasyodazvitaH / dve ghRtodazvitI kreye eSAM yavAnAm / mUlyakreya iti kim / kSIrasya dvau guNau tailasya pAkyasya // aparaH prakAraH / mulyakreya iti pratyayArthavizeSaNam / yAdeH saMkhyAzabdAdguNavRttestaditi prathamAntAdasyeti SaSThayarthe mayaT pratyayo bhavati sa cet paSThayartho mUlyaM kreyaM vA bhavati / dvau guNAveSAM mUlyabhUtAnAM yavAnAmudazvitaH dvipayA yavA udazvito mUlyam / trimayAH / caturbhayAH / dvau guNAvasyodazvitaH kreyabhUtasya dvimayamudazvidyavAnAm kreyam / trimayam / caturmayam / vyAderiti kim / ekaguNA yavA udazvito mUlyam ekaguNamudazvidyavAnAm phreyam / guNAditi kim / udazvitastrayANAM bhAgAnAM dvau bhAgau yavAnAM mUlyabhUtAnAm / yavAnAM bhanena sasyAdRtibhyo vihito mAnavRttestu idakimotu' ityAdinA ekatvAdAvapi // dvitri- |--payatra divya zuci meghasabhava svatiprasannA paramI vAruNIm / mamAtula pAri vaktrasabhavaM zrayANi pAnAni yathAtathA pivet // yahuvacanamiti / pAnasyekatvAt katha bahuvacanamityAzaGkArthaM // kathamiti / iha kedhidubhamazabdAnnityamayaTamicchanti ubho zuddhakRSNo bhavayavAyasya tAd svamate kathamityArAkA || yAde // mUlye kreye veti / yadA mUlye saMkhyAzabdastadA zreya pratyayArthaM yetu mUlya pratyayArthaH // --pratyayArthavizeSaNamiti / pUrvaM tu prakRtivizeSaNam ||-gunnaaditi kim / bhAgAditi kriyatAmityarthaH // dvau bhAgau yavAnAmiti / yatra sAkSAvaguNaH prayujyate tatra bhavatIti bhAga // 1 sama Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrayANAM bhAgAnAM dvau bhAgau udazvitaH kreyasya / dvau guNAviti krayaM mUlyaM caikaguNaM kRtvA tadapekSayA mUlyayayordvistAvatocyate / mUlyakreya iti kim / dviguNaM kSIraM tailasya pAkyasya // 153 // adhikaM tatsaMkhyamasmin zatasahasre zatizaddazAntAyA Da: // 7 / 1 / 154 // saMkhyAyA iti varta taditi ca / taditi prathamAntAt zatizadazan ityevamantAtsaMkhyAzabdAdasmin iti saptamyarthe zate sahasre ca DaH pratyayo bhavati yattat prathamAntaM taccedadhikaM tatsaMkhyaM ca bhavati / sA zatasahasralakSaNA saMkhyA yasya yojanAdestattatsaMkhyaM zataM sahasramiti ca yatsaMkhyAyate tadeva yadyadhikamapi bhavatItyarthaH / yojanAnAM viMzatiryojanAni yA viMzatiradhikAsminyojanazate zate vA yojaneSu viMzaM yojanazatam viMzaM zataM yojanAni / evaM viMzaM yojanasahasram viMzaM sahasraM yojanAni / viMzaM kArSApaNazatam viMzaM zataM kArSApaNAni / viMzaM kArSApaNasahasram viMzaM sahasraM kArpApaNAni / saMkhyA samudAyo'pi saMkhyaiva saMkhyAyate 'nayeti kRtvetyatrApi bhavati / ekaviMzam dvAviMzaM zatam / zava, triMzaM zataM triMzaM sahasram / ekatriMzam / catvAriMzam / paJcAzam / dazan, ekAdazaM zatam / ekAdazaM sahasram | dvAdazam trayodazam zataM sahasraM vA / yojanAdInAmiva zatAnAmapi sahasre bhavati / viMzatiH zatAnyadhikAnyasmin zatAnAM sahastre viMzaM zatam / triMzam ekAdazas / evaM sahasrANAmapi zate bhavati / viMzatiH sahasrANyadhikAnyasminsahasrANAM zate viMzaM zatasahasram / triMzam / ekAdazam | rAjadantAdiSu pAThAcchatazabdasya pUrvanipAtaH / adhikamiti kim / viMzatiH triMzat ekAdaza vA UnA asmin zate / tatsaMkhyamiti kim / viMzatirdaNDA adhikA asmin yojanazate, triMzatpaNA adhikA asmin kArSApaNasahasre, ekAdaza mApA adhikA asmin kArSApaNazate / asminniti kim / viMzatiradhikAsmAcchatAt / zatasahasra iti kim / ekAdazAdhikA asyAM triMzati / zatizadazAntAyA iti kim | paDadhikA asmin zate / dazAdhikA asminsahasre / vyapadezikadbhAvAdazAntatve zannityeva kriyeta na tu dazabhiti / saMkhyAyA ityeva / goviMzatiH adhikA asmin gozate / na goviMzatizabda ekaviMzatyAdivatsaMkhya zabda: // 154 // saMkhyApUraNe DaT // 7 // 1 // 155 // saMkhyA pUryate yena tatsaMkhyApUraNam / saMkhyAyA iti vartate / saMkhyAzabdAtsaMkhyApUraNe'bhidheye ud pratyayo bhavati / atra sAmarthyAt SaSThyantAtmatyayo vijJAyate / ata eva taditi nivRttam / ekAdazAnAM pUraNaH ekAdazaH / ezAdaza saMkhyApUraNa ityarthaH / evaM dvAdazaH / trayodazaH / caturdazaH / ekAdazI zrI / saMkhyAgrahaNaM kim / ekAdazAnAmuSTrikANAM pUraNo ghaTaH / ekasya tu pUraNAbhAvAna grahaNam / vyAderityanuvRttervA // 155 // viMzatyAdervA tamad // 7 / 1 / 156 // zabdaprayoge mAbhUdityartha // adhi-- // nanu dazAntazatizata ityukte'pi zatizato. pratyayazvAt pratyayagrahaNaparibhASayA tadantapratipattirbhaviSyati ki tayorantasabandhena / satyam / antagrahaNAbhAve viMzatitrizadAdereva svAt na svekavizatyekazidAde' / antagrahaNe tu yAvata zatizacchandAvanto stastAvato grahaNaM siddham / bhavatyeva tathApi sakhyAnuvRtte sasyAzabdAducyamAnaH pratyaya saMkhyAsamudAyAdekavizatyAdenaM svAdityAzaGkyAha - saMkhyAsamudAyopItyAdi / ekavizavyAdeH samudAyasya loke pRthak saravyAyyena rUDhatvAditi bhAva: // - pUrvanipAta iti / sahasrANAM zatamiti kRte pAnA ivi samAse prathamokatvAtsaisvastha pUrvanipAte prApte // UnA asmin zate iti / yojanevivyAdhyAhAryamabhyayA tatsalyasva na syAt Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 14 // viMzatyevamAdikAyAH saMkhyAyAH saMkhyApUraNe tamada pratyayo vA bhavati / pakSe dad / viMzateH pUraNaH viMzatitamaH / viMzaH / viMzatitamI, viMzI strI / ekaviMzatitamaH / |ekatriMzaH / dvAviMzatitamaH / dvAviMzaH / ekAnnatriMzacamaH / ekAnnatriMzaH / triMzattamaH / trizaH / catvAriMzattamaH / catvAriMzaH / dvAcatvAriMzattamaH / dvAcatvAriMzaH / paJcAzattamaH / paJcAzaH / aSTapaJcAzattamaH / anupaJcAzaH // 156 // zatAdimAsArdhamAsasaMvatsarAt // 7 / 1 / 157 // zatAdibhyaH saMkhyAzabdebhyo mAsa ardhamAsa saMvatsara ityetabhyatha saMkhyApUraNe tamad pratyayo bhavati / zatasya pUraNaH zatatamaH / zatatamI / ekazatatamaH / sahasratamaH / lakSatamaH / mAsasya pUraNo mAsatamo | divasaH / ardhamAsatamaH / saMvatsaratamaH / paSTyAderityeva siddhe zatAdigrahaNaM saMkhyAdyartham // 157 // SaSTyAderasaMkhyAdeH // 7 / 1 / 158 // saMkhyA Adivayavo yasya sa saMkhyAdiH / tato'nyasmAt paSTyAdeH SaSTimabhRtibhyaH saMkhyAzabdebhyaH saMkhyApUraNe tamad pratyayo bhavati / vikalpApavAdaH / SaSTeH pUraNaH SaSTitamaH / saptatitamaH / azItitamaH / navatitamaH / asaMkhyAderiti kim / ekaSaSTitamaH / ekaSaSTaH / ekasaptatitamaH / ekasaptataH / viMzatyAderiti vikalpa eva // 158 // | no mad // 7 / 1 / 159 // asaMkhyAdeH saMkhyAzabdAnnakArAntAtsaMkhyApUraNe mad pratyayo bhavati / DaTo'pavAdaH / paJcAnAM pUraNaH paJcamaH / paJcamI / saptamaH / aSTamaH / navamaH / dazamaH / naiti kim / viMzaH / asaMkhyAderityeva / ekAdazaH / dvAdaza: // 159 // vittiyad bahugaNapUgasaMghAt | // 7 / 1 / 160 // bahugaNapUgasaMgha ityetebhyaH saMkhyApUraNe tiyad pratyayo bhavati sa ca pit / bahUnAM pUragaH bahutithaH / vahnInAM pUraNI bahutithI / gaNatithaH / gaNatithI / pUgatithaH / pUgatithI / saMghatiyaH / saMghatithI / saMkhyAvizeSaNaM saMbhavApekSam / pitkaraNaM puMvadbhAvArtham | TakAro GatyarthaH // 160 // atorithad // 7 / 1 / 161 // atvantAtsaMkhyA zabdAtsaMkhyApUraNe ithad pratyayo bhavati sa ca pit / uTo'pavAdaH / iyata pUraNaH iyatithaH / iyatInAM pUraNI iyatithI / kiyatithaH / kiyatithI / yAvatithaH / yaavtithii| tAvatithaH / tAvatithI / etAvatiyaH / etAvatithI // 131 // SaTkatikatipayAtthad // 7 / 1 / 162 // Sad kati katipaya ityetebhyaH saMkhyApUraNe yad pratyayo bhavati sa ca pit / SaNNAM pUraNaH paSThaH SaSThI / katInAM pUraNaH katithaH / katithI | katica nirdezAtthATe ' nAma sidayvyaJjane ' payathaH / katipayAnAM strINAM pUraNI katipayathI || 'SaSThI vAnAdare ' (2 - 2 - 108 ) ' caturthI ' (2-2-53 ) ( 1 - 1 - 21 ) iti padatvaM na bhavati // 162 // caturaH || 7 | 1 | 163 // catur ityetasmAtsaMkhyApUraNe thaT pratyayo bhavati / caturNI pUraNaH caturthaH / catasRNAM pUraNI ctuthiiN| yogavibhAga uttarArthaH // 163 // yeyau caluk ca // 7 / 1 / 164 // catur ityetasmAtsaMkhyApUraNe ya Iya ityetau pratyayau bhavataH ca ityetasya luk ca bhavati / caturNAM pUraNaH turyaH turIyaH / turyA turIyA / evaM ca trairUpyaM bhavati // 164 // bestIyaH // 7 / 1 / 165 // dvizabdAtsaMkhyApUraNe sa0a0 // 14 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AVMCOM aaaaamannanorrowrren SABooooo tIyaH pratyayo bhavati / dvayoH pUraNaH dvitIyaH dvitIyA // 165 // trestu ca // 7 / 1 / 166 // tri ityetasmAtsaMkhyApUraNe tIyaH pratyayo bhavati / tatsaMniyoge ca trestu ityayamAdezo bhavati / trayANAM pUraNaH tRtIyaH / tisRNAM pUraNI tRtIyA // 166 // pUrvamanena sAdezthen // 7 // 1 // 167 // pUrvamiti kriyAvizeSaNAnirdezAdeva dvitIyAntAtkevalAtsAdeH sapUrvAcAneneti tRtIyArthe kartari in pratyayo bhavati / kevalAt, pUrvamanena pUrvI / pUrviNau / pUrviNaH / aneneti kartRpadaM, kartA ca / kriyAmantareNa na bhavatIti kRtaM bhuktaM pItaM ceti kAMcitkriyAmapekSate / vizeSAvagamastu arthAt prakaraNAt zabdAntarasaMnidharvA bhavati / pUrvI kaTam / pUrvI odanam / 14 pUrvI payaH / sAdeH, kRtaM pUrvamanena kRtapUrvI kaTam / muktaM pUrvamanena bhuktapUrvI odanam / pItaM pUrvamanena pItapUrvI payaH / kRtapUrvAdisamAsAt prasayaH ktAntaM yenaiva samAnAdhikaraNaM tasyaiva karmatAM vakti / na ca vRttau ktAntaM kaTAdinA samAnAdhikaraNamiti kaTAdigataM karmAnuttamiti ato dvitIyA // 167 // iSTAdeH // 7 / 1 / / 168 // iSTa ityevamAdibhyaH sAmarthyApathamAntebhyo'neneti tRtIyAthai kartari in pratyayo bhavati / iSTamanena iSTI yajJe / pUrtI zrAddhe / 'vyApye ktenaH' (2-2-99) iti karmaNi saptamI / iSTa pUrta upapAdita upasAdita upAsita nigadita parigadita nikaTita saMkalita parikalita saMrakSita parirakSita acita agaNita avagaNita avakIrNa avamukta Ayukta gRhIta avIta AnAta zruta Asevita avadhArita avakalpita kRta nirAkRta upakRta upAkRta anuyukta anuguNita anugaNita gaNita parigaNita anupaThita nipaThita paThita vyAkulita udgRhIta kathita nikathita niSAdita / itiissttaadiH||168|| zrAddhamadya bhuktamikenau // 7 / 1 / 169 // zrAddhazabdAtmathamAntAdadyabhuktamityevamupAdhikAdaneneti tRtIyArthe kartari ika in ityetau pratyayau bhavataH / zrAddhazabdaH karmanAmadheyaM tatsAdhane dravye vartitvA pratyayamutpAdayati / zrAddhamanenAva muktaM zrAddhikaH zrAddhI / adyagrahaNAdaya bhukte zrAddhe zvaH zrAddhikaH zrAddhI iti na bhavati / muktamiti kim / zrAddhamanenAdya kRtam // 169 // / anupadyanveSTA // 7 / 1 / 170 // anupadIti innantaM nipAtyate anveSTA cetsatyayArtho bhavati / anupadamanveSTA anupadI uSTANAm / anupadI gavAm // 170 // dANDAjinikAyaHzUlikapArzvakam // 7 / 1 / 171 // dANDAjinikAyaHzUlikazabdau ikaNpratyayAntau pAryakazabdazca kAtyayAnto nipAtyate anveSTA cetmatyayArtho bhavati / daNDAjinaM dambhaH tenAnveSTA dANDAjinikaH / yo mithyAvratI paraprasAdArtha daNDAjinamupAdAyArthAnanvicchati sa dAmbhika ucyate / nipAtanaM || ruDhyarthaM tena zaivabhAgavatAdau na bhavati / AyAlika iti, tIkSNa upAyo'yaHzUlasAmpAdayaHzUlam tenAnveSTA AyaHzUlikaH / yo mRdunopAyenAnveSTavyAnarthAntIkSNopAyenAnvicchati rAmasikaH sa evamucyate / keciddaNDAjinAyaHzUlAbhyAmikamevAhuH tanmate daNDAninikaH daNDAminikA ayaHzUlikaH ayHshuulikaa| pArthaka iti pArthamanjurupAya laJcAdiH tenAnveSTA pArzvakaH / RjunopAyanAnveSTavyAnarthAnanRjunopAyena yonvicchati sa pArthaka ucyate / yastu rAjJaH pAzcenArthAna Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemazaH N vicchati sa rAjapuruSastatra na bhavati // 171 // kSetre'nyasminnAzya iyaH // 7 // 1 / 172 // kSetrazabdAnirdezAdeva saptamyantAdanyopAdhikAnnAzye'rthe iyaH sa0a0bha pratyayo bhavati / anyasmin kSetre nAzyaH kSetriyo vyAdhiH / kSetraM zarIram / anyaditi janmAntarazarIramucyate / tatra nAzyo nehetyasAdhyo vyAdhirucyate / kSetriyaM / / vipam / taddhi svazarIrAdanyasminparazarIre saMkramayya kiMcinnAzyaM cikitsyaM bhavati / kSetriyANi tRNAni / tAni hi sasyakSetre'nyasminnutpannAni nAzyAnyutpAdyAni | bhavanti / kSetriyaH pAradArikaH / sa hi svakSetrAdanyasmin kSetre paradAreSu bhavartamAnastava nAzyo nigrAhyo bhavati / dArAH kSetram / / 172 // chando'dhIte zrotrazca vA // 7 / 1 / 173 // chandamazabdAnirdezAdeva dvitIyAntAdadhIta ityasminnarthe iyaH pratyayo vA bhavati tatsaMniyoge ca chandasUzabdasya zrotrabhAvaH / chando'dhIte | zrotriyaH / pakSe'N / chAndasaH // 173 // indriyam // 7 / 1 / 174 // indriyamitIndrazabdAdiyamasyayo nipAtyate / nipAtanaM rUddhyarthe, tena yathAyogamarthakalpanA / indra AtmA indrasya liGgAmindriyam cakSurAyucyate / tena hi karaNenAtmAnumIyate nAkartukaM karaNamiti / indreNa dRSTamindriyam / AtmA hi cakSurAdIni dRSTvA svaviSaye niyuGkte / indreNa sRSTamindriyam / AtmakRtena hi zubhAzubhena karmaNA tathAvidhaviSayopabhogAyAsya cakSurAdIni bhavanti / indreNa juSTamindriyam, tadvAreNAsya vijJAnotpAdAt / indreNa dacamindriyam, viSayagrahaNAya viSayebhyaH samarpaNAt / indrasyAvaraNakSayopazamamAghanamindriyam / evaM sati saMbhave'nyApi vyutpattiH kartavyA // 174 // tena vitte caJcucaNI // 7 / 1 / 175 // teneti tRtIyAntAdvitte'rthe caJcucaNa ityetau prasayau bhavataH / vitto jJAtaH prakAza iyarthaH / vidyayA vittaH vidyAcaracuH / vidyAcaNaH / kezacaJcuH / kezacaNaH // 17 // pUraNAdgranthasya grAhaka ko lukcAsya // 7 // 1176 // teneti tRtIyAntAtpUraNapratyayAnsAt granthasya grAhake'rthe kA pranyayo bhavati tatsaMniyoge ca pUraNapratyayasya luk / dvitIyena rUpeNa granthasya grAhakaH dvikaH / trikaH catuSkaH paJcakaH SaTkaH vaiyAkaraNaH / granthasyeti kim / paJcamena dinena zatrUNAM graahkH||176 // grahaNAdA // 7 / 1 / 177 // granthasyeti vartate pUraNAditi ca / gRhyate'neneti grahaNaM rUpAdi / granthasya grahaNAd grahaNe vartamAnAtpUraNapratyayAntAnAmnaH kaH pratyayo bhavati svArthe prakRtyartha eva arthAntarAnirdezAt tatsaMniyoge ca pUraNapratyayasya vA luk / veti lukaiva saMvandhyate na pratyayena / pakSe pratyayAnutpattemahAvibhApayaiva siddhatvAt / dvitIyameva dvikam granthagrahaNamasya / dvitIyakam granthagrahaNamasya / evaM trikaM vyAkaraNasya grahaNam / tRtIyakaM vyAkaraNasya grahaNam / catuSkaM catuthekaM paJcakaM paJcamakam / granthasyetyeva / dvitIyaM grahaNaM dhAnyasya // 177 // sasyAdguNAtparijAte // 7 / 1 / 178 // sasyazabdAdgaNavAcinastenati tRtI| yAntAtparijAte'rthe kaH pratyayo bhavati / pariH sarvatobhAve / janiH saMpattI / sasyena parijAtaH sasyakaH zAliH / yaH sarvato guNaiH saMpanno na yasya kiMcidapi vaiguNyamasti sa evamucyate / evaM sasyako dezaH / sasyako vatsaH / sasyakaM sIdhu / sasyako maNiH / rUDhizabdazcAyaM maNiviSaye / sasyakaH khadgaH sarvataH sAreNa ||--ssyaa--||--kddhishbdshceti / guNena parijAto'stu vA mAvA samudAyaprasiddhyA tu maNivizeSasya sajJA Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PRAVASANA saMvaddhaH / guNAditi kim / dhAnyavacanAnmA bhUt / sasyena parijAtaM kSetram // 178 // dhanahiraNye kAme // 7 / / 179 // dhana hiraNya ityetAbhyAM nirdezAdeva saptamyantAbhyAM kAme'bhilASe'rthe kA pratyayo bhavati / dhane kAmaH dhanakaH caitrasya / hiraNyako maitrasya // 179 // svAGgaSu sakte // 7 / 1 / 180 // svAGgavAcibhyo nAmabhyo nirdezAdeva saptamyannebhyaH sakte tatpare'rthe kA prayayo bhavati / kezeSu saktaH kezakaH / nkhkH| dantakaH / kezAdiracanAyAM prasakta ucyte| bahuvacanAtsvAnasamudAyAdApi bhavati / dantauSThakaH / kezanakhakaH // 180 // udare vikaNAyUne // 7 / 1 / 181 // udarazabdAnirdezAdeva saptamyannAsakte'rthe ikaN pratyayo bhavati saktazcedAyUno bhavati / udare saktaH audarikaH AyUnaH avijigISuH yo bubhukSayAtyantaM pIDyate / audarikI / AyUna iti kim / udarako'nyaH / tuzabdaH pUrvayogazeSatAmasya kathayati / tena kAdhikAro na bAdhyate // 181 // aMzaM hAriNi // 7 / 1 / 182 // aMzazabdAnirdezAdeva dvitIyAntAdAriNyarthe kA pratyayo bhavati / aMzaM hArI aMzako dAyAdaH / hArItyAvazyake Nin // 182 // tatrAdaciroddhate // 7 / 1 / 183 // tatrazabdAnirdezAdeva paJcamyantAdaciroddhate'cirAdattIrNe'rthe kA pratyayo bhavati / tatrAtpaTavAnopakaraNAdacirottIrNaH tabakaH parTaH / pratyagra ityarthaH // 183 // brAhmaNAnnAni // 7 / 1 / 184 // brAhmaNazabdAnirdezAdeva paJcamyantAdaciroddhate'rtha nAnni saMjJAyAM kaH pratyayo bhavati / | sadAcArabrAhmaNebhyastadAnImevoddhRtya pRthakkRtaH brAhmaNako nAma dezaH / yatrAyudhajIvinaH kANDaspRSTA nAma brAhmaNA bhavanti / AyudhajIvI brAhmaNa evaM brAhmaNaka ityanye // 184 // uSNAt // 7 / 1 / 185 // uSNazabdAtpaJcamyantAdaciroddhate'rthe kA pratyayo bhavati nAnni / uSNAdagneraciroddhatA uSNikA yvaagH| alpAnnA peyA vilepiketi yAvat / uSNakuNDAnnisRtA nadIti kecit // 185 // zItAca kAriNi // 7 // 1 / 186 // zItAduSNAca sAmarthyAt dvitIyAntAtkAriNyarthe kA pratyayo bhavati naanni| zItaM mandaM karoti zItakaH alasaH |ussnnN kSipraM karoti uSNakaH dkssH| nAnnItyanuvRtteH zItoSNazabdAvida mAnyazIghravacanau gRhyate na sparzavacanau / kriyAvizeSaNatvAt dvitIyA / kArItyAvazyake Nin // 186 // *adherArUDhe // 7 // 1 / 187 // adhizabdAdArUDhe'rthe vartamAnAtsvArthe kA pratyayo bhavati / ArUDhazabdaH katari karmaNi ca tAtyaye siddhH| tatra yadA kartari tadA adhiko droNaHkhAryAH adhiko droNaH khAryAmiti ca bhavati / yadA tu karmANa tadA adhikA khArI droNeneti bhavati // 187 // anoH kamitari // 71 / 188 // anuzabdAkaH pratyayo bhavati samudAyena cetkamitA gampate / anukAmayate'nukaH // 188 // abherIzca vA // 7 / 1189 // abhizabdAtkaH pratyayo bhavati IkArazcAsya vA bhavati samudAyena cetkamitA gamyate / abhikAmayate abhikaH, abhIkaH // 189 // so'sya mukhyaH // 7 / 1 / 190 // sa iti prathamAntAdasyeti SaSThyarthe kA pratyayo bhavati yattatpathamAntaM sa cenmukhyaH pradhAnaM grAmaNIrbhavati / devadatto mukhyo'sya devadattakaH saMghaH / jinadattakaH / devadatto mukhya eSAM devadattakAH / jinadattakAH / mukhya ||-aNsh-||avshy haripyati Nin / 'eSyadaNena.' iti pacyA niSedhaH / zIlArthe tu paSThI syAt ||-adhe-||-khaaryaaH| khAryAmiti ceti| 'adhikena bhUyasaste' paJcamIsaptamyau ||-dronneneti / 'tRtIyAlpIyasa.' Movesww Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 / // 16 // iti kim / devadattaH zatrurepAm // 190 // zRGkhalakaH karabhe // 7 / 1 / 191 // zRGkhalakazabda' kapratyayAnto nipAyate karame uSTazizau vAcye / zRGkhala bandhanamasya zRGkhalakaH karabha ucyate / karabhANAM kASThamayaM pAdavandhanaM zRGkhalam / vayaHzabdazrAyam / zRGkhalaM vandhanaM bhavatu vA mAbhUt // 191 // udutsorunmanasi // 7 / 1 / 192 // ut utsu ityetAbhyAmasyetyunmanasyabhidheye kaH pratyayo bhavati / udgataM mano'sya utkaH / utsugataM mano'sya utsukaH unmanA ityarthaH // 192 // kAlahetuphalAdroge // 7 / 1 / 193 // sa iti vartate / sa iti prathamAntebhyaH kAlavizeSavAcibhyo hetuvAcibhyaH phalavAcibhyazvAsyeti SaSThyarthe | ka' pratyayo bhavati yattadasyeti nirdiSTaM rogacecadbhavati / dvitIyo divaso'syAvirbhAvAya / dvitIyakaH / tRtIyakaH / caturthako jvaraH / satataH kAlo'sya satatako jvaraH / hetu, viSapuSpaM hetuH kAraNamasya viSapuSpakaH / kAzapuSpakaH / parvatako rogaH / phala, zItaM phalaM kAryamasya zItakaH / uSNako jvaraH / roga iti kim / dvitIyo divaso'sya jAtasya bAlakasya // 193 // prAyo'nnamasminnAni // 7 / 1 / 194 // sa iti vartate / sa iti prathamAntAdasminniti saptamyarthe nAnni saMjJAyAM viSaye kaH pratyayo bhavati yattatprayamAntaM taccedannaM prAyaH prAyeNa bhavati / prAyazabdo'trAnnasamAnAdhikaraNo niyata liGgasaMkhyaH / mAyaH akRtsnabahutvam / guDApUpAH prAyeNa prAyo | vAnnamasyAM guDApUpikA paurNamAsI / tilApUpikA / kRshrikaa| triputtikaa| nAmnIti kim / apUpAH prAyeNa prAyo vAnnamavantiSu // 194 // kulmAsAdaN / / 7 / 1 / 195 / / kulmAsazabdAtmathamAntAtmAyo'nnamasminnityarthe'N pratyayo bhavati nAni / kulmAtAH prAyeNa prAyo vAnnamasyAM paurNamAsyAM kaulmAsI / kulmApa iti mUrdhanyopAntyopyasti // 195 // vaTakAdin // 7 / 1 / 196 // vaTaka zabdAlayamAntAtmAvo'nnamasminnityarthe in pratyayo bhavati nAni / vaTakAni prAyeNa prAyo vAnnamasyAM vaTakinI // 196 // sAkSAddraSTA // 7 / 1 / 197 // sAkSAcchandAdraSTetyasminnarthe in pratyayo bhavati / sAkSAddraSTA sAkSI / sAkSiNau / sAkSiNaH / 'prAyo'vyayasya' (7-4-65) ityantyakharAdilopaH || nAmnItyeva / sAkSAdraSTA || 197 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRhadvRttau saptamasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH samAptaH 7 | 1 // labdhalakSA vipakSeSu vilakSAstvayi mArgaNAH // tathApi tava siddhendra dAtetyuktaMdharaM yazaH // 1 // // kAla - // sa iti varttate iti / ata kAraNAnirdezAdeva paJcamyantebhya iti na labhyate / manu kAlasyApi rogakAraNatvAdetugrahaNenaiva sadgrahaNe siMddhe ki kAlagrahaNena / na / amyato bhavato'pi rogathAmastra phAla iti rogAdhikaraNabhUtasya kAlasyAsavandhitve vizAyamAne'pi yathA syAdityevamartham // - praayo||niytlinggssy iti / avyaya puliGga ekavacanAnto'dazya pUrvastu sAnto'bhyayazvAdaliDgazca // ityAcArya zrI hemacandraviracitAyA siddha hemacandrAbhidhAnasvopajJa0 sa0 prathamaH pAdaH // // (sa0a Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // dvitIyaH pAdaH // * tadasyAstyasminniti matuH // 7 / 2 / 1 // taditi prathamAntAdasyeti SaSThyarthe 'sminniti samyarthe vA matuH pratyayo bhavati yattatprathamAntamastIti caitadbhayati astiptamAnAdhikaraNaM bhavatItyarthaH / gAvo'sya santi gomAn / yavamAn / vRkSA asmin santi vRkSavAn lakSavAn parvataH / asti dhanamasya astimAn / svasti ArogyamasyAsti svastimAn / atrAstisvastI avyayau dhanArogyavacanau / astIti ca pAmAnyAbhidhAyi / vizepAstezva sAmAnyAstinA sAmAnAdhikaraNyamupapadyata eva | astIti vartamAnakAlopAdAnAt vartama, nasacAyAM pratyayo bhavati na bhUtabhaviSyatsattAyAm gAvo'syAsan gAvo'sya bhavitAra iti / na tarhi idAnImidaM bhavati gomAnAsIt gomAn bhaviteti / bhavati, na tvetasminvAkye bhavati / tathA sati hi yathA gomAn yatramAnityatrAsteH prayogo na bhavati evaM gomAnAsIt gomAna bhavetetyatrApi na syAt / bhavatu vA prayogaH tathApi gAvo'syAsan gAvo'sya bhavitAra itivat gomAnAsIdityAdiSvapi bahuvacanaM zrayeta / kA nahIM ya | vAcoyuktiH gomAnAsIt gomAn bhaviteti / eSaiSA vAcoyuktiH / naiSA gavasattA kathyate gomatsatcaiza kathyate / tarhi kathaM matuH / astyatra vartamAnakAloktiH / kathaM tahi mRtabhaviSyatkAlatA gamyate / 'dhAtoH saMvandhe pratyayAH ' ( 5-4-41 ) iti / atheha kasmAnna bhavati / citrA gAvo'sya santi sa citraguH *zavalaguriti / bahutrIhiNaiva matvarthasyoktatvAt / evaM pUrvazAla: aparazAlaH pazcaguH dazagurityatrApyastItipadasApekSaM taddhitadviguM dvaimAtura ityAdau sAvakAzaM vAdhitvA astipadanirapekSatvAdantaraGgeNa vahuvrIhiNA bhavatA uktArthatvAnmaturna bhavati / astIti kim / gAvo'syAnannarAH, gAvo'sya samIpAH / anantarAdiSvapi syAt / itikaraNo 1 // aI // -- tada - // - astIti ceti | yadA astiasdo dhanArthastadA stimAnityupapadyate / yadA tu vidyamAnArthastadA katha dvayorekArthatvAdityAha - sAmAnyAbhidhAyIti / astIti kriyApada sAmAnyAbhidhAyi sAmAnyenAstitvamAnapratipAdanAt / prakRtibhUtasya svavyayasya vizeSAbhidhAyitva vidyamAnatvarUpavizepasyAbhidhAnAt // - astIti varttamAneti / yadyapi sUtre liDga sakhyA kAlazvAtantrANi tathApIha sUtre varttamAnakAlasyaiva prAdhAnyamastItipadopAdAnAdanyathA kimanena / na khalu padArtha. sattA vyabhicarati / tataH sattAyA nisargasiddhAyAM yatpunarastIti grahaNaM tadvarttamAnakAlArtham // - eSaipeti / eSA yA tvayA pRSTA sA epA vakSyamANetyartha // kathaM maturiti / varttamAnatvAbhAvAdityartha // dhAtoH sabandha iti / anena sUtreNAyathAkAlamapi pratyayA bhavantItyarthaH / tena pratyayasya varttamAnakAlasve'pi bhUtabhaviSyatkAlatAvagama // - zavalaguriti / zavalazabdAdvarNavAcino gaurAditvAt GayA zabalyo gAvo'sya santItyeva kAryam / yadA tu zalazabdo gavi varttate tadA gaurAdivAbhAvAdApi sati taddhitAkakopAntya - ' ityanena AkhyAdvAreNa puvazvaniSedhAt zavalAgurityeva syAt / zakhodakakakudAvalI dve Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamaza0 // 17 // vivakSArthaH / tena 'bhUmanindAprazaMsAsu nityayoge'tizAyane // saMsarge'stivivakSAyAM prAyo maravAdayo matAH // 1 // bhUtri, gomAn yavamAn / nindAyAm, zaGkhodakI, kakudAvartI / prazaMsAyAm, rUpavatI zIlavatI kanyA / niyayoge, kSIriNo vRkSAH kaNTakinaH / atizAyane, udariNI kanyA / balavAn mallaH / saMsarge, daNDI chatrI / mAthikametadbhUmAdidarzanaM sattAmAtre'pi pratyayo dRzyate / vyAghravAn parvataH / sparzarasagandhavarNavantaH pudgalAH / rUparasagandhasparzavatI pRthivI / rUparasasparzavatya ApaH / rUpasparzavattejaH / sparzavAn vAyuH / yavamatIbhiradbhiryUpaM prozanti // tathA matvarthIyAnmatvarthIyaH sarUpo na bhavati / gAtra eSAM santIti gomantaH gomanto'tra santIti maturna bhavati / daNDa epAmastIti daNDikAH daNDikA atra santIti iko na bhavati / virUpastu bhavatyeva / daNDimatI zAlA / hastimatI upatyakA / virUpopi matvarthIyaH samAnAyAM vRttau na bhavati / daNDa eSAmastIti daNDikAH daNDinaH / daNDikA asya santi daNDino'sya santIti inmatU na bhavataH // 'zaiSikAcchaiSiko neSTaH sarUpaH pratyayaH kacit // samAnavRttau matvarthAnmatvarthIyo'pi neSyate // 1 // kaciditi samAnAyAmasamAnAyAM ca vRttau / zAlAyAM bhavaH zAlIyaH / ' dorIya:' ( 6-2-31 ) itIye sati punaH zAlIye bhavaH zAlIyasyAyaM vetIyo na bhavati / virUpastu bhavati / ahicchatre bhava AhicchatraH tatra bhava AhicchatrIyaH // tathA asaMjJAbhUtAt karmadhArayAnmatvarthIyo na bhavati / vIrapuruSA asmin grAme santi / atra bahuvrIhireva bhavati / vIrapuruSako grAmaH / saMjJAyAstu bhavatyeva / gaurakharavadaraNyam / kRSNasarpavAn valmIkaH / lohitazAlimAn grAmaH / kathaMmaikagavikaH sarvadhanIti / 'ekAdeH karmadhArayAt ' ( 7-2-58 ) ityAdyArambhasAmarthyAdbhaviSyati / tathA guNe guNini ca ye guNazabdA vartante tebhyo matvarthIyo na bhavati / zuklo varNo'syAstIti tiko raso'syAstIti pratyayamantareNApyeSAM tadabhidhAne sAmarthyAt / ye tu guNamAtre tebhyo bhavatyeva / rUpavAn ramavAn zauklyavAn kArNyavAniti // 1 // A yAt // 7 / 2 / "sa0a0 api bhavasthApalakSaNe // - samAnAyAM vRttAviti / atra eSAmasyeti ca ubhayatrApi paThayA sadbhAvAt samAnA vRtti // samAnavRttAvityAdi / puSbadeM yatsarUpa iti pada saduttarArddhapi yogya, satoyamarthana kevala sarUpo masvarthIyo matvarthIyAtsamAnavRttI na bhavati matvarthIyo'pItyatrApizabdAdvirUpo'pi iti / vipamavRttI sarUpo matvarthIyo na bhavatIti tu kArikayA na sajagRhe / athavA pUrvArddhAsarUpa iti nAvikriyate ki tu matvarthIyopi nepyata iti sAmAnyena bhaganAsarUpo virUpatra nepyata ityeva vyAkhyAyate / apizabdastu zApikApekSayA samuccaye vyAkhyeya // --! asaMjJAbhUtAditi / dvividha dhAraya sajJAbhUto'sAbhUtava / tatra sajJAbhUto ya samudAyaprasiddhyA pravartate yathA gaurakharAdaya / asajJAbhUto yo'vayavArthayogena pravarttate na pRthakmamudAya siddhyA yathA vIrapuruSAdi // karmmadhArayAdityAdi / upalakSaNamida yarakarmmadhArayAtmatvarthIyo na bhavatIti / yAvatA natatpuruyAdapi bahubrAhiNaiva bhAvyam yathA aghoSA iti / atra hi na ghoSo'ghopa. so'syAsti iti kRte yahumIhireva na matu / yatra tvarthavizepo manvarthIyenAbhidhIyate tatra tatpuruSAdapyasau bhavati yathAnaravanti cakrANIti / atra hi nantapurupeNa cakrezvarakAbhAva sAmAnyenocyate / matvarthIyena svayanta mUlato'pyarakAbhAva iti yAvat / tathA yayavyasajJAbhUtAtkarmmadhArayAnmatvarthIyo na bhavatItyuktam tathApi prAyeNa dRzyate yathA ki sakisalayacchedapAtheyavanta iti / atra hi bisakisalayacchedAca te pAtheya gheti kammadhAraye sati maturiti yajJamena nizriye // kathamiti / annApyasaMjJAbhUta. kamrmmadhArayo'stItyabhiprAya // A yAt / // 1 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 // 'guNAdibhyo yaH (7-2-53 ) rUpAtlazastAhatAta (7-2-54 ) itpA etasmAdhamatpapAta pAH prakRtayo nirdeSyante tAbhyo matuH pratyayo bhavati tadasyAsti tadasminnastItyasminviSaye / kumArImAn / brIhimAn / daNDavAn / azIrpavAn / vAtavAn | cUDAvAn | sidhmavAn / gomAn / guNavAn / A yAdityabhividhAvAG / apavAdaivAdhA mAbhUditi vacanam / tena yathAbhidhAnamuttaratra maturapi bhavati // 2 // nAvAderikaH // 7 / 2 / 3 // nI ityevamAdibhyo matvarthe ikaH pratyayo bhavati matuzca / naurasyAsminvAstIti nAvikaH / naumAn / kumArikaH / kumArImAn / pacakhadikaH / yavakhadAvAn / naukumArIbhyAm ina kecidAhuH nAvI / kumArI / nau kumArI yavakhadA sabhA karaNa iti naavaadiH||3|| zikhAdibhya in // 7 // 2 // 4 // zikhA ityevamAdibhyo matvarthe in pratyayo bhavati matuzca / zikhI / zikhAvAn / maalii| mAlIvAn / zikhA mAlA zAlA mekhalA zAkhA vINA saMjJA vaDavA aSTakA balAkA patAkA karman carman varman bala utsAha udAsa udbhAsa ula mula mUla AyAma vyAyAma prayAma Aroha avaroha pariNAha zRGga banda gadA nicula mukula kUla phala ala mAna manISA vrata dhanvan cUDA kekA daMSTA sUnA ghRNA karuNA jarA AyAsa (Ayasa) stavaka upayAma udyama / iti zikhAdirAkRtigaNaH kecittu vaDavA aSTakA karman varman carman ityetebhya ikamapIcchanti // 4 // bIdyAdibhyastI // 7 // 2 // 5 // brIhyAdibhyo matvarthe tau ika ina ityetau prasayau bhavataH matuzca / vrIhayo'syAsminnA santi vIhikaH / bIhI / bIhimAn |maayikH| mAyI / mAyAvAn / mAyAcIti vin / brIhyAdayaH pyoggmyaaH||5|| ato'nekasvarAt // 7 / 2 / 6 // akArAntAdanekakharAnmatvarthe tau ika ina ityeto pratyayo bhavataH matuzca / daNDikaH / daNDI / daNDavAn / chatrikaH / chatrI / chatravAn / ata iti kim / khavAvAn / mAlAvAn / anekakharAditi kim / khavAn / / *khavAn / abhidhAnArthaspetikaraNasyAnuvRtteH kRdantAna bhavataH / rApyavAn / lApyavAn vyavAn hanyavAna kRtyavAn bhRtyavAn kArakavAn hArakavAn kumbhakAravAn dhAnyamAyavAna hiMsavAn IzvaravAna pAkavAn nehavAn / kacidbhavataH / kAryikaH / kAryA / hAyikaH / hAyI / gRhikaH / gRhI / dAtrikaH / dAtrI / pAtrikaH / paatrii| bhogikaH / bhogI / tarikaH / tarI / vijayikaH / vijayI / saMyamikaH / saMyamI / sthAnikaH / sthAnI iti / jAtizabdabhyo na bhavataH / vyAghavAn / siMhavAn ] vRkSavAn / plakSavAn / tathA dravyavAn / kravyavAn / sasyavAn / dhAnyavAn / mAlyavAn / puNyavAn / satyavAn / apatyavAn / dhanavAn / kacidbhavataH / taNDulibhatra kumArImAnityAdiprayogeSu yathAkrama 'nAvAderika.' 'brAhmAdibhyastau ' ' ato'nekasvarAt ' ' aziraso'zIrpazca' 'yalavAtadantalalATATUla ' ' prANyaDgAdAto la' 'sidhmAdikSuvajanturubhya' go. ' ' guNAdibhyo ya. ' ityAdisUtravihitapratyayaviSaye pakSe A pAdityanena maturvidhIyate // yathAbhidhAnamiti / 'kAlAjaTA-'ityAdibhiH kaizritsaneravizepe | pratyayo'bhihita sa ca matunA na gamyata iti tadarthapratipAdAnAya tatsUtravihita evaM pratyayo bhavati na tu maturityAzaya ||-naayaa-||-in kecidAhariti / te hAnayoH zisAdo pATha-1180 | micchanti ||-yvkhdik iti / khadana bhidAyaT / yayAnA khadA yavakhadA yavAbhyoSa ||-shikhaa-1-kmpiicchnti iti / te ghetAn grIhyAdau paThanti ||-ato--||-svyaaniaate / bhatra svAmitvAvivakSaNAt ' svAnmisIze' iti na min ||-tthaa dravyavAniti / vyAghrAdayo lokaprasiddhyA jAtizabdA dagpAdayastu zAsaprasiddhyA iti dagpAdInAmapi zAsaprasiddhyA / Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0advi kaH / taNDulI / karpaTikaH / karpaTI / dhanAduttamaNe bhavataH / dhanikaH / dhanI / saptamyarthe ca na bhvtH| daNDo'sminnasti daNDavadgRham / vIravAn grAmaH / kcidntH| khAlinI bhUmiH / zAlinI bhUmiH / rasarUpaparNagandhasparzazabdalehebhyo guNavAcibhyo na bhavataH / kacidbhavataH / rasiko naTaH / rasI ikssuH| rUpiko dArakaH / rUpiNI kanyA / rUpipvavadhiH / marUpisamavAyAcAzupANi / sparziko vAyuH / gandhikaH / gandhI / tadevaM vyabhicAre sUtraNAdabhidhAnava zreyaH // 6 // aziraso'zIrpatha // 7 // 27 // azizabdAnmatvarthe tau ika in ityeto pratyayau bhavataH matuzca tatsaMniyoge cAziraHzabdasyAzIpa ityayamAdezo bhavati / azIrSikaH / azIpI / azIrpavAn / ikenoH 'zIrpaH khare taddhite' (3-2-103 ) iti zIpadezo vidyata eva, matau tvaziraso'zIrSabhAvo'nena vidhIyate // 7 // arthArthAntAbhAvAt // 72 / 8 // arthazabdAdAntAca bhAvavAcino matvarthe to ika in ityetau pratyayau bhavataH / niyamAthegidam / ubhayathA cAyaM niyamo vAsyabhedena kriyate / bhAvavAcina evaitau pratyayau bhavataH / bhAvavAcinacaitAveva bhavataH / arthaNi upayAcane / arthanamartha. / so'syAstItyarthikaH / arthI / pratIpamarthana parArthaH / so'spAstIti pratyarthikaH / prtprthii| ikenAveveti niyamAdato maturna bhavati / bhAvAdeveti niyamAdato dravyavAcina ikenau na bhvtH| artho hiraNyAdirasyAratIti arthavAn iti matureva bhavati // 8 // bIyarthatundAderilazca // 7 // 29 // brIhivAcibhyastundAdibhyazca matvayeM ilaH pratyayo bhavati cakArAttau ceMkanau A yAditi matuzca / bIbartha, kalamA aspAsminyA santi kalamilaH / klaamkH| klmii| kalamavAn / zAlilaH / shaalikH| zAlI / zAlimAn / bIhizabdo'pi bIvoM bhavati kiMtu tasya pUrvanopAdAnAdilo na bhavati / bhAve hi tatropAdAnamanarthakaM syAt / bhavatItyeke / brIhilaH / tundAdi, tundilaH / tundikaH / tundii| tundavAn / udarilaH / udarikaH / udarI / udaravAn / tunda udara picaNDa yava graha paGka guhA kalA kAka / iti tundAdiH // 9 // svAGgAdivRddhAtte // 7 // 2 // 10 // svAGgAdviddhopAdhikAnmatvarthe te ila ika in ityete pratyayA bhavanti matuzca / viddhau mahAntau karNAvasya staH karNilaH karNikaH karNI karNavAn / opThilaH oSThikaH oSThI oSThavAn / viraddhAditi kim / anyatrelo na bhavati / 'ato'nekakharAt' (7-2-6 ) itIkenmatava eva bhavanti // 10 // vRndAdArakaH // 7 // 2 // 11 // vRndazabdAnmatvarthe ArakA pratyayo bhavati matuzca / vRndArakaH / vRndavAn / zikhAditvAt vRndI // 11 // zRGgAt // 7 // 2 // 12 // zRgAnmatvarthe ArakA prayayo bhavati matuzca / zRGgArakaH / zRGgavAn / zikhAditvAt zaGagI // 12 // phalabahAcenaH // 7 // 2 // 13 // phalabaha isatAbhyAM zRGgAca matvarthe inaH prayayo bhavati matuzca / phalinaH / phalavAn / barhigaH / vaIvAn / gRGgiNaH / zRGgavAn / zikhAditvAta phalI vahIM // 13 // malAdImasaJca // 712 14 // malazabdAnmatvarthe Imasa inazca prayayau bhavataH matuzva / mliimsH| malinaH / malavAn // 14 // marutparvaNastaH // 7 // 2 / 15 / / marutpan jAtizabdatva darzayatA tathetyupAtam ||-gunnvaacibhyo neti / yadA tu kaspacipa rasa ityAdi nAma bhavati tadA bhavatyevA-rUpisamavAyAditi / saNyA parimANAni pRthaktva sayogavi. bhAgau kasaM ca rUpisamavAyAcAkSupANIti ||-biidd-1-ckaaraattau ceti / aba cazabdo'nyathai tAvapItyartha - ||-puurvneti / bImAdibhyastAvityatra / nanu tarhi arthagrahaNAbhAve'pi bIhizabdopA 1 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 ityetAbhyAM matvarthe taH pratyayo bhavati matuzca / maruttaH / marutvAn / parvataH / parvavAn // 15 // valivadituNDerbhaH // 7 / 2 / 16 // valivaTituNDiityetebh matvarthe bhaH pratyayo bhavati / valibhaH / valina ityaGgAditvAnnaH / vaTibhaH / tuNDibhaH / sidhmAdipAThAle tuNDilaH / matuJca / valivAn / / mavRddhA nAbhistuNDiH || 16 // UrNAhaMzubhamo yus // 7 / 2 / 17 // UrNA aham zubham ityetebhyo matvarthe yum pratyayo bhavati / UrNAyuH urabhraH / ahaMyuH ahaMkArI / zubhaMyuH kalyANabuddhiH ||| 17 || zaMbhyAM yustiyastutam // 7 // 2 / 18 // kam zam ityetAbhyAM matvarthe yus ti yas tu ta ka bha ityete masayA bhavanti / keyuH / zaiyuH // kantiH / zatiH / kaMyaH / zaMyaH / ketuH / zantuH / kantaH / zantaH / kaMvaH / zatraH / kuMbhaH / zebhaH / yusvasoH sakAro nAma siMdavyaJjane - (1 - 1 - 21 ) iti padasyArthaH / tena 'tau sumo vyaJjane svau ' (1-3-14 ) ityanusvArAnunAsikau siddhau / kaMyuH / kayyuH / zayaH / zayyaH // 18 // balavAtadntalalAyadUlaH // 7 / 2 / 19 || ebhyo matvarthe kalaH pratyayo bhavati / balUlaH / vAtUlaH / dantUlaH / lalATUlaH / matuJca / balavAn / vAtavAn / dantavAn / lalATavAn // 19 // prANyaGgAdAto laH // 7 / 2 / 20 // prANyaGgavAcina AkArAntAnmatvarthe laH pratyayo bhavati matuva / cUDAlaH / jaGghAlaH / zikhAla: / cUDAvan / jaGghAvAn / zikhAvAn / prApyaGgAditi kim / jaGghAvAn prAsAdaH / zikhAvAn pradIpaH / aGgagrahaNaM kim / icchAvAn / vAsanAvAn / karNikAla ityatra karNikAzabdaH "mANyasyaiva vAcaka ityAhuH / Ata iti kim / hastavAn / pAdavAn // 20 // sidhmAdikSudrajantu rugbhyaH // 7 / 2 / 21 // sidhmAdergaNAt kSudraI jantuvAcibhyo rugvAcibhyazca matvarthe laH pratyayo bhavati matuzca / sidhmAnyasya santi sidhmalaH / sidhmavAn / valaH / varSmavAn / aGgAditvAnne varSmanaH / gaDulaH / gaDDumAn / pANadhamanIzabdau dIrghAntAveva gaNe paThyete tena dIrghAntAbhyAmeva laH / pASNIlaH / dhamanIlaH / hasvAntAbhyAM tu matureva / pArSNimAn / dhamanimAn / | kSudrajantu, yukAlaH / yUkAvAn / makSikAlaH / makSikAvAn / A nakulAt kSudrajantuH / ruk, mUrcchalaH / mUrcchavAn / vicarcikAlaH / vicarcikAvAn / rugbhya iti bahuvacana svarUpa vidhiniSedhArtham / sidhma varSman gaDDu tuNDi maNi nAbhi vIja niSpAd niSpad niSpa pAMzu hanu / pANI dhamanI sakta mAMsa patra vAta pitta zleSman pArzva karNa sakthi sneha zIta kRSNa zyAma piGga pakSman pRthu mRdu maJju baTu kaNDU / iti sidhmAdiH / kathaM vatsalaH snehavAn aMsalo balavAn / nAtra kazcidvatsAdyartho'sti iti pezalakuzalAdivadetau dAnespi kimarthagrahaNena / na pratipattigauravanirAsArthasvAdarthagrahaNasya // - valiva- // vaDhillatanAbhyartha. / ekadezetinyAyAttundizabdAdapi me tundibha iti kSIra // -- prANya- | | cUDAla iti / zAkhAdipAThena na vAdhyate itikaraNAt // zikhAla iti / idamudAhataM zakaTotpalabhojaiH / mUlodAharaNa tu bhojanaiva tatazcaiva jJAyate yathA zikhAyA valac sajJAyAM tathA innapi / vo mayUra iti niyate arthe draSTavya ityavadhAryamitikaraNAt // prANyaGgasyaiveti / na tu karNAbharaNasyetyartha // - sidhmA // nanu sidhmazabdasya durbhitArthatvAt rudvAreNeva la sida ki gaNapAThena / satyam / asyAdantatvAt prANisthAdasvAdgAt ' itIn syAttadbAdhanArtham / vanuzabdasyApi durbhitArthatvAt kaNDUzabdasya ca tathaiva siddha kiM tvAbhyAM yathAkrama 'no'gADde' 'madhuvAdibhyo raH' ityeva syAt / tathA'tra gaDada galatvarUpe guNe varttate iti rugudvAreNa na sidhyati // - pezalakuzalAdivaditi / yathA peza chAti kuza lAti ityevamanayorvyutpattireva Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yathAkathaMciyutpAdanIyau sidhmAdipu vA paThanIyau // 21 // prajJApodakaphenAllelI // 7 / 2 / 22 // prajJA parNa padaka phena 10mAdika ityetebhyo matvarthe la ila ityetau pratyayau bhavataH matuzca / prazAlaH / mahilaH / prajJAvAn / parNalaH / parNilaH / parNavAn / udakalaH / udakilaH / udakavAn / phenalaH / phenilaH / phenavAn // 22 // kAlAjaTAghATAtkSepe // 7 // 2 // 23 // kAlAjaTAghATA ityetebhyo la ila ityeto pratyayau bhavataH kSape pratyArthasya nindAyAM gamyamAnAyAm / kAlAlaH / kAlilaH / kAleti DopAntya kecitpaThanti / kADAlaH / kADilA / jaTAlaH / jaTilaH / "ghATAlaH / pATilaH / matunA kSepo na gamyate iti kSepe maturna bhavati / kSepa iti kim / kAlAvAn / jaTAvAn / ghATAvAn // 23 // vAca AlATau // 7 // 2 // 24 // vAc ityetasmAnmatvarthe Ala ATa iseto pratyayau bhavataH kSepe gamyamAne / gmino'pavAdaH / vAcAlaH / vAcATaH / yo bahu niHsAraM bhApate sa evaM kSipyate / matunA kSepo na gamyate iti kSepe maturna bhavati / kSepe ityeva / vAgmI / vAgvAn // 24 // gmin // 7 / 2 / 25 // vAco matvarthe gmin pratyayo bhavati matuzca / vAmmI / vAgvAn / gakAraH 'pratyaye ca' (1-3-2) iti anunAsika nivRtyarthaH / kSepa iti nivRttam // 25 // madhvAdibhyo ||7||2||26||mdhvaadibhyo matvartha raH prayayo bhavati / *madhuro rsH| atra madhuzabdaH khAdutve guNatve guNasAmAnye vartate / madhuraM madhu / madhuraM kSIram / atra gunne| kSaudrAdidravyavRttestu matureva itikrnnaanuvRtteH| madhumAn ghaTaH / evaM khaM mahat kaNThavicaramasyAsti kharaH gardabhaH / khavAnanyaH / mukhaM sarvasmin vaktavye yasyAstIti mukharaH vAcAlaH / mukhavAnanyaH / kuJjAvasya staH kuJjaro istI / kujazabdo'tra hanuparyAyaH / kuJjanAnanyaH / nagaraM puraM, nagavadanyat / UparaM kSetram , Upavadanyat / muSkaraH pazuH, muSkavAnanyaH / zuSiraM zupimatkASTham / kaNDUraH kaNDUmAn / pANDuraH pANDumAn / pAMzuraH pAMzumAn / madhvAdayaH prayogagamyAH // 26 // kRSyAdibhyo valaca // 7 // 2 // 27 // kRSyAdibhyo matvarye valac pratyayo bhavati / kupIvalaH kuTumbI / kRSimatkSetram / AsutIvalaH kalyapAlaH / AsutimAn / pariSadlaH / pariSadvAn / parSadalaH / parSadvAn / pariSadala tIrtha pahilamityarthaH / pariSadat / rajasvalA strI / rajasvAn grAmaH / kecittu rajaskhalo dezaH rajasvalA bhUmiH rajasvAna rajasvatIti sarvatrAvizeSeNa vRttimicchanti / dantAvalo nAma rAnA hastI ca / zikhAvalaM nagaram / zikhAvalo mayUraH / zikhAvalA sthUNA / vatsakAsalayorape / augAdiko vA manozamedhAvivAcinau ||-kaalaa-||-phaalaal iti / kaThat Nig bhidAyaG / 'RphiDa-'iti kAlA pAdanasAvizeSa / asmAnmatau ' prANyaDga-'iti ke abhrAyakAre va prApta lelau ||-jyaal iti / lokavacanAya jaTA asyAsti ||-ghaattaal iti / ninyA ghATA kRkATikAsyAsti ||-gmin-||-nivRttyrth iti / dvitIyagazravaNa na syAditi na vAgya rUpameva hi bhiyate na zruti zabdasya zrotramANatvAditi pUrvanyAsA ||-kssep iti nivRttam / pRthagyogAditikaraNAnuvRttezca prazasAyAmevAya na svruupmaatre||-mdhvaa--mdhur iti / madhuzabdo mAdhurye'rthe puliGga kSaudrAvarSe tu napuMsaka / tasmAtmAdhurye'yeM puliGgena vAkya kArya madhurasyAstIti / svAdurave ityasya guNarava iti guNasAmAnye iti ca paryAyadvayam // -16 pavamiti / itikaraNAnutse / para ityAdiSu arthavizeSe rapratyayo'nyatra maturevetyartha ||-paannddur iti / atra pANDazabdaH pANDavarUpe guNe parttate |-kRyaa-1-shikhaavlo mayUra iti / Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * dntvaan| zikhASAnanyaH / mAtRvalaH maatRmaan| evaM pitRvacaH / bhrAtRbalaH / utsAhavalaH / putracalaH / utsaGgabalaH / vizeSa itikaraNAtsiddhaH / kRSyAdayaH prayogagamyAH | // 27 // * lomapicchAdeH zelam || 7 | 2 / 28 || lomAdibhyaH picchAdibhyazva matyarthe yathAsaMkhyaM za ila isetau pratyayau bhavataH matuva / lomazaH lomavAn / romazaH romavAn / *picchilaH picchatrAn / urasilaH urasvAn / loman romana vabhru valgu hari kapi muni giri Uru karka / iti lomAdiH / piccha uram dhavakA kA pakSa cUrNa / iti picchAdiH // 28 // no'GgAdeH // 7 / 2 / 21 // aGga ityevamAdibhyo matvarthe naH pratyayo bhavati matuzca / aGgAnyasyAH santi aGganA / khAMdezabdo'yaM, kalyANAGgI strI ucyate itikaraNAt anyatrAGgavatI / pAmanaH pAmavAn / vAmanaH vAmavAn / aGga pAman vAmana heman zleSman sAman varSman (varman ) zAkina palAlin palAzina USpan kadru bali ityaGgAdiH / yogavibhAga uttarArthaH // 29 // zAkIpalAlI davA hrasvazca // 7 // 2 // 30 // zAkI palAlI darda ityetebhyo matvarthe naH pratyayo bhavati matu namatyayasaMniyoge caiSAM hrasvo'ntAdezaH / mahacchAkaM zAkasamUho vA zAkI / mahatpalAla palAlakSodo vA palAlI / darzarnAma vyAdhiH / zAkinaH / zAkImAn / palAlinaH / paJcAlImAn / dardvaNaH / drdvmaan| kecittu zAkIpalAlapoIsvatvaM necchanti / tanmate zAkInaH / palAlInaH // 30 // *viSvaco vizva // 7 / 2 / 31 // vidhac ityetasmAnmatvarthe naH pratyayo bhavati viSu ityayaM cAdezo bhavati / viSu aJcatIti * / yo viSvagnatAni vA asya santi iti vipuNaH AdisaH / vipuNaH vAyuH / viSuzabdo nipAto nAnAtve vartate / viSvagiti *akhaNDamavyarthaM vA / nakArasaMniyoge Adezasya vidhAnAtu matau viSvagvAn / kathaM vipumAnaDhorAtramavibhAga iti / vidurnAma muhUrtastasmAdbhaviSyati // 31 // lakSmyA anaH // 7 / 2 / 32 || lakSmIzabdAnmatvarthe'naH pratyayo bhavati / lakSmIrasyAstIti lakSmaNaH / matau lakSmIvAn // 32 // prajJAzraddhAcI vRtterNaH // 7 / 2 / 33 // prajJAzraddhAvRtti ityetebhyo matvarthe NaH pratyayo bhavati matuca / prAjJaH / prajJAvAn / zrAddhaH / zraddhAvAn / ArcaH / arcAvAn / vArttaH / vRttimAn / strI tu mAjhA zrAddhA ArcA vArtA / prAjJIti svArthikANantAt || 23 || jyotsnAdibhyo'N // 7 / 2 / 34 // jyotsnA ityevamAdibhyo matvarthe'N prasayo bhavati / jyotsnA asminnasti jyotsnaH pakSaH / jyotsnI rAtriH / tAmisaH pakSaH / tAmistrI rAtriH / tAmisrANi guhAmukhAni / vaisapa vyAdhiH / vaipAdikaM kuSTham / kautupaM gRham | kauNDalo yuvA / tApasaH pAkhaNDI / sAhasro devadattaH / matau jyotsnAvAn tamisrAvAnityAdi / tApasa iti rUDhizabdo rUDhiviSaye ca matuna bhavati / kuNDalI sahasI ceti zikhAditvAt / jyotsnAdayaH prayogagamyAH // 34 // sikatAzarkarAs // 7 / 2 / 35 // sikatAzarkarA ityetAbhyAM matvarthe'N pratyayo itikaraNAt prANyaGgAdapi zikhAzabdAt valac na tu laH // eva dantavAn zikhAvAnanya iti / dantazikhAbhyA saMjJAyAmiti pUrvairuktatvAt // loma - // picchila iti / piccha cikaNAvamasyAsti / yadvA piccha mayUrAdisatkamasyAsyupamAnatayA // - noGgA // - vAmana iti / vAmAni nIcAnyathAdadgAnyasya // yogavibhAga iti / ekayogastu lomapicchASTgAdeH zekenamityevaMvidhaH syAt // zAkI pra-zAkIti mahatve samUhepi tadaGgulamiti strIve gaurAdizvAsa ko // viSva // viSvak iti / atra rUpamityadhyAhArAt klIvara seluMpi bhAgamAbhAva // akhaNDamiti Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mazaH / bhavati ganusa / saikataH / siphatAvAn dezaH / zArkaraH zarkarAvAnodanaH // 35 // ilaca deze // 7 // 2 // 36 // sikatAzarkarAbhyAM deze matyarthe iladhakArAdaN / rA0advi0 ca pratyayau bhavataH matudha / sikatilaH saikataH sikatAvAn dezaH / pArila: zArkaraH zarAvAn dezaH / sikatAH dezaH zarkarAH dezaH ityabhedopacArAt // 36 // yugomaH // 7 / 2 / 37 // zu iti diyaH kRtokArasya nirdezaH zuzabda ukArAnto'haHparyAyaH prakRtyantaraM yA / yudvazabdAbhyAM matyane mA pratyayo pratyayo bhavati / dhauryurmAsyAsminyAstIti shugH| drUNi dArUNyasyAsminyA santAti drumH| rUDhizabdAdimI rUdiviSaye ca gavarne bhvti| anyatra tu matureva / gugAn / drumAn // 37 // kAjabhANDAvIraH // 7 / 2 / 38 // kANDa ANDa.bhANDa ityetebhyo gatyarthe Isa pratyayo bhavati matuma / kANDIraH / kANDavAn / pANDIraH ANDavAn / bhANDIraH / bhANDavAn / ANDau muSkau // 38 // kacchavA baraH // 7 // 2 // 39 // kacchazabdAnmatvarthe DaraH pratyayo bhAti / kanchuraH / kacchUmAn // 39 // dantAdunnatAt // 7 / 2 / 40 / / unnatatvopAdhikAdantazabdAnmatvarthe DuraH pratyayo bhavati / unatA dantA asya santi danturaH / unnatAditi kim / bhadantavAn // 40 // medhArathAnaveraH // 7 // 2 // 41 // medhAratha ityetAbhyAM matyarthe isa pratyayo vA bhvti| vAvacanAyathAprAptagikenau A yAditi gatuzca / medhiraH / medhAvAn / uttarasUtreNa cinnapi / meghAvI / rathiraH / rathikaH / rthii| rathavAn // 41 // kRpAhRdayAdAluH // 7 // 2 // 42 // kRpAhRdayazabdAbhyAM matvarthe Alu: pratyayo vA bhavati matuca / kRpAluH / kRpAvAn / hRdayAluH / idayikaH / hRdayI / hRdayavAn // 42 // kezAdaH // 7 / 2 / 43 // kezazabdAnmatvarthe vaH pratyayo vA bhavati madha / kezavaH / kezikaH / kezI / kezavAn / kezava iti rUDhizabdo'pi viSNuvAcI // 42 // mnnyaadibhyH|| 7 / 2 / 44 // maNyAdibhyo matvarSe vaH pratyayo vA bhavati matuva / yogavibhAgAdeti nirattam / maNivaH / maNipAt / simAdipAThAt maNilaH / hiraNyavaH / hiraNyavAn / vimvAyam / kurarAyam / kuravAyam / 'ghajyupasargasya bahulam / (3-2-86) iti bAhulakAdIrghaH / rAjIvam / iSTakAvam / gANDivam / gANDIvam / ajakAram / vimbAvam / ityAdayo rUDhizabdAH / rUDhizabdaviSaye ca maturna bhavati / viSayAntare tu bhavatyeva / vimbabAnityAdi / maNi hiraNya vica kurara kurakha rAjI iSTakA gANDi gANDI ajakA iti / gaNyAdayaH prayogagamyAH // 44 // hInAtsvAnAdaH // 7 // 2 // 45 // hInopAdhikA svAgAnmatvarthe aH pratyayo prakArAtamityartha / cakArAntastheva sUne mahaNAt ||-l-1-nu pUrvasUneNa sAmAnyena bhaNanAdezepi / sikatAzarkarAbhyAmaNa' sina eveti phimana tadanururpaNAna pazabdena / satyam / yaNA phAro na spAcapanukarpaNArthasAdA yeze'sAyeva spAna syaNa / ganu sikatA peza ityApayaM mayAgasya pakSe upa lupantasya ca pratiligasaNye vakamye ityAha-upacArA dini / rUuipazAyA bArAcagAnta iti ||-kaannddaa--aannddiir iti / ekadezeti nyAyAt siSTani zAkhA aNDIra ityapi giiujyii||-dntaa-||-daavaaniti / nigetApamugatatvam / pramANAtirekA gupiriti bhinatyam gogatatve dhAra / zidviviyakSAyAM tu / svAragAhiyAt / iti / gA gAt / iti va pantiko dantavAniti yathAgoga bhavati / yAtAyoM manA na gamyate ityA garna bhavati ||-keshaa- dizagopIti / na kevala yasya kezA. santi sa kezapa kiMtu viSNurapi // 20 // Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ neeeeeavee bhavati / khaNDaH ko'syAsti karNaH / chinnA nAsikAsyAsti nAzikaH / hInAditi kim / karNavAn nAsikAvAnityeva bhavati // 45 // abhrAdibhyaH // 7 / 2 / 46 // abhra ityevamAdibhyo matvarthe aH pratyayo bhavati yathAdarzanaM matuzca / abhrANyasmin santi abhraM namaH / aspasya santi arzaso devadattaH / urasaH / urasvAn / abhra arzas uras tunda catura palita jaTA ghATA kardama kAma bala ghaTA amla lavaNa | ityAdirAkRtigaNa // 46 // *astapAmAyAmedhAstrajo vin // 7 / 2 / 47 // asantebhyastapasmAyAmedhAstraj ityetebhyazca matvarthe vin matyayo bhavati matuzca / asanta, yazasvI / yazasvAn / sarasvI sarasthAn sarasvatI / evaM tejasvI varcasvI / tapasvI / tapasvAn / asantatvenaiva siddhe tapaso grahaNaM jyotsnAyaNA vAdho mAbhUdityevamartham / mAyAvI / mAyAvAn / mAyI mAyika iti bIhyAdipAThAt / medhAvI / medhAvAn / sragvI samvAna // 47 // AmayAdIrghazca // 7 // 2 // 48 // AmayazabdAnmatvarthe vin pratyayo dIrghazcAmayazabdasya bhavati matuzca / AmayAvI / AmayavAn // 48 // svAnaminnIze // 7 // 2 // 49 // svazabdAnmatvarthe Ize vAcye min pratyayo bhavati dIrghazcAsya / svamasyAstIti svAmI / Iza iti kim / svavAn // 49 // goH||7||2||50|| gozabdAnmatvarthe min pratyayo bhavati / gAvo'sya santi gopI / matuzca / gomAn / pUjya evaM minamicchantyanye // 50 // Ujo vinvalAvazcAntaH // 7 // 2 // 51 // UrjazabdAnmatvarthe vinvala ikhetI pratyayau bhavataH tatsaMniyoge cAsyAs cAnto bhava| ni / UrjasvI / UrjasvalaH / matuzca / UryAn / kathamUrjavAn / arjayateH aspratyayAntasya matau // 51 // tamistrArNavajyotsnA / / 7 / 2 / 52 // tamisrANevajyotsnA ityete zabdA nipAtyante / samiti tamazzabdAdaH upAntyasya cetvam / tamo'trAstIti tamisrA rAtriH / tamisraM tamaHsamUhaH / tamisrANi guhAmukhAni / matuzca / tamasvAn / arNaveti arNaso vaH pratyayaH antyasya ca lopH| arNavaH samudraH / jyotsoti jyotiHzabdAnnaH pratyaya upAntyalopazca nipAtyate / jyotsnA candraprabhA / anyatra jyotiSmatI rAtriH nipAtanaspeSTaviSayatvAt // 52 // guNAdibhyo yaH // 7 / 2 / 53 // guNAdibhyo matvarthe yaH pratyayo bhavati / guNyaH puruSaH / himya. prvtH| matuzca / guNavAn / himavAn / kathaM ko guNino nArcayeta iti in , zikhAditvena bhaviSyati / guNAdayaH prayogagamyAH // 53 // rUpAtprazastAhatAt // 7 / 2 / 54 // prazastopAdhikAdAhatopAdhikAca rUpAnmatvarthe yaH pratyayA bhavati / prazastaM rUpamasyAsti rUpyo gauH| rUpyaH puruSaH / AhataM rUpamasyAsti rUpyaH kArpApaNaH / nighAnikAtADanAdInArAdiSu yadrUpamutpadyate tadAhataM rUpyam / prazastAhatAditi kim / rUpavAn / prazaMsAyAM maturapi bhavati / rUpavatI kanyA / Ahate na bhavati itikaraNAt / kathaM rUpiNI kanyA rUpiko dAraka iti / brIDAditvAdbhaviSyati / A yAdityasya pUrNo'vadhiH ataH paraM maturnAsti | // 54 // pUrNamAso'N / / 7 / 2 / 55 // pUrNamAszabdAnmatvarthe'N pratyayo bhavati / pUrNo mAzcandramA asyAmasti paurNamAsI / / 55 // gopUrvAdata ikaN ||-ast-|-srsvtaati / yadA nadI tadA sara: saraNa gamanamasyAstIti vAkya, yadA tu bhAratI tadA saro mAnasAdyasyAstIti // uujo-||-asprtyyaantsyeti / yatheva jayaterasantaspAstapomAyetyanena asanAvAdvin siddha eva kimatra sUtre UrjuzannAhinvidhAnena / satyam / asantasya Urjayateniyata eva prayoga iti tato'nena vinvidhAnam etaya apazabdAdvinavidhAnenaiva jJApyate // gopuu-|| Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 7 // 2 // 16 // gozabdapadakArAntAnmArthe ikaN pratyayo bhavati / matvAdInAmapavAdaH / gauzatikaH / gausahasikaH / ata iti kima / goviMzatimAn / kathaM 200vi0 gauzakaTikaH / zakaTIzabdena samAnArthaH zakaTazando'sti / zakaTIzabdAtu matuH anabhidhAnAna bhavati / kecitu gAderanakArAntAdapInchanti / gavAM samUho gotrA sA pite yasya gaurikaH / gAvo vAMsi cApa santi gaurayasikaH // 56 // niSkAdeH zatasahasrAt // 7 / 2 / 57 // niSpho ya AdistataH paraM yacchataM rAhasaM ca tadantAmatvarthe ikaN pratyayo bhavati / naisskaatikH| nephasahatikaH |visskaaderiti kim / zatI / shsii| AdigrahaNAtsuvarNaniSkazatamasyAstItyatra na bhavati // 57 // ekAdeH karmadhArayAt // 7 // 2158 // ekAdeH karmadhArayAdakArAntAnmatvarthe ikaN pratyayo bhavati / eko gaurekagavaH so'syAstyaikakagavikaH / aikazatikaH / aikasahasikaH / karmadhArayAditi kim / ekasya gaurakagaH so'syAsti iti na bhAti / ata ityeva / ekaviMzatirasyAstIti na bhavati / kAmekadravyavattvAditi / ekena dravyavacamiti rAmAse bhaviSyati // 58 // sarvAdarin // 7 / 2 / 59 // sarvAderakArAntAkarmadhArayAnmatvarthe in pratyayo bhavati / sarva dhanaM sarvadhanam tadasyAstIti sarvadhanI / srvbiijii| sarvakezI naTaH // 59 // mANisthAdasvAjAdyandarugninyAt // 7 // 2 // 6 // prANistho'svAdyAcI akArAnto yo dvandaH samAso yazca rugyAcI ninyavAcI ca zabdastasmAnmatvarthe in pratyayo bhavati / dvandva, kaTakavalayinI / shNkhnpurinnii| ruka, kuSTI / philAlI ) ninya, kakudAvartI / kAkatAlukI / prANisyAditi kim / puSpaphalapAn vRkSaH / asvAnAditi kim / stanakezavatI / ata ityeva / cikalalATikAratI / vipaadikaavtii| kAkatAlumatI / ' ato'nekasarAt ' (7-2-6) ityeva siddha ikAdivAdhanArtha vacanam // 60 // "vAtAtIsArapizAcAtkazcAntaH // 7 / 2.61 // vAta atIsAra pizAca ityetebhyo matvarthe ina masayo bhavati kakArazcAntaH / vAtAtIsArayo ruktvAta pUNena siddhaH kArthamapAdAnam / pizAcasya tubhayArtham / vAtakI / atIsArakI / pizAcakI // 61 // pUraNAdayasi // 7 / 2 / 62 // pUraNapratyayAntAdayasi gamyamAne matvarthe inneva pratyayo bhavati / patramo mAsaH saMvatsaro vAsyAstIti paJcamI bAlakaH dazamI karabhaH // 62 // sukhAdeH // 72 / 63 // sukhAdibhyo matyarthe inneva pratyayo bhvti| sukhii| -kathamiti / adanyAnihita ekaNa kaNa shkttiishnyaabhrtiisyaashyH||-shkttiishbdaaritti| zakaTIzabdAsAbaddamAgAbhApAdikaN na bhapati para maturbhapati no ghetyAha-anabhidhAnAditi ||-nisskaanissptraasaapaadish yAgumIhiyA / ganIhI suparNaniSkapAlAbAdapi prAyoti / sAgam / agAvizaSyo'vaganAthaH niSkazabdayA zarAsahArAzyorapayapagorayagaNa, samAsa puSa sati bhavati pApaye tasya svAtamyAe |smaapn suvarNaniSphavAjyena zatazayena pAragata pati zatazamAnasamAsApekSayA suvarNaniphazapasyaivAvayApara na tu niphazabdaspeti suvarNaniSkazatazabdAnekaN / athavAgAvidhAyaH prAthamyApauSi vyAkhyAyate prAthamya ca suvarNaniSkazatazabda zatazabdApekSagA niSkapAdhyasyAsyevetIkaNa prAmotIti rAziguruyartha sApadhAraNa vyArapeya gipha epAdiryasyeti maga tuga niSpha egAviH kitu suvarNapAyo'pIti na bhavati / evamucaratrApi ||-aadigrhnnaadityaadi / suvarNasya niSkAspA zatamiti viprahaH |-ekaa-||-smaase iti / 'anArthapUrvAMce,' ilanena ||-praanni--- zaDasanapuriNIti / anuparato kho yaspa yasmAtA tapanuparataraNa tasya podarAviSAnnUparAdeSAH 'gApura-'iti nipArAnAgA ||-vaataa-|| ekadezAyiveti mpaavaaytisaarkiitypi||-pur-1-13 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 51 duHkhI / mukha duHkha sUpa kRcchU asa alIka kRpaNa soDha pratIpa praNaya hasta (hala) Asa kakSa zIla ityeke / iti sukhAdiH // 63 // mAlAyAH kSepe // 7) 5 / 64 / / mAlAzabdArakSepe gamyamAne matvarthe inneva prasayo bhavati / mAlI / kSepa iti kim / mAlAvAn / mAlAzabdaH shikhaadiH| tataH kSepe matunivRttyartha vacanam // 64 // dharmazIlavarNAntAt // 7 // 2 // 65 // dharmazIlavarNa ityetadantAnmatvarthe inneva bhavati / munidharmI / yatizIlI / brAhmaNavarNI ||65||baahuurvaaderblaat // 7 / 2 / 66 / bAhu-urUpUrvAddhalAntAnAmno matvarthe inneva bhavati / bAhuvalI / UrubalI // 16 // *manmAbjAdenomni // 7 / 2 / 67 / / mannantebhyo mAntebhyo'nAdibhyazca matvarthe inneva bhavati nAmni samudAyazcetkasyacinnAma bhavati / mannanta, dAminI / sAminI / prathiminI / mahiminI / dharmiNI / karmiNI / mAnta, prathaminI / bhAminI / kAminI / yAminI / soginI / abjAdi / abjinI / kamalinI / saroruhiNI / sarojinI / ambhojinI / rAjIvinI / aravindinI / paddajinI / puTakinI / nAlIkinI / mRNAlinI / visinI / tAmarasinI / yavAsinI / nAmnIti kim / sAmavAn / somavAn / ajavAn // 67 // *hastadantakarAjjAtau // 7 / 2 / 68 // hasta danta kara ityetebhyo manvarthe inneva bhavati samudAyena cenjAtirabhidhIyate / hasto'syAstIti hastI / dantI / karI / jAtAviti kim / hastavAn / dantavAn / karavAna naraH // 68 // vAMdrahmacAriNa // 7 / 2 / 69 // varNazabdAnmatvarthe in bhavati brahmacArI cedAbhidheyo bhavati / varNazabdo brahmacaryaparyAyaH / varNo brahmacaryamasyAsti varNI / brahmacArItyarthaH / anye tu varNazabdo brAhmaNAdivarNavacanaH / tatrabrahmacArItyanena zUdravyavacchedaH kriyate iti manyante tena traivarNiko varNItyucyate / sa hi vidyAgrahaNArthamupanIto brahma carati na zUdra iti / brahmacAriNIti kim / varNavAn // 69 // *puSkarAderdeze // 7 // 2 // 70 // puSkarAdibhyo matvarthe inneva bhavati deze'bhidheye / puSkariNI / padminI / deza iti kim / puSkaravAn hastI / puSkara padma utpala tamAla kumuda kairava nala kapittha visa mRNAla kardama zAlUka vivaha karISa zirISa yavAsa yavApa yava mASa hiraNya taTa taraGga kallola iti puSkarAdiH / kathaM kumudratI sarasI kumudvAn idaH naDvAn naDAlamiti / 'naDakumuda'-(6-2-74) ityAdinA cAturarthikena matunA bhaviSyati // 70 // nanu ' atro'nekastarAt ' ityanenen siddha eva kimanena / satyan / inneveti niyamArtha tena hi ividhAne iko'pi syAditi ||-mnm-|| pratyayApratyayayoriti sNayAt mannantebhya ityuktapi manpratyayAntebhya iti dRzyam / ajinyAdayaH kamalinIvAcakAH yavAsinI svaupdhiH|-hst-nnu hastI ityAdibhirjAtimAnevAbhidhIyate na jAtistatkathamanenen / satyam / jAtimatyucyamAne gauNavRtyA jAtirapyucyate / gauNamukhyanyAyastu mukhyayA vRttyA inpratyayAntena hasta ityAdinA pratipAdanAsaMbhavAnnAniyate / yaddA nirvizeSa na sAmAnya bhavecchazavipANavaditi nyAyArasamudAyena ghejAtirabhidhIyate ilyuti'pi jAtimatI vyaktiruNyata iti draSTavya nirvizeSAyAstasyA jAte: astklptvaat||-vrnnaat-||-traivrnnik iti / tripu varNeSu bhavaH adhyAtmAdizya itIkavidhAnasAmaryAt 'dvigoranapaSa- ityanena na lup ' prayojanam ' izi ghekA prAgjitIyatvAbhAvAt ' dvigAranapatye-' ityasya lupa prayaDga evaM nAsti ||-vidyaagrhnnaarthmiti / evamukta'pi vedavicAgrahaNAmiti paayyeym||-pussk-||-pusskrinnii| pabhinI ca deshvishessau| yavAsazajdo'jAdigaNe puSkarAdigaNe cAdhItastatrauSadhau pUrvasUtra pravartate dezavizepe svimiti vivek.|| kathamiti adha Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paritaH sarvata ityarthaH / abhitaH ubhayata ityarthaH / rAobhaya iti kima / vRkSaM pri| samami // 83 // aadyaadibhyH|| 7 // 2 // 84 // AdhAdibhyaH / sa0a || saMbhavadvibhaktyantebhyastasuH pratyayo bhavati / Adau AdervA AditaH / evaM mdhytH| antataH / agrataH / vakSastaH / pArthataH / pRSThataH / mukhataH / sarvataH / vizvataH / ubhayataH / anytH| pUrvataH / ekataH / itaH / pramANena pramANAdvA pramANataH / pRSThena pRSThatoka seveta / evaM paarthtH| itH| duSTaH zabdaH svarato vargato yA shbdtH| arthtH| adhidhAnataH / yena yasminvA yataH / tataH / pRpodarAditvAt dalopaH / AyAdayaH prayogagamyAH // 84 // kSepAtigrahAvyatheSvakartustRtIyAyAH // 285|| tRtIyAntAdakartRvAcinaH kSepAtigrahAvyathAviSaye tasuH pratyayo bhavati / kSepo nindA, vRttena siptaH vRttataH kssiptH| vRttena nindita ityarthaH / atikramya grahaNamatigrahaH / | vRttenAtigRhyate vRttato'tigRhyate / sAdhuvRtto'nyAnatikramya vRttena gRhyate / sAdhvAcAra iti saMbhAvyata ityarthaH / atizayena vA grahaNamatigrahaH / tatrAtizayena gRhyata ityarthaH / acalanapakSobhaNamavyathA abhItivA / vRttena na vyathate vRttato na vyathate / vRttena na carati na vibheti cetyrthH| kSepAtigrahAvyatheSviti kim / vRttena bhinnH| KI] akarturiti kim / devadattena liptaH / tRtIyAyA iti kim / devadattaM lipati // 85 // pApahIyamAnena // 7 // 2 // 86 // akartRvAcinastRtIyAntAtpApahIyapA nAbhyAM yoge tamaH pratyayo bhavati / vRttena pApaH vRttataH pApaH / vRttena hIyate vRttato hIyate / zabdato hInaH svarato varNato vA / pApahIyamAneneti kim / cAritreNa zuddhaH / akarturiyeva / yatreNa hIyate / tRtIyAyA ityeva / grAme hIyate / kSepasyAvivakSAyAM tatvAkhyAne yathA syAditi vacanam / / 86 / / pratinA paJcamyAH // 7 // 2 / 87 // patinA yoge yA paJcamI vihitA tadantAttasuH pratyayo bhavati vaa| abhimanyurarjunAtmati abhimanyurarjunataH prati / arjunasya pratinidhirityarthaH / mApAnasmai vilebhyaH prati yacchati tilataH prati ycchti|pnycmyaa iti kim / vRkSa prati vidyotate / // 8 // ahIyaruho'pAdAne ||72|88||aapaadaane yA pazcamI vihitA tadantAttasuH pratyayo bhavati vA taccedapAdAnaM hIyalhoH saMvandhi na bhavati / grAmAdAgacchati grAmata Agacchati / caurAdibheti caurato vibheti / ahIyaruha ihi kim / sArthAta hIyate sArthAddhInaH / parvatAdavarohati / sArthAditi karturapAye'vadhivivakSA / sArthena hIyate devadattaH iyarthaH / hIyate iti karmakartarItyanye / sAAtsvayameva hIyate devadatta ityrthH| hIyeti kyAntasya nahAtenirdezo jihIte ityasya vyudAsArthaH / tena tatra pratiSedho na bhvti| bhUmita ugjjhove| hAgiti nirdezenaiva hADo nitisiddhau hIyeti nirdezo yatraiva bhAve karmaNi karmakartari ca jahAteH prayogastatraivApAyavivakSA nAnyatretyevamartham / tena sArthAjahAtIti na bhavati / apAdAna iti kim / Rte dharmAtkutaH Ka sukham / A pATaliputrAdRSTo devaH // 88 // kimayAdisarvAdyavaipulyabahoH pittas // 7 / 2 / 89 // paJcamyA ityanuvartate / kiMzabdAt byAdivarjitebhyaH sarvAdibhyo'vaipulyavAcino bahuzabdAca paJcamyantAttas pratyayo bhavati sa ca pit / kim, kasmAta kutaH / sarvAdi, sarvataH / vizvataH / yataH / tataH / bahu, bahubhyaH ||-aadyaa ||-dlop iti / 'A dvera' iti tu na tasAdApityAdhikArAt / aya tu udanubandha ||-paap-aapaaphiiymaanaa yA yoge kSepasya pratIyamAnatvAt pUNena sidhyatItyAha-tatvAkhyAne iti||ahii-1-hiiyt iti / jahAti sArthoM devadatta sa eva vivakSate nAi jahAmi kiMtu svayameva hIyate // tena sArthAjahAtIti na bhavatIti / sArtho jahAtIti vaktavye ||-kim-||-- A Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | bahutaH / kimaH savoditvApa yA -2-88) iti bhaviSyati / anana / sa diyahozca +tasuviSaye'pi bahutaH / kimaH sarvAditve'pi yAdivarjanAna prApnotIti pRthagupAdAnam / vyAdivarjanaM kim / dvAbhyAm / tvat / mat / yuSmat / asmat / bhavataH / kathaM dvitaH tvattaH mattaH yuSpattaH asmatta iti / ahIyaruho'pAdAne ' (7-2-88) iti bhaviSyati / anena hi tasvidhAne 'A deraH' (2-1-41) ityatvaM syAt / tasAvapyatvamicchantyeke / vahorvaipulyapratiSedhaH kim / baho: sUpAt / kimayAdisarvAyavaipulyavahoriti kim / vRkSAdvinA / kiMsarvAdiyahozca tasuviSaye'pi paratvAdayameva tas / | yataH prati / tataH prati / yata aagcchti| tata Agacchati / niranubandhamatyayAntarakaraNamatvArtham / pitkaraNaM puMbadbhAvArtham / vahIbhyo bahutaH / paJcamyantamAtrAdayaM | vidhiH / sarvato hIyate / sarvato rohati / sarvato hetoH / sarvataH pUrvaH // 89 // ito'taHkutaH // 7 // 2 / 90 // itas aMtas kutas ityete zabdA nipAtyante / ita iti idamastasi i. sarvAdezo nipAtyate / asmAditaH / imksmaaditH| ata iti etadaH aH srvaadeshH| etsmaadtH| etakasmAdataH / kuta iti kimaH kurityAdezaH / kasmAtkutaH / iha paJcamyA iti nAnuvartate / lakSaNAntareNa tAsa tasau vA siddhe AdezamA vidhIyate / tenottarasUtreNa tasi itobhavAn atobhavAn / AyAditasau ita AsyatAmiti bhavati // 90 // bhavatvAyuSmadIrghAyurdevAnAMpriyaikArthAt // 7 / 2 / 91 // bhavatu AyuSmata dIrghAyus devAnAMpiya ityetaiH samAnAdhikaraNAta kimayAdisarvAdhavaipulyavahoH sarva vibhaktyantApittam pratyayo vA bhavati / sa bhavAn tatobhavAn / tau bhavantau tatobhavantau / te bhavantaH ttobhvntH| taM bhavantaM tatobhavantam / tena bhavatA tatobhavatA / tasmai bhavate tatobhavate / tasmAdbhavataH tatobhavataH / tasya bhavataH tatobhavataH / evamayaM bhavAn itobhavAn ko bhavAn kutAbhavAn ityAdyudAhAryam / tathA sa AyuSmAna tataAyuSmAn / sa dIrghAyu. tatodIrghAyuH / sa devAnAMpriyaH tatodevAnAMpriyaH / ayamAyuSmAn itaAyuSmAn / ka AyuSmAn kutaAyuSmAn / evaM dIrghAyurdevAnAMbhiyAbhyAmapi / bhavatvityukAraH sarvAdiparigrahArthaH / tena matuzatrantavyudAsaH // 91 // trap ca // 7 / 2 / 92 // bhavatvAyuSmadIrghAyurdevAnAMpriyaH samAnAdhikaraNAt kimayAdisarvAdhavaipulyavahoH sarvavibhaktyantAt ap pratyayo vA bhavati / sa bhavAn tatrabhavAn / tau bhavantau tatrabhavantau / te bhavantaH tatrabhavantaH / taM bhavantam tatrabhavantam / tena bhavatA tatrabhavatA / | tasmai bhavate tatrabhavate / tasmAdbhavataH tatrabhanataH / tasya bhavataH tatrabhavataH / tasmin bhavati tatrabhavati / evamAyuSmadIrghAyurdaivAnAMpriyarapyu- | dAhAryam / yogavibhAgazcakAreNa punastasvidhAnArthaH / tena saptamyantAdapi tas bhavati / tatobhavati tatrabhavati / anyathA hi tataH 'saptamyAH' (7-2-94 ) iti paratvAbaveva syAt / rUDhizabdAcaite tatobhavadAdayaH samudAyAH pUjAvacanA yathAkathaMcit vyutpAdyante / ata eva punasyadvirAdiryasya pAditato nazA yoga / sarva Adiyasya sarvAdi / ayAdizvAsI sAdizca ayAdisarvAdi / avaipulye bahuH avaipulyabahu / kim ca ayAdisarvAdizca avaipulyabahudha / tasmAt ||tsuvissyepiiti / 'pratimA paJcampA. ' 'ahIyaruhopAdAne' iti vihitsy||-pnycmyntmaatraaditi| na tyapAdAna eva vihitpnycmpnnaat||-bhvtyaa-ukaaropaadaanaat mukhyavRtyA udanuvandhasya bhavatuzabdasya sarvAdipaThitasya auNAdikatvAt avyutpannasya grahaNa na tu bhazabdAt matI bhavaturAbdasya / aga pratyayasyeva uditva zabdasya tUpacAreNa, yadvA zrutAnumiteti nyaayaat||-trpc||-at Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza0 va 24 ulii MANORNVIRON dAdiranupayujyate / sa tatrabhavAn / taM tatrabhavantam / kecittu bhavacchabdaspAmatraNe sau bho ityAdezaM kurvanti vanpate tatobhoH tatrabhoH ityatrApi bhavati / kecicu 21 sa0a0 bhavadAyayoge'pi valasAvicchanti / ka gamiSyasi kaM dezaM gamiSyasIyAdi // 92 // *ka kutrAtreha // 7 / 2 / 93 // ka kutra atra iha ityete zabdAkhavantA ni pAtyante / keti kimaH kAdezaH pazcAkAraH / kasmin ka / kutreti kima ku ityAdezaH / kasmin kutra / atreti etado'kArAdezaH / etasmin atra / etakasmin atra) 331 iti idama ikArAdezaH pazca hAdezaH / asmin iha / isakasminnida / eSu 'saptamyAH ' (7-2-94) iti trap / trapmAtre caite AdezA vidhIyante tena bhavadA diyoge'pi bhavanti / *kabhavAn / kutrabhavAn / atrabhavAn / ihabhavAn / kAyuSmAn / kutrAyuSmAn / atrAyuSmAn / ihAyuSmAn / kadIrghAyuH / kutradIrghAyuH / atradIryAyaH / ihadIrghAyuH ityAdi // 93 // saptamyAH // 712 / 94 // saptamyantAt kimayAdisAyavaipulyabahotram bhavati / kaspinkutra / sarvatra / tatra / vahapa vatra / pakArasya puMvadbhAvArthatvAt baDhISu bahutra // 24 // kiMyattatsarvakAnyAtkAle dA // 7 // 2 / 95 // kiMyattatsarva eka anya ityetebhyaH saptamyantebhyaH kAle vAcye dA pratyayo bhavati / kasmin kAla kdaa| yadA tadA sarvadA ekadA anyadA / kAla iti kim / ka deze // 95 // sadAdhunedAnIMtadAnImetahi // 7 / 2 / 96 // sadA adhunA idAnIM tadAnIm etaIi ityete zabdAH kAle vAcye nipAtyante / sadeti sarvazabdAdA pratyayaH sbhaavshcaasy| sarvasmin kAle sdaa|| ] sarvadetyapi pUrveNa / adhuneti idamo dhunA prayayo'kArAdezazca / asminkAle'dhunA / idAnImiti idamo dAnI pratyaya. ikArAdezazca / asminkAle idAnIm / / tadAnImiti tado dAnIm pratyayaH / tasmin kAle tadAnIm / enahIMti idamorhiH pratyayaH etAdezazca / asminkAle etarhi // 96 // sadyo'dyaparedyavyahi // 7 // 12 / 97 // sadyan apa paredyavi ityete'hni kAle nipAtyante / sadya iti samAnazabdAt saptamyantAdahi kALe vartamAnAt yas pratyayaH samAnasya ca sabhAvo nipaa| tyate / samAnehi sadhaH / adyeti ida zabdAt yaH pratyayaHakArAdezazvAsya / asminnahani adya / pareghavIti parazabdAt edyavi pratyayaH / parasminnahani predyvi| padya iti kecitkAlamAtre niSAtayanti / / 97 // pUrvAparAdharottarAnyAnyataretarAdedhus // 7 // 2 // 98 // pUrva apara adhara uttara anya anyatara itara ityetebhyaH saptamyantebhyo'hi kAle vartamAnebhya eyus pratyayo bhavati / pUrvasminahani pUrveyuH / apareyuH / adhareyuH / uttaradyuH / anyeyuH| anyataredhuH / itareyuH // 98 // ubhayAt ghusuuc|| 7 // 2 // 99 // ubhayazabdAdati kAle dhus cakArAdeyus ca pratyayo bhavati / ubhayasminnahani ubhayayuH / ubhayeyuH // 99 // | aipamAparutparAri varSe // 7 // 2 // 100 // aipamam parut parAri ityete varSe saMvatsare kAle nipAtyante / aiSamasiti idamzabdAtsaptamyantAdvarSe vartamAnAta 16 samasim pratyayaH idamazcekArAdezaH / asmin saMvatsare aipamaH imakasmin saMvatsare aipamaH / paruditi pUrvazabdAt parazabdAdvA ut pratyayastasya ca para ityAdezaH / eneti / ya te rUDizabdaha na syuravavavAryayogena pravattaran tadA sa tatrabhavAn ta tatrabhavantamiti punastada prayogo'nupapanna syAt / prakRtyeva tadarthasyAvagatatvAt / rUDhizabdatve tu na tatrAvayavAmo'sti kitu samudAyoya viziSTa pUjAM gamayatIti tadarthapratipAdAnAya punastarachabdaprayoga upapayate // kaku-1-kabhavAniti / 'appa-' isanena sarvavibhaktidvAreNApi trapA yoge kAbAdezaH // Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrvasmin parasmin vA saMvatsare parut / parArIti pUrvatarazabdAtparatarazabdAdA AripratyayaH tasya ca parAdezaH / pUrvatare paratare vA saMvatsare parAri // 100 // * anadyatane hiH // 7 / 2 / 101 // saptamyantAdanadyatane kAle vartamAnAt yathAsaMbhavaM kimayAdisarvAyavaipulyavaho / rhiH pratyayo bhavati / kasminnanathatane kAle hi / yahi / tarhi / anyarhi / etasmin kAle etarhi / etadaH sAko neSyate / amuSmin kAle amurhi / idamastu anena neSyate / bahuSu kAleSu bahurhi / kiMyattadetadanyebhya evecchantyanye / kAla ityeva / yasminnanadyatane bhojane yatra / anadyatana iti kim / yasmin kAle yadA / anadyatane'pi kAle kAlamAtra vivakSAyAm dAdiH pratyayo bhavati / kadA yadA tadA tadAnIm anyadA / saptamyarthamAtra vivakSAyAM travapi bhavati / amutra kAle // 101 // *prakAre thA |7|2| 102 // saptamyA iti nivRttam / yathAsaMbhavaM vibhaktiH / sAmAnyasya bhidyamAnasya bhedAntarAnupravRtto bhedaH prakAraH tasminvartamAnAt kimayA disarvAdyavaipulyavahoH yA pratyayo bhavati / sarveNa prakAreNa sarvathA / yathA / tathA / ubhayathA / anyathA / avasthA / itarathA / trostu paraloddhA bhavati // 102 // kathamittham // 7 / 2 / 103 // kathamitthamiti prakAre nipAtyate / kathamiti kimasthApavAdastham nipAtyate / kena prakAreNa katham / itthamiti idama etado vA tham pratyaya ida dezazca / anena etena vA prakAreNa |ittham // 103 // saMkhyAyA dhA || 7|2| 104 // saMkhyAvAcino nAmnaH prakAre vartamAnAddhA pratyayo bhavati / ekena prakAreNa ekadhA / dvidhA / tridhA / caturdhA / paJcadhA / shtsh| bahudhA | gaNA / katidhA / tAvaddhA // 104 // *vicAle ca // 7 // 2 // 105 // vicalanaM vicAlaH / dravyasya pUrva saMkhyAyAH pracyutiH saMkhyAntarApattiH eka syAnekIbhAvaH anekasya caikIbhAvaH / tasmin gamyamAne saMkhyAvAcino nAno dhApratyayo vA bhavati / eko rAzida kriyate dvidhA kriyate / tridhA kriyate / eko rAziau bhavati dvidhA bhavati / tridhA bhavati / ekaM rAzi dvau karoti dvidhA karoti / tridhA karoti / zatena zatadhA / 'yadi me yate mAnAya vacana na kariSyasi // unmatta zatayA sUryA tatraiSo'ya phaliSyati // 1 // aneka ekaH kriyate ekanA kriyate / aneka eko bhavati ekadhA bhavati / anekamekaM karoti ekadhA karoti / paJa varaat dvau eko vA kriyante tridhA dvidhA ekadhA kriyante / evaM tridhA dvidhA ekA vA bhavanti / tridhA dvidhA ekadhA vA karoti / evaM bahudhA / gaNadhA / katidhA / tAvaddhA / cakAra uttaratra prakAre vicAle cetyubhayoH samuccayArthaH // 105 // vaikAd dhyaman // 7 / 2 / 106 // eka ityevasmAt saMkhyAvAcinaH prakAre vartamAnAdvicAle ca gamyamAne dhyamav pratyayo bhavAta vA / ekena prakAreNa aikadhyam ekA bhuGkte / anekamekaM karoti aikadhyaM karoti / rakavA karoti / vAgrahaNaM dhAryam // 106 // dvitrerdhamaJedhau vA // 7 / 2 / 107 // dvitri ityetAbhyAM saMkhyAvAcibhyAM prakAre vartamAnAbhyAM vicAle ca gamyamAne dhaman evA ityetau pratyayo vA ana | -anena neSyate iti / kiMtu 'khadAdhunedAnIM tadAnIm' iti sAmAnyakAle bhavati // - bahuSu kAledhviti / yahuvacanenAvaipulya darzyate // - prakA- // yahostu paratvAditi / 'sakhyAyA dhA' ityameva // - saMkhyA- // dvidheti / 'kimaH kastasAdau ca' ityatrAdizabdo vyavasthAvAcIti dhamavasAnA evaM tasAdayo grAhyAH tenAgra dhApratyaye bhA dvera' ityatvaM na bhavati tasAdyabhAvAt ||vidyaa // -- prakAre vidyAle ceti / prakAro avasthitasya dharmiNo bhavati / vidhAle tu avasthita eva dharmI (dharmaH pRthakripate // - vaikA // saMkhyAvAcina iti / anyAdAvapyasau varttate iti EXEDENEY REDVIDEREND Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0aga zrI maza0 // 25 // / bhavataH / vacanabhedAyathAsaMkhyaM nAsti / dvAbhyAM prakArAbhyAM dhama, dham, dveSA, tredhA, bhuGkte / vAvacanAt dvidhA. vidhA / eka rAzi dvau karoti dvaidham traidham dvedhA dhA dvidhA tridhA karoti // 107 // tadati dhaNa // 7 / 2 / 108 // dvitribhyAM saMkhyAvAcibhyAM tadvati prakAravati vicAlavati cAbhidheye dhaN pratyayo bhavati / dvau prakArau vibhAgau vA eSA dvaidhAni |traidhaani rAjadvaidhAni / rAjadhAni / dvaidhIbhAvaH / traidhIbhAvaH // 108 // *vAre kRtvas // 7 / 2 / 109 // saMkhyAyA iti vartate / vAro dhAtvarthasyAyogapadyena vRttiH, tatkAlo vA / tasminvartamAnAtsaMkhyAzabdAt tadvati vAravati dhAkhathe kriyAyAmarthe kRtvas prasayo bhavati / paJca vArA asya paJcakRlo bhuGkte / padakatvaH / zatakRtvaH sahasrakRtvo'dhIte / bahukRtvaH / gaNakRtvaH / ktikRtvH| tAvatkRtvaH / bhujyoM vAravAniti bhujyarthasya idaM vizeSaNam / tadvatItyeva / "bhojanasya paJca vArAH / saMkhyAyA ityeva / bhUrayo vArA asya bhojanasya // 109 // +ditricaturaH suca // 7 / 2 / 110 // dvitricatura ityetebhyaH saMkhyAzabdebhyo vAre vartamAnebhyastadvati suc pratyayo bhavati / kRtvaso'pavAdaH / dvau bArAvasya IS dvibhuGkte / trirbhuGkte / caturbhuGkte / iha tu vistAvAn mAsAdaH dirdazeti gamyamAne'pi vAre bhavati / cakAraH 'suco vA'-(2-3-10) ityatra vizeSaNArthaH // 110 // ekAtsakRcAsya // 7 / 2 / 111 // ekazabdAdvAre vartamAnAttadvayabhidheye sucpratyayaH sakRditi cAsyAdezo bhavati / kRtvaso'pavAdaH / ekavAraM mukte sakRddhaGkte // 111 // yahordhAsanne // 7 // 2 // 112 // bahuzabdAtsaMkhyAvAcina Asanne avire'viprakRSTakAle vAre kriyAmavRttau tatkAle vAviprakRSTe vartamAnAttadvati dhA pratyayo bhavati / bahava AsannA vArA asya bahudhA bhukte| bahudhA pivati / Asanna iti kim / bahukRtvo mAsasya bhuGkte / AsannavAre'pi vAramAtra dyotye kRtvam pratyayo bhavatyeva / bahukRtvo'ho bhuGkte / AsannatA tu prakaraNAdinA gamyate / eke tu gaNadhA bhuGkte tAvaddhA bhuGkte ityatrApIcchanti // 112 // dikzandAdigdezakAleSu prathamApaJcamIsaptamyAH // 7 / 2 / 113 // dikzabdAdizi prasiddhAcchabdAdizi deze kAleca vartamAnAta prathamApaJcamIsaptamyantAda svArthe dhA pratyayo bhavati / prAcI dig ramaNIyA mAgramaNIyam / prAG dezo ramaNIyaH prAgramaNIyam / prAG kAlo ramaNIyaH prAgramaNIyam / mAcyA diza AgataH pAgAgataH / mAco dezAdAgataH prAgAgataH / prAcaH kAlAdAgataH prAgAgataH / prAcyAM dizi vasati prAgvasati / mAci deze vasati prAgyasati / prAci kAle vasati sakhyAvizeSaNa sArthakam ||-vaare-1-ttkaalo veti / tasya dhAsvarthasyAyogapacena vRtte kAla ||-id vizeSaNAmiti / paJcakRtya ityAdikam ||-bhojnsy paJcavArA iti / iha vAre pazceti sakhyAyA vRttirasti na tu vAravAnucyate bhojanasya vAreNa sabandhamAtrasyeva vidyamAnatvAt ||-dvitri-||-gmymaanepoti / dhAsvarthasthAgogapadyena vRttiAra iha tu na dhAsvarthasya vRttirapi tu dazeti sakhyArthasyetyAzadakA ||-digsh-|| nanu digdezakAlevitti digagrahaNa kimartha yo hi digazabdaH sa dizi vartata eva / naivam / nahi digzabdo dizyeva vartate'pi tu dezAdAyapi tatra diggrahaNa vinA dezakAla ityucyamAne yadA dikzabdo deze kAle yA vartate tadaiva pratyaya: syAt / yadA tu dizi tadA na syAt / tato digdezakAleSu niSveva vartamAgA dikzabdA gRhyante tena kevalAyAM dizi kAbhUti-go na bhAti ||-praammnniiymiti / papu kipAmpapavizeSaNa ityanenAvyayavizeSaNatvAt napusakatvam // Moreonearescence | Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAgvasati / 'luvazceH-(7-2-123) iti dhApratyayasya lup / lupi 'yAdeH'-2-4-94 ) ityAdinA DIluka / dikzabdAditi kim / aindrI dik / digdezakAleSviti kim / prAivRkSaH / prathamApaJcamIsaptamyA iti kim / prAcI dizaM pazyati / prAcyA dizA prajvalitam / prAcya dize dahi / prAcyA dizaH svam / digdezakAleviti bahuvacana prathamAdibhiryathAsaMkhyAnivRttyartham // 113 // avAdririSTAtAvupazcAsya // 7 / 2 / 114 // UrvazabdAdigdezakAleSu vartamAnAt prathamApaJcamIsaptamyantAt ri riSTAt ityetau pratyayo dhApabAdau bhavataH asya corvazabdasyopAdezo bhavati / Uo digdezaH kAlo vA ramaNIyaH upari ramaNIyam upariSTAt ramaNIyam / evam uparyAgataH / upariSTAdAgataH / upari vasati upariSTAdamati // 114 // pUrvAvarAdharebhyo'sastAtau puravadhazcaiSAm / / 7 / 2 / 115 // pUrva avara adhara ityetebhyaH pratyekaM digdezakAlagRttibhyaH prathamApaJcamIsaptabhyantebhyo'ra astAt iseto pratyayo bhavataH epAM ca pUrvAvarAdharazabdAnAM yathAsaMkhyaM pura aba adh ityete AdezA bhavanti / pUrvA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH puro ramaNAyam purastAdramaNIyam / pura AgataH purastAdAgataH / puro vasati purastAvasati / avarA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH avo ramaNIyam AstAdramaNIyam / ava AgataH avastAdAgataH / avo vasati avastAdasati / adharA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH adho ramaNIyam / adhastAdramaNIyam / adha AgataH / adhstaadaagtH| adho vasati / adhastAdasati // 11 // parAvarAtstAt // 7 / 2 / 116 // paraavara ityetAbhyAM digdezakAleSu vartamAnAbhyAM prathamApaJcamIsaptamyantAbhyAM svArthe stAtpratyayo bhavati / parA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH prstaadrmnniiym| prstaadaagtH| parastAva vasati / evamavarastAdramaNIyam / avararatAdAgataH / avarastAvasati // 116 // dakSiNottarAcAtas / / 7 / 2 / 117 // dakSiNa uttara ityetAbhyAM cakArAtparAvarAbhyAM ca digdezakAleSu vartamAnAbhyAm prathamApaJcamIsaptampantAbhyAM sArthe'tam pratyayo bhavati / dakSiNazabdaH kAle na saMbhavatIti digdezavRttihyate / dakSiNA digdezo vA ramaNIyaH dakSiNato ramaNIyam / dakSiNata AgataH / dakSiNato vasati / uttarA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH uttarato ramaNIyam / uttarata AgataH / uttarato vasati / parato ramaNIyam / parata AgataH / paratA vasati / avarato ramaNIyam / avarata AgataH / avarato vasati / evaM cAvarazabdasya cAtUrUpyaM bhavati / akArastaso'sya bhedArthaH / tenAtaH 'kehAmAtratasastyac -(6-3-16) iti tyac na bhavati parato bhavaM pAratamityagaNeva // 117 // adharAparAcAt // 712 / 118 / / adhara apara ityetAbhyAM digdezakAlavRttibhyAM prathamApaJcamIsaptamyantAbhyAmAtpratyayo bhavati cakArAdakSi NottarAbhyAM ca / adharA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH adharAdramaNIyam / adharAdAgataH / adharAdvasati / evaM cAdharazabdasya traimapyam / aparA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH pazcAdramaNIyam / pazcAdAgataH / paJcAmati / dakSiNapazcAdramaNIyam / dakSiNapazcAdAgataH / dakSiNapazcAisati / 'pazco'parasya'-(7-2-124 ) |-dakSi-||-cAtUrUpyamiti / ayaH avastAt avarastAt avrt.-||-adh-||-ruupymiti|adh adhastAt adharAt ||-pshcaadrmnniiymiti|pshcaadeshodnt' kArya pazcAdhamityAdisiddhyartha tata. 'aparNavarNamA- dakSiNapazcAditi / dakSiNA ca sA aparA pa dakSiNAparA / ' sAiyosyAdau ' iti pubhAve dakSiNAparA dipamaNIyA / / pazvo'parasya-' itisUcanAsayantAvapi pratyayaH / Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza ityAdinA pazcAdezaH / dakSiNAdramaNIyam / dakSiNAdAgataH / dakSiNAdasati / uttarAdramaNIyam / uttarAdAgataH / uttarAdvasati // 118 // vA dakSiNAtpathamAsa- sa0argata / 26 // 11 samyA aaH||7|2|119 // dakSiNazabdAdigdezavRtteH prathamAntAtsaptamyantAcca AH pratyayo bhavati vA / dakSiNA ramaNIyam / dakSiNA vasati / pakSe bhtsaatau| dakSiNato ramaNIyam / dakSiNato vasati / dakSiNAdramaNIyam / dakSiNAdasati / paJcamyAM sAvakAzAvatasAtAvAkAro vAdheteti vAgrahaNam / prathamAsaptammA iti kim / / dakSiNata AgataH / dakSiNAdAgataH // 119 / / *AhI dUre // 7 / 2 / 120 // dikzabdA avadhyapekSAH / tatrAvadhere dizi deze vA vartamAnAt prathamAsaptamyantAt dakSiNaza-dAdA Ahi ityeto pratyayo bhavataH / grAmAdurA dakSiNA digdezo vA ramaNIya. grAmAikSiNA ramaNIyam / dakSiNAhi ramaNIyam / dakSiNA vasati / / dakSiNAhi vasati / dUra iti kim / dakSiNataH dakSiNAt dakSiNA ramaNIyam / Ahirna bhavati / AkArastu pUrveNa sAmAnyena vidhAnAdbhavatyeva |yo-11 vamihAkAragrahaNaM kimartham / vizeSavihitenAhinA bAgho mA bhUdityevamartham uttarArtha ca / prathamAsaptamyA ityeva / dakSiNata AgataH // 120 // vottarAt // 7 / 2 / 121 // uttarazabdAtprathamAsaptamyantAt A Ahi ityeto pratyayau vA bhavataH / yogavibhAgAdra iti nAnuvartate / uttarA ramaNIyam / 11 uttarA vasati / uttarAhi ramaNIyam / uttarAhi vasati / pakSe atasAtau / uttarataH / uttarAt / prathamAsaptamyA ityeva / uttarataH / uttarAdAgataH // 121 // adUre enH57|2| 122 // vottarAditi nAnuvartate / dikzabdAdigdezakAlavRtteH prathamAsaptamyantAdavadheradUre vartamAnAdenaH pratyayo bhavati / asmAt pUrvA adA dika ramaNIyA dezaH kAlo vA pUrveNAsya ramaNIyam / pUrveNAsya vasati / apareNAsya ramaNIyam / apareNAsya vasati / evaM dakSiNena uttareNa / adhareNa / adara iti kim / puro ramaNIyam / puro vasati / prathamAsaptamyA ityeva / pura AgataH / digdezakAlamAtre dyotye ye sAmAnyapratyayA uktA adUre api sAmAnyavivakSAyAM te bhavantyeva prakaraNAdezvAdUratA gamyata iti nArthoM vAgrahaNena / anye tu dakSiNottarAdharazabdebhya eva enapatyayamicchanti // 122 // lubceH|| 7 // 2 / 123 // aJcatyantAdizabdAdigdezakAleSu vartamAnAtprathamApaJcamIsaptamyantAyaH pratyayo vihito dhA eno vA tasya lup bhavati / mAcI dik dugadarA vA ramaNIyA dezaH kAlo vA prAgramaNIyam / prAgAgataH / prAgvasati / evaM pratyak avAka udak / lupi ca satyAM strIpratyayasyApi lup bhavati // 123 // pazco'parasya dikapUrvasya cAti // 7 / 2 / 124 // aparazabdasya kevalasya dikapUrvapadasya ca Ati pratyaye pare pazcAdezo bhavati / aparA digdezaH kAlo vA ramaNIyaH pazcAdramaNIyam / pazcAdAgataH / pazcAdvasAMta / dikapUrvAda , dakSiNA ca sA aparA ca dakSiNAparA digdezo vA ramaNIyaH dakSiNapazcAdramaNIyam / dakSiNapazcAdAgataH / dakSiNapazcAdasati / uttarapazcAdramaNIyam / uttarapazcAdAgataH / uttarapazcAdvasati // 124 // vottarapade'rdhe // 7 / 2 / 125 // aparazabdasya -aahii-||-avdhypekssaa iti / yathAyamasmAtpUrva ityaadi|-aduure-1-naanuvrtt iti / dvitIyASaSThayAvenenAno' ityatrA vrjnaat||-naartho vA grahaNeneti / evaM tarhi 'bhAhI dUre dUpatra kathamukta vizeSavihitena bhAhinA yAdho mAbhUdityevamarthamiti bhanebhaiva prakAreNa sikarapAt / satyam / sopi prakAro'stIti jJApanArtham // -11 // 26 // Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kevalasya dikpUrvapadasya ca ardhazabde uttarapade pazcAdezo vA bhavati / aparamaya pazcArdham aparArdham / dakSiNAparasyA ardhaH dakSiNapazcArdhaH dakSiNAparAdhaH / uttarapazcArthaH / uttarAparAdhaH / uttarapade iti kim / aparA ardhe zobhate / asamAso'yam / pUrvapadamuttarapadamiti hi samAse bhavati // 125 // *kRbhvastibhyAM karmakartRbhyAM prAgatattattvaM viH // 7 // 2 / 126 // bhUzva stizca bhavasti kA ca bhavasti ca kRstinI tAbhyAM kRbhvastibhyAm / dvivacanaM karmakartRbhyAmiti yayAsaMkhyArtham / karotikarmaNo bhvastikartuzca prAk pUrvamatasya tattve'bhUtatadbhAve gamyamAne kumvastibhyAM ca yoge ciH pratyayo bhavati / dravyasya guNakriyAdravyasaMbandhasamUhavikArayoge prAgatattatvamudAhAryam / zuklIkarAti paTam / mAgazuklaM zuklaM karotItyarthaH / zuklIkriyate paTaH / mAgazuklaH zuklaH kriyata ityarthaH / zuklIkaraNam / zuklIbhavati paTaH / prAgazuklA paTa idAnIM zuklo bhvtiityrthH| zuvalIbhavanam / shukliisyaatprH|maagshuklaa caTa idAnI zuklA syAdityarthaH / evaM kArakIkaroti caitrm| kArakIbhavati kaarkiisthaaccaitrH| daNDIkaroti caitrm| daNDIbhavati daNDIsyAt caitrH| rAjapurupIkaroti caitram / rAjapuruSIbhavati rAjapuruSIsyAcaitraH / saMghIkaroti gAH / saMghIbhavanti saMghIsyurgAvaH / ghaTIkaroti mRdam / ghaTIbhavati ghaTI syAnmRt / paTIkaroti tantUn / paTIbhavanti paTIsyustantakaH / bhasmIkaroti kASTham / bhasmIbhavati kASTham / bhasmIsyAt kASTham / kRbhvastibhyAmiti kim / azuklaM zuklaM saMpAdayati / athuklaH zukla: saMpavate / karmakartRbhyAmiti kim / pAgadevakule idAnIM devakule karoti / mAgadevakule idAnI devakule bhavati / kathaM samIpIbhavati dUrIbhavati abhyAsIbhavati / atrApi upacArAtatstha dravye vartamAnAnAM samIpAdInAM kartRtvam / prAgatattattva iti kim / zuklaM karoti / zuklo bhavati / zuklaH syAt / pAragrahaNaM kim / azuklaM zuklaM karoti / ekakAlamatattattve na bhavati / bhavati hi eko bhAvaH kazcidekakAlaM zuklo'zuklazca dezabhedena citrapaTIvat / abhadraM bhadraM karoti bhadrAkaroti ziraH aniSkulaM niSphulaM karoti niSphulAkaroti dADimamityatra paratvAta DAjeva // 126 // arurmanazcakSuzcetorahorajasA luka cvau // 7 / 2 / 127 // arus manasU cakSus cetas rahas rajas ityeteSAM cau pare'ntasya lugbhavati / anaruH aruH karoti / arUkaroti / arUbhavati arUsyAt / mahArUkaroti / mahArUbhavati / / mahArUsyAt / manIkaroti / manIbhavati / manIspAt / unmanIkaroti / unmanIbhavati / unmanIsyAt / calakarAMti / calabhavati / cakSusyAt / / uccaskaroti / uccakSubhavati / uccakSusyAt / cetIkaroti / cetIbhavati / cetIsyAt / vicetIkaroti / vicetIbhavati / vicetIsyAt / rahIkaroti / rahIbhavati / rahosyAt / virahIkaroti / virahIbhavati / virahIsyAt / rajIkaroti / rajIbhavati / rajIsyAt / virajIkaroti / virajIbhavati / virajIsyAt / kRbhva-||-pAgatattave iti / tasya bhAvastattvam na sa asa / prAg asa prAgasa / 'avyaya pravRddhAdibhiH' iti saH / prAgatasya tatva prAgatattatva tasmin ||-dnnddiikrotiiti / asatpara ityadhikArasya 'rAsa ' ityavasthitatvAt ' dIrghavi-' iti dIrgha ||-kthmiti / nanvatra prAgatattattvaM nAsti prakRti vikArAbhAvAt / namasamIpa samIpa bhavati ki tarhi asamIpastha samIpastha bhavatIti samIpAdibhya. ci pratyayo yatavya ityAzakyAha-upacArAditi / samIpazabda samIpasthe MOVAR Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza 0 // 27 // cvAviti kim / aruH karoti / bahuvacanaM tadantAnAmapi parigrahArtham / anyathA grahaNavatA na tadantavidhirityupatiSTheta // 127 // isusoryahulam // 7 / 2 / 128 // isa usa ityevamantasya ccau pare bahulamantasya luk bhavati / asarpiH sarpiH karoti sarpIkaroti navanItam / dhanUbhavati vaMzaH / na ca bhavati sarvirbhavati dhanurbhavati / bahulagrahaNaM prayogAnusaraNArtham // 128 // vyaJjanasyAnta I // 7 / 2 / 129 // vyaJjanAntasya ccau pare bahulamI kAro'nto bhavati / dupadIbhavati zilA / samidhIbhavati kASTham / na ca bhavati dRpadbhavati samidyati // 129 // vyAptau ssAt // 7 / 2 / 130 // kRbhvastibhyAM karmakartRbhyAM prAgatattatve iti vartate / etasminviSaye sakArAdiH sAt pratyayo bhavati vyAptau prAgatattatvasya cedyAptiH sarvAtmanA dravyeNAbhisaMbandho gamyate / dvisakArapAThaH patvaniSedhArthaH / sarva kA mAganagnimatriM karoti agnisAtkaroti kASTham | agnisAdbhavati / agnisAt syAt / udakasAtkaroti lavaNam / udakasAdbhavati / udakasAt syAt / vyAptAviti kim | agrIkaroti kASTham / agrIbhavati agnIsyAtkAm / satyAmapi vastuni vyAptau prAgatattattvamAtre ccirbhavatyeveti nAtha vAvacanena / anIkaroti agnIbhavatei agnIsyAtkASTham / udakIkaroti udakIbhavati udakI syAllavaNam / vyAptistu prakaraNAdergamyate // 130 // jAteH saMpadA ca // 7 / 2 / 131 // kRbhvastibhiH saMpadA ca yoge karotikarmaNo bhvastikartuH saMpadikartuzca bhAgatatattvena jAteH sAmAnyasya vyAptau ssAtpratyayo bhavati / asyAM senAyAM sarva zastramagnisAtkaroti daivam / asyAM seyAyAM sarve zastramagrisAdbhavati agnisAt syAt / asyAM senAyAM sarva zastramagnimAtsaMpadyate / varSAsu sarva lavaNamudakasAtkaroti meghaH / udakasAdbhavati / udakasAt syAt / udakasAtsaMpadyate / yathaiva hyekasya dravyasya sarvAvayavAbhisaMvandhe prAgatattattvena vyAptirbhavati tathA jAteH sAmAnyasya sarvavyAktisaMvandhe bhavati / evaM ca vyAptAviti sAmAnyopAdAnAt kRbhvastiyoge pUrveNaina ssAtsiddhaH saMpadyarthe tu vacanam / cakAra uttaratrobhayoH samuccayArthaH // 131 // tatrAdhIne // 7 // | 2 | 132 // kRbhvastibhyAM saMpadA cetyanuvartate / karmakartRbhyAM prAgatattatre iti ca nivRttam / tatreti saptamyantAdadhIne Ayate'rthe kRbhyastisaMpadbhiryoge ssAtpratyayo bhavati / rAjanyadhInaM karoti rAjasAtkaroti / rAjasvAmikaM karotItyarthaH / rAjasAdbhavati rAjasAtsyAt / rAjasAtsaMpadyate / AcArya sAtkaroti / AcAryasAdbhavati / AcAryasAt syAt / AcAryasAtsaMpadyate // 132 // deye trA ca // 7 / 2 / 133 // tatreti saptamyantAdeyopAdhike'dhIne'rthe kRbhvastisaMpadbhiryoge trApratyayo bhavati / cakAro na sthAto'nukarSaNArtha: tasyAdhInatAmAtravivakSAyAM pUrveNaiva siddhatvAt / kiMtu kRbhyastibhyAM saMpadA cetyasyAnukarSaNAryaH / tenAttaratra nAnuvartate / | deve'dhInaM deyaM karoti devatrA karoti dravyam / devAya dAtavyamiti yat sthApitaM tadidAnI devAya dadAtItyarthaH / deve'dhIna deyaM bhavati devatrA bhavati / devatrA syAt / devatrA saMpadyate / gurutrA karoti / gurutrA bhavati / gurutrA syAt / gurutrA saMpadyate / deya iti kim / rAjasAdbhavati rASTram // 133 // vastuni varttate ityartha // vyaJja - // nanvantagrahaNa kimartham satyam / vyaJjanAdoriti kRta prakRte pratyayasyAt darado'pazya yI 'purumagadha' ityaNi 'verajago' iti lupa bhadarad darad bhava khIti vAvanena Ipratyaye 'jAtizra Ni iti prabhAva sthApAtatha dAradIsi syAt irIti cessyte|| tatra // nirRttamiti // yatreti bhajanAt kamrmakabhyAmiti adhIne ityabhinatrArthIpAdAnAcca prAgata tara sa0a // 2 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sptmiiditiiyaaddevaadibhyH|| 7121134 // saptamyantebhyo dvitIyAntebhyazca devAdibhyastrA pratyayo vA bhavati svArthe / deveSu vasati devatrA vasati / deveSu bhavati devatrA bhavati / deveSu syAdevatrA syAta / devAn karoti devatrA karoti / devAn gacchati devatrA gacchati / evaM manuSyatrA basati / manuSyatrA gacchati / matyatrA vasati martyatrA gacchati / puruSatrA vasati / puruSatrA gacchati / purutrA vasati purutrAgacchati / bahutrA basati / bahutrA gacchati / devAdayaH ziSTamayogagamyA: ||134||tiiyshmyyiijaat kRgA kRssauddaac||7|2|135||tiiyprtyyaantaat zambabIja ityetAbhyAMca karotinA yoge kRSivipaye DAc pratyayo bhavati / dvitIyaM vAraM karoti kSetraM dvitIyAkaroti kSetram dvinAyaM nAraM kRptiityrthH| tRtIyAkaroti kSetram / tRtIyaM vAraM kRptiityrthH| zambAkaroti kSetram / anulomakRSTa punastiryak kRptiitythe| anye tvAhuH zambasAdhanaH kRSiriti zambena kRptiityrthH| eke tu zambAkaroti kulivamityudAharanti / lohakaM vA vardhakuNDalikA vA zaMvam tat kulivasya krotiityrthH| cIjAkaroti kSetram / upne pazcAdvajaiH saha kRpatItyarthaH / yadApyevaM vigrahaH kSetrasya dvitIyAM kRSi karSa kaNaM karoti zamvaM karoti kSetrasya kulivasya vA vIja karoti kSetrasyeti tadApi dvitIyAkaroti kSetramityAdau kSetrAt dvitIyA bhavati / dvitIyAkarotItyAdayo hi muNDayatItyAdivat kriyAzabdAsteSAM ca kSetrAdi karma bhavati / kUgeti kim / dvitIyaM vAraM kRSati / kRSAviti kim / dvitIyaM paTaM karoti / cakAro 'DAcyAdau'-(7-2-149) ityatra vizeSaNArthaH // 35 // saMkhyAderguNAt // 7 / 2 / 136 // saMkhyAyA AdyavayavAtparo yo guNazabdastadantAt kRgo yoge kRSiviSaye DAca pratyayo bhavati / dviguNaM karSaNaM karoti / kSetrasya dviguNAkaroti kSetram / triguNAkaroti kSetram / kSetrasya dviguNaM triguNaM ca vilekhanaM karotItyarthaH / kRSAvityeva / dviguNAM rajjuM karoti // 136 // | samayAdyApanAyAm // 7 / 2 / 137 // samayazabdAdyApanAyAM kAlaharaNe gamyamAne kugA yoge DAc pratyayo bhavati / samayAkaroti tantuvAyaH / adya vaste paTaM dAsyAmIti kAlakSepaM karoti ityarthaH / yApanAyAmiti |km / samayaM karoti // 137 / sapatraniSpatrAdativyathane // 7 / 2 / 138 // sapatraniSpatra ityetAbhyAM kugA yoge'tivyathane'tipIr3ane gamyamAne DAc pratyayo bhavati / sapanAkaroti mRgam / patraM zaraH saha patramaneneti sapanaH taM karoti zaramasya zarIre pravezayatItyarthaH / niSpatrAkaroti / nirgataM patramasmAditi niSpatraH taM karoti zaramasyAparapArthena niSkramayatItyarthaH / sapatrAkaroti vRkSaM vAyuH / niSpatrAkaroti vRkSaM vAyuH / atra patrazAtanamevAtivyathanam / sapatrAkarotItyapi maGgalAbhiprAyeNa vRkSasya niSyatrAkaraNamevocyate / yathA dIpo nandatIti vidhvaMsaH / ativyathana iti kim / sapatraM karoti vRkSaM jalasekaH / niSpatraM karoti vRkSanalaM bhUmizodhakaH // 138 // niSkulAniSkoSaNe // 7 / 2 / 139 niSkulazabdAtkRgA yoga niSkopaNe'rthe DAca pratyayA bhavati / nipkRSTaM kulamavayavasaMghAto'smAditi niSkulam / antaravayavAnAM bahiniSkAsanaM niSkopaNam / niSkulaM karoti iti ||-tiiy-||-prtyyaantaaditi / dvestIya. ' ityAdivihitAt yastu mukhatIya ityAdo sIpastadantAdanakAvAna bhavati ||-shmysaadhn iti / zambo / halabheda ma sAvana kAraka papa -yadApyevaM vigraha iti / manu prathama paThI DAdhi upaye kapa dvitIyetyAzA Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 // 28 // sa0a Senter nipkulAkaroti dADimam niSkuSmAtItyarthaH / evaM nikalAkaroti pa caNDAlaH / niSkopaNa iti kim / niSkulaM karoti zavam // 139 // *priyasukhAdAnukalye // 7 / 2 / 140 // miyasakha ityetAbhyAM kagA yoge AnukUlye gamyamAne DAca pratyayo bhavati / priyAkaroti gurum / sukhAkaroti gurum / gurorAnukUlyaM karoti tamArAdhayatItyarthaH / AnukUlya iti kim / piyaM karoti sAmavacanam / sukhaM karAtyoSadhapAnam // 140 // duHkhAt prAtikUlye // 7 / 2 / 141 // duHkhazabdAta pAtikUlpe gamyamAne kRgA yoge DAc pratyayo bhavati / duHkhAkaroti zavam / zatroH pAtikUlyaM karoti / pratikUlamAcarati / anabhimatAnuSThAnena taM pIDayatItyarthaH / pAtikUlya iti kim / duHkhaM karoti rogaH // 141 // zUlAtpAke // 7 / 2 / 142 // zUlazabdAtpAke gamyamAne kRgA yoge DAca pratyayo bhavati / zulAkaroti mAMsam / zule pacatIsarthaH / pAka iti kim / zUlaM karoti kadannam // 142 // satyAdazapathe // 7 / 2 / 143 / / satyazabdAcchapathAdanyatra vartamAnAt kRgA yoge DAca pratyayo bhavati / satyAkaroti vaNig bhANDam / kApopaNAdidAnena mayAvazyamevaitatkretavyamiti vikretAraM pratyArayati / azapatha iti kim / satyaM karoti / yadIdamevaM na syAt idaM me iSTaM mAbhUt aniSTaM vA bhavattiti zapathaM karotItyarthaH // 143 // madrabhadrAdapane // 7 / 2 / 144 // madrabhadrazabdAbhyAM vapane muNDane gamyamAne kRgA yoge DAc pratyayo bhavati / madraM vapanaM karoti gadrAkaroti, bhadrAkaroti nApitaH / zizomaGgalya kezacchedanaM karonItyarthaH / madrabhadrazabdau maGgalyavacanau / vapana iti kim / madraM karoti / bhadraM karoti sAdhuH // 144 // avyaktAnukaraNAdanekasvarAt kRnvastinAnitau vizca // 7 // 2 // 145 // yasmin dhanAvakArAdayo varNA vizeSarUpeNa nAbhivyajyante so'vyaktaH tasyAnukaraNamavyakAnukaraNam / tasmAdanekasvarAdanitiparAt kRbhUasti ityeterdhAtubhiyoge DAc pratyayo vA bhavati vizvAsya prakRtirucyate / pratyayasya cinA narthakyAt / paTata karoti paTapaTA karoti / paTapaTA bhavati / paTapaTA syAt |dmt kroti| damadamAkaroti / damadamAbhavAMta / damadamAsyAt / evaM masat karoti masamasA karoti / kharala karoti kharaTakharaTA karoti / avyaktavarNasyApi kathaMcid dhvanimAtrasAdRzyAt vyaktavarNamanukaraNaM bhavati / avyaktAnukaraNAditi kim / dRSatkaroti / atra vyktvrnnmnukaarym| anekasvarAditi kim / zratkaroti / khAT karoti / kamvastineti kim / paTajjAyate / anitAviti kim / paTiti karoti // 145 // itAvato luka // 7 // 2 / 146 // avyaktAnukaraNasyAnekasvaramya yo'ta ityaya zabdastasya itizabde pare luga bhavati / paTat iti paTiti / jhaTat iti jhaTiti / evaM chamat chamiti / ghaTat ghaTiti / asiddhaM bahiraGgamantaraGge iti luki sati tRtIyatvaM na bhavati / avyaktAnukaraNasyetyeva / jagaditi / anekasvarasyetyeva | chat iti chaditi / -priya-1-sAmavacanamiti // AnukUlya hi cetanadharmaH / tadatra nAsta / evamuttarepi ||-avy-||-aanrthkyaaditi / yAdipratyayasya dvibhakti kriyate tathApi samAnAnAmiti dIrgharace ekasyaiva zrutirbhavati ||-avyktvrnnsyaapiiti / atha paTadityAdi vyaktavarNamavyaktavarNasya kathamanukaraNamanukaraNaspAnukAryasadRza svAdanyayAtiprasaGga. syAdisyAi-kathaMciditi ||-pttiti karotIti / na ca parasvAt ' itAvato. luk' iti lukA bhAvyamiti vAcyam / kumvastInAmabhAve tasya caritArthatvAt // Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 / sata iti saditi / ata iti kim / maruta iti maruditi / zarad iti zaraditi / itAviti kim / paTadA / kathaM ghaTaditi gambhIramammudaditaM, cakaditi taditApi kRtama iti / dakArAntAvetI dRSTayA // 146 // na ditve // 7 / 2 / 147 // avyaktAnukaraNasyAne phasvarasya dvitve dvivacane kRte itizabde pare yo't zabdastasya lug na bhavati / paTatpaTaditi / ghaTatghaTaditi / jhaTabATaditi / vIpsAyAM dvivacanam / dvile iti 12 kim / paTiti / kathaM caTacaTiti / dhagaddhagiti / paTatpATati / nAtra dvitvamapi tu samudAyAnukaraNamiti bhavati // 147 // to vA // 7 // 2 | 148 // 1 dvitve sati avyaktAnukaraNasyAnekasvarasya yo'cchandastasya saMvandhinastakArasyetau pare vA lug bhavati / paTatpaTeti karoti / paTatpAdati karoti / ghaTadghaTeti kroti|| ghaTatghaTaditi karoti // 148 // DAcyAdau // 7 / 2 / 149 // avyaktAnukaraNasyAnekasvarasyAcchabdAntasya dvitve sati AdI pUrvapade yo'tantakA rastasya DAci pare lumbhavati / paTapaTA karoti / damadamA karoti / AdAviti kim / patapatA karoti / DAcyantyasvarAdilope mUlaprakRtastakArasya lug na bhavati 144 // 149 // yahalpArthAtkArakAdiSTAniSTe pazas // 7 // 2 / 150 // vahAdalpArthAca phArakAbhidhAyino nAmnaH prazas pratyayo vA bhavati yathAsaMkhyamiSTe 'niSTe ca viSaye / iSTaM pAzitrAdi / aniSTaM zrAddhAdi / grAme bahavo dadati bahuzo dadati / bahu dhanaM dadAti vadRzo dhanaM dadAti / vivAhe bahUn kApiNAna dadAti vahazaH kArpApaNAn dadAti / vivAhe bahubhirbhuktamatithibhiH bahuzo bhuktamatithibhiH / bahubhyo'tithibhyo dadAti bahuzo'tithibhyo dadAti / bahubhyo grAmebhya Agacchati | bahuzo grAmebhya Agacchati / bahupu grAmeSu vasati bahuzo grAmeSu vasati / evaM bhUrizaH / prabhUtazaH / gaNazaH / alpArtha, alpa Agacchati alpaza Agacchati / alpa dhanaM dadAti alpazo dhanaM dadAti / zrAddhe alpabhuktam alpazo bhuktam / alpebhyo dadAti alpazo dadAti / alpebhya Agatam alpaza Agatam / alpeSu vasati alpazo vasati / evaM stokshH| katipayazaH / badalpArthAditi kim / gAM dadAti / azvaM dadAti / kArakAditi kim / bahUnAM svAmI / iSTAniSTa iti kim / vaha dadAti shraade| alpaM dadAti pAzitrAdau / pakAraH pitkAryArthaH // 150 // saMkhyaikArthAdvIpsAyAM zas // 7 / 2 / 152 // saMkhyAvAcina ekanvaviziSTArthavAcinazca kArakAbhidhAyino nAmno vIpsAyAM dyotyAyAM zam pratyayo bhavati / vIpsAyAM dvivecanasya prAptau tadapavAdo'yam / vAdhikArAtpakSe dvivacanamapi bhavati / ekaikaM dadAti ekazo dadAti / dvaudhau dvizaH / evaM trizaH / tAvacchaH / katizaH / gaNazaH / ekaikena dIyate ekazo dIyate / dvAbhyAM dvAbhyAM dvizaH / trizaH / tAvacchaH |evN katizaH / gaNazaH / ekArtha, mApaM mApaM dehi mApazo dehi / kaapnnshH| pnnshH| pAdazaH / palazaH / prasthazaH / ardhazaH / prvshH| tilazaH / saMghazaH / pUgazaH / vRndazaH / paGktizaH / vanaza. pravizati / kUpIzaH khanati / kumbhIzaH kalazIzo dadAti / kramaza iti kramavatAM bhedAt krameNakrameNeti vIpsA bhavati / saMkhyaikArthAditi kim / mApI mApau dadAti / vIpsAyAmiti kim / dvau dadAti / mApa Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImA0 / dadAti / tAnekaikazaH pRcchet ekaizo'pi nimnanti rakaikazo dadAtIti vIpsAyAM dviruktApUrvaNAlpAditi prazas / vIpsitavIpsAyAM vAnenaiva zas / ekai kam / sa0a0 // 29 // ekai pRcchedityarthaH / kArakAdiseva / yoyo. svAmI / mASasya mApasyehe // 151 // saMkhyAdeH pAdAdibhyo dAnadaNDe cAkala luka ca // 712 / 152 // saMkhyAyAH prakRyAyavayavAtpare ye pAdAdayastadannAnAmno dAnadaNDe cakArAdvIpsAyAM ca viSaye'kal pratyayo bhavati tatsaMniyoge ca prakRterantasya lugbhavati / dvau dvau pAdau dadAti dvipadikAM dadAti, tripadikAM dadAti / dvezate vyavasamati dizatikA vyavasRjati / dviyodAkakAm trimodakikAm tyjti|dnndde,drii pAdau daNDitaH dvipdikaaNdnndditH| evaM tripadikAm dvizatikA triznatikAm / dvimodakikAm / trimodkikaam| vIpsAyAM, dvau dvau pAdI bhuGkte dvipadiko bhuGkte / tripadikAm / dvishtikaam| trishtikaam| vimodakikAm trimodakikAm / saMkhyAderiti kim / pAdaMdadAti / pAdaM dnndditH| pAda pAdaM bhuGktopAdAdibhya iti kim / dvau dvau mApau dadAti dAnadaNDe ceti kim / draupAdau bhuGkte / cakAro vIpsAyA anukrssnnaarthH| lakAraH strItvArthaH / lugvacanam animittalugartham / tena pAdaH padbhAvo bhavati / paranimittAyA tu luci sthAnivadbhAvo na syAt / pAdAdayaH prayogato'nusatavyAH ||1527tiiyaattttiiknn na vidyA cet / / 12 / 153 // tIyapatyayAntAtsvArthe TIkaN pratyayo vA bhavati na cettIyAntasya vidyA viSayo bhaat| dvitIyam dvaitIyIkam / tRtIyaM tAtIyIkam / TakAro uparthaH / dvaitIyokI nAyIkI shaattii| na vidyA cediti kim / dvitIyA vidyaa| tRtIyA vidyaa| mukhatIyaH pArzvatIya iti tIyaspAnarthakatvAnnaM bhavati // 153 // niSphale tilAt picapejau // 7 / 2 / 154 // tilazabdAniSphaletheM vartamAnAt piapeja ityetau pratyayau bhvtH| niSphalastilaH tilapinaH / tilapejaH // 154 // mAyo'toyasadamAtraT // 7 // 2 // 155 // anupratyayAntAt svArthe yasad mAtraT ityetau pratyayau bhavataH prAyaH / yAvadeva yAvaddyasam / yAvanmAtram / tAvadeva tAvaddvayasam / tAvanmAtram / etAvadeva etAvadvayasam / etAvanmAtram / kiyadvayasam / kiyanmAtram / prAyograhaNaM prayogAnumaraNArtham // 155 // varNAvyayAtsvarUpe kAraH // 7 // 2 // 156 // varNebhyo'vyayebhyazca svarUpArthavRttibhyaH svArthe kAraH pratyayo bhavati / akaarH| ikAraH / kakAraH / khakAraH / kakArAdiSvakAra uccAraNArthaH / avyaya, oMkAraH / svAhAkAraH / svdhaakaarH| vapadkAraH / intakAraH / namaskAraH / cakAra / itikAraH / evakAraH / huMkAraH / puutkaarH| sItkAraH / sUtkAraH / nanu yathA hukRti. pratkRtiH sUtkRtam sItkRtamiti bhavanti tathA kArazabdena ghajantena samAse oMkArAdayo bhaviSyanti / satyam / kiMtu oMkAramucArayati vaSaTkAramabhidhatte hukAraM karotItyAdi na sidhyati / svarUpa iti kim / aH viSNuH i. kAmaH kaH sakhyai-1-ekaikaza iti / 'lupcAdAvekasya syAde ' iti dvivacane Adivibhakteluk ||-sNkhyaa-||-animittlugmiti / nanvakali * ava varNaspa-' iti prakRyantasya lumbhaviSyati phimartha lugvacanamityAMzakA ||-tiiyaa-||-mukhtiiy ityAdi // mukhe mukhata AyAdibhyastas mukhato bhava. gahAdisya Ipa 'prAyodhyayaspa ' ityantalopa. / evaM pAzvatIya ||praayo-|-yaavdvysmiti / striyAM yAvatIdvayasI / sAmAnyavivakSAyA pratyaye pazcAt bItve yAvaddayasItyapi ||-vrnnaa-||-nmskaar iti / kaskAditvAt sa. na tu 'pratyaye' itpanena tavAnampapasyetyadhikArAt ||-okaarmuthaarysiiti / yadyatra kAyasya kAra iti niSpadyate tadA bhomiti karaNa kimuccAraNa bhavatIti na sagachate // N Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Goa brahmA kham AkAzas oM brahma vapaDindrAya svAhAgaye svadhA pitRbhya ityarthaparatAyAM na bhavati / prAyo'nuvRtteranyatrApi bhavati / mana eva manaskAraH / ahamevAhaMkAraH // 156 ||raadephH||7|2|157 // razabdAdephaH pratyayo vA bhavati / rephaH / pAyovacanAkAra ityapi // 157 // naamruupbhaagaaddheyH||7|2| 158 // nAman rUpa bhAga ityetebhyaH svArthe dheyaH pratyayo vA bhavati / nAmaiva nAmadheyam / rUpameva rUpadheyam / bhAga eva bhAgadheyam // 158 // mAdibhyo yH||7 / 2 / 159 // marta ityevamAdibhyaH svArthe yaH pratyayo vA bhavati / mata eva martyaH / sura eva sUryaH / evaM kSebhyaH / yaviSyaH / bhAgyam / aparAdhyam / ravyam / lavya| m / mAdayaH pryoggmyaaH||159 // navAdInatananaM ca nU cAsya // 7 / 2 / 160 // navazabdAtsvArthe Ina tana la cakArAdyazca pratyayA vA bhavanti tatsaMniyoge ca navazabdasya nU ityayamAdazA bhavati / navameva navInam / nUtanam / nRtnam / navyam // 160 // prAtpurANe nazca // 7 // 2 / 161 // prazabdAtpurANe'rthe vartamAnAt svArthe naH prayayo bhavati cakArAdInatanalAzca / pragataM kAleneti prazabdena purANamucyate / praNaM prINaM pratanam pratnam // 161 // devAttal // 7 / 2 / 162 // devazabdAt svArthe tal pratyayo vA bhavati / deva eva devatA / likaraNaM dhyartham // 162 // hotrAyA iiyH|| 71.2 / 163 // hotrAzabdAtsvArthe IyaH pratyayo vA bhavati / hotraiva hotrIyam // 163 // bheSajAdibhyaSTayaNa // 7 // 2 / 164 // bheSaja ityevamAdibhyaH svArthe vyaN pratyayo bhavati vA / bheSajameva bhaiSajyam / ananta ena Anantyam / Avasatha eva Avasathyam / itiha iseva aitihyam / jhataheti nipAtasamudAya upadezapAraMparye vartate / catvAra eva varNAzcAturvarNyam / cAturAzramyam / catvAro vedAzcatasro vidyA vA *cAturvaidyam / evaM traivaidyam / anushtikaaditvaadubhypdvRddhiH| trailokyam / aikabhAvyam / dvaibhAvyam / bhAvyam AnyabhAvyam / sArvavaidyam / sArvalokyam / pADguNyam / zIlameva zailIyam AcAryasya / bhaipajyAnantyAvasathyaitika zabdA yadi striyAM syustadA ajAdiSu drssttvyaaH|| bhepajAdayaH shissttpryoggmyaaH|| 164 // prajJAdibhyo'N // 7 / 2 / 165 // prajJa ityevamAdibhyaH svArthe'N pratyayo vA bhavati / majAnAtIti prajJA prajJa eva mAjJaH / prAjJI kanyA / prajJAsyA astIti Ne mAjJA kanyA / vaNigeva vANijaH / prajJa vaNij uzij pratyakSa vidvas vidat vidanta dvidat poData vidyA manas juna cikIrpata cikIpati vasu maruta (vasumat ) satvas sanvatu sarvadazAha kruJca vayas rakSas asura zatru cora yodha cakSum pizAca azani karSApaNa devatA bandhu anujA vara anupuk catuSpAsya rasona biyAta vikRta vikAte vyAkRta vArevaskRta agrAyaNa agrahAyaNa saMtapana madhupa dvidhA (tA) caNDAla gAyatrI uSNih anuSTam bRhatI paGkti triSTam jagatI iti / prajJAdirAkRtigaNaH // tena AgnIdhI AgnIdhrA vA zAlA sAdhAraNI sAdhAraNA vA bhUmirityAdi siddham // 165 / / zrotrauSadhikRSNAccharIrabheSajamRge // 7 / 2 / 166 // zrotra opadhi kRSNa ityetebhyo -manaskAra iti / manas zabda svarAditvAt avyayazcittAbhoge vartate / kaskAditvAtsa.-bhepa-|-cAtuvaidyamiti / 'vyaJjanAtpaJcamAntasthAyA sarUpe vA' iti yalopa / atha bhaiSajyAdaya AvantA. striyA dRzyante te kathamityAha-ajAdivilyAdi / anyathA vyaNantatvAt DI syAt // ilyAcAyanIhemacandraviracitAyA vRhattAvavacUrNikAyA saptamasyAdhyAyasya dvitIya. pAdaH smaapt-|||| VVVBVPra MAnnarrnmnmAAAAAAAAAD Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 30 // yathAsaMkhyaM zarIre bhepaje mage ca vartamAnebhyaH svArthe'N pratyayo vA bhavati / shrotraacchriire| zrotrameva zrautra zarIram / zrotramevAnyata / oSadheSaje opadhirevauSadham bhepajam opadhirevAnyata / kRSNAnmRge / kRSNa eva kApaNo mRgaH / kRSNa evAnyaH // 166 // karmaNaH saMdiSTe // 7 // 2 / 167 // saMdiro'the vartamAnAtkarmaNaH svArthe'N matyayo bhavati / anyenAnyonyasmai yadAha tvayedaM kartavyamiti tatsaMdiSTaM karma / kamaiva kArmaNaM karoti / saMdiSTa karma karotItyarthaH / vazIkaraNamapi vRddhaparaMparopadezAta kriyate iti kArmaNamucyate / saMdiSTa iti kim / karma karoti / satyapi mahAvAdhikAre viziSTo'rthaH prasayamantareNa na pratIyate ityasmin viSaye nitya evaM pratyayaH // 167 // vAca ikaN // 7 / 2 / 168 / / saMdiSTe'rthe vartamAnAdvAczabdAtsvArthe ikaN pratyayo bhavati / anyenAnyo'nyasmai yAmAha sA saMdiSTA bAr3a / bAgetra vAcika kathayati / saMdiSTAM vAcaM kathayatIsarthaH / saMdiSTa ityeva / citrA vAk caitrasya / atrApi pUrvavannityo vidhiH // 168 // vinyaadibhyH|| // 7 / 2 / 169 // vinaya ityevamAdibhyaH svArthe ikaNa pratyayo vA bhavati / vinaya eva vainayikam / samaya eva sAmayikam / vinaya samaya samAya kathaMcit akasmAta upacAra vyavahAra samAcAra saMpradAya samutkarSa saMgati saMgrAma samUha vizeSa avyaya atyaya anugAdin iti / vinayAdirAkRtigaNaH // 169 // upAyAdrasvazca // 7 / 2 / 170 / / upAyazabdAtsvArthe ikaNa pratyayo vA bhavati tatsaMniyoge ca isvaH / upAya eva aupayikam // 170 // mRdastikaH // 7 / 2 / 171 / mRnchandAtsvArthe tikaH prayayo vA bhavati / mRdeva mRttikA // 171 // sasno prazaste // 7 / 2 / 172 // mRd ityetasmAt prazaste'rthe vartamAnAva sana ityetau pratyayau vA bhavataH / rUpapratyayApavAdaH / prazastA mRt mRtsA mRtsnA // kecittu rUpamapIcchanti prazastA mUt mudrapA // 172 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRhadvRttau saptamAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH samAptaH // 7 / 2 / 172 // utsAhasAhasavatA bhavatA narendra dhArAvrataM kimapi tdvissmNsisseve|| yasmAtphalaM na khalu mAlavamAtrameva zrIparvato'pi tava kandukakolipAtram // 1 // ||tRtiiyH paadH|| prakrate mayada // 7 / 3 / 1 // prAcuryeNa prAdhAnyena vA kRtaM prakRtam / prakRte'yeM vartamAnAnAmnaH svArthe mayad pratyayo bhavati / annaM prakRtam annamayam / ghRtamayam / dadhimayam / TakAro utharthaH / yavAgUpayI / *ativartante'pi svArthikAH prakRtiliGgavacanAnIti yavAgUH prakRtA yavAgamayam / evamuttaratrApi / apUpAH -prakRte-1-annamayAmiti / anna pracura pradhAna vetyartha ||-ativrtnte iti / ihAzamayamityAdiSu yuktamannAdernapusakatvAt pratyayasyApi tatraiva vRttiriti / yavAgUmayItyapi yuktameya prakRtyarthastha strItvAt pratyayasya svArthikaraya tatraiva striyAM vRtte, yavAgUmayAmiti tvayukta yavAgvarthasya strItvAt svArthikasya pratyayasyApi Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakRtAH ApUpikam apUpamayam / zakulyaH prakRtAH zakulikam zapkulImayam / prakRta iti kim / annam ghRtam // 1 // asmin // 7 // 32 // prakRte'rthe vartamAnAnnAno'sminniti saptamyarthe mayaT pratyayo bhavati / annaM prakRtamasminnannamayaM bhojanam / apUpamayaM parva / vaTakamayI yAtrA / yavAgUmayI iSTiH // 2 // tayoH samUhavaca bahuSu // 7 // 3 // 3 // tayoH 'prakRte' 'asmin' ityetayopiyayorvahupu vartamAnAnnAmnaH samUhavatmasayo bhavati cakArAnmayad ca / apUpAH prakRtAH ApUrSikam / apUpamayam / maudakikam / modakamayam / zAkulikam / zakulImayam / 'kavacihasyacittAcekaN / dhainukam dhenumayam / 'dhanoranaJaH' / apUpAH prakRtA asmin ApUpikam apUpamayaM parva / maudakikI modakamayI pUjA / gaNikAH prakRtA yasyAM yAtrAyAM gANikyA gAMNakAmayI yAtrA / 'gaNikAyA NyaH' / azvIyA azvamayI yAtrA / 'vAzcAdIyaH // 3 // nindye pAzap // 7 // 3 // 4 // ninye'rthe vartamAnAnnAmnaH svArthe pAzap pratyayo bhavati / nindho vaiyAkaraNaH vaiyAkaraNa- 123 nnpaashH| chAndasapAzaH / nindha iti kim / sAdhurvaiyAkaraNaH / prayAsatteH zabdapratinimitta kutsAyAmayamiSyate / teneha na bhavati / vaiyaakrnnshcaurH| nahAtra cauryeNa vaiyAkaraNatvaM kutsyate kiM tahiM zIlamiti / pakAraH puMvadbhAvArthaH / kutsitA kumArI kumArapAzA / kizorapAzA / atheha vayovacanatvAtpunaH kasmAnna bhavati / kumArAdayo vayovacanA na kumArapAzAdayaH / nindAvacanA hi te iti na bhavati // 4 // prakRSTe tamap // 7 // 3 // 5 // prakRSTa prakarSavatyarthe vartamAnAnAmnastamap pratyayo bhavati / prakarpo'tizayaH / sa ca guNakriyayoreva na jAtidravyayoH / sarve ime zuklAH ayameSAM prakRSTaH zuklaH zuklatamaH / zuklatamau / zuklatamAH / evamADhyatamaH / sukumAratamaH / kArakatamaH / sAdhakatamaH / prakRSTatamaH | jAtidravyavacanebhyo'pi guNakriyAprakapa vivakSAyAM bhavAMta / gaurayaM yaH susaMnahanaH zakaTaM vahati / gotamo'yaM yaH sulakSaNaH zakaTaM sIraMca vahati / gotameyaM yA samAMsamAM vijAyate sIvatsA ca / dravyAntarasamavAyinA ca prakRpTena guNana kRtvA prakRSTe dravye tadvataH pratyayo bhvti| atizayena sUkSmANi vakhANyasya suukssmvsvtmH| prakarSaprasayAntAca prakarayApi prakarSavivakSAyAM pratyayo bhvti| yathA yudhiSThiraH zreSThatamaH kuruunnaam| taravantAttu tarapana bhavati / anabhidhAnAt / tathA yathA pUrvapadAtizaye pUrvapadAbahuvrIhevoM AtizAyikaHpratyayo bhavati sUkSmatamavatraH sUkSmavatratamo vAna tathottarapadAtizaye bahutrIheH vaDATyakatama iti kiMtUttarapadAdeva / vahava AdhyatamA yatra bhvahAbyatamakaH / kecittu pUrvapadAtizaye bahuvrIherevAtizAyikamicchanti / dvayoH prakarSe tarapo 23 tatraiva vRtte pusakatvAyogAdityAzaDkA ||-nindye-||-iti na bhavatIti / nanu pAzapa pratyayasya svArthe utpannatvAt kumArapAzAdayo'pi vayovacanA iti prApnoti / satyam // yatra kevalavayovAcitva tatraiva DI gauNamukhyayAriti nyAyAt / kumArapAzAdayastu nindAviziSTavayovAcina iti ||-prk-||-susnhn iti / susabaddha ityartha |-smaaNsmaamiaate| atra ' kAlAdhvabhAva-' ityAdhArasya karmatve dvitIyAntasya vIpsAyA dvitvam ||-striivtsaa ceti / kho varasA yasyAH sA tathA // savatsetyucyamAne saha vatsena vatsayA vA vartate iti sazaya syAt tannirAsAya khIvarasetyuktam ||-drvyaantreti / devadattarUpAt dravyAdanyadvya vastrAdi tatra samavAyo yo guNa sukSmatyAdi tena ||-tdvt iti / prakRSTaguNavadravyavatazcetrAde / paramArthavRtyA'syeva prakarSa isyartha ||-kuruunnaamiti / kurorapatyAni 'dunAdi-' iti nya / 'bahupvakhiyAm ' iti tasya lup ||-trbntaattvityaadi / dvayo zuklatarayomadhye prakRSTa zukcavara vi vinade satIti zeyam ||-ttheti / anabhidhAnAdityarthaH ||-bhaadhyktm iti / prayoge bahuvrIhijJApanAya kac darzita. ||-koctvityaadi / tanmate sUkSmatamavana iti prayogI Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 vidhAnAt bahunA praka'yaM vidhiH / kathaM tahi pradhAnamayaM grAmaH pradhAnatamo'yaM grAme, AtyaM nagaram Anyatamo'yaM nagare / ekasminnapi nirdiSTe / // 31 // samudAye tadantargatAyayavAntarApekSayA prakarSe bhaviSyati / prakRSTa iti kim / mahatsapai mahAna himavAniti / zukApekSayA ca kRSNe gAbhUt / adUravipraka samAnaguNakriyayotha spardhA bhavati / nahi niSphadhanaH zataniSphadhanena sparvate / AdhyAbhirUpau vA gantupAcako vA / tathA ca tannimittaH prakoapa nAsti / kathaM tarhi zurukRSNayoH kRSNo bhAsvaratara iti / bhAsvaratvamekajAtIyam tadapekSo bhaviSyati / kathamandhAnAM kANatamaH 11 andhazabdasya kANaparyAyatvAkANazabdasya cAndhaparyAyatyAdadopaH / kathamahimakaH zreyAn pApIyAn pANinAM intetyatra tarakharthe Iyam / naitayoH paraspara spardhA kiM tarhi anyApekSA / pakAra puMbadAvArthaH / zukrutamA zATI // 5 // yovibhajye ca tarap // 7 // 2 // 6 // yo stadgaNayorarthayomadhye yaH prakRSTastasmin vibhajye ca vibhaktavye ca prakRSTe'rthe vartamAnAnnAmnastarap pratyayo bhavati / tamapo'pavAdaH / dvAvimau paTU ayamanayoH prakRSTaH paTuH paTutaraH / evaM sukumArataraH / pAcakataraH / gotaro yaH zakaTa vahati sIraM ca / gotarA yA samAMsamAM vijAyate strIvatsA ca / dantAzca auSThau ca dantauSTham / dantauSThasya dantAH snigdhatarAH / pANI ca pAdau ca pANipAdam / pANipAdasya pANI sukumAratarau / atra yadyapi vigrahe bahutvasaMkhyA pratIyate tathApi samAhAre'vayavau svArthamAtraM dantatvAdilakSaNam / abhedaikatvasaMkhyAyogyupAdadAte na saMkhyAbhedamiti dvayoreva prakapaH / yadA punArataretarayogastadA vahvarthaprakarSa iti tamaveva bhavati / asmAkaM ca devadattasya ca devadattAbha rUpataraH / atrAsmAkamityekasyaiva 'avizepaNe dvau cAsmadaH' (2-2-122 ) iti bahudbhAvaH / parudbhavAnpaTurAsIt paTutara aipamaH / atraikasyApi : paryAyApiNayA dvitvamiti dvayoreva prakarpaH / vibhajye, sAMkAzyakebhyaH pATaliputrakA AkhyatarAH abhirUpatarAH sukumAratarAH / sAMkAzyakebhyaH pATaK. liputrakebhyazca mAthurA AbyatarAH abhirUpatarAH sukumAratarAH / sAMkAzyakAdipu pATaliputrakAdInAmapravezAt vibhAgaH / vibhajyasya ca A. vizeSaNamapyADhyAdyarthaH prakRSTaM vibhajyaM bhavani tataH prayayaH / dvayovibhajye ceti kim / gavAM kRSNA saMpannakSIratamA / sAMkAzyakAnAM ma bhvti||-kthmiti / yadi bahUnA praka'ya vidhilAI pradhAnatamoya grAma ityatra grAmapuruSayo yo prakarSe na prApnotIti kathamartha utara tu sugmmev||-mhaan himavAniti / atra sapaMpApekSayA himavato mahatvAt mahachandAcaram prAmoti tarjuttarasUne'ya vicAro yuktantarapa uttareNa vidhAnAt / satyam / prakarSasthAna prastutatvAttadvicAre prastAve ukta iti na dopa / vipamaguNayo spardhAyA abhAvAta 'akapIbhAve tamap na prAmotIsyAha --kthmndhaanaamiti--||-kthmddisk ityAdi / yo kyayo pRthakprAptayo / zreya pApIyasorvipamaguNayo parasparApekSayA prakarSa pratipayamAna' para prAha -kathamityAdi-|-anyApekSeti / annamahisakAntaramapekSate / 'zIlikAmi-' iti Na ||-dvyoH--tdgnnyoriti / sa vivakSita samAno guNo yayoriti viprahaH ||-abhedaik tvasaMkhyeti / na vidyate bhedo yasyAH sA abhedA sA cAsAyakatyasaMkhyA cha / yathopadhirasA sarve madhunyAhitazaktaya' / avibhAgena vartante tAM sakhyA tAdazI viduH // ghetreNa caitrAbhyA caitrevA bhUyata ityA yA saNyA sA abhedekatvasaNyeti ||-pryaayaarthaarpnnyeti / paryAyeSu padupaTutarAdiSu arthasya vizeSasya cainAderarpaNA Dhokanam ||-gvaa kRSNeti / anna yathA dvayorarthayormadhye prakRSTasya cAsti tathA vibhajyo'pi nAsti / sa hi bhedarUpamApanAnA bhavati / atra tu gosvena sarvA api kRSNA gAvo'bhinnA ||-saaNkaashykaanaaN pATaliputrakANAM ceti / prakarpadvAreNa vibhajyadvAre 143 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pATaliputrakANAM ca pATaliputrakA AnyatamA ityatra rAzyapekSayA dvitve'pi zabdena bahutvopAdAnAttarap na bhavati / "vibhajyagrahaNamadvitvArtham / prakRSTe ityeva / / ayamanayoH padaH / sAMkAzyakebhyaH pATaliputrakA ADhyAH / pakAraH puMvadbhAvArthaH / zuklatarA zATI // 6 // kacit // 7 // 3 // 7 // svArthe'pi tarap pratyayA bhavati / prakRSTe siddha eva / abhinnamevAbhinnatarakam / upapannamevopapannatarakam / uccarevocaistarAm / kacidgrahaNaM ziSTamayogAnumaraNArtham // 7 // kityAyavyayAdasattve tayorantasyAm // 738 // kiMzabdAta tyAdyantAt ekArAntAdavyayebhyazca parayostamaptarapArantasyAmityayamAdezo bhavati asattve na cettau satve dravye idaMtaditiparAmarzayogye prakRSTe vatate / idamanayoratizayena kiM pacati kiMtarAM pacati / idameSAmatizayena kiM pacati kitamAM pacati / tyAdi, dvAvimau pacataH ayamanayotiza yena pacati pacatitarAm / sarve ima pacanti / ayameSAM prakRSTaM pacati pctitmaam| asmAdeva vacanAt tyAyantAdapi barthaprakarSe tara baDharthaka tamap bhvti|puurvaahetraaN | bhuGkte / pUrvAhetamAm bhuGkte / aparAhnetarAm / apraahntmaam|maahetraam / mAhRtamAm / pragetarAm / pragatamAm / agretarAm / agretamAm / egrahaNasAmarthyAt kAle satve'pyAm bhavati nAnyasminnadantAbhAvAt / agrezabdo'pi kAlavAcI / athavA vibhaktyayoM na dravyam / tatmakarSe'tra taraptamapo / zobhano hezabdA yasya sa suhetara ityatrAnabhidhAnAnna bhavati / kriyAzabdebhyazca, jayatIti vici jeH jetara isaadi|avyy, nitraamaasutraam|atitraam atitamAm / atiivtraam| natarAm / uccastarAm |uccaistmaam / kisAghevyayAditi kim / zIghrataraM gacchati / asatva iti kim / kiMtaraM dAru / uccastara uccaistamo vRkSaH / uttaraH / uttamaH // 8 // *guNAjhAbeSTheyasa // 7 / 3 / 9 // tayoriti saptamyA vipariNampata / guNo'Gga pravRttinimittaM yasya sa guNAH / yaH zabdo guNamabhidhAya dravye vartate / tasmAttayostamaptaraporviSaye yathAsaMkhyamiThu Iyamu iseto pratyayau vA bhavataH / pakSe yathAprAptaM tamanarapau ca / tamavarthe iSTaH / ayamepAmatizayena paTuH paTiSThaH / paTutamaH / paTiSThau / paTutamau / paTiSThAH / pttutmaaH| evaM laghiSTaH / laghutamaH / gariSThaH / gurutmH| mradiSThaH / mRdutamaH / taravarthe IyasuH / ayamanayoratizayena paTuH paTIyAn / paTutaraH / garIyAn / gurutrH| laghIyAn / laghutaraH / mradIyAn / mRdutaraH / parudbhavAn paTurAsIt paTIyAnaiSamaH / pttutrH| | mAthurebhyaH pATaliputrakAH paTIyAMsaH / paTutarAH / guNagrahaNaM kim / gotamaH / gotrH| pAcakatamaH / pAcakataraH / dantASThasya dantAH snigdhatarAH / parudbhavAn vidvAnAsIt aiSamo vidvattara iti / atra jAtikriyAGgatvAnna bhavati / aGgagrahaNaM kim / zuklatamam / zuklataraM rUpam / atra hi guNa eva vRttirna tadapasarjane dravya NApi na bhavati / paSThayantapadAbhyA samudAyasyAbhinnasyaiva pratipAdanAt / na tvatrApyapAyapratipAdikA paJcamyasti api tu cakAreNAvibhAga pratIyate / nanu huyorityuktapi ana bhaviSyati vibhajyagrahaNenetyAha -vibhajyagrahaNamityAdi / vibhajye ityasati dvayoreva prakRSTe syAt / tatazcAsatyapi hi dvitve vibhajye yathA syAdityevamartham ||-kilyaaye'vyyaad-||-asmaadeveti / nAmaprastAvAt 'tyAdeza prazaste rUpap ' iti yavanAca nAnna evaM prApnuta iti prabhAzayaH // athaveti / yadyapi pUrvAhnoparAhna iti kAlaH satvamA nAmArtha tathApi vibhaktyayoM yAdhikaraNazakina sA AdheyaparatanyA iti tasyA asatyAttatra pratyaya iti ||-gunnaa-||-tdupsrjn iti / sa guNa upasarjana yatra tatra / Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 iti na bhavati / IyasorukAra uditkAryArthaH / paTIyasI // 9 // tyAdezca prazasta rUpa // 7 / 2 / 10 // tyAyantAnAmnatha prazaste'rthe vartamAnAdrUpap pratyayo bhavati / prazastaM pacati pacatirUpam / pacatorUpam / pacantirUpam / tyoyantAnAM kriyAmadhAnatvAttasyAzca sAdhyatvena liGgasaMkhyAbhyAmayogAt rUpavantasyautsargikamekavacanaM napuMsakaliGga ca bhavati / prazasto vaiyAkaraNoM vaiyAkaraNarUpaH / paNDitarUpaH / prakRte pravRcinimittasya vaispaSTayam paripUrNatA prazastatvam / tenAtrApi bhavati / vRSalarUpo'yamapi palANDunA surI pivet / dasyurUpo'yamappakSNorajanaM haret / paTutamarUpaH / paTutararUpaH / pakAraH puMvadbhAvArthaH / zobhanarUpA / darzanIyarUpA // 10 // atamayAderISadasamApte kalpapa dezyap dezIyara // 7 / 3 / 11 // tyAdezceti vartate / saMpUrNatA padArthAnAM smaaptiH| sA kiMciMdanA iipdsmaaptiH| taviziSTe'theM vartamAnAttyAdyantAnAmnazca tamavAdyantavarjitAta kalpap dezyapa dezIyar ityete pratyayA bhavanti / IpadasamApta pacati pacatikalpam / pacatidezyam / pacatidezIyam / pacataHkalpam / pacatodezyam / pacatodezIyam / pacantikalpam / pacantidezyam / pacantidezIyam / pakSyatikalpam / apaakssiitklpmityaadi| pUrvavannapuMsakatvamekavacanaM ca / idameva tyAdigrahaNaM jJApakam zeSastaddhito nAnna eva bhavati / IpadasamAptaH paTuH paTukalpaH paTudezyaH pttudeshiiy| kArakakalpaH kArakadezyaH kArakadezIyaH / kRtakalpaM bhuktadezyam pItadezIyam / IpadasamApto guDo guDakalpA drAkSA / guDadezyA / guDadezIyA / payaskalpA yavAgUH / candrakalpa mukham / tailakalpA prasannA / guDAdidharmANAM mAdhuryAdInAM drAkSAdiSvISadasamAptatvAt guDAditvenepadasamAptA drAkSAdaya evamucyante / kalpavAdyantamupameye vartamAnamupameyaliGgasaMrUyas / bahuprasayapUrvaM tu prakRtiliGgasaMkhyam / svabhAvAcchabdazaktireSA yaduta svArthikAH kecit prakRtiliGgAnyativartante yathA kuTIra: zuNDAraH zamIruH zamIraH daivatam aupayikam auSadham vAcikamiti / kecittu nAtivartante yAvakaH maNikaH vRhatikA mRttikA kAstarI goNItarI vyAvakrozI vyAvahAsIti / atamavAderini kim / yadA prakarSAdiviziSTasyeSadasamAptivivakSA bhavati tadA tamavAdibhyaH kalpavAdayaH prApnuvantyataste mA bhUvan / yadA tvIpadasamAptasya prakarSAdayo vivakSyante / / tadA kalpavAyantebhyastamavAdayo bhavantyeva / SaTukalpatamaH / paTukalpataraH / paTudezyatamaH / paTudezyataraH / paTukalparUpaH / paTudezyarUpaH / pakArI puMvadbhAvAau~ / darzanIyakalpA / darzanIyadezyA / keciddezya pitaM necchanti tanmate darzanIyAdezyekheva bhavati / dezIyariti repho 'riti' (3-2-58) ityatra vishessnnaarthH| saunadezIyA / paJcamadezIyA // 11 // nAmnaH prAgyahurvA // 7 // 3 // 12 // IghadasamApte'rthe vartamAnAnnAnno bahumanyayo vA bhavati sa ca prAk purastAdeva na parastAt / ISadasamAptaH paTuH bahupaTuH / bahumRduH / bahubhuktam / bahupItam / bahuguDo drAkSA / bahutailaM prasannA / bahupayo yavAgUH / bahucandro mukham / nAmagrahaNaM sAyantanivRtyartham / tyAdyanteSu sAvakAzAH kalpavAdayo bahunA mA bAdhiSateti vAvacanam / tena pakSe taM'pi bhavanti // 12 // na tamavAdiH kapo'cchinnAdibhyaH // 7 // 3 // 13 // chinnAdIn vajeyitvAnyasmAdyaH kap pratyayastadantAttamavAdiH pratpayo na bhavati / ayamaSAM prakRSTaH pttukH| ayamanayoH prakRSTaH paTuka prakarSAdimataH kutsitatvAdivivakSAyAM tmvaa-at-||-pct:klpmiti / 'pratyaye' ityanena so na bhavati bhavyayapayudAsena nAmo grahaNAt / bhavyaya nAma tarjanenAnvadapi nAma gRhyate ||-sauprdeshiiyeti / IpadasamAsA nAzI paJcamI vA / anayo reeeeeeeee.. Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dyantebhyaH kapa bhavatyeva / ayamepAmAtizayena paTuH kutsitaH paTutamakaH / ayamanayoH paTutarakaH / paTurUpakaH / paTukalpakaH / paTudezyakaH / pttudeshiiykH| kapa iti kim / kuTIratamaH / pakAraH kim / lohitakatamo maNiH / lohitakatamamakSi kopena / acchinnAdibhya iti kim / kutsito'lpo'jJAto vA chinnaH chinnkH| ayameSAmatizayena china chinnakatamaH / chinnakataraH / chinnakarUpaH / chinnakakalpaH / chinnAdayaH prayogagamyAH // 13 // anatyante // 7 / 3 / 14 // anatya- 18 nte'rthe yaH kap tadantAttamavAdina bhavati / chinnAdyartha vacanam / anatyantaM chinnaM chinnakam / anasantaM bhinna bhinnakam / idamepAM prakRSTaM chinnakam prakRSTaM bhinnakam / 18 idamanayoH prakRSTa chinnakam prakRSTaM bhinnakam / yadA tu prakarSavato'natyantaviziSTavivakSA tadA tamazayantAt 'ktAttamavAdezcAnatyante' (7-3-56) iti kav bhavatyeva / chinnatamakam / chinnatarakam / bhinnatamakam / bhinnatarakam // 14 // yAvAdibhyaH kaH // 7 // 3 // 15 // yAva ityevamAdibhyaH svArthe kaH pratyayo bhavati / yAva 18 eva yAvakaH / maNireva maNikaH / avireva avikaH / yAva maNi avi asthi lAtra pAtra pIta stabdha jJAta ajJAta puNya nitya satvat dazAI vayas candra jAnu / bhUta bhikSu iti| yAvAdirAkRtigaNaH / tenAbhinnatarakam bahutarakamityAdi siddham // 15 // kumaariikiiddneysoH||7||3|| 16 // kumArINAM yAni krIDanAni tadvAcibhya iyamumatyayAntebhyazca svAthai kaH pratyayo bhavati / kandureva kandukaH / utkaNTakaH / girikaH / samudkaH / "dolikA / bhramarakaH / zRGgakam / iyasu, zreyAneva | zreyaskaH / "jyaayskH| bhUyaskaH // 16 // lohitAnmaNau // 7 / 3 / 17 // lohitazabdAnmaNau vartamAnAt svArthe kA pratyayo vA bhavati / lohita eva || lohitako maNiH / liGgaviziSTasyApi grahaNAllohinyeva lohinikA maNiH / lohitaiva lohitikA maNiH / maNevizeSaNametadityake / nAmadheyamityanye / vAdhikArAnna bhavatyapi / lohito maNiH / maNAviti kim / lohitA gauH|| 17 // rktaanityvrnnyoH||7||3||18|| rakte dravyAntareNa lAkSAdinA varNAntaramApAdite'nitye ca varNe vartamAnAlohitazabdAkA pratyayo vA bhavati / rakte, lohita eva lohitakaH paTaH / liGgaviziSTasyApi grahaNAt lohinikA shaattii| lohitikA paTI / anisavaNe, lohitakamakSNo rUpaM kopena / lohitakamakSi kopena / lohinikA lohitikA kanyA kopena / vAdhikArAnna bhavatyapi / lohitA lohinI vA kopena / *nityo'pi rakto varNo'sti yathA kRmirAgAdirakte paTa iti raktagrahaNam / anityagrahaNaM kim / lohita indragopakaH / *satyevAzrayadravye'payanihAnitya ucyate / anyathA rktgrhnnsyaanrthkyaat| varNagrahaNaM drvynivRttyrthm| asati varNagrahaNe khINAmAtave dravye syaat| taddhi sakhevAzraye striyAM kadAcinna bhavati lohitazabdavAcyaM c||18|| kAlAt // 73 / 19 / kAlazabdotkajalAdinA rakte anityavaNe cArthe varnamAnAkaH pratyayo vA bhavati / rakte, kAla eva kAlakaH pttH| anityavaNe, kAlakaM mukhaM vailakSyeNa / 'taddhita svaravRddhi -'iti taddhitAkakopAntya-' ityAbhyA niSidvIpi 'riti' ityanena puvdbhaavH|-kumaa-1-dolikti / dolaiva 'iccApusoni-'iti vA itvm||-jyaaysk itidvayormadhye prakRSTo vRddha. prazasyo vA IyasuH ' vRddhasya ca jya"jyAyAn ' iti iMkArasya AkAra / jyAyAneya ' pratyaye ' iti sUtreNa sa. ||-bhuuysk iti / dvayormadhye prakRSTo bahu. Iyasi 'bhUlak cevarNaspa' bhUrAdeza 1 Ilopazca ||-rktaa-||-nityopiityaadi // nanu rakke vastuni bhanitya eva vaNoM bhavati yathA haridvAdo / tatrAnipavarge iSetra pratyaya. sidhyati kimartha raktaprahaNamityAzadakA ||-styeveti / Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | vAdhikArAna bhavatyapi / kAlaH paTaH / kAla mukham // 19 // zItoSNAdRtau // 7 // 3 // 20 // zItoSNazabdAbhyAmRtau vartamAnAbhyAM kA pratyayo vA bhavati / zIta eva zI| taka RtuH / uSNaka RtuH / hatAviti kim / zIto vAyuH / uSNaH spazeH // 20 // luunviyaataatpshii|| 72za lUnaviyAtazabdAbhyAM pazau vartamAnAbhyAM svArthe kA pratyayo vA bhvti| lUna evaM lUnakaH / viyAtakaH pshuH| pazAviti kim / lUno yavaH / viyAno baTuH / vihAnazabdAdapIcchantyeke / vihAnakaH pshuH| vihAna evAnyatra // 21 // lAtAvedasamAptau // 7 // 3 // 22 // snAtazabdAvedasamAptau gamyamAnAyAM kA pratyayo bhavati / vedaM samApya snAtaH snAtakaH / vedasamAptApiti kim / tIrtha snAtaH // 22 // tanuputrANubRhatIzUnyAt sUtrakRtrimanipuNAcchAdanarikta // 7 / 3 / 23 / / tanuputrANuvRhatIzUnya ityetebhyo yathAsaMkhya sUtrakatrimanipuNAcchAdanarikta ityeteSvartheSu vartamAnebhyaH svArthe kA pratyayo bhavati / tanoH sUtre, tanu sUtraM tanukam bhadgAdimayaM kalpAdi cN| sUtra iti kim / tnurvshH| putrAta kRtrime, kRtrimastakSAdinyApAraniSpAditaH / kRtrimaH putraH putrakaH / kRtrima iti kim / aurasaH putraH / aNonipuNe, nipuNo niSNAto'NuH aNukaH / nipuNa iti kim / / aNuvrIhiH / bRhatyA AcchAdane, vRhatikA AcchAdanavizeSaH / pratyayamantareNArthAnavagamAt nitya evAyaM vidhiH / AcchAdana iti kim / bRhatI chandaH / / bRhatI oSadhiH / zUnyAdikte, rikto dhanaprajJAdinA, zUnya eva zUnyakaH riktazcet / rikta iti kim / zune hitaM zUnyam / anye tu sUtrAdayo'rthAH pranyayamantareNa na pratIyante iti tadviSaye tanvAdibhyo nitya eva pratyayavidhiriti manyante / evaM pUrvasUtre'pi // 23 // bhAge'STamAJaH // 7 // 3 // 24 // aSTamazabdAbhAge'ze | vartamAnAtsvArthe jaH prathayo vA bhavati / aSTama evATapo bhAgaH / bhAga iti kim / aSTamo jinaH candrapabhaH // 24 // SaSThAt // 7 // 3. / 25 // SaSThazabdAbhAge vartamAmAtsvArthe jaH pratyayo vA bhavati / paSTha eva pATho bhAgaH / bhAga iti kim / paSTho jinaH pdmprbhH| yogavibhAga uttraarthH||25||maane kazca // 7 / 2 / 26 // mIyate yena tanmAnam / tasmin mAne bhAge vartamAnAt paSThazabdAtkazcakArAjazca pratyayau vA bhavataH / paSTha eva paSThakaH pASTho bhAgaH mAnaM cet / mAna iti kim / paSTha eva pASTo bhAgonyaH // 26 // ekAdAkina cAsahAye // 7 / 3 / 27 // ekazabdAdasahAyArthavAcina Akin pratyayo bhavati cakArAlkazca / eka eva ekAkI ekakaH / asahAya ini kim / eka AcAryoH / eko dvau bahavaH // 27 // prAg nityAtkam // 7 // 3 // 28 // nityazabdasaMkIrtanAva prAgye'rthAsteSu dyotyeSu kapa pratyayo'dhikato veditavyaH / kutsito'lpo'jJAto vA adhaH azvakA grdbhkH| pakAraH badbhAvArthaH / kutsitA daraddAradikA / mAga nityAdityavadhyarthama / anyathApavAdayAdhito nAttaratrAnuvateta / parato'pi cAnuvartate // 28 // tyAdisavodeH svareSvantyAtpUrvo'k // 7 // 3 / 29 // tyAyantasya indragopakAbhAve lohitApanivRttAvapi nAnityatvamiti ||-tnu-||-nity evAyamiti / AcchAdanarUpasyAyasyAnavagamAt ||-praagni-1-daardiketi / daradAM rAjJI 'purumagadha-' ityaN / | reSaNo-' iti sup / tatonena kapi ' kyamAni-' ityanena azlopanittirUpe puvAve 'At' ityAp / 'aspAyacat-' itvam / yadA svapatye aN tadA gotra ca dharaNe saMhati jAtiye / sAdAt DIjAMvidhA' iti pupatiSedhaH spAra // syaadi-|| yakaSpitpApiSu bahumIhivarga samAsaH kArya, bahumIhI tu / nityaditaH / kac spAt / Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VANAG 33 sarvAdInAM ca svareSu sarANAM madhye yo'ntyasparastasmAt pUrvo'k pratyayo bhavati / prAgnityAt kapo'pavAdaH / kutsitamalpamajJAta vA pacati pctki| pacatakaH / pacantaki / sarvAdi, sarvake / vizvake / sarvakasmai / vizvakasmai / yakavapitA / takatpitA / tvakatapitA / makatpitA / paramasarvake / paramavizvake / tadantasyApi sarvAditvamastItyatrApyak / svareSvantyAditi kim / tyAdyantAtsarvAdezca pUrva mAbhUt / pUrva iti kim / paro mAbhUt // 29 // yuSmadasmado'sobhAdisyAdeH // 7 / 3 / 30 // yuSmadasmadityetayoH sakArAdhokArAdibhakArAdivajitasyAdyantayoH svareNvantyAtpUrvo'k pratyayo bhavati / yuSmadasmado. svareSvantyAtpUrvasyApavAdaH / tvayakA / mayakA / tvayaki / mayaki / yuSmAkakam / asmAkakam / paramatvayakA / paramamayakA / yuSmadasmada iti kim / tkyaa| yakayA / sarvakeNa / vizvakena / isakena / amukena / imkaiH| amukaiH / bhavakantau / bhavAntaH / kecidbhavacchabdasyApi syAdyantasyAtyasvarAtpUrvamakamicchanti / tanmate , bhavatakA bhavatake bhavatakaH bhavatakItyapi bhavati / asobhAdisyAderiti kim / yuSmakAsu / asmakAsu / yuvkyo| AvakayoH / yuvakAbhyAm / AvakAbhyAm / yuSmakAmiH / asmakAbhiH // 30 // avyayasya ko d ca // 7 // 3 // 31 // prAnityAye'rthAsteSu dyotyeSu avyayasya svareSantyAtsvarAtpUrvamak pratyayo bhavati tatsaMniyoge yatkakArAntamavyayaM tasya dakArojlAdezo bhavati / kapo'pavAdaH / kutsitamalpamajJAtaM vA uccaiH uccakaiH / nIcais, nIcakaiH / dhik dhakit / hiruk hirakud / pRthak pRthakad / cakAro'nvAcaye tena sarvasyAvyayasyAk bhavati / kakArAntasya va dAntAdezazca / yogavibhAgastyAdedAdezAbhAvAryaH / zaklaMTa zaktau / yaG lup div / azAzak / aki, azAzakak // 31 // tUSNIkAm // 7 / 3 / 32 // tUSNIkAmiti tUSNImo makArAtpUrva kA ityAgamo nipAtyate mAniyAt / ako'pavAdaH / kutsitamalpamajJAtaM vA tUSNIM tUSNIkAm Aste / tUSNIkAM tiSThati // 32 // kutsitAlpAjJAte // 7 // 3 // 33 // kutsitaM ninditam / alpaM mahatpatiyogi / ajJAtaM prakRtyupAttadharmavyatirekeNa kenacit svatvAdinA dharmeNAnizcitam / sarvathA tvajJAte prayogAyogAt / kutsitAlpAjJAtopAdhike'rthe vartamAnAyathAyoga kavAdayaH pratyayA bhavanti / kutsito'lpo'jJAto vAyAmazvakaH / gardakaH / ghRtakam / tailakam / pacatIka / bhinAka / sarvake / vizvake / uccakaiH / nIcakaiH / tUSNIkAm / kathaM kutsitakaH / alpakaH / ajJAtakaH / kutsAdInAM bhedopapatteH kutsitAdibhyo'pi | kutsitAdau pratyayo bhavati prakRSTatara ityAdau prakarSabhede tarayAdivat / rAyakaH pUrNakaH zUdraka ityAdau satyAmapi saMjJAyAM kutsAyogAt kutsita iseva kapa / vyAkaraNakena nAma tvaM garvitaH yAjJikyakena nAma tvaM vikatyasa ityAdau avakSepaNamapi kutsitameva / nAkutsitenAvakSipyate // 33 // anukampAtayuktanIyoH // 7 // 3 // 24 // anukampA kAruNyena parasyAnugrahaH / tayA anukampayA yuktA nItistadyuktanItiH / nItiH sAmAdiprayogaH / tatrAnukampAyAM sAmopapradAne eva -kutsi-||-kmiti / kurisatAde prakRtyeva gatArthatvAt pratyayasyArthAbhAvAna tadarthadyotI pratyayo'tra yukta ityAzaDkA ||-kutsaayogaaditi / tenAnyeriva sajJAyAM kAma vidhAtavya / yathA 'ajJAte kutsite caiva sajJAyAmanusampane / tadyuktanItAvappalale vAcce haste ca ka smRtaH ||1||-avkssepnnmpiiti / vyAkaraNa kutsana, caivAkaraNastu kutsita iti vyAkaraNAt katha pratyaya ityaashdkaa||-anu-1 MMKCarelow Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 34 // na bhedadaNDau tayoH anukampAyA ayogAt / anukampAyAM tayuktAyAM nItau ca gamyamAnAyAM yathAyogaM kavAdayaH pratyayA bhavanti / anukampA tannItizca prayoktRdhauM / beditavyau / putrakA vtskH| baalkH| bubhukSitakAjaritakaH shnkaiH| tUSNIkAm / svapitaki svapipaki / jalpataki / ehaki / anukampamAna evaM prayuinte putraka ehaki utsahake upaviza kadamaikenAsi digdhakaH kaNTakarate lagnakaH / vatsaka tUSNIkA tiSTha odanaM bhokSyase hanta te *guDakA hanta te dhAnakA addhaki / atropaviza asi tiSTha odanaM bhokSyase hanta te ityeteSvanabhidhAnAna bhavati / yatra tvabhidhAnaM tatra bhavati / naka tvakaM putraka pazyasaki / asako kAkako vRkSake uccakaiH mnniliiyte| anukampAyAM matyAsatteranukampyamAnAdeva syAt nAnyasmAt utsadAdestato'pi yathA syAditi tayuktanItigrahaNam // 34 // ajAtenAno bahusvarAdiyekelaM vA // 7 / 3 / 35 // "tayuktanIvAviti na vartate anukampyAdeva pratyayavidhAnAt / nRnAmno manuSyanAmadheyAgahusvarAdanukampAyAM gamyamAnAyAM iya ika ila ityete pratyayA bhavanti vA ajAteH na cenmanuSyanAma jAtizabdo bhavati / anukampito devadataH deviyaH / devikaH / devilaH / vAvacanAtkavapi / devadattakaH jiniyaH / jinikaH / jinilaH / jinadattakaH / ajAteriti kim / mahipakaH / varAhakaH / zarabhakaH / sUkarakaH / gardabhakaH / ete jAtizabdA manuSyanAmAni ca / ajAteriti pAyiko niSedha ityanye / vyAnilaH siMhila iti hi dRshyte| tanmate bahusvarAdityapi prAyikam / nRnAmna iti kim| susiimkH| sImA sphaTA / nRAhaNaM kim| anukampito devadatto istI devadattakaH / nAmagrahaNaM kim / madravAhakaH / vizeSaNametanna nAma / bahusvarAditi kim / rAmakaH / guptakaH // 35 // vopAderaDAko ca // 7 / 3 / 36 // upapUrvAdajAtirUpAnmanuSyanAmadheyAdahusvarAdanukampAyAM gamyamAnAyAM aDa aka cakArAt iya ika ila ityete pratyayA vA bhavanti / anukampita 13 upendradattaH upaTaH / upakaH / upiyaH / upikaH / upilaH / vAvacanAtpakSe kavapi / upendradattakaH // 36 // RvarNovarNAtsvarAderAdelaka prakRtyA ca // 7 / 3 / 37 // RvarNAntAduvarNAntAca parasyAnukampAyAM vihitasya svarAdeH pratyayasyAdekheMg bhavati tacca varNovarNAntaM luki sati prakRtyA tiSThati / na vikAramApadyata ityarthaH / anukampito mAtRdattaH mAtyaH / mAtRkaH / mAtulaH / anukampitaH pitRdattaH pitRyaH / pitRkaH / pitRlaH / anukampito vAyudattaH vAyuyaH / vAyukaH / vAyulaH / anukampito bhAnudattaH bhAnuyaH bhAnukaH bhAnulaH / prakRtivadbhAvAt rephAvAdezau na bhavataH / varNovarNAditi kim / anukampito devadatto deviyaH / devikaH / devilaH / anukampito vAgAzIH vAciyaH vAcikaH vAcilaH / svarAderiti kim / mdrvaahukH| Aderiti kim / sarvasya mAbhUta // 37 // guDakA iti / guna mikSA dhAgA iti cinahe te lugyA ' iti dhAnAzabdasya luki anena kA ||-dhaankaa iti / atra guDazabdalope kapi icApusoni-' iti navA idbhvo||-ajaa -||-tyuktniitaaviti na varttate iti / nUnAmna ityukte / nanAzo hi ganukampaiva ghaTate na tatayuktanItiH ||-vyaaghril ityAdi / bhatra nyAnAMsahaityevavidhA dvisvaraiva prakRtinaM tu vyAghradattasihadattasyanekasparA dvisvarayorevAnayojAMtiyAcitvAt bahusvarAdityapi prASikamityasyAsaMgatArthatyApatezca ||-devdtto estIti / kasyacie hastino devadatta iti naam||-copaa ||-updd iti / 'bhAto nendra' iti jJApakAdazvasadhereva dvitIyAtsvarAdurdhvam '-iti indradattetyasya luk ||-vrnno-1-rephaavaadeshaaviti| to rastaddhite' iti apadAnte vartamAnasya ' asvasabhuvov'iti ca // madrabAhuka iti / Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lukyuttarapadasya kapan // 7 // 3 // 38 // nRnAmno yaduttarapadaM tasya te lugveti luki sati tataH kapn pratyayo bhavati anukampAyAM gamyamAnAyAm / kavAdInAmapavAdaH / devadaco devaH / atra 'te lugvA' (3-2-108 ) ityuttrpdlopH| anukampito devaH devakaH / evamanukampito yajJaH yajJakaH / pakAraH puMbadbhAvArthaH / nakAraH 'iccApuMso'nitkyAppare' (2-4-106 ) isatra paryudAsArthaH / anukampitA devI devakA / atra kati sati pittvAtpuMbadbhAve nitvAdAppare'pi kakAre itvaM na bhavati / uttarapadasyeti kim / devadattA dattA / atra 'te lumbA' (3-2-108) iti pUrvapadasya lun / anukampitA dattA dattikA / pUrveNa kae | // 38 // *luk cAjinAntAt // 7 // 3 // 39 // ajinazabdAntAnmanuSyanAmno'nukampAyAM gamyamAnAyAM kapn pratyayo bhavati tatsaMniyoge luk cottarapadasya | vyAghrAjino vyAghramahAjino vA nAma manuSyaH so'nukampito vyAghrakaH / evaM siMhakaH / zarabhakaH / vRkakaH / kRSNakaH / ulakaH anukampitA vyAghrAjinA vyAghamahAjinA vA vyAghrakAH / siMhakAH / 'Ato nendravaruNasya ' ( 7-4-29 ) ityatra jJApanAdakRtasaMdherevottarapadasya luk // 39 // SaDva kasvarapUrvapadasya khare // 7 // 3 // 40 // paTchandavarjitamekasvaraM pUrvapadaM yasya tatsaMbandhina uttarapadasyAnukampAyAM vihite svarAdI pralaye luA bhavati / uttarasUtrasyApavAdaH / anukapito vAgAzIH vAgdattaH vAgAzIrdatto vA vAciyaH / vAcikaH / vAcilaH / evaM tvaciyaH / tvacikaH / svcilH| suviyaH / sucikH| sucilH| paDvakasvarapUrvapadasthati kim / upendreNa dattaH upendradattaH / so'nukampitaH upaDaH upakaH upiyaH upikaH upilaH / uttareNa luk / SaDvarjeti kim / anukampitaH paDaguliH SaDiyaH / SaDikaH / SaDilaH / atrottareNa dvitIyasvarAdUrdhva lopaH / tathA cAvaNevarNasyetyallucaH sthAnivadbhAvAtpadatvasyAnivRttestRtIyatvaM na nivartate / SaDvarjanAdeva ca padave saMdhividhAvapi allakaH sthAnitvaniSedho na bhavati / svara iti kim / vAgAzIkaH vAgAzIrdattakaH // 40 // aditIyAtsvarAdUrdhvara 7 / 3 / 41 // anukampAyAM vihite svarAdau pratyaye parataH prakRtaddhitIyAtsvarAdurdhe zabdasvarUpasya lum bhavati / anukampito devadatto deviyaH / devikaH / mankaplatinyAyenAdhikArAnuvRttiriti nanAmeti pada na savadhyate / tato'tra vizeSaNazabdatvena nRnAmatvAbhAvepi vyAvRtterna paGgavikalatA / yadA tu nanAmetyatrApi | saMbadhyate tadeimapi nRnAma vivakSyate / tataH / ajAtenAmnaH ' itpanena iyAdI pratyaye vikalpena sati madriya madyAhuka ityAdInyapi bhavanti ||-lukcaa - // pUrvottarapadasya luki kali devakaH lugabhAve tu kapi devadattakaH eva ca rUpadaya syAditi / atra hi ajinAntAdeva kami nitya luki vyAghraka eveti / ayamatra bhAva ajinAntasyAnukampAyAM kamasabhiyoga evaM luk / tena gyAghrAjinaka iti na bhavati ||-ghddv-||-yaaciy iti / namvatra ekasvarAdUrva lope sati 'caja' kagam' iti katha na bhavati yato'ntavarttivibhaktimAzritya padasajJA'sti / ucyate / yadi pratyaye parabhAvabhAji antavartinI vibhaktimAzritya padasajJA syAttarhi sityeveti niyamAna bhavati padatvam // adhetthaM bhaNiSyanti sityeveti niyamastadA pravartate yadA vAgAzIdattaevavidhasya prAmoti kicit / yataH pratyayaH prakRtyAde.' iti / nevam / yataH SaDvarjanAt pUrvapadasyApi padasajJAyAM kartavyAyAM sityeveti niyama pravarttate yato'na paDika ityAdisiddhyartha paTavarjanaM kriyate / tacca tadabhAvepi setsyatiAyato'tena sUtreNAGguli hopepi' pratyaya prakRtyAdeH iti paribhASayA padaratasyAniyutte |ydvaa'vyvsmudaagyorbhedopcaaraatsmudaagsy vibhaphiravayavAta draSTavyA tataHsityeveti niyamaH prvrtte||-dvitii-|| Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0antu devilaH / anukampita upendradatta upaDe upakaH upiyaH upikaH upilaH / anukampitaH pitRdattaH piThyaH / pitRkaH / pitRlaH / evaM vAyuyaH / vAyukaH / vAyulaH / UrdhvagrahaNaM sarvalopArtham // 41 // saMdhyakSarAtena // 7 // 2 // 42 // anukampAyAM vihite svarAdau pratyaye parataH prakRtedvitIyAtsaMdhyakSararUpAtsvarAvaM zabdarUpasya tena dvitIyena saMdhyakSareNa saha lug bhavati / anukampitaH kuveradattaH kupiyaH / kuvika / kubilaH / anukampitaH kahoDaH kahiyaH kahikaH kahilaH / anukampito lahoDaH lahiyaH lahikaH lahilaH / anukampitaH kapotaromA kapiyaH kapikaH kapilaH / anukAmpato'moghaH amoghadattaH amoghajiho vA amiyaH / amikaH / amilaH / sandhyakSarAditi kim / anukampito gurudattaH gurupaH gurukaH gurulaH // 42 // zevalAdyAdestRtIyAt // 7 / 3 / 43 // zavalAdipUrvapadasya manuSyanAmno'nukampAyAM vihite svarAdau pratyaye pare tRtIyAtsvarAdUbai lugbhavati / dvitIyAtsvarAdurvamityasyASavAdaH / anukampitaH zevaladattaH zevaliyaH zevalikaH zevalilaH / evaM suparidattaH supariyaH suparikaH suparilaH / vizAladattaH vizAliyaH vizAlikaH vizAlilaH / varuNadattaH vahaNiyaH varuNikaH varuNilaH / arthamadattaH aryamiya. aryamikaH amilaH / atrApyakRtasaMdhereva lopaH zevalendradatto'nukampitaH zevalika iti yathA syAt zevalayika iti mAbhUta, suparyAzIrdaco'nukampitaH suparika iti yathA syAt suparthika iti mA bhUt / zevala supari vilAza varuNa aryaman / iti zevalAdiH / kacittu vizAkhilaH kumArila ityatrApIcchanti / / 43 // kacitturyAt / / 7 / 3 / 44 // anukampAyAM vihite svarAdau pratyaye pare kacillalyAnusAreNa turyAcaturthIsvarArdhva lugbhavati / anukampito vRhaspatidatto bRhaspatizA vA vRhaspatiyaH bRhaspatikaH bRhaspatilaH / evaM prajApatiyaH / prajApatikaH / prajApatilaH / akRtasandhirityeva pUrvavat prajApatyAzIdatto'nukampitaH prajApatika iti yathA syAt prajApatyika iti mA bhUt / kacidhaNAdiha na bhavati / anukampitaH upendradattaH upaDaH upakaH upiyaH upilaH // 44 // pUrvapadasya vA // 7 // 3 // 45 // anukampAyAM vihite svarAdau pratyaye pare pUrvapadasya lug vA bhavati / 8 anukampito devadattaH adattiyaH dattika dattilaH / vAvacanAdyathAprAptam / deviyaH / devikaH / devilaH 'dvitIyAtsvarAdUrdhvam' (7-3-41 ) iti luk // 45 // haskhe // 7 / 3 / 46 // dIrghapratiyogi hasam / isve'rthe vartamAnAcchabdarUpAyathAyogaM kavAdayaH pratyayA bhavanti / isvaH paTaH paTakaH / shaattkH| isvaM pacati pacataki / isvakAlayogAskriyA isvetyucyate / isvAH sarve sarvake / vizvake / uccakaiH / nIcakaiH / tUSNIkAm / saMjJAyAmapi isvatvayogAtkA, sa isa ityeva siddhaH / vaMzakaH / veNukaH / naDakaH (nrk)| lalakaH / rarakaH // 46 // kuttiishunnddaadrH|| 7 / 3 / 47 // kuTIzuNDA ityetAbhyAM isve'rthe / -upaDa iti / akRtasadhereva lubityuttareNAprAptiH / tRtIyasva ca pUrvavajJa bhavati |-shev-||-supridtt iti / suSTu piparti suparIti pUrva pada mopa sargadvayam ||--puurv-+-dttiy iti / ' te lugvA' iti pUrva luki bahusvaratvAbhAvAdiyAdina syAditi vacanam ||-isve ||-diirghprtiyogi isvamiti / lohAdika iva ca mahaya sabhavatIti mahatpratiyogini 'aspe' iti na mipati ||-siddh itithe hi sajJAyA kappratyaya viddhati tepi hasvatvopAdhikAyAM sajJAyAmiti vyAkhyAntIti sajJAyAmapyanenaiva kapa siddha isprartha // 3 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Na nyApanam / TakAro DyarthaHkAla kAstarI / goNItarANIbhyAM narada // Croccoodaeedeerecrearee vartamAnAbhyAM ra pratyayo bhavati / kapo'pavAdaH / isvA kuTI kuttiirH| zuNDAraH / kecittu kuTIsthAne kudI paThanti / kudiirH||47|| zamyA rurau||7|3| 48 // zamIzabdAta isva'thai vartamAnAt rura ityeto pratyayau bhavataH / isvA zamI zamIruH zamIraH // 48 // kutvA DupaH // 7 / 3 / 49 // kutUzabdAdrasve'rthe vartamAnAtsvArthe DupaH pratyayo bhavati / isvA kutU: kutupaH / kutUriti carmamayaM tailAdhAvapanagucyate // 49 // kAsUgoNIbhyAM tarada // 7 / 3 / 50 // kAmagoNI ityetAbhyAM iste'rthe vartamAnAbhyA tara pratyayo bhavati / istrA kAH kAstarI / goNItarI / puMliGgamapi dRzyata ityeke / kAstaraH / gonniitrH| kAsuH zakti mAyudham / goNI dhAnyAvapanam / TakAro DyarthaH // 50 // vatsokSAzvarSabhAdrAse pit // 7 / 3 / 51 // vatsa ukSan azva RSabha ityetebhyaH zabdapravRttinimittasya svArthasya hAse gamyamAne taraT pratyayo bhavati sa ca pit| isito vatsaH vatsataraH / vatsaH prathamavayasko gauH tasya hAso dvitIyavayaHprAptiH / isita ukSA ukSataraH / ukSA dvitIyavayAstaruNastasya hAsastRtIyavayaHprAptiH / isito'vo'zvataraH / | azvenAzvAyAM jAto'zvastasya hAso gardabhapitRkatA / AzugamanAdvAzvastasya hAso gapane mandatA / sarvathAzvatarazando jAtizabdaH / isita RSabhaH RpbhtrH| RSabho'naDvAn balIyAn tasya hAso bhAravahana mandazaktitA / pratyAsatteH zabdamayattinimittasya hAse bhavati / iha mAbhUta kRzo vatso vatsatara iti / pitkaraNaM | puMyudbhAvArtham / ipsitA vatsA vatsatarI / isitAzvA azvatarI // 51 // vaikAd dvayonirdhArya DataraH // 7 // 3 // 52 // samudAyAdekadezo jAtiguNakriyAsaMjJA dravyaniSkRSya buddhyA pRthakkriyamANo nirdhAryaH / ekazabdAta dvayormadhye nirdhArya'rthe vartamAnAt DataraH pratyayo vA bhavati / ekataro bhavatoH kaThaH paTurgantA devadatto daNDI vA / vAvacanam agartham / ekako bhavatoH kaThaH padurvA / mahAvAdhikArAnna bhavatyapi / eko bhavatoH paTuH / dvayorivi kim / eko'smin grAma pradhAnam / | nidhoye iti kim / eko'nayogrAmayAH svAmI // 52 // yattakimanyAt // 7 // 3 // 53 / yad tad kim anya ityetebhyo dvayorekasmin nirghArye'rthe vartamAnebhyo DataraH pratyayo bhavati / yataro bhavatoH kaThaH paTurgantA devadatto daNDI vA tatara Agacchatu / kataro bhavatoH kaThaH paTurgantA devadatto daNDI vA / anyataro bhavanoH kaThaH paTurgantA devadatto daNDI vA / mahAvAdhikArAtpratyayo na bhavasApa / yo bhavatoH paTuH sa Agacchatu / ko bhavatoH paTuH / anyo bhavatoH pttuH| dvayorityeva | / yo'smin grAma pradhAna sa Agacchatu / nirdhArya ityeva / yo'nayogrAmayoH svAmI sa Agacchatu // 53 // bahUnAM prazne batamazca vA // 7 / 3 // 54 // yad tad kim anya ityetebhyo bahUnAM madhye nidhArye'rthe vartamAnebhyaH praznaviSaya DatamaH pratyayo vA bhavati cakArADDatarazca / yatamo yataro vA bhavatAM kaThastatamastataro vA Agacchatu / katamaH kataro vA bhavatAM kaThaH / pramANAntarAt pratipattau bahUnAmaprayoge'pi bhavati / yathA bahupyAsIneSu kazcitkaMcitpRcchati katamo devadattaH kataro devadattaH / anyatamo'nyataro vA bhavatAM kaThaH / zucivalkavItavapuranyatamastimiracchidAmiva girau bhavataH / vRddhastu vyAdhino vA rAjA mAtRvandhakulyaguNavasAmantAnAmanyatamena kSetre vIjamutpAdayet / vAvacanamagartham / yako bhavatAM kaThaH saka Agacchatu / anyaka epA kAlApaH / kimastu sAkaH kAdeza uktH| mahAvA-vaikAd dvayo-1-agarthamiti mahAvAdhikAreNaiva siddhe kimartha bAvacanamityAzaGkA Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 36 // vikArAt pratyayo na bhavatyapi / yo bhavatAM kaThaH sa Agacchatu / bahUnAmiti kim / yo'smin grAme kaH sa Agacchatu / pazna iti kim| kSepe mAbhUt / / ko bhavatAM kaH kutsita ityarthaH / praznagrahaNaM kimo vizeSaNaM nAnyasyAsaMbhavAt / anye tyAhuH yattatkibhyo jAtAveva utamaH, Datarastu bahUnAM nirdhAyeM kima eva na yattadbhyAm, saca jAtAveva, anyazabdAdapi bahuviSaye utama eva na tu DataraH, DataraDatamau ca nirghAyeM anyazabdAnityAdeva nAka, nApi kevalasya prayogaH, eke tvavizeSeNetyatrAbhidhAnamanusartavyam // 54 // caikAt // 7 / 3 / 55 // ekazabdAt bahUnAmekasmin nidhArye'rthe vartamAnAt tamaH pratyayo vA bhavati / ekatamo bhavatAM kaThaH paTurgantA devadatto daNDI vA / vAvacanAdam / ekakaH / mahAvAvikArAnna bhavatyapi / eat aai na: / pRthagyogo tara nivRtyarthaH // 55 // tAntamavAzvAtyante // 7 / 3 / 56 // kAntAtkevalAtmavAdyantAccAnatyante'rthe vartamAnAva kap pratyayo bhavati / kriyAyAH snAyeNa sAkalyenAnabhisaMbandho'natyantatA / anatyantaM bhinna bhinnakam / anasantaM chinnaM chinnakam / anatyantaM bhinnA bhinnikA ghaTI / chinnikA rajjuH / tamavAdyantAt ktAt, anatyanta bhinnatamaM bhinnatamakam / evaM bhinnatarakam / franlpakam / chinnatamakam / chinnataram chinakalpakam / tamavAyateSu kAntatA nAstIti tamanAdigrahaNam / asamAsastamavAderityatrApi ktAdityasya saMbandhArthaH / teneha na bhavati / anatyantaM zuklatamam // 56 // na sAmivacane // 7 / 3 / 57 // sAmi ardhaH / sAmivacane upapade anatyante'rthe vartamAnAt kAntAtkevalAttamavAdyantAcca kap pratyayo na bhavati / sAmi anatyantaM bhinnam / evaM kRtaM bhuktaM pItam / bhinnatamam / bhinnataram / vacanagrahaNaM paryAyArtham / ardhamanatyantaM bhinnam / nemamanatyantaM bhinnm| evaM zakalaM khaNDamityAdi / an evodAharanti / sAmikRtam ardhakRtamiti / nanu sAmyAdibhirevAnantatAyA abhihitatvAduktArthatvena kap na prApnotIti vyarthaH pratiSedhaH / ucyate / sAmyAdibhiH samudAyaviSayatiyAyA evAnatyantatA pratIyate na svaviSaye / tatrAnatyantavivakSAyAM kam prAnotIti pratiSedhavacanam // 57 // nityaM jajino'N // 7 / 3 / 58 // aJin ityetatpratyayAntAtsvArthe nityaman pratyayo bhavati / nityagrahaNAnmahAvibhASA nivRttA / vyAvakrozI | vyAvalekhI / vyAvahAsI vartate / nin, sAMkoTinam / sAMrAviNam | sAmArjinam ||58 || visAriNo matsye || 7 | 3 |5 9 | visArin zabdAnmatsye vartamAnAtsvArthe'N pratyayo bhavati / visaratIti visArI / grahAditvA NNin / matsyathet vaisAriNaH / matsya iti kim / visArI devadattaH // 59 // pUgAdamukhyAJjyo dvi: || 7 | 3 | 60 // nAnAjAtIyA aniyatavRttayo'rthakAmapradhAnAH saMghAH pUgAH / pUgavAcino nAmnaH svArthe JyaH pratyayo bhavati saca drimaMjJaH na cetpUgavAci nAma 'so'sya mukhyaH (7-1-190 ) iti viditakamayAntaM bhavati / lohadhvajAH pUgAH / lauhadhvajyaH / lauhadhvajyau / lohadhvajAH / zaivyaH / zainyau / zivayaH / vAtakyaH / vAtakyau / vAtakAH / dvitvAt bahuSvastriyAM lup / amukhyakAditi kim / devadatto mukhyo'sya devadattakaH, indrAniluptakaH pUgaH // 60 // vrAtAdastriyAm // 7 // 3 // 61 // nAnAjAtIyA aniyatavRttayaH sa0a0t // 36 // Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAMANPawar C zarIrAyAsajIvinaH saMghA vAtAH / vAtavAcino'striyAM vartamAnAta sArthe jyaH pratyayo bhavati sa ca disaMjJaH / kApotapAkyaH / kApotapAkyo / kpotpaakaaH| himatyaH / himatyau / bIhimatAH / astriyAmiti kim / kapotapAkA / brIhimatA sii|| 61 // zastrajIvisaMghAyaD vA // 7 / 2 / 62 // zastrajIvinAM yaH saMghastadvAcinaH svArthe jyad pratyayo vA bhavati ma ca drisaMjJaH / zavarAH zakhajIvirAMghaH / zAparyaH / zAvayA~ / zavarAH / polinyaH / paulinchau / pulindAH / kunterapatyaM vahavo mANavakAH kuntayaH / te zakhajIvisaMghaH kauntyaH / kauntyau / kuntayaH / pakSe shvrH| pulindaH / zakhajIvigrahaNaM kim / mallAH saMghaH / mallaH / mallau / mallAH / zayaNDaH / zayaNDau / zayaNDAH / saMghAditi kim / samrAT / vAgura / va.gurau / vAgurAH / naite zreNibaddhA iti na saMghaH / TakAro GayarthaH / zAvarI / paulindii| kauntI // 62 // vAhIkeSvabrAmaNarAjanyebhyaH // 7 / 2 / 63 // vAhIkeSu yaH zastrajIvisaMgho brAhmaNarAjanyavarjitastadvAcinaH svArthe jyad pratyayo nityaM bhavati sa ca disaMjJaH / kuNDIvizAH zakhajIvisaMghaH / kauNDIvizyaH / kauNDIvizyau / kuNDIvizAH / kSaudrakyaH / kSaudrakyau / kSudrakAH / maalvyH| maalvyau| mAlavAH / vADIkeSviti kim / zabarAH zakhajIvisaMgha / zavaraH / shvrau| pulindH| pulindau / abrAhmaNarAjanyebhya iti kim / gaupaaliH| gaupAlI / zAlaDAyanaH / zAlakAyanau / rAjanyaH / rAjanyau / kAmbavyaH / kAmbacyo / siyA rAjanyA kAmyanyA / bhyATa tu kI syAt / brAhmaNapratipadhe brAhmaNavizeSapatiSedhaH / na hi brAhmaNazabdavAcyo bAhIkeSu zastrajIvisaMgho'sti / rAjanye tu svarUpasya vizeSasya ca pratiSedhaH / tadarthameva bahuvacanam / zakhajIvisaMghAdityeva / elaH / zayaNDaH / samrAT / vAguraH // 63 // vRkATTeNyaN // 7 / 3 / 64 // dRkazabdAcchakhajIvisaMghavAcinaH svArthe TeNyaN pratyayo bhavati sa ca diH| vArkeNyaH / vAgyau / vRkAH / TakAro DyarthaH / vANI strI / zastrajIvisaMghAdityeva / kAmakrodhau manuSyANAM khAditArau vRkAviva / vAhIkale niyamabAhIkatve tu vikalpena jyAdi prApte vacanam / evamuttaramUtratrayamapi // 64 // yaudheyaader||7|3|65 // yaudheyAdibhyaH zastranIvisaMghavAcibhyo'nmatyayo | bhavati sa ca driH / yudhAyA apatyaM bahavaH kumArAste zastrajIvisaMghaH yaudheyH| yaudheyau| yaudhyaaH| evaM zaubhreyaH zaukreyaH ghaayH| dhArteyaH / jyaavneyH| avacanaM 'saMghaghopAGkalakSaNebhyajinaH46-3-171) ityaNartham / tena yaudheyasya saMghAdiyA~dheya iti bhvti| nanu yaudheyAdayaH saMghavacanAH kathaM gotraM bhavanti / ucyate / bhargAyantagaNo yaudheyAdistatra ye'patyapatyayAntAste gotraM bhavanti aupagavAdivat / apatyaM hi gotrm| apatyapratyayAntAca svArthiko'pyapatyagrahaNena gRhyte| atra cedameva avacanaM shstr-||-kunty iti / etatsUtrAyAtasyApi byaTo / bahupvasiyAm / iti lup ||-shynndd iti / zavaNDA yoddhavizeSA yepA loke caukaDiyAiti prsidi-||-kauntiiti / kunterapatyaM vahayo mANavakAste zakhajAvisagha srItvaviziSTo vivakSita' / / dunAdi-' iti vya / * kunsyavante. khiyAm / iti lup / 'nujAte ' dii| tataH zakhajIvisaghALyaT vA ' ' avrnnvrnnsy'| aganeye- ' iti DI / vyaJjanAttaddhitasya- ' iti yalup ||-yaudhe-||-avcnaamiti / 21 atha yaudheyAdibhyo'zvacana kimartham / yodheyAdiSu ye tAvadeyaNantAstepvabhAvAbhAvayauravizeSa / yata tadeva hi rUpa sa eva cArtha pratyayasya svArthikatvAt / brigartabharatozInarepu tu rUpabhedAsti tAn padhArI prakSipya tebhyoNa vidheyo na hi jagata caigatau vigato ityAdAvaNagovizegA'stiAaya yodheyAdipa zakhajIvisaghanAcibhyo vAhIkaravAvAhIkatyAbhyA nityo vikalpito cAyaTa prAmotItyA reaterteres Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza0 // 37 // T liGgam // 65 // paraN // 7 / 3 / 66 // pazuityevamAdibhyaH zastrajIvisaMghapAcibhyaH svArthe'N pratyayo bhavati sa ca driH / parapatyaM bahavo mANatrakAH parzavaH / dvisvaratvAdaN * lup / zastranIvisaMghaH / pArzavaH / pArzavau / parzavaH / rAkSasaH / rAkSasau / rakSAMsi / striyAM tu 'dezyaNo'prAcyabhargAdeH ' ( 6-1-123 ) iti lup / pazuH / aNo lupi ' uto'mANinatha - ' (2-4-73 ) ityAdinoG / paryu rakSas asura vaDika vayas ( vacas ) vasu marut satvan satvantu dazAI pizAca azani kAryApaNa / iti patrAdiH || 66 // dAmanyAdeyaH || 7 | 3 | 67 // dAmanyAdibhyaH zastrajIvisaMvebhyaH svArthe IyaH pratyayo bha vRti sa ca driH / damanasyApatyaM vahavaH kumArAste zastrabhIvisaMghaH dAmanIya | dApanIyau / dAmanayaH / aulapIyaH / aulapIyau / aulapayaH / dAmani aulapi aupali vaijavApi auki Acyutanti kA kandi kAkandaki kakundi kakundaki zAntapi ( zatruntapi ) sArvaseni vindu tulabhA maujjAyana audameghi aupavindi sAvitrIputra kaNThIratha kauNDo para kauNThAratha dANDaki kauSTaki jAlamAni jAramANi brahmagupta brAhmagupta jAnaki / iti dAmanyAdiH // 67 // zrumactamIvacchakhAvacchAlAvarNAvadibhijito gotre'No yaJ // 7 / 3 / 68 // zastrajIvisaMghAditi nivRttam / zrumacchamIvacchikhAvacchAlA varNAvadvida bhRdbhijidityetebhyo gotre yo'N tadantebhyaH svArthe yaJ pratyayo bhavati sa ca driH / zruto'patyamaN tadantAdyaJ / zraumatyaH / zraumatyau / zraumatAH / zrImacchandrAdapi kecidicchanti / zramatyaH / zramasyau / zraimatAH / zAmIvatyaH / zAmIvatyau / zAmIvatAH / zaikhAvatyaH / zaikhAvatyau / zaikhAvatAH / zAlAvatyaH / zAlAvatyau / zAlAvatAH / aurNAvityaH / aurNAvatyau / aurNAvatAH / vaidabhRtyaH / vaidabhRtyau / vaidabhRtA / AbhijityaH / Abhijityau / AbhijitAH / gotragrahaNaM kim / zrumata idaM zraumatam / abhijito muhUrtaH / AbhijitaH sthAlIpAkaH / apatyapratyayAntAtsvArthiko 'patya eva vartate iti tadAzrayaH pratyayo bhavati / zraumatyasyApatyaM yuvA zraumatyAyanaH / AbhijityAyanaH / atra 'yaJiJaH' (6-1-64 ) ityaaynnn| zraumatyasyAyaM shraumtkH| AbhijitakaH / atra 'gotrAdadaNDa ' - ( 6-3 - 168) ityAdinA'kaJ / zraumatAnAM samUhaH zraumatakam / Abhijitakam / atra 'gotrokSa'- (6-2-12) iyAdinA'run / zraumatyasya saMdhAdi zraumatam / abhijitam / atra 'saMghaghopAilakSaNe'JyaJiJaH (6-3-171) ityaN // 68 // * samAsAntaH || 7 | 3 || 69 || adhikAro'yamA pAdaparisamApteH / ataH paraM ye prasayAste samAsasyAntA avayavA bhavanti tadgrahaNena gRhyante / prayojanaM bahutrIvyayIbhAvadvigu dvandvasaMjJAH / sujambhe sujammAnau khiyau / atrAno bahuvrIhigrahaNena grahaNAt DAjIvikalpaH siddhaH / upadhuram upazaradam / atrAto'vyayIbhAvagrahaNena grahaNAdvibhakInAmambhAvaH / dvidhurI / tridhurI / atra dvigugrahaNena grahaNAnGIH / vAgdRSadinI satvacinI / atra dvandagrahaNena grahaNAdin // 69 // na kimaH kSepe / 7 / 3 / 70 || nindAyA yaH kizandastabhyAtH para ya RgAdayo yAnupAdAya samAsAnto vidhAsyate tadantAdvakSyamANaH samAsAnto na bhavati / kiM na tathA gurvI / kiMrAjA yo na rakSati / sa kiMsakhA yo'bhiduddhti| kiMgauryo na vahati / kA kutsitA ghUrasya kiMdhUH zakaTam / ke kutsite akSiNI asya vidheyastarhi tAnapi padiSu prakSipya tebhyo'pyaN vidheSa ityAzaGkA // - pava // - luviti / khiyAmekatve'pi lugbhavatItyartha // samA // dvaMdva sazA iti / upalakSaNa cedra karmadhArayAdisajJA sa0a0tu // 37 // Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SOCIA kimakSiAhmaNaH / kima iti kim / kurAjaH / duHsakhaH / kSepe iti ki / kepA rAnA kirAnaH / kisakhaH / kiMgavaH // 70 // naJtatpuruSAt // 7 / 3 / 71 / naJtatpuruSAvakSyamANaH samAsAnto na bhavati / na ka anRk / arAjA / asakhA / apanthAH / apathamiti pathazabdasya yathA kupatham / tatpurupAditi / kim / na vidyate dhUrasya adhuraM zakaTam / apatho'yamuddezaH / rAjJAmabhAvo'rAja vartate // 72 // pUjAsvateH prAk dAt // 7 // 3 / 72 // pUjAyAM yau svatI tAbhyAM pare ya RgAdayastadantAtsamAsAt 'bahuvrIhe: kASTheTaH' (7-3-225) iti TapratyayAtmAk yaH samAsAnto vakSyate sa na bhavati / zobhanA dhUH sudhH| atidhUH / surAjA / atirAjA / sudhaH zakaTam / atidhaH zakaTam / susakhA / atisakhA / sugauH| atigauH| pUjAgrahaNaM kim / atikrAnto raajaanmtiraajH| atisaMkhaH / atigavaH / svateriti kim / paramadhurA / premraajH| paramasakhaH / paramagavaH / prAkTAditi phim / svalaM kASTham / atyagulaM kASTham / musakthaH / atisakthaH / svkssH| atykssH|| 72 // bahoDeM // 7 // 3 // 73 // De Davipaye DamasaGgo yatra tato vahantAtsamAsAnto DaH kac ca na bhavati / AsannA bahavo yepAM te AsannavahavaH / upabahavaH / bahoriti kim / dvivAH / upadazAH / Da iti kim / priyA bahavo'sya miyabahukaH // 73 // ic yuddhe // 7 / 3 / 74 / yuddhe yaH samAso vihitastasmAdica samAsAnto bhavati / kezAkazi / daNDAdaNDi / musalAmusAla / muSTAmuSTi / asyAsa / cakAraH 'icyasvare dIrgha Aca' (3-2-72) ityatra "vizeSaNArthaH // 74 // dvidaNDyAdiH // 7 / 3 / 75 // dvidaNDi ityevamAdayaH samAsA ijantAH sAdhavo bhavati / dvau daNDAvasmin maharaNe dvidaNDi praharati / evaM dvimusali / ubhAdanti ubhayAdanti / ubhAvAhu / ubhayAvAhu / ubhau hastAvasminpAne ubhAhAsta pibati / evamubhayAhasti / ubhApANi ubhayApANi / ubhAjali / ubhayAjali / ubhau karNAvasmin zravaNe ubhAkarNi zRNoti / evapnubhayAkarNi / ante vAso'sminsthAne'ntevAsi tiSThati / antevAsI guroriti tAcchIlikAnto'nya eSa zabdaH / saMhitAni pucchAnyasmin saraNe sahitapucchi dhAvanti / ekaH pAdo'smin gamane | ekapadi gacchAte / samAnau pAdAvasminsapadi gacchati / AcyapAdau AcyapAde zete / evaM prolapAde hAstanaM vAhayAte / nikucya kau~ nikucyakarNi dhAvati / tiSThadgavAditvAdavyayIbhAvaH / ubhAvAhu ubhayAvAhityatra nipAtanAdijlupi sthAnivadbhAvAdijantatvenAvyayIbhAvasaMjJA / vibhaktyaluk pAdasya padbhAvaH samAnasya api bhavanti ||-nny-||-kupthmiti / yadyana padhinzabda syAttadA ' kAkSapatho' iti pravaHtA-vaho---||--Asannabahava iti / 'AsanAdura'-iti sa / 'bahugaNa bhede' iti sakhyA padbhAvAt 'pramANIsakhyAD Da' iti ipratyayaH prAmoti / tasmitipiDhe / zeSAdvA ' iti kacca prApnoti / ubhayasyApi sAmAnyenAya pratiSedha ityubhayamapi na bhavati ||-upbhv iti / 'avyayam' iti samAsa -priyavahaka iti 'ekArya cAneka ca' iti sAmAnyasamAsaH / tata 'pramANIsakhyADDaH' itpanna pratipadokkabahanohergrahaNAt bahovaipulyArthatvena vA sakhyAtvAbhAve Da ) samAsAnto na bhavati pitu phac ||-ic yu-~-vizepaNArtha iti / atha tatrApi hAretyeva kriyatAm / n| tathA sati 'dRtinAthAtpazAvi ' ityAsminnapIkAre dIrghaprasaGga ||-dvid-- ubhayApANIti / bhassa ubhayo'dvitve ityanupadakArasUtra tataH ubhaya pANi ubhaye vA pANayo yasminnityekatve bahutve eva vAkya kAryam / evamanyatrApi // Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamaza01 watcMANON sabhAvavetyAdi sarva nipAtanAt siddham / kriyAvizeSaNAcAnyatra na bhavati / dvau daNDAvasyAM zAlAyAM / dvidaNDA / dvimusalA // 75 // *Rkta pathyapo'tsa 0a0 // 38 // // 7 / 3 / 76 // ca pura pathin apa ityetadantAtsamAsAdata kAraH samAsAnto bhavati / Rco'rdham ardharcaH / RcaH samIpamaparcam / sapta, muktm| uccaaritH| 21 pura, zriyAH pU: zrIvAsau pUzceti vA zrIpuram / piSTapuram / tripuram / sphItapuro deshH| pathin , jalapathaH / sthlpthH| upapatham / pratipatham / vizAlapathaM nagaram / apa, dvirgatA Apo'smin dvIpam / samIpam / pratIpam / bahupaM taDAgas / purapathazabdAbhyAM siddhe pur pathin ityetayorupAdAnametadvipaye prayoganivRttyartham // 76 // dhuro'nksssy||7|3| 77 // dhurantAtsamAsAdat samAsAnto bhavati sA ceddhaH akSasaMvandhinI na bhavati / rAjyadhurA / raNadhurA / dvidhurI / tridhurI / upadhuras / mahAdhuraM zakaTam / anakSasyeti kis / akssdhH| dRDhadhUrakSaH // 77 // saMkhyApANDUdakRSNADUmeH // 7 / 3 / 78 // saMkhyAvAcibhyaH pANDu udac kRSNa ityetebhyazca nAmabhyaH paro yo bhUbhizabdastadantAtsamAsAdatsamAsAnto bhavati / yo myoH samAhAro dvibhUmam / tribhUmam / dve bhUmI asya dvibhUmaH tribhUma: prAsAdaH pANDumiH pANDubhUpam / pANDubhUmo dezaH / udIcI bhUmiH udagbhUmam / udagbhUmo deshH| kRSNA bhUmiH kRSNabhUmam | kRSNabhUmo deshH| bhUmo'saMkhyAna ekArtha iti pANDubhUmAdenapuMsakatvam / sakhyAdibhya iti kim / sarvabhUmiH // 78 // upasargAdadhvanaH // 7 / 3 / 79 // upasagAt dhAtuyoge yaH prAdirupasargamaMjJAM labhate tasmAtparAdadhvanona samAsAnto bhavati / pragatama-vAnaM prAdha zakaTam / prAdhvo rthH| upakrAntamadhvAnamupAdhvam / niradhvam / atyadhvam // 79 // samavAndhAttamasaH ||7|3|80||sm ava anya ityetebhyaH paro yastamaszabdastadantAtsamAsAdat samAsAnto bhvti| satataM tamaH satataM tamasA saMtataM tamo'sminniAta vA saMtamasam / avahInaM tamo'cahIne tamasA abahInaM tamo'sminniti vA avatamasam / andhaM karotItyandham / andhaM ca tattamazca andhaM tamo'sminniti vA andhtmsm| andhazca tamazceti andhatamasam / anyatamase vA // 80 // taptAnvapAdahasaH // 7 // 38 // raha iti aprakAzyaM vijanaM vA / tapta anu aba ityetatpUrvo yo rahAzabdastadantAdatsamAsAnto bhavati / taptaM taptAya ivAnadhigamyaM rahA taptarahasam / tapta raho'syeti taptarahasaH / anugata raho'nugata rahasA vA anurahasam / anugata raho'speti anurahasaH / avahInaM raho'vahInaM rahasA vA avarahasam / avahIna raho'syetyavarahasaH // 81 // pratyanvavAtsAmalonnaH // 7 / 3 / 82 // prati anu ava ityetebhyaH parI yau sAmanloman zabdo tadantAtsamAsAdatsamAsAnto bhavati / pratigataM sAma pratisAmam / pratigataM sAmAsya pratisAmaH / evamanusAmam anusAmaH / avasAmam avamAmaH / pratilomam pratilomaH / anulomam anulomaH / avalomam avlomH| avyayIbhAve tu parakhAdvikalpaH / sAma sAma prati sAnno'bhimukhaM vA pratisAma pratisAmam / sAma sApAna / -Rkpuu-||-tripurmiti // tisRNA purA samAhAra // uttarapadasyAdantatyAbhAyAt grItvAbhAva / kiMtu anyastu sarvo napusaka ||-pryognivRttyrthmitismaasaantvissye vyaJjanAntayo prayogo na bhavatItyartha ||-dhuro-||-aksssvndhinii neti / zabdadvArakametannArthadvArakamAtena mahAdhura zakaTamiti siddhm||-dvidhriityaadidvyodhuro samAhAra tisRNA dhurA samAhAra |anystu sarvo napusaka iAte vacane satyapi tayAlamiti strIrave / dvigo. -prati DI ||-sm-||-andh karotIti / AndhaNa imetasyAci tata karotyaya Nici tato'dhi sAmAnAdhikaraNyam ||-prty-|| vilomeneti tu pRpodarA // 38 AMPCAS Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | sAmnaH samIpaM sAmnA tulyAyAma vA agusAga anusAmam / evaM pratiloma gatilomam / anuloma anulogam / pratyanyavAditi kim / niHpAma vacanam / / / nilomA purupaH / sAmalona iti kim / pratikarma // 82 // brAmaharitarAjapalyAvarcasaH // 7 / 3 / 83 // brahman hastin rAjan palya ityetebhyaH | paro yo varcaszabdastadantAtsamAsAdatsamAsAnto bhavati / varvastejo balaM naa| brahmaNo varcaH brahmavarcasam / evaM hastivarcasam / rAjavarcasam / palyavaryasam / palyaM kaTakRtaM palAlavArtikRtaM vA dhAnyabhAjanam / istividhA vA / brahmAdibhya iti kim / nRpAH somArkavarcasaH / kayaM vipimAna rAjavarcasvIti / samAsAntaviranityatvAt / etaca 'RgapU-pathyapo'n / -(7-3-76) iti nirdezAtsiddham // 83 // pratekarasaH saptamyAH // 7 / 3 / 84 // pratizabdAtparo ya uramazabdaH saptamyantastadantAtsamAsAdatsamAsAnto bhavati / usi vartate pratyurasam / vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH / urasi pratiSThitaM pratyurasam / 'prAtyava'--(3-1-47 ) ityAdinA tatpuruSaH / saptamyA iti kim / pratigatamuraH uraH prati vA pratyuraH // 84 // akSNo'prANyaGge // 7 / 3 / 85 // akSizabdAntAtsamAsAdatsamAsAnto bhavati aprANyaGgana cet so'kSizabdaH prANyaGge vartate / lavaNasyAkSi lavaNamakSIveti vA lavaNAkSam / puSkarAkSam / gavAkSaH / rudrAkSam / mahipAkSo guggulaH / kacarAkSamazvAnAM mukhapacchAdanaM bahucchidrakam / amANyaGga iti kim / ajAkSi / upAkSi / vAmAkSi // 85 // saMkaTAbhyAm // 73 / 86 // saMkaTa ityetatpUrvAdakSizabdAdatsamAsAnto bhavati / saMgatamakSNA samIpamakSNo vA samakSam / kaTasyAkSi kaTAkSaH / prANyaGgArya vacanam // 86 // pratiparo'noravyayIbhAvAt // 7 / 3 / 87 // prati param anu ityetatpUrvo yo'kSizabdastadantAdavyayIbhAvasamAsAdatsamAsAnto bhavati / akSiNI prati pratyakSam / parasamAnArthaH paramazabdo'vyayam / akSNoH paraM parokSam / atyaye'vyayIbhAvaH / akSNaH samIpamanvakSam / kathaM pratyakSo'rthaH parokSaH kAla ityAderavyayIbhAvasya satvavacanatA / abhrAderAkRtigaNatvAdapratyayena bhaviSyati // akSazabdenendriyaparyAyeNa siddhe pratyAdibhyaH parasyAkSizabdasyAvyayIbhAve prayAgo mA bhUditi vacanam // 87 // anaH // 7 // 3 // 88 // anantAdavyayIbhAvAdatsamAsAnto bhavati / uparAjam / upatakSam / adhyAtmam / pratyAtmam // 88 // npuNskaadaa||7||3|| 89 // annantaM yanapuMsa tadantAdavyayIbhAvAdatsamAsAnto vA bhavati / upacarmam / upacam / pratikarbham pratikarma / pratisAma / pratisAmam / anuloma / anulomam / patiloma / pratilomam / pUrveNa nitye mAse viklpH||89|| girinadIpaurNamAsyAgrahAyaNyapaJcamavayovA // 7 // 3 // 9 // giAra nado paurNamAsI AgrahAyaNI ityetacchandAntAtpaJcamarahitA ye vAstadantAcAvyayIbhAvArasamAsAdatsamAsAnto bhavati vA / girerantaH antargiram / antagiri / gireH samIpamupagiram / upagiri / evamupanadam / upanadi / upapaurNamAsam / upapaurNamAsi / upAgrahAyaNam / upAgrahAyaNi / apaJcamavarya, upasucam upasraka / adhirajam / adhisraka / upaiDaviDam / upaiDavit / pratimarutam / pratimarun / upadapadam / upadRSad / upasamidham / upasamita / upakakubham / upakakuv disyAt logna napabhAno vA viloma 'napusakAvA' iti samAsAnte tadyogAt ||-grin-||-upaiddviddmiti / iDaviDo'patya kho 'rASTrakSAziya-' ityan 'preraNaNaH-' iti lup| anenAtviSaye 'jAtizca Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 11 // 90 // saMkhyAyA nadIgodAvarIbhyAm // 7 // 3 // 11 // saMkhyAvAcinaH parau yau nadIgodAvarIzabdau tadantAdavyayIbhAvasamAsAdatsamAsAnto bhvti| // 39 // paJca nadyaH paJcanadam / saptanadam / dvigodAvaram / trigodAvarama / saMkhyAyA iti kim / upndi| avyayIbhAvAdityeva / ekanadI / iha nadIgrahaNaM nikhArtham // 11 // zaradAdeH // 7 // 3192|| zaradAyantAdavyayIbhAvasamAsAdatsamAsAnto bhavati / zaradaH samIpamupazaradam / matizaradam / uptydm| pratitpadam / zarad tyad tad yad kiyat hiruk himavat upasad sadas adas anas manas vipAza diza daz viz upAna anaDuG catura div / atrApazcapavayantipATho nityaarthH| avyyiibhaavaadivev| paramazarada ||9||jraayaa jaras ca // 7 / 3 / 93 // jarAzabdAntAdavyayIbhAvasamAsAdatsamAsAnto bhavAna tatsaMniyoge ca jarAzabdasya jrsaadeshH|| upajarasam / pratijarasam // 13 // sarajasopazunAnugavam // 7 // 3 // 94 // sarajasa upazuna anugava ityete'vyayIbhAvA adantA nipAtyante / saha rajasA sarajasamabhyavaharati / sAkalye'vyayIna bhAvaH / zunaH samIpe upazunaM tiSThati / atra nipAtanAdvasyotvam / gAmanvAyatamanugavam / 'daivye'nuH' (3-1-34 ) ityvyyyiibhaavH| dairyAdanyatra na bhanati / gavAM pazcAdanugu yAnam // 94 // jAtamahadRddhAdukSNaH krmdhaaryaat||73|95|| jAtamahabaddha ityetebhyaH paro ya ukSanazabdastadantAtkarmadhArayAdatsamAsAnto bhavati / jAtazcAsAvukSA ca jAtokSaH / mahosaH / vRddhotaH / jAtAdibhya iti kim / paramIkSA / uttamokSA / ukSNa iti kim / mhaashmshru| karmadhArayAditi kim / jAtasyokSA jaatokssaa| mahadukSA / vRddhokSA // 95 // striyAH puMso indAca // 7 // 3 // 96 // strIzabdAtparo yaH pummazabdastadantAdAtkarmadhArayAcAt samAsAnto bhavati / strI ca pumAMzca strIpuMsa strIpuMsau striipuNsaaH| karmadhArayAta strI cAsau pumAMzca vIsaH shikhnnddii| sIpuMsaM viddhi rAkSasam / dvandvAnceti kim / triyAH pumAn strIpumAn // 16 // mAksAmayajuSadhenvanahuhavAGmanasAhorAvarAtriMdivanaktaMdivAhardivorvaSThIvapadaSThInAkSiVvadAragavam // 7 / 3 / 97 // RksAmAdayo dvandA atsatyayAntA nipAtyante / Rk ca sAma ca RksAme / Rk ca yajuzca RgyajuSamadhIyAnAn / dhenuzca anavAMzca dhenvanaDahau / dhenvanaDahAH / asamAhArArtha dhenvanaDagrahaNam / samAhAre tUttareNaiva siddham / vAk ca manazca vAGmanase / ahava rAtrizca ahorAtraH / puNyAvimAvahorAtrau / rAtrizca divA ca rAtriMdivam / rAtriMdivAni pazyati / nipAtanApUrvapadasya mo'ntaH / naktaM ca divA ca naktaMdivam / atrApi mo'ntaH / ahazca divA ca ahardivam / paryAyayorapi vIpsAyAM indro nipAtanAt / aharaharityarthaH / rAviparyAyo'trAnyatara ityeke / aharnizamityarthaH / UrU ca aSThIvantau ca UrvaSThIvam / nipAtanAdantyasvarAdilopaH / pAdau cASThIvantau ca padaSThIvam / atra padbhAvazca / akSiNI ca bhUnI ca akSibhUvam / dArAzca gAvazca dAragavam / atra bhUzabdasya nipAtanAsvAdezo'kSidArazabdayozca pUrvanipAtaH / dvandAdityeva / Rka Ni-iti puvadbhAve'Sa pratyAvRtti tato vargAntatvAbhAvAdan na bhavati / putradbhAva eva nA'sya phalam ||-shrdaa-vpaashiti / pAza pAzAdvA vimocapati Nic bAsaTha vipAzitavatI 'vizivipAzibhyAm '-iti vA kim ||-Rksaa -manu cAhadivazabdau tulyAyauM tayozyokAryAnAmanayoga iti pA 'samAnAm'-ityekazeSArambhAdA baDo nopapadyata ityaah-pryaayyorpopyaadi|-puurvnipaat iti / Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COM sAma yasya RksAmA mugdhaH / Rgyajuryasya sa RgyjuH| dhenoranaDvAn dhenvanamAn // 97 // *cavargadaSahaH smaahaare||7|3 / 98 // cavargadakArapakArahakArAntAdvandvAtsamAhArerthe vartamAnAdatsamAsAnto bhavati / vAk ca tvak ca vaaktvcm| vAk ca samucca * vaaksmucchm| zrIsrajam / d, samipadam / saMpadvipadam / pa, vAttipam / vAgavimupam / hu, chatropAnaham / gogoduim / samAsAntatvena pratyayasya indrAvayavatvAt chatropAnahinIti dvandvalakSaNo matvarthIya in bhavati / cavargadaSaha iti kim / dRpatsamin / yakRnmedaH / samAhAre iti kim / pAvRdazaradbhyAm / azvAnaDujhyAm / dvandrAdityeva / paJca vAcaH samAhRtAH paJcavAk // 98 // dvigoranahoT // 7 / 3 / 99 // annantAdahanazabdAntAca dvigo: samAhAre vartamAnAdad samAsAnto bhavati / paJca takSANaH samAhRtAH paJcatakSI / paJcatakSam / dazokSI / dazokSam / zatarAjI / zatarAjam / yahaH / yahaH / dvigoriti kim / samAhRtAstakSANaH saMtakSANaH / samAhRtAnyadAni samahAH / 'saryAzasaMkhyAdhyayAt / (7-3-128 ) ityad / samAhAra ityeva / dvAbhyAmukSabhyAM krItaH yukSA / ghyukSA / dvayorahorbhavaH vyahnaH / vyasaH / annantatvenaiva siddhe'ha idamaDvidhAnaM samAhAre 'sarvAzasaMkhyAvyayAt' (7-3-118 ) iti parasyApyaTo vAdhanArtham / tasmin hi satyahAdezaH syAt // 99 // dvitrerAyuSaH // 7 / 3 / 100 // dvitri ityetAbhyAM paro ya AyupzabdastadantAt dvigoH samAhAre vartamAnAdad samAsAnto bhavati / dvayorAyuSoH samAhAro ghAyupam / vyAyupam / dviveriti kim / caturAyuH / samAhAre ityeva / nyaayuHmiyH| vyAyuHpriyaH // 10 // vAJjaleralakaH // 7 // 3 / 101 // dvitribhyAM paro yo'alizabdastadantAt dvigorad samAsAnto vA bhavati na cetsa dvigustaddhitaluganto bhavati / dvayoraJjalyoH samAhAraH yajalam / yajali / vyaJjalam / vyaali / dvAbhyAmajalibhyAmAgataM dhyaalamayam / baJjalimayam / yaalarUpyam / yaJjAlarUpyam / vyajalamayam / vyaJjalimayam / vyaJjalarUpyam / yajalirUpyam / dAvajalI priyo yasya yajalabhiyaH dyaJjalibhiyaH / vyajalapriyaH vyaJjalimiyaH / aluka iti kim / dvAbhyAmaalibhyAM krItaH yaJjaligheTaH / vyaJjalirghaTaH / dvigorityeva / dvayoraJjaliH yAliH / vyaJjaliH / dvAvajalI asya yajalikaH / vynyjlikH| nityo'yaM vidhirisake // 101 // khAryA vA // 7 / 3 / 102 // pRthagyogAvitreriti nivRttm| khArIzabdAntAt dvigoralukoT samAsAnto vA bhvti| dvikhA- | rama / pakSe 'klI' (2-4-96 ) iti isvate dvikhAri / kecidatra puMstvamapIcchanti / tanmate 'gozcAnte'-(2-4-95) ityAdinA istatve dikhAriH / 'lavakSara-' ityAdinA alpasvarasvena bhUgozabdayo pUrvanipAte prApta ||-cv-||-vaaksmucchmiti / ucchet vivAsa ityasya vip / anunAsike ca-' iti zatvasyAnityatvAt samuravici vA ||-gogoduhaamiti / atra gozabda' kiraNAdiparyAyastata' samAhAro bhavati / anyathA tu gavi vartamAnasya sveriti vyAvRttiviSayatvAnna syAsamAharaH / eva dAragavamityatrApi / yadvA godhuph vatmA gA dogdhIti vyutpatyA ||-baaj-||-dvigoriti / agra samAhAro nAnuvartate apekSAta iti vacanAt // samAhAre lukka sabhavatIti aluka iti vacanAdeveti na vAraya samAhArAdapi saddhivalopasabhavAt yathA yajalena phrIta iphaNo lupi samAsAntanivRttau yajalighaTa ityaya, achukatyasya caritArthatvAt ||-svaaryaa-||-puNstvmpiicchntiiti / WAVINAwa Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghI // 4 // sItvamapyanye / tanmate pUvidrasatye 'ito'ktyarthAt ' (2-4-32 ) iti cyAM ca dvikhArI / evaM paJcavAram paJcasArI / dvikhAramayam / dvikhArImayam / 1 sa0a040 paJcakhArarUpyam / paJcakhArIrUpyam / dvikhAramiyaH / dvikhArImiyaH / paJcakhAradhanaH / paJcakhArIdhanaH / dvigorityeva / upakhAri / aghikhAri / aluka ityasya pratyudAharaNaM nAsti vizepAbhAvAt / yatastaddhitagaDabhAve'pi 'yAdeH-(2-4-94) isAdinA DIluki punapuMsakayoH *dvikhAraH dvikhAram, triyAM tu 'parimANAtaddhitaluki'-(2-3-23) ityAdinA DIpratyaye dvikhArIti bhavati / etacca bhairUpyamaTyapi bhavati / idantAt DanyAM khArItyeke / tadA tu astyeva vizeSaH // 102 // vArdhAca // 7 / 3 / 103 // ardhazabdAtparo yaH khArIzabdastadantAca samAsAdaluko'T samAsAnto vA bhavati / 'sameM'ze'rdha navA' (3-1-54) iyardhazabde yaH pratipadaM samAsa ukta statrAyaM vidhiH / ardha khAryAH ardhasAram ardhakhArI / vidhAnasAmodaDantasya na striyAM vRttiH / cakAro digoranukapaNArthaH / tenocaratra dvayamapyanuvartate // 103 // nAvaH / 7 / 3 / 104 // ardhazabdAtparo yo nauzabdastadantAtsamAsAt dvigozca nauzabdAntAdalukoT samAsAnto bhavati / ardha nAvaH (ardhanAvam ardhanAvI / digoH, vinAvam / pazcanAvam / dvinAvamayam / paJcanAvamayam / dvinAvarUpyam / paJcanAvarUpyam / dvinAvapriyaH / dvinAvadhanaH / aluka ityeva / dvAbhyAM naubhyAM krItaH dvinauH| pshcnauH| dvigorityeva / dvayonauMH dvinauH| ardhAdityeva / rAjanauH / paramanauH / TakAro unyarthaH / ardhanAvam ardhanAvIti hi khInapuMsakayoddezyate // 104 // gostatpuruSAt // 7 / 3 / 105 // gozabdAntAttatpuruSAdalukoT samAsAnto bhavati / rAjJo gau rAjagavaH / rAjagavI / puMgavaH / sIgavI / atigavaH / atigvii| paJcagavam / dazagavam / paJcagavamayam / paJcagavarUpyam / paJcagavayanaH / dshgvdhnH| dazagavapriyaH / tatpuruSAditi kim / cinaguH / aluka ityeva / paJcabhigobhiH krItaH paJcaguH // 105 // rAjansakheH // 7 / 3 / 106 // aluka iti nivRttam pRthagyogAt / rAjan sakhi ityetadantAttatpuruSAda samAsAnto bhavati / devAnAM rAjA devarAjaH / mahAMthAsau rAjA ca mahArAjaH / atikrAnto rAjAnamatirAjaH / atirAjI / paJcAnAM rAjJAM samAhAraH paJcarAjI / dazarAjI / paJcabhI rAjabhiH krItaH paJcarAjaH / paJcarAjI / paJcarAjapriyaH / sakhi, rAjasakhaH / mahAsakhaH / atisakhaH / AtegakhI / paJcasakham / dazasakham / paJcasakhaH / paJcasakhI / paJcasakhapriyaH / rAjaniti nAntasthite tu anyastu so napusaka iti jIvasyameva-1-vikhAra iti / bhavedamAdApaNa prIte tyarthe / sArIkAkaNIbhya kac' prApnoti tasya ca vidhAnasAmarthyAt lup na bhavati / digorapatye-' ityaNo lup ||-vikhaariiti / ye sAyoM mAnagasyA syAt / 'mAga / iti mAtraT / dvigoH samAye ca ' iti lupa parimANAt-' iti 11 chI ||--idntaat DyAmiti / syamate tu pAranitinipAtane TAnupandhAta TidvAreNa DI. // - astyeva vizeSa iti / yatastaddhitaluki idantA prakRtispatiSThate ||-vaardhaa||-prtipdmiti / lakSaNapratipadophayoriti nyAyAra // tatrAya vidhiriti / na bahuvrIyAdo ||-ympiiti / iha tu na preyAjanam ||-naav |-ardhnaavmityaadi / ardhapUrvapado nApa iti sauphIvatve bhavata |-raajn--naantnirdeshaaditi // gAmagrahaNa iti nyAyATi sati / jAtizca Ni '-ivi pupadbhAve madarAjIti prAmotIrayAza Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirdezAdanakArAntAnna bhavati / madrANAM rAjJI madrarAjJI / vidyArAjJI / mhaaraajnyii| sakhI zabdAvaTi sabasati vA na rUpabhedaH // 106 // rAkhyAdbrahmaNaH // 7 / 3 / 107 // rASTravAcinaH paro yo brahmazabdastadantA catpuruSAdad samAsAnto bhavati / surASTre brahmA surASTragrahAH / yaH surASTreSu vasati sa saurASTrako bAhmaNa ityarthaH // evamavantibrahmaH / kAzibrahmaH / rASTrAkhyAditi kim / devabrahmA nAradaH / AkhyagrahaNaM rASTravAcyartham // 107 // kumahadbhyAM vA // 7 / 3 / 108 // ku mahadiyetAbhyAM paro yo brahmanuzabdastadantAcatpuruSAdvAd samAsAnto bhavati / pApo brahmA kutrA kutrAH / mahAn brahmA mahAbrahmaH mahAbrahmA / pApo mahAMtha brAhmaevamucyate // 108 // grAmakoTAttakSNaH // 7 / 3 / 109 // grAmakoTa ityetAbhyAM paro yastakSanazabdastadantAttatpuruSAdad samAsAnto bhavati / grAmasya takSA grAmatakSaH / grAmasAdhAraNa ityarthaH / kuTI zAlA tasyAM bhavaH kauTaH kauTastakSA kauTatakSaH / svApaNazAlAyAM yaH karma karoti svatatro na kasyacitprativaddha iyarthaH / grAmakauTAditi kim / rAjatakSA / tatpuruSAdityeva / grAmatha takSA ca grAmatakSANau / kauTastakSAsya kauTatakSA // 109 // goSTAH zunaH // 7 / 3 / 110 // goSTha ati ityetAbhyAM paro yaH zvanazandastadantAt tatpuruSAdaT samAsAnto bhavati / goSThe zvA goThazvaH / atikrAntaH zvAnam atizvo varAhaH / atijavana ityarthaH / atizvaH sevkH| suSThu svAmibhakta ityarthaH / atizvI sevA / atinIcetyarthaH // 110 // prANiva upamAnAt // 7 // 3 // 111 // prANivAcina upamAnAtparo yaH zvanzabdastadantAttapuruSAdad samAsAnto bhavati / vyAghra iva vyAghraH sa cAsau zvA ca vyAghrazvaH / ' upameyaM vyAghrAdyaiH sAmyAnuktau ' ( 3-1-102 ) iti samAsaH / ata eva bacanAt zvazabdasya paranipAtaH / mayUravyaMsakAditvAdvA samAsaH / evaM siMhazvaH / vRkazvaH / mANina upamAnAditi pUrvapadavijJAnAdiha na bhavati / vAnaraH zveva vAnarazvA / prANina iti kim | phalakamiva zvA phalakazvA / upamAnagrahaNaM kim / devadattazvA / prANI upamAnabhUto yaH zvAzabdaH tadantAttatpuruSAdicchantyeke / vyAghraH zveva vyAghrazvaH / evaM siMhazvaH / vRkazvaH / puruSazvaH / tanmate vAnarazvetyatra samAsAntavidheranityatvAnna bhavati // 111 // aprANini // 7 / 3 / 112 // pUrvasUtre upamAnAditi pUrvapadasya vizeSaNam iha tu zunaH / aprANini vartate ya upamAnavAcI zvanuzabdastadantAttatpuruSAdad samAsAnto bhavati / zveva zvA AkarSazvAsau zvA ca AkarSazvaH / evaM phalakazvaH / zakaTazvaH / aprANinIti kim / vAnaraH zveva vAnarazvA | upamAnAdityeva / AkarSe vA AkarSazvA / kukkuravacchAre'pi zvazabdo rarUDho nopamAnam | tatrApyupamAnAdeva vartata ityeke / tanmate AkarSazca ityeva bhavati / kecittUpamAnAditi nApekSante tanmate AkarSe vA AkarSavaH zazvatyeva bhavati / anye tUpamAnAdaprANinIti ekameva yogamArabhante / tanmate vyAghrazva ityAdi na bhavati // 112 // pUrvottaramRgAcca sakthanaH // 7 / 3 / 113 // kA // - na rUpabheda iti / sakhIzabdasya IkArAntaspApi paJcAnA sakhInA samAhAra iti 'kkIve ' iti hrasvatve idantAdevAd bhavati / tathA ca paJcasakhamiti / tathA sakhImatikrAnta iti kRte sakhIzabdAdaDhabhAve'pi 'gozrAnta' iti kRte sakhidvAreNAd prApnotyeva / tathA paJcAnAM sakho ityapi kRte ATe aDabhAve'pi tatpurupasyottarapadapradhAnatvAt paJcasakhItyeva rUpam / evamanyadapi rUpabhedAhetukamabhyUhAn // - prANi // paranipAta ivi prathamokadhvena upameyasya pUrvanipAte prApte // aprA // ekameva yogamiti / te hi asyaiva sUtrasya viSayamAhiyante na tu pUrvasya prANina upamAnAt ' ityasya // - pUrvottara - Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 41 // pUrvottaramRga ityetebhya upamAnavAcinaya zabdAtparA yaH sasthizabdastadantAtsatpuruSAdad samAsAnto bhavati / pUrva sakthi sakthnaH pUrvaM vA pUrvasaktham / evamuttarasaktham / mRgasya sakthiM mRgasaktham / upamAnAt, pharakamiva phalakam phalakaM ca tat sakthi ca phalakasaktham / jyAghrazvAdivatsamAsaH / pUrvazandAnnecchantyeke / kukuTAdapIcchantyanye | kukuTasaktham // 113 // uraso'gre // 7 / 3 / 114 // anaM mukhaM pradhAnaM vA tatra vartamAnAM ya urasazabdastadantAt tatpuruSAdad samAsAnto bhavati / azvA te ratha azvorasaM dRzyate / senAyA azvA mukhamiyarthaH / azvAnAmuraH azvorasaM vartayet / azvAnAM susamapradezamityarthaH // azvAnAmuraH azvoratam / azvAnAM pradhAnamityarthaH / evaM istyurasam / rathorasam / agra iti kim / azvorasyAvartaH // 114 // saro'no'imAyaso jAtinAmnoH // 7 / 3 / 115 // saram anas azman ayam ityetadantAttatpurupAdad samAsAnto bhavati jAtAvabhidheyAyAM nAni ca viSaye / idaM ca yathA bhavaM vizeSaNam / jAtasarasam / maNDUkasarasam / evaMnAnI sarasI / maNDUkasarasamiti jAtirityeke / upAnasamiti annavizeSasya saMjJA jAtirvA / mahAnasaM pAkasthAnasya saMjJA / rAjJa upasthitamityeke / gonasa jAtiH / sthUlAzmaH amRtAzmaH kanakAzmaH / azmajAtivizeSA eta / piNDAzmaH saMjJA jAtirvA / kAlAyasam lohitAyasam tIkSNAyasam / ayo jAtivizeSA ete / lohitAyamamiti nAmetyeke / jAtinAmnoriti kim / paramasaraH / sadanaH / sadazmA / kathaM vindusaraH vakasara iti / naiSA saMjJA / / rUDhyA patra saMjJAvijJAnaM zUrpanakhIvat // 115 // ahaH // 7 / 3 / 116 || ahanazabdAntAcatpuruSAdad samAsAnto bhavati / paramAhaH / uttamAha / ekAham | puNyAham / sudinAm // 116 // saMkhyAtAdazca vA // 7 / 3 / 117 // saMkhyAtazabdAtparo yo'hanazabdastadantAcatpuruSAdad samAsAnto bhavati tasya cAhanuzabdasyAhA dezo vA bhavati / saMkhyAttamahaH saMkhyAtAhaH saMkhyAtAhaH / ahnAdezArthaM vacanam / ad tu pUrvaNaiva siddhaH / cakAra uttaratrAhAdezasyAdsaMniyogaziSTatvArthaH anyathA hyaTo'pavAdo 'hNAdezo vijJAyeta / tathA ca striyAM GIrna syAt // 117 // sarvAzasaMkhyAvyayAt // 7 / 3 / 118 || sarvazabdAdaza ekadezastadvAcibhyaH saMkhyAvAcibhyo'vyayebhyazca paro yo'nuzabdastadantAt tatpuruSAdad samAsAnto bhavati tasya cAhanzabdasya nityamadvAdezo bhavati / sarvamahaH sarvAhnaH / aMza, pUrvAhnaH / aparAhnaH / madhyAhnaH / sAyAhnaH / saMkhyA, dvayorahorbhavaH vyahaH paTaH / vyahI aSTakA | evaM tryahaH / tryahI / dve anI miye yasya savyahamiyaH / / yaH / dve anI jAtasya vyahajAtaH / tryahnajAtaH / avyaya, asahaH / atyahI kathA / nirahnaH / nirahI velA / vyahnaH / vyahI // 118 // saMkhyAtaikapuNyavarSAdIrghAcca rAtrerat // 7 / 3 / 119 // saMkhyAta eka puNya varSA dIrgha ityetebhyazcakArAtsarvAzAdibhyazca paro yo rAtrizabdastadantAtta purupAdat samAsAnto bhavati / saMkhyAtA rAtriH saMkhyAtarAtraH / ekraatrH| punnyraatrH| varSANAM rAtriH varSA raatrH| dIrgharAtraH / sarvarAtraH / aMza, puurvraatrH| apararAtra' / ardharAtraH / ityatra darzitamasti // - saro- // yathAsaMbhavamiti / kApi jAto prANina upamAnAt // - gonasamiti / gavAmana iva gonasamahijAtiH / bAhulakAnapupaka // sakhyA // - ajJAdeza 3 // vyAghrazvAdivaditi / yavanasAmarthyAMnmayUravyasakAditvAdvasyartha / etacca kApi nAmni cetyartha // mahAmasamiti / ana ivAna mahaca tadanaH sa0 [a0tu0 // 41 // Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | dvitiiyraatrH| saMkhyA, yo rAmyoH samAhAra dviraatrH| viraaH| yo zabyorbhavaH dvirAtraH / dirAmA / trirAtaH / trirAtrA / dvirAtrapriyaH / trirAtrapriyaH / dvirAtrajAtaH / trirAtrajAtaH / avyaya, atirAtraH / atiraatraa| niiraatrH| nIrAtrA / ekagrahaNaM saMkhyAgrahaNenAnenaikasyAgrahaNArtham / tena pUrvasUtre saMkhyAzabdenaikasyAgrahaNam / ekamahaH ekAham / aTi prakRte'vidhAnaM striyAM DyabhAvArtham // 119 // puruSayuSadistAvatristAvam // 7 / 3 / 120 // ete'tsatyayAntAstatpuruSA nipAsante / puruSasyAyuH puruSAyupam / vistAvatI vistAvA / tristAvA vediH / vedyAmanayoH prayogaH / atIzabdalopo nipAtanAt / prakRtI yAvatI vedistAvatI dviguNA triguNA vA kasyAMciTikatA bhavati / prakRtivikRtI yAgavizepau / anyatrApi dRzyate / distAvo'gniH / tristAvo'gniH // 120 // zvaso vsiiysH||7|3|121 // zvasaH paro yo vasIyamazabdastadantAttatpuruSAdasamAsAnto bhavati / vasumacchabdAdIyasI matoranyasvarAdezca lope vasIyaH / zobhanaM vasIyaH zvovasIyasaM kalyANam // 121 // nisazca zreyasaH // 7 / 3 / 122 // niszabdAta vaszabdAcca paro yaH zreyazabdastadantAttatpurupAdata smaasaantobhvti| nizcitaM zreyaH nizreyasaM nirvaannm| zobhanaM zreyaH zvaHzreyasam // 122 // najavyayAtsaMkhyAyA DaH // 7 / 3 / 123 // namo'vyayAca paro yaH saMkhyAzabdastadantAcatpurupAta DasamAsAnto bhavati / na daza adshaaH| anavAH / nyUnA daza nyUnA nava ityarthaH / naJpUrvo'yaM vaikalye dRzyate / avyaya, nirgatastriMzato'GgulibhyaH nistriMzaH khaGgaH / nistriMza iva krUrakarmA nistriMzaH khalaH / triMzato nirgatAni nistriMzAni | vrssaanni|nistriNshaanyhaani / nizcatvAriMzAni / niSpazcAzAni / natravyayAditi kim gotriMzat nagrahaNaM'naJtatpurupAta'(7-3-71) iti pratiSedhe prApte pratiprasavArtham / saMkhyAyA iti kim / niHzakRt / tatpuruSAdityeva / na vidyante trayo yasa so'triH / zobhanAstrayo yasya sutriH nirgatAstriMzadasya nistriMzat / DitvamanyasvarAdi| lopArtham // 123 // sNkhyaavyyaadguleH|| 7 / 3 / 124 // saMkhyAyA avyayAca paro yo'GgulizabdastadantAttatpuruSAt DaH samAsAnto bhavati / dvayoragulyoH samAhAra dyaGgulam / vyaGgulam / dve aGgulI pramANamasya mAtra tasya lup / tataH smaasaantH| baGgulam / vyaGgulam / baGgulapriyaH / vynggulpriyH| avyaya, niraGgulam / atyaGgulam / tatpuruSAdityeva / upAGguli / paJcAGgulistaH / anaguliH purussH| kathamAtmAGgulaM pramANAGgulam utsedhAgulamiti / aGgulazabdaH pramANavAcI prakRtyantaram / yathA 'svenAGgulapramANenAGgulAnAM zataM pumAn / hasto'GgulaviMzatyeti // 124 // bahuvrIhe. kApThe daH // 7 / 3 / / 125 / / agulyantAbahuvrIheH kASThe vartamAnAt Ta: samAsAnto bhavati / dve agulI yasya vyaGgulam / vyaGgulaM caturaGgulam paJcAGgulam / aGgulisadRzAvayavaM dhAnyakaNTakAdInAM vikSepaNakASThamevamucyate / bahuvrIheriti kim / upAGguli / atsagulA yaSTiH / kASTha iti kim / paJcAGgulihastaH / aGguleriti nirde zAdaGgulIzabdAntAnna bhavati / dvAvagulIpsadRzAvavayavau yasya tava dyagulIkam dArU / 'na kaci' (2-4-104) iti isvaabhaavH| TakAroGayarthaH / dIrghAGgulI / iti / ato'vasya-'iti / sakhyAsAyatre.-' iti ca jJApakAna prtyyshkaa--|-naa-||-ngrhnnmiti / avyayahAreNApi siddhe Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 42 // Masava tIkSNAgulI yaSTiH // 125 // *sadhyakSNaH svAGge || 7 | 3 | 126 // svAGgavAcI yaH sakthizabdA'kSizandatha tadantAdvahuvIheSTaH samAsAnto bhavati / dIrgha sakthi yasya dIrghasakthaH / dIrghasakthI / gaurasakthaH / gaurasakthI / vizAlAkSaH / vizAlAkSI | kamalAkSaH / kamalAkSI / svakSaH / svkssii| sakthyakSNa iti kim / sutrAhuH / dIrghajAnuH / svAGga iti kim / dIrghasakthi zakaTam | sthUlAsthirikSuH / bahuvrIherityeva | paramasakthi | sadati // 126 // dvitrermUnoM vA // 7 / 3 / 127 // dvi tri ityetAbhyAM paro yo mUrdhanzabdastadantAdbahuvrIheH samAsAnto vA bhavati / dvimUrdhaH / dvimUryA / trimUrdhaH / trimUrdhA / dvimUrthI khI / bahuvrIherityeva / dvayormUryA dvimU'rdhA // 127 // *pramA'NIsaMkhyADDaH // 7 / 3 / 128 // pramANI zandAntAt saMkhyAvAcizabdAntAcca bahuvrIheH samAsAnto bhavati / khI pramANI yeSAM te strIpramANAH kuTusvinaH / bhAryApamANAH zreNayaH / kalyANI pramANyasya kalyANapramANa / saMkhyA, dvau vA trayo vA dvitrAH / paJcaSAH / dvidazAH tridazAH / AsannadazAH / adUradazAH / adhikadazAH / updshaaH| upagaNAH / pramANazabdena siddhe pramANIzandAntAtkajabhAvArya vacanam / saMkhyAntasya pratipadoktasya bahuvrIhegrahaNAdiha na bhavati / AtraH / sutriH / priyapaJcAnaH / *priyaSaSaH / bahuvrIheriyeva / dvAdaza / trayodaza // 128 // suprAtasuzvasudivazArikukSacaturazreNI padAjapaproSThapadabhadrapadam // 7 / 3 / 129 // suprAtAdayo bahuvrIhayo DamatyayAntA nipAtyante / zonaM karma prAtarasya sumAtaH / zobhanaM karma zvo'sya suzvaH / zobhanaM karma divAsya sudivaH / zAreriva kukSirasya zArikukSaH / catasro'zrayo yasya caturazraH / eNyA iva pAvasya eNIpadaH / evamajapadaH / proSTho gaustasyeva pAdAvasya proSThapadaH / bhadau pAdAvasyaH bhadrapadaH / nipAtanAtpadbhAvo viSayavyavasthA ca bhavati // 129 // pUraNIbhyastatprAdhAnye'p // 7 / 3 / 130 // pUraNapratyayAntaH strIliGgazabdaH pUraNI tadantAdbahuvrIherap samAsAnto bhavati tatyAdhAnye tasyAH pUraNyAH prAdhAnye samAsenAbhidhIyamAno hyarthaH pradhAnaM bhavati / kalyANI paJcamI rAtriryAsAM rAtrINAM tAH kalyANIpaJcamA rAtrayaH / atra rAtrayaH samAsArthaH / tAsu paJcampapi tvenAnupraviSTeti pradhAnam / evaM kalyANIdazamAH / kalyANIturyAH / kalyANIturIyAH / kalyANIdvitIyAH / kalyANItRtIyAH / pUraNIbhya iti kim / dvitIyA garyo kalyANI yAsAM bhAryANAM tA dvitIyAkalyANIkAH / khIla nirdezaH kim / kalyANapaJcamakA divasAH / kalyANadvitIyakAnyahAni / bahuvacanaM vyAptyartham / tena kalyANIpaJcamA rAtraya ityatra 'RnnityaditaH 1 (7-3-171) iti paro'pi kac na bhavati / tatmAdhAnya iti kim / kalyANapaJcamIkaH pakSaH / pakAro 'piyAdau' ( 3-2-53 ) iti paryudAsArthaH // 130 // `naJsuvyupatreJcaturaH // 7 / 3 / 131 // natra su vi upa tri ityetebhyaH paro yacatuHzabdastadantAdbahuvrIherap samAsAnto bhavati / avidyamAnAni adRzyAni // sakthya | sthUlAkSirikSuriti / samAsAntavidheranityatvAt 'akSNo'prANya' ityanenApi na bhavati // pramA-- aviriti tatra sakhyAvAcinA nAgnA sakhyeye'nyapadArthe iti vyAkhyAnAt 'avyayam' iti na samAsa / atra nUttarapada sakhyeyavAci // priyapapa iti / strIrakhe'pi vyApa iti hrasva / anyathA papa upAdAnAnupadAnayoravizeSa iti liDgAnuzAsane kAntA sakhyetyatrAnupapanna syAt // --najsu - anna sAmAnya bahuvIhiH / pratipadokagrahaNe tu kAmaM cAneka ca' iti cakAraM vidhIyamAne mahuvIhau catura ityAdayo na syu // saM0a00 // 42 // Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lassa COM Meroes vA catvAri yasya so'caturaH / sudRzyAni zobhanAni vA catvAri yasya sucaturaH / visadRzAni vigatAni vA catvAri yasya vicaturaH / catvAraH samIpe yeSAM saMkhyeyAnAM te upacaturAH / trayo vA catvAro vA tricaturAH / samAsAntavidheranisatvAdiha na bhavati / trayazcatvAro yasya sa tricatvA unmugdheH / upagatAzcatvAro yena sa upcvaaH|| 131 // antarbahiyAM lomnaH // 7 / 3 / 132 // antar vahis ityetAbhyAM paro yo loman zabdastadantAbahuvrIherap samAsAnto bhavati / antarlomAnyasya antarlomaH / bahirlomaH pAvAraH // 132 // bhAnnetuH // 7 / 3 / 133 // bhAnnakSatravAcinaH paro yo netRzabdastadantAdvIherapU samAsAnto bhavati / mRgo netA AsAM mRganetrA rAtrayaH / puSyanetrAH / bhAditi kim / devadattanetRkaH / netrazabdenaiva siddha netRzabdAlac mA bhUditi vacanam // 133 // naabhenaani||7|3|134|| nAbhyantAdatrIharap samAsAnto bhavati nAnni ayantena cet saMjJA gamyate / pdmnaabhH| uurnnnaabhH| hemanAbhaH / vjrnaabhH| hiraNyanAbhAnAmnIti kim / vikasitavArijanAbhiH / adhonA pahatavAniti avyayIbhAve'pi tiSThadvAdiSu tathApAThAt siddham // 134 // nabahoco mANavacaraNe // 7 / 3 / 135 // naJ bahu isetAbhyAM paro ya RzabdastadantAbahuvrIherap samAsAnto bhavati yathAsaMkhyaM mANave caraNe ca vAcye / na vidyante Rco'sya anuco mANavaH / bacazcaraNaH / mANavacaraNa iti kim / anRkaM sAma / vahaTTakaM sUktam / 'RkpUHpathyapo'n / (7-3-76 ) ityeva siddhe niyamArthaM vacanam // 135 // *nasudubhyaH saktisakthihalevA // 7 / 3 / 136 // naJ sudUra ityetebhyaH pare ye saktisakthihalizabdAstadantAdatrIharap samAsAnto bhavati vA / saJjanaM sakti / avidyamAnA saktirasya asaktaH / asaktiH / susaktaH / susaktiH / duHsktH| duHsktiH| askthH| asakthiH / susakthaH / susakthiH / duHsakthaH / durasakthiH / ahalaH / ahaliH / suhlH| suhliH| duIlaH / duIliH / nansudurghya iti kim / gaurasakthI strI / dIrghasakthi zakaTam / vaduhaliH puruSaH / halamaktazabdAbhyAM siddhe kajabhAvArtha vacanam / tena na vidyate halamasya ahalaka ityAdi na bhavati / saktizabdAnecchantyanye / vacanabhedo yathAsaMkhyanivRttyarthaH // 136 // prajAyA as // 7 / 3 / 137 // nanAdibhyaH paro yaH prajAzabdastadantAvdahuvrIheras samAsAnto bhavati / avidyamAnAH prajA asya aprajAH / apjsau| aprajasaH / evaM suprajasau / duSpajaso // 137 // mandAlpAcca medhaayaaH||7|3|138 // mandaalpa ityetAbhyAM najAdibhyazca paro yo medhAzabdastadantAdabIherasa 12 samAsAnto bhavati / mandA medhAsya mndmedhaaH|mndmedhsau / mndmedhsH| evamalapamedhAH amedhAH sumedhAH durmedhaaH||138|| jAterIyaH sAmAnyavati // 7 / 3 / 139 // M -nvyho-||-niymaarthmiti / ubhayathApi niyama ||-n-||-kbhaavaarthmiti / atrAhala iti sAdhya taya halAbdasyApi sidhyati iti siddhI satyAM yat halizabdo pAdAna tajjJApayati halAdapi kacna bhayati / hali prati tu vicArAzaGkApi na tena halpamtAdvaikalpika kabhavati ||-jaate-aaydi sAmAmpavatIda vidhAnaM katham bhajAtIya iti / dhanna hi erence Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / bhavataH / ve jAnunI lyAbhAvaH // 155 // bolA aspa saMjuH / saMjJaH / bhImazaH / 'nuTattyarthaH // 152 // zyAvArokAdA // 7 // 3 // 153 // zyAva aroka ityetAbhyAM paro yo dantazabdasvaspa bahuvrIhau prAdezaH samAsAntau sa bhavati nAni / sa0a040 // 44 // 1 saMjJAyAM viSaye / zyAcAH kapizA dantA asya zyAvadan / zyAvadantaH / arokA nirdIptayo nizchidrA vA dantA asya arokadan / arokadantaH / nAmnItyeva / zyAvadantaH / arokadantaH // 153 // vAgrAntazuddhazubhravRSavarAhAhimASikazikharAta // 7 / 3 / 154 // agrAntebhyaH zuddha zubhra/vRSa varAha Ahe mUSika zikhara ityetebhyazca paro yo dantazabdastasya vahuvrIhI datrAdezaH samAsAnto vA bhavati / kuDmalAgramiva dantA asya kuddmlaagdn| kuddmlaagrdntH|shikhraamaa dantA asya zikharAmadan / zikharAmadantaH / zuddhA dantA asya zuddhadan / zuddhadantaH / zubhradan / shubhrdntH| dRpasyeva dantA asya vRSadan / padantaH / evaM varAidan / parAhadantaH / ahidan / ahidantaH / mUSikadan / maSikadantaH / zikharadana | zikharadantaH / yogavibhAgAnnAnnIti nivRttam // 154 // saMpAjAnojujJI // 7 // 3 // 155 / saMbha ityetAbhyAM parasya jAnuzabdasya bahuvrIhau tujJa ityetAvAdezau samAsAntau bhvtH| saMgate jAnunI aspa saMjuH / saMjJaH / pragate prade paNate pakRSTe vA jAnunI asya prajuH prjnyH| saMpAditi kim / vijAnuH / vacanabhedAcathAsaMkhyAbhAvaH // 155 // vordhvAt // 7 / 3 / 156 // UrdhvazabdAtparo yo jAnubhandastasya bahuvrIho jujJa ityetAvAdezau samAsAntau vA bhavataH / Urve jAnunI asya UrcatuH / UrdhvajJaH / UrvajAnuH // 256 // suhRduhanmivAmitre // 7 / 3 / / 157 // muhata duhaditi sapurvasya duSpUrvasya ca hRdayazabdasya bahavIhI yathAsaMkhyaM mitre sakhyau amitre zatrau cAmidheye hadityayamAdezaH samAsAnto nipaatyte| 83 zAbhana hRdayaM yasya suhanmitram / duhRdamitraH / mitrAmitra iti kim / suhRdayo muniH| dahRdayo vyAdhaH // 157 // dhanuSo dhanvan // 7 / 3 / 158 // dhanu zabdasya bahutrIhI.dhanvan ityayamAdezaH samAsAnto bhavati / zA) dhanurasya zAIdhanvA / pinAkadhanvA ajakAvadhanvA / gANDIvadhanvA / kathaM gANDIvadhanuSaH khebhyo nizcacAra hutAzanaH iti / maMjJAtvavivakSAyAmuttareNa vikalpo bhaviSyati // 158 // vA nAmni // 7 / 3 / 159 // dhanuszabdasya bahuvrIhI dhanvannityayamAdezaH samAsAnto vA bhavati. nAmni saMjJAyAM viSaye / zatadhanvA / zatadhanuH / puSpadhanvA / puSpadhanuH // 159 // kharakhurAnnAsikAyA nas // 7 // 3 / 160 // khara khura ityetAbhyAM parasya nAsikAzabdasya bahuvrIhau nas ityayamAdezaH samAsAnto bhavati nAnni / kharA kharasyeva vA nAsikA asya kharaNAH / kharaNasau / khura iva nAsikAsya khuraNAH / khuraNaso | 'pUrvapadasthAnAmnyagaH' (2-3-65 ) iti Natvam / nAmnItyeva / kharanAsikaH / khuranAsikaH // 160 // asthUlAca nasaH // 7 / 3 / 161 // sthUlavAndavarjitAtpUrvapadAtkharakhurapAbdAbhyAM ca parasya nAsikAzabdasya bahubAhI nasa isayamAdezaH samAsAnto bhavati nAni / drarikha nAsikAsya draNasaH / vAdhIva nAsikAsya vArSINataH / taddhitaH svara / -(3-2-55 ) ityAdinA / punAvAbhAvaH / gArikha nAsikAsya gonasaH / kumbhInasaH / kharaNasaH / khuraNasaH / asthUlAditi kim / sthUlanAsikaH / nAmnIkheva / tuGgA nAsi -asthuu-||-vaadhiinns iti // vardhaspeya ragariti rajvaviyopaNena pAdhIzayaH paratA nIti pubhAvamAptiH / tadazirasthinAsA aspa // 1 // 44 // Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Massavada ao . kAsya tu nAsikaH / / kathaM gonAsaH / yathAsti nAsAzabdena bhaviSyati / cakAraH pUrvaNIsya bAdhAnivRtyarthaH // 161 / / upasargAt / / 7 / 3 / 163 // dhAtuyoge yaH mAdirupasargasaMjJo bhavati tasmAtpararaya nAsikAzabdasya bahuvrIhI nasa ityayamAdezaH samAsAnto bhavati / maMgatA pravRddhA vA nAsikA asya praNasaM mukham / / 'nasasya' (2-3-66) iti NaH / unnatA udgatA thA nAsikAsya unnasa mukham / asaMjJArtha vacanam // 162 // ve khukhagram // 7 / 3 / 163 // vizabdAdupasagAtparasya nAsikAzabdasya bahuvIhI khulana ityete AdezAH samAsAntA bhavanti / vigatAM nAsikAsya vikhuH vinaH / vinaH / upasargAdityeva / ve pakSiNa iva nAsikAspa vinAsikaH // 163 // jAyAyA jaaniH||7|3|164 // jAyAzabdasya bahuvrIhau jAnirityayamAdezaH samAsAnto bhavati / yuvatirjAyA asya yuvajAniH / priyajAniH / zobhanajAniH / vadhUjAniH / ananyajAniH // 164 // vyudaH kAkudasya luk // 7 / 3 / 165 // vi ud ityetAbhyAM parasya kAkuzabdaspa bahubrIhI luk samAsAnto bhavati / vigataM kAkudaM tAtvasya vikAkut / utkAkut / / 165 // pUrNAdA // 7 / 3 / 166 / / pUrNazabdAtparasya kAkudazabdasya bahuvrIhau luk samAsAnto vA bhavati / pUrNa kAkudamasya pUrNakAkut / puurnnkaakudH| pUrNAditi kim / raktakAkudaH // 166 // kakudasyAvasthAyAm // 7 / 3 / 167 // avasthA vayaH / kakudazabdasya bahuvrIhAvavasthAyA gamyamAnAyo luk samAsAnto bhavapti / na saMjAtaM kakudamasya asaMjAtakakudrAlaH / pUrNakakud yuvA / sthUlakakudalavAn / yaSTikakud / nAtisthUlo nAtikRzaH / sannakakud kRzaH / pannakakudruddhaH / avasthAyAmiti kim / zvetakakudaH / kakucchabdenaiva siddhe kakudazabdasyAsmintripaye prayoganivRttyarthaM vacanam / / 167 // trikakudgirau // 7 3 // 168 / / girI parvate'bhidheye kakudazabdasya trizabdAtparasya bahuIhau kakudAdezaH samAsAnto nipAtyate / trINi kakudAni kakudAkArANi zikharAdhyasya trikakutparvataH / girAviti siddhe nipAtanaM girivizeSapratipattyartham / tenAnyasmin trikakuda ityeva bhavati // 168 // striyAmRdhason // 7 // 3 // 169 // khiyAM vartamAnasya adhaMszabdasya baDhuMcIhI nakArAdezaH samAsAnto bhavati / kuNDamivodho'syAH kuNDonI / ghaTodhI / pIvaramUgho'syAH pIvarodhI / mahotrI gauH| striyAmiti kim / mahoghAH parjanyaH / bahuvIherityeva / UdhaH prAptA prAptodhA gauH // 169 / / inaH kac // 7 // 3 / 170 // innantAdahuvrIheH striyAM vartamAnAtkac pratyayaH samAsAnto bhavati / vahavo daNDino'syAM bhudnnddikaa| bahucchatrikA senA / bahurAsabharAvikA shaalaa| 'aninasmanagrahaNAnyarthavatAnarthakena ca tadantavidhi prayojayanti / bahasvAmikA bahavAgmikA purii| striyAmityeva / bahudanDI badahuNDiko rAjA / cakAro 'na kaci' (2-4-104) iti vizeSaNArthaH // 170 // RnnityditH||73||171|| trakArAntAnityaM didAdezo yasmAttadantAca bahuvrIhe: kacsamAsAnto bhavati / Rta. bahukakaH / bhuhrtkH| nityadita, bhukmaariikH|bhubrhmvndhko grAmaHo nityagrahaNaM kim / pRthuzrIH pRthuzrIkolambabhruH sambabhrakaH / pUrvatra striyAM vidhiriti yogvibhaagH| kecinnisaditAM unyUDantAnAmeva kacamicchanti / tanmate vahatantrI bahutavIka iti 'zepAdvA' (7-3-275 ) iti vikalpaH // 17 // Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemazA0 / dadhyurasarpirmabUpAnacchAleH // 7 / 3 / 172 // dadhi uram sarpis madhu upAnaha zAli ityetadantAbahuvIhekac samAsAnto bhavati / miyadadhikaH / miyo- 1 00 // 45 // rakaH / bhiyasarpiSkaH / niyamadhukaH / miyopAnataH / priyazAlikaH // 172 // -pumanahunaupayolakSmyA ekatve // 7 / 3 / 173 // ekatvavipaye pums 13 anahu nau payas lakSmI zabdAstadantAdahubIheH kac samAsAnto bhavati / piyaH pumAnasya priyapuMskaH / priyAnaDutkaH / priyanaukaH / miyapayaskaH / piyalakSmIkaH / ekala iti kim / dvipumAn dvipuskA badanavAn / bahanaDutkaH / bahunauH / bhunaukH| bhupyaaH| bhupyskH| bahulakSmIH / bahUlakSmIkaH / zepAdA' (7-3-175) jhate vikalpaH / kecilakSmIzabdAt dvitvavahutvayorapi nityaM kacamicchanti / apare tulyayoge'pi / salakSmIko vinAzitaH // 173 // namo'rthAt // 7 // 3 / 274 // najaH paro yo'rthazabdastadantAdabAheH kac samAsAnto bhavati / na vidyate'ryo yasyAnarthakaM vcH| naja iti kim / apArtham / apArthakam // 17 // / zeSAdA // 7 // 3 // 172 / yasmAdahubIheH samAsAntaH pratyaya Adezo vA na vihitastasmAcchepAta kac mayayaH samAsAnto vA bhavati / vaDhyaH khaTvA asmin bahusavakaH / bahukhadaH / vahumAlakaH / bahumAlaH / bahugINakaH / bahuvINaH / zepAditi kim / vipapayaH / piyadhuraH / vyAghrapAd / siMhapAd / asati zepagrahaNe / pakSe paratvAt kac syAt // 175 // na nAmni // 7 / 3 / 176 // nAni saMjJAyAM vipaye kac samAsAnto na bhavati / bahudevadattaH / vishvdevdttH| vahuviSNumitraH / vizvaviSNumitraH / evaMnAmAno grAmAH // vizvadevaH / vizvayazAH / evanAmAnau puruSau / padmazrIH / evanAmA strI / zvetAzvatariH strI puruSo vA // 176 // IyasoH // 7 / 3 / 177 / / IyasvantAtsamAsAtkac samAsAnto na bhavati / bahuzreyAn / bahupreyAn / liGgaviziSTasyApi grahaNAt bahuzreyasI / bahumeyasI // 177 // sahAtulyayoge // 7 / 3 / 178 / tulyayoge yaH sahazabdaH sAmarthyAttadAdevahuvrIhe. kac samAsAnto na bhavati / tulyayogo vartipadArthasya putrAdevatyarthana pitrAdinA saha kriyAguNa nAtidravyaiH sAdhAraNaH saMvandhaH / saputra AgataH / saputraH sthUlaH / saputro brAhmaNaH / saputro gomAn / sahAditi kim / zvetAzvako devadatta AgataH / tulpayoga iti kim / saha vidyamAnAni lomAnyasya salomakaH / sapakSakaH / sakarmakaH // 178 // bhrAtuH stutau // 7 / 3 / 179 // bhrAtrantAnsamAsAskac samAsAnto na bhavati stutI bhrAtuH samAsArthasya vA prazaMsAyAM gamyamAnAyAm / zobhano bhrAtAsya subhrAtA / klyaannbhraataa| priybhraataa| bahubhrAtA / bhrAturiti kim / sumAtRkaH / stutAviti kim / murkhabhrAtRkaH // 179 // nADItantrIbhyAM svAGge // 7 / 3 / 180 // svAne yo nADItatrIzabdo tadantAtsamAsAtkac samAsAntona bhavati / baDhyo nADa yo yasmin bahunADiH kAyaH / bahutatrIgrIvA / tatrIdhamaniH / yAdyantAbhAvAdrasvona bhavati / svAGga iti kim |vhnaaddiikaastmbH| bahutavIkA vINA / anye vAhuna pAribhASikaM svAGgAmiha gRhyate kiMtu svmaatmiiymnggsvaanggm| AtmA ceha anyapadArthaH tasyAGgamavayavastasminniti / teSAM -puma--|--tulyayogepIti / svamate tu ' sahAtujyayoge ' iti niSedhArakajJa bhvti||- shaa--||--vrtipdaarthsyeti / vartante / pUrvapadottarapadAnyasmin / viditRttervAiH , parbhi, samAsayapa padAni paamrthH|--naaddii-||--- AtmA caheti / manu svamAtmIyamA svAmityukta tatazca ko'sAvAyameSyAi-anyeti // Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bahunA DiH stamvaH vahutIvaNA / pratyudAharaNaM tu bahunADIkaH kutrindaH bahutantrI ko naTaH // 180 // niSpravANiH // 73 // 182 // niSpravANiriti kajabhAvo nipAtyate / proyate'syAmiti pravANI tantuvAyazalAkA sA nirgatAsmAditi niSpravANiH kambalaH / niSpravANiH paTaH / tatrAdaciroddhRta ityarthaH / 'govAnte istra: ' - ( 2 - 4 - 95 ) ityAdinA hrasvaH / Uyate asyAmiti cAniH prabhRtA vAniH macANiH / sA nirgatA tantubhyo'syeti niSpravANiH sadaza ityeke / nirgataH pravANyA niSyavANiriti tatpuruSeNa siddhaM bahuvrIhau kac mA bhUditi vacanam // 181 // subhvAdibhyaH // 7 / 3 / 182 // subhru ityevamAdibhyaH kac samAsAnto na bhavati / bhrUH / lekhAbhrUH / zalAkAbhrUH | komaloH / saMhitorUH / varorUH / pIvarorUH / jAtivacanatvAduGantA ete / evaM hi Amantraye sau isvo bhavati / he subhru | he varoru | bahuvacanamAkRtigaNArtham / tena karabhorUH saMhitorUH ityAdayo'pi bhavanti // 182 // ityAcArya zrI hemacandraviracitAyAM siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsanavRhadvRttau saptamasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // 7 // 3 // ayamavanipatIndo mAlavendrAvarodhastanakalazapavitrAM patravallIM lunAtu // kathamakhilamahIbhRnmaulimANikyabhede ghaTayati parimAnaM bhagnadhArastavAsiH // 1 // 1-suvA // sunariti zobhana zru bhramaNa yasyA bhanna U ' zepAdvA' iti kaci prApte pratiSedha' / na ca jaDapyAnIte nityadiddvAreNa kapprasaGgaH tatrottarapadasthasyaiva nityaditvagrahaNAt / nanu ' uto'prANinazca' ityatra ud ityeva vidhIyatA ki dIrghanirdizena / satyam / UD akArAnta eva bhavati na tadviSaye pratyayAntaram / evaM tarhi dIrghanirdezAdeva kac na bhaviSyati kiM niSedhakaraNena / satyam / zobhane dhruvau yathA sA subhUriti zeSAdvA' iti pakSe'pi kaca na bhavati iti pratipedhakaraNa sArthakam / subhu isyevamAdibhya iti tu vivaraNa vizeSaNyAkhyAnAnapekSayA kRtam // ityAcArya0 saptamasvAdhyAyasya tRtIya pAdaH // AMAV Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIra // caturthaH paadH|| sa0a0ca // 16 // -vRddhiH svarevAdeNiti taddhite // 7 // 4 // triti Niti ca taddhite pratyaye pare pUrvo yaH prakRtibhAgastasya svareSu svarANAM madhye ya AdiH svarastasya vRdirAdezo bhavati / niti, dAtiH / plaakssiH| kaanniH| naicAkaviH / cauliH / Niti, kApaTavaH / bhArgavaH / shaivH| aupagavaH / zrIdevatA asya zrAya: sthAlIpAkaH / evaM hAyaH / svareviti vyaJjanApekSAvyudAsArtham / tena vyaJjanAderapi bhavati / NitIti kim / zaGkavyaM dAru / taddhita iti kim / cikiirsskH||1|| kekayamitrayupralayasya yAderiyaca // 7 / 4 / 2 // kekayamitrayumalaya ityeteSAM Niti taddhite pare svareSvAdeH svarasya vRddhiryAdezca zabdarUpasya iyAdezo bhavati / kekayasyApatya kaikeyaH / rASTrakSatriyAt -(6-1-114 ) isAdinA / mitrayorbhAvaH maitrayikayA zlAghate / 'gotracaraNa-(7-1-75) ityAdinAkaJ / malayAdAgataM pAleya himam / 'tata Agate / (6-3-148) ityaNa / NitItyeva / kekayatnam // 2 // devikArzizapAdIrghasatrazreyasastatprAptAvAH // 7 // 4 // 3 // devikAziMzapAdIrghasavazreyas ityetepAM svareSvAdeH svarasya Niti taddhite nimitte tatmAptau vRdiprasajhe AkAra Adezo bhavati / devikAyAM bhavaM dAdhikamudakam / devikAkUle bhavA dAvikAkUlAH shaalyH| pUrvadevikA nAma prAcyagrAmastatra bhavaH pUrvadAvikaH / atra 'prAggrAmANAm ' (7-4-17) ityuttarapadadimAptiH / zizapAyA vikAraH zAMzapaH stambhaH / zizapAsyale bhavAH zAzapAsthalAH zAlayaH / pUrvazizapA nAma prAcyagrAmastatra bhavaH pUrvazAMzapaH / dIrghasatre bhavaM dAsatram / zreyo'dhikRtya kRtaM zrAyasaM dvAdazAGgam / tatmAptAviti kimartham / sudevikAyAM bhavaH saudevika itpatra niSedhArtham pUrvottarapadAnAmApe yathA syAdityevamarthaM ca / anyathA hi kevalAnAmeva syAt // 3 // vahInarasyait // 7 // 4 // 4 // vahInarazabdasya Niti taddhite pare kharevAdeH svarasya aikAra Adezo bhvvi| caddInarasyApatyaM vhiinriH| vahInarasyedaM vaihiinrm| vihInarasya vRddhyA sidhyati, vahInarasya vAhInarimAbhUditi vacanam // 4 // pvaH padAntAtpAgadaut // 7 |4|5||nniti taddhite iva!varNapostatmAptau vRddhiprasaGge tayoreva sthAne yA yakAravakArI padAntau tAbhyAM prAk yathAsaMkhyam aita aura ityetAvAgamau bhavataH / yakArAtmAgaikArasa vakArAtmAgaukAra ityarthaH / vyAkaraNaM vetyadhIte yA vaiyaakrnnH| nayAyikaH / naiyaasikH| vyasane bhavaM vaiyasanam / svAgamaM vettyadhIte vA sauvAgavikaH / svazvasyApatyaM sauvadhiH / khazvasyAyaM sauvazvaH / pUrvavyalindo nAma mAggrAmaH tatra bhavaH pUrvatraiyalindaH / "paratvAnnityatvAca vRddhaH mAgeva sarvatra .. bhaI ||-vRddhi svre-||-devi-1-kevlaanaameveti / grahaNavataitti nyAyAt // va p-|| nanu vaiyAkaraNa sovAdhAretyAdiSu vyAkaraNAdizabdasAdhanakAla eva yatvavatyabhAvAdivarNIva rNayoH katha vRvimApte / satyam // ' Ato nendravaruNasya ' ityA jJApayiSyante pUrNaparapadakArya ko tata sAdhekAyomAle vRddhile pUrvapatrakAyeM kRte yatvamiti vRddhiprApti / tavyAptI va satyAmetatsUtrasAmarUpAMva pRddhi rAdhiyA yAve bhavataH / tata aihoto ||-prtyaashitytvaacaave / 'gAda svara-' iti sUgApekSayA hetudvayamApe dRzyam 'kha' padAntAt-' ityasya paratvAt tathA More // 46 // Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anenadautI / va iti kim / sauparNeyaH / padAntAditi kim / yata ime pAtAzchAtrAH / yata itINaH zatrantasya rUpam / tatprAptAvityeva / dAdhyazviH maadhvshviH| adutoranAditvAvRddhiprAptiAsti / dvAbhyAmazItibhyAM nivRtto dvAbhyAmazItibhyAmadhISTo bhRto vA dve azItI bhUto bhAvI vA dvayAzItikaH vyAzItikaH / atrApi 'mAnasaMvatsarasyAzANakulijasyAnAnni' (7-4-19) ityuttarapadavRddhau yakArasthAnina ikArasya vRddhimasaGgo nAstIti / mAptiyAkRte yatvavatve iti veditavyam / kRte hIvarNovarNayorabhAvAnnAsti praapti| vRddhayapavAdathaidaudAgamaH / tena taddhitasya svaravRddhihetutvAbhAvAt puMvadbhAvamatipeyo na bhavati / vaiyAkaraNabhAryaH / zaurvazvabhAryaH // 5 // dvaaraadeH||7||4||6||dvaar isevamAdInAM yau yakAravakArI tayoH samIpasya svareSvAdeH sarasya tatprAptau vRddhiprasaGge tAbhyAmeva prAk ait aut ityetAvAgamau bhavataH Niti taddhite pre| dvAre niyuktaH dauvArikaH / svaramadhikRtya kRto granthaH sauvaraH / svarbhavaH sauvaH / 'prAyo'vyayasya'-(7-4-65) ityantyasvarAdilopaH / svastItyAha sauvastikaH / avyutpanno'yam / supUrvasya tu pUrveNaiva siddham / svAdumRdo'patyaM sauvAdumRdaH / vyalkase bhavo vaiyalkasaH / vipUrvasya tu pUrveNaiva siddham / yo bhavaH shauvstikH| zvasastAdi:-6-3-83) iti tikaNa / zuna idaM zauvanaM mAMsam / sphyakRtasyApatyaM sphaiykRtH| RSyaNa / svasyedaM sauvam / svAdhyAyena yakAravakArAbhyAmapretanasvarasya ' vRddhiH svare-' ityanena ghRdirbhavatu mA vA tathApi ' khaH padAntAt-' iti aidaudAgamena bhAvyameva prathama tu aidaudAgamAt vRddhyA na bhAvyaM tadAdhakAravAdadAdAgamasyeti kRtAkRtaprasaGgitvena nityatvamapyasti pUrvatraiyalinda ityAdau tu yatve kRte bhAlindazabdasavandhimo'sya ' prAgprAmANAm ' iti vRddho cikIrpitAyAM nityatyAdityeka eva hetuSTavyaH ||-anenaidautaaviti| etaca 'bhAno nendravaruNasya ' ityatra yatpUrva sadhikArya na bhavatIti jJApita tasyAnAzrayaNena jJApakajJApitalvAt tasya jJApakasya samAzrayaNe vA pUrva yatvavasvAbhAve aidautaH prAplerabhAvAt pUrvamivarNovarNayovRMdI tata bhAyAvAdeze ca sva prAgadauti Ata aivautve tAnyeva rUpANyataH pUrva vRddhireva na yatvavatve ityAgraho na kArya iti ||-yaataa iti / namvatra vRdiprApyabhAvAt gADgavikalatA prAmoti / satyam / pata ime iti vAkyakAre yadyapi kRtayatvasyeNo rUpa tathApi i at Das aN ityeva draSTavya yato'ntaragAnapi vidhIn bahiraGgApi lupa bAdhata iti nyAyenAntarasyApi |vinnorviti- vidhIyamAnasya yatvasya ' aikAya ' iti vidhIpamAnayA Daspratyayaspa lupA bAdhitasyAt / tato uso lupi NitpratyayamAzritya vRddhiprAptiH / tato'ntara jhavAdi bAdhiSvA yabamajaniSTa / etacca vaiyAkaraNa ityAdiSvapi zeya-tathAhi vi AkaraNa am aN iti sthito antarasAmapi yaskha bAdhitvA tenaiva nyAyena prathamamamo lupa tato vRddhiprAptAva ntaragatvAt yavamiti ||-yaashiitiik ityAdi / epu - nivRtte ' ityAdibhirikaN / anAzItizabdo divasArthamAsamAsAde phAlasya saMkhyA brUte iti kAle vartamAnasvAdazItizabdAt 'kAlAraparijarapa-'iti kAlAdhikAravihitastena 'hastAya ' iti tRtIyAntAdhikAre 'nirvRte ' ityAdisUtrarnirvRttAdyayaM ikaN ||-praaptishvaakRte iti / vaiyAkaraNa ityAdipu voH sthAninorivoMvarNayorvRddhiprasaGga isvayaH ||-dvaaraa-||-sauv iti / atra bhave aN / atha svarzabdasyAvyayatvAt 'sAyaciram '-ityanena kathaM na tana // satyam / 'varSAkAlebhyaH' ityata kAlAdhikArAt // -vaiyalkasa iti / atra yakArasvarasya vRddhiprAptiriti yAtmAgekAraH na tu vAt prAgIkAraH / cakArasamIpe svarasyaivAbhAvena tRddhiprAptinAstIsi |-vipuurvsyeti / 14 vigato'rka vparka syati / zrAto Da '-iti i. mAphiyAdisvAdasya chaH // zauyanamiti / sakoca evArayasvarAdilopavidhAnAdunna sAMse vAcye na bhavati Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 GANA jayati saugAdhyAyikaH / tena jita'-(6-4-2) ityAdine / svagrAme bhavaH sauvagrAmikaH / adhyAtmAditvAdikaN / 'bhAderiti / (7-4-10) iti sa0a06 pratipedhAt dvArAdipUrvANAmapi bhavati / dvArapAlasyApatyaM dauvArapAliH / ata in'-(6-1-31) / dvArapAlyA apatyaM dauvArapAlikaH / revatyAditvAdikaN / kharAdhyAye bhanaH sauvarAdhyAyaH / sargamanagAha sauvarganikaH / prabhUtAditvAdikaN / vAdaMSTrAyAM bhavaH zauvAdaMSTro maNiH / zauvabhatraH / yoH samIpasya vRddhiprAptAtiti vijJAnAta vaiyalkasa itpatra vakArAtmAgaukAze na bhavati / pAThenaiva sidde svAdhyAyasvagrAmapAgata svApateyaM svAjanyamityAdau na bhavati / dvAra svara sara svasti sAdumad vyalkasa vas dhana spayakRta va khAdhyAya svagrAma / iti dvaaraadiH|| 6 // nyagrodhasya kevalasya // 7 / 4 / 7 // nyagrodhazabdasya kevalasya yo yakArastasya sthAnI avyutpattipakSe tu samIpo yaH parevAdiH kharastasya tatmAptau vRdiprAptI tasmAdeva yakArAt pAka aikAra Agamo bhavati Niti taddhite pare / nyagrodhasya vikAro naiyagrodho daNDaH / nayagrodhaH kapAyaH / kevalasyeti kim / nyagrodhamUle bhavA nyAgrodhamUlAH zAlayaH / nyagrodhAH santyasmin RzyAditvAcAtura-11 thikaH kH| nyagrodhakam / tatra bhayo nyAyodhakaH / idamapi dvArAdInAM tadAdividheApakam / anyagrohatIti npagrodha iti vyutpattipakSe niyamAtham / kevalasyaiveti / avyutpatipakSe tu vidhyarthaM vacanam // 7 // nyahorvA // 7 // 48 // nyadazabdasya taddhite Niti pare yakArAtyAgaikAro vA bhavati / nyaboridaM naiyaGkavam / nyAjavam // 8 // na asyAdeH // 7 // 4 // 9 // japrasayAntasya svadeza Niti taddhite pare yaH prAgaikAraukArau na bhvtH|p, vyaavkroshii| vyaavlekhii| vyaavciiN| vyAvahAsI / nyaatyukssii| 'vyatihAre'nIhAdibhyo jaH-(5-3-116) iti jH| tato nityaM jino'N -(7-3-58) ityaN / svaGgAdi, svaGgasyApatya svaanggiH| nyaanggiH| vyADiH svAgatamityAha svAgatikaH / svadhvareNa carati svAdhvarikaH / vyavahAreNa carati vyaavhaarikH| vyAyAmaH prayojanamasyAH vyAyAbhikI vidyaa|| svaGga vyaGga vyaDa svAgata svadhvara vyavahAra vyAyAma / iti svagAdiH // 9 // zvAderiti // 7 / 410 // zvanyAbda Adiravayavo yasya tasya vAde mna iti ikArAdau Niti taddhite pratyaye pare vaH prAgaukAro na bhavati / zvabharasyApatyaM shvaabhtiH| shvaashiirssiH| zvAdaMSTiH / zvagaNena carati shvaagnnikH| zvAyUthikaH / AdigrahaNaM kim / zyabhicarati zauvikaH / itIti kim / vahAnasyedaM zauvahAnam / zauvabhatram vAdaMSTAyAH vikAraH dhauvAdaMSTo maNiH // 10 // -yaaderitiiti| manazabdopi dvArAdistagatadAde kAryapratipedhAra samAptirpizAyarA praNartha ||-shiivaadprti / ata yadyapi -vAdaSTrAyAM bhaya iti vAkye zvanazabdasyAvaM dRzyate tathApi 'zuna" ityasminnAtvavidhAyake sUge bahulAdhikArAdaNi pratyaya eva satyAtya bhavati / anyathA prathamamAraye kRte 'dorIyA' itIga syAt ||-shauvbhraa iti // va atrA yasA yAhulakAt 'zunaH' iti na dIrgha ||-nygrodhsy-|| -bdmpiiti| na kevala 'vAdeH' iti niSedha, kiA phevalagaeNamapItyarthaH / nanyetatsU rAmapi kimartha kRtamityAe-nyagrohatItyAdi / bhayamartha. yadA vyutpattipakSa AdhIyate tadA nyakkSAbdasAdhanakAle yA nipAmdAta prathamA rAdapekSayA nisavandhina ekArasya padAntatvAt tatsthAgaprAdurbhAvAt yasyApi padAntave ' yaH padAntAt -' ityanenaivaidAgame siddha satIda sUrya niyamArtham / bhavyutpattipakSe va gasyApadAmpatyAra 'yaH padAntAt ' iti na sibhAtIti vimamidam ||-yddko-|| mAyasIti naroru / myAra- prati kaH / vyutpattipakSe pUryeNa prAple. vibhASA abhyutpatti Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ijaH // 71 4 // 11 // vAderi matyayAntasya giti taddhite pare baMkArAtmAgokAro na bhavati / zvAbhaserida vAbhatram / vAkaNeH bhAkarNam / ikArAdau nimitta uccamAnaH pUrvaNa pratipedha ibantarUpa pratyayAntare na bhAgotIti vacanam // 11 // padasthAniti yA // 7 / 4 / 12 / / padazabdAntasya vAdeH zabdasya ikArAdivajite giti taddhite pare vakArAtmAgokAro vA bhavati / zuna iva padamaspa zvApadam / tasya vikAraH zvApadaM, zauvApadam / AnatIti kim / zvApadena carati shvaapdikH|| zvanazabdasya dvArAdiSu pAThAt tatra tadAdivijJApitatvAnityamaukArAgame mAza vikalpaH // 12 // moThagadAjjAte // 7 // 4 // 13 // vRddhirityanuvartate / poSTazadAda bhadrazabdAca parasya padazabdasyocarapadasya svareSvAdeH svarasya sthAne jAte'rthe vihite Niti taddhite pare vRddhirbhavati / proSTapadosu jAtaH prosstthpaadH| bhadrapAdo mANavakaH / jAta iti kim / goSThapadAmu bhavaH prauSThapado meghaH / Urdhvamauhartika iti 'saptamI coymauhrtike| (5-4-30) iti nipAtanAta, gurulAghavamiti gurologharSa guruzca gurutvaM lAdhavaM ceti vA, saMhatapArArthamiti saMhate pArAyamiti siddhamato nArtha uttarapadaddhividhAnena // 13 // aMzAdataH // 7 // 4 // 14 // aMtravAcinaH zabdAtparasya anuvAcina uttarapadasya svareSvAdeH svarasya sthAne Niti taddhite pare vRddhirbhavati / pUrvAsa vAsu bhavaH pUrvavArSikaH / aprvaarssikH| 'varSAkAlebhyaH' (6-3-79) itIkaN / puurvshaardH| aprshaardH| puurvnaidaaghH| aprnaidaaghH| puurvhaimnH| aparahaimanaH / tvaNa / aMzAditi kin / pUrvAsu RSantarai parahitAsu varSAsu bhavaH paurvavarSikaH / suvarSAsu bhavaH sauvarSikaH / Rtoriti kim / pUrvapippalyA idaM paurvapippalam / AIpippalam // 14 // -susarvArdhAtASTrasva // 714 / 15 // su sarva ardha ityetezyaH parasya rASTravAcina uttarapadasya Niti taddhite pare svareSvAdeH svarasya vRddhirbhavati / supazcAleSu bhavaH supAzvAlakaH / srvpaanycaalkH| ardhapAJcAlakaH / sumAgadhakaH / srvmaagdhkH| ardhamAgadhakaH / bahuviSayebhyaH (6-3-44) ityakam / rASTrasyeti kim / sugandhAH paNyamasya saugandhikaH / ardhapippalyA bhavaH AIpippalaH // 15 // amadrasya dishH||7|4|16 // digvAcinaH parasya rASTravAcino madrazabdavarjitasya Niti taddhite pare svareSvAdeH svarasya vRddhirbhavati / pUrvapAJcAlakaH / aparapAJcAlakaH / dakSiNapAzcAlakaH / uttarapAJcAlakaH / amadrasyeti kim / paurvamadraH / diza iti kim / pUrva paJcAlAnAM puurvpnycaalaaH| aNshismaasH| teSu bhavaH paurvpnycaalkH| aveyavahatterapi pUrvazabdasya dizi dRSTatvena dikzabdatvAttadantavidhI pakSe tvaprApte ||-in-1-vaakrnneriti / vAkye pUrveNa auniSedha ||-pd-|| zvApadarAbdo bAhulakAtgunapusake ||-prosstt-|| prakRtiharItakyAdiriti vacanAt kAle'pi proSThapadAdaya sriiliigaa.||-aNshaa-||-puurvaasu varSAsviti / arthaphayanamida yAvatA 'pUrvAparaprathama-' ityanena karmadhAraye pUrvavarpAsu bhayaH pUrva bhAgAntara varSANA vA iti kAryam / anyathAzavAcakatvena pUrvasyAdigvAcitvAbhAvAt / digadhikam-' iti na syAt / ena pUrvazArada ityAdAyapi yathA pUrva bhAgAntara zarada pUrva bhAgAntara nidAghasya tatra bhava ||-Rtvntrrvyvhitaasviti / atra hi pUrvazabdo na vANAmekadeza mUte kitu vyavahitatvamiti na pUrvazabdo'zavacanaH ||-sus-||-supaanycaalk iti / parasAdau paJcAlazabdo brAhmaNavAcyeva gRhyata iti kecit / tanmatena nAnAn kitvakaneva ||-bhuvissyebhy iti / 'susAIdikazabdabhyo janapadaspa' iti hApakAttadantasyApi bhavati ||-am-||-puurv paJcAlAnAmiti / atra pUrvazabdasya bhAgAntasyAcitvena digzabda svAbhAvAt 'susadhidikzabdebhyo janapadasya ' iti nyAyena dikazabdAparato janapadasya tadantavidhividhIyamAno na prAmotIti katha 'bahuviSayebhya ' ityakaj ityAha-avayavavRttera Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 48 sati vAviSayebhyaH 6-3-44 ) ityakan / eka tvasya dizAbdatvaM necchanti / tanmate tadantavidhyabhAve'Neva / paurvapaJcAlaH // 16 // prAggrAmANAm / sa0a00 // 7 / 4 / 17 // mAgdezagrAmavAcinAM yo'vayavo digyAcI tataH parasyAvayavasya dizaH parepAMca prAgrAmavAcinAM Niti taddhite pare svareNyAdeH svarasya vRddhirbhvti| pUrvakRSNamRttikA nAma prAkSu grAmaH tatra bhavaH pUrvakArNamRttikaH |evmprkaarnnmRttikH| pUrvepukAmazamI nAma prAggrAmastatra bhvHpuurvessukaamshm|evmpraissukaamshmnaavhutcnaad grAmagrahaNena nagaramapi gRhyate / pUrvasminkanyakubje bhanaH pUrvakAnyakujaH / aparakAnyakubjA evaM pUrvapATaliputrakaH / aparapATaliputrakAprAggrahaNaM kim / devadataM nAma vAhIkagrAmaH pUrvasmindevadatce bhavaH paurvadevadattaH / AparadevadattaH // 17 // saMkhyAdhikAbhyAM varSasthAbhAvini // 7 / 4 / 18 // saMkhyAvAcino'dhikazabdAca parasya varSazabdasya Niti taddhite pare svareSvAdeH svarasya vRddhirbhavati abhAvini na cetsa taddhito bhAvItyasminnarthe vihito bhavati / dvAbhyAM varSAbhyAM nivRttaH dvAbhyAM varSAbhyA bhRto'dhISTo vA dve varSe bhUto vA dvivaapikH| trivaarssikH| adhikavApikaH / abhAvinIti kim / dve varSe bhAvi dvaivarSikaM traivarSikam dhAnyam / dvAbhyAM varSAbhyAM bhRto'dhISTo vA karma kariSyati vinApiko manuSya iti| adhISTabhRtayoH pratyayo nabhAvinIti pratiSedho na bhavati / gamyate yatra bhaviSyattA na tu prtyyaarth||18|| "mAnasaMvatsarasthAzANakulijasyAnAni // 7 // 4 // 19 // mIyate paricchidyate yena tanmAnam parimANAdi / saMkhyAyA adhikazabdAca parasya zANakalijazabdavarjitasya mAnavAcinaH saMvatsarazabdasya ca Niti taddhite pare svareNyAde svarasya vRddhirbhavati anAmni asaMjJAyAM viSaye / saMkhyAdhikAbhyAM mAnasaMvatsarasya vacanabhedAnna yathAsaMkhyam / dvau kuDavau prayojanamasya dvikauDavikaH / trikauDavikaH / adhikakauDavikaH / dvAbhyAM suvarNAbhyAM krItaM dvisauvarNikaM visauvarNikama / adhikasauvarNikam / dvAbhyAM paSTibhyAM nitto dvAbhyAM paSTibhyAM bhRto'dhISTo vA dve paSTI bhUto bhAvI vA dviSASTikaH / tripASTikaH / adhikaSASTikaH / dvisAptatikaH / adhikasAptatikaH / dvipaSTayAdizabdAH saMkhyeye kAle vartanta iti kAlAdhikAravihitaM pratyayamutpAdayanti / dvAbhyAM navatibhyAM krItamiti 'mUlyaiH krIte / (6-4pItyAdi / tapa hi dikzabdezya ityukta na tu digpAcina ini ||-praagyaa-|| ana sUtrArthadvaya tatrAvayavasyetyanta prathama' sUtrArtha / diza parepAmityAdistu dvitIya / tatra prathamasvArthApekSayAparamepukAmazama ityantAni yataH pUrvakRSNamRttikAdIni akhaNDAni prAgagAmanAmAni / eSu sarveSu bhave'N / dvitIyasUmArthApekSayA pUrvakAnyakubja ityAdIni / eSu sarveSu bhane'Na / pUrvapATaliputraka itpanna 'sajJA durgA ' iti vA dusajJAyA ' ropAntyAdakam ' dusajJAyA abhAve tvaNantAsvArtha ke ||-skhyaa ||-nnu dvivArSika ityAdo ' nirvRtte ' ityAdibhirikaNa na prApnoti / tatra 'kAlAparijayya-' ityataH kAlAditi adhikArAt / atra tu varpazabda eva kAlavAcI na tu dvivatyAdiriti / satyam / 'sarayAdezvAIdaluca' ' ityanena sakhyAderapi kAlavAcino bhavatIti / tasi adhikavArSika itpatra katha na syadhikazabda saMkhyAvAcIti / satyam / abhAyinItivyAvRttisAmarthyAt / abhAvinItivyAvRtta carSika ityAdipu caritArthatvamiti cet / tarhi abhAvinItivyAvRtteyaM yA pavRtterikA bhaviSyatIti ||-maan-||-dvisauvrnnikmityaadi / anna tu 'suvarNakArSApaNAt ' ityanenekaNo vA lupbhavati ||-dvipttyaadishbdaa iti / dve paSTI saptatI vA divasAnA mAsAnAmadhamAsAnA veti vivakSayA kAlavRttitvam ||-kaalaadhikaarvihitmiti / 'kAlAparijayaya-'ityasmin kAlAdhikAre vihita 'nirdhene ' ityAdibhi. pratyayamikaNarUpam / 111 // 8 // wwe. MC Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MAGeeeeeeared 150) itIkaNa / tasya 'anAmnyatiH plup (6-4-141 ) iti lupi vinavati dravyam tena dvau ca navatizca dvinavatistayA vA krItaM dvinAvatikam / evaM trinAvAtakam / saMvatsara, dvAbhyAM saMvatsarAbhyAM bhRto'dhISTo vA dvau saMvatsarau bhUto bhAvI vA dvisAMvatsarikaH / trisAMvatsarikaH / saMvatsaragrahaNAtakAlaye mAnagrahaNena na gRhyate tena dvaisamikaH traisamikaH advairAtrikaH trairAtrikaH / azANakulijasyeti kim / dvAbhyAM zANAbhyAM krItaM vaizANaM, traizANam / dve kuline pacati saMbhavatyavaharati ca kAlajikaH caikulijikaH / anAmnIti kim / paJca lohinyaH parimANamasya pAJcalohitikam / pAJcakalAyikam / taddhitAntamidaM parimANavi zeSasya nAma // 19 // ardhAtparimANasthAnato vA tvAdeH // 7 // 4 // 20 // ardhazabdAtparasya parimANavAcinaH kuDavAdeH zabdarUpasya Niti taddhite pare // sareyAdeH sarasyAnato'kArarahitasya vRddhirbhavati vA tvAdeH parimANAtpUrvasya tvardhazabdasya vA bhavati / ardhakuDavena krItama ardhakauDavikam / ArdhakauDavikam / ardhamauSTikam / AdhemauSTikam / ardhadrauNikam / AdhadrauNikam / parimANaspeti kim / ardhakrozaH prayojanamasya Ardhako [krau] zikam / anata iti kim / arthaprasthikam / Ardhamasthikam / ardhakasikam / ArdhakaMsikam / ardhacamasikam / Adhacamasikam / Adivikalpa uttaravRd-yanapekSa iti bhavatyeva / ataHpratipedhAdAkArasya vRddhirbhavatyeva / ardhakhAyI bhavaH ardhakhArIkaH / punaratra vizeSaH satyAmasatyAM vA vRddhau / ucyate / arthakhArI bhAryAsya ardhakhArIbhArya iti / yadyatra vRddhimatiSedhaH syAt ayaM taddhito na vRddhiheturiti puMbadbhAvapratiSedho na syAt / yathArdhaprasthe bhavArdhaprasthI sA bhAryAsya ardhaprasthabhArya iti // 20 // prAdAhaNasyaiye ||7|4|21||vaa tvAderiti vartate / prazabdAtparasya vAhaNazabdasya eye Niti taddhite pare svarepvAdeH kharasya vRddhirbhavati AdeH pUrvasya tu pazabdasya vA bhvti| pravAhayatIti pravAhaNaHpravAhaNasyApatya prvaahnneyH| praavaahnneyH| zubhrAditvAdeyaN / atrApyuttarapadavRddheH pUrvoktamevaprayojanam / tena pravAhaNeyI bhAryA yasya pravAhaNeyIbhArya iti puMvadbhAvamatipedhA bhavati // 21 // eyasya // 74 / 22 // eyapratyayAntAvayavAtpazabdAtparasya vAhaNazabdasya Niti taddhite pare svarevAdeH svarasya vRddhirbhavati Adestu prazabdasya vA bhvti| pratAhaNeyasyApatyaM yuvA pravAhaNeyiH praavaahnnethiH| pravAhaNeyasyedaM saMghAdi tasya bhAvo vA prvaahnneykm| praavhnneykm| bAhyataddhitanimicA kAlo mAnagrahaNeneti / mIyate aneneti vyutpatyA mAnagrahaNena kAlasyApi grahaNaprasadge satItyartha ||-dvairaatrik ityAdi / atra ' sakhyAtai-' ityat / tata ikaN ||-vaishaannmiti / 'dvinyAdeyopaca ' ityag tasya ca vidhAnasAmarthyAt ' anAmnyadvi plup' iti luvabhAvaH ||-dvaikulij iti / atra 'sabhava-' iti ikaN / 'kulijAvA' iti vA lup ||-paanyclohitikaamiti / aba 'mAnam ' itIkaNa -- jAtizca Ni-' iti puvadbhAva ||-paanycklaayikmiti / kalAyo dhAnyavizeSo mAlavikaprasiddha / tatkaNAnA paJcAnA yAvatparimANa bhavati tAvanmAtrasya parimANa vizeSastheda nAma / ata eva 'anAmyati plup' iti lubapi na bhavati ||-ardhaa-1-arddhkesikmiti / arddhakasarAbdAt krIte'theM ikaNna bhavati / 'ardhAtpalakasakAt' itIkaTA bAdhitatvAttata prayojane'rthe ikaNa dRzyaH ||-arddhprrthbhaary iti / atrAnata iti bhaNanAnottarapadavRddhi / pUrvapadasyApi vA svAde. ' iti vacanAnna bhavati / tatastaddhitasya svaranRddhihetutvAbhAvAnna puvajiSedha ||-ey-||-prvaahnneyiriti / atra grAmaNatvAt ' anAhmaNAt ' ityanena ijo na lup ||-vaadytddhiteti / bAhyastaddhita eyavyatiriktastazimittA vRddhi. 'vRddhi svara-' ityanena PawanAaanwaeementreMeerorse Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura // 49 // direyAzrayeNa vikalpenAsakyA pAvitumiti bArambhaH // 22 // namaH kSetrajJezvarakuzalacapalanipuNazuceH // 7 / 4 / 23 // navaH pareSAM 0a0ca. kSetrajJa Izvara kuzala capaLa nipuNa zuci ityeteSAM prakRtyatyayAnAM Niti taddhio pare svarevAdeH svarasya vRddhirbhavati Adestu nabo vA / akSetrajJasyedaM *akSaitrajJam / AkSetrajam / akSetrajJasya bhAvaH karma vA akSetratyam AkSetrazyam / rAjAdetyAt vyaN / evamanaizvaram / Anaizvaram / anaizcaryam Anaizcaryam / akuzalasvedam akauzalam Akauzalam / evamacApalA AcApalam / anaipuNam / AneSuNam / na zuviszucittasyedam azaucam Azaucam / na vidyate zucirasyeti vA azucistasya bhAvaH karma vA azaucam / Azocam / kSetrajJakuzalacapalonapuNAnAM napUrvANAmapi yuvAdipAgadaNamicchantyeke / AyathAtathyamiti samAsAtmatyayaH / ayAthAtathyamiti pratyayAntena samAsaH / evam AyayApuryam ayAthApuryam yathA Agaturyam acAturyam iti / yathAtathA yathApurA ityakhaNDamavyayaM vA 'nAma nAmnA'-3-1-18) iti vA samAso 'yathA'thA' (3-1-41) iti avyayIbhAvo vA akArAntaH // 23 // jaGgaladhenuvalajasyAttarapadasya tu vA ||7|4|24|| Aderityanuvartate / veti tu nivRttam / uttarapadasya cetyakaraNAt / jaGgala dhenu valaja ityetaduttarapadAnAM zabdAnAmAdeH pUrvapadasya Niti taddhite pare khareSvAdeH svarasya nityaM vRddhirbhavati uttarapadasya punarvA bhavati / kurujaGgaleSu bhavaH korujaGgalaH / kauljAGgalaH / vaizvadhenavaH / vaizvadhainavaH / sauvarNavalajaH / sauvarNavAlajaH // 24 // hRdbhagasindhoH // 7 / 4 / 25 // Aderuttarapadasyeti ca dvayamanuvartate / hRdgasindhu ityevamantAnAM Niti tAMddhate pare AdeH pUrvapadasyottarapadasya ca svareSvAdeH svarasya | vRddhirbhavati / suhRdaH suhRdayasya vA idaM bhAvaH karma vA 'tasyedas' (6-3-159) ityaNi yuvAyaNi vA sauhArdam / evaM dauhArdam / suhRdo bhAvaH karma vA rAjAditvAt TyaNi sauhAryam / dauhAryam / bahulAdhikArAt-mivAminArthayoH suhRcchandayoH sauhRdara daurhadamityapi bhavati / subhagasvabhAvaH saubhAgyam |daurbhaagym| subhagAyA apatyaM saubhAgineyaH / daurbhAgiNeyaH / ekapadavANNattam / saknupradhAnAH sindhavaH saktasindhavaH teSu gavaH sAktusaindhavaH / pAnasaindhavaH / lAvaNasaindhavaH / mAhAsaindhavaH / nitya mAtA eyAnadeNa vikalpena - prAdvAdaNasya ' iti vihiteneti gojanA ||-nj-|-ajhaitrmiti / ' nantatpurupAdaqdhAde ' ityanena vyaN na vAdhyate / kSetravArayorbudhAdipAThAt // -1 na vidyate zuciraspeti veti / pUrvaprayogApekSayA cA na tu vAkyApekSayA nantarapurupe hi 'gatApuruSAt '-zati tvatalAyeva syAtAyato bahuvrIhireva kArya ||-avyyiibhaavo ceti / tathetyasya 11 yogyatva puratvasya yogyatya tathetyasya puretyasya cAnavikrama iti vA yathAtatham yathApuram ||-akaaraant iti / avyayIbhAvasya napuMsakatve 'lIye' ityanena esva ||-jnggl-1-vaishvdhenv ityatra 'utsAdera ' zepeSu bhave ' ag ||-ttbh-1-shdysy veti / mitrArthavAbhAvAca 'suTaduhun -ityanena suradAdeza / tathA cANi sati 'hRdayastha-' iti hRdAdeza ||-sohaamiti / aba suhRdzandasyaiva prayoga suhRdayazabdatya tu vyANa sohadayamityeva bhavati / 'dayasya halAsa-' ithapa niranubandhanaNa iti nyAyAciranupa patyA yasya grahaNena vyaNi dAdezAbhAvAt ||bhulaadhikaagdti -- isusohulam-' ityato'nuvRttAt ||-pitraamitraarthcoriti / ganu suhRduhecchabdayobhivAmitrArthayoriti vizeSaNa kimartha mitrAminArthayoreva sududvapasamAsAntavidhAnenAvyabhicArAT // satyam // suhRduyaduIduzazabdayo krUrAkarArthayoyaTA 'taspedam' ityaNi 'idayasya hasAsa-ityanena TdAdezastadApi suhRducchabdI sta iti tayajedArtha mitrAmitrArthayoriyuktam // N2022 19 // Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KAVASAVAAAAAAA saurasaindhavaH / kacchAditvAdaN / tatra tadantavidherapISTatvAt // 25 // zrAcAM nagarasya || 7 | 4 | 26 // prAcAM deza vartamAnasya nagarAntasya zabdasya JNiti taddhite pare AdeH pUrvapadasyottarapadasya ca svareSvAdeH svarasya vRddhirbhavati / suAnagare bhavaH sauhAnAgaraH / pauNDanAgaraH / vAju ( brAMja ) nAgaraH / vairATanAgaraH / gairinAgaraH / prAcAmiti kim / udIcAM mADanAgaraH || 26|| : anuzatikAdInAm ||7|4|27|| anuzatika ityevamAdInAM zabdAnAM niti taddhite pare pUrvapadasyotarapadasya ca svareSvAdeH svarasya vRddhirbhanati / anuzatikasyedamAnuzA tikam / anuzatikarayApasa mAnuzAtikiH / anuhoDena carati AnuhauDikaH / anuzatika anuhoDa anusaMvatsara anusaMvaraNa anurahat agAraveNu ahisA avi (sya ) hatya arayaheti asyahetu anipAda adhenu kRrurata kurupaJcAla adhideva avibhUta ihaloka paraloka sarvaloka sarvapuruSa sarvabhUmi badhyoga prayoga abhigama parakhI puSkarasad udakazuddha sUtrana caturvidyA zAtakumbha sukhazayana / ityanuzatikAdiH / AkRtigaNo'yam / tena rAjapauruSyAdayaSTayaNantA atraiva pavyante / rAjapauruppam / pArimANDalyam / prAtibhAvyam / sArvavaidyam / pratyayAntare tvAdereva vRddhiH / rAjapuruSasyApatyaM rAjapurupAyaNiH // 27 // devatAnAmAtyAdI || 7 | 4 | 28 || devatArthAnAM zabdAnAmAtyAdau vipaye JNiti taddhite pare AdeH pUrvapadasyotarapadasya va svareSvAdeH varasya vRddhirbhavati / anniva viSNu devatA araya AjJAvaiSNavaM sUktam / aindrApauraNaM haviH / AgnimArutaM karma / AgnivAruNImanaDvAhImAlabheta / AtvAdAviti kim / skandavizAla yoridaM skAndavizAkham / brAhmamajApatyam | 'vedasahazrutA vAyudevatAnAm ' ( 3-2-41 ) | ityata Arabhya 'upAsopasaH' (3- 2 - 46 ) iti yAvadAtvAdayaH // 28 // , Ato nendra varuNasya ||7|4|19|| AkArAntAtpUrvapadAtparasya indrazabdasya varuNazabdasya cottarapadasya svareSvAdeH svarasya vRddhirna bhavati / azitha indra anendrau / tau devanA asya bhavendram sutam / somendraM hviH| aindrAvaruNam / maitrAvaruNam / Ata iti tatra tadantavidheriti / na kevala sindhu ityasya kevalaraya kacchAda pAThAt kevala kiMtu sibbanveti pAThAttadantAdapItyarthaM // prAcAM // puNDAmaDAca puruSavizeSAH // anu-|pArimANDalyamiti / parimaNDalamaNUnA parimANa tadyogAtparamANayopi parimaNDalAsteSAM bhAva // prAtibhAvyamiti / pratibhuvo bhAva vyaNi ubhayapadavRddhau ' yakye ' ityAcAdeza / asvayabhuvo'v' iti kukhe pazcAdrubhathapadavRddhirvA // sArvadhaidyamiti / sarve vedA sarvA vidyA vA bheSajAdibhyaSTayaNi 'avarNavarNasya / yadA vidyA sadA ' vyaJjanAt paJcama' iti yasya luk // - rAjapuruSAyaNiriti / anna 'avRddhAt -' ityAyani // deva - // vizAsa' skandamitram // brAhmaNajApatyamiti / atra patyayAvayogAt prajApatizabdopi patiriti 'anidamya -' iti vya. / bhAve ' patirAjAnta-' iti kaNa vA // Ato - |- AgnendraM sukamiti / nandriyAndro to devate asyeti vigrahe AkAro na prApnoti / yato'ntaraGgAnapi vidhIn bahirahugApi nyAyAdantaramapi AkAra bAhiraGgApi lum bAdhate / tato'n tasmin sati devatAnAmAtvAdI' iti sUneNa prathamameva vRddhi, katha na bhavati / tasyA ca satyAm' irvRddhimatyaviSNo iti iH kakSa na syAt yathA nivAraNamiti vyATTatyudAharaNe / atha sutradhAmarthyAdAkArA bhaviSyatIti cet / na / sUtramanyatrApi caritArtha yathA somendra haviriti / atha ' irvRddhimati' iti iH prApnoti na grato'gnizandrasya pratyayAdi 'I phoga' iti sutrAdarityanuvRteH / ucyate / ' Ano nendra iti sUtra vyakto prAvatiSTa tata evassUtrAdAkAro bhavasyaiva // Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza0 4 kim / AgivAruNam / uttarapadasyatveSa / aindrAgam ekAdazakapAlaM puroDAza nipet / nanu cendrazabdaspa dvau svarau tatrAyaH sadhikAryeNa hiyate'paro- 11 sa0a0ca // 50 // ''vaNeparNasya ' (7-5-68) isato'svara evendrazabdastaraya kiM vRddhipratiSedhena / stym| kintvnenaitjjnyaapyte| pahiragapi pUrva pUrvocarapayoH kArya bhavati padhAtsa ndhikAryam / tena pUrvepukAmazama ityAdi siddhaM bhavati // 29 // sAravekSvAkamaitreyoNahatyadhaivatyahiraNmayam // 7 // 4 // 30 // sAravAdayaH zabdA aNAdipratyayAntAH kRtAmlopAdayo nipAtyante / sarayA bhavaM sAravAdakam / sarayazabdasyANi pratyaye'yityasya lopaH / ikSvAkorapatyamaitvAkaH / 'rASTrAdhiyAt'(6-1-114) ityAdinA / ikSvAkoridamaikSvAkam / ilAkazabdasya aji aNi cokAralopaH / mitrayorapatyaM maitreyaH / bhitrayuzabdasya gRSTayAditvAdeyaji gulopH| atha mijayuzabdo vidAdipu kina paThAte / tathA ca 'kAyabhitrayugalaya'-(7-4-2) ityAdineyAdezenaiva sidhyatIti nedaM nipAtanamArabdhavyaM bhavati / yaskAdiSu cAMgatrayuzabdo bahuSu luvarya na paThitavyo bhavati 'yanaH / (6-1-126) ityAdinaiva siddhatvAt / ucyate / abhi sati mitrayUNAM saMgho maitreyakamityagAkajaM vAbhitvANa syAditi vidAdiSu na paThyate / bhraNano bhAvaH karma vA bhrauNahatyam / dhIno bhAvaH karbha vA dhaivatyam / atra vyANa nakArasya takAraH / hiraNyasya vikAro hiraNmayam / atra mayaTi yazabdalopaH // 30 // yAntamAntitamAntito'ntiyAntiSaH // 7 / 4 / 31 // antamAdayaH zabdAstamavAdipratyayAntAH kRtatikAdilopAdayo vA nipAtyanne / ayamepAmatizayenAntikaH antamaH pakSe antikatamaH / avAntikazabdasya tamapatyaye tikazabdalopo 'no'prazAno'nusvArAnunAsikau ca pUrvasyAdhuTpare / iti sakArAbhAvazca nipAtyate / ayamepAmatizayenAntikaH antitamaH / atra kazabdasya lopaH / pakSe antikatamaH / antikAdAgacchati Antita Agacchati / atrApAdAnalakSaNe tasau kazabdasya lopH| pakSe'ntikata Agacchati / antike sAdhaH antigaH / atra yapratyaye kazabdasya lopaH ikArasya ca lopAbhAvaH / pakSe antikyaH / antike sIdati antipada' / atra saditi kivante kalopaH sasya patvaM ca / pakSe antikasat // 31 // ||"vinmtoiicheysau lup // 7 / 4 / 32 // vinmatu ityetayoH prasayayoNi iSTa iyasa ityetepa pratyayepu pareSu lura bhavati / khagviNamAcaSTe sajayati / ayamepA sragviNAmatizayena lambI sajiSThaH / ayamanayoH sragviNAratizayena sambI sajIyAn / tvamvantamAcaSTe tvacayati / ayamepAmatizayena tvagvAn nvaciSThaH / -aashivaarunnmiti| akSiNa paraNA devatA'syeti vinade'Ni sati aikA' ityanena vibhAphilopa hai. pomavaraNe'jhe ityantaragamIya pa rAto'ntaradgAnapi vidhIn yahiragApi lubyAdhata iti nyAyAt lubeva pravartate / rAto vibhakilope sati Itva 'devazAnAmAtyAyo ' etyubhayapadavidha prazoti yo prApto pararUpAbhayapadavi fipate / tasyAM gha salyA vizeSavihitasyAt 'icimAgaviSyo' iti ikAra eva |-ekaadshphpaalmiti / ekAdazasu kapAleSu sarakRta ' saskRte bhaye ' iyaNa dvigo '-iti tupa ||-puurvpukaamshm ityAdIti / aga bhave'Na 'prAgagrAmANAm ' pratyuttarapadaddhiH / aga yadi pUrva sadhi svAttadA phArasya pUrvapadavyAra pusabandhina ukArasya vRddhi smAt // vAnta--sakArAbhAvazceti / ' nAma sidarAjyAne ' iti padatvAsakAra prApta. ||ninm-|-rjisstth iti / bhagAntayAnivibhavAyapekSayA yathA pizantA ichaparapaye prAptasya padatyasya sirapeyeti niyamena niSedhasAthA pielope'pi / na ca ' pratyaya. praphulyAde' ' iti vinantA- 1 11 // 50 // Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ayamanaporatizapena samAna sacIyAn / kumadantamAcaTa kumudayati / kumudiSTaH / kumudIyAn / ata ema vacanAdaguNAgAdapIcheyam / nirdizyamAnatvAt pratyayamAtrasya lup // 32 // alpayoH kanvA // 7 / 4 / 33 // alpa guvan ityetagoNi i Iyasa ityeteSu parepu kan ityayamAdezI vA bhavati / kanayati / kaniSThaH / kanIyAn / pase, alpayati / asmiAH / assIyAn / yavayati / yaviSThaH / yadIyAn // 33 // prazasyasya zraH // 7 // 4 // 34 // prazasyazabdasya NISTheyasuSu parataH zra ityayamAdezo bhavati / zrayati / zreSThaH / zreyAn // 34 // pRSThasya ca jyaH // 7 / 4 / 35 // vRddhazabdasya prazasyazabdasya ca NISTheyasuSu parato jaya isAdazo bhavati / yati / jyaSThaH // 35 // jyAyAn // 7 / 4 / 36 / jyAyAniti pUrvasUtreNa vihitAjjyAdezAtparasyeyasorIkArasya *AkArAdezo nipAtyate / ayamana poratizayena prazaspo vRddho vA jyAyAn / jyAyasI // 36 // bADhAntikayoH sAdhanedau / / 7 / 4 / 37 // vADha antika ityetayoSThiyapu parato yathAsakhyaM sAdhaneda ityetAvAdazau bhavataH / sAdhayati / sAdhiSThaH / sAdhIyAn / nedayati / nediyuH / nedIyAn // 37 // priyasthiraskirorugurubahulatRmadIghaddhavRndArakasyamAni ca prAsthAsphAvaragaravahanapadrAghavarSavRndam // 7 // 4 / 38 // priyAdInA yathAsaMbhavanimani NISTheyasuSu ca yathAsaMkhyaM mA ityAdaya AdezA bhavanti / bhiyasya mA, premA / prApayati / preSThaH / meyAn / sthirasya sthA, sthemA / sthApayati / stheSThaH / stheyAn / sphirasya raphA, saphApayati / pheSThaH / spheyAn / urovara, varimA / varayati / variSThaH / varIyAn / yurogar, garimA / garayati / gariSThaH / garIyAn / bahulasya baMha, vAhamA / vahayati / bahiSThaH / bahIyAn / tRprasya trap , trpimaa| trppti|pisstthH / pIyAn / dIrghasya drAe / drAdhimA / drAdhayati / draadhisstthH| drAdhIyAn / ddhasya varSa / varSiyA / varSayAte / varSiSThaH / varSIyAn / vRndArakasya vRndu / vRndimA / vRndayati / vRndissttH| handIyAn / sphirazabdasyAvarNatvAdapRthvAditvAdadRDhAditvAca neman matyayaH / varAdInAmakAra uccAraNArthaH / kazcittu karotyarthe Nau mAyAdezaM necchati / tanmate piyavati, sthirayatItyAdi // 38 // *pRthumRdubhRzaMkRzadRDhaparipRhaspa toraH // 7 // 4 // 39 // pRthvAdInAmRkArarayemani NISTheyasuSu ca parepu razabda Adezo bhavati / prathimA / prathayati / prathiSThaH / pravIyAn / dimA / sadayati / mradiSThaH / adIyAn / bhrazimA / prazayati / bhraziSThaH / zrazIyAn / krazimA / Rzayati / kraziSTaH / krazIyAn / DhimA / draDhayati / / draviSThaH / draDhIyAn / parivaDhimA / parivaDhayati / parivAdiSTaH / parivraTIyAn / kepica khuDhazabdasyApIcchanti / bddhigaa| baDhayati / nADheSThaH / baDhIyAn / | dichaNatyo vihito'tastasyaiva niyamena padatvAbhAvo na tu tinlope pAbAtyatpeti yata ' pratyaya. prakRtyAde ' iti paribhApAyA 'pavaIka-' ityatra paDvarNanenAnityatvajJAnAt / evaM tvaciSTha ityAdigyapi dRzyam ||-alp-1 anApi aguNAgAdapi iSTheyasU vacanasAmodbhavata / anyathA 'sthUladura-' ityanenAntasthAderavayavatya luvapi na syAt tayorabhAvAt / evamuttarevapi dRzyam ||-jyaayaa-||shaakaaraadesh iti / atrAkArasyApi nipAtane jyAyAniti sidhati 'lugasyAdetpapade' ityatsApArakaraNAdadApravRtte prakriyAnirAsArtha tvAkArakaraNam ||-baaddhaa-1-saadhned iti / adantAyetAviti samAnalopisvAdasasAdhadityatra pare No sanvadAdikA bhAvaH -priy-||-sthemetibhitr bahuvacanasAmarthAt 'varNavAdibhyaH-'itIman / zepeca 'pRthvAderimanyA' vRndArakAt 'vargAdibhyaH STayaN ya vA' ityaneneman ||-pRthu reerCASwecretareeeeeeees Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA 35 // pRthvAdInAmiti kima / RjimA / jayati / prajiSThaH / RnIyAn / kRSNimA | kRSNayati / kRSNiSThaH / kRSNIyAn / * anucIyAn / sUcIyAn / Rta ini kim / sarvaspa mA bhUta // 39 // bahorNIche bhUe // 7 / 4 / 40 // bahuzandasya NISThayoH parayorbhUya ityayamAdezo bhavati / bhUbhAvApavAdaH / bhUyayati / bhUyiSThaH / bahorAkhyAnaM bhUpanam / No kecidvikalpamAhuH / bhUyapati / bhUyanam / pakSe vahayati / pahanam / bahoNI bhAviti kazcit / bhAvayati // 40 // bhUlaka varNasya // 7 / / / 41 / gahuzandasya IyasArimAna ca pare bhU ityayamAdezo bhavati anayozvarNasya lumbhvti| bhUyAn / bhUpAMsI / bhuuyaaNsH| bhUmA / bhU jati UkArasazleSAdavAdezo na bhavati / varNaspeti kim / sarvasya mAbhUt // 41 // sthUladUrayuvAhasvakSiprabhudrasyAntasyAderguNazca nAminaH // 7 // 4|42 // sthalAdInAM yathAsaMbhavAmimani pITheyasa ca parevantasthAdevayavasya lug nAminazca guNo bhavati / sthUla, sthavayati / syAveSThaH / stharIyAn / dUra, darayati / daviSThaH / davIyAn / yuvan , yasyati / yaviSThaH / yavIyAn / ispa, isimA / isayati / isiSThaH / isIyAn / kSipa, kSopimA / kSepayati / kSepiThaH / kSepIyAn / bhUdra, lodimA / kSodayati / sodiSThaH / modIyAn / invAdibhyaH pRthvAditvAdiyan / uttareNAntyasvaraspAnenArthAdatasthAyA sope side antasyAderiti kimartham / yena nAmAptinyAyenAntyasvarAdilopaM bAdhitvAnenAntasthAyA eva lopo mA bhUdityevamartham / nAmina iti kim / isvakSipravadrANAM sakArapakAra dakArANAM mAbhUva / kocita sthUladrayUnAM karotparye No necchanti / sthalaM karoti sthUlapAte / puurpti| pujayati // 42 // antyasvarAdeH // 7 / 4 / 53 // upasaMyasyAntyasvarAdevAvayavasyemani gISTheyasu ca pareSu lugbhavati / phartamantamAcaSTe karayati / kariSThaH / karIyAn / kAramAcaSTe karagati / pAtayati bhrAtayatItyatra anarthakatvAt tRzandaspa na bhavati / pttimaa| paTayati / paTiSThaH / paTIyAn / ladhimA / laghayati / laghiSThaH / myopAn / viganaso bhAgo vipaniyA / sammanaso bhAvaH sanmanimA / dRdAditvAdiman / vinmatolapi aneDasvaraspAntyasvarAdetUMcaM ca vikalpenecchantyeke, lugabhAvapase Nau guNaM pecchanti // payasvinamAcaSTe payayati / payasayati / payiSThaH / pavasiSThaH / -anucIyAnityAdi / na virAmte Rsosya ' nambaho.-' ityap / zobhanA kagyasya spas / bhAbhyAmapyaguNAgAvepi / vigmato'.---' iti jJApakasya sarvAdiSTaravAdIyas -pado--horAkyAnamiti / jiyo'naTabaikamepeda vAkyam / bahA bahumASare git bhUvata ivanad ||-bhuul // -- priyAsthira-' ityataH sUtrAdimaNihAIyasavabAbAroanuvanne ra jIyo. pUrvasyAmAtaravAt pariyopyAdimanIyasorevAya vidhirityAha-IyasAbimAne bote |-uukaarnnlessaaditi / na ca bhUhAbAdezavidhAnAdatra na bhakipati iti yato bhUmevA papavAdapade uka. ' bhasvaSabhuSot' iti an na bhaviSyatAti / mantra bhU Adezapa paritArthatvAt bhUvAniyAdAya spAditi gunAsAyoti prakSepAsyA mam ||-sthl-1-antsthaaderiti kimarthamiti / bhanayasvarasya tAvat ' amayasvarAdeH ' irakanena supi satyAmantasthAmAtramevAvaziSyate / tatadhAyAvimaNa nika kiMtu antasthAderisya panIrAmtasthAvA iti bhamucitamiTi prabhA vasAmANI mAbhUditi / parvamukhasmAnamaparmanirapekadezena pratyArAyA pakAekAraporapakArasa poI bAe |-pty--bhnyktvaadi Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ payIyAm / payasIyAn / sumantamAcaSTe pasayati / yasavayati / vasiSThaH / vasaviSThaH / vasIyAn / vasapIyAn // 42 // nekasvarasya / / 4 / 44 // ekasvarasya zabdarUpasva yo'ntyasvarAdiravayavastasyemani gISTheyasupu Sa pareSu lugna bhavati / sragviNamAcaSTe sajayati / sajiSThaH / strIyAn / sambantamAcaSTe khucayati / saciSThaH / ghucIyAn / ekasvarasyeti kim / vasumantamAcaSTe vasayati / vsisstthH| vIyAn / imAni cetyeva / asyApatyam i.| jo devatAsya H / zriye hitaH shriiyH| -yogavibhAgAt 'avarNevarNasya' (7-4-68) iti lopasyApi pratiSedhaH / zreSThaH / zreyAn // 44 // daNDihastinorAyane // 7 // 4 // 45 // daNDin hastin ityetayorAyane pratyaye'ntyasvarAdeluMga na bhavati / 'nopadasya- (7-5-61 ) iti prAptau prtissedhH| daNDino'patya dANDinAyanaH / haastinaaynH| naDAcAyanaN / Ayana iti kim / daNDinAM samUho dANDam / hAstikam // 45 // vAzina AyanI // 7 // 4 // 46 // vAzinvandasyAyanipratyaye pare'ntyasvarAde ga na bhavati / vAsino'patyaM gaashinaayniH| 'avRddhAhonevA'(6-1-110) ityAyanim // 46 // eye jilAzinaH // 7 // 4 // 47 // jilAzinazabdasya eye pratyaye pare'ntyasvarAdeluMga na bhavati / jilAzino'patyaM jaimAbhineyaH / zubhrAditvAdeyaNa // 47 // Ine'dhvAtmanoH // 7 // 4 // 48 // adhvan Atman ityetayorInapratyaye pare'ntyasvarAderchan na bhavati / adhvAnamalaMgAmI adhvanInaH / adhvAnaM yenau' (7-1-103 ) itInaH / Atmane hita AtmanInaH / 'bhogottarapadAtmabhyAmInaH' (7-1-40) itInaH / ina iti kim / prAdhvam / adhyAtmam // 48 // iknnythrvnnH||7||4||49|| atharvanzandasyekaNi pratyaye pare'ntyasvarAde ga na bhavati / atharvANaM vettyadhIte vA AyarvaNikaH / nyAyAditvAdikam // 19 // nyUno'ke // 7 // 4 // 50 // yuvanazabdasyAke pratyaye'ntyasvarAdaluMga na bhavati / yUno bhAvaH nyauvanikA / caurAditvAdakam / aka iti kim / yuvA prayojanamasya yauvikam // 50 // ano'dhye ye||7||4||51|| an ityetadantasya vyavajite ye pratyaye pare'ntyasvarAdelugna bhavati / sAmani sAdhuH sAmanyaH / / evaM manyaH / mUrdhani bhavaH muurdhnyH| takSNo'patyaM tAkSaNyaH / kurvAditvAt jyaH / avya iti vacanAt sAnubandhe'pi pratiSedhaH / ana iti kim / chatriSu sAdhuH champaH / avya iti kim / rAso bhAvaH karma vA rAjyam / daurAtmyam / ya iti kim / paramarAjaH / dvimUH // 51 // aNi // 7 // 4 // 52 // an ityetadantasyANitadita pare'ntyasvarAderlugna bhavati / sutvano'patya sautvanaH / yAjvanaH / sAma devatAsya sAmanaH / vaimanaH / saMdiSTaM karma kArmaNam / parvaNi bhavaH pArvaNaH / aNIti kim / karma zIlamasya kaaryH| chatrAditvAdan / karmaNe zaktaM kArmukam / ' yogakarmabhyAM yoko' (6-4-95) ityukaJ / yogavibhAga uttarArthaH // 52 // saMpogAdinaH // 7 / 4 / 53 // saMyogAtparo ya ina tadantasyANi pare'ntyakharAdelag na bhavati / zadino'patyaM shaajhkhnH| cAkriNaH / vAjiNaH / sAgviti / anarSakatva vAsthAmyurapanatvAt / tumatvayA varNAnupUrvI vijJAnArtha. ||-k-||-yogvibhaagaaditi / anyathA tyasvarAderanekasvarasyetyeva kuryAt ||-dnnddi-||-daannddm / hAstikam / Adimpo'm ' 'catri- ' ivIkam / mopadasya- ityAtalopaH ||-yno-1-paavniketi / caurAdhamanozAvakaviti bIDIvasvam / Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza. NaH / mAdriNaH / bhAdriNaH / saMyogAditi kim / me vino'patya medhAvaH / mAyAyaH / aNItyeva / prAkAramardino'patyaM prAkAramardiH / vAhAditvAdina / anapatye uttareNa siddhatvAdapatpArtho'yamArabhbhaH // 53 // gAdhividhikozipaNigaNitaH // 7 // 4 // 54 // gAthin vidathin kezin paNin gaNin ityetepAmijantAnAmaNi po'ntyakharAdelegna bhavati / gAyino'patyaM gAyinaH vadathinaH / kazina | paanninH| gANinaH // 54 // anapaye // 7 // 4 // 55 // innantaspApatyAdanyagAthai go'Na tasmin pare'ntyasnarAde ga na manAMta / sAkaTinaM vartate / sAMkauTinam / zArAviNam / sAmAjinam / garbhiNInAM sagraho gArbhiNam / bhikSAmitvAdaN / guNina idaM gauNinam / saviNa idaM vAgviNam / anapatye iti kim / medhApino'pasaM maidhAnaH / aNItvava / garbhiNAM samraho gArbham / daNDinAM dANDam / cakriNAM cAkara / ' zvAdibhyo'' (6-2-26) ityam // 55 / / ukSyo luk // 7 // 4 // 16 // anazanasyAnapatye'Ni pare'ntyastarAderlum bhava li| ukSNa idamokSa padam / anapasa ityeva / ukSNo'patyamANaH // 56 // pratmaNaH // 7 // 4 / 57 // brahman zabdasyAnapatye'Ni pare'ntyakharAde ga bhavati / 6 namaNa idaM bApamatam / prAplo mtrH| yogavibhAga uttarArthaH // 57 // jAtI // 7 / 4 / 58 // brahmanzabdasya jAtAvabhidheyAyAmanapatye evANi pare'ntyasvarA dalaga bhanati / bramaNa iyaM gAlI opadhiH / pUrveNa siddha jAtAyanapatye poti niyamArtha vacanam / tenottarasUtreNApatye luga na bhavati / brahmaNo'paya brAhmaNaH / jAtApiti kim / brahmaNo'patyaM brAhmo nAradaH // 58 // avarmaNo mano'patye // 7 / 4 / 59 // varman zabdavarjitasya mannantasyApatyArthavihite'Ni pare'tyastarAlaga bhavati / supAno'patya sopAmaH / mAdasAmaH / bhAdrasAmaH / avarSaNa iti kim / cakravarmaNo'patyaM cAkarmaNaH / mana iti kim / sutvano'patyaM sautvanaH / yaHjanaH / apatya iti kim / carmaNA chanacArmaNo rathaH // 59 // hitanAno vA // 7 / 4 / 60 // hitanAmanazabdasyApatye'Ni pare'ntyasvarAdelag bhavati vA / stinAmno'patya itanAmanaH / itanAmaH / apatya iti kim / itanAmanaH // 60 // no'padasya taddhite // 7 / 4 / 61 // nakArAntAnAmapadasaMjJakAnAM taddhite pare'ntyasarAdelag bhavati / mevAnino'patyaM gaidhAvaH / mAyAvaH / auDulomiH / zAralomiH / aanishmiH| dvayorahoH samAhAro bahaH / vyahaH / hastinAM lamUho hAttikam / na iti kim / vaidyuta tejH| apadasyeti kim / medhAvarUpyam medhAvimayam / taddhita iti kim / hstinaa| hastine // 61 // kAlApikusumitatalijAjalilAilizikhaNvizilAlisanapacAripIThasarpisUkarasavAluparvaNaH // 7 / 4 / 62 // kalApyAdInAM nakArAtAnAmapadarIjJakAnAM taddhite para'ntyasparAderlaga bhAta / atra ye inantAstepAmanapatya hAta zikhaNDipIThasarpiNorapatye'pi 'sNyogaadinH| (7-4-53 ) iti sukararAmasugosvAgi (7-4-52) ini niSedhe mAse lugAcanam / kalApinA mopha badamadhIyate kAlApAH / kauthumAH / taitalI jAjalI lAgalI -ana-1-gAmiNamiti / jAtidha-' iti pucat / anyathA 'svaraspa-' iti sthAnatvAt prAptireva ca ||jaatii-||-niymaarthmiti / vyakicAdhinastu brAhmaNo'patye'Ni bANa iti bhavatyucareNa lopAt / sagAkAraNe tu nAga iti na sAe ||-avrm-||-caamaavrmaann prati / atra pyAsI sarvatra / nopadasma- ' ityanenApi nAnyasvarAdilopa. ' ANi ' ityanena niSedhAt // Grehense-scare er-creerrore O Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAcAryAH / tatkRto granyo'pyupacArAt tacchabdenocyate / tamadhIyate tainalAH / jAjalAH / lAGgalAH / zikhaNDina ime'patyAni vA shkhnnddaaH| zilAlinaH zailAlAH / sabrahmapAriNaH saabrhmcaaraaH| pIumarpiNaH paiThasAH / sukarasajhanaH saukrsmaaH| suparvaNaH sauparvAH // 62 // vAzmano vikAre // 7 / 4 // 33 // manzabdasyApadasya vikAre vihita taddhite pare'nyasvarAdeluMgvA bhavati / azmano vikAraH AzmaH / Azmano vA / vikAra iti kim / Azmano mnH| nityamicchantyeke // 63 // carmazunaH kozasaMkoce // 7 // 4 // 64 // carman bhan ityetayorapadabhUtayoryathAsaMkhyaM koze saMkoce cArthe taddhite pare'tyassarAderlaMga bhavati / carmaNo vikAraH kozadhAmaH / kozAdanyatra caarmnnH| zuno'yaM zauvaH saMkocaH / saMkocAdanyatra zauvanaH / kathaM zuno vikAro'vayavo vA zauvaM mAsama zauvaM gucchamiti / hemAdatvAdani 'no'padasya'-(7-4-61) ityeva bhaviSyati // 64 // *mAyo'vyayasya // 7 // 4 // 65 // avyayasyApadasaMjJakasya taddhite / pare'nyasnaga pAyo lA bhAti / svarbhavaH sauvaH / bahirjAto yAyaH / vAhIkaH / sAyaMprAtikaH / paunaHnikaH / 'varSAkAlebhyaH (6-3-79) itIkaNa / 5 samidhAnAdavyayalakSaNastanaT na bhavati / paunHpunym| upariSTAdAgataH aupariSTaH / parata AgataH pArataH / ekaikazyam / prAyograhaNaM prayogAnusaraNArtham / teneha npaati| * ArAtIyaH / zAzvatikaH / zAzvataH / pArthakyam / apadaspetyeva / kNyuH| zaMyuH / ahaMyuH // 65 // anInADhyaho'taH // 7 // 4 // 66 // Ina-avaavajite taddhite pare'padasyAho yo'kArastasya lug bhvti|ahaaN samUhaH Atam / gadA nittara Ahikam |aniinaadttiiti kim dvAbhyAmahobhyAM nirvRttaH dvAbhyAmahobhyAM bhRto'dhISTodve ahanI bhUto bhAvI vA yahInaH vyhiinnH| rAjyaha-6-4-110) ityAdinenaH / ati, anvhm|prtyhm |aadi, dvayorahoH samAhArA yhH| yahaH / uttmaaH| paramAhaH / puNyAtam / sudinAham // 66 // vizatesleDiti // 7 / 4 / 67 // vizatizabdasyApadasaMjJakasya yastizabdastasya Diti taddhite pare lum bhavati / vizatyA krIta: viNshkH| vizatiradhikAsmin zate pizaM zatam / ekaviMzam / vizateH pUraNaH viMzaH / ekviNshH| bhAsanA viMzatirepAmAsannavizAH / vigateriti jim / ekasasateH pUraNaH ekasatataH / ekAzItaH / tadrita ise / viMzatau // 17 // avarNavarNasya // 7 // 4 // 68 // avarNAntasyevarNAntasya cApadasya taddhine pare lugbhavati / nirdizyamAnattAdavarNavarNayoreva / dakSa, dAkSiH / plakSa, plaakssiH| cUDA, cauDiH / valAkA, vAlAkiH / ivarNa, nAbhi, nAbheyaH / saMkRtiH, sAMkRtyaH / dulI, dauleyaH / rohiNI, rauhiNeyaH / darAM prINAtIti vatsamIH tarayA apatyaM vAtsapreyaH / atra 'catuSNAya ey| (6-1-83) / para-11kSA -praayo-||-saayNgaatik ityAdi // athAvyAsamudAyo'vyayagrahaNena gRyate iti sAciram-'iti sAyaprAtasAdabhyastanaTa kasmAja bhavati ityaah-anbhidhaanaadityaadi|-ekaikshyaamiti / ekameka dadAti pazabdarayAmantasya vIpsAyA hiravalupcAdAceka-' ityamo lupi bahalyArthAs-' iti kAra ke prazas |ekkshobhaapH vyam ||-aaraatiiy ityaadi| bhavArthe 'dorIya 'varSAkAlebhyaH' itIkaN , 'bhrtusdhyaadernn'-|| -anii-||-pkssiin iti / sarvAdAsalyA '-iti vihitamaTa paramapi samAsAnta vAdhitvAnavakAzasyAt 'rAnyaha savatsara-' itIna eva ||-anvhmityaadi|| aharaharanu / aharaha prati 'yogyatA'iti vIpsAyAmavyayIbhAve napusakAhA' ityat / yadA tu anugata pratigatamaha tadA 'ata.' itsaTa bAdhitvA'vyayahAreNa ' sarvAza-' ityad avAdezava syAt ||-mhH / jyahaH / dvigora walawwam KR Ravicosiden Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mANDavyaH / zaka dAsakasyAvAntasya taddhite pare av ityayamAdezIyaH // 69 // asvayaM dipAvAceyAdezo mAdhyate / thArya havirityAdiSu / vizeSavihitatyAta 'diH svre| (7-4-1 ) ityAdinA dhireva / apadasyespera / shukrutmH| UrNAyuH / // 53 // bhUcitaraH / taddhita ityeva / vRkSe / agnpoH // 68 // akaNDapANDavoruvarNasyaiye // 7 / 4 / 69 // kaNDUpANDazandavarjitasya uvarNAntasya eye taddhite pare lug bhavati / kamaNDalA apatya kAmaNDaleyaH / madravAhA mAdrapADeyaH / zitibAhAH zaitivAheyaH / mammA jAmbeyaH / lekhAbhuH lekhaabhreyH| atra paratvAduvAdezo vAdhyate / bhakaNDapANDvoriti kim / kAdayaH / pANDaveyaH / uvarNaspati kim / vaimAtrayaH / eva iti kim / mANDavyaH // 69 // asvayaMbhuvo's // 7 // 4 // 70 // svayaMbhUzandavarjitasyApadasaMjJakaspovarNAntasya taddhite pare av ityayamAdezo bhavati / upagorapatyamopagataH / kApaTavaH / ghAbhravyaH / mANDampaH / zakalaM dAru / picavyaH kaasH| paaiviH| aupavindaviH (aupvaahviH)| asvayaMbhuva iti kina / svAyaMbhuH // 7 // savarNovarNadosisusazazvadakasmAtta ikaspeto luk||7||471 // RvarNAntAduvarNAntAhomazabdAdisantAsantAcchazvadakasAdvivarjitAsa tArAntAca parasyekapratyayasya saMbandhina ita ikArasya lagbhavati / mAturAgataM mAtRkam / paitRkam / 'Rta ikaNa (6-2-253) / uvaNe, nipAda karSA bhavaH naipaadkrsskaashaavrjmbukH| 'uparNAdikaNa'(6-1-28)dos, dodhyA tarati dauSkaH / im, sarpiH paNyayasya sArpiSkaH / pAhiSkAus, dhanuH maharaNamasya dhAnuSkaH / yAjuSkaH / udavitA saMskRta audana audazcikaH / zakRtA saMsRSTaH shaakRtkH| pAkakaH / zazvadakasmAtpratiSedhaH kim / zazvadbhavaM zAzvatikam / 'varSAkAlebhyaH / (6-3-79 ) itIkaN / Akasmikam / adhyAtmAditvAdikam / pratyayayArisusAgrahaNAdiha na bhavati / AziSA carAta AziSikaH / baseH kipa us , upA carati auSikaH / mathitaM paNyamasya mAthitika ityatrApi vAntatvasya gakSaNikatvAt na bhavati // 71 // asakRtsaMbhrame // 7 / 4 / 72 // bhayAdibhizcitanyAkSepAla prayoktustvaraNa saMbhramaH / tasmindhotye yat pravartate pade pAkyaM vA tadasakadanekavAraM prayujyate / ahirahiH / budhyasvabudhyasta / AherahidiH / budhyasta yudhyasva budhyasva / istyAgacchati istyAgacchati / laghu palApa, laghu palAyadhvam / saMbhramAdau padaM vAkyaM vA vartate na padAvayava iti nAsau asakRdAvA navati / taca padaM vAkyaM vA pariniSpannaM sattatra vartate nApiinaSpannamiti kateSu yatvAdikAryeSu tadasadviryA bhavati nAkRteSu / tena drogyA drogyA, droDhA drodetyeva bhavati na tu drogdhA drodA drodA dogyA / evaM mApavApANi mASavApANi / mAtuHvasA mAtuHpnasA / hINo hINaH / kRtAvacanAnAmapi rUpArthayorabhedena syAnivanAvena caikapadatvAt kautaskRtaH paunaHpunyam paunapunikaH ityAdipu taddhitaH siddho bhavati // 72 // bhRzAbhIkSNyAvicchede diH prAktamayAdeH // 7 / 4 / 173 // kriyAyAH sAkalpamayayakriyANAM kArya bhRzAH / paunaHpunyamAmIkSNpara / sAtatyaM kriyAntarairavyavadhAnamavizchedaH / eteSu dhotyeSu navo'd ' ||-as-1-asrudviti / bhanenAsakRt vakSyamANaistu da. -kautaskRta iti / akAdI photaskRteti pAThAdAgase'rthe bhaNeSa nanu 10 // 5 mAmAla- ' iti vA / bhRshaabhiikssnnyaa-|| bhAbhISanya viSNadenApi sthitvA / kriyAkaraNe samAvi / avinoeba nirantarakriyAkaraNe sabhavati ityanayo yaH // --- -- weave Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Mannaamne yatpadaM vAkyaM vA vartate tattamavAdipratyayebhyaH prAgeva dvirucyate / bhRze, lunIhilunIhItyevAyaM lunAti / adhIpAdhIpvetyevAyamadhIte / AbhIkSNye, bhoja bhojaM brajati / bhuktA bhuktvA brajati / avicchede, pacati pacati / adhIte adhIte / brahmacarya carati carati / prapacati prapacati / satkaroti satkaroti / alaMkaroti alaMkaroti / bhRzAdayazca kriyAdharmA iti kriyApada pAtra rAMbadhyate / kriyAvizeSaNasyApi kriyAtvenAdhyavasAyAt bhRzAdiyoge dvivacanaM bhavati / yathA punaHpunaH | pacati / bhUyo bhUyaH paThati / vAraMvAraM sunte / muhurmuhuH piyati / zanaiH zanairgacchati / manda mandaM tudati / stokaM stoka calati / pRthakpRthagabhidhatte / yadA tu kriyArUpatA na vivakSyate tadA 'navA guNaH sadaro rikha / (7-4-86 ) iti sAdRzge dvirvacanaM bhavati / manda mandaM tudati / stokaM stokam "astamayati iti / eteSSiti kim / lunIhi, bhuktvA brajati / pacati / bhRzAbhIkSNyayoGiti yaGantamuktArthatvAnna dvirucyate / yadA nu bhRzArthe yaG tadAbhIkSNyAthobhivyaktaye dvivacanam pApacyate pApacyata iti / yadA tu tatpatipAdanAya paJcamI vidhIyate tadA tasyA dvirSacanasahAyAyA evAbhIkSNyapratipAdane sAmarthya ktvANamoriveti dvirvacanamapi bhavati pApacyasa pApacyasveti / prAktamavAderiti kim | pacatipacatitamAm / pacatipacatitarAm / atra tamavAderAtizAyikAtpUrvameva dvivacanam pazcAttamavAdiH / anyathA hyaniyamaH syAt / / 73 // nAnAvadhAraNe // 7 / 4 / 74 | nAnA bhUtAnAM bhedeneyatcAparicchedo nAnAvadhAraNam |tsminycchbdruupN vartate tddhirucyte| yogavibhAgAtmAktamavAdoriti nAnuvartate / asmAtkApiNAdihabhavayAM mApaM mApaM dehi pratyeka mApamAnaM dehinAdhikamityarthaH dvau dvaudehi |triin trIn dehi / eSu kArpopaNasaMvandhino mASA na sAkalyena ditsitAHtihiM pratyekaM mApamAnameva dvAveva traya evaM vetina vIpsAsti / nAnAgrahaNaM kim / asmAtkArSApaNAdihabhavadbhyAM mApaM dehi / ekmevetyrthH|avdhaarnniti kim|asmaatkaarssaapnnaadihbhvdbhyaaN mApaM dvau trInyA dehi||74|| aadhikyaanupuuyo|74|75||aadhikyN prkrssH|aanupuury krmaanullynm| etayoryacchanda rUpaM vartate tadvirucyate / Adhikye, namo nmH| adhikaM nama ityrthH| kanyA darzanIyA kanyA drshniiyaa| ahodarzanIyA ahodrshniiyaa| mahyaM rocate mahyaM rocate / epa tavAJjalireSa tavAJjaliH / mahyaM rocatetarAma mahyaM rocatetarAm / atra prAgAtizAyikaH pazcAdvitvam / AnupU], mUle mUle sthuulaaH| agre agre sUkSmAH / jyeSThaM 3 | jyeSThamanupravezaya / kaniSThaM kaniSThamAsaya / mUlAdyAnupUryeNaiSAM sthaulyAdaya ityarthaH / agramUlamadhyAni trayo bhAgAH tatraikameva mukhyamagraM mUlaM ca / anyeSAM tu | |-kriyAvizeSaNasyeti / yadi kriyApadamevAtra savadhyate tarhi puna pacatItyatra katha kriyAvizeSaNasya dvivacanamityAzaDkA ||-astmytiiti / iNk gatau / ayanamaya. astamayo'stamayAsa ivAcarati kipi rUpamidam idu ityasya yaa||-dvivcnaamiti / yadAtu AbhIkSNye yaD tadA bhRzArthasyAvayavakiyAsAkalyarUpasya madhyapAtityena gatArthatvAdvicAro na kRta ||-naanaa-||-bhuutaanaamityaadi // nAnAzabdo nAnAbhUte mASAdau vartate | tasyAvadhAraNamekatvAdi nAnAvadhAraNamiti na vIpsA'stIti // iha satyapi nAgAvadharaNe vIpsAstyeva / dvAvapi hi tI mApI pratyeka dAnena vIpsyate / tato vopsAyAmeva dvivacana bhaviSyati kimarthamidamityAha eSu kApApaNasaMvandhina ityAdi / vIpsA hi nirucyamAnasya yAvanto'rthabhedAstAvatA pratyeka kriyAdinA vyAptumicchA sA na yokhayANAM vA sabandhe bhavati / api tu sarveSAmeva / atra ca kApiNo nAmAnekamApapamudAyarUpastatra tatsabandhino mAgA. sarva eSa na dAtumiSTA phitu hApeva, vIpsAyA tu sarva duDhAtyeva ||-aadhi-||-agreagre iti| virAmavivakSaNAt 'na sadhi." iti sadhiniSedhaH Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a00 854 bhAsAnAmapekSAkRto'yamUlavyapadezaH / adhaHsanniviSTamapekSyAgravyapadezaH / uparisaMniviSTamapekSya mUlavyapadezaH / na caikarUpaM bhAgAnAM sthaulyaM saukSamya vA kiM tarhisa yathAmUlamupacIyate sthaulyam yathA ca saukSmyopacaya iti vIpsA nAsti / evaM jyeSThatvakaniSThatvayorapi "ApekSikatvAdvIpsA nAstIti vacanam // 7 // DataraDatamau samAnAM strIbhAvaprazne / / 74 / 76 // samAnAM kenacidguNena tulyatayA saMpradhAritAnA strIliGgasya bhAvasya prazne yadvatate DatarAntaM DatamAntaM ca zabdarUpaM / tadvirucyate / ubhAvimAvAlyau katarA katarA anayorADhyatA kiM daivakRtA uta paurusskRtetyrthH| katamA katamA anayorADhyatA kiM sAdhanasaMvandhakRtA utAnyasaMbandhakRtA AhosvidubhayasaMvandhakRtetyarthaH / evaM sarva ime AnyAH katarA katarA epaamaadhytaa| katamA katamA epaamaanytaa| sarve ime AnyAH yatarA yatarA eSAM vibhUtiH tatarA tatarA kathyatAm / yatamA yatamA eSAM saMpat tatamA tatamA kathyatAm / itaraDatamAviti kim / ubhAvimAvAyI kAnayorAnyatA / samAnAmiti kim / Ayo'yaM ktraasyaanytaa| ktmaasyaadytaa| strIgrahaNaM kim / ubhAvimAvADyau ktrdnyoraabytvm|ktmo'nyovibhvH| bhAvagrahaNaM kim| umAvimau lakSmIvantau katarAnayolakSmI katamAnayolakSmIH / lakSyate'nayA puNyakarmeti lkssmiiH| iyaM strI bhavati na bhAva iti / prazna iti kim / ubhAvimAvAnyau yatarAnayorADhyatA tatarA zrUyatAm / keciDDataraDatabhAbhyAM strIliGgAcAnyatrApacchinti / ubhAvimAvAnyau kIdRzI kIdRzI anayorAvyatA / katarankataradanayorAdhyatvam / katamaH katamo'nayovibhavaH / katarAnayorAbyatetyAdau prApte svArthika dvivacanam // 76 // pUrvaprathamAvanyato'tizaye // 7 / 4 / 77 // pUrvazabdaH prathamazabdazcAnyato'tizaye tadarthasya prakarSe dyotye dvirucyate / AtizAyikApavAdaH / pUrva pUrva puSyanti / prathamaM prathamaM pacyante / anyebhyaH pUrvataraM puSyanti, prathamataraM pacyanta ityarthaH / anyata iti kim / pUrvataraM puSyanti / prathamataraM pacyante / atra svavyApArApekSAtizayo gamyate na tAvadime kizalayitA yAvatpuSpitAH, na tAvadime puSpitA 11 yAvatpakA iti / atizaya iti kim / pUrva, prathamam / anye'tizayamAtre'pi dvivacanAmicchanti tamaptaravartha ca vikalpam // 77 // propotsaM pAdapUraNe // 7 / 4 / 78 // pa upa ut sam ityetAnyupasagarUpANi dvirucyante tena cet pAdaH puuryte|| prazAntakapAyAgnerupopaplavavarjitam // udujjvalaM tapo yasya saMsaMzrayata taM jinam // 1 // pAdapUraNa iti kim / praNamya sacchAsanavardhamAnam / idaM chandasIti kazcit // 78 // sAmIpye'dho'dhyupari // 7 // 4 // 79 // adhas adhi upari ityetAni / zabdarUpANi dvirucyante sAmIpye vivakSite / sAmIpyaM dezakRtA kAlakRtA vA prtyaasttiH| adho'dho grAmam / adhyadhi grAmam / uparyupari grAmam | uparyupari duHkhAni / sAmIpya iti kim / adhaH pnngaaH| adhi brahmadatte paJcAlAH / upari cndrmaaH| kathamupari ziraso ghada iti / atrauttarAdharyamA vivakSitam na sadapi sAmIpyamiti na bhavati / yathAyathamiti makArAntamavyayaM yathAsvamityarthe AzrIyate iti yathAsve yathAyathamiti nArabhyate // 79 // vIpsAyAm // 7 // 480 // pRthaksaMkhyAyuktAnAM ||-ciipsaa mAstIti / sAkalpana vyaaybhaayaat||--aapekssiktvaaditi // sAkalpa nAsti / nahi ye vRddhAdarovRddhA era ye ca kaniSTAste kaniSThA eveti||-puurv-||-tdrthsyeti| prako yarthasya bhavati vaddharmatvAcA tatazca tirvacanabhAjoH pUrvaprathamazabdayoreva pratyAsattervijJAyata iti ||-n tAnadime iti| kamohi kizalayAnantara guppa tatyAge na prathamameva puSpameyaM puSpaparityAge na phalamiti ||-viipsaayaam // Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bahUnAM sajAtIyAnAmarthAnAM sAkalpena pratyekaM kriyayA guNena dravyeNa jAtyA vA yugapatprayoktuAptumicchA vIpsA / tasyAM yadvartate zabdarUpaM tadvirucyate / vIpsA ca syAdyanteSveva bhavatIti teSAmeva dvivacanam / vRkSa vRkSa siJcati / grAmo grAmo ramaNIyaH / gRhe gRhe azvAH / yoddhA yoddhA ksstriyH| tathA rUpaM rUpaM pazyati / zukla shulmaanyti| kriyAM kriyAmArabhate / upacAratabhedasthApi bhavati / khinnaH khinno vizrAmyati / kSINaH kSINaH payaH pivati / *vyApakadharmasyApi vyApyenAbhedopacArAdede sati vyApakAntarApekSAyAM vIpsA bhavati / sa evAnyo'nyaH saMpadyate / nabo navo bhavati jAyamAna iti / AdhyataramADhyataramAnaya / atra dvivacanAtmAgAtizAyikaH / vIpsAyAmiti kim / vRkSaM siJcati / jAtyekazeSataretarayogakramAbhidhAneSu satyAmapi vyAptau yathoktalakSaNavIpsAyA abhAvAnna bhavati / tathAhisaMpanno yavaH saMpannA yavA iti jAterekatvAt bahAbhidhAnaM nAsti / asminvane vRkSAH zobhanA iti ekazepe sAkalpena vyAptiAsti / tathAhi-katipayeSvapi vRkSeSu zobhaneSvayaM prayogo bhavati / evamitaratarayoge'pi / asminvane dhavakhadirapalAzAH zobhanA iti na vIpsA / tathAsminvane'yaM vRkSaH zobhano'yaM vRkSaH zobhana iti kramAbhidhAne sAkalyenApi vyAptau yogapadyAbhAvAnna bhavati / asminbane sarve vRkSAH zobhanA itpatra tu sarvazabdena vIpsAbhidhAnAnna bhavati / yathA taddhitasamAsAbhyAm / taddhitena tAvat, dvau dvau pAdau dadAti dvipadikAM dadAti / ekaikaM dadAti ekazo dadAti / ekaikazo dadAtItyatra vIpsAyAM dvivacane kRte 'baddalpArthAt / -(7-2-150) iti kArake pazas bhaviSyati / samAsenApi, arthamartha prati pratyartham / gehaMgehamanumavezamAste gehAnupravezamAste / kacittu vIpsyamAnamapi samAsenAbhidhIyate / parvaNi parvaNi sapta parNAnyasya saptaparNaH / paGktau pantau aSTau padAnyasya aSTApadaH / nanu ca vRkSaM vRkSa siJcatItyAdau cIpsAyAM bahavorthAH patIyante tatra bahuSu bahuvacanaM prAmoti / ucyate / pRthaksaMkhyAyuktAnAmiti vacanAt parigRhItaikatvAdisaMkhyAnAM padArthAnAM vIpsayA yoga iti punaH samudAyAdahuvacanaM na bhavati // 80 // *lapa cAdAvekasya syAdeH // 7 / 4 / 81 // ekazabdasya vIpsAyAM dviruktasyAdau vartate ya ekazabdastatsaMbandhinaH syAdeH plue bhavAte / pitkaraNaM puMvadbhAvArtham / ata evAtaddhite'pi lupi puMvadbhAvaH / ekaikH| ekaikA / ekaiksyaaH| ekaekA / ekeksyaaH| -upacaritabhedasyeti / ekasyApi dezakAlAvasthAdibhedena bhedopacArAdanekadAdvIpsAyA dvivacanAvirodha ityartha ||-vyaapkdhrmsyaapiityaadi // aneyamAzaDkA yadutAnyonya sapayata ityAdiSu anyatvAdidharma epha evaM satkaya bIpsA ityAha-vyApakadharmo'nyatvAdi // jIvazca vyApyaH sa ca jIva. kadAcidastI bhavati kadAcinnara kadAcit zRgAla ityanekabheda. vyApakadharmasya vyApyena sahAbhedopacArAt bhedatva tato vyApakadharmasya bhede nAnAtve sati vyApakAntarApekSAyAM bhavati saMpadyata ityAdikriyArUpAyA vIpsA bhavatiAyA kriyAdinA vyAptumicchA vIpsA iti kriyAdivyApaka / yathA'nyonya. sapadyate sa eva jIvo'nyonyo bhavati / ko'rtho kadAciddhastI nara zvA ca bhavatIti vyApyabhUto jIvo'nekaprakAraH tadabhedAdajyApakadharmopyanekaprakAraH / tato bahUnAmAMnAmityAdi yadvIpsAlakSaNa tad ghaTata eva / evaM navonavo bhavati jAyamAna ispannApi / nanu tasyaivAnpatvamanyatva sapadyata ityarthaH tasya ca jAyamAnasya / navasvaM bhavatItyartha ityanayoH prayogayorarthaH tarakatha sa evAnyonya. sapadyate sa eva navo 2 bhavati jAyamAna iti sAmAnAdhikaraNya syAt / ucyate / dharmammiNorabhedanayena bhvissytiiti|-plupcaa Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bImiza atra virAmasya vivakSitatvAtpuMvadbhAve sati saSikArya na bhavati / yathA agre agre sUkSmAH / yathA vA, Rk Rgiti / "Adipadasya syAdeH plupyuttareNAbhedAzrayaNe spAyantatvAt 'sarvAdayo'syAdI' (3-2-61) iti puMbadbhAvo na prAmotIti lupaH pittaM vidhIyate / cakAra uttaratra plavirvacanayoH samuccayArthaH / iha tu dvivacanaM pUrveNaiva siddham / lapmAtraM vidhIyate / AdAviti kim / uttaroktau mA bhUt // 81 // bandaM vA // 7 // 4 // 82 // dvandvamiti cIpsAyAM dviruktasya dvizabdasyAdau syAdeH plup ikArasyAmbhAva utaratrekArasyAtvaM syAdezcAgbhAvo vA nipAtyate / dvandva tiSThataH / dvau dvau tiSThataH / narakapaTalAnyadho'dho dvandaM hInAni / dvAbhyAM dvAbhyAM hInAni / dvandva yuddhaM vartate / dvayoyoyuddhaM vartate / dvandra kRta dvAbhyAM dvAbhyAM kRtam / dvandaM sthitaM dvayordvayoH sthitam // 82 // rahasyamaryAdoktivyutkrAntiyajJapAtraprayoge // 7 / 4 / 83 // cIpsAyAmiti nivRttam / indamiti dvizabdasya dvivacanaM zeSaM pUrvavat rahasyAdipu gamyamAneSu nipAtyate / rahasye, dvandvaM mayante / parahasya matrayanta ityrthH| maryAdoktI, AcaturaM hIme pazavo dvanda mithunAyante / mAtA putreNa pautreNa prapautreNa tatputreNa ca maithunaM yAtItyarthaH / vyutkrAntI, dvandvaM vyutkAnvAH dvairAzyena bhinnA ityarthaH / vyutkrAntibhedaH / yajJapAtrapayoge, indra yajJapAtrANi prayunakti / dve dve pryunktiityrthH| rahasyAdiSviti kim / dau tiSThataH / uktigrahaNaM zabdopAcAyAM maryAdAyAM yathA syAt prakaraNAdigamyAyAM mA bhUdiyevamartham / dvandaH samAsaH / dvanduH klhH| dvandva yuddha, dvandaM yugmam / dvandvAni sahate / duHkhAnIsarthaH / atra dvandva iti zabdAntaram // 83 / lokajJAte'tyantamAhacarye // 7 / 4 / 84 // lokajJAte'yantasAhacarye yose dvizabdasya pUrvavat dvandvamiti nipAtyate / dvanda nAradaparvatau / dvandaM rAmalakSmaNau / dvanda baladevavAsudevau / dvanda mandavizAkhI / dvandaM zivavaizravaNau / lokajJAta iti kim / dvau caitrmaitrii| asantasAhacarya iti kim / dvau yudhiSThirArjunau dandamiti ca sUtratraye'pi napuMsakam veditavyamanuprayogasya napuMsakatvArtham ||84||aayaadhe||8|485||aavaagho mana:pIDA prayoktudharmaH / tasmin viSaye vartamAnaM zabdarUpaM dvirucyate tatra cAdau pUrvapade syAdeH plup bhavati / Rk Rk / pU: pUH / gatagataH / naSTanaSTaH / gtgtaa| naSTanaSTA / nana karomi / RgAderdurucAraNAdinA pIjyamAnaH prayokA evaM prayukta / aSTamI aSTamI kAlikA kAlikA ityatra tu pUraNapratyayAntatvAta kopAntyatvAca puMbadbhAvo na bhavati // 85 // navA guNaH sadRze rit // 7 / 4 / 86 // guNazabdo mukhyasadRze guNe guNini vA vartamAno vA dvirucyate tatra cAdI vartamAnasya syAdeH plup bhavati sA ca rit / ritkaraNaM pratipiddhasyApi puMbaddhAvasya 'riti' (3-2-58) iti vidhAnArtham / zuklazuklaM rUpam / zuklazuklaH paTaH / *kAlakakAlikA / zuklAdirAdezamaparipUrNaguNamevamucyate / vAgrahaNAtpakSe jAtIyarapi bhavati / zuklajAtIyaH / paTujAtIyaH / guNa iti kim / agnimANavakaH / / ||-aadipdsthetyaadi / nanu cAtra syAdenupA nivRtte / sarvAdayosyAdo / iti puvabhAvo bhaviSyati ki picavidhAnenetyAzaGkA --rahasya---- rahasya mantrayanta ityartha iti / bhaga dahazabdo rahasyArtha na tu dvizabdArtha sakhyA kAcidasti / yadanekArtha 'dahasa hadamAhaye rahasse mithune yugme' iti ||-aayaa-||kaalikaakaaliketi| / gaurAdibhya / iti yA kAraNeva / yAvAdibhya ka ' ||-nvaa-||-kaalkkaaliketi / ' bhAjago-' iti ' unA kAlyeva kAlikA // I N "GM Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaurvAhIkaH / sadA guNavAcI yaH sa iha guNazabdo gRpyate / ayaM tUpamAnAtmAndravyavAcI pazcAttu taiyajADayAdiguNavAcIti na bhavati / sadRza iti kim / zuklaH | paTaH / paTazcaitraH // 86 // priyasukhaM cAkRcche // 7 // 4 // 87 // priye mukhazabdau akRcchre klezAbhAve vA dvirucyate tatra cAdau zabdarUpasya syAdeH plupa bhavati / priyapriyeNa dadAtipriyeNa ddaati|sukhmukhenaadhiitiisukhenaadhiite|akleshenaadhiite ityrthH|akRcchuu iti kim / priyaH putrH|sukho rthH| cakAraH plup cAdau syAdeH ityasyAnukarpaNArthaH // 87 // vAkyasya parirvajane // 7 / 4 / 88 // vAkyasyAvayano yaH parizabdo na padasya sa varjane vartamAno vA dvirucyate / paripari trigatebhyo dRSTo meghH| pari trigartebhyo vRSTo meghaH / paripari sauvIrebhyaH / pari, sauvIrebhyaH / vAkyasyeti kim / paritrigata dRSTo meghaH / vAkyasyaivetyavadhAraNavijJAnAtpadAvayave na bhavati / paririti kim / apa trigartebhyo dRSTo meghaH / varjana iti kim / sAghurdevadatto mAtaraM pari // 88 // saMmatyasUyAkopakutsaneSvAdyAmantryamAdau svareSvantyazca plutH||7|| 4 // 89 // kAryeSvAbhimatyaM sammatiH pUjanaM vA / paraguNAsahanamasUyA / kopaH krodhaH / nindA kutsanam / ete prayoktRdharmA nAbhidheyadharmAH / eteSvartheSu vartamAnasya vAkyasyAdibhUtamAmantryamAmanNayArtha padaM dvirucyate / tatra dvivacane Adau pUrvoktau svareSu svarANAM madhye yo'-19 tyasvaraH sa pluto vA bhavati / saMmatyasyAkopakutsaneSviti bahuvacanAt dvivacane vikalpo na saMvadhyate / saMmatI, mANavaka 3 mANavaka mANavaka mANavaka abhirUpaka 3 abhirUpaka abhirUpaMka abhirUpaka zobhanaH khalvasi / asUyAyAm , mANavaka 3 mANavaka mANavaka mANavaka abhirUpaka 3 abhirUpaka abhirUpaka abhirUpaka riktaM te AbhirUpyam / koye, mANavaka 3 mANavaka mANavaka mANavaka avinItaka 3 avinItaka avinItaka vinItaka idAnIM jJAsyasi jAlma / kutsane, zaktike 3 zaktike zaktike zaktike yASTika 3 yaSTike yaSTike yaSTike riktA te zaktiH / saMmatyasUyAkopakutsaneSviti kim / devadatta gAmabhyAja zuklAM daNDena / AdIti kim / zobhana: khallasi mANavaka / Amantryamiti kim / udAro devadattaH / AdAviti kim / uttarauktau mA bhUt / svareSviti kim / vyaJjanAntasyApi yathA syAt / antya iti kim / Adimadhyo vA mA bhUt / cakAro dvivacanAnukarSaNArthaH / tathA ca cAnukRSTatvAduttarana nAnuvartate // 89 // bhasane paryAyeNa // 7 / 4 / 90 // bharsana kopena daNDAviSkaraNam / tatra dvivacanaM siddhameva plutArtha ArambhaH / bharsane vartamAnasya vAkyasya yadAmantryaM padaM tadvirucyate / tatra paryAyeNa pUrvasyAyuttarasyAM voktau svareSvantyaH svaraH palato vA bhavati / caura 3 caura, caura caura 3, caura caura, dasyo 3 dasyo, dasyo dasyo 3, dasyo dasyo ghAtayiSyAmi tvAM, bandhayiSyAmi tvAm // 10 // -vaaky-||-vaakysyaiveti / yadyapi ya padAvayava sa vAkyasyApi tathApi go vAkyAtyaiva bhavatIti / nanu parizabdo gAvAkyAvayayaH kazcidasti sarvamapi hi paTa vAkyAvayave prayujyate vAkyAvayavatvAt saMvyavahArasya savyavahArArthatyAca zabdaprayogasya / na ca parizabda kevala prayujyamAno varjana gamayati protakasyAt / ghotako hi kasyacit sanidhAveva prayujyamAno ghotya dyotayatIti vAkyAvayavatve siddhe vAkyAvayavatvapratipatyartha Movie Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 56 // *tyAdeH sAkAGkSasyAGgena ||7| 4 | 91 // vAkyasya svareSvanyaH pluto betyanuvartate bhartsana iti ca / bhartsane vartamAnasya vAkyasya svareSvantyaH svarasyAdyantasya padasya vAkyAntarAkAGkSasya adga ityanena nipAtena yuktasya saMvandhI pluto vA bhavati / aGga kUja 3 aGga kUja idAnIM jJAsyati jAlmA aGga vyAhara 3 aGga vyAhara idAnIM jJAsyasi jAlma / khAderiti kim / aGga devadatta mithyA vadasi / sAkAGkSasyeti kim / addra paca, naitadaparamAkAGkSati / aneneti kim / -debadaca kujedAnI jJAsyati jAlma / bhartsana iseva / aGgAva modakaM te dAsyAmi // 91 // kSiyAzIH preSe // 7 / 4 / 92 // kSiyA AcAra bhreSaH / AzIH prArthanAvizeSaH / maiSo'satkArapUrvikA vyApAraNA / eteSu vartamAnasya vAkyasya svareSvanyaH svarastyAdyantasya padasya vAkyAntarAkAGkSasya saMbandhI pluto vA bhavati / kSiyAyAm, svayaM ha rathena yAti 3 upAdhyAyaM padAtiM gamayati / svayaM ha rathena yAti upAdhyAyaM padAtiM gamayati / svayaM ha odanaM bhuGkte 3 upAdhyAyaM saktUn pAyayati / svayaM ha odanaM bhuGkte upAdhyAyaM saktUn pAyayati AziSi, siddhAntamadhye pISThAH 3 vyAkaraNaM ca taat| siddhAntamadhyeSISThA vyAkaraNaM ca tAtAputrAMzca lapsISThAH3dhanaM ca taat|putraaNshc lapsISThAHdhanaM ca tAta / maiMSe, tvaM ha pUrva grAmaM gaccha 3 caitro dkssinnm| tvaM ha pUrva grAmaM gaccha caitro dakSiNam / kaTaM ca kuru 3grAmaM ca gaccha3 / karTa ca kuru grAmaM ca gaccha / sAderityeva / bhavatA khalu kaTaH kartavyaH grAmazca gantavyaH / sAkAGkSasyetyeva / dIrghe te Ayurastu // 92 // citIvArthe // 7 // 4 // 93 // ivArthe upamAyAM vartamAne cit ityasminnipAte prayujyamAne vAkyasya svareSvanyaH svaraH pluto vA bhavati / agnicidvAyAt agnicidbhayAt / rAjA cidbhUyAt / rAjA cidbhUyAt / agniriva rAjevetyarthaH / citIti kim / agniriva bhAyAt / citIti rUpasattAzrayaNAdaprayoge na bhavati / agnirmANavako bhAyAt / ivArtha iti kim / krnnvessttkaaNshcitkaary| karNaveSTakAnevetyarthaH / kathaMcidAhuH kRccheNAhurityarthaH // 93 // pratizravaNanigRhyAnuyoge // 7 / 4 / 94 // pratizravaNaM paroktasyAbhyupagamaH svayaM pratijJAnaM zravaNAbhimukhyaM ca / nigRhya svamatAtmacyA vyAnuyogo nigrahapadasyAviSkaraNaM nigRhyAnuyogaH / upAlambha iti yAvat / etayorvartamAnasya vAkyasya khareSvanyasvaraH pluto vA bhvti| abhyupagame, gAM me dehi bhoH / hanta te dadAmi 3 // hanta te dadAmi / svayaM pratijJAne, nityaH zabdo bhavitumarhati 3 | nityaH zabdo bhavitumarhati / zravaNAbhimukhye bho devadatta ki mArSa 3 / kiM mArSa / mArSeti zravaNAbhimukhyayotako nipAtaH / nigRhyAnuyoge, adya zrAddhamityAsya 3 / adya zrAddhamityAtya / adya zrAddheti vAdI yuktyA svamatAtpracyAvyaivamupalabhyate // 94 // vicAre pUrvasya // 7 / 4 / 95 // kimidaM syAt kimidamiti nirUpaNaM vicAraH saMzaya iti yAvat / tasmin viSaye saMzayyamAnasya yatpUrvaM tasya svareSvantyaH svaraH pluto vA bhavati / ahirnu 3 rajjurnu / ahirnu rajjurnu / sthANurnu3 puruSo tu| // nanvatra bhartsanasya vAkyasyetAnarthakam / tatazca siddhe sati niyama ||-tyaade // aDga paceti / atrADgazabdAt sammanyasUyA iti 'bharasa~ne pa' iti ca sUtreNa pluto dvirvacanaca ca padamAmantraNameva dyotayati na tvAmanyam // - devadatta kUjetyAdi na bhavati / yato'nayorAmadhye AmantraNIyArthe yatpada varttate tad gRhyate / agati vidyamAnatvAt sammasyasUyA - ' ityanenAdyAmanyasya dvisya plutatha kasmAnna bhavati / ucyate / vAkyaikadezatvA bhavati / atra hi paramadevadattetyAdi mAzyamastIti na pluta sa0a0ca0 // 56 // Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthANune purusson||15|| omHpraarmbh||74|26|| mArambhe praNAmAderabhyAdAne vartamAnasya omazabdasya khareSvantyaHvaraH pluto vA bhvti|o3m RSabhaM pvitrm| omRparbha pavitram / evam o3m RSabhamRSabhagAminaM praNamata 2 / o3m agnimIle purohitam / pArambha iti kim / oM dadAmi / omatrAbhyupagame // 16 // he pramAkhyAne // 7 / 4 / 97 // praznasyAkhyAne pRSTapativacane vartamAnasya vAkyasya svareSvantyaH svaro hizabdasaMbandhI pluto vA bhavati / akArSIH kaTaM devadatta / akArpa hi / akArpa hi| alAvIH kedAraM devadana / alAviSaM hi 3 / alAvipaM hi / heriti kim / akApIH kaTaM devadatta, karomi nanu / praznagrahaNaM | kim / kaTaM devadattAkArSa hi / amaznapUrvaka AkhyAne na bhavati / AkhyAnagrahaNaM kim / devadatta kaTamakAhiM / uttareNa siddhe niyamArtha vacanam / he praznAkhyA|na eva he praznAkhyAne vAkyasya svareSvantya eva pluta iti ca // 27 // prazne ca pratipadam // 7 / 4 / 98 // prazne praznAkhyAne ca vartamAnasya vAkyasya saMbandhinaH padasya svareSvantyaH svaraH pluto vA bhavati / prazne, agamaH 3 pUrvA 3n grAmA 3 n devadatta 3 / agamaH pUrvAn grAmAna devadatta / praznAkhyAne, agama| 3 m pUrvA 3 na grAmA 3 na jinadatta 3 / agamampUrvAn grAmAna jinadatta / prazne ceti kim / devadatta grAma gaccha / pratipadamiti kim / vAkyasyaivAntyaH svaraH pluto mA bhUt // 98 // dUrAdAmantryasya guruvaiko'nanyo'pi lanRt // 7 // 4 / 99 // yatra prAkRtAtmayatnAtmayatnavizepe AzrIyamANe saMdeho bhavati 12 kimayaM zroSyati naveti taduram / vAkyasya yaH svarevanyaH svaro dUrAdAmadhyasya padasya saMvandhI gurunAnantyo'pi RkAravarjitaH svara lakArazcaiko darAdAmanya12 syaiva saMvandhI sa pluto vA bhavati / Agaccha bho mANava kapilaka 3 / Agaccha bho mANava kapilaka / Agaccha bho devadatta 3 / Agaccha bho devadatta / Agaccha | bho indrabhUte 3 / Agaccha bho indrabhUte / Agaccha bhoH kluptazikha 3 / Agaccha bhoH klazazikha / guruvaiko'nantyo'pi lanRta, saktna piva de 3 vadatta / saktUn pivdevdn|aagcch bho i3 ndrabhUte, Agaccha bho indrabhU 3 te|aagcch bho nR 3pama |aagcch bhI nRpbh| Agaccha bhoH kRzptazikhAAgaccha bhoH kRptazikha / mahAvibhASayaiva plutavikalpe siddhe vAgrahaNaM na vikalpArtha kiM tvantyaplutena saha guroH asamAvezAryam / tena lu3tazikha 3 iti na bhavati / dUrAditi kim / zRNu devadatta / Amavyasyeti kim / Agacchatu devadattaH / pradhAne kAryasaMpratyayAdiha na bhavati / Agaccha bhoH kApalaka mANava / atra mANaveti kapilaka ityasya vizeSaNamityamadhAnatA / gururiti kim / anantyasya laghormA bhUt / eka iti kim / anekasya guroyauMgapadyena mA bhUt / anantyo'pIti kim / antyasyaiva mA bhUt / lukaargrhnnmn||-omH-||-prnnaamaaderiti / om ityasya plutavidhAnAtpraNAmAdareva prArambho gamyate // he pr-||-niymaarthmiti / atra he praznAkhyAna eveti niyamena devadatta kaTamakAhIti prazne | pluto nivapate he prabhANyAne vAkyasya svarevantya eva pluta ityanena tu akArSa hi kaTamityanantyasya na bhvti| etaniyamadvayamupalakSaNa hereva praznAkhyAne vAkyasya svarevantyaH svara pluto bhavatItyapi | niyamo praSTamyastena karomi nanviti hi sajAtIyasya nipAtAntarasya pluto nivaya'te / agama 3 pUrvA 3 na prAmA 3 nityAdAvanipAtasya vijAtIyasya bhavatyeva ||-duuraa-||-Rkaarvrjit 2 // iti / guroreSa vizeSaNam // RkAravarjitaH svara lakArazceti ||-asmaaveshaarthmiti / tena yadAntyasya pjunastadAntyasyaiva na tu guroH / yadA tu gurostadA guroreva na svantyasyetyarthaH // Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAR zrIhemaza0 14 diti pratipeniTatyartham / atha RtaH pratiSedhe lukArasya kA prasaGgaH / ucyate / idameva jJApakamRvarNagrahaNe lavarNasyApi grahaNaM bhavatIti / tenAcIkalapadityAdau / sa0a010 // 17 // avarNakAryam lavarNasyApi siddhaM bhavati / anUditi kim / kRSNami 33 / kRSNamitra 3 // aditi guruviziSyate na svareSvantyastenehApi bhavati / Agaccha bhoH ka za Agaccha bhoH karta / vAkyaspa svareSvantyaH pluta isanavRttariha na bhavati / devadatta aho Agaccha / abhipUjite'pi durAdAma vyasyaiva pluta iSyate iti abhipUjite ceti nArambhaNIyam / zobhanaH khalvasi mANavaka 3 / zobhanaH khalvasi mANavaka // 99 // hehaiSveSAmeva // 7 / 4 / 100 // dUrAdAmadhyasya saMvandhinau yau he zabdo kau ca tau yau tadAmantraNe vartate tayoH prayujyamAnayostayoreva vAkye yatratatrasthayorantyaH svaraH pluto vA bhavati / he 3 devadatta Agaccha / Agaccha he 3 devadatta / Agaccha devadatta he 3 / hai 3 devadatta Agaccha |aagcch hai 3 devadatta / Agaccha devadasa hai 3 / hehaiSvityavadhAraNasya viSayArtham / *eSAmiti sthAninirdezArtham / bahuvacanaM ha i he hae hai iti lAkSaNikayorapi parigrahArtham / ekkAro'nyasya plutasya vyudAsArthaH / ata eva caivakArAt yatratatrasthayoH pluto vijJAyate // 100 // astrIzUdre pratyabhivAde bhogotranAmno vA // 7 // 4 // 101 // yadabhivAdyamAno guruH kuzalAnuyogenAziSA vA yuktaM vAkyaM prayukta sa pratyAbhivAdaH / tasminnastrIzUdraviSaye vartamAnasya vAkyasya svareSvanyaH svaro bhoHzabdasya gotrasya nAmno vAmadhyasya saMvandhI pluto vA bhavati / abhivAdaye devadaco'haM bhoH 3 / abhivAdaye devadatto'haM bhoH / AyuSmAnadhi bhoH 3 / AyuSmAnedhi bhoH / AyuSmAnodhe devadatta bhoH 3 / AyuSmAnedhi devadaca bhoH / gotre, abhivAdaye gAgryo'haM bhoH, kuzalyasi gArgya 3 / kuzalyasi gArya / AyuSmAnadhi gAye 3|AyuSmAnedhi gaaye| rAjanyavizorapi gotrtvmev| abhivAdaye'hamindravarmA bhoH| AyuSmAnedhIndravarma 3 n / indravarman / abhivAdaye indrapAlitohaM bhoH, AyuSmAnedhIndrapAlita 3 / indrapAlita / nAma, abhivAdaye devadatto'haM bhoH, AyuSmAnedhi devadatta 3 / devadatta / strIzUdravarjanaM kim / abhivAdaye gAgryahaM bhoH, AyuSmatI bhava gaagi| abhivAdaya tuSajako'haM bhoH, AyuSmAnedhi kuzalyasi tuSajaka / pratyabhivAde iti kim / abhivAdaye sthAlpahaM bho| AyuSmAnadhi sthAli 3 / abhivAdayitAha kharakuTIvanna mamekArAntA saMjJA kA tarhi daNDivannakArAntA / punargururAha AyuSmAnedhi sthAli 3 na sa punarAha IkArAntaiva mama saMjJA, sa pratyucyate, asUyakastvamasi jAlma / na vaM prtybhivaadmrhsi| bhidyasva vRSala sthAli / bhogotranAmna iti kim / devadatta kuzalyasi / devadattAyuSmAnedhi / punarvAgrahaNamuttaratra vAdhikAranivRttyayam // // 101 // praznArcAvi-zvarNakAryamiti |-lvnnsyeti 'Rto't ' ityevavidham ' mavarNasya-' ityanena lakArasyApi madhye guNavAdhanArtha lakAra // hehai--|--epAmitIti / hehAyAmevetyeva kRte pUrvasUtreNa samAnyena plutaprAptI dyotakAnA ghetpluta syAt tadA dehAyAmeveti niyamArtha sthAcena he 3 devadatta Agaccha he 3 devadatta ityAdi siddham / pUrva hi devadatta 3 ityAdI caritArtha bho.prabhRtiSu tu na syaat||-ytrttrsthyoriti / yadi punarantabhUtAnAmeya hehAyA pluta syAttadA'parasyAntyabhUtasyAsabhavAt prAptireva nAsti kimepakAreNa ||--asii-||-devdtt kuzalyasItyAdi / atra edhi asIti kriyApadena Amanvya iti yadgavikaTatA byAvRttAreti na vAcyam / yato'nAgyaye spamityaspa arthaspa vAcake ityAmanyatA / yahA vAkyekadezo bhakSa ityAyadhyAhArya |-prkssaa-- ANANAVNC Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAre ca sNdheysNdhykssrsyaadidutprH||7 / 4 / 102 // rAMdheyaH saMdhiyogyaH yaH kacitsvare pare vikAramApadyate / prazne'rcAyAM vicAre pratyabhivAde ca vartamAnasya vAkyasya saMvandhinaH svareSvantyasvarasya saMdheyasaMdhyakSarasya pluto bhavan AkAra idutparaH pluto bhavati / sa ca prasAsatyA ekArakArayorikArapara okAraukArayorukAraparo bhavati / prazne, agamaH 3 pUrvAn 3 grAmA 3 nagibhUtA 3i| paTA 3 u / adA 3 stasmA 3 i| apacA 33 / paTA 3 u / ahaupI 3 ranA 3 u / 'prazne ca pratipadam ' (7-4-28) iti plutaH / arcA pUjA tasyAM 'dUrAdAmantryasya' (7-4-19) iti plutaH / zobhanaH khalvasi agnibhUtA 33 / paTA 3 u / vicAre, vastavyaM kiM nirgranthasya sAgArikA 3 i utAnAgArike / pratyabhivAde, AyuSmAnodhe agnibhUtA 3 i| paTA 3 u| AyuSmantau bhUyAstAM / devadattajinadattA 3 u / praznAcA vicAre ceti kim / Agaccha bho agnibhUte 3 saMdheyagrahaNaM kim / kaci 3 t kuzala 3 m bhavatyoH 3 kanye 3 / AgamaH 3 pUrvo 3 na grAmA 3 naho 3 bhadrakA'si gauH 3 / AyuSmAnedhi bho 3 / saMvyakSarasyeti kim / bhadrikAsi kumAri 3 / vAkyasya svareSvantyasvara iti vijJAnAdiha na bhavati / agamaH 3 pUrvI 3 grAmau 3 devadatta 3 // 102 // tayocauM svare saMhitAyAm // 7 / 4 / 103 // tayoH plutAkArAtparayoridutoH sthAne svare pare | saMhitAyAM viSaye yathAsaMkhyaM yakAravakArAvAdezau bhavataH / avirAmaH saMhitA / agama 3 agnibhUtA 3 yatrAgaccha / agama 3 agnibhUtA 3 yihAgaccha / agamaH 3 paTA 3 vatrAgaccha / agamaH 3 paTA 3 vudakamAnaya / skhe dIrghatvasyAkhe svare isvatvasya vAdhanArtha vacanam / svara iti kim / agnA 3 i| paTA 3 u| saMhitAyAmiti kim / agnA 3 i indram / paTA 3 u udakam / agnA 3 i atra / paTA u atra / kocadaidotozcaturmAtraM platamicchanti / ai4 tikAyana / au 4 pagava // 103 // paJcamyA nirdiSTe parasya // 7 / 4 / 104 // paJcamyA nirdiSTe yatkAryamucyate tatparasya sthAne bhavati / ato 'bhisa ais / (1-4-2) vRkssH| pauH / iha na bhavati / mAlAbhiratra / nirdiSTagrahaNasyAnantaryArthavAdiha na bhavati / dRSadbhiH / vyavahite'pi hi parazabdo dRzyate / yathA mahodayAtparaM sAketamiti / ata ityAdau digyogalakSaNA pnycmii| tatra pUrvasya ca parasya ca kArya syAditi niyamArtha vacanam // 104 // saptamyA pUrvasya // 7 / 4 / 105 // saptamyA nirdiSTe yatkAryamucyate tatpUrvaspAnantarasya sthAne bhavati / ' ivarNAderasve svare yavaralam (1-2-21|davyatrAmavatrAnirdiSTAdhikArAdiha na bhvti|smidvaatrissttubtr| vyavahite'pi pUrvazabdo dRzyate / mathurAyAH pUrva pATaliputramiti / svara ityAdau aupazleSikamadhikaraNaM pUrva paraM ca saMbhavati tatra parameva grAhyamiti niyamArtha vacanam // 106 // SaSThayAntyasya // 7 // 4 / 106 // paThyA nirdiSTe yatkAryamucyate tadantyasya SaSThInirdiSTasyaiva yo'ntyo varNastasya sthAne bhavati na tu samastasya / saMdhiyogya iti / yasya 'IdUrdat-' ityevamAdibhiniSedho naasti||-spt-1-nnytr dadhyatretyAdau sUtramantareNApi yatvAdi sidhyti| yata 'ivarNAde.-'ityatra svare ityaupazleSikamadhikaraNa tacca pUrva para ca sabhavati / tata. svaraH paro vidyateAna ca madhvidamityAdo pUrvasmin svare nimitte uttarasya ikArasya yasya syAdityAzaGkanIya yataH prakRte. pUrva pUrvamiti myAyAt pUrvasya ukArasya vatva bhvissyti|ucyte|assttaabhirssttmiy harayana Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0a0ca. bhIma 'bATana AH syaadii'(1-4-52)| ashaabhiH| azAma // 10 // anekavarNaH sarvasya // 74/107|| anekavarNa AdezaH SaSThayA nirdiSTasya sarvasyaiva sthAne bhvti| // 58 // 'pricaturastisUcatama syAdau ' (2-1-1) timRbhiH / catarabhiH / sarvasyeti nirdizyamAnApekSam / tena vyAghpAdityatra pApAdasyAhastyAdA / 53 (.-3-148) iti nirdiSTasya pAdazabdasya bhavati na tu samudAyasya / 'RtAM viGatIr (4-4-117)|kirti|puurvsyaapvaadaa'ym / evmuttro'pi||107||prtyysy // 7 / 4 / 108 // pratyayasthAne vidhIyamAna AdezaH sarvasya bhavati / sarve / assttau|kti // 108 // sthAnIvAvarNavidhau // 7 / 4 / 109 // sthAna prasaGgaH / so'syAtIti sthAnI AdezI / AdezasthAninoH pRthaktvAtsthAnikAryamAdeze na pAmotItyatidizyate / AdezaH sthAnivadbhavati sthAnyAzrayANi kAryANi pratipayate 'avarNavidhauna cetAni sthAnivarNAzrayANi bhavanti / tatra dhAtuprakRti vibhaktikadavyayapadAdezA udAharaNam / dhAtvAdezo dhAtuvadbhavati / 'astivavo vacAvaziti / (4-4-1) bhUvacostRjAdayo bhavanti / bhavitA / bhavitum / bhavitavyam / vaktA / vaktum / vaktavyam / prakRtyAdezaH prakRtivat / kasmai / ke / keSAm / kimaH kAdeze kRte sarvAditvAtsmAyAdayo bhavanti / vibhaktyAdezo vibhaktivat / vRkSAya / plakSAya / rAjA / atra syAditvAdApatvaM padatvaM ca bhavati / parepam / paceyuH / atra sAdhantatvAtpadatvam / kRdAdezaH kRdada / prakRtyAmahatyAatra ktvo yavAdeze 'iskhasya taH pitkRti (4-4-194)iti to'nto bhvti|avyyaadesho'vyyvd / prastutya / upastutya / atra 'avyayasya' (3-2-7) iti selap bhavati / padAdezaH padavat / dharmo vo rakSatu / dharmo no rakSatu / padatvAtso rutvam / ivagrahaNa svAzrayArtham / anyathA sthAnIyAdezasya saMjJA vijJAyeta / tena Ahata AvadhiSThetyAdau 'AGo yamainaH sveGge ca (3-3-86) ityanenobhayatrApyAtmanepadaM bhvti|anythaa vadhereva syAt avarNavidhAviti kimAvarNAzrayo vidhirvavidhiriti samAsasyAzrayaNAdvarNA-parasya vidhirvaNe parato vidhirvarNasya sthAne vidhirvaaina vidhiramadhAnavarNAzrayo vA vidhirvavipiriti sarvatrAvarNavidhAviti pratiSedho bhavati / tatra varNAtparasya viviH / yauH pnthaa| mH| aba autvAtva pUrvasmin misi pare uttarasyApTanazabdasya 'vATana ' ityArava spAditi sUtra saphalam ||-ne-- // ekazamo'dhArApitamAdittinaMzA na eko'neka iti vigRhya nansamAsaH kriyate / tasmin kRte viSayagatAyA- sarayAyA amahaNe svasaNyAyA aparityAgAdekavacanopapati / anye tu viSayagAM sakhyAmAzritya dvivacanayAvacanayorutpattimicchanti aneI aneke iti / tena kadAcidaneko varNo' kheti yahudIhi kadAcidaneke varNA asyeti ||-sthaano-|| avarNavidhAvityasyArthamAha-na cet tAnItyAdi / varNAzrayANi kAryANi vividhAni vidyante AdezavarNAzrayANi anuyandhavarNAbhayANi sthAnivarNAzrayANi ca / taya sthAnyAzrayANA kAryANAmatidAsaprastAvena sthAnivarNAzrayANAmevAvavidhAviti pratiSedho nyAyyo na tyAdezAzrayaNAmanubandhAzrayANA ceti manasikRtya sthAniya mAMzrayANItyuktam / tena sarvepI prabhidyatyAdo sAmAdeze karaco yayAdeze ca kRte sthAnivanAvAtsamArAzrayamevam asTiti iti guNapratiSedhaza bhavatyevAkAryazabda puna 2 prayujAna kAryAtidezatAmabhyA pATe / evaM ca yat kArya varNamuccArya vidhIyate tavadhiyamastu / yattu dhAtvAdisamudAyocAreNa na taNAMzcaya varNasya taya zabdenAsasargAt / nanu agnirmANayakAtivadivagrahaNamantareNApIvArthAnumAna bhaviSyati kimivamaNenetyAzajhyAha-vagrahaNa svAdhayAmiti / svastha sthAnisvarUpasya inaityAderAdhA bhAdhayaNa tadartham / anyathA irapraNAbhAve sajJAsazisayandho vijJAyeta / Adeza 58 // Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syadAyatveSu kRteSu sthAnivadbhAvAzyaJjanAtparasya selopaH pAmoti sa na bhavatIti / varNe parato vidhiH / ka iSTaH / sa uptaH / atra kRti kRte 'ghoSavati / (1-3-21) iti rorutvam 'etadazca-(1-3-46 ) ityAdinA selopazca na bhavati / varNasya sthAne vidhiH / zrIdevatAsya zrAyaM haviH / atrekArasya vRdau kRtAyAM sthAnivadbhAbAdavarNevarNasya(7-4-68)iti lopaH prApto na bhvti|vrnnen vidhiH urakegAura peNAuru 18 keNIura : peNAatra sakArAdezAnAM visarjanIyajihAmUlIyopadhmAnIyAnAM sthAnivadbhAvapratiSedhAdalacaTatavargazasAntare iti NatvapratiSedho na bhavati / vyUDhoraskena mahoraskenetyatra tu sakAre kRte svAzrayaH pratiSedhaH | pravartate / apradhAnavarNAzrayo vidhiH / pradIvya / prasIvya / atra stAdItyanyapadArthasyAzitaH prAdhAnyAt storaprAdhAnyamiti sthAnivadgAva-pratiSedho bhavati / sthAnivarNAzrayakAryapratiSedhAcAdezavarNAzrayANi sthAnyanubandhAzrayANi ca kAryANi bhavantyeva / AdezavarNAzrayANi / sarvepAm / atra sAmAdeze kRte sakArAzrayamevaM bhavati / sthAnyanubandhAzrayANi / mabhidya / nirudhya / praNIya / pralUya / atra ktvo yavAde kRte sthAnivadbhAvena viDatIti guNapratiSedho bhavati / "anubandhA S asanta evaM guNAbhAvAdikaM kArya kurvanti / atha kathamagrahIdityatraTo dIrghatve sthAnivadbhAvAdiTa ItIti sico lopo bhavati, varNavidhiSepaH / ucyate / nAyaM varNavi dhiH| viziSTaM gheSa samudAyamavarNamAzrayate iTaM nAma / atha zobhanA dRpado'sya sudRSadisatra jaslupaH sthAnivadgAvenAsantatvAt 'abhAderatvasaH sau (1-4-90) iti dIrghaH kasmAna bhavati / 'lupyanullenata ' (7-4-112) iti pratiSedhAt / bhvAdipratiSedhena zrUyamANAsantaparigrahAca na bhavati / sudapadAnityatra tu itikaraNasAma yAdasantalakSaNo vina bhavati // 109 // *svarasya pare prAgvidhau // 7 // 4 / 120 // svarasyAdezaH pare paranimittako vyavAhite'vyavahite vA pUrvasya vidhau kartavye sthAnIya bhavati / kathayati / avadhIt / atrAllukaH sthAnivadbhAvAdapAntyalakSaNA vRddhirna bhavati / spRzyati / mRgayate / atra laghupAntyalakSaNo guNona bhavati / pAdAbhyAM tarati pAdikaH / atra padbhAvo na bhavati / zAtanI / pAtanI / atrAno'sya lug na bhvti|dhrnnsthaaptyN dhAraNiH / khaNasyApatyaM rAvaNiH / atra 'no'padasya'-(7-4-61) ityantyasvarAdilopo na bhavati / saMsthate / dhvasyate / atra NilukaH sthAnivadbhAvAdupAntyanakAralopo na bhavati / yAjyate / vApyate / atra khanna bhavati / nirAdanaM pUrva nirAya / samAgha / atra jagdhAdezo na bhavati / ghAtyAt / atra vadhAdezo na bhavati / nigaaryte| nigAlyate / atra iti sajJI sthAnIti ca sajJA tato yatrAdeza sthAnI ca syAttatra sthAnItyAdezasya sajJA vijJAyatetIvagrahaNam ||-svaadhy pratiSedha iti / ' pratyaye ' ityanena yaH kRtaH sakArastadAzrayo Natva. niSedho na tu mUlabhUtasakArAzrayaH tasya varNatvAt vargAzraye ca sthAnatvaniSedhAt ||-prtissedho bhavatIti / sthAnivadbhAvapratiSedhAtha pradIpyetyAdI ' adito vA ' itIda prApta sakAratakArarUpA pradhAnavarNAzrayatvAt sthAnitvAbhAve na bhavati ||-gunnprtissedh iti / atrApi na sthAnivargAzraya kimapi kArya vidhIyate kiMtu sthAnino yo'nubandha kakArAdilakSaNastadAzraya evaM guNapratiSedhastatra ca sthAnitvameva / athAnubandhAnAmaprayogitvAt katha teSvasatsu tadAzraya kAryanucyA ityata Aha-anubandhA ityAdi ||-vrnnvidhihaass iti / vargAparato vidhiriti samAsAt ||dhRymaannaasntti / svAdayo hi tAvaripaDA. carmava ityAdaya. 5yamANAsanta evaM pratiSiyanve tatama gRhyantebhape dhUyamANAsanta evaM ||-svr---vRdine bhavatIti / 'mmiti' VVVVVV Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. Men Meeeeee nayA sre| (2-3-103 ) iti polatam / cAturau / AnaiDau / ra audhAdezasya sthAnivaDAvAta 'vAH zApe (1-4-82 ) iti vA na bhavati / saa00 pAde / A envAdezasya sthAnivadbhAvAtpadAvo na bhavati / ubhayajanyatve'pi anyataravyapadezAt autvaitvayoH paranimittatvam / avIvadavINAM parivAdakenetyatra tu NijAtyAzrayaNAdapAntyasya isvo bhavati / dvAbhyAmilana tu nimicApekSayA gAgavidhAvAtve'tvasya na sthAnitvam / 'vaikA dvayoH / (2-2-85) iti nirdezAt / svaraspati kim / aphATAm / adrASTAm / Asilopo na svarAdeza iti paDhoH kaH si' (2-1-62) iti katve sthAnI na bhavati / Agatya / abhimatya / aba paJcamalopo haskhalakSaNe takAre sthAnI na bhavati / para iti kim / dvau pAdau dadAti dvipadikAM dadAti / atrAllucaH paranimittatvAbhAvAt sthAnitvAbhAve padAdezo bhavati / prAvidhAviti kim / bAbhravyasya chAyAH vAbhranIyA / atra 'taddhitayasvare'nAti ' (2-4-91) ini yalope paravidhau kartavye'dhAdezaH sthAnI na bhavati / nidhAnaM nidhiH| tasyApatyaM naiveyaH / nidhikaH / atra 'iDetpusi cAto luk' (9-3-24 ) ityAkAralopo dvisvaralakSaNa epaNikapratyayavidhau parasmin sthAnI na bhavati / anyathA trisvaratvAtmatyayo na syAt / ilukAyA adUrabhavaM nagaramailUkam / parikhAyA: pArikham / tatra bhavaH ailUkIyaH pArikhIyaH / agANyAkAralopaH paravidhau kasopAntyalakSaNe Iye sthAnI na bhavati / pUrvasmAdvidhiH prAgavedhirityayAzrIyate / tena adhukSanteti 'svare'taH' (4-3-75 ) iti sako'kAralApasya paramappadAdezaM pati sthAnivadbhAva iti sa na bhavati / pUrvatrAvarNavidhAviti pratiSedhAvarNavidhyarthaM vacanam // 11 // *na saMdhiDIyakkididI sadvidhAvaskluki // 7 / 4 / 111 // pUrveNAtiprasaktaH sthAnivadbhAvaH pratipidhyate / saMdhividhau DIvidhau yavidhau kividhau dvayoIitvasya vidhau dIrghavidhau 'saMyogasyAdau korlara ' (2-2-88 ) iti salukvarjite'sadvidhau ca kharasyAdezaH sthAnIva na bhavati / 'li lau' (1-3-65) iti yAvatmadhividhiH / tatra viyanti / apayanti / atreNo yavaM svarAdezaH paranimittakA pUrvavidhau dIrghatve eve ca kartavye sthAnIvana bhavati / tAni santi, tau stH| atrAsterallopo yatve AvAdeze ca kartavye sthAnI na bhavati / vaiyAkaraNaH, sauvaSaH / atra yatvayatvayoH sthAnivadbhAvAbhAvAdadautorAyAvodazI na bhavataH / ziNDi, | piNDi / atra nasyAphAralopo 'mAM dhuigarge'ntyo'padAnte / (1-3-39) iti vargAnte kartavye sthAnI na bhAti / ziMpanti piMpanti ityatra skhanusvAre / jakSatuH, jakSuH / atra prathamatye ghserupaantylopH| nimitcApekSayApi prAvidhiriSyate / tena napanaM lavanAmetyatra guNasya sthAnivadbhAvapratiSedhAdayavAdezI siddho / sthAnivadAve viyugadezI smAtAm / jIviyo, nimmyAH phalaM vimbam / hemAditvAdan / 'phle| (6-2.58 ) iti lup / udhAderityAdinA DIlupa / tasya paranimittve'pi sthAnivadgAyaniSedhAt 'asya DyA laru' (2-4-85) ityakArasya lum na bhavAta / eSamAmalasyAH phalamAmalakam / 'doramANinaH' (6-2-49) iti mayaT / paJcabhiH khArISiH kRtaH pazcakhAraH / 'kRte / (6-3-190 ) ityaN / 'dvigoH'-(6-1-24) ityAdinA lup / paJcandrA - ||59 // 'vyAgA copAntyasyAta. ) ityA pAm ||oryetyyoriti / prasiddha parthama kAraspaya vyapadeza. kArya, na svIkArekArapo. na saM Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ N jyo'yAyyo vA devatAsya paJcendraH / pazcAniH / atra 'devatA' (6-2-101) ityaN / tasya lupi kImatyayasyApi luk / tasya sthAnivadbhAvapratiSedhAt tatsaniyukta AnAgama aikArAdezazca na bhavati / yavidhau, kaNDUtiH / kaNDUyateH ktAvato lopaH paranimittako 'voH pvayavyaJjane luk ' (4-4-222) iti lope karta- | vye na sthAnivadbhavati / sUryeNaikadika saurI valAkA / atraiko'NyakAralopo dvitIyo kanyAM tayoH sthAnivatvAcakArasyAnantaro DIna bhavatIti yalopo na syAt sthAnivadbhAvaniSedhAca bhavati / kividhI, devayataH kipa, dyH| lavamAcaSTe lavayateH kip lauH| atra Nilugallucau kividhAbUTi kartavye na sthAnivadbhavataH / divAvidhI, daddhyatra / maddhatra / atra yavanatvayoH sthAnivadbhAvAbhAvAdekavyaJjanalakSaNaM dhakArasya dvitvaM bhavati / dvitvasya saMdhikAryatvenaiva sthAnivadbhAvapratiSedhe siddhe | dvigrahaNamasiddhaM bahiraGgamantaraga iti nyAyabAdhanArtham / tenAntarale dvitve kriyamANe yakAravakArau parapaidAzritatvena bahiragAvapi nAsiddhau bhavataH / dIrghavidhau, zAmaMzAmam / ashaami| zaMzAmazaMzAmam / azaMzAmi / atra NigantAdhaDantAca Nigi ruNammicoH parayoNiglugyo luk ca sthAnivama bhavati / asadadhikAre vihito vidhirasadvidhiH tatra, yaayjyteryaayaassttiH| nAmni tira / pApacyateH pApaktiH / yAjayateryASTiH ! pAcayateH paaktiH| atrAllopaNilopayoH sthAnivadbhAvapa tiSedhAt patvakatve bhavataH / dehayatedagdhiH / lehyteleNdiH| atra Nilopasya sthAnivadbhAvapratiSedhAt dhunimitte ghatvadatve bhavataH / pratidInA / prtihai| dItne / atra 'ano'sya' (2-1-107) iti alopo 'bhvAdenominaH -(2-1-63 ) ityAdinA dIrghatve sthAnI na bhavati / skuvidheH pratiSedhaH kim / mukuspayateH kie / sukUH / kASThaM takSayati kip. kASThatak / atra saMyogAyoH skolaki NilukaH sthAnivadbhAvapratiSedhAmAvAt skolagna bhavati / saMyogAntalopastva| sadidhau sthAnivadbhAvapratiSedhAt bhavatyeva / kASThaDiti aNyantasya / pAyiko'yaM nissedhH| nena madhuzcayatIti kie| madhuk / atra zalopaH siddhH| vetasvAnityallukaH sthAniSadAvAbhAve'pi 'na staM matvarthe / (1-1-23) iti padatvAbhAvAtso rune bhavati / brahmavandhvau grahmavandhya iti *aDAdezasya vakArasya sthAnivadbhAvAbhAve'pyantarale dhasya tRtIyatve luki ca bahiraGgatvenAsiddhattam / evaM kiryoH giyoMriti nAmino diirghtve| kAkyartha vAsyarthamityatra tu padasthati yalope yatvasyAsiddhatvam / atha sakhIyatIti kie alluko yavidhau sthAnivattvAbhAvAcaluki Gasi 'yo'nekasvarasya' (2-1-56) iti yasya 'vo' (4-4-112 ) isAdinA kivAzrayo luk kathama bhavati / bahimpratyayAzrayatvena bahiranasya yasya antaHkivAzraye lukyasiddhatvAt // 111 // lupyapRllenat // 7 / 4 / 112 // parasya pratyayasya lupi satyAM lubbhUtaparanimittakaM pUrvakArya na bhavati 'allenan / khallatvamenaca varjayitvA / tad / atra sthAnivadbhAvapratiSedhAt tyadAyatvasave na | bhavataH / gargasyApatyAni gargAH / gargAditvAyam / 'yaamo'zyAparNAntagopavanAdeH' (6-1-126) iti lup / kuvalyAH vikAraH phalaM kuvalam / -madhuk iti / atra 'na sadhi-' ityanena sthAnitvaniSedhaH pravartate / asavividhikArya saluki Niluka. sthAniva na bhavati ||-uungaadeshsyeti / UDpratyayAdezo 12vakAro'pi - pratvavastasmin asya padatve / dhuTa. stRtIya.' iti dhasya daravaM taniSedhe saMyogAntAvAt / padasya ' iti lugvA prAmotItyAzaGkA -lupyvR-|| Mana Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 MARose hemAditvAdam / phale' (6-2-58 ) iti tasya lup / atra vRddhina bhavati / plupyapi lupatAstyeva / tena pazcagoNirityatrekaNaH plupi vRddhirna bhavati / sa0a0ca0 lupIti vacanAllaki bhavatyave / gomAn / yavamAn / atra siluki tannimittaM dIrghatvaM bhavati / lupIti saptamInirdezAt pUrvasya yatkArya prAptaM tannipidhyate / samudAyasya tu bhavatyeva / payaH / sAma / paJca / sapta / atra padasaMjJA tathA ca tannibandhanAni rutvanalopAdIni bhavanti / kathaM pApakti pApacItItyatra dvitvam / / nedaM pachi nimice kiMtu yauntasya / appallenaditi kim / yat, vyavU, veviddhi / dhi, zozavIti / graha, jarIgRhIti / la, gR, nijAgalIti / enat, enatpazya / enacchitakaH / sthAnIvAvarNavidhAviti lupaH sthAnivadbhAvena prAptAnAM pUrvepI kAryANAM pratipedhArtha vacanam / / 112 // vizeSaNamantaH // 7 / 4 / 113 // viziSyate'neneti vizeSaNam / vizeSaNaM vizeSyasya samudAyasyAnto'vayavo bhavati / iha zAkhe dhAtvAdiH samudAyo'bhedenAvayavAvizeSaNaka upAdIyate / tatra so'vayavastatsamudAyasyAntatvena niyamyate / ataH syamo'm / kuNDaM tiSThati / kuNDaM pazya / iha na bhavati / tad / 'yuvarNadRvazaraNagamRdgrahaH' / jayaH / tayaH / iha 1 na bhavati / sekaH / yogH| iNo'li aya ityAdau vyavadezivadAvAdbhavati // 113 // saptamyA AdiH // 7 / 4 / 114 // saptamyantasya vizeSyasya yadizeSaNaM tattasyAdiravayayo bhavatIti veditavyam / in kIsvare luk / pathaH / pathAm / iha na bhavati / pathiSu / 'yuktopAntyasya ziti svare (4-3-14) neninAni / / anenijam / iha na bhavati / nenekti / 'uta auSiti vyaane'dveH / (4-3-59) yauti / rauti / iha na bhavati astavIt / pathA, ayaudityAdau vyapadezivadbhAvAdbhavati / antatvApavAdo yogaH // 114 // pratyayaH prakRtyAdeH // 7 / 4 / 115 // yasmAdhaH pratyayo vidhIyate sA tasya prakRtiH / pratyayaH prakRtyAdeH samudAyasya vizeSaNaM veditavyam nonAdhikasya / mAtubhoMgo mAtRbhogastasmai hito bhAtRbhogINaH / 'bhogottrpdaatmbhyaamiinH| (7-1-40) / kharapasyApatyaM khArapAyaNaH / naDAditvAdAyanaN / atra tadantaM padam ' (1-1-20) iti padasaMjJA samudAyasya bhavati na tUnasya bhogINa ityAdirUpasya tenaikapadatvAt *Na siddham / rAjJaH purupaH raajpurussH| 'SaSThayayatnAccheSe (3-1-76 ) iti samAsaH / adhikasya na -paJcagoNirisi / 'kyamAni-' iti puvA bhavAte tyAvegauNasyayana goNIzabdavarjanAt ||-pnaacchuutk iti / navagaitaSzabdasya sAkAGkSasyAsamarthatvAt katha samAsa enadAdezazca / ucyate / bhardhAprakAraNAvA apekSye nirmAte samAsa enadAdezazva bhavatyeva ||-vishe-|| iha zAstre dhAtvAdi samudAya upAdIgate kathabhUtovayayo vizeSaNaM yasya sa tathA kenAbhedena tApArampena ko'bhiprAya phila 'nAmino guNa-' ityazca dhAtunAmItyabhidhIyate / nAmpavayavayogAtsamudAyo'pi dhAtulakSaNo nAmItyabhidhIyate ityekadezena sAmAnAdhikaraNyegAvapayavizeSaNaka upAdIyate iti sarasAmAnAdhikaraNye sati nAmI Ado madhye ante gha saMbhavAte taya so'vayavastasya samudAsya antasyena niyamyate ||-prty-1-prkRtyaaderiti| AdizabdApatyayo gRhyte| tata prakRtipratyayasamudAyasya pratyayo vizeSaNa bhavatIti siddhm| nanu pratyaya prakRtervizeSaNa bhavatIti ki na pUryate kimAvigrahaNAt pratyayamahaNena / ucyate / AdizabdAbhAve pratyaya prakRtevizeSaNamiti ko'yaM pratyaya pUrva prakRti vizeSayatIrapartha syAtathAca spAdau pUrvasyA prakRteH spAyanjava syAcata payAsi harayAdo jasi pUrvasyA, prakRtevibhaktyantasvAt 'so ra, iti ruSa syAn yata. kiM hi vacanAsa sidhyatIti AdigrahaNena pratyayo gRhyte|| NatvaM siddhamitianyathA 'raSavarNa-' to VA Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viama bhavati / Rddhasya rAjJaH purussH| gAryasyApatyaM gAAyaNaH / 'yaainaH' (6-1-54) ityAyanaN / adhikArasamudAyAnna bhavati / paramagAryasyApatyam / putramicchati putrakAmyati / adhikAnna bhavati / mahAntaM putramicchati / nyUnAdhikavyavacchedArtha vacanam / tadantatvaM ca vizeSaNamantaH (7-4-113 ) ityeva siddham // 115 // gauNo uyaadiH||7 / 4 / 116 / / DImArabhya vyaM yAvat uyAdiH pratyayaH sa gauNa upasarjanaM san prakRtyAdeH samudAyasya vizeSaNaM bhavati nonAdhikasya / kArIpagandhyAmatikrAntaH sa bandhurasya atikArIpagandhyavandhuH / atikaumudagandhyavandhuH / atra yeNAdhikasyAgrahaNAt 'bandhau bahutrIhau' (2-4-83) iti ic na bhavati / gauNa iti kim / agINo'dhikasyApi samudAyasya vizeSaNaM bhavati / paramakArIpagandhIbandhuH prmkaumudgndhiivndhuH| pUrveNaiva siddhe'gauNasyAdhikaparigrahArya vacanam // 116 // kRtsagatikArakasyApi // 7 / 4 / 117 // kRtmatyayaH prakRtyAdeH samudAyasya gatikArakapUrvasya apizabdAtkevalasyApi vizeSaNaM bhavati / yatheha samAso bhavAMta bhasmanihutam pravAhemUtritam tathA udakevizIrNam avataptenakulasthitamiti sagatikena sakArakeNa ca tAntena tena / (3-1-92) iti samAsaH siddho bhavati / tathA vyAvakrozI vyAvahAsI sAMkauTinaM sAMrAviNamiti 'nityaM baaino'N (7-3-58) iti aN siddhH| 'pratyayaH pakatyAdeH' (7-4-115) ityatA'mApte vacanam // 127 // prH||7|4|118 // yaH pratyayaH sa prakRteH para eva bhavati / ajA / khavA / vRkssH| vRkSo / vRkssaaH| juguptate / mImAMsate / kAryam / gamyam / aupagavaH // 118 // *spardhe // 7 / 4 / 119 // dvayorvidhyoranyatra sAvakAzayostulyavalayoH ekatra >>anekatra ca upanipAtaH spardhaH tatra yaH sUtrapAThe paraH sa vidhirbhavati / ' zaso'tA sazca naH puMsi' (1-4-49 ) ityasyAvakAzo vRkSAn munIn / napuMsakasya ziH' (1-4-55) ityasya tu mahAnti yazAMsi / ihobhayaM pAmoti vanAni madhUni / tatra paratvAcchireva bhavati / ayaM tAvadekasya dvikAryayoge spardha uktaH / anekasyApyasaMbhave sati bhavati / ' I pomavaruNe'ne' [3-2-42] ityasyAvakAzo'nIvaruNau / devatAnAmAtvAdau' (7-4-28) iti vRddhevakAza AmAvaiSNavaM haviH / ihobhayaM prAmoti / AgnivAruNImanaDvAhImAlabheta / paratvAttu vRddhirbhavati / atra hyanerItvaM varuNazabdasya ca vRddhiriti naiko dvikAryayuktaH / asaMbhavastvasti buddhau satyAma 'iddhimatyaviSNau 3-2-43] iti agnerItvApavAda irbhvti| parasparapatibandhenApravRttI paryAya vA prApte vacanam // 119 // AsannaH 74120 // iha AsanAnAsannaprasaGge yathAsvaM sthAnArthapramANAdibhirAsanna era vidhirbhavati / tatra sthAnena, dnnddaanm| kSupAgam / kaNThayayorakArayoH kaNThya evAkAro dIrtho bhvti|arthen,vaatnnyyuvtiH|daardvRndaarikaa / atra vataNDIzabdasya daracchabdasya ca 'puMvatkarmadhAraye' [3-2-57] iti puMvadbhAve kartavye arthata Asanno vAtaNDyabhAvo dAradabhAvazca bhvti| pramANena, amuSmai / amUbhyAm pAduvarNo'nu' (2-1-47) iti mASikasya mAtriko dvimAtrasya ca dimAtraH // 120 // saMbandhinAM saMyandhe // 7 // iti ekapadatvAbhAvAt Natva na syAt ||-kRtsg-|-bhsmnihutmityaadissu / tatpuruSe kRti ' iti sarvatrAlup ||-sprdhe||-ekveti / ekatra ekasmin sthAnini ||-upnipaatH prasaGgo dvayorvighyorispartha. ||-anektr ceti / anekasmin sthAnini upanipAto dvayorviyorityartha. ||-aas-||-daarbhaavshceti / na tu vataNThadaragAvaH pusvaM tu tasyApi vidyata evaM wwwvorse Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 361 // MMore 4 / 111 // saMbandhizandAnAM yatkAryamuktaM tatsaMpandha evaM sati bhavati nAnyathA / zvazurAyaH' / zurasyApatyaM zvazuryaH / saMzAzamdAttu iveSa / paayriH||| 'mAtRpituH svasuH ' (2-3-18 ) mAtRSvasA / dhAnyamAtuH svamustu na bhavati / mAtRsvasA // 121 // samarthaH padavidhiH // 7 // 4 // 122 // samarthapadAzritatvAtsamarthaH / padasavandhI vidhiH padavidhiH / tena yaH padAvidhiH yazca pade yazca padasya padayoH padAnAM vA sa sarvaH padavidhireva / sarvaH padavidhiH samartho veditavyaH / samarthAnAM padAnAM vidhirveditavya ityarthaH / taba sAmarthya vyapekSA ekArthIbhAvazca / atra vyapekSAyAM saMbaddhArthaH saMpekSitAyoM vA padavidhiH sAdhubhavati / ekArthIbhAve tu vigrahavAkpArthAbhidhAne yaH zaktaH saMgatArthaH saMsRSTAyoM vA padavidhiH sa sAdhurbhavati / atra ca padAni upasarjanIbhUtasvArthAni nivRttasvArthAni vA pradhAnArthopAdAnAt pani arthAntarAbhidhAyIni vA bhavanti / padavidhizva samAsanAmadhAtukRttaditopapadavibhaktiyuSmadasmadAdezaplutarUpo bhavati / tatra samAsaH, dvitIyA 'zritAdibhiH / dharma zritaH dharmazritaH / 'tRtIyA tattataH zalayA kRtaH khaNDaH zaGkalAkhaNDamA caturthI prakRyA' yUpAya dAru yuupdaaru| 'paJcamI bhayAyaiH' vRkAiyaM vRkabhayam / 'paSThyayatnAccheSe' / rAjJaH puruSaH raajpurussH| 'saptamI zauNDAyaiH' / akSeSu zauNDaH akSazAdaH / 'vizeSaNaM vizeSyeNaikArtha karmadhArayazca / nIlaM ca tadutpalaM ca nIlotpalam / eSu pUrvottarapadayovokyAvasthAyAM parasparAkAkSAlakSaNA vypekssaa| vRsyavasthAyAM tu pRthagaryAnAM satAmekA bhAva iti / tathA hi-dharmamityetatsAdhanatvAtsAdhyabhUtAM kriyAmapekSate / zrita ityetadapi zrayaNakriyopasarjanakavAci svakriyAviSayaM sAdhanamapekSate / tayozca parasparasaMsargAta mUrchitAvayava iva vRttAvekAbhiAvo bhavati / dharma zrito dharmazritazcaitra iti / evaM zalayA kRtaH khaNDaH zaGghalAkhaNDa iti / kartRkarmaNorgamyamAnakarotikriyAkRtA vAkye vyapekSA / vRttaavekaarthiibhaavH| evaM caturthIsamAsAdAvApa yupAyetyAdi sAmAnyamavacchedAya bhedAnAkAGkSati kiM yUpApa gacchatyAgacchati puSpaM dAru veti / dApi yUpAya gRhAya dAhAya veti bhedAnAkAGkSatiAevaM sarvatra upasarjanAnAM pradhAnAnAM ca parasparamAkAkSAvatAM kacityakRtivikArabhAvalakSaNaH kacidavadhyavadhimadbhAparamanAsanno gotrAnabhidhAnAt ||-sm-||-vypeksseti / parasparAkAkSetyartha sA ca vAkye sabhavati / ekArthIbhAvastu samAse ||-sNbddhaarth iti / so'rtho yasya yatra jhaTityeva padAnAmamvayaH pratIvate rAja puruSa ityAdau sabaddhArthaH padavidhi ||-sprekssitaarth iti / samekSita kaSTakalpanayA pratIto'thoM yatra yathA 'rAjopale haribhujAmiha ke zavasya yasyorasInduradana ca jaTA kalApamaM khAmyaro'pi pavanAdarinAthasnu, kAntA sa vo'gatanayA vipula dadAtu' ityAdI kliSTakAmye kaSTakazpanayArthaH prtiiyte|asy kAmyasya vyAkhyA // yasyorasi haribhujo vAyubhujAM sarpANAM rAjA poSa' / yasva ca jaTAkalApe induryasya ca zavasya ke mRtakasya ke mastake utpale nimAse bhadana bhakSaNa, yasya ca kAmtAgatanayAdrisutA sa khAmyaropi vipula zA sukha vo dadAtu pavanAt sarpastasyArimayUrasAsya nAtha. kAttikeyaH sa sUnuryaspetyarthaH ||-sNgtaartho gatArtha. / yathA vIrapuruSako grAma atikhaTva iti / atra hi padAnAmarthaH sarvo'pi gataH samAsArtha eva pratIyate / samaSTArthastu militArtha / yathA rAjapuruSahati ||-arthaaniisi / pradhAno'rtha. samAsArthalakSaNastadupAdAnAt yAMnIti // bhayamarthaH ekastAvat pradhAno'rthaH para svArtha iti parthatA ||-arthaantraabhidhaayiiniiti / bhAntara samAsAkamaNa tadabhibhAyInIti ||-muucchitaavyv kheti / mUlitabhinnapadArthAvata ityrthH|-upsrjnaanaaN pradhAnAnAM ceti / // Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HOMMOHIDE vAtmakaH kacitsvasvAmibhAvaH kacidiSapaviSavibhAvarUpaH saMvandho vAkye vyapekSA / vRttI vekArthIbhAvaH / evaM nIlamityetadvizeSaNaM guNatvAta dravyamAkAkSati / utpalamityetadapi sarvotpalAvagraharUpeNa pravRttaM sadvizeSyatvAdvizeSaNaM guNamAkAGkSati / vRttau punarekArthIbhAvena pAMsadakavadavibhAgApanau tAvubhAvapyarthAvakasminnadhikaraNe mUrchitAviva bhavataH / nIlaM ca tadutpalaM ca nIlotpalamiti / tadetatsAmarthyamavizeSoktamapi lokavyapekSayA vRttyavRtyoH svabhAvena vibhaktamavatiSThate / yatra tvasAmarthya tatra samAso na bhavati / pazya dharmam zrito maitro gurukulam / kiM te zaGkulayA khaNDo maitra upalena / gaccha yupAya dAru zobhanaM zaile / nivartasva vyAghAta bhayaM caitrasya maitrAt / bhAryA rAjJaH puruSo devadattasya / saktastvamakSeSu zauNDaH pipati pAnAgAre iti / nAmadhAtuH, putramicchati putrIyati / zyena ivAcarati zyenAyate / samartha iti kim / pazyati putramicchati sukham / kRta, kumbhaM karoti kumbhakAraH / samartha iti kim / pazya kumbhaM karoti kaTam / taddhitaH, upagorapatyamaupagavaH / samartha iti kim / gRhamupagorapatyaM tava / upapadavibhaktiH / naSo devebhyaHAabhijAnAsi devadatta kAzmIreSu vatsyAmaH upAdhyAyazcedAgacchedAzaMse yukto'dhIyIya / samartha iti kim / idaM namo devAH zRNuta / devadatta mAtaraM smarasi / avasAma dIrgha magadhepu / yuSmadasmadAdezaH, dharmarate svaM dharmoM meM svam / dharmo vaH saM dharmo naH svam / samartha iti kim / odanaM paca tava bhaviSyati / yama bhaviSyati / pluta, akuja 3 idAnI jJAsyasi jaalm| samartha iti kim / *aGga kUjasayamidAnI jJAsyati jAlmaH / padagrahaNAdvarNavidhirasAmarthe'pi bhavati / tiSThatu dadhyazAna tvaM zAkena / tiSThatu kumArIcchannaM hara devdtteti| yatvaM dvitvaM ca bhavati / evaM samAsanAmadhAtukRttaddhitepu vAkye vyapekSA vRttAvekArthIbhAvaH / zeSeSu punarvyapekSava sAmarthya bhavati / nanu ca rAzaH puruSamAnayetyukte yo'rtha AnIyate rAjapuruSamAnayetyapyukta sa eva tatko'tra vyapekSaphArthIbhAvayorvizeSaH / ucyate / saMkhyAvizepo vyaktAbhidhAnamupasarjanavizeSaNaM cayogazceti / tatra rAjJaH puruSaH rAjJoH puruSaH rAjJAM puruSaH iti vAkye saMkhyAvizeSo bhavati / samAse na bhavati / rAjapuruSaH / vAkye ghupasarjanAni vibhaktArthAbhidhAyitvAtsaMkhyAvizeSayukta svArtha patipAdayanti / samAse'ntarbhUtasvArtha pradhAnArthamabhidadhatItyabhedaikatvasaMkhyAM gamayanti / saMkhyAvizeSANAmavibhAgenAvasthAnamabhedaikatvasaMkhyA // yayauSadharasAH sarve madhunyAhitazatayaH / avibhAgena vartante tAM saMkhyAM tAdRzIM viduH // 1 // vibhaktivAcyaiva tu saMkhyA vRtau nivartate nAmAdigamyA tu na nivartate / yathA dviputraH paJcaputra ityAdau nAmArtha eva saMkhyAvizeSaH / tAvakIno mAmakIna ityAdezAbhivyaGgayamekatvam / zopikaH mAsajAta iti primaannsvaabhaavyaadektvsNkhyaavgmH| kArakamadhyaM vyasanamadhyAmityAdau madhyAnyathAnupapatyA dvitvAvagamaH / yatrApi vRttau vibhaktaTuMba nAsti dAsyAHputraH devAnAmiyaH AmuSyAyaNaH apsavyaH goSucara: varSAmuja iti tatrApi saMkhyAvizeSo nAsti sAmAnyena vizeSaNamAtrapratIteH / ata eva vRttau saMkhyAbhedAbhAvAtkhabhAvato nihattA vibhaktilapA dvitIyAcastAnAM vizeSaNAnAM prathamAntAnAM vizeSyANAM cetyartha ||-drvymaakaangksstiiti|hnyaabhyo guNa iti guNalakSaNAt ||-angg kUjatyayamiti / bhatra, 'syAdeH ' sAkAbhasva-hasyamena sUbegAmamitvanena bhAkAkSyamANasya izAnI zAspatIsyaspa vAkpassa bhedakAvenAsAmadhyAMt pluto na bhavati ||-primaannsvaabhaassyaaviti / mapi sUpAbhyo spairvA krIta iti Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza / / 62 / * anvAkhyAyate| alapsamAse tu zabdAntaraM vibhaktyantamatirUpAvayavamanenopAyena prtipaadyte| tathA vAkye vyaktAbhidhAnaM bhavati brAhmaNasya kambalastiSThati / samAse punaravyaktaM grAhmaNakambalastiSThatIti / sadizate'tra paSThIsamAso vA saMbodhanaM veti||kiNcitpunrvyktN vAkye | yathArtha pazordevadattasyeti / pacaguNasya vA devadattasya yadarthe yo vAsaMtIbhUto pacastasya yadardhamiti / teca samAse vyaktam ardhapazu devadattasyeti / tathA vAkye upasarjanavizeSaNaM bhavati / Rddhasya rAjJaH puruSaH / samAse na bhavati / rAjapuruSaH / yathAhuH - ' savizeSaNAnAM vRttirna vRttasya vA vizeSaNaM na prayujyata iti / vizeSaNayoge hi sApekSatvenAgamakatvAtsAmarthya na bhavati / yatra ca kacidvizeSaNayoge'pi gamakatvaM tatra bhavatyeva samAsaH yathA devadattasya gurukulam, yajJadattasya dAsabhAryA / yadAha - ' saMbandhizabdaH sApekSo nityaM sarvaH pravartate / svArthava| rasA vyapekSAsya vRttAvapi na hIyate // 1 // tathA vAkye cayogo bhavati svacayogaH svAmicayogazca / rAjJo gauzvAzvava puruSava / caitrasya maitrasya mitrasya ca gauH / samAse na bhavati / rAto goshvpurussaaH| caitrametrabhitrANAM gauriti / yadi samarthaH padavidhi kathamasAmadhyeM sUrya na pazyanyasUyaipazyA rAjadArAH, punarna gIyante - punargeyAH zlokAH, zrAddhaM na bhuGkte'zrAddhabhojI, alavaNabhojI, sarvazrarmaNA kRtaH sArvacamaNo rathaH kRtaH pUrva kaTo'neneti kRtapUrvI kaTam ityAdyA vRttaya bhavanti / kiM hi vacanAnna bhavati // 122 // ye tu zAstre sUcitA lokasiddhArtha nyAyA na tadarthaM yatnaH kriyate // // svaM rUpaM zabdasyAzabdasaMjJA // 1 // susavarddhidikzabdebhyo janapadasya // 2 // RtorvRddhimadvidhAvavayavebhyaH // 3 // svarasya hrasvadIrghaplutAH // 4 // Adyantavadekasmin // 5 // prakRtivadanukaraNam // 6 // mAso mAsA vA jAtasyeti vigrahe saMsyAvizeposti tathApi vRtI parimANasvAbhASyAdekazyameva pratIyate // - anvAkhyAyata iti / nahi vidyamAne'rthe vibhakteluyanvAkhyAyate api tu saMkhyAbhedAbhAvAt ko'rtha. ekavyadvivayavAbhAvAtsvA eSa nivRttA vibhakti aikArthI iti lupAnvAkhyAyate // cayogo bhavatIti / yAye bhinnatvAtpadArthAnAM bhedanibandhanasamuccayadyotanAtha cazabda prayujyate / vRttau tu samUhalakSaNaikArthaprAdurbhAvAt bhedasya nivartanAt catyArthAbhAvAt dyotakasya cAnyasya nivRti // kathamasAmarthyaM ityAdibhaga hi sUryakAmikamA zikriyayA naja. saMbandha na sUryasa tayA // punarna gIyanta iti / gAnena natra savandho na puna, zabdArthena // abhAva bhojIsyAdo tu bhujinA nama sapandho na zrAddhAdinA zrAddhAdi bhojananiSedhAvagamAt / evaM sArvacammaNa kRtapUrvasya sarvazabdasya kRtazabdena kRtazabdasya kaTazabdena ca savandho na capUrvazabdAbhyAmiti // kiM hi vacanAnna bhavatIti / gamakatvAt 'naj' haramanenAsAmadhyepi bAhulakAdbhavatItyarthaM // iti vyAkara|Nasya sAroddhAraprakaraNe saptamasyAdhyAyasya caturtha pAda. samApta | AsIdvAdidviradaputanApATane paJcavakAntre gacche'cchataradhiSaNo dharmasUrirmunIndra / pade saspAjani janamano'no kahAnandakanda sUri | samyagguNagaNanidhi. khyAtibhAprasnasiha // 1 // yamyoparAgasImAyamudayaH parabhAgabhAg / devendrasUristatpade jajJe namyo nabhomaNi // 2 // ita, nirvIrAdhana muktizAkharacanAbhIvAna dhorasapaNAzrIkomAravihAramaNDitamahIbhUpaprayodhAdikAH / kSIrododadhimudrite'vanitale yayorjitA kelaya sobhUrArthika nukAriracana zrIhemacandro guru // 1 // kiMca, bhUpAlamauhimANikpamAlAlA kitazAsanaH / darzanapaTkanistantro hemacandro munIzvara // 7 // teSAmudayacandro'sti ziSya. sakhyAyatA vara // yAvajIvamabhuNasya gyAlyA jJAnAmutaprapA // 5 // tasyopadezAdevendrasUriH ziSyalavo vyadhAt // nyAsasArasaguhAra manISI kanakaprabhaH 6 // tadvitApUrNikA samAptA // // iti laghunyAsaprazastiH // sa0a0pa0 // 62 // Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M | pozavikatamananyavata // 7 // bhataparvakastadadapacAraH // 8 // bhAvini bhatavadapacAraH // 9 // yathAsaMkhyamanadezaH samAnAnAma // 20 // vivakSAta: kArakANi // 11 // apekSAtodhikAraH // 12 // arthavazAdvibhaktipariNAmaH // 13 // arthavadgrahaNe nAnarthakasya (graannm)|| 14 // lakSaNapatipadoktayoH | pratiradoktasyaiva (grahaNam // 15 // nAmagrahaNe liGgaviziSTasyApi // 16 // prakRtigrahaNe yaGgluvantasyApi // 17 // ztivA zavA'nuvandhena nirdiSTaM yadgaNena ca // ekasvaranimittaM ca paJcaitAni na yaGlupi // 18 // saMnipAtalakSaNo vidhiranimittaM tadvighAtasya / / 19 / / asiddhaM bhirnggmntro||20|| na svarAnantarye / / 21 // gaugamukhyayomukhya kAryasaMpratyayaH // 22 // kRtripAkatrimayoH kRtrime // 23 // kcibhygtiH|| 24 // siddhe satyArambho niyamArthaH // 25 // dhAtoH svarUpagrahaNe tatpratyaye kAvijJAnam // 26 // navyuktaM tatsadRze // 27 // uktArthAnAmaprayogaH // 28 // nimittAbhAve naimittikasyAppabhAvaH // 29 // saMniyogaziSTAnAmekApAye'nyatarasyAppapAyaH // 30 // nAvAcIyamAnanivRttau pradhAnasya // 31 // niranubandhagrahaNe na sAnubandhakasya // 32 // ekAnubandhagrahaNe na banubandhakasya // 33 // nAnubandhanAnyasArUpyAnekasvaratAnekavarNatvAni // 34 // samAsAntAgamasaMjJAjJApakagaNananirdiSTAnyanityAni // 35 // pUrve'pavAdA anantarAn vidhIn vAdhante nottarAn // 36 // madhye'pavAdAH pUrvAn // 37 // yaM vidhi pratyupadezo'narthakaH sa vidhirvAdhyate // 38 // yasya tu vidhenimittameva nAsau vAdhyate | // 39 // yena nAprApte yo vidhirArabhyate sa tasya vAdhakaH // 40 // balavannityamanityAt // 41 // antaraGgaM vahiraGgAt // 42 // niravakAzaM sAvakAzAt // 43 // | vANIva prAkRtam // 44 // khat khadAzrayaM ca // 45 // upapadavibhakteH kArakavibhaktiH // 46 // luvantaraGgebhyaH // 47 // sarvebhyo lopaH // 48 // lopAtsvarAdezaH // 49 // AdezAdAgamaH // 50 // AgamAtsarnAdezaH // 51 // praannitym||52|| nityaadntrnggm||53|| antaraGgAcAnavakAzam ||54||utsrgaadpvaadH ||55||apvaadaat kacidutso'pi // 56 // nAniSTArthA zAstrapravRttiriti // 57 // ityAcAryazrIhemacandraviracitAyAM zrIsiddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazandAnuzAsanabRhadvRttau saptamasyAdhyAyasya caturthaH pAdaH // 74aa kSitidhava bhavadIyaHkSIradhArAvalakSa ripuvijayayazobhiH zveta evaasidnnddH|| kimuta kavalitaistaiH kajjalaiAlavInAM pariNatamahimAsau nIlimAnaM bibharti // 1 // // iti saptamo'dhyAyaH // // // Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itizrIsiddhahemacandra (saMskRta zabdAnuzAsanaM vRhadvati: lghunyaasshitm|| PORANDBAvawww00AMANPORA pada zrIporavADavaNikkulAdhipatinAnAvidhadharmakAryadhu rINazreSTivarAgraNIzrIbhagubhAItanujanuHzrImanasukhabhAIARE zreSThivaravareNyena mudrApitam // dhI DAyamaMDa jyuvilI prInTIMga presamAM parIkha. devIdAsa chaganalAle chApyu. The. salAposa daravAje-amadAbAda. saMvata 1962. Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrIsibahemacandrAbhidhazabdAnuzAsanasUnapAThaH (aSTAdhyAyI). aham // 1 // 1 // 1 // siddhiH syAdvAdAra / 1 / 1 / 2 // lokAt / 1 / 1 / 3 // audantAH svraaH| 1 / 1 // 4 // ekadvitrimAtrA hruvdiirghplutaaH| jamI 1211EMENT: samAnAH / / 1 // eai oau saMvyakSarama // 1 // 2 // 8 // aMaH anusvaarvisgauN|1|1|| 9 // kAdivyaJjanam / 1 / 1 / 10 // apaJcamAntastho dhuT / 1 / 2 / 11 // paJcako vargaH / 1 / 1 / 12 // AdyadvitIyazapasA aghopaaH| 1 / 1 / 13 // anyo ghopavAn / 1 / 1 / 14 // yaralavA antsthaaH| 1 / 1 / 15 / / aM ka pazapasAH zid / 1 / 1 / 16 // tulyasthAnAsyamayatnaH svH|1|1|| 17 // syaujasamauzasTAbhyAMbhisGebhyAMbhyarAGasibhyAMbhyasGasosAmuDanyoragupAM trayI trayI prthmaadiH|1|1|18|| styAdivibhaktiH / / 1 / 19 // tadantaM padam / 1 / 1 // 20 // nAma sidavyajane / 1 / 1 / 21 // naM kye| 1 / 1 / 22 // na rataM matvarthe / 1 / 1 / 23 // manunabhogiro vati / 1 / 1 / 24 // vRttyanto'sape / 1 / 1 / 25 // savizeSaNamAkhyAtaM vAtayam / 1 / 1 / 26 // adhAtuvibhaktivAkyamarthavannAma / 111 // 27 ||shighutt / 1 / 1 / 28 // pustriyoH syamaujam / 1 / 1 / 29 // rabarAdayo'vyayam / 1 / 1 / 30 // cAdayo'sattve / 1 / 1 / 31 // adhaN tasvAyA zasaH / 1 / 1 / 32 // vibhktithmnttsaadyaabhaaH|1|1|33 // battasyAm / 1 / 1 / 34 // ktvAtumam / 1 / 1 / 35 // gatiH / / 1 / 36 // aprayogIt / 1 / 1 / 37 // anantaH paJcamyAH pratyayaH / 1 / 1 / 38 // ityatu saMkhyAvat / 1 / 1 / 39 // bahugaNaM bhede / 1 / 1 // 40 // kasamAse'dhyardhaH / 1 / 1 / 41 // ardhapUrvapadaH puurnnH| 1 / 1 / 42 // ityAcAryazrIhemacandrAnusmRte siddhahemacandramAni zabdAnuzAsane prathayasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH // 1 // samAnAnAM tena dIrghaH / 1 / 2 / 1 // bAlati isvo vA / 1 / 2 / 2 // lata le alabhyAM vA / 1 / 2 / 3 // ato vA tau ca // 1 // 2 // 4 // RstayoH / 1 / 2 / 5 // avarNasyevarNAdinadodaral / 1 / 2 / 6 // RNe prada zArNavasanakambalavatsaravatsatararayAra / 1 / 2 / 7 // Rte tRtIyAsamAse / 1 / 2 / 8 // hatyArupasargasya / 1 / 2 / 9 // nAni vA / 1 / 2 / 10 // lutyAla vaa||2|11| aidautsNdhykssH|1|2|12 // UTA / 1 / 2 / 13 // | prasyapaiSyoDhoDhayUhe svareNa / 1 / 2 / 14 // svaira svayakSauhiNyAsa / 1 / 2 / 15 // aniyoge luge / 1 / 2 / 16 // vauSThautI smaase| 1 / 2 / 17 // | omAGi / 1 / 2 / 18 // upasargasyAniNedhedroti / 1 / 2 / 19 // vA nAnni / 1 / 2 / 20 // ivarNAderace svare yavaralam / 1 / 2 / 21 // iskho'pade vA / RCMCEMAMA Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamA0 1 / 2 / 22 // daito'yAy / 1 / 2 / 23 // odauto'vAba / 1 / 2 / 24 // vyakye / 1 / 2 / 25 // Rto rastaddhite / 1 / 2 / 26 // edotaH padAnte'sya 19 aSTAdhyAyI luk / 1 / 2 / 27 // gornAmnyavo'se / 1 / 2 / 28 // svare vA'nakSe / 1 / 2 / 29 // indre / 1 / 2 / 30 // vaa'tysNdhiH| 1 / 2 / 31 // pluto'nitau / 1 / 2 / 32 // 33 vA / 1 / 2 / 33 // Idedvivacanam / 1 / 2 / 34 // adomumI / 1 / 2 / 35 // cAdiH svaro'nAG / 1 / 2 / 36 // odantaH / 1 // 2 // 37 // sau navetau / 1 / 2 / 38 // OM con / 1 / 2 / 39 // aJvargAtsvare vo'san / 1 / 2 / 40 // aijvrnnsyaante'nunaasiko'niidaadeH| 1 / 2 / 41 // iti prathamasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH // 2 // tRtIyasya paJcame / 1 // 3 // 1 // pratyaye ca / 1 / 3 / 2 // tato hazcaturthaH / 1 / 3 // 3 // prathamAddhaTi za chaH / 1 / 3 // 4 ||kkhpphyo ka-pau / 1 / 3 / 5 // zapase zapasaM vA / 1 / 3 / 6 // caTate sadvitIye / 1 / 3 / 7 // no'prazAno' nustArAnunAsikau ca pUrvasyA'dhuTpare / 1 / 3 / 8 // pumo'zivyaghope'khyAgi sH|1|3|9|| nRna. pepu vA / 1 / 3 / 10 // dviH kAnaH kAni saH / 1 / 3 / 11 / ssaTi samaH / 1 / 3 / 12 // luk / 1 / 3 / 13 // tau mumo vyaJjane svau / 2 / 3 // 14 // manayavalapare he // 1 // 3 // 15 // samrAT / 1 / 3 / 16 // NoH kaTAvantau ziTi navA / 1 / 3 / 17 // Du. saH so'zvaH / 1 / 3 / 18 // naH ziJc / 1 / 3 / 19 // ato'ti roruH / 1 / 3 / 20 // ghopavati / 1 / 3 / 21 // avarNabhobhago'gholuMgasadhiH / 1 / 3 / 22 / / vyoH / 1 / 3 // 23 // svare vA / 1 / 3 / 24 // aspaSTAvavarNAtvanuni vA / / 3 // 25 // roryaH / 1 // 3 // 26 // hasvAn GaNano de / 1 / 3 / 27 // anAGmAo dIrghAdvA chaH / 1 / 3 / 28 // plutAdvA / 1 / 3 / 29 svarebhyaH / 1 / 3 // 30 // diI svarasyAnu navA / 1 / 3 / 31 // adIrghAdvirAmaikavyaJjane / 1 // 3 // 32 // aJcargasyAntasthAtaH / 1 // 3 // 33 // tato'syAH / / 3 / 34 // ziTaH prathamadvitIyasya / 1 // 3 // 35 // tataH ziTaH / 2 / 3 / 36 // na rAtsvare / 1 // 3 // 37 // putrasyAdinputrAdinyAkoze / 1 / 3 // 38 // nAM dhuDvarge'ntyo'padAnte / 1 // 3 // 39 // ziDhe'nusvAraH / 1 / 3 / 40 // ro re lugdiirghshvaadidutH| 1 / 3 / 41 // dastaDDhe / 1 / 3 / 42 // sAhibaheroccAvarNasya // 1 / 3 / 43 / / udaH sthAstambhaH sH| 1 / 3 / 44 // tadaH se: svare pAdArthA / 1 / 3 / 45 // etadazca vyajane'nagnasamAse / 113 // 46 // paJjanAtpazcamAntasthAyAH sarUpe vA // 1 / 3 / 47 // dhuTo dhuTi skhe vaa| 1 / 3 / 48 // tRtIyastRtIyacaturthe / 1 / 3 / 49 // abope prathamo'ziTaH / / 1 / 3 // 50 // virAme vA / 1 / 3 / 51 // na sNdhiH|1|3|52||s padAnte visrgstyoH|1|3|53 // khyAgi / 1 / 3 / 54 // zighaTyo pAt / 1 / 3 // 55 // vyatyaye lugvA / 1 / 3 / 56 / aroH supi raH / 1 / 3 / 57 // vAhapatyAdayaH / 1 / 3 / 58 // zivyAyasya dvitIyo vA / 1 / 3 / 29 // tavargasya zvavargaSTavargAbhyA yoge caTavauM / 1 / 3 / 60 // sasya shpii| / 3 / 61 // na zAt / 2 / 3 / 62 // padAntAvAdanAmanagarInavateH / 1 / sh63|| // 1 // Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Vews pi tavargasya / 1 / 3 / 64 // li lau / 1 / 3 / 65 // // iti prathamasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // 3 // ata AH rayAdau jasbhyAMye / 1 / 4 / 1 // bhisa aisa // 1 // 42 // idamadaso'kyeva / 1 / 4 / 3 // edahasbhosi / 1 / 4 / 4 // ttaangsorinryau|1|4|5|| DeDhasyoryAtau / / 4 / 6 // sarvAdeH smaismAtau / 1 / 4 / 7 // smin / 1 / 4 / 8 // jasa i. / 1 / 4 / 9 // nemArdhaprathamacaramatayAyAlpakatiSayasya vA / 1 / 4 / 10 // vaide vA 11|4|11||n srvaadiH|1|4|12 // tRtIyAntAtpUrvAvara yoge / 1 / 4 / 13 // tIyaM DiskArye vaa| 1 / 4 / 14 / / avarNasyAmaH sAm / / 4 / 15 // navabhyaH pUrvebhya ismArimanvA / 1 / 4 / 16 / / Apo GitAM thaiyAsyAsyAm // 1 / 4 / 17 // srvaaNdeddespuurvaaH|1|4|18 // Tausyet / 114 // 19 // autaa||4|20|| iduto'kherIta / 1 / 4 / 21 // jasyedot / 1 / 4 / 22 // / Dityaditi / 1 / 4 / 23 // TaH puMsi naa| 1 / 4 / 24 // DiDauMH / 1 / 4 / 25 // kevlskhipteriiH|1|4|26|| na nADideta / 1 / 4 / 27 // striyA DitAM vA daidAsadAsadAm / 1 / 4 / 28 // strIdUtaH / 14 / 29 // veyuvo'striyAH / 1 / 4 / 30 // Amo nAmvA / 1 / 4 / 31 // isvApazca / 1 / 4 / 32 // saMkhyAnA rNAm / 1 / 4 / 33 // khyH| 1 / 4 / 34 // edobhyAM GasiGaso raH / 1 / 4 / 35 // khitikhItIya ur / 1 / 4 / 36 // Rto Dur / 1 / 4 / 37 // tRsvasRnaptaneSTutvaSTakSattRholapotRprazAkho ghuTyAr / 2 4 // 38 // aauM ca / 1 / 4 / 39 // mAturmAtaH putre'he sinAmantraye / 1 / 4 / 40 // hasvasya guNaH / 1 / 4 / 41 // edaapH| 1 / 4 / 42 // nityadidvisvarAmbArthasya hsvH|1|4| 43 / / adetaH syamoluk / 1 / 4 / 44 // diirghddyaavyjjnaatseH|1|4|45|| smaanaadmo'tH|1|4| 46 // dIrgho nAmyatisacatasRSaH / 1 / 4 / 47 // nurvA / 1 / 4 / 48 // zaso'tA saJca naH puMsi / 1 / 4 / 49 // saMkhyAsAyaverahasyAhana Dau vaa|| 4 / 50 // niya Ama / 1 / 4 / 51 // vA'STana AH syAdau / 1 / 4 / 52 // aSTa aujaisazasoH / 1 / 4 / 53 // DatiSNaH saMkhyAyA lup / 1 / 4 / 54 // napuMsakasya ziH / / 1 / 4 / 55 // aurii| 1 / 4 / 56 // ataH syamo'm / 1 / 4 / 57 // paJcato'nyAderanekatarasya dH|1|4|58|| anato lup / 1 / 4 / 59 // jaraso vA / 1 / 4 / 60 // nAmino lugvA / 1 / 4 / 61 // vA'nyataH pumASTAdau svare / 1 / 4 / 62 // dadhyasthisakthyakSNo'ntasyAn / 1 / 4 / 63 // anAmasvare no'ntaH / 1 / 4 / 64 // svarAcchau / 1 / 4 / 65 // dhuTAM prAk / 1 / 4 / 66 // lo vA / 1 / 4 / 67 // ghuTi / 1 / 4 / 68 // acaH / / 1 / 4 / 69 // RduditH| 1 / 470 // yuJo'samAse / 1 / 4 / 72 // anaduhaH sau / 2 / 4 / 72 // puMsoH pumans / 1 / 4 / 73 // ota auH / 1 / 4 / 74 // A amzaso'tA / 1 / 4 / 75 // pathinmAdhinnubhukSaH sau / 1 / 4 / 76 // eH| 1 / 4 / 77 // tho ny / 1 / 4 / 78 // in GIsvare luk / / 1 / 4 / 79 // vozanaso nazAmanvye sau / 1 / 4 / 80 // uto'naDuccaturo vaH / 1 / 4 / 81 // vAH zepe / 1 / 4 / 82 // sakhyurito'zAvaita / 1 / 4 / 83 // Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza nAduzanaspurudaMso'nehasazca seDAH / / 4 / 84 // ni dIryaH / / / 85 // smhtoH|1|4|86 // inhandhupAryamNaH zisyoH / 1 / 4 / 87 // apaH 4 / 1 / 4 / 88 // ni vA / 1 / 4 / 89 // abhvAderatvarAH gau|||||90 // zastunastRpuMsi / 114 / 91 // TAdau svare vA / 1 / 4 / 92 // liyAm 1 / 1 / 4 / 93 // // iti prathamasyAdhyAyasya caturthaH pAdaH // 4 // ||ath dvitIyo'dhyAyaH // 2 // tricaturastiscatasR syAdau / 2 / 1 / 1 // atto ra svare'ni / 2 / 1 / 3 // jarAyA jAsvA / 2 / 1 // 3 // apo'jhe / / 2 // 4 // A rAyo vyaJjane / 2 / 1 // 5 // yuSmadasmadoH / 2 / 9 / 6 // TAuyoti yaH // 2 // 1 // 7 // zepe lum / / 2 / 118 // gorvA / 2 / 2 / 9 // mantasya yuvAvau dvayo / 2 / 2 / 20 // tvamau pratyayottarapade caikasmin / 2 / 2 / 19 // tvamahaM zinA prAk cAkaH / 2 / 2 / 12 // yUgaM vaya jasA / 2 / 2 / 23 // tubhyaM mA uyA // 2 // 1 / 14 // tava mama usA / 2 / 2 / 25 // amau mH|2|2|16 // zaso nH| 2 / / 10 / / abhyam bhyasaH / 2 / 1 / 18 // usevAd / 2 / 1 / 19 // Ama Akam / 2 / 1 / 20 // padAgvibhavatyaikavApaye barUsI bahutne / 2 / / 21 // dine cAgnau / 1 / 1 // 22 // aeNDasA te me / 2 // 1 // 23 // amA tvA maa| 612 / 1 / 24 // asadivAmantryaM pUrvam / 2 / 1 / 25 // jam vizeSyaM vApathye / / 1 / 26 // nAnyat / 211 // 27 // paadaayoH| 2 / 1 / 28 // cAhatvaivayoge / 2 / 1 / 29 // dRzya/cintAyAm / 2 / 2 / 30 // nityamangAde / 2 / 1 / 31 // sapUrvAtmathamAntAdvA / 2 / 1 / 32 // tyadAmenadetado dvitIyATausyavRttyante / 2 / 2 // 33 // idmH|2|1|| 34 // anyajane / 2 // 1 // 35 // anan / 2 / 1 / 36 // TIsyanaH 12 // 1 // 37 // ayamiyaM puMsiyoH sau / 2 / 238 // do maH syAdau / 2 / 1 / 39 // pigaH phastasAdau / / 2 / 2 / 40 // A dveH / 2 / 11 41 // taH sau sH| 2 / 1 // 42 // adaso daH seratu DauH / 2 / 1 // 43 // asuko vA'ki / 2 // 1 // 54 // yo'varNasya / 2 // 1 // 45 // vAdrau / 2 / 1 / 46 // mAduvarNo'nu / 2 / 1 / 47 // prAginAt / / 2 / 1 / 48 // bahupverIH / 2 // 1 // 42 // dhAtorigaNoMvarNareyeyuy pare pratyaye / 2 / 1 // 50 // iNaH / 2 / 2 / 51 // saMyogAt / 2 / 1 / 52 // dhuznoH / 2 / 1 // 53 // siyAH / 2 / 1 / 54 // vAmazasi / 2 / 1155 // yo'nekasvarasya / 211 // 56 // syAdau pH|2|1|57|| kivhatterasudhiya11 stau / 2 / 1 / 58 // dRnpunrvrnnaakaarairmuH|2|1|59|| Napamasatpare syAdividhau ca / 2 / 1 / 60 ||taadesho'pi / 2 / 1 / 31 // paDhoH kaH si / 2 / Ravrvari Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ creennepal 1162 // bhvAde mino dIpoM vAvyaJjane / 2 / 1 / 63 // padAnte / 2 / 1 / 64 // na yi taddhite / 2 / 1 / 65 // kurunchuH / / / 1 / 66 // mo no mvoth| 2 / 1 / 67 // saMsadhvaMsakarasanaDuho dH|2|1|68 // RtidigdazaspRzlajdadhapuSNiho gH|2|1|69|| nazo vA / 2 / 1 / 70 // gujazcanucco no jaa2|1172|| so ru|2|1172|| sajumaH / 2 / 173|| ataH ||1174aaro lupyari / 2 / 1175 // ghuttstRtiiyH|2|1|| 6 // gaDadavAdecaturthAntasyaikasvarasyAdecaturthaH sthyozca pratyaye / 2 / 177 // dhAgastathozca / / 1178 // adhazcaturthAtathodha- / / 1 // 79 // naumyantAtparokSAyatanyAziNo dho DaH / 2 / 1 / 80 // hAntasthAnIbhyAM vA ||2|18shaaho dhuTpadAnte / / 2 / 1282 // bhAderdAdeH / 2 / 1 / 83 // muhadrANuhapNiho vA / 2|1|84aankaahoptau|2|1|85 // cajaH kagam / 2 / 1 / 86 // yajasRjamRjarAjabhrAjabhasjazvaparitrAjaH shaapH|2|1|87 // saMyogasyAdau skolarU / 2 / / 88 // padasya / 2 / 2 / 89 // rAtsaH / 2 / 1190 // nAnno no'nahaH / 2 / 1 / 91 // nAmanye / 2 / 1 / 92 // kore vA / 2 / 1 / 93 // mAvarNAntopAntyA'pakSamavargAnmatormo vH|2|1|94 // nAnni / 2 / 1 / 95 // carmaNvatyaSThIvacakrIvatkazIvadrumaNvat / 2 / 1 / 96 / / udabAnabdhau ca / 2 / 1 / 97 // rAjanvAnsurAzi / 2111 98 // noryaadibhyH| 2 / 1 / 99 // mAsanizAsanasya rAsAdau lugvA / 2 / 1 / 100 // dantapAdanAsikAhadayArAgyUpodakadoryakRcchakRto datpannashRdasanyUSannudandopanyakanzakanyA / / 2 / 1 / 101 // yasvare pAdaH padaNikyaghuTi / 2 / 1 / 102 // udaca udIc / 2 / 1 / 103 // acc zAdIzca / 2 / 1 / 104 // kasuSmatau ca / 2 / 4 1 / 105 // zvanyuvanmayono jIsyAyadhudasvare va uH|2|2|106 // lugAto'nApaH / 2 / 1 / 107 // ano'sya / 2 / 1 / 108 // IDau vA / 2 / 1 / 109 // pAdihandhRtarAjJo'Ni / 2 / 1 / 110 // na vamantarAyogAt / 2 / 1 / 111 // no ho praH / 2 / 1 / 112 // lugasyAdetyapade // 2 / 1 / 123 // DityantyakharAdeH / 2 / 1 / 114 // avarNAdaznonto vA'turIyoH / 2 / 1 / 115 // yazavaH / 2 / 1 / 116 // diva au. sau|2|1 / 127 // uH padAnte'nt / 2 / 1 / 118 // iti vittIyasyAdhyAyasya praznAgaH pAdaH // // kiyA hetuH kArakam / 2 / 2 // 1 // svatantraH kartA / 2 / 2 / 2 // kartuyApyaM karma / 2 / 2 / 3 // vA karmaNApaNikatA Nau / 2 / 2 // 4 // gativodhAhArArthazabdakarmanityAkarmaNAmanIkhAdyadihAzabdAyakrandAm / 21215 // bhkssehisaayaam| / 2 / 2 / 6 // baheH prveyH|2|2|7|| kornavA / 2 / 2 / 8 // dRzyabhivadorAtmane / 2 / 2 / 9 // nAthaH / 2 / 2 / 10 // smRsarthadayezaH / 2 / 2 / 11 // kRgaH pratiyale / 2 / 2 / 12 // rujAthasyAjyarisaMtAperbhAve kartari / 2 / 2 / 13 // jAsanATakAthapipo hiMsAyAm / 2 / 2 / 14 // niprebhyo nH| 2 / 2 / 15 // vinimeyadhUtapaNaM pnnvyvhoH| 2 / 2 / 16 // upasargAdivaH / 2 / 2 / 17 // na / 2 / 2 / 18 // karaNaM ca / 2 / 2 / 19 // adheH zIsthAsa AdhAraH / 2 / 2 / 20 // upAnSayaeDvasaH / 2 / 2 / 21 // paabhinivishH|2|2|29|| kAlAvabhAvadeza pAkarga cAkarmaNAm 12||2||23||saadhktm NAVANAGANA Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 3 // karaNam / 2 / 2 / 24 // karmAbhitreyaH saMpradAnam / 2 / 2 / 25 // spRhervyApyaM vA / 2 / 2 / 26 // krudhaduherthyAsUyAthairya prati koSaH / 2 / 2 / 27 // nopasargAtkRdguhA / 2 / 2 / 28 // apAye'vadhirapAdAnam / 2 / 2 / 29 // kriyAzrayasyAdhAro'dhikaraNam / 2 / 2 / 30 // nAmnaH prathamaika dvivadau / 2 / 2 / 31 // Amantrye / 2 / 2 / 32 // goNAtsamayA nikapAhAdhigantarAntareNAtiyenatenairdvitIyA / 2 / 2 / 33 // dvitve'dho'bhyuparibhiH / 2 / 2 / 34 // sarvobhayAbhipariNA tasA / 2 / 2 / 35 // lakSaNavIpsyetthaMbhUteSvabhinA / 2 / 2 / 36 || bhAgini ca pratiparyanubhiH / 2 / 2 / 37 || hetusahArthe'nunA // 2 / 2 / 38 // utkRSTe'nUpena / 2 / 2 / 39 // karmaNi / 2 / 2 / 40 // kriyAvizeSaNAva / 2 / 2 / 41 || kAlAdhvanorvyAptau / 2 / 2 / 42 // siddhau tRtIyA / 2 / 2 / 43 // he tu kartRkaraNetthaMbhUtalakSaNe / 2 / 2 / 44 // sahAyeM / 2 / 2 / 45 // yadetadAkhyA / 2 / 2 / 46 // kRtAyaiH / 2 / 2 / 47 // kAle bhAnnavA''dhAre // 2 / 2 / 48 // prasitotsukAvavaddhaiH / 2 / 2 / 49 || vyApye dvidroNAdibhyo bIpsAyAm / 2 / 2 / 50 // samo jJo'smRtau vA / 2 / 2 / 51 // dAmaH saMmadAne dharmya Atmane ca / 2 / 2 / 52 // caturthI / 2 / 2 / 53 || tAdarthyaM / 2 / 2 / 54 // ruciSyarthadhAribhiH preyavikArottamarNeSu / 2 / 2 / 55 || mAGaH zravA'rthini / 2 / 2 / 56 // pratyanorguNA''khyAtari / 2 / 2 / 57 // yadvIkSye rAghIkSI / 2 / 2 / 68 // utpAtena jJApye / 2 / 2 / 52 // zlAghanusthArApA prayojye / 2 / 2 / 60 // tumo'rthe bhAvavacanAt / / 2 / 2 / 61 // gamyasyApye / 2 / 2 / 62 // gaternavA nApte / 2 / 2 / 63 // manyasyAnAvAdibhyo'tikutsane / 2 / 2 / 64 // hitasukhAbhyAm / 2 / 2 / 65 // tadbhadvAyuSyakSemArthArthenAziSi / 2 / 2 / 66 // parikrayaNe / 2 / 2 / 67 // zaktArthavapaTnamaH svastisvAhAsvadhAbhiH / 2 / 2 / 68 || paJcamyapAdAne / 2 / 2 / 69 || ADhAvadhau / 2 / 2 / 70 || paryapAbhyAM vayeM / 2 / 2 / 71 // yataH pratinidhipratidAne pratinA / 2 / 2 / 72 // AkhyAtaryupayoge / 2 / 2 / 73 // gamyayapaH karmAdhAre / 2 / 2 / 74 // prabhRtyanyArthadikzabdava hirArAditarai / 2 / 2 / 75 // RNAddhetoH / 2 / 2 / 76 // guNAdasriyAM navA / 2 / 2 / 77 // ArAdarthaiH / 2 / 2 / 78 // stokAlpakRcchrakatipayAdasale karaNe / 2 / 2 / 71 // ajJAne jJaH paSThI / 2 / 2 / 80 // zeSe / 2 / 2 / 81 // ririSTAtsvAdastAda satasAvA / 2 / 2 / 82 // karmaNi kRtaH / 2 / 2 / 83 // dviSo vA'nuzaH / 2 / 2 184 // vaikatra dvayoH / 2 / 2 / 85 // kartari / 2 / 2 / 86 // dvihetorarUyaNakasya vA / 2 / 2 / 87 // kRtyasya vA / 2 / 2 / 88 // nobhayorhetoH / 2 / 2 / 89 // tunnudntaanyyksvaan|tugraatRnginnkckhlrthsy / 2 / 2 / 90 // ktayorasadAdhAre / 2 / 2 / 91 // dA kIye / 2 / 2 / 92 // akamerukasya / 2 / 2 / 93 // eSyadRNenaH / 2 / 2 / 94 || saptatyadhikaraNe / 2 / 2 / 95 // navA sujaH kAle / 2 / 2 / 96 // kuzalAyuktenA''sevAyAm / 2 / 2 / 97 // svAmIzvarAdhipatidAyAdasAkSipratibhUNabhUtaiH / 2 / 2 / 98 // vyApye kenaH / 2 / 2 / 99 // tadyukte hetau / 2 / 2 / 100 || apatyAdAvasAdhunA / 2 / 2 / 101 // aSTAdhyAyI // 3 // Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhunA / 2 / 2 / 102 // nipuNena cAcIyAm / 2 / 2 / 103 || speze'dhinA / 2 / 2 / 104 || upenAdhikini / 2 / 2 / 105 // yadbhAvo bhAvalakSaNam / 2 / 2 / 106 // gate gamye'dhvano'ntenaikArthyaM vA | 2|2| 107 |pI vAnAdare | 2|2| 108 // saptamI cAvibhAge nirdhAraNe / 2 / 2 / 109 // kriyAmadhye'dhvakA le paJcamI ca / 2 / 2 / 110 // adhikena bhUyasarate / 2 / 2 / 111 // tRtIyA'lpIyasaH / 2 / 2 / 112 | pRthagnAnA pazcamI ca / 2 / 2 / 111 // R dvitIyA ca / 2 / 2 / 114 || vinA te tRtIyA ca / 2 / 2 / 115 // tulyArthaistRtIyApaSTyau / 2 / 2 / 116 // dvitIyApaTTayAvenenAnazveH / 2 / 2 / 117 // H hevastRtIyAyAH / 2 / 2 / 118 // sarvAdeH sarvAH | 2 | 2 | 119 || asattvA dargAhAGasiGagham / 2 / 2 / 120 // jAtyAkhyAyAM nevaiko saMkhyo vahuvat / 2 / 2 / 121 // avizeSaNe dvau cAsmadaH / 2 / 2 / 122 || phalgunImoSThapadasya bhe / 2 / 2 / 123 // gurAvekazca / 2 / 2 / 124 // iti dvitIyasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH // 2 // namaspuraso gateH kakhapapha raH saH / 2 / 3 / 1 // tiraso vA / 2 / 3 / 2 // puMsaH / 2 / 3 / 3 // zirodhasaH pade samAsaikye | 2 | 3 | 4 || ataH kRkamikaM sakun kuzA karNI pAtre'navyayasya / 2 / 3 / 5 // pratyaye / 2 / 3 | 6 || roH kAmye / 2 / 3 / 7 // nAminastayoH SaH / 2 / 3 / 8 // nirdurbahirAviSprAduthaturAm / 2 / 3 / 9 // suco vA / 2 / 3 | 10 || so'pekSAyAm / 2 / 3 / 11 // naikAyai / 2 / 3 / 12 // samAse'samastasya / 2 / 3 / 13 // bhrAtuSputrakaskAdayaH / 2 / 3 / 14 // nAmyantasthAkavargAtpadAntaH kRtasya saH ziGgAntare'pi | 2|3 | 15| samAse'greH stutaH | 2 | 3 | 16 || jyotirAyurbhyAM ca stomasya / 2 / 31 // mAtRpituH svasuH / 2 / 3 / 18 // alupi vA / 2 / 3 / 19 // ninadyAH snAteH kauzaLe / 2 / 3 / 20 // prateH snAtasya sUtre / 2 / 3 / 21 || snAnasya nAni / 2 / 3 / 22 || veH khaH / 2 / 3 / 23 // abhiniSTAnaH / 2 / 3 / 24 // gaviyudheH sthirasya / 2 / 3 | 25 || etyakaH / 2 / 3 / 26 || bhAdito vA / 2 / 3 / 27 // vikuzamipareH sthalasya / 2 / 3 / 28 // kaSergotre | 2 | 3|29|| go'mbAmbasavyApadvitribhUmyagnizekuzaGkukaDumaJjipuJjivarhiHparamediveH sthasya / 2 / 3 / 30 // nirduHsoH sedhasandhisAnnAm / 2 / 3 / 31 // STho'ge / 2 / 3 / 32 // bhIruSThAnAdayaH / 2 / 3 / 33 || isvAnnAnnasti / 2 / 3 / 34 // nisastapenAsssevAyAm | 2 | 3 | 35 // ghasvasaH / 2 / 3 | 36 || NistorevAsvadasvidasahaH SaNi / 2 | 3 | 37 || saJjervA | 2 | 3 | 38 // upasargAtsrugsuvasostustubho'yyapyadvitve / 2 / 3 / 39 // sthAse nisedhasicsaJjAM dvitve'pi / 2 / 3 / 40 // aGamatistabdhanistabdhe stambhaH / 2 / 3 | 41 || avAccAzrayojavidUre | 2 | 3 | 42 // vyavAtsvano'zane / 2 / 3 / 43 // sado'mateH parokSAyAM tvAdeH | 2 | 3 | 44 || svajazca | 2 | 3 | 45 || pariniveH sevaH / 2 / 3 / 46 // sayasitasya / 2 / 3 / 47 // asosivUsahassaTAm | 2 | 3 | 48 // stusvaJjAdi navA / 2 / 3 / 49 // nirabhyanotha syandasyAprANini / 2 / 3 / 50 // vaH skandoktayoH / 2 / 3 / 51 // pareH // Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdhyAyI zrIhaimA 01 / 2 / 3 / 52 // ni: sphursphuloH|2|3|53 // 3 / 2 / 3 / 54 // skanna / 2 / 3 / 55 // nivuHsuveH samasUteH / 2 / 3 / 56 // avaH svapaH // 4 // / 2 / 57 // prAdurupasargAdyasvare'steH / 2 / 3 / 58 // na ssaH / 2 / 3 // 59 // zino yaGi / 2 / 3 / 60 // gatau sedhaH / 2 / 3 / 61 // sugaH sya S sani / 2 / 3 / 62 // rapRvarNAno Na ekapade'nantyarayA'lacaTatavargazasAntare / 2 / 3 / 63 // puurvpdsthaanaarnygH|2|3|64|| nasasya / 2 / 3 // 65 // niSNAge'ntaHkhadirakAryAnazarekSuppakSapIyUkSAbhyo vanasya / 2 / 3 / 66 // dvitrisvaraupadhivRkSebhyo navA'nirikAdibhyaH / 2 / 3 / 67 // girinadyAdInAm / 2 / 3 / 68 // pAnasya bhAvakaraNe / 2 / 3 / 69 ||deshe / 2 / 3 / 70 // grAmAgrAnniyaH / 2 / 3 / 72 // pAyAdvAhanasya / 2 / 3 / 72 // ato'hasya / 2 / 3 / 73 // catusrAyanasya vayasi / 2 / 3 / 74 // bottrpdaantnsyaaderyuvpkaahH|2|3 / 75 // kavaNukasvaravati / 2 / 3 / 76 // adurupasargAntaro nnhinumiinaaneH|2|3|77 // nazaH zaH / 2 / 3 / 78 // nemAdApatapadanadagadavapIvahIvAmUcigyAtivAtidrAtipsAtisyatihantidegdhau / 2 / 3 / 79 // / akhAdyapAnte pAThe vA / 2 / 3 / 80 // dvitve'pyante'pyaniteH parestu vA / 2 / 3181 // hnH|2|3182|| vagi ghaa|2|3183nisninindH kRti vaa|2|3184aasvraat||3| 85 // nAmyAdereva ne / 2 / 3 / 86 // vyajanAdernAnyupAnyAdvA / 2 / 3 / 87 // gervA / 2 / 3 / 88 // nirviNaH / 2 / 3 / 89 // na khyApUgabhUbhAkamgampyAyavepo Neca // 2 // 3 // 90 // deze'ntaro'yanahanaH / 2 / 3 / 91 // pAtpade / 2 / 3 / 92 // pade'ntare'nADanyataddhite / 2 / 3 / 93 // hano ghi|2|3|94 // nRteyaDi / 2 / 3 / 95 // zubhnAdInAm / 2 / 3 / 96 // pAThe dhAtvAdeNoM naH |2|3|97||pH so'STaSTivaSvaSkaH / 2 / 3 / 98 // kara lalaM kRpo'napITAdiSu / 2 / 3 / 99 // upasargasyAyau / 2 / 3 / 100 // yo yachi / / / 3 / 101 // navA svare / 2 / 3 / 102 // pareDiyoge / 2 / 3 / 103 // RphiDAdInAM Daca lH| 2 / 3 / 104 // japAdInA po / 2 / 3 / 105 // iti ditIyasyAdhyAyasya tRtIyaH paadH||3||tiyaaN nto'svsraademH|2|4|1|| adhaatuudRditH| 2 / 4 / 2 // aJcaH / 2 / 4 / 3 // NastarApopAdano ratha / 2 / 4 / 4 // vA bahuvrIheH / 2 / 4 // 5 // vA paadH| 2 / 4 / 6 // anaH / 2 / 4 / 7 // azizoH / 2 / 4 / 8 // saMkhyAdehAyanAdvayasi / 2 / 4 / 9 // daanH|2|4|10|| ano pA / raa4|11|| nAni / 2 / 4 / 12 // nopAntyavataH / 2 / 4 / 13 // mnH|2|4 / 14 // tAbhyAM vApa Din / 2 // 4 // 15 // ajAdeH / 2 / 4 / 16 // Rci pAdaH pAtpade / 2 / 4 / 17 // At / 3 / 4 // 18 // gaurAdibhyo mukhyAnchIH / 2 / 4 / 19 // aNajeyekAnajanaTitAm / / 4 / 20 / vysynntyo|4|21|| dvigoH samAhArAt / 2 / 4 / 22 // parimANAttaddhitalukya vistAcitakambalyAt / 2 / 4 / 23 // kANDAtpramANAdakSetre / 2 / 4 / 24 // puruSAdvA / 2 / 4 / 25 // revtrohinnaare||4|26|| nIlAtsAyopadhyoH / / 4 / 27 kAba gAnni pARIVRAI kevalamAmakabhAgadheyapApAparasayAnAkRtamumAlabhepajAt / / 4 / 29 // mAjagoNa Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 // nAgasthalakuNDakAlakunakAmukakaTakavarAva pahAvapanasthUlAkRniyAmatrakuSNAyasIriraMsuzoNikezapAze 12 // 4 // 30 // navA zoNAdeH / / 4 // 31 // ito'ktyarthAta / paddhateH / 2 / 4 / 33 // zakteH zakhne / 2 / 4 / 24 // svara duto gunnaadkhroH|2|4|36|| zyetaitaharitabhAtarohitAdvarNAtto mshcaa2|4|36|| knaH palitAsitAt // 2 // 4 // 37 // asahanavidyama,napUpidAtsvAnAdakoDAdibhyaH / 2 / 4 / 38 // nAsikodauSThajavAdantakarNazRGgAGgagArakaNThAt / 2 / 4 / 39 // nakhamukhAdanAni / 2 / 4 / 40 // pucchAt / 2 / 4 / 41 // kavaramaNivipazarAdeH / 2 / 4 / 42 // pakSAcopamAdeH / 24 / 43 // kriitaatkrnnaadeH|2|4|44 // tAdape / 2 / 4 // 45 // svaahaaderkRtmitjaatmtiyjaadhniihH||4|46|| anAcchAdanAtyAdernavA / 2 / 447 // ptyunH|2|4|48|| saadeH|2|4|49|| sapalyAdau // 2 // 4 // 50 // UDhAyAm / 214151 // pANigRhItIti / 2 / 4 / 51 // pativalyantabalyo bhAgarbhiNyoH / 1 / 4153 // jAterayAntanityatIzadrAta / 2 / 4 / 54 // pAka karNaparNavAlAntAt / 2 / 4 / 55 // asatkANDadhAnyagataikAJcaH puSpAt / 2 / 4 / 56 asaMbhasAjinakazaNapiNDAraphalAt / 2 / 4 / 57 // alajo mUlAt / 2 / 4 / 58 // dhabAyogAipAlakAntAt / 2 / 4 / 59 // pUtakratuSAkanyagnikusidaphusIdAdai ca / 2 / 4 / 60 // manorau ca vA / 2 / 4 / 61 // varuNendrarudrabhavazamRDAdAn vAntaH / 2 / 4 / 62 // mAtulAcAryopAdhyAyAdvA / 214163 // sUryAdevatAyAM vA / 2 / 4 / 64 // yavayavanAraNyahimAhopali mahattve / 2 / 4 / 65 // AkSatriyAdvA / 214 // 66 // yatro DAyan ca vaa|2|4|67 // lohitAdizakalAntAt / 2 / 4 / 68 // pAvaTAdvA / 2 / 4 / 69 // kaurvymaanndduukaasureH| 2141 70 // ija itH1214171|| jujoteH / 2 / 4 / 72 // uto'mANinazvAyurajjvAdibhya UG / 2 / 4 / 73 // vAintakadakamaNDalonAnni / 214174 // upmaanshitshitshshphyaamlkssmgaavuuroH|2|4|75 // nArI sakhI paNU zvazrU // 2 / 4 / 76 // yuunstiH| / 2 / 4 / 77 // ajA raddhe'Nijo bahuvaragurUpAnyasyAntpatya jyaH / 2 / 4 / 78 // kulAkhyAnAm / 214 / 79 // kauDayAdInAm / 2 / 4 // 8 // bhojabUtayoH ksstriyaayubtyoH|2|4|89|| daivayazizaucikSitAtyAkANTheviddhavA / 2 / 4182 // pyA putrapatyoH kevalayorIca tatpuruSe / 2 / 4 / 43 // bandhau vahuvrIhau / 2 / 4 / 84 // mAvamAtRmAtuke thaa|21 4185 // asya yAM luru / 214 // 86 // matsyasya yaH / 2 / 4 / 87 // vyaJjanAtaddhitasya / 2 / 4188 // sUrmAgaratyayoye ca / 2.4149||vissypudhyyormaanni / 2 / 4 / 90 // Apatyasya kyaccyoH / 2 / 4 / 91 // taddhitayasvare'nAti / 2 / 4 / 92 // billakIvAderIyasya / 2 / 4 / 93 // na rAjanyagajuSyayorake / 2 / 4 / 24 // ucAdargauNasyAkipastaddhitalukyagoNIsUcyoH / 2 / 4 / 95 // gozcAnte isvo'nazisamAseyovagrIhau / 3 / 4 / 26 // klIve / 2 / 4 / 97 // vedato'navyayadIcchIyuvaH pade / 2 / 4 / 98 // byApo bahulaM nAnni 21 / 2 / 4 / 99 // tve / 2 / 4 / 107 // dhruvo'ca kuNskurgho| 2 / 51171 // mAlepIkeekasyAnte'pi bhAritulacite / 2 / 4 / 102 // goNyA meye Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdhyA shriihemsh0| / 2 / 4 / 103 // umadIdUtaH ke / 214 / 104 // na kaci / 2 / 4! 105 // navApaH / 2 / 4 / 106 // icApuMso'nitkyAppare / 2 / 4 / 107 // svajJAjabhasAdhAtutyayakAt / 2 / 4 / 108 // bepasUtaputravRndArakasya / 2 / 4 / 109 // vau vartikA / 2 / 4 / 110 // asyAyattatkSipakAdInAm / 2 / 4 / 122 // narikA mAmikA / 2 / 4 / 112 // tArakA varNakApTakA jyotistAntavapitRdevatye / 2 / 4 / 113 // iti dvitIyasya caturthaH pAdaH // 4 // // tRtiiyo'dhyaayH|| 3 // ___ghAyoH pUjArthasvatigatArthAdhiparyatikamArthAtivarjaH prAdirupasargaH prAk ca 2 // 1 // 1 // UryAdyanukaraNacciDAcazca gtiH| / / 1 / 2 // kArikA sthitpAdau / 3 / 1 / 3 / bhUpAdarakSepe'laMsadasata / 3 / 2 / 4 / agrhaanupdeshe'ntrdH|2 / 5 // kaNemanastRptau / 3 / 1 / 6 // puro'stamavyayam / 3 / 117 // gatyarthavado'cchaH / 3118||tiro'ntdhauN / 3 / 1 / 9 // kRgo navA / 3 / 2 / 10 // madhyepadenivacanemanasyuraspanatyAdhAne / 3 // 2 // 11 // upAje'nvAje / 31 / 12 // svAmye'dhiH / 3 / 1 / 13 // sAkSAdAdizuvyarthe / 3 / 1 / 14 // nityaM hastepANAvudvAhe / 3 / 2 / 15 // mAdhvaM vandhe / / 1 / 16 // jIvikopaniSadaupamye / 3 / 2 / 17 // nAma nAmnakAdhyeM samAso bahulam / 3 / 2 / 28 // mujvArthe saMkhyA saMkhyeye saMkhyayA bahuvrIhiH / 3 / 119 // AsannAdarAdhikAdhyoidipUraNaM dvitIyAdhanyArthe / 3 / 1 // 20 // avyayam / 3 / 1 / 21 // ekArtha cAnekaM ca / 3 / 1 // 22 // uSTamukhAdayaH / 3 / 1 // 23 // sahastena / 3 / 1 / 24 // dizI rUDhayAntarAle / 3 / 1 / 25 // tatrA''dAya mithastena prahatyeti sarUpeNa yuddhe'vyyiibhaavH|3|1|| 26 // nadIbhinAni / / 1 / 27 // saMkhyA samAhAre / 3 / 1128 // zyena pUrvArthe / 3 // 1 // 29 // pAre madhye'gre'ntaH paSThyA vA / 3 / 1 / 30 // yAvadiyattve / 3 / 1 / 32 // paryapAvahirac paJcamyA / 3 / 1 // 32 // lakSaNenAbhipratyAbhimukhne / 3 / 1 / 33 // daiye nuH / 3 / 1 / 34 // samIpe / 3 // 1 // 35 // tiSThanvityAdayaH / 3 / 1 / 36 // nityaM pratinA'lpe / 11 // 37 // saMkhyAkSazalAkaM pariNA dyuute'nythaavRttau| 3 / 1 / 38 // vibhaktisamIpasamUdivyaddhyarthAbhAvAtyayAsaMpratipayAtkramakhyAtiyugapatsadRksaMpatsAkalyAnte'vyayam / 2 / 1 / 39 // yogyatAvIpsArthAnativRttisAdRzye / 3 / 1 // 40 // ythaa'yaa|3 / 1 / 41 // gatikanyastatpuruSaH / 3 / 1 / 42 // dunindAkRcchre / 212 // 43 // nuH pUjAyAm / 3 / 1 / 44 // atiratikrame ca / 3 / 1 // 45 // Aulpe / 3 / 2 / 46 // pAtyavaparinirAdayo gatakAntakReglAnakrAntAthAH pathamAyantaiH / 11 // 47 // avyayaM praddhAdibhiH / 3 / 1 / 48 // usyuktaM kRtA / 3 / / 49 // Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MANANOR tRtIyoktaM vA / 3 / 1 // 50 // nm| 3 1 // 51 // pUrvAparAdharottaramabhinnAMzinA / 3 / 1 / 52 // sAyAvAdayaH / 3 / 1 // 53 // sameM'ze navA / / 3 / 1 / 54 // jrtyaadibhiH|3|1 / 15 // dvitrictusspuurnnaagraadyH| 3 / 1 / 56 // kAlo dvigo ca mayaH / 3 / 2 / 57 // svayaMmAmI ktena / / 3 / 1 / 58 // dvitIyA khaTvA kSepe / 3 / 1 / 59 // kAlaH / 3 / 160 // cyAptau / 3 / 1 / 61 // shritaadibhiH|3|1|62 // prAptApanno tyaac| 3 / 1 / 63 // iipdnnvcnaiH|3|2| 64 // tRtIyA tatkRtaiH / 3 / 1 / 65 // catasArddham / 3 / 1 / 66 // UnArthapUrvAdyaiH / 3 / / 67 // kAraka kRtaa|3|1|68 ||nviNshtyaadinko'caantH / 3 / 2 / 69 // caturthI prakRtyA / 3 / 1 / 70 // hitAdibhiH / 3 / 1 / 71 // tadarthAthena / 3 / 1 / 72 // paJcamI bhayAthaiH / 3 / 1 / 73 ||ktnaa'stve / 3 / 2 / 74 // pshtaadiH| 3 / 1 / 75 // paThayayatnAccheSa ||3 / 1 / 76 // kRti / 3 / 2 / 77 // yAjakAdibhiH / / / 78 // pattisthau gaNakena / 3 / 1 / 79 // srvpshcaadaadyH|3 / 2 / 80 // akena krIDAjIve / 3 / 1 / 81 // na kartari / 3 / 1 / 82 // karmajA tRcA ca // 3 / 1 / 83 // tRtIyAyAm / 3 / 1 / 84 // tRptaarthpuurnnaavyyaa'tshshtraanshaa|3|1|85 // jJAnecchAdhAraktena / 3 / 1 / 86 // asvasthaguNaiH / 3 / 1 / 87 // saptamI shaunnddaayaiH| 3 / 1 / 88 // sihAyaiH pUjAyAm / 3 / 1 / 89 // kAkAdyaiH kSepe / 3 / 1 / 90 // pAtresamitekhAdayaH / 3 / 1 / 91 // tena / 3 / 1 / 92 // tatrAhorAtrAMzam / 3 / 1 / 93 // nAmni / 3 / 1 // 94 // kRyenAvazyake / 3 / 1 / 95 // vizeSaNaM vizeSyeNaikArtha karmadhArayazca / 3 / 2 / 96 // pUrvakAlakasarvajaratpurANanavakevalam / 3 / 1 / 97 // digadhika saMjJAtaddhitocarapade / 3 / 1 / 98 // saMkhyA samAhAre ca dviguzcAnAmnyayam / 3 / 1 / 99 // nindhaM kutsanairapApAdyaiH / 3 / 1 / 100 // upamAna sAmAnyaiH / 3 / 1 / 101 // upameyaM vyAghrAdyaiH sAmyAnuktau / 3 / 1 / 202 // pUrvAparaNathamacaramajaghanyasamAnamadhyamadhyamavIram / 3 / / 103 // zreNyAdi kRtAdhezvyarthe / 3 / 1 / 104 // taM nAdibhinnaiH / 3 / 1 / 105 // seDnAniTA / 3 / 1 / 106 // sanmahatparamottamotkRSTaM pUjAyAm / 3 / 1 / 107 // vRndArakanAgakuaraiH / 3 / 1 / 108 // katarakatamau jAtiprazne / 3 / 1 / 109 // kiM kSepe / 3 / 1 / 110 // poTAyuvatistokakatipayagRSTidhenukzAvehadapka- 19 yaNIpravaktRzrotriyAdhyAyakartaprazaMsArUDhAtiH / 3 / 1 / 111 // catuSpAddarbhiNyA / 3 / 2 / 112 // yuvA khltiplitjrlinaiH|3|1|113 // kRtyatulyAkhya| majAtyA / 3 / 1 / 114 // kumAraH zramaNAdinA / 3 / 1 / 115 // mayUravyaMsaketyAdayaH / 3 / 1 / 116 // cArthe dvandvaH sahoktau / 3 / 1 / 117 // samAnAmarthenaikaH shepH| 3 / 1 / 128 // svAdAvasaMkhyeyaH / 3 / 1 / 119 // tydaadiH|3|1|120|| bhrAtRputrAH svshitbhiH||1|121 // pitA mAtrA vaa|3|1|122 // zvazura zazUbhyAM vA / 3 / 1 / 123 // vRddho yUnA bnmaatrbhede| 3 / 1 / 124 // khI puMbaca / 3 / 1 / 125 // puruSaH striyA Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Vis .... .. Don" a dhyAra / 3 / 1 / 126 // grAmyAzizudvizaphasaMghe tI maayH|3|1|127 / / kIvamanyenaika ca vA / 3 / 1 / 128 // puSyAAMdre punasuH / 3 / 1 / 129 // virodhinAmadravyANAM nayA dvandaH svaiH| 3 / 1 / 130 // avaaddhvpuurvaapraadhrocraaH|3|1|131 // pazunyajanAnAm / 3 / 1 / 132 // tarutRNadhAnyamRga pakSiNAM / / 1 / 133 // senApravadrajantunAm / 3 / 1 / 134 // phalasya jAtI / 3 / 1 / 135 // apraannipshcaadeH| 3 / 1 / 136 // pANitUyogArANAm / 3 / 1 / 137 // caraNasya sthaNo'yatanyAmanuvAde / 3 / 1 / 138 // allIve'dhvaryukratoH / 3 / 1 / 139 // nikaTapAThasya / 3 / 1 / 140 // nityasarasya / 3 / 1 / 141 // nadIdezapurAM vilidAnAm / 3 / 1 / 142 // pAvyazUdrasya / 3 / 1 / 143 // gavAdhAdiH / 3 / 1 / 144 // na dadhipayaAdiH / / 3 / 1 / 145 // saMkhyAne / 3 / 1 / 146 // vAntike / 3 / 1 / 147 // prathamoktaM prAk / 3 / 1 / 148 // rAjadantAdiSu / 3 / 1 / 149 // vizepaNa sarvodita khyaM bahubIhau / 3 / 1 / 150 // kaaH|3|1|151 // jAtikAlamukhAdainavA / 3 / / 152 // AhitAgnyAdipu / 3 / 1 / 153 // praharaNAta / 3 / 1 / 154 // na sazamIndAdibhyazca / 3 / 1 / 155 // gvaadibhyH|3|1 / 156 // priyaH / 3 / 1 / 157 // kaDArAdayaH vrmdhaarye|3|1|158 // dhAdipu dvande / 3 / 1 / 159 // laghakSarasakhIdatsparAdyadalpasvarAcyamekas / 3 / 1 / 160 // maasvrnnbhraatrnupuurvp| 3 / 1 / 161 // bhatu tulyasvaram 1 / 3 / 1 / 162 // saMkhyA samAse / 3 / 1 / 163 // tRtIyasyAdhyAyasya prathamaH paadH|| parasparAnyonyetaretarasyAM syAdervA'si / 3 // 21 // amavyayIbhAva syAto'payanyAH / 3 / 2 / 2 // vA tRtIyAyAH / 3 / 2 / 3 // saptamyA vA / 3 / 2 // 4 // RddhanadIvaMzyasya / 3 / 2 / 5 // anato lup / 3 / 2 / 6 // avyayasya / 3 / 127 // aikAyeM / 3 / 2 / 8 // na nAmpekasvarAtsityuttarapade'maH / 3 / 2 / 9 // asatve useH|3|2| 10 // brAhmaNAcchasI / 3 / 2 / 11 // ojo'jaHsaho'rabhastamastapasaSTaH / 3 / 2 / 12 // puMjanupo'nujAndhe / 3 / 2 / 13 // AtmanaH pUraNe / 3 / 2 // 14 // manasazcAjJAyini / 3 / 2 // 15 // nAmni / 3 / 2 / 16 // parAtmabhyAM / 3 / 2 / 17 // advyaJjanAtsaptamyA bahulam / 3 // 2 // 28 // prAkArasya vyaJjane / 3 / 2 / 19 // tatpurupe kRti / 3 / 2 / 20 // madhyAntAdgarau / 3 / / 21 // amUrdhamastakAtsvAjhAdakAme / 3 / 2 / 22 // bandhe ghani nayA / 3 / 2 / 23 // kAlAcanataratamakAle / 3 / 2 / 24 // zayavAsivAseSvakAlAta / 3 / 2 / 25 // varpakSaravarApsara zaroromanaso je / 3 / 2 / 26 // yuprAvRziratkAlAt / 3 / 2 / 27 // apo yayonimaticare / 3 / 2 / 28 // nensiddhasthe / 3 / 2 / 29 // paThayAH kSepe / 3 / 2 / 30 // puge vA / 3 / 2 / 31 // pazyadvAgdizo harayuktidaNDe / 3 / 2 / 22 // adso'kjaaynnnoH| 3 / 2 // 33 // devAnAMpriyaH / 3 / 2 / 34 // zeSapucchalAGgulepu nAni shunH|3|2|| 35 // vAcaspativAstopavidivaspatidivodAsam / 3 / 2 / 36 // nAnAM vidyAyonisaMvandhe / 3 / 2 / 37 // svapayo / 3 / 2 / 38 // A dvande / / 2 / 39 // pune 322 / 40 // reOR PereverCG Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 4 // bhogavadgaurikA / / 61 // 16 CLICA eDAH / 3 / 216 vedasahazrutAvAyudevatAnAm / 3 / 2 / 41 ||ii: pomavaruNe'gneH / 3 / 2 / 42 / / iddhimtyvissnnau| 3 // 2 // 43 // divo dyAvA / 3 / 2 / 44 // divasdivaH pRthivyA vA / 3 / 2 / 45 // upaasopmH|3|2| 46 // mAtarapitaraM vA / 3 / 2 / 47 // varcaskAdiSvavaskarAdayaH / 3 / 2 / 48 // parataH sI puMvat syekArthe'nuH / 3 / 2 / 49 // kyaGamAnipittaddhite / 3 / 2 / 50 // jAtitha Nitaddhitayasvare / 3 / 2 / 51 // eye'nAyI / 3 / 2 / 52 // nAppiyAdau / 3 / 2 / 53 // taddhitAkakopAntyapUraNyAkhyAH / 3 / 2 / 54 // taddhitaH svaraddhiheturaraktavikAre / 3 / 2 / 55 // svAGgAnDIjotizcAmAnini / 3 / 2 / 56 // puMvatkarmadhAraye / 3 / 2 / 67 // riti / 3 / 2 / 58 // tvate gunnH| 3 / 2 / 59 // cvau kcit|3|2|60 // sarvAdayo'syAdau / 3 / 2 / 61 // mRgakSIrAdiSu vA / 3 / 2 / 62 // RddhadittaratamarUpakalpabruvaveladgotramatahate yA isvazca / 3 / 2 / 63 // ddnyH3|2| 64 // bhogavadgaurimatInonni / 3 / 2 / 65 // navaikasvarANAm / 3 / 2 / 66 // UGaH / 6 / 2 / 67 // mahataH karaghAsaviziSTe ddaaH|3|2|68 // khiyAm / 3 / 2 / 69 // jaatiiyaikaarthe'cce| 3 / 2 / 70 // na puMvanniSedhe / 3 / 2 / 72 // icyasvare dIrgha Aca / 3 / 2 / 72 // haviSyaTanaH kapAle / 3 / 2 / 73 // gavi yukte / 3 / 2 / 74 // | nAni / 3 / 2 / 75 // koTaramizrakasidhrakapuragasArikasya vaNe / 3 / 2 / 76 // aJjanAdInAM girau / 3 / 2 / 77 // anajirAdivahusvarazarAdInAM matau / 3 / 2 / 78 // RSau vizvasya mitra / 3 / 2 / 79 // nre| 3 / 2 / 80 // vasurAToH / 3 / 2 / 81 // vlcypitraadeH|3|2|82 // citaH kaci / 3 / 2 / 83 // svAmicihasyAviSTASTapaJcabhinnacchinnacchidrasavasvastikasya krnne|3|2|84 // gatikArakasya nahitivRSivyadhirucisahitanau kau / 3 / 2 / 85 // ghaJyupasargasya bahulam / 3 // 2 // 86 // nAminaH kAze / 3 / 2 / 87 // dasti / 3 / 2 / 88 // apIlyAdevahe / 3 / 2 / 89 // zunaH / 3 / 2 / 90 // ekAdaza SoDaza pAMDan SoDhA SaDDhA / 3 / 2 / 91 // dvivyaSTAnAM dvAtrayo'STAH mAk zatAdanazItivahanIhau / 3 / 2 / 92 // catvAriMzadAdau vA / 3 / 2 / 93 // hRdayasya hallAsalekhANye / 3 / 2 / 94 // padaH pAdasyAjyAtigopahate / 3 / 2 / 95 // himakSatikApiye pad / 3 / 2 / 96 // RcaH zasi / 3 / 2 / 97 // zabdaniSkaghopamizre vA / 3 / 21 98 // nas nAsikAyAstAkSudre / 3 / 2 / 99 // ye'vaNe / 3 / 2 / 10 // zirasaH zIrSan / 3 / 2 / 101 // keze vaa| 3 / 2 / 102 // zIrSaH svare taddhite / 3 / 2 / 103 // udakasyodaH pepaMdhivAsavAhane / 3 / 2 / 104 // vaikavyaJjane pUrye / 3 / 2 / 105 // manthaudanasaktuvinduvajrabhArahAravIvadhagAhe vA / 3 / 2 / 106 // nAmnyuttarapadasya ca / 3 / 2 / 107 // te lugvA / 3 / 2 / 108 // antaranarNopasargAdapa Ip / 3 / 2 / 109 // anordeza up / 3 / 2 / 110 // khisanavyayAruSormo'nto hasvazca / 3 / 2 / 111 // satyAgadAstoH kaare| 3 / 2 / 112 // lokaMpRNamadhyaMdinAnabhyAzamitpam / 3 / 2 / 113 // bhrASTrAnerindhe / 3 / 2 / 114 // agilaadilgilgilyoH|3|2|115|| bhadroSNAtkaraNe / 3 / 2 / 116 // navA khitkRdante ewed Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdhyAyI thIhemA0 rAtreH / 3 / 2 / 117 // dhenormavyAyAm / 3 / 2 / 118 // apaSThItRtIyAdanyAho'rthe / 3 / 2 / 119 // AzIrAzAsthitAsthotsakotirAge / 3 / 2 / 120 // iyakArake / 3 / 2 / 121 // sarvAdiviSvagdevA DadriH kvyaJcau / 3 / 2 / 122 // sahasamaH sadhisagi / 3 / 2 / 123 // tirasastiyati / 3 / 2 / 124 // navat / 3 / 2 / 125 // tyAdau kSepe / 3 / 2 / 126 // nago'ANini vA / 3 / 2 / 127 // nakhAdayaH / 3 / 2 / 128 // an svare / 3 / 2 / 129 // koH kattatpurupe / 3 / 2 / 130 // rathavade / 3 / 2 / 131 // tRNe jAtau / 3 / 2 / 132 // kaviH / 3 / 2 / 133 // kAkSapathoH / 3 / 2 / 134 // purupe vA / 3 / 2 / 135 // alpe / 3 / 2 / 136 // kAkavI voge / 3 / 2 / 137 / / kRle'vazyamo luk / 3 / 2 / 138 // samastatahite vA / 3 / 2 / 139 // tumazca manaHkAme / 3 / 2 / 140 // mAsasyAnadghaji paci navA / 3 / 2 / 141 // dikazabdAcIrasya taarH| 3 / 2 / 142 // sahasya so'nyArthe / 3 / 2 / 143 // nAni / 3 / 2 / 144 // adRzyAdhike / 3 / 2 / 145 // akAle'vyayIbhAye / 3 / 2 / 146 // granthAnte / 3 / 2 / 147 // nAziSyagovatsahale / 3 / 2 / 148 // samAnasya dharmAdipu / 3 / 2 / 149 // sabrahmacArI / 3 / 2 / 150 // dRgdazadRkSe / 3 / 2 / 151 // anyatyadAderAH / 3 / 2 / 152 // idaMkimItkIH / 3 / 2 / 153 // anajaH ktvo yap / 3 / 2 / 154 // pRpodarAdayaH / 3 / 2 / 155 // vAvApyostanikIdhAmahopI / 3 / 2 / 156 // iti tRtIyasthAdhyAyasya vitIyaH pAdaH / 2 // vRddhiAradaut / 3 / 3 / 1 // guNo'redot / 3 / 3 / 2 // kriyArthI dhAtuH / 3 / 3 / 3 ||n prAdirasatyapaH / 3 / 3 // 4 // avau dAdhaudA / 3 / 3 / 5 // vartamAnA pit tas anti siv thara tha mim vas gas te Ate ante se Aye ve e vahe mahe / / 216 // rAtamI yAt yAtAm yura yAs yAtam yAta yAm yAva yAma Ita IyAtAm Iran IthAm IyAthA Idhvam Iya Ivahi Imahi / 3 / 3 / 7 // paJcamI tuv 2 tAm antu hitam va Ani Avad Aman tAm AtAm antAm va AdhAra dhvam aikU AnaIv Amahain / 3 / 328 // vastanI div tAm an sin tam ta amb va ma ta tAm anta thAs AyAm vA i vahi mahi / 3|319||etaaH zinaH / 3 / 3 / 10 // avatanI di tAm an si tas ta am va ma ta AtAm anta thAs AthAm dhvam i bahi mahi / 3 // 3 // 11 // parIkSA Nat atus us than athus a Nav va ma e Ate ire se Athe dhve e vahe mahe / 3 / 3 / 12 // AzIH kyAt kyAstAm kyAsus kyAs kyAsnam kyAsta kyAsam yAsva kyAsma sITa sIyAratAm sIran sISThAs sIyAsthAm sAdhvam sIya sIvahi sImahi / 3 / 3 / 13 ||shvstnii tA tArau tAras tAsi tAsthasa tAsya tAsmi tAsvara tAsmas tA tArau tAras tAse tAsAthe tAle tAhe vAsvahe tAsmahe / 3 / 3 14 // bhaviSyantI sthati syatam syanti syasi ragathas spatha syAmi syAvara syAbhas syo srote syante syase syethe syadhye sye syAvahe spAmahe // 3 // 3 // 15 // kriyAtipaciH syat syatAm syan syam svatam syata syam syAva syAma sthata rayetAm syanta syathAs rayethAm syadhvam sye syAvahi syAmAI / 3 / 3 // 16 // trINi trINya ma Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ andmanVEVIRVAN VPRABPOSwas wearinnamon Vo- nyyussmdsmdi| 3 / 3 / 17 // ekadvibahuSu / 3 / 3 / 18 // nayAghAni zatRkasU ca parasmaipadam / 3 / 3 / 19 // parANi kAnAnazI cAtmanepadam / 3 / 3 / / 20 // tatsApyAnApyArakarmabhAve kRtyatta khalAzca / 3 / 3 / 21 // iDitaH kartari / 3 / 3 / 22 // kriyAvyatihAre'gatihiMsA zabdArthahaso huvahazcAnanyonyArthe / 3 / 3 / 23 // nivizaH / 3 / 3 / 24 // upasargAdasyAMho vA / 3 / 3 / 25 / / utsvarAjerapaktatpAne / 3 / 3 / 26 // parivyavAskriyaH / 3 / / 3 / 27 / / praavejeN|3|3 / 28 // samaH kssnnoH|3|3 // 29 // aparikaraH / 3 / 3 / 30 // udazvaraH sApyAt / 3 / 3 // 32 // samastRtIyayA 13 / 3 / 32 // krIDo'krUjane / 3 / 3 / 33 // anvAparaiH / 3 / 3 / 34 // zapa upalambhane / 3 // 3 // 35 // Azipi nAthaH / 3 / 3 / 36 // bhunajo'trANe // 3237 // hago gatatAcchIlye / 3 // 3 // 38 // pUjAcAryakabhRtyukSepajJAnavigaNanavyaye niyH|3|3|39 // kartRsthAmUrtApyAt / 3 / 3 / 40 // zadeH ziti / 3 / 3 / 41 // mriyateradhana yAzipi ca / 3 / 3 / 42 // kyaDpo navA / 3 / 3 / 43 // chuTyo'vatanyAm / 3 / 3 / 44 // vRdbhyaH syasanoH / 3 / 3 / '. kRpaH vastanyAm / 3 / 3 / 46 // kramo'nupasargAt / 3 / 3 / 47 // vRttirArgatAyane / 3 / 3 / 48 // paropAt / 3 / 3 / 49 // vaiH svArthe / 3 / 3 / 50 // propAdArambhe / 3 / 3 / 52. // ADo jyotirudgame / 3 / 3 / 52 // dAgo'svAsyamasAravikAse / 3 / 3 / 53 // numacchaH / 3 / 3 / 54 // yameH kSAntI / / 3 / 55 // spardhe / 3 / 3 / 56 // sNniveH|3|3|57|| upAt / 3 / 3.58 // yamaH sviikaare| 31359 // devAcomaitrIsagamapathikartRkamantrakaraNe sthaH / 3 / 3 / 60 // vA lipsAyAm / 3 / 3 / 61 // udo'nuva'he / 2 / 3 / 62 // savinAvAt / 3 / 3 / 63 / / jhiipsaasthye| 3 / 3 / 64 // prAtajJAyAm / 3 / 3 / 65 // samo giraH / 3 / 3 / 66 // avAt / 3 / 3 / 67 // nive jJaH / / 3 / 68 // sNmtersmRtau| 33 / 69 // ananoH snH|| / 3 / 70 // zruvo'nAtmateH / 3 / 3 / 71 / / smRvRzaH / 3 / 3 / 72 // 2ko jijJAsAyAm / 3 / 3 / 73 / / prAgrat / 3 / 3 / 74 // AmaH chagaH / 3 / 3 / 75 // gndhnaavkssepsevaasaahsprtiytnprkthnopyoge| 3 / 3 / 76 // adheH prasahane / 3 / 3 / 77 // dIptijJAnayatnavimatyupasabhApopamantraNe vadaH / 3 / 3 / 78 // vyaktavAcA sahoktau / 3 / 3 / 79 // vivAde vA / 3 / 3 / 80 // anoH karmaNyarAti / 3 / 3 / 81 // jJaH / 3 / 3 / 82 // upAt sthaH / 3 / 3 / 83 // samo gagRcchipacchizuvitsvaratyartidazaH / 3 / 3 / 84 // kRgaH zande cAnAze / 3 / 3 / 85 // ADane yamahanaH sve'Ggeca / 3 / 3 / 86 // shudstpH| 3 / 3 / 87 // aNikaNikvarTa kaannnnigo'smRtau| 3 / 3 / 88 // pralambhe gRdhivaJce / 3 / 3 / 89 // lIilino bhibhaSe cAcAkatayapi / 3 / 3 / 90 // smiGaH prayoktuH svArthe / 3 / 3 / 91 // vibhetepi ca / 3 / 3 / 92 // mithyAkRgo'bhyAse / 313193 // parisuhAyamAyasapAdhevadavasadamAdarucanRtaH phalapati / 3 / 3 / 94 // igitaH / / 3 / 3 / 95 // jJo'nupasargAt / 3 / 3 / 96 // vado'pAt / Mara-Ocreer Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIma / 3 / 3 / 97 // samudAune yameragranthe / 3 / 3198 // padAntaragamye vaa|3|3|99 // zeSAta parasmai / 3 / 3 / 100 // parAnoH kRgaH / 3 / 3 / 102 // [1 pratyabhyateH kSipaH / 3 / 3 / 102 / prAdahaH / 3 / 3 / 103 // paremapazca / 3 / 3 / 104 // vyADpare ramaH / 3 / 3 / 105 // vopAta / 3 / 3 / 106 // aNigi mANikartRkAnApyANigaH / 3 / 3 / 107 // calyAhArArthabudhayudhapradrazranazajanaH / 3 / 3 / 108 // // iti tRtIyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // gupaudhUpavicchipaNipanerAyaH / 3 / 4 / 1 / kameNiG / 3 / 4 / 2 / RteDIyaH / 3 / 4 / 3 // azAvi te vA / 3 / 4 / 4 // gupatijo gakSAntau san / 3 / 4 / 5 // kitaH sNshyprtiikaare| 3 / 4 / 6 // zAndAnmAnvadhAnizAnArjavavicAravarUpye diirghshcetH|3|4|7|| dhAtoH kaNvAderyak / 3 / 4 / 8 // vyaJjanAderekasvarAddhRzAbhIkSNye yaGvA / 3 / 4 / 9 // avyatimutrimUtrisUcyazoMH / 3 / 4 / 10 // gayarthAdaluTile / 3 / 4 / 12 // gRlupasadacarajapajabhadazadaho garthe / 3 / 4 / 12 // na gRnnaashubhrucH| 314 // 13 // bahulaM lup / 3 / 4 / 14 // aci / 3 / 4 / 15 // nItaH / 3 / 4 / 16 // curAdibhyo Nic / 3 / 4 / 17 // yujAdenevA / 3 / 4 / 18 // bhUGaH prAptau Nicha / 3 / 4 / 19 // mayoktRvyApAre Nig / 3 / 4 / 20 // tumodicchAyAM sannatatsanaH / / 4 / 21 // dvitIyAyAH kAmyaH / 3 / 4 / 22 // amAvyayAta kyan ca / / 4 / 23 // AdhArAcopamAnAdAcAre |34|24||krtuH kigalbhaklIbahoDAttu Dit / 314 // 25 // ||kyng |3|4|26||so vA luk ca / / 4 // 27 // ojo sarasaH / 3 / 4 / 28 // cvyarthe bhRzAdeH stoH / / 4 / 29 // DAclohitAdibhyaH pit / 3 / 4 // 30 // kaSTakakSakRcchrasatragahanAya pApe kramaNe / 3 / 4 / 31 / romanthAyApyAducarvaNe / 3 / 4 / 32 // phenoSmavASpadhUmAdudvamane / 3 / 4 / 33 // sukhAderanubhave / / / 3 / 4 / 34 // zabdAdeH kRtau vA / 3 / 4 / 35 // tapasaH kyan / 3 / 4 / 36 // namovarivazcitrako'carcAsevAzcarye / 3 / 4 / 37 // aGgAnnirasane NiG / 3 / 4 / 38 // pucchAdutparivyasane / 3 / 4 / 39 // bhANDAva samAcitI / 3|4|40||ciivraatpridhaarjne / 3 / 4 / 41 // Nij bahulaM nAnnaH kRgAdiSu / 3 / 4 / 42 // vratAdbhujitannivRttyoH / 3 / 4 / 43 // styaarthvedsyaaH| 3 / 4 / 44 // zvetAzvAzvataragAloDitAharakasyAzvataretakaluk / 3 / / 31 4 / 45 // dhAtoranekasvarAdAm parokSAyAH kRbhvasti cAnu tadantam / 3 / 4 / 46 // dayAyAskAsaH / 3 / 4 / 47 // gurunAmpAderanRcchUrNoH / 3 / 4 / 48 // 1 jAgrupasamindhernavA / 3 / 4 / 49 // bhIhIbhRhostibvat / 3 / 4 // 50 // vetteH kin / 3 / 4 / 51 // paJcamyAH kRg / 3 / 4 / 52 // sijadyatanyAm || / 3 / 4 / 53 // spRzamazakazatRpadapo vA / 3 / 4 / 54 // iziTo nAmyupAntyAdadazo'niTaH sana / 3 / 4 / 55 // shlissH|3|4|56 // nAsatvAzlepe / 3 / 4 / 57 // NizridrasUkamaH kartari / 3 / 4 / 58 // dhezvervA / 3 / 4 / 59 // zAstyamuvaktikhyAteraGa / 3 / 4 / 60 // satyatevo / 3461 // hAlipsicaH / 3 / 4 / 62 // vAtmane / 3 / 4 / 63 // ludityutAdipuSyAdeH parasmai / 3 / 4 / 64 // RdicchvistambhUstumbhUmracumlucgracUglucUgluJcUco vA / 3 / 4 // Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 65 // bica te padastaluk ca / 3 / 4 / 66 // dIpajanabudhapUritAyipyAyo vaa|3|4 / 67 // bhaavkrmnnoH|3|4|68|| svaragrahadazahanbhyaH syasijAzI:zvastanyAM aiD vA / 3 / 4 / 69 // kyaH ziti / 3 // 4 // 70 // kartaryanadyaH zav / 3 / 4 / 72 // divAdeH zyaH / 3 / 4 / 72 // bhrAsabhlAsabhramakramAlamatrasitruTilapiyasisaMyaservA / 3 / 4 / 73 // kuSirajeApye vA parasmai ca / 3 / 4 / 74 // svAdeH kssuH| 3 / 4 / 75 // vAkSaH / 3 / 4 / 76 // takSaH svArthe vA / 3 / 4 / 77 // stambhUstambhUskambhUskumbhuskoH zvA ca / 3 / 4 / 78 // kyaadeH|3 / 4 / 79 // | vyaJjanAcchnAherAnaH / 3 / 4 / 80 // tudAdeH zaH / 3 / 4 / 81 // rudhAM svarAcchno naluk ca / 3 / 4 / 82 // kRgatanAdezaH / 3 / 4 / 83 // sRjaH zrAddhe / jikyAtmane tathA / 3 / 4 / 84 // tapestapAkarmakAta / 3 / 4 / 85 // ekaghAtau krmkriyykaakkriye|3|4|86 // pciduheH| 3 / 4 / 87 // na ) karmaNA bic / 3 / 4 / 88 // rudhaH / 3 / 4 / 89 // svaradaho vA / 3 / 4 / 90 // tapaH kanutApe ca / 3 / 4 / 91 // NisnuzyAtmanepadAkarmakAt / 3 / / 4 / 92 // bhUSArthasakirAdibhyazca vikyau / 3 / 4 / 93 // karaNakriyayA kacit / 3 / 4 / 94 // // iti tRtIyo'dhyAyaH // // // cturtho'dhyaayH||4|| dvirdhAtuH parokSA prAktu svare svaravidheH / 4 / 1 / 1 // Adyo'za ekasvaraH / 4 / 1 / 2 // sanyAzca / 4 / 1 / 3 // svarAdedvitIyaH / 4 / 1 / 4 // na badanaM saMyogAdiH / 4 / 115 // ayi raH / 4 / 2 / 6 // nAno dvitIyAd yatheSTam / 4 / 1 / 7 // anyasya / 4 / 1 / 8 // kaNDvAdestRtIyaH / 4 / 1 / 9 // punarekeSAm / 4 / 1 / 10 // yiH sanveSyaH / 4 / 1 / 11 // havaH ziti / 4 / 1 / 12 // carAcaracalAcalapatApatavadAvadaghanAghanapATUpaTaM vA / 4 / 1 / 13 // cilidacanasam / 4 / 1 / 14 // dAzvatsAhanmIdavat / 4 / 1 / 15 // jJapyApo jIpIe na ca dviH si sani / 4 / 2 / 16 // Rdha It / 194 / 1 / 17 // dambho dhipa dhIm / 4 / 1 / 18 // avyApyasya mucernogyA / 4 / 1 / 29 // mimImAdAmit svarasya / 4 / 1 / 20 // rmlbhshkptpdaamiH| / 4 / 1 / 21 // rAdhedhe / 4 / 1 / 22 // avitparokSAsedadyavoreH / 4 / 2 / 23 // anAdezAderekavyaJjanamadhye'taH / 4 / 1 / 24 // tRtrapaphalabhajAm / 4 / 1 // 25 // bhramavamatrasaphaNasyamasvanarAjabhrAjabhrAsabhlAso vA / 4 / 1 / 26 // zranthagrantho naluk ca / 4 / 1 / 27 // dmbhH|4|1| 28 // the vaa| | 4 / 1 / 29 // na zasadadavAdiguNinaH / 4 / 1 / 30 // hau daH / 4 / 1 / 31 // dedigiH parokSAyAm / 4 / 1 / 32 // marrrrrenia Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza0 aSTAdhyAyI ke piyaH pIpy / 4 / / / 33 // ache hihano ho yA pUrvAta / / 1 // 34 // jargiH smprokssyoH| 4 / 1 // 35 // ce kirvA / 4 / 1 / 36 // pUrvasyAsve | svare yoriyut / 4 / 1 / 37 // to'n / 4 / 1 / 38 // isvaH / 4 / 1 / 39 ghorjH| 4 / 1 // 40 // zruteriH / 4 / 1 // 41 // dvitIyaturyayoH pUauM / / 4 / 1 // 42 // tirvA STiyaH / 4 / 1 / 43 / / vyaJjanasyAnAdelaka / 4 / 1 / 44 / aghoMpa ziTaH / 4 / 1 // 45 // kAzcan / 4 // 1 // 46 // na kavateryaGaH / / 4 / 2 / 47 // AguNAvanyAdeH / 4 / 1 / 48 // na hAko lupi| 4 / 1 / 49 // paJcara sarvasabhraMzakasapatapadaskando'nto nIH / 4 // 1 // 50 // murato'nunA| sikasya / 4 / 1 / 51 // japajabhadahadazabhaapazaH / 4 / 1 / 52 // caraphalAm / 4 / 1 / 52 // ti copAntyAto'noduH / 4 / 1 / 54 // RmatAM rIH / / 4 / 1 // 55 // rirI ca lupi| 4 / 1 / 56 / nijAM ziyet / 4 / 1 / 57 // pRbhuumaahaakaamiH| 4 / 1 / 58 // sanyasya / 4 / 1 / 59 orjAnta sthApavarge'vaNe / 4 / 1 / 60 // zrumadraguplucyo / 4 / 2 / 61 / svapo nnaavuH|4|1|62 // asamAnalope sanvalaghuni ke // 4 / 1 / 63 // laghaudIrgho'sva| rAdeH / 4 / 2 / 64 // smRdRtvaraprathamradasturapazeraH / 4 / 1 / 65 // vA veSTaceSTaH / 4 / 1 / 66 // Ica gaNaH / 4 / 1 / 67 // asyAderAH parokSAyAm / 4 / 1 / 68 // anAto nazcAnta RdAyazIsaMyogaraya / 4 / 1 / 69 // bhUtvaporadutau / 4 / 1170 // jyAvyevyadhivyacivyatheriH / 4 / 1 / 71 // yajAdivazavacaH | sasvarAntasthA svara / 4 / 2 / 72 // na vayo ra / 4 / / / 73 // verayaH / 4 / / 74 // aviti vA / 4 / 1 / 75 // jyazca yapi / 4 / / 76 // vyaH / 4 / 1 / 77 // saMparervA / 4 / 1178 // yajAdivaceH kiti / 4 / 1179 // sarya ca / 4 / 1 / 80 // jyAvyadhaH viGati / 4 / 2 / 81 // vyaco'nasi / 4 / 1 / 82 // vazerayati / 4 / 1183 // gahanazcabhrasjapacchaH / 4 / 2 / 84 // vyasyamoyeki / 4 / / 85 // cAyaH kiiH| 4 // 1 // 86 // dvivedH|4|1|87 // Nau Dasani / 4 / 1 / 88 ||rvaa / 4 / 1 / 89 // vA prokssaayngi| 4 / 1 / 90 // pyAyaH pI / 4 / 1 / 91 // tayoranupasargasya / 4 / 1 / 92 // aalo'ndhsoH|4|1|93 // sphAyaH sphI vaa| 4 / 1 / 94 // prasamaH styaH stiiH| 4 / 2 / 95 // mAtazca mo vaa| 4 / 1 / 96 // yaH zIdravamUrtisparza nApa / 4 / 2 / 97 // prteH| 4 / 2 / 98 // vA'bhyavAbhyAm / 4 / 1 / 99 // aH zRtaM haviHkSIre / 4 / 1 / 100 // zrapeH prayoktraizye / 4 / 2 / 101 // vRta sakata / 4 / 1 / 102 // dIrghagavo'ntyam / 4 / 1 / 103 // svarahanagamoH sani dhuTi / 4 / 2 / 104 // tano bA / 4 / 2 / 106 // kramaH pitva vA / 4 / 2 / 106 // ahanpazcamasya kipichati / 4 / 1 / 207 // anunAsike ca uvaH zUTa / 4 / 1108 // manyavinivijvaritvarerupAntyena / 4 / 1 / 109 // rAllak / 4 / 2 / 120 // ke'niTazcajoH kagau ghiti / 4 / 2 / 111 // nyaDkUdameghAdayaH / 4 / 1 / 112 // na bnycetii|4|1| 113 // yajeyaMjJA / / 1 / 125 // dhyaNyAvazyake / 4 / 1 / 115 // nimAjaH zavaye / 4 / 2 / 116 // bhujo bhakSye / 4 / / // 9 // Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. 117 // tyajyajmavacaH / 4 / 1 / 118 // yaco'zabdanAni / 4 / 1 / 119 // bhujanyuja pANiroge / 4 / 1 / 120 // vIrunnyagrodhau / 4 / / 121 // // // iti caturthasya prathamaH paadH|| // AtsaMdhyakSarasya / 4 / 2 / 1 // na ziti / 4 / 2 / 2 // vyasthavavi / 4 / 2 / 3 // sphurasphulodhagi / 4 / 2 // 4 // vA'paguro Nami / 4 / 2 / 5 // dIDaH sani vA / 4 / 2 / 6 // yabakchiti / 4 / 2 / 7 // migmIgo'khalacali / 4 / 28 // lIpalinovo / 4 / 2 / 9 // Nau krIjIDaH / 4 / 2 / 10 // sidhyaterajhAne / 4 / 2 / 11 // cisphurornavA / 4 / 2 / 12 // viyaH prajane |4|2|13||ruhH paH / / 2 / 14 // liyo no'ntaHsnehave / 4 / 2 / 15 // lo laH / 4 / 2 / 16 // paateH|4|2|27|| dhuumiigaanH|4|2|18|| vo vidhunane jH|4|2|19||paashaachaasaavevyaaho yH| 4 / 2 / / 20||atihiibliiriinyikssmaayyaataaN puH| 4 / 2 / 21 // sphAya sphAv / 4 / 2 / 22 // zadiragatau zAt |4|2|22|ghttaadeiisvo dIrghastu vA minnmpre|4|2|24|| kagevajUjanaijuSkasrajaH / 4 / 2 / 25 // amo'kamyamicamaH |4|2|26||prypaat skhdH|4|2|27||shmo'drshne|4|2|28|| yamo'pariveSaNe Nici caa4|2|22|| mAraNatoSaNanizAne jazca / 4 / 2 / 30 / cahaNaH zAThye / 4 / 2 // 31 // jvalahalahmalaglAnAvanUyamanamo'nupasargasya vaa|4|232|| chaderismantraTako / 4 / 2 // 33 // ekopasargasya ca ghe / 4 / 2 / 34 // upAntyasyAsamAnalopizAsdito / 4 / 2 / 35 // bhrAsabhAsabhASadIpapIDajIvamIlakaNaraNavaNabhaNazraNa heThaluThalupalA navA / 4 / 2 / 36 // RdRvarNasya / 4 / 2 / 37 // jighrteriH| 4 / 2 / 38 // tiSThateH / 4 / 2 / 39 // ahupo Nau / 4 / 2 / 40 // citte vA / 4 / 2 / 41 // gohaH svare / 4 / 2 // 42 // bhuvo vA parokSAdyatanyoH / 4 / 2 / 43 // gamahanajanakhanadhasaH svare'naGi kchiti luk / 4 / 2 / 44 // no vyaanasyAnuditaH / 4 / 2 // 45 // aJco'narcAyAm / 4 / 2 / 46 // lnggikmpyoruptaapaanggvikRtyoH| 4 / 2 / 47 // bhaJjaauM vA / 4 / 2 / 48 // daMzasaJjaH zavi / 4 / 2 / 49 // akadinozca rjeH|4|2||50||nnau bhUgaramaNe / 4 / 2 / 51 // ghavi bhaavkrnne| 4 / 2152 // svado jave / 4 / 2 / 53 // dazanAvodaidhaudyaprazrayAhimazrayam / 4 / 2 / 54 // yamiraminamigamiinimanivanatitanAdedhuTi kchiti / 4 / 2 // 55 // yapi / 4 / 2 / 56 // vAmaH / 4 / 2 / 57 // gamA kau / 4 / 2 / 58 // na tiki dIrghazca / 412159 // AH khanisanijanaH / 4 / 2 / 60 // sani / 4 / 2 / 61 // ye navA / 4 / 2 / 62 // tanaH kye / 4 / 2 / 63 // tau sanastiki / 4 / 2164 // vanyAG paJcamasya / 4 / 2 / 65 // apAJcAyazciH ktau / 4 / 2 / 66 // ilAdo ilad ktayozca / 4 / 2 / 67 // RllvAdereSAM to no'maH / 4 / 2 / 68 ||rdaadmuurchmdH ktayodasya ca / 4 / 2 / 69 // muuysaadhoditH| 4 / 2 / 70 // vyaJjanAntasthAto'khyAdhyaH / 4 / 2 / 71 // pUdivyazca zAbUtAnapAdAne / 4 / 2 / 72 // mAse karmakartari / 4 / 2 / 73 kSeH kSI cAdhyArthe / 4 / 274 // vAkrozadainye / 4 / 2 / 75 // RhIghrAdhAtrondanudavintervA / 4 / 2 / 76 // dugorUca / 4 / // zuSipaco makavam / 4 / 2 / 78 // nirvANa MAMMINAAMAN Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIDamA mavAte / 4 / 1 / 79 // anupasargAH shiivollaapshprikRshphullotphultthsNphullaaH| 4 / 2 / 80 // bhittaM zakalam / 4 / 2 / 81 // vittaM dhanapratItam / 4 / 2 / 82 // aSTAdhyAyI hudhuTo hedhiH / 4 / 2 / 83 // zAsamhanaH zAdhyedhijahi / 4 / 2 / 84 // ataH pratyayAlluk / 4 / 2 / 85 // asNyogaadoH|4|2|86 // camyaviti 1 caa|4|2|87|| kago yi ca / 4 / 2 / 88 // ataH zityut / 4 / 2 / 89 // nAstyoluk / 4 / 2 / 90 // vA dvipAto'naH pusa / 4 / 2 / 91 // sivido'bhuvH| 4 / 2 / 92 // yuktajakSapaJcataH / 4 / 2 / 93 // antA no luk / 4 / 2 / 94 // zo vA / 4 / 2 / 95 // pshcaatH|4|2| 96 // epaaniiyNjne'dH|4|2|97 // idaridraH / 4 / 2 / 98 // bhiyo navA / 4 / 2 / 99 // hAkaH / 4 / 2 / 100 // Aca hau / 4 / 2 / 101 // yi lk|4|2|102 / / otaH zye / 4 / 2 / 103 // jA jJAjano'tyAdau / 4 / 2 / 104 // vaadehesvH|4|2|105|| gamiSadyAcha: 4 / 2 / 106|| vege sIv / 4 / 2 / 107 // autikRyudhiyupAghAdhmAsthAnnAdAmdRzratizadasadaH zRkRdhipivajighradhapatiSThayanayacchapazyarchazIyasIdam / 4 / 2 / 108 // kramo dIrghaH parasmai / 4 / 2 / 109 // ThivUklambAcamaH / 4 / 2 / 110 // zamsAkasya zye / 4 / 2 / 111 // Tisivo'naTi vA / 4 / 2 / 112 // mavyasyAH | / 4 / 2 / 113 // anato'nto'dAtmane / 4 / 2 / 114 // zIDo rat / 4 / 2 / 115 // vernavA / 4 / 2 / 116 // tivAM NavaH parasmai / 4 / 2 / 117 // grUgaH pathAnAM pazcAizca / 4 / 2 / 118 // Azipi tavAstAtaka / 4 / 2 / 219 // Ato Nava auH / 4 / 2 / 12 // AtAmAtamAyAmAye AdiH / 4 / 2 / 121 // yaH saptamyAH / 4 / 2 / 122 // yA yusoriyaamiyusau| 4 / 2 / 123 // iti caturthasvAdhyAyasya vitIyaH pAdaH // nAmino guNo'-- vivati / 4 / 3 / 1 / ushnoH| 4 / 3 // 2 // puspau / 4 / 3 / 3 // laghoruSAntyasya / 4 / 3 / 4 // midaH zye / 4 / 3 / 5 // jAguH kiti / 4 / 36 // RvarNadRzo'Gi / 4 / 317 // skRcchRto'ki parokSAyAm / 4 / 3 // 8 // saMyogAdRdaH / 4 / 3 / 9 // ktyAzIe~ / 43 / 10 // na vRdizcAviti kDilloai / 4 / 3 // 11 // bhavateH sijlApa / 4 / 3 // 12 // sUteH paJcamyAm / 4 / 3 / 13 // yuktopAntyasya ziti svare / 4 / 3 // 24 // hiNorapviti vyau / 4 / 3 / 15 / / iko vA / 4 / 3 / 16 // kuTAdeGidvadaNit / 4 / 3 // 17 // vijerida / 4 / 3 // 18 // vorNoH / 4 / 3 / 19 // zidavita / 4 / 3 / 20 // indhyasaMyogAtparokSA kidvata / 4 / 3 / 21 // svabhenevA / 4 / 3 / 22 / / janazo nyupAntye tAdiH ktvA / 4 / 3123 // RtapamRSakRzavazcaluzcathaphaH seT / 4 / 3 // 24 // vI vyaJjanAdeH san cAyavaH / 4 / 3 // 25 // uti zavAIyaH ktau bhAvArambhe / 4 / / 26 // na dIDazIpaghRSidivadikhidimidaH / 4 / 3 / 27 // mRSaH kSAntau / 4 / 3 // 28 // ktvA / 4 / 3 / 29 // sandaspandaH / 4 / 3 // 30 // kSudhalizakuSasudhapRDamRdabadavasaH / 4 / 3 / 31 // rudavidayuSagrahasvapamacchaH san ca / 4 / 3 / 32 // nAmino'nid / 4 / 3 // 33 // upAntve / 4 / 3 / 34 // sijAziSAvAtmane | // 10 // SAM Javara Hom Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / / 4 / 3 // 35 // RvarNAt / 4 / 3 / 36 // gamo vA / 4 / 3 / 37 // inaH sic / 4 / 3 / 38 // yamaH sUcane / 4 / 3 / 39 ||ssaa svIkRtau / 4 / 3 / 40 // izca sthAdaH / 4 / 3 / 41 // mRjo'sya vaddhiH / 4 / 3 / 42 // RtaH svare vA / 4 / 3 / 43 // sici parasmai samAnasyADiti / 4 / 3 / 44 // vyaJjanAnAmamiTi / 4 / 3 // 45 // vorgugaH seTi / 4 / 3 / 46 // vyaJjanAdevopAntyasyAtaH / 4 / 3 / 47 // vadabajalaH / 4 / 3 / 48 // na vijaagRshskssnnmyeditH| 4 / 3 / 49 // Niti / 4 / 3 // 50 // nAmino'kalihaleH / 4 / 3 / 51 // jAguniNavi / 4 / 3 / 52 // Ata aiH kRauM / 4 / 3 / 53 // na janavadhaH / 4 / 3 / 54 // mo'kmiymirminmigmivmaacmH| 4 / 3 / 55 // vizramevoM / 4 / 3 / 56 // udyamoparamau / 4 / 3 / 57 // NidvAntyo Nan / 4 / 3 / 58 // uta auviti vyaane'deH / 4 / 3 / 59 // vornnoH| 4 / 3 / 60 // na disyoH / 4 / 3 / 61 // tRhaH nAdIta / 4 / 3 / 62 // taH praadiH|4|26shaa yaturustovehulam / 4 / 264 // saH sijastedisyoH // 4 // 3 // 65 // pivaitidAbhUsthaH sico lup parasmai na ced 4aash66|| dheghAzAchAso vA / 4 / 3267 // tanbhyo vA tathAsi nNozca / 4 / 3 / 68 // sanastatrA vA / 4 / 3 / 69 // dhuhasvAlluganiTastathoH / 4 / 3270 // iTa ti|4|3 / 71 // so dhi vaa| 4 / 3 / 72 // asteH si hastveti / 4 / 3 / 73 // duidihalihagRho dantyAtmane vA sakaH / 4 / 3 / 74 // svare'taH / 4 / 3 / 75 // daridro'dyatanyAM vA / 4 / 3 / 76 // azityassanNakacNakAnadi / 4 / 3 / 77 // vyaJjanAH saca daH / 4 / 3 / 78 // seH sadAM ca ruvA / 4 / 3 / 79 // yo'ziti / 4 / 3 / 80 // kyo vA / 4 / 3 / 82 // atH|4|3|82 ||nnernitti / 4 / 3 / 83 // sedaktayoH / 4 / 3 / 84 // AmantAllAyyatnAvaya / 4 / 3 / 85 // laghopi / 4 / 3 / 86 // vaamoH| 4 / 3 / 87 // meDo vA mit / 4 / 3 / 88 // kSI / 4 / 3 / 89 // kSayyajayyau zaktau / 4 / 3 / 90 // kayyaH krayA / 4 / 3 / 91 // sastaH si / 4 / 3 / 92 ||diiy dIDa viDati svare / 4 / 3 / 93 // iDetpusi cAto luk / 4 / 3 / 94 // saMyogAdervAziSyaH / 4 / 3 / 95 // gaapaasthaasaadaamaahaakH| 4 / 3196 // Iya'Jjane'yapi / 4 / 3 / 97 // prAdhmoyahi / 4 / 3 / 98 // hano nIrvadhe / 4 / 3 / 99 // Niti ghAt / 4 / 3 / 100 // aiNavi ghan / 4 / 3101 // nazernez vAhi / 4 / 3 / 102 // mayatyasUvacapataH zvAsyavocapaptam / 4 / 3 / 103 // PSI zIsa eH ziti / 4 / 3 / 104 // viDati yi zay / 4 / 3 / 105 // upasargAdaho isvaH / 4 / 3 / 106 // aashissiinnH|4|3| 107 // dIghazviyaG yakyeSu ca / 4 / 3 / 108 // to riiH| 4 / 3 / 109||riH zakyAzIrye / 4 / 3 / 120 // IzvAvavarNasyAnavyayasya / 4 / 3 / 111 // kyani / 4 / 3 / / 112 // kSuDgadhe'zanAyodanyadhanAyam / 4 / 3 / 113 // kRpAzcAnmaithune sso'ntaH / 4 / 3 / 114 // as ca laulye| 4 / 3 / 115 // // iti caturthAdhyAyasya tRtIyaH paadH|| // astivavobhUvacAvaziti / 4 / 4 / 1 // aghamkyaralacyajevI / 4 / 4 / 2 // trane vA / 4 / 4 / 3 // cakSo vAci zAMga Recememesereereasarisemerive36-28 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khyAMga / 4 / 4 / 4 // navA parokSAyAm / 4 / 4 / 5 // bhRjo bharja / 4 / 4 / 6 // pAda dAgasta Arambhe te / 4|4|7||nivisvnvvaat / 4 / 4 / 8 // kharAdupasargAta dasti phitydhH| 4 / 4 / 9 // dat / 4 / 4 / 10 // dosomAstha i|| 4 / 4 // 11 // chAzovo / 4 / 4 // 12 // zo vrate / 4 / 4 / 13 // 3 // hAko diH kvi / 4 / 4 / 14 // dhaagH| 4 / 4 / 15 // yapi cAdo jagdh / 4 / 4 / 16 // gharala sanadyatanIdhajacali / 4 / 4 / 17 // parokSAya navA / 11 4 / 4 / 18 // vevaiy / 4 / 4 / 19 // RzamaH / 4 / 4 / 20 // ino vadha AziSyayau / 4 / 4 / 21 // adyatanyAMcA tyAtmane / 4 / 4 / 22 // innikogaaH| 4 / 4 / 23 // NAvasAne gmuH|4|4|24 // sanIGazca / 4 / 4 / 25 // gAH parokSAyAm / 4 / 4 / 26 // jo sanke vaa|4|4|27|| cA'dhAnIkriyAtipayogIra / 4 / 4 / 28 // aha dhAtorAdistinyAM cAmAlA / 4 / 4 / 29 // esste|ddhiH / 4 / 4 / 30 // svarAdestAsu / 4 / 4 / 31 // stAyazito'troNAderid / 4 / 4 / 32 // tehaadibhyH| 4 / 4 / 33 // gRhNo'parokSAyAM dIrghaH / 4 / 4 / 34 // vRto nayA'nAzI zilparasyai ca / 4 / 4 / 35 // id sijASiorAtmane / 4 / 4 / 36 // saMyogAdataH / 4 / 4 / 37 dhRgauditaH / 4 / 4 / 38 // niSkupaH / 4 / 4139 // tyoH|4|4|40 // 1 jutrazvaH ktvH| 4 / 4 // 42 // adito vA / 4 / 4 / 42 // kSudhaghasastepAm / 4 / 4 / 43 // lubhyazcevimojharce / 4 / 4 / 44 // pUklizibhyo nayA / 4 / 4 / 45 // sahalubheccharuSariSastAdeH / 4 / 4 / 46 // iTadhabhrasjadambhazripUrNabharajJapisanitanipativRddaridraH snH| 4 / 4 / 47 // RsmiguDANokamRdhaH pracchaH / 4 / 4 / 48 // hanRtaH syasya / 4 / 4 / 49 // kRtacUtanRtadatRdo'sicaH sAdevo / 4 / 4 / 50 // gamo'jAtmane / 4 / 4 / 51 // soH|4|4|52 // kramaH / 4 / 4 / 53 // tuH| 4 / 4 // 54 // na dyaH / 4 / 4 / 55 // eksvraadnusvaaretH| 4 / 4 / 56 // RvarNazyUNugaH kitaH // 4 / 4 / 57 // uvarNAt / 4 / 4 / 58 // grahaguitha snH| 4 / 4 / 59 // svArthe / 4 / 4 / 60 // DIyaH zyaiditaH ktayoH / 4 / 4 / 61 // beTo'pataH / 4 / 462 // sNnivedH|4463|| avidare'bhe 464 // vartervRttaM grnthe|4|465||dhRpshsH pragalbhe 46 // kapaH kRcchagahane 4 / 4 / 67 // ghuSeravizande / 4 / 4 / 68 // balisthale dRDhaH / 4 / 4 / 69 // kSubdhaviribdhasvAntadhvAntalagnamliSTaphANTabADhaparida manthasvaramanastamAsaktAspaSTAnAyAsabhRzamabhI / 4 / 4 / 70 // AditaH / 4 / 4 / 71 / navA bhAvArambhe / 4 / 4 / 72 // zakaH karmaNi / 4 / 4 / 73 // No dAntazAntapUrNadastaspaTachannamasam / 4 / 4 / 74 // zvasajapavamarupatvarasaMghupAsvanAmaH / 4 / 4 / 75 // peH kezalomavismayapratIpAte / 4 / 4 / 76 // apacitaH / 4 / 4 / 77 // sajihAzisvasvarAtvatastR. nityaanittsthvH| 4 / 4 / 78 // RtH|4|4| 72 // Rvavye'da id / 4 / 4 / 80 // skrasRDhabhastudazrusronyAnAdeH prokssaayaaH|4|4|8|| ghasekasvarAtaH ksoH| 4 / 4 / 82 // gamainavidlAvizadazo vaa| 4 / 4 / 83 // sico'khH|4|4|84|| dhUgasastoH parasmai / 4 / 4 / 85 // yamiraminamyAtaH Gooooooooooooooooo awara Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Camewaaaaaaaaaa2030amom so'ntazca / 4 / 4 / 86 // IzIDaH sevesvadhvamoH / 4 / 4 / 87 // rutpazcakAcchidayaH / 4 / 4 / 88 // disyorIT / 4 / 4 / 89 // adazcAt / 4 / 4 / 90 // saMpareH phagaH ssad / 4 / 4 / 91 // upaadbhpaasmvaayprtiytnvikaarvaakyaadhyaahaare| 4 / 4 / 92 // kiro labane / 4 / 4 / 93 // pratezca vadhe / 4 / 4 / 94 // apAzcatuSpAtpakSini dRSTAnnAzrayArthe / 4 / 4 / 95 // vau vikiro vA / 4 / 4 / 96 // prAttumpateti / 4 / 4 / 97 // uditaH svarAnno'ntaH / 4 / 4 / 98 // sucAditRphadRphaguphazubhombhaH / 4 / 4 / 99 // jabhaH svare / 4 / 4 / 100 // sdha iTi tu parokSAyAmeva / 4 / 4 / 101 // rabho'parokSAzAvi / 4 / 4 / 202 // lbhH||14|102 // Abje yi / 4 / 4 / 104 // upAta sttii| 4 / 4 / 105 // airuNamorvA / 4 / 4 / 106 // upasargAta khalyamozca / 4 / 4 / 107 // muduyH| 4 / 4 / 108 // nazo dhuTi / 4 / 4 / 109 // msjesH|4|4 / 110 // aH sRjizo'kiti / 4 / 4 / 111 // spRzAdispo vaa| 4 / 4 / 112 // isvasya taH pitkRti / 4 / 4 / 113 // ato ma aane|4|4|114 // AptInaH / 4 / 4 / 115 // RtAM kitIra / 4 / / 4 // 116 // oSThayAdura / 4 / 4 / 127 // isAsaH zAso'vyaJjane / 4 / 4 / 128 // ko| 4 / 4 / 119 // AGaH / 4 / 4 / 120 // khoH pvayavyaJjane 1 luk / 4 / 4 / 121 // kRtaH kIrtiH / 4 / 4 / 122 // iti cturtho'dhyaayH|| // // pddaamo'dhyaayH||5|| A tumo'tyAdiH kRt / 5 / 1 / 1 // bahulam / 5 / 1 // 2 // kartari / 5 / 1 / 3 // vyApye ghurakelimakRSTapacyam / 5 / 1 / 4 // saMgate'jaryam 5 // 1 // 5 // rucyAvyathyavAstavyam / 5 / 1 / 6 / bhavyageyajanyaramyApAtyAplAnyaM navA / 5 / 1 / 7 // pravacanIyAdayaH / 5 / 1 / 8 // zlipazIGsthAsavasajanaruhajabhajeH ktH|5|1|9| aarmbh|5|1|10|| gatyAkarmakapiSabhujeH / 5 / 2 / 11 // athavAdhAre / 5 / 1 / 12 // ktvAtamama bhAve / 5 / 1 / 13 // bhImAdayo'pAdAne / 5 / 1 / 14 // sNgdaanaacaanytronnaadyH| 5 / 1 / 15 // asarUpo'pavAde votsargaHprAkteH / 5 / / 16 // RvarNavyaJjanAt ghyaN / 5 / 1 / 17 // pANisamavAbhyAM munnH|5|1|18|| uvrnnodaavshyke| 5 / 1 / 19 // aasuyuvpirpilpitrpiddipiddhicmyaacmH|5| / 1 / 20 // vaadhaare'maavsyaa|5|1|| 21 // saMcAyyakuNDapAdhyarAjasUrya Rtau / 5 / 1 / 22 // praNAyyo niSkAmAsaMmate / 5 / 1 / 23 // dhApyApAyyasAnA yayanikAyyamRgamAnahavirnivAse / 5 / 1 / 24 // paricAyyopacAyyAnAyyasamUgacityamagnau / 5 / 1 / 25 // yAjyA dAnarci / 5 / 1 / 26 // tavyAnIyau 5 / // 1 // 27 // ya ecAtaH / 5 / 1 / 28 // zakitakicatiyatizasisahipajibhajipavargAt / 5 / 1 / 29 // yamamadagado'nupasargAt / 5 / 1 / 30 // carerAstvagu Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhImaza013 rau / 5 / 1 // 31 // vayopasaryAvadhapaNyamupeyartumatIgIvikraye / 5 / 1 / 32 // svAmivezye'yaH / 5 / 1 / 33 // vA karaNe / 5 / 1 / 34 // nAmno badaH / aSTAdhyAyI kyaca / 511 // 35 // ityAbhUyaM bhAve / 5 / 1 / 36 // agnicityA / / / 37 // kheyamRpodhe / 5 / / 38 // kupyabhiSoddhyasidhyatiSyapuSyayugyAjyasUrya nAni / 5 / / 39 // dRSTAstujuSetizAsaH / 5 / 1 / 40 // RTupAntyAdapiTacaH / 5 / 1 / 41 // kRTApamRjizaMsiguhiduhijapo vA / 5 // 1 // 42 // jivipUnyo ilimuksskle|5|1143|| padAsvairivANApakSye grhH|5|1|44|| bhRgo'saMzAyAm / 5 / 1 / 45 // samo vA / 5 / 1 / 46 // te kRtyAH / 5 / 1 / 47 ||nnkcau / 5 / 1148 // ac / 5 / 2 / 49 // lihaadibhyH| 5 / 1 / 50 // bruvaH / / 1511 / 52 // manyAdibhyo'naH / 5 / 1152 // brahAdibhyo Nin / 5 / 1153 // nAmyupAntyamIkRgajJaH kH1511||54|| gehe grhH|5|15|| upasargAdAto ddo'shyH|5|1156|| vyAghrAce paanninsoH|5|1157 // prmaapaavedshHshH|5|1|58|| sAhisAtivAdejidhAripAricataranupasagot / 5 / 1159 // ligpavindaH / 5 / 1 / 60 // nigavAdenAni / 5 / / 61 // vA jvlaadiduniibhuugrhaasonnH| 5 / 1 / 62 // avahasAsasrAH / 5 / 1 / 63 // tannyadhIpampasAtaH / 5 / 1 / 64 // natakhatrazilpinyada / 5 / / 65 // gsthkH|5|1|66 // TanaN / 5 / 2167 / i. kAlavadhi: / 5 / 1 / 68 // mumUlyo'kaH sAdhau / 5 / 1 / 69 // AziSyakan / 5 / 1170 // tikRtI mAni / 5 / 1 / 71 // karmaNo'Na / 5 / 1 / 72 // zIlikAmibhakSpAcarIkSikSamo nnH|5|1173 // gAyo'nupasargAd Tak / 5 / 1 / 74 // surAzIdhoH pissH|5|1|75|| Ato Do'bhAvAmaH / 5 / 1 / 76 // samaH khyaH / 5 / 1 / 77 // dazAGaH / 5 / 1 / 78 // mAjazatha / 5 / 1179 // AziSi hnH|5|1180|| klezAdibhyo'pAt / 5 / 1 / 81 // kumArazIpaNa Nin / 5 / / 82 // acitte Taka / 5 / 183 // jAyApatecitavati / 5 / 1 / 44 // brahmAdibhyaH / 5 / 1 / 85 // hastivAhukapATAc zakto / 5 / 1 / 86 // nagarAdagaje / 5 / 1 / 87 // raajghH|5|1|88|| pANighasADagho zilpini / 5 / 1 / 89 // kukSyAtmodarAdbhagaH khiH|5|2|90|| ajhai ca / 5 / 1 / 91 // dhnurdnnddtsrulaaglaangkushaassttriyssttishktitomrghttaahaa||1|12 // suvAddhAraNe / 5 / 1 / 93 // AyudhAdibhyo dhRgo'daNDAdeH / 5 / 2 / 94 // hRgo vayo'nudyame / 5 / 1 / 95 // AGaH shiile|5|1196 // dtinaathaatpshaaviH|5|1 / 97 // rjHphlemlaadgrhH|5|1|98 // devavAtAdApaH / 5 / 1 / 99 // zakRtstambAdatsavIhI kgH|5|1|10|| kiyttdvhorH| 5 / 1 / 101 // saMkhyAhardivAvibhAnizAmabhAbhAcitrako dhantAnantakAravAharudhenurnAndIlipilivivalibhaktikSetrajaGghAkSapAkSaNadArajanidoSAdinadivasA TaH / 5 / 1 / 102 // hetutacchIlAnukUle'zabda zlokakalahagAthAvaracATusUtramantrapadAt / 5 / 1 / 103 // bhRtau karmaNaH / 5 / 1 / 104 // kSemApriyamadrabhadrAta khAN / 5 / 1 / 105 // meghartibhayAbhayAt khaH / 5 / 1 / 106 // 1 // 12 // NAMA Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || priyavazAdvadaH / 5 / 1 / 107 // dvipaMtaparaMtapa / 5 / 1 / 108 || parimANArtha mitanakhAtpacaH / 5 / 1 / 109 // kUlAbhrakarIpAtkapaH / 5 / 1 / 110 // | sarvAt saha / 5 / 1 / 121 // bhRjita padameza nAmni / 5 / 1 / 112 // dhArer ca / 5 / 1 / 113 || puraMdarabhagaMdarau / 5 / 1 / 114 // vAcaMyamo vrate / 5 / 1 / 115 // manyANin / / 5 / 1 / 116 // kartuH khaz / 5 / 1 / 117 // ejeH / 5 / 1 / 118 // zunI stana mujakUlA syapuSpAH | 5 | 1| 119 // nADIghaTIkharImuSTinA sakA vAtAdhmatha / 5 / 1 / 120 // pANikarAt / 5 / 1 / 121 // kUlAdunu jodvahaH / 5 / 1 / 122 / vahAbhrAlihaH / 5 / 1 / 123 // bahuvidhvastAH / 5 / 1 / 124 || lAvAtArthAta pAhAkaH / 5 / 1 / 125 // asUryogrAd dRzaH / 5 / 1 / 126 // iraMmadaH // 5 / 1 / 127 // nagnapalitabhiyAndhasyUlasubhagADhacatadantAcvyarthe'cyerbhuvaH khiSNukhukaJ / 5 / 1 / 128 // kRgaH khanadakaraNe / 5 / 1 / 129 || bhAve cAzitAdbhutraH khaH / 5 / 1 / 130 // nAmno gamaH khaDDau ca vihAyasastu vihaH / 5 / 1 / 131 // mugadurgamAdhAre / 5 / 1 / 132 // nirgo deze / 5 / 1 / 133 // zamo nAmnyaH / 5 / 1 / 134 // pArzvIdibhyaH zIGaH / 5 / 1 / 135 // UrdhvAdibhyaH kartuH / 5 / 1 / 136 || AdhArAt / 5 / 1 / 137 || careSTaH | 5 | 1 | 138 // bhikSAsenAdAyAt / 5 / || 1 | 139 // puro'grato'gre sarteH / 5 / 1 / 140 // pUrvAtkartuH / 5 / 1 / 141 || sthApAnAtraH kaH / 5 / 1. 142 // zokApanudatundaparimRjastambe (makarNejapaM priyAlamahaspisUcake / 5 / 1 / 143 // mUlavibhujAdayaH / 5 / 1 / 144 || duheH | 5 | 1 | 145 || bhajo viNa / 5 / 1 / 146 // manvankunivic kacit / 5 / 1 / 147 / / kip / 5 / 1 / 148 // spRzo'nudakAt / 5 / 1 / 149 // aze'nannAt / 5 / 1 / 150 // kravyAtkravyAdAvAmapAdau | 5 | 1 / 151 // tyadAdyanyasamAnAdupamAnAdvyApye dRzaSTa sakau ca / 5 / 1 / 152 // karturNin / 5 / 1 / 153 || ajAteH zIle / 5 / 1 / 154 // sAdha / 5 / 1 / 155 / brahmaNo vadaH | 5 | 1 | 156 || vratAbhIkSye / 5 / 1 / 157 // karaNAdyajo bhUte / 5 / 1 / 158 // nindye vyApyAdin vikriyaH / 5 / | 1 | 159 || ho / 5 / 1 / 160 // brahmabhrUNAt kip / 5 / 1 / 162 // kRgaH supuNyapApakarmantrapadAt / 5 / 1 / 162 || somAtsugaH / 5 / 1 / 1 | 163 || aH | 5 | 1 | 164 || karmaNyagnyarthe | 5 | 1 | 165 || dRzaH kanip / 5 / 1 / 166 // saharAjabhyAM kRgyudhaiH / 5 / 1 / 167 // anorjanerDaH 15 / 1 / 168 / / ptamyAH / 5 / 1 / 169 // ajAteH paJcamyAH / 5 / 1 / 170 // // kacit / 5 / 1 / 101 // sugajo vanip / 5 / 1 / 172 // nR / 5 / 1 / 173 // ktaktavatU / 5 / 1 / 174 // iti paJcamAdhyAyasya prathamaH pAdaH // // zrutadavabhyaH parokSA vA | 5|2| 1 // tatra kasukAnau tadvat / 5 / 2 / 2 / / vaizvidgAzvadajU vAnam / 5 / 2 / 3 // avanI / 5 / 2 / 4 // vizeSAvivakSAvyAmizra / 6 / 2 / 5 // rAtrau so'ntyAmA svata / ||5|2| 6 || anadyatane hyastanI / 5 / 2 / 7 // khyAte dRzye | 5 | 2 | 8 || ayadi smRtyarthe bhaviSyantI / 5 / 2 / 9 // vADhAGkSAyAm / 5 / 2 / 10 // Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 13 // / kRtAsmaraNAtinihnave parokSA / 5 / 2 / 11 // parokSe | 5 | 2 | 12 || hazavavayugAntaH pracchaye hyastanI ca / 5 / 2 / 13 || avivakSite / 5 / 2 / 14 // rAdau / 5 / 2 / 15 // sme ca vartamAnA | 5 | 2 | 16 // nanau pRSToktau sadvat / 5 / 2 / 17 // nanvorvA / 5 / 2 / 18 // sati / 6 / 2 / 19 // zatrAnazAveSyati tu sasyau / 5 / 2 / 20 // tau mAGayAkrozeSu / 5 / 2 / 21 // vA vetteH katuH | 5 | 2 | 22 || pUyajaH zAnaH / 5 / 2 / 23 // vayaH - | zaktizIle / 5 / 2 / 24 // dhArIo'kucche'nuz / 5 / 2 / 25 // sugadvipArhaH satrizatrustutye / 5 / 2 / 26 || tun zIladharmasAdhuSu / 5 2 / 27 // bhrAjyalaMkugnirAkRgbhUma hirucivRtivadhica riprajanApatrapa iSNuH / 5 / 2 / 28 // udaH pacipatipadimadeH / 5 / 2 / 29 // bhUjeH SNuk / 5 / 2 / 30 // | sthAgla| mlApaciparimRjikSeH stuH / 5 / 2 / 31 // trasidhighRSikSipaH ktuH | 5 | 2 / 32 // sanbhikSAzaMseruH | 5 | 2 | 23 || vidvicchU | 5 | 2 | 34 // vanderAruH / 5 / 2 / 35 // dAsizadasado ruH / 5 / 2 / 36 // zrIzraddhAnidrAtandrAdayipatigRhispRherAluH / 5 / 2 / 37 // Gau sAsahivAvahicA cali - pApati / 6 / 2 / 38 // sakhicadidhijajJinemi / 5 / 2 / 39 // grakamagamahanatRSabhUstha ukaNaM / 5 / 2 / 40 || lapapatapadaH | 5 | 2 | 41 // bhUSAkrodhArya - jusRgRdhijvalazucathAnaH / 5 / 2 / 42 // calazabdArthAdikarmakAt / 5 / 2 / 43 // iGito vyaJjanAdyantAt | 5 | 2 | 44 // na NiGanyadadIpadIkSaH | 5 | 2/45 // dramamo yaGaH / 5 / 2 / 46 // yajija pidaMzivadAdUkaH / 5 / 2 / 47 // jAguH | 5 | 2 | 48 || zarmASTakAt dhinam / 5 / 2 / 49 // yujabhujabhajatyajaadvipadupadruduhAbhyAhanaH / 5 / 2 / 50 || AGaH krIDamupaH | 5 | 2 | 51 // prAcca yamayasaH | 5 | 2 | 52 || mAlavaH / 5 / 2 / 53 || vezva droH / 5 / 2 / 54 // viparibhAt saH | 5 | 2 / 55 || samaH pRcaipUjvareH / 5 / 2 / 56 // saMveH sRjaH / 5 / 2 / 57 || saMparivyanumAdvadaH / 5 / 2 / 58 // vairvicakatyasrambhakapakasalasahanaH / 5 / 2 / 59 // vyapAbherlepaH | 5 | 2 | 60 || saMprAdvasAt | 5 | 2 | 61 // samatyapAbhivyabhezvaraH / 5 / 2 / 62 // samanuvyavAdudhaH | 5 | 2|33|| verdahaH | 5|2|64|| pare vizva | 5|2/65|| riTaH | 5|2|66|| vAdeva NakaH|5| 2 |37| nindahiMsalizakhAdAvinAzinyA bhASAsu yA'nekasvarAt 15/268 // upasargAt deSTadevikuzaH | 5|2269 // vRGbhakSiluSTinalpikuT TAkaH | 5 | 2|70||mAtmajorin / 5 / 2 / 71 // jINadRkSivizriparibhUva'mAbhyamAnyathaH | 5 | 2 | 72 // ghasyado marak / 6 / 2 / 73 // bhajibhAsimido ghuraH / 5 / 2 / 74 // vetticchidabhidaH kit / 52 / 75 // bhiyo rurukalukam / / 6 / 2 / 76 // sRjINnazaSTvarap / 5 / 2 / 77 // gatvaraH / 5 / 2 / 78 // smyajasa haMsadIpakampakamanamo raH / 5 / 2 / 79 // tRSidhRSisvapo naji || 5 | 2 / 80 // spezabhAsapisakaso varaH / 5 / 2 / 81 // yAyAvaraH / 5 / 2 / 82 // didyudRjjagajjuhUcA kapAdaddhIzradbhUi stUjvAyatastUkaTamUparivAbhrAjAdayaH kipaH / 5 / 2 / 83 // zaMsaMsvaryavimAdbhuvo duH / 5 / 2 / 84 // putra itro daivate / 5 / 2 / 85 // RSinAtroH karaNe / 5 / 2 / 86 / ladhUmukhana carasahArteH thng- VENTE aSTA // 13 // Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ exereann / | / 5 / 2 / 80 // nIdAvAsa yuyujastutuda sisicamihapatapAnahakhad / 6 / 2 / 88 || halakoDAsye puvaH / 5 / 2 / 89 / / daMzetraH / 5 / 2 / 90 // dhAtrI 5 / 2 / 91 // jJAnecchAcAryajIcchIlyAdibhyaH ktaH / 5 / 2 / 92 // uNAdayaH / 5 / 2 / 93 // iti paJcamasya dvitIyaH pAdaH // vatsyati gamyAdiH 5 | 3 | 1 || nA heturindrau kaH / 5 / 3 / 2 // kapo'niTaH / 5 / 3 / 3 / bhaviSyantI / 5 / 3 / 4 // anadyatane zvastanI / 5 / 3 / 5 // paridevane / 5 / 3 / 6 // pu*AvatorvartamAnA / 5 / 3 / 7 // kadAka hornavA / 5 / 3 | 8 || kiMTate lipsAyAm / 5 / 3 / 9 // lipsyasiddhau / 5 / 3 / 10 // paJcamyarthahetau / 5 / 3 | 11 || saptamI cordhvamauhUrtika / 5 / 3 12 // kriyAyAM kriyArthAyAM tum Nakac bhaviSyantI / 5 / 3 / 13 // karmaNo'N / 5 / 3 / 14 // bhAvavacanAH / 5 / 3 / 15 // padarujavizaspRzo dhan / 5 / 3 | 16 || saH sthiravyAdhivalamatsye / 5 / 3 / 17 // bhAvAkartrIH / 5 / 3 / 18 // iGo'pAdAne tu vidvA / 5 / 3 / 19 // zro vAyuvarNanivRte / 5 / 3 / 20 // nirabheH pUlvaH / 5 / 3 / 21 // rorupasargAt / 5 / 3 / 22 // bhUyo'l / 5 13|23|| nyAdo navA / 5 / 3 / 24 // saMninyupAdyamaH | 5 | 3 | 25 || nairnadagadapaThasvanakaNaH / 5 / 3 / 26 // vaiNe kaNaH / 5 / 3 / 27 // yuvarNadRvazaraNagagRhaH / 5 / 3 / 28 // varSAdayaH klIve / 5 / 3 / 29 // samudo'jaH pazau / 5 / 3 / 30 // sRglahaH prajanAkSe / 5 / 3 / 31 / paNermAne / 5 / 3 / 32 // saMmadapramadau harpe | 5 | 3 | 33 // hano'ntarghanAntarghaNau deze | 5 | 3 | 34 // praghaNamaghANau gRhAMze | 5 | 3 | 35 || nighodyasaMdhodhana / paghanopadhanaM nimitaHprazastagaNAtyAdhAnAGgAmannam / 5 / 3 | 36 || mUrtinicitA ghanaH | 5 | 3 | 37 // vyayodroH karaNe | 5 | 3 | 38 // stamvAddhazca / 5 / 3 / 39 // parerghaH | 5 | 3 | 40 // haH samAyA hayau dyUtanAmnoH | 5 | 3 | 41 // myabhyupavedazrot | 5 | 3 | 42 || Ao yuddhe | 5 | 3 | 43 || AhAvo nipAnam / 5 / 3 / 44 // bhAvepasargAt / 5 | 3 | 45 // hano vA vadhU ca / 5 / 3 / 46 // vyadhajapamadbhyaH | 5 | 3 | 47 // navA kaNayamahasasvanaH | 5 | 3 | 48 || Ao ruploH / 5 / 3 / 49 // varSavighnenAgrahaH / 5 / 3 / 50 || mAmilAsUtre | 5 | 3 | 51 // go vastre | 5 | 3 / 52 || udaH zreH / 5 / 2 / 53 // yuSUdrorghaj / 5 / 3 / 54 || grahaH / 5 / 3 / 55 // nyavAcchA / 5 / 3 / 56 || prAlipsAyAm / 5 / 3 / 57 // samo muSTau / 5 / 3 / 58 // yududroH / 5 / 3 / 59 // | nAnupasargAdvA | 5 | 3 | 60 || vodaH | 5 | 3 | 61 || avAt / 6 / 2 / 62 // paredyUte | 5 | 3 | 63 || bhuvo'vajJAne / 5 / 3 / 64 // yajJe grahaH | 5 | 3 | 65 || saMstoH | 5 | 3 | 66 || mAstukhaH | 5 | 3 | 67 || ayajJe khaH / 5 / 3 / 68 || verazabde prathane / 5 / 3 / 69 // chandonAnni / 5 / 3 / 70 || kSuzroH / 5 / 3 / 71 // nyudo graH // 5 / 3 / 72 || kiro dhAnye | 5 | 3 | 73 || nerbuH | 5 | 3 | 74 // iNo'bhrepe / 5 / 3 / 75 // pareH krame / 5 / 3 / 76 // vyupAcchIGaH / 5 / 3 / 77 || hastamApye cerasteye / 5 / 3 / 78 // citidedAvAsopasamAdhAne kaJcAdeH / 5 / 3 / 79 // so' / Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / aSTAdhyAya Peae zrIhemaza nR / 5 / 3 / 80 // mAne / 5 / 3 / 81 / / sthAdibhyaH kH|5|3|82|| divato'thuH 15/3183 // vitasimak taskRtam / 6 / 31.84 // yjisvpir||14|| 13 kSiyatimaccho nH|5|3|85 // viccho nakh / 5 / 3 / 86 // upasagAMdhaH kiH / 5 / 3 / 87 // vyApyAdAdhAre / 53 / 88 // antaHi / 5 / 3189 // abhivyAptau bhAve'nabin / 5 / 3 / 90 // triyAM ktiH|5|3|91|| zvAdibhyaH / 5 / 3 / 92 // sminnaasugH| 5 / 3 / 93 // sAtihatiyUtijUtijJaptikIrti / 5 / 3 / 94 // gApAco bhAve / 5 / 3 195 // stho vA / 5 / 3196 // ArayaTibajyajaH kyam / 5 / 3 / 97 // bhago nAnni / 5 / 3 / 98 // samajanipaSipadazIGmuvidicarimanINaH / 5 / 3 / 99 // kRgaH za ca vA / 5 / 3 / 1.0 // mRgagecchAyAcyAdRSpApAthAzraddhA'ntardA / 5 / 3 / 101 // pare sUcareryaH / 5 / 3 / 102 // vATATyAt / 5 / 3 / 103 // jAguratha / 5 / 3 / 104 // zaMsipratyayAt / 5 / 3 / 105 // keTo guroyaanAt / 5 / / 3 / 106 // pito'cha / 5 / 3 / 107 // bhidAdayaH / 5 / 3 / 108 // bhISibhUpicintipUjikathikuriSacarcispRhitolidolibhyaH / 5 / 3 / 109 // upasargAdAtaH / 5 / 3 / 110 // nnivetyaasshrnthghvndernH|5|3|111 // ipo'nicchAyAm / 5 / 3 / 112 // paryadheLa / 5 / 3 / 113 // krutsaMpadAdibhyaH kim / 5 / 3 / 114 // bhyAdibhyo vA / 6 / 3 / 115 // vyatihAre nIhAdibhyo jH|5|3|126 // nabo niHzApe / 5 / 3 / 117 // glAhAjyaH / 5 / 3 / 118 // praznAkhyAne veJ / 5 / 3 / 119 // paryAyAha!tpattau ca NakaH / 5 / 3 / 120 // nAmni puMsi ca / 5 / 3 / 121 // bhAve / / 5 / 3 / 122 // klIve ktH|5|3 / 133 // anaT / 5 / 3 / 124 // yatkarmaspotkaralaM tataH / 5 / 3 / 125 / / rampAdibhyaH katari / 5 / 126 // kAraNam / 5 / 3 / 127 // bhujipatyAdibhyaH karmApAdAne / 5 / 3 / 128 // kAgAdhAre / 5 / 3 / 129 // puMnAnnidhaH / 5 / 3 / 130 // gocarasaMcaravahabajavyajakhalApaNanigamavakabhagakapAkapanikapam / 5 / 3 / 131 // vyaanAd ghaJ / 5 / 3 / 132 // avAt tRstRbhyAm / 5 / 3 / 133 // nyAyAbAyAsyAyodhAvasaMhArAvahArAdhAradArajAram / 5 / 3 / 134 // udako toye / 5 / 3 / 135 // AnAyo jAlam / 5 / / 136 // khano DaDarekekavakaM ca / / 3 / 137 // ikiztiv svarUpArthe / 5 / 3 / 138 // duHsvIpataH kRchAcacyAt khal / 5 / 3 / 139 // vyarthe kaapyaadvgH| 5 / 3 / 140 // zAsUyadhidAzidhASimaSAto'naH / 5 / 3 / 141 // iti tRtIyaH pAdaH // // satsAmIpye savA / 5 / 4 / 1 // bhUtavacAzaMsye vA / 5 / 4 / 2 // kSimAzaMsAyorbhaviSyantIsaptamyau 15 // 4 // 3 // saMbhAvane siddhavat / 5 // 4 // 4 // nAnadyatanaH prabandhAsattyoH / 5 / 4 / 5 // eSyatyavadhau dezasyAgbhiAge / 5 / 4 / 6 // kAlasyAnahorAtrANAm / 5 / 4 / 7 // pare vA / 5 / 4 / 8 // sAmyarthe kriyAtipattau kriyaatiptiH|5|4|9|| bhUte / 5 / 4 / 10 // botAta prAk / 5 / 4 / 11 // ksse'pijaakhorvtmaanaa| 5 / 4 / 12 // kathami saptamI ca vaa|5|4|13 // kiMvRtte saptamIbhaviSyantyau / 5 / 4 / 14 // azraddhA'marSe'nyatrApi / 5 / 4 / Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15 // kiMkilAstyarthayorbhaviSyantI / 5 / 4 / 16 // jAturAyadAdI sbpii|5|4| 17 ||ope ca yacayo / 5 / 4 / 28 // citre / / 4 / 29 // zepe bhaviSyantyayadau / 5 / 4 / 20 // sasamyatApyoboDhe / 5 / 4 / 21 // sabhAvane'lagaryo tadarthAnuktau / 5 / 4 / 22 // ayoda dAdhAtau tavA / / / 23 // satIcchArthAta / 5 / 4 / 24 // vatspaiti hetuphale / 5 / 4 / 25 kAmoktAva ruciti / 5 / 4 / 26 // icchArtha saptamIpaJcamyau / / 4 / 27 // vidhinimantraNAmantraNAdhIsamaznamArthane / 5 / 4 / 28 // #pAnujJAvasare kRtyapazcanyau / 5 / 4 / 29 / / saptamI cordhvapaurtika / 5 / 4 / 30 // sme paJcamI / 5 / 4 / 31 // adhISTau / 5 / 4 / 32 // kAlolAsamaye tuma vAbasare / 5 / 4 / 33 // saptamI ydi| 5 / 4 / 34 // zaktArhe kRtyAzca / 5 / 4 / 35 // Nita cAvazyakAdhamaNe / 6 / 4 / 36 // ahe uc / 5 / 4 / 37 // AziSyAzIpaJcagyau / 5 / 4 / 38 // mAGayadyatanI / 5 / 4 / 39 // sasme bastanI c| 5 / 4 / 40 // dhAtoH saMbandhe pratyayAH / 5 / 4 / 41 // bhUzAbhIkSNye hisso yathAvidhi tadhvamau ca tathuSpadiH / 5 / 4 / 42 // macaye navA sAmAnyArthasya 1181 / / 5 / 4 / 4 // niSedhe'laMkhalloH ktvA / 5 / 4 / 44 // parAvare / 5 / 5 / 45 // nimIlyAdimeGastulyakartRke / 5 / 4 / 46 // prAkAle / 5 / 4 / 47 // ruNam cAbhIkSNye / 5 / 4 / 48 // pUrvAgrebhayame / 5 / 4 / 49 // anyathaikathamisthamaH kRgo'narthakAt / 5 / 4 / 50 / yathAtathAdIrghottare / 6 / 4 / 51 / / / zApe vyApyAt / 5 / 4 / 52 // svArthAdadIrghAt / 5 / 4 / 53 // vidgabhyaH kAtanye Nam / 5 / 4 / 54 // yAvato vindjiivH| // 455 // carmodarAtrI | puureH| 5 / 4 / 56 // vRSTimAna luk pAsya vA / 5 / 4 / 50 // calAyIt vanAH / 5 / 4 / 58 // gAtrapuruSAt saH / 5 / 4 / 59 // zuSkacUrNarUkSAta | pipastasyaiva / 5 / 4 / 60 // kRgnaho'kRtajIvAt / 5 / 4 / 51 // nimUlAtkapaH / 5 / 4 / 62 // hanazca sasUlAt / 5 / 4 / 63 // karaNebhyaH / 6 / 4 / | 64 // svasnehanArthAt puSipaH / 5.4 / 65 // hastArthAda grhvaanivRtH| 5 / 4 / 66 // bandhenAmni / 5 / 4 / 67 // AdhArAta / 5 / 4 / 68 // kartujIMva- | purupAnnazvahaH / 5 / 4 / 69||uuvaat puuHshupH||4|70 // vyApyAcevAt / 5 / 4 / 72 // upAt kiro lavale / 5 / 4 / 72 // daMzestRtIyayA / 5 / 4 / 73 // hisArthAdekApyAt / 5 / 4 / 74 // upapIDadhakarSastatsatamyA / 5 / 4 / 75 // pramANasamAsantyoH / 5 / 4 / 76 // paJcamyA tvarAyAm / 5 / 4 / 77 // dvitiiyyaa|5|4|78|| svAGgenA'dhraveNa / 5 / 4 / 79 // pariklezyena / 5 / 4 / 8 // vizapatapadaskando vIpsAbhIkSNye / 5 / 4182 // kAlena tRSyasvaH kriyaantre| 5 / 4 / 82 // nAranA grhaadishH| 5 / 4 / 83 // kRgo'vyayenAniSTokto ktvaannmau| 5|4|84||tirycaapvrge / 5 / 4 / 85 // svA gatavyarthanAnAvinAdhArthena bhuvazca / 5 / 4 / 86 // tUSNImA / 5 / 4 / 87 // Anulonye'nvacA / 5 / 4 / 88 // icchArthe karmaNaH sptmii|5|4|89|| zaka,pajArabhalabhasahAhaMglAghAAstisamarthArthe ca tum / 5 / 4 / 90 // // iti pnycmo'dhyaayH||5|| 93 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhaimaza * // 15 // atha SaSTho'dhyAyaH // 6 // taddhito'NAdiH | 6 | 1 | 1 || pautrAdi vRddham / 6 / 1 // 2 // vaizyajyAyo bhrAtro jIvati prapautrAdyakhI yuvA / 6 / 1 / 3 // sapiNDe vayaHsthAnAdhike jIvadvA / 6 / 1 / 4 // yutrakruddhaM kutsAceM vA / 6 / 1 / 5 // saMjJA durvA | 6 | 1 | 6 || tyadAdiH | 6| 12|7|| dRddhiryasya svareSvAdiH / 6 / 1 / 8 // edoddeza eve - yAdau / 6 / 1 // 9 // prAgdeze | 6 | 1| 10 || vAyAt | 6 | 1|11|| gotrottarapadAd gotrAdivAjiDAkAtyaharitakAtyAt / 6 / 1 / 12 // prAgjitAda / 6 / 1 | 13 || dhanAdeH patyu' | 6 | 1 | 14 || anidampaNapavAde ca dityadityAdityayamapatyuttarapadAJJyaH / 6 / 1 / 15 // vahiSTIkaNa ca / 6 / 1 / 16 // kalyagnereyaN / 6 / 1 / 17 // pRthivyA nAJ | 6 | 1 | 18 || utsAderan / 6 / 1 / 19 // baSkayAdasamAse / 6 / 1 / 20 // devAdyaJ ca / 6 / 1 / 21 / aH sthAmnaH / 6 / 1 / 22 // lomno'patyeSu / 6 / 1 / 23 // dvigoranapatye yasvarAderluvadviH / 6 / 1 / 24 // prAgvataH strIpuMsAnnaJ snaJ / 6 / 1 / 25 // tve vA / 6 / 1 / 26 || goH svare yaH / 6 / 1 / 27 / / uso'patye | 6 | 1 | 28 || AdhAt / 6 / 1 / 29 // vRddhAdyUni / 6 / 1 / 30 // ata iJ / 6 / 1 / 31 || vAhvAdibhyo gotre | 6 | 1 | 32 // varmaNo'cakAt / 6 / 1 / 33 // ajAdibhyo dhenoH / 6 / 1 / 34 // brAhmaNAdvA / 6 / 1 / 35 // bhUyaH saMbhUyo'mbhomitaujasaH sluk ca | 6 | 1 | 36 || zAlaGkyaudipA DivADavAla / 6 / 2 / 37 // vyAsavaruTasudhAtR niSAdavimvacaNDAlAdantasya cAk / 6 / 1 / 38 // punarbhUputraduhitRnanAnduranantare'J / 6 / 1 / 39 || parakhiyAH parazuzcAsAvarNyaM / 6 / 1 / 40 // vidAderbuddhe | 6 | 1 | 41 // gargAderyan / 6 / 1 / 42 // madhuba bhrorbrAhmaNakauzike / 6 / 1 / 43 || kavivodhAdAGgirase | 6 | 1 | 44 // bataNDAt / 6 / 1 / 45 // striyAM lup / 6 / 1 / 46 || kuJjAdernAyanyaH / 6 / 1 / 47 || strIbahuSvAyanaJ | 6 | 1 | 48 || azvAdeH | 6 | 1 | 49 || zapabharadvAjAdAtreye | 6 | 1 | 50 || bhargAdatrairte | 6 | 1 | 51 // AtreyAd bhAradvAje | 6 / 1 / 52 || naDAdibhya Ayana / 6 / 2 / 53 // yajinaH / 6 / 1 | 54 // haritAderaJaH / 6 / 2 / 55 // kroSzalako luk ca / 6 / 2 / 56 // darbhakanAdAgrAyaNatrAhmaNavArSagaNyavAziSThabhArgavava tsye / 6 / 1 / 57 // jIvantaparvatAdvA / 6 / 2 / 58 // droNAdvA / 6 / 1 // 59 // zivAderaNa / 6 / 1 / 60 // RSinRSNyandhakakurubhyaH / 6 / 1 / 61 // kanyAtriSeNyAH kanInAtrivarNa ca / 6 / 1 / 62 / zuGgAmyAM bhAradvAje | 6 | 1 | 63 // vikarNacchagalAdvAtsyAtreye | 6 | 1 | 64 || Nazca vizravasA vizluk ca vA / 6 / 1 / 65 || saMkhyAsaMpadrAnmAturmAturva / 6 / 1 / 66 // ahornadI mAnuSInAnnaH / 6 / 1 / 67 / / pIlAsAlvAmaNDUkAdvA / 6 / 1 / 68 // diteHzcaiyag vA / 6 / 1 / 69 / / unyAyUDhaH / 6 / 2 / 70 || dvisvarAdanayAH / 6 / 1 / 71 // ito'ninaH aSTAdhyAyI // 15 // Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ See / 6 / 1 / 72 // zubhrAdibhyaH / 6 / 1 / 73 // zyAgalakSaNAdvAziSThe / 6 / 1 / 74 // vikarNakupItakArakAzyape / 6 // 1 // 79 // bhruvo bhraS ca / 5 / / // 76 // kalpANyAderin cAntasya / 6 / 1 / 77 // kulaTAyA vA / 6 / 1 / 78 // caTakANNairaH striyAM tu lup / 6 / 1 / 79, // kSudrAbhya eraNa vA / 6 / 1 / 80 // godhAyA duSTe NArazca / 6 / 1181 // jaNTapaNTAt / 6 / 1 / 82 // catuppAnya eyaJ / 6 / 1 / 83 // gRssttyaadeH|6|1 / 84 // vADaveyo pe / 6 / 1 / 85 // revatyAderikaNa / 6 / 11 86 // vRddhakhiyAH kSepe Nazca / 6 / 1 / 87 // bhrAturvyaH / 6 / 1 / 88 // IyaH svasuzca / 6 / 1 / 89 // mAtRpitrAdeyaNIyaNau / 6 / 1 / 90 // zvazurAyaH / 6 / 1 / 91 // jAtau rAjJaH / 6 / 1 / 92 // ksstraadiyH|6|2|13|| manoryANI pazcAntaH / 6 / 194 // mANavaH kutsAyAs / 6 / 1 / 95 / / kulAdInaH / 6 / 1 / 96 // yaiyakanAvasamAse vA / 6 / 1 / 97 // duSphulAdegaNa vA / 6 / 1 / 98 // mahAkulAdvA'jInanau / 6 / 1199 // kudiyH|6|1|100 // samrAjaH kSatriye / 6 / 1 / 101 // senAntakArulakSmaNAdin ca / 6 / 1 / 102 // suyAmnaH sauvIrevAyanin / 6 / 1 / 103 // pANTAhRtimimatANNazca / 6 / 1 / 104 // bhAgavittitArNavindavAkazApeyAnnindAyAmikaN vA / 6 / 1 / 105 // sauyAmAyaniyAmundAvanivAAyaNerIyazca vA / 6 / 1106 // tikAderAyanin / 6 / 1 / 107 // dgukoslkaarcchaagpaadyaadiH| 6 / 1 / 108 // dvisvarAdaNaH / 6 / 1 / 109 // avRddhAd dornavA / 6 / 1 / 110 // putrAntAt / 3 / / 112 // camivarmigAreTakATyakAkalakAvA kinAca kazcAnto'ntyasvarAt / 6 / 1 / 212 // adorAyaniH praayH| 6 / 1 / 113 // rASTakSatriyAtsarUpAdrAjApatye dviran / 6 / 1 / 114 // gAndhArimAlyAbhyAm / 6 / 1 / 115 // purumagadhakaliGgamaramasadvisvarAdaN / 6 / 1 / 116 // sAlAMzapratyagrathAlakUTAzmakAdin / 6 / 1 / 127 // dunAdikurvitkosalAnAdAn JyaH / 6 / 1 / 128 / / pANDoDyaN / 6 / 1 / 119 // zakAdibhyo Trelup / 6 / 1 / 120 // kuntyavanteH khiyAm / 6 / 1 / 121 // kurorvA / 6 / 1 / 122 // dernnno'maacybhrgaadeH| 6 / 11 123 // bahuSvastriyAm / 6 / 1 / 124 // yaskAdegotre / 6 / 1 / 125 // yjmo'shyaaprnnaantgopvnaadeH|6|1| 126 // kauNDinyAgastyayoH kuNDinAgastI ca / 6 / 1 / 127 // bhRgvAGgiramkutsavAziSThagotamAtreH / 6 / 1 / 128 / / prAgbharate bhusvraadivH|6|1| 129 // vopkaadeH|6|1| 130 // tikakitavAdI dvandra / 6 / 1 / 131 // yAdestathA / 6 / 1 / 132 / / vAnyena / 6 / 1 / 133 // yekeSu papThyAstatpurupe yajAdevA / 6 / 1 / // 134 // na prAgjitIye svare / 6 / 1 / 135 // gargamArikA / 6 / 1 / 136 // yUni lup / 6 / 1 / 137 // vaaynnnaaynimoH| 6 / 1 / 138 // dvIo vaa| |6 / 1 / 139 // bidApadiNioH / 6 / 1 / 140 // abrAhmaNAya / 6 / 1 / 141 // palAdeH 6 / 1142 // praacyevo'taulvlyaadeH|6|1| 143 // MeroCE Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hai maza // 16 // iti SaSThasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH || || rAgATTo rakte / 6 / 2 / 1 || lAkSArocanAdikaN / 6 / 2 / 2 || zakalakardamAdvA / 6 / 2 / 3 || nIlapItAdakam / 6 / 2 / 4 // uditagurorbhAyukte'bde || 6 / 2 / 5 // candrayuktAtkAle lup tvaprayukte / 6 / 2 / 6 // dvandvAdIyaH / 6 / 2 / 7 // zravaNAzvatthAnnAmyaH | 6 | 2 / 8 // SaSThyAH samUhe / 6 / 2 / 9 || bhikSAdeH | 6 | 2 | 10 || kSudrakamAlaka tsenAnAni / 6 / 2 / 11 // gotro narasoSTvRddhAjorabhramanuSya rAjarAjanyarAjaputrAdakaJ / 6 / 2 / 12 // kedArA Nyazca | 6 | 2 | 13 || kavacihastra citA cekaN / 6 / 2 / 14 // gheoranaJaH / 6 / 2 / 15 // brAhmaNamANavavADavAyaH / 6 / 2 / 16 / / gaNikAyA yaH / 6 / 2 / 17 // kezAdvA / 6 / 2 / 18 // vAzvAdIyaH / 6 / 2 / 19 || pava dvaN / 6 / 2 / 20 // Ino'ddanaH kratau / 6 / 2 / 21 // pRSThAdyaH / 6 / 2 / 22 || caraNAddharmavat / 6 / 2 / 23 || gorathavAtAt tralkavyalulam / 6 / 2 / 24 // pAzAdeya lyaH / 6 / 2 / 25 || zvAdibhyo'J / 6 / 2 / 26 / khalAdibhyo lin / 6 / 2 / 27 || grAmajanavandhugajamAyAttal / 6 / 2 / 28 // puruSAt kRtahitabadhavikAre caiyan / 6 / 2 / 29 // vikAre / 6 / 2 / 30 // mANyaupadhivRkSebhyo'vayave ca / 6 / 2 / 31 // tAlAddhanuSi / 6 / 2 / 32 // trapujato: po'ntatha / / 6 / 2 / 33 // zamyA laH / 6 / 2 / 34 // payodroyaiH / 6 / 2 / 35 // uSTAdakam || 6 / 2 / 36 // umorNAdvA / 6 / 2 / 37 // eNyA eyaJ / 6 / 2 | 38 || kabhreyam | 6 | 2 | 39 || parazavyAghaluk ca / 6 / 2 / 40 || kaMmIyAj JyaH / 6 / 2 / 41 || hemAnne / 6 / 2 / 42 / / drorvayaH / 6 / || hema dibhyo'n / 6 / 2 / 45 || abhakSyAcchAdane vA mayaT / 6 / 2 / 46 // zaradarbhakUdItRNasomavalvajAt / 6 / 2 / 47 // ekahazrAva / 6 / 2 / 48 // doraprANinaH / 6 / 2 / 49 / goH purISe / 6 / 2 / 50 // zrIheH puroDAze / 6 / 2 / 51 // tilayavAdanAni / 6 / 2 / 52 || SaSTAt / 6 / 2 / 53 / / nAmni kH| 6 2 / 54 || khogodAhAdInan higuvAsya | 6 | 2 | 55 || apo yab vA / 6 / 2 / 56 // luc bahulaM yudhyatUna | 6 | 2 | 57 || phale / 6 / 2 / 58 || pAra / 6 / 2 / 59 // jAvA | 6 | 2 | 60 // na dviduvayagomayaphalAt / 6 / 2 / 61 // mAturvyaGgulaM bhrAtari / 6 / 2 / 62 // patra 6 / 2 / 63 || ameoDanasam / 6 / 2 / 64 // rASTre'naGgAdibhyaH / 6 / 2 / | 65 || rAjan gadibhyo'kaJ | 6 | 2 | 66 // 67 || maurikAdirtikam / 6 / 2 / 68 // nirAsAdurabhava iti dezanAni | 6 | 2| 69 // tadatrAsti | 6 / 2 / 70 // tena nirvRtte ca / 6 / 2 / 7 // nayAM matu / 6 / 2 / 72 || madhvAdeH / 6 / 2 / 73 || naDakumudveta mahiSAd Dit / 6 / 2 | 74 || naDazAdAt jhAlaH | 6 / 2 / 75 / / zivAyAH | 6 / 2 / 76 // zirISa dikakaNau / 6 / 2 / 77 // zarkarAyA ikaNIyA ca / 6 / 2 / 78 // ro'zmAdeH / 6 / 2 / 79 // mekSAderin / 6 / 2 / 80 // tRNAdeH sal / 6 / 2 / 81 // kAzAderilaH / 6 / 2 / 82 // arIhaNAderakaN / 6 / 2 / 83 // 2 | 43 || mAnAt krItavat / 6 / 2 / 44 / vA / 6 / 2 / {aSTAdhyAyI | // 16 // Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ supthyaadeyH|6|2|84 // susaMgamAdoran / 6 / 2 / 85 // blaadeyH|6|2|86 // aharagadibhyo'n / 6 / 2 / 87 // rAkhyAdereyaNa / 6 / 2188 // pandhyAderAyanaN / 6 / 2 / 89 // krnnaadegyni|6|2|90 // utkarAirIyaH / 6 / 2 / 91 // naDAdeH kiiyH|6|2|92 // kRzAzcAdarerAyaNa / 6 / 2 / 93 // Rzya deH kH| 6 / 2 / 94 // varAhAdeH kam / 6 / 2 / 95 // kumudAderikaH / 6 / 2 / 96 / / azvattAderikaN / 6 / 2 / 97 // sAsya paurNamAsI / 6 / 2 / 98 // agrahAyaNyazvatyAdikaN / 6 / 2 / 99 // caitrI kArtikIphAlguThIpaNAdvA / 6 / 2 / 100 // devatA / 6 / 2 / 101 // paiGgAkSI putrA| derIyaH // 6 / 2 / 1 2 // zukA dayaH / 6 / 2 / 103 // zatarudrAnau / 6 / 2 / 104 // aponapAThapAnapAtastu cAntaH / 6 / 2 / 205 // mahendrAdvA / 6 / 2 / 106 // kasomATTyaN / 6 / 2 / 107 // dyAva pRAtha zunAsIrAnIpomamarutyadrAstoSpAnagRhamedhAdIyayau / 6 / 2 / 18 // vAstapitrupaso yH| 6 / 2 / 109 // mahArAjaproSThapadAdikaN / 6 / 2 / 110 // kAlAdbhavavat / 6 / 2 / 111 / / AdezchandamaH pragAthe / 6 / 2 / 112 // yoddhapayojanAyuddhe / 6 / 2 / 113 // bhAvagho'syAM nnH|6|2|115 // zyainaM pAtA te pAtA / 6 / 2 / 115 // maharaNAt krIDAyAM nnH|6|2|116 // tadvetyadhIte / 6 / 2 / 117 // nyAyAderikaN / 6 / 2 / 128 // pdklplkssnnaan|krtvaakhyaanaakhyaayikaat / 6 / 2 / 19 // akalpAta sUtra ta / 6 / 2 / 120 // adhrmksstraatrisNsrgaagaadvidyaayaaH|6| 2 / 121 // yAjJikokthikalaukAyanikam // 6 / 2 / 122 // anubrAhmaNA dain / 6 / 2 / 123 // zatapaSTaH patha ikaT / 6 / 2 / 124 // padottarapadebhya ikaH / / 2 / 125 / / padakramazikSAmImAMsA mno'kaH / 6 / 2 / 126 // sasarvapUrvAllup / 6 / 2 / 127 // saMkhyAGkAtsUtre / 6 / 2 / 128 // proktAt / 6 / 2 / 129 / / vedenbrAhmaNamatraiva / 6 / 2 / 130 // tena cchanne rathe / 6 / 2 / 131 // pANDukambalAdin / 6 / 2 / 132 // dRSTe sAnni nAnni / 6 / 2 / 133 // gotrAdAbata / 6 / 2 / 134 / vAmadevAyaH / 6 / 2 / 135 // DidvANa / 6 / 2 / 136 // vA jAne dviH|6|2|137 // tatroddhate pAtrebhyaH / 6 / 2 / 138 // sthANDilAcchete vrtii|6|2|139 / saMskRte bhakSye / 6 / 2 / 140 // zUlokhAH / 6 / 2 / 141 // kSIgadeyaN / 6 / 2 / 142 // dana ikaN / 6 / 2 / 143 // vodazcitaH / 6 / 2 / 144 // kacit / 6 / 2 / 155 // iti SaSThasyAdhyAyasya dvitIyaH paadH|||| zo 6 / 31 // nadyAireyaN / 6 / 3 / 2 // raassttraadiyH||6 // duuraadetyH| 6 / 3 / 4 // uttarAdAha / 6 / 3 / 5 // pArAvArAdInaH / 6 / 3 / 6 // vyastavyayastAt / 6 / 3 / 7, ghumAgapAgudakpratIco yH| 6 / 38 // grAmAdInaJ ca / 6 / 3 / 9 // kayAdezcai kin / 6 / 3 / 10 // kuNDyAdibhyo yaluk ca / 6 / 3 / 1 / // kulkukssigriivaacchvaasylNkaare|6|3| 12 // dakSiNApazcAtpuramastyaN / 6 / 3 // 13 // bardiyAkA pizya'TAyanaN / 6 / 3 / 14 // raGko prANini vA / 6 / 3 / 15 // kehAmAtratasastyac / 6 / 3 / 16 // nerdhave / 6 / 3 / 17 // nisA gate / 6 / 3 / 28 // aipamobaszvaso vA / 6 / 3 / 19 // kanyAyA ikaN / 6 / 3 / 20 // varNAvakaJ / 6 / 3 / Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhamana0 // 17 // 21 // kpyosrpdaarnnyaannnnH| 6 / 3 // 22 // dikpuurvpdaadnaannH|6|3 / 23 / / madrAdan / 6 / 3 // 24 // udaggrAmAyakallonnaH / 6 / 3 / 25 // 16 // aSTAdhyAyI goSThItekonaiketIgomatIzUrasenavAhIkaromakapaTacarAt / 6 / 3 // 26 // zakalAderyajaH / 6 / 3 27 // vRddhajaH / 6 / 3 // 28 // na dvisvarAtgAgbharatAt / 6 / 11 3 // 29 // bhavanorikaNIyasau / 6 / 3 / 30 // parajanarAjJo'kIyaH / 6 / 3 // 31 // doriiyH| 6 / 3 // 32 // uSNAdibhyaH kAlAt / 6 / 3 / 33 // vyAdibhyo nnikeknnau| 6 / 3 / 34 // kaashyaadeH| 6 / 3 / 35 // vAhIkeSu na mAt / 6 / 3 / 36 // bozInareSu / 6 / 3 / 37 // dRjimadrAd dezAtkaH / 11 6 / 3 // 38 // uvarNAdikaN / 6 / 3 39 // do ve paacH| 6 / 3 // 40 // Ito'kan / 6 / 3 / 41 // ropAntyAt / 6 / 3 // 42 // prasthapuravahAntayopAtyadhanvArthAt / 6 / 3 / 43 // rASTrebhyaH / 6 / 3 / 44 // bahuviSayebhyaH / 6 / 3 / 45 // dhUmAdeH / 6 / 3 / 46 // sauvIreSu kUlAt / 6 / 3 / 47 // samudrAnnunAyau / 6 / 3 / 48 // nagarAtkutsAdAkSye / 6 / 31 49 // kcch|gnivktrvrvottrpdaat / 6 / 3 / 50 araNyAtpathinyAyAdhyAyebhanaravihAre / 6 / 3151 // gomaye vA / 6 / 3152 // kuruyugaMdharAvA / 6 / 3 / 53 // sAlvAdgoyavAgvapattau / 6 / 3 / 54 // kacchAdenasthe / 6 / 3 / 55 // kopAntyAcAN / 6 / 3 / 56 // gotrpdaadiiyH| 6 / 3 / 57 // kttpuurvaatyaacH|6|3 / 58 // kasopAntyakanyApaladanagaragrAmadottarapadAhoH / 6 / 3 / 59 // parvatAt / 6 / 3 / 60 // anare vA / 6 / 3 / 61 // parNakukaNAdbhAradvAnAt / 6 / 3 162 // ghaadibhyH| 6 / 3 / 63 // pRthivImadhyAnmadhyamazvAsya / 6 / 3164 // nigAsAcaraNe'N / 6 / 3 // 65 // veNukAdibhya IyaN / 6 / 3 / 66 // vA yuSmadaspado'jInI yuSmAkAsmAkaM cAsyaikatve tu tavakamamakam / 6 / 3 / 67 // dvIpAdanusamudra NyaH / 6 / 3168 // ardhaadyH| 6 / 3 / 69 // sapUrvAdigaNa / 6 / 3 // 70 // dikpUrvAnau / 6 / 3 / 71 // grAmarASTrAMzAdaNikaNau / 6 / 3 / 72 // parAvarAdhamottamAderyaH / 6 / 3 / 73 // amo'ntAvodhasaH / 6 / 3 / 74 // pazcAdAyantAgrAdimaH / 6 / 3 / 75 // mdhyaanmH| 6 / 3 / 76 // madhya utkarSAkarNayoraH / 6 / 3177 // adhyAtmAdibha ikaNa / 6 / 3 / 78 // samAnapUrvalokottarapadAt / 6 / 3 / 79 // va kaalebhyH| 6 / 380 // zaradaH zrAddha karmaNi / 6 / 3 / 81 // navA rogAtape / 6 / 3 / 82 // nizANadoSAt / 6 / 3 / 83 // shvsstaadeH|6|3184 // cirprutpraarestnH|6| 3 // 85 // puro nH|6|3|86 // pUrvAhAparAtattanad / 6 / 3 / 87 // sAyAMcaraMpAle ge'vyayAt / 6 / 3 / 88 // bhartusaMdhyAderaNa / 6 / 3 / 89 // sNvtsraatphlprvnnoH| 6 / 3 / 90 // hemannAdvA taluk ca / 6 / 3 / 91 / prApa eNyaH / 6 // 3 // 92 // sthAmAjigantAlap / 6 / 3 / 93 // tatra kRtalabdhakrItasaMbhUte / 6 / 3 / 94 // kuzale / 6 / 3 / 95 // patho'H / 6 / 3 // 96 // ko'sAdeH / 6 / 3 / 97 // jAte / 6 / 3 / 98 // pApa ikH|6|1 3 // 99 // nAmni zarado'kan / 6 / 3 / 100 // siMdhapakarAtkANau / 6 / 3 / 101 // pUrvAnAparAhA mUlamadopAvaskarAdakaH / 6 / 3 / 102 // payaH pantha || ho // 17 // Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | | ca | 6 | 3 | 103 // atha vAmAvAsyAyAH / 6 / 3 / 104 // zraviSThApADhAlIgaNa ca / 6 / 3 / 105 // phalgunyASTa: / 6 / 3 / 103 || bahulAnurAdhApuSyA| punarvasuhastavizAkhAsvAterlup / 6 / 3 / 107|| citrA revatI rohiNyAH khiyAm / 6 / 3 / 108 // bahulamanyebhyaH / 6 / 3 / 109 // sthAnAntagozAlakharazAlAtu / | 6 | 3 | 110 // vatsazAlAdvA / 6 / 3 / 111 || sodaryasamAnodaryau / 6 / 3 / 112 || kAlAd deva RNe / 6 / 3 / 113 // kalApyavatyavabusomAvyAsai| masoH | 6 | 3 | 114 // grISmAvarasamAdakaJ / 6 / 3 / 115 // savatsarAgrahAyaNyA ikaN ca / 6 / 3 / 116 // sAdhupuSpyatpacyamAne / 6 / 3 / 117 // use / 6 / 3 / 118 || AzvayujyA akaJ | 6 | 3 | 119 // grISmavasantadA / 6 / 3 / 120 || vyAharati mRge / 6 / 3 / 121 // jayini ca / 6 / 3 / | 122 || bhave | 6 || 3 | 23 || digAdidehAMzAdhaH | 6 | 3 | 124 || nAmnyudakAt | 6 | 3 | 125 // madhyAdinaNNeyA mosntatha | 6 | 3 | 126 // jihvAmUTAGgulezveyaH | 6 | 3 | 127 || vargAntAt | 6 | 3 | 128 || Iyau cAzabde | 6 | 3 | 129 // dRtikuzikala zivasya hereya N | 6|3 | 130 // Asteyam | 3 | 3 | 131 // grIvAto'N ca / 6 / 3 / 132 // caturmAsAnnAni / 6 / 3 / 133 // yajJe yaH | 6 | 3 | 134 // gambhIraca janavahirdevAt / 6 / 3 / 135 // parimukhAdevyayIbhAvAt / 6 / 3 | 136 // antaHpUrvAdikam / 6 / 3 / 137 || paryomAt / 6 / 3 | 138 // upAjjAnunI vikarNAtprAyeNa / 6 / 3 / 139 // rUDhAvantaHpurAdikaH / 6 / 3 / 140 // karNalalATAtkal / 6 / 3 / 141 // tasya vyAkhyAne ca granthAt / 6 / 3 / 142 // prAyo bahusvarAdikaN / 6 / 3 / | 143 // RdvisvarayAgebhyaH | 6 | 3 | 144 // RperavyAye / 6 / 3 / 145 // puroDAzapauroDAzAdikekaTau / 6 / 3 / 146 || chandamo yaH | 6 | 3547 / / zikSAdethAN / 6 / 3 / 148 / / tata Agate / 6 / 3 / 149 || vidyAyonisaMbandhAdakaJ / 6 / 3 / 150 // pituryo vA / 6 / 3 / 151 // Rta ika / | 6 | 3 | 152 | AyasthAnAt / 6 / 3 / 153 // zuNDikA dera / 63 / 154 // gotrAdakavat / 6 / 3 / 155 // nRhetubhyo rUpyamayaTau vA / 6 / 3 / 156 | prabhavati / 6 / 3 / 157 // vaidUryaH / 6 / 3 / 58 // svadAdermayaT / 6 / 3 / 159 // tasyedam / 6 / 3 / 160 // halasIrAdika / 6 / 33 161 // samidha AdhAne TenyaN / 6 / 3 / 162 | vivAhe dvaMdvAdaka | 6 | 3 | 163 | adevAsurAdibhyo vaire / 6 / 3 / 164 // naTAnnRtte JyaH / 6 / 3 / 165 // chandogakthikayAjJikavacAcca dharmanAmadhe / 6 / 3 / 166 || AtharvaNikAdaNikaluk ca / 6 / 3 / 167 | caraNAdakaJ / 6 / 3 / 168 / gotrAdadaNDamA - NavaziSye || 6 | 3 | 169 / / raivatikAderIyaH / 6 / 3 / 170 // kaupiJjalahA stipadAdaN / 6 / 3 / 171 // saMghaghoSAlakSaNe'JyaninaH / 6 / 3 / 172 | zAkalAdakav ca | 6 | 3 | 172 // gRhe'nIno raNa dhazva / 6 / 3 / 174 // rayaHtmAdezva vo | 6 | 3 | 175 // yaH / 6 / 3 / 176 // patrapUrvAdan / | 6 | 7 | 177 // vAhanAt / 6 / 3 / 178 // vAhyapadhyupakaraNe // / 6 / 3 / 179 // vastu rizvAdi: / 6 / 3 / 180 / tena prokte / 6 / 3 / 181 // Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImaza // 18 // maudAdibhyaH / 6 / 3 / 282 | kaTa dibhyo vede lup / 6 / 3 / 183 / tittirivaratantukhaNDakokhAdIyaN / 6 / 2 / 184 // chagalinau goyen / 6 / 3 / 185 || zaunakAdibhyo Nin / 6 / 3 / 186 // pura kalpe | 6 | 3 | 187 // kAipakauzikAdvedavaca / 6 / 3 / 188 / zilAlipArAzaryAnnaTa bhikSusUtre / / 6 / 3 / 189 // kRzAzakarmandAdin / 6 / 3 / 190 // upajJAte / 6 / 3 / 191 || kune | 6 | 3 | 192 || nAmni makSikAdibhyaH // 6 // 3 / 193 // kulAlAderaka | 6 | 3 | 194 // sarvacamaNa InenI | 6 | 3 | 195 || uraso yANau / 6 / 3 / 196 // chandasyaH / 6 / 3 / 197 // amo'dhikRtya granthe / 6 / 3 / 198 / jyotiSam / 6 / 3 / 199 | zizukrandAdibhya IyaH / 6 / 3 / 200 / dvaMdvAtyAyaH / 3 / 3 / 201 // abhiniSkrAmati dvAre / 6 / 3 / 202 || gacchati patei / 6 / 3 / 203 || bhajati / 6 / 3 / 204 || mahArAjAdika / 6 / 3 / 205 / acittAdadezakAlAt / 6 / 3 / 206 // vAsudevArjunAdakaH | 6 | 3 | 207 // gotrakSatriyebhyo'kaJ mAya / 6 / 3 / 208 // rUpAt draH sarva rASTrava | 6|3|209 || Tastulyadizi |6| 3 |210 // tasiH | 6/3/211 // yazvoramaH | 6 | 3 | 212 || sernivAsAdasya / 6 / 3 / 213 | abhijanAt / 6 / 3 / 214 // zAMNDakAderNyaH / 6 / 3 / 215 // sandhyAderan || 6 | 3 | 216 // salAturAdIyaNa / 6 / 3 / 217 || dIvasA eyaN / 6 / 3 / 218 || girerIyo'khAjIne / 6 / 3 / 219 / / / ||6|4|1|| tena jitajayaI vyatkhanatsu / 6 / 4 / 2 / saMskRte / 6 / 4 / 3 / kulatthakopAntyAdaN / // iti SaSThasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH || || i / 4 / 5 / lavaNAda / 6 / 4 , / 6 / 4 / 4 // saM naudvisvarAdikaH | 6 | / 6 // cUrNamudra bhyAminaNau / 6 / 4 / 7 // upajanebhya upasikte / 6 / 4 / 8 / tarati / 6 |4| 9 | || padArad / 6 / 4 / 12 || padikaH | 6 | 4 | 13 || zvagaNAddA | 6| 4 | 14 || vetanAdejati 4 || carati | 6 | 4 | 11 / 6 / 4 / 15 / / vyastAcca krayavikrayAdikaH / 6 / 4 / 16 // vastrAt / 6 / 4 / 17 // AyupAdIyatha / 6 / 4 / 18 // vAtAdInaJ / 6 / 4 / 19 // nirvRtte'kSaytAdeH / 6 / 4 / 20 || bhAvAdisaH | 6 | 4 | 21 || yAcitApamityAtkaN / 6 / 4 / 22 // haratyuGgAde: / 6 / 4 / 23 / bhakhAderikad / 6 / 4|24|| vivadhatravadhaHdvA | 6 | 4 | 25 || kuTilikAyA aN | 6 | 4 | 26 // ojaHrAho'mbhaso vartate / 6 / 4 / 27 // taM matyanolImepakulAt / 6 / 4 / 28 // parermukhapArzvIt / 6 / 4 / 29 // rakSaduJchatoH / 6 / 4 / 30 // pakSimatsyamRgAd nati / 6 / 4 / 31 || paripanthAt tiSThati ca / 6 / 4 / 32 // paripathAt |6|4| 33 || avRddheti garne / 6 / 4 / 34 // kusIdAdiT / 6 / 4 / 35 || deza kAdazAdika / 6 / 4 / 36 // ardhapadapadottarapadalalAmamatikaNThAt / 6 / 4 / 37 // paradArAdibhyo gacchati / 6 / 4 / 38 || pratipAdika / 6 / 4 / 39 // mAyo tarapadapadavyAnandAd dhAvati / 6 / 4 / 40 // pathAanupadAt / 6 / 4 / 41 // sunAtAdibhyaH pRcchati / 6 / 4 / 42 || prabhUtAdibhyo bruti / 6 / 4 / 43 || mAzabda ityAdibhyaH / 6 / 4 / 44 // zAbdika / 6 | 10 aSTAdhyAyI 1136 01 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | dArdarikalAlATikakaukkuTikam / 6 // 4 // 45 // samUhArthAt samavete / 6 / 4 / 46 // parpado NyaH / 6 / 4 / 47 // senAyA vA / 6 / 4 / 48 // dhamAdharmA- | carati / 6 / 4 / 49 // paThyA dhamya / 6 / 4 / 50 // RnnarAderaN / 6 / 4 / 51 // vibhAjayitavizasitIluk ca / 6 / 4 / 52 // avakraye / 6 / 4 / 53 // tadasya paNyam / 6 / 4 / 54 // kizarAderikaT / 6 / 4 / 55 // zalAluno vA / 6 / 4 / 56 // zilpam / 6 / 4 / 57 // maDDukArAdvANa / 6 / 4 / 08 // zIlam / 6 / 4 / 59 // asthAcchAdera / 6 / 4 / 60 // tuussnniikH|6|4|61 // praharaNam / 6 / 4 / 62 // parazvadhAdvANa / 6 / 4 / 63 // zaktiyaSTeSTIkaN / 6 / 4 / 64 // veSTyAdibhyaH / 6 / 4 / 65 // nAstikAstikadaiSTikam / 6 / 4 / 66 // vRtto'papATho'nuyoge / 6 / / 4 / 67 // vahusvarapUrvAdikaH / 6 / 4 / 68 // bhakSyaM hitamasmai / 6 / 4 / 62 // niyuktaM dIyate / 6 / 4 / 7H // zrANAmAMsaudanAdiko vA / 6 / 4 / 71 // bhaktaudanAdvA Nikad / 6 / 4 / 72 // navayajJAdayo'smin vartante / 6 / 4 / 73 // tatra niyukte / 6 / 4 / 74 // agArAntAdikaH / 6 / 4 / 75 // adezakAlAdadhyAyini / 6 / 4 / 76 // nikaTAdiSu vasati / 6 / 4 / 77 / / stiirthyH| 6 / 4 / 78 // prastArasaMsthAnatadantakaThinAntebhyo vyavaharati / 6 / 4179 // saMkhyAdezcAIdalucaH / 6 / 4 / 80 // godAnAdInA brahmacarye / 6 / 4 / 8 // candrAyaNaM ca carati / 6 / 4 / 82 // devavratAdIn Din / 6 / / 4 / 83 // ukazcASTAcatvAriMzataM varSANAm / 6 / 484 // cAturmAsyaM tau yaluk ca / 6 / 4 / 85 // krozayojanapUrvAcchatAyojanAcAbhigamAhe / 6 / 4 / 86 // tadyAtyebhyaH / 6 / 4 / 87 // patha ikaT / 6 / 4 / 88 // nityaM NaH panthazca / 6 / 4 / 89 // zaGkttarakAntArAjavAristhalajaGgalAdestenAhRte ca / 6 / 4 / 90 // sthalAdemadhukamarice'N / 6 / 4 / 91 // turAyaNapArAyaNaM yajamAnAdhIyAne / 6 / 4 / 92 saMzayaM prApte jJeye / 6 // 4 // 93 // tasmai yogAdeH zakte / 6 / 4 / 94 // yogakarmabhyAM yokanau / 6 / 4 / 95 // yajJAnAM dakSiNAyAm / 6 / 4 / 96 // teSu deye 6 / 4 / 97 // kAle kArye ca bhavavat / 6 / 4 / 98 // vyuSTAdiSvaN / 6 / 4 / 99 // yathAkathAcA NaH / 6 / 4 / 100 // tena hstaayH| 6 / 4 / 101 / zobhamAne / 6 / 4 / 102 // krmvepaadyH|6| 4 / 103 // kAlAtparijavyalabhyakAryasukare / 6 / 4 / 104 // nivRtte / 6 / 4 / 105 // taM bhAvibhUte / 6 / 4 / 106 // tasmai bhRtAdhISTe ca / 6 / 4 / 107 // SaNmAsAdavayasi bhayeko / 6 / 4 / 108 // samAyA InaH / 6 / 4 / 109 // rAjyahAsaMvatsarAca dvigorvA / 6 / 4 / 110 // varSAdazca vA / 6 / 4 / 111 // mANini bhUte / 6 / 4 / 112 // mAsAdvayasi yH| 6 / 4 / 113 // Inazca / 6 / 4 / 114 // paNmAsAdyayaNikaN / 6 / 4 / 115 // so'sya brahmacaryatadvatoH / 6 / 4 / 116 // prayojanam / 6 / 4 / 117 // ekAgArAcaure / 6 / 4 / 128 // cUDAdibhyo'N / 6 / 4 / 119 // vizAkhApADhAnmanthadaNDe / 6 / 4 / 120 // utthaapnaaderiiyH| 6 / 4 / 121 // viziruhipadipUrisamAranAtsapUrvapadAt / 6 / 4 / 122 // svargasvastivAcanAdibhyo Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdhyAyI zrIpaza0 // 19 // yalupau / 6 / 4 / 123 // samayAta prAptaH / 6 / 4 / 124 // RtvAdibhyo'N / 6 / 4 / 125 // kaalaadyH| 6 / 4 / 126 // dIrghaH / 6 / 4 / 127 // AkAlikamikathAyante / 6 / 4 / 128 // triMzadizaterDako'saMjJAyAmAIdarthe / 6 / 4 / 129 // saMkhyADatezvAzaciSTeH kaH / 6 / 4 / 130 // zatAtkevalAdatasmin yekI / 6 / 4 / 131 // vAdorikaH / 6 / 4 / 132 // kApiNAdikapratizcAsya vA / 6 / 4 / 133 // ardhAtpalakasakarSAt / 6 / 4 / 134 // kaMsArdhAt / / / 4 / 135 // sahasrazatamAnAdaN / 6 / 4 / 136 // zUpodvAn | 6 / 4 / 137 // vasanAt / 6 / 4 / 138 // vizatikAt / 6 / 4 / 139 // dvigorInaH / 6 / 4 / 140 // anAmnyadviH plup / 6 / 4 / 141 // navA'NaH / 6 / 4 / 142 // suvarNakApApaNAt / 6 / 4 / 143 // dvitrivahoniSkavistAta / 6 / 4 / 144 // shtaayH|6|4 / 145 // zANAt / 6 / 4 / 146 // dvigyAyoNa vA / 6 / 4 / 147 // pnnpaadmaapaayH| 6 / 4 / 148 // khArIkAkaNIbhyaH kac / 6 / 4 / 149 // pUlyaiH krIte / 6 / 4 / 150 // tasya vaape|6|4|151 // vAtapittazleSmasaMnipAtAcchamanakopane / 6 / / 152 // hetI saMyogotpAte / 6 / 4 / 153 // putraayegau| 6 / 4 / 154 // dvisvrbrhmvrcsaayo'sNkhyaaprimaannaavaadeH| 6 / 4 / 155 // pRthivIsarvabhUmerIzajJAtayothAn / 6 / 4 / 156 // lokasarthalokA jJAte / 6 / 4 / 157 // tadatrAsmai vA vRdayAyalAbhopadAzulka deyam / 6 / 4 / 158 // pUraNA dikaH / 6 / 4 / 159 // bhAgAyekau / 6 / 4 / 160 // taM pacati droNAdvAJ / 6 / 4 / 161 // saMbhavadavaharatozca / 6 / 4 / 162 // pAtrAcitADhakAdIno vA / 6 / 4 / 163 // digorInekau vA / 6 / 4 / 164 // kulinAdvA lup ca / 6 / 4 / 165 // vazAderbhArAddharadahadAvahatsu / 6 / 4 / 166 // dravyavasnAtkekam / 6 / 4 / 167 / / so'sya bhRtivastAMzam / 6 / 4 / 168 // mAnam / 6 / 4 / 169 // jIvitasya san / 6 / 4 / 170 // saMkhyAyAH saMghasUtrapAThe / 6 / 4 / 101 // nAnni / 6 / 4 / 272 // viNshtyaadyH| 6 / 4 / 173 // vaizacAtvAriMzam / 6 / 4 / 174 // paJcadazadarge vaa| 6 / 4 / 175 // stome iT / 6 / 4 / 176 // tamahati / 6 / 4 / 277 // daNDAderyaH / 6 / 4 / 178 // yjnyaadiyH| 6 / 4 / 172 // pAtrAcau / 6 / 4 / 180 ||dkssinnaakddnggrsthaaliipilaadiiyyau / 6 / 4 / 181 // chedAdenityam / / / 4 / 282 // virAgAdviraGgazca / 6 / 4 / 183 // zIpacchedAyo vA / 6 / 4 / 184 // zAlInakaupInAtvijInam / 6 / 4 / 185 // iti SaSTho'dhyAyaH // // // // // // Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha saptamo'dhyAyaH // 7 // yH|7|1|1|| vahati rathayugaprAsAt / 7 / 1 / 2 // dhuro yaiyaN / 7 // 1 // 3 // vAmAbAderInaH / 7 / 1 / 4 // azcaikAdeH / 7 / 15 // halasIrAdikaN / 7 / 1 // 6 // zakaTAdaN / 7 / 1 / 7 // vidhyatyananpena / 7 / 1 / 8 // dhanagaNa labdhAri / 7|1|9||nno'nnaat / 7 / 1 / 10 // hRdyapadyatulyamUlyavazyapathyavayasyadhenuSyAgArhapatyajanyadharmyam / 7 / 1 / 11 // nauviSaNa tAryaye / 7 / 1 / 12 // nyAyArthAdanapete / 7 / 1 / 13 // matamadasya karaNe / 7 / 1 / 14 // tatra sAdhau / 7 / 1 / 15 / / pathyatithivasatisvapatereyaNa / 7 / 1 // 16 // bhaktANNaH / 7 / 1 / 17 // parSado NyaNau / 7 / 1 / 18 // sarvajanANNyenanau / 7 / 1 / 19 // pratijanAderInan / 7 // 1 // 20 // kathAderikaN / 7 / 1 // 21 // devanAntAcadarthe / 7 / 1 / 22 // pAdyAyeM / 7 / 1123 // Nyo'titheH / 7 / 1 / 24 // sAdezvAtadaH / 7 / 1 / 25 // ilasya kareM / 7 / 1 / 26 // sItayA saMgate / 7 / 1 / 27 // IyaH / 7 / 1 // 28 // havirannabhedApUpAdeyoM vA / 7 / 1 / 29 // uvrnnyugaadeyH| 7 / 1 / 30 // nAbhana cAdehAMzAt / 7 / 1 / 31 // na cosssH|7 / 2 / 32 // zuno vazvodUt / 7 / 1 / 33 // kambalAnnAnni / 7 / 1 // 34 // tasmai hite / 7 / 1 // 35 // na rAjAcAryabrAhmaNakRSNaH / 7 / 1 / 36 // paagynggrthkhltilyvssbrhmmaassaayH| 7 / 1 / 37 // avyajJAt thyap / 7 / 1 / 38 // carakamANavAdInan / 7 / 1 / 39 // bhogottarapadAtmabhyAmInaH / 7 // 1 // 40 // paJcasarvavizvAjanAtkarmadhAraye / 7 / 1 / 41 // mahatsarvAdikaN / 7 // 1 // 42 // sarvANNo vA / 7 / 1 / 43 // pariNAmini tadarthe / 7 / 1 / 44 // carmaNyat / 7 / 145 // RSabhopAnahAJ jyaH / 7 / 1 / 46 // chadivalareyaN / 7 / 1 / 47 // parikhA'sya syAt / 7 / 1 / 48 // atra ca / 7 / 1 / 49 // tad / 7 / 1 / 50 // tasyA kriyAyAM vat / 7 / 1 // 51 // syAderive / 7 / / 52 // tatra / 7 / 1 / 53 // tasya / 7 / 1 / 54 // bhAve khatala / 7 / 11 / 1 // 55 // prAk tvAdagaDulAdeH / 7 / 156 // nnyttpurussaadhaadeH|7|1|57 // pRthvaaderimnyaa| 7 / 1 / 58 // varNavAdibhyaSThayaNa ca vA / 7 / 1 / 59 // patirAjAntaguNAGgarAjAdibhyaH karmaNi ca / 7 / 1 / 60 // arhatasto nta ca / 7 / 1 / 61 // sahAyAdvA / 7 / 1 / 62 // skhiv| nniduutaayH| 7 / 1 / 63 // stenAnaluk ca / 7 / 1 / 64 // kapijJAtereyaN / 7 / 1 / 65 // prANijAtivayo'rthAdag / 7 / 1 / 66 // yuvAderaN / 7 / 1 / 67 // hAyanAntAt / 7 / 1 / 68 // vRvarNAllavAdeH / 7 / 1 / 69 // puruSahRdayAdasamAse / 7 / 1 / 70 // zrotri Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdhyAya zrIhemaza yAyaluk ca / 7 / / 71 // yopAntyAddarUpottamAdaprakhyAdakan / 7 / 1 / 72 // coraadeH| 7 / 1 / 73 // dvaMdvAllita / 7 / 1 / 74 // gotracaraNAcchlAghAtyAkAraprAptyavagame / 7 / / / 75 // hotrAbhya IyaH // 7 / 1 / 76 // brahmaNastva. 7 / / 77 // zAkaTazAkinau kSetre / 711178 // dhAnyebhya Inan / 7 / 1 / 79 // bIhizAlereyaNa / 7 / 1 / 80 // yavayavakaSASTikAdyaH / 7 / 1 / 81 // vANumApAt / 7 / 1 / 82 // vomAbhaGgAtilAt / 7 / 1 / 83 // alAvvAzca kaTo rajasi / 7 / 1 / 84 // ahA gamye'zvAdIna / 7 / 1 / 85 // kulAjjalpe / 7 / 1 / 86 // pAlvAdeH kuNaH pAke / 7 / 1 / 87 // karNAdemale jAhaH / 7 / 1 / 88 // pakSAttiH / 7 / 1 / 89 // himAdeluH sahe / 7 / 1190 // valavAtAdUlaH / 7 / 1 / 11 // zItoSNatapAdAlurasahe / 7 / 1 / 92 // yathAsukhasaMmukhAdInastadazyatasmin / 7 / 1193 // sarvAdeH pathyaGgakarmapatrapatrizarAvaM vyApnoti / 7 / 1 / 94 // aam| padam / 7 / 1 / 95 // anupadaM baddhA / 7 / 1 // 96 // ayAnayaM neyaH / 7 / 1 // 97 / / sarvAnnamatti / 7 // 1 // 28 // parovarINaparaMparINaputrapautrINan / 7 / 11 / 99 // yathAkAmAnukAmAtyantaM gAmini / 7 / 1 / 100 // pArAvAraM vyastavyatyastaM ca / 7 / 1 / 101 // anugvalam / 7.2 / 102||'adhvaanN yenau / 7 1 / 1 / 103 // abhyamitramIyazca / 7 / 1 / 104 // samAMsamInAdyazvInAcamAtInAgavInasAptapadInam / 7 / 1 / 105 // aSaDakSAzitaMgvalaMkAlapuruSAdInaH / 7 / 1 / 106 // adistriyAM vAcaH / 7 / 1 / 107 // tasya tulya kaH sNjnyaamtikRtyoH|7|1|108|| na nRpUjAryadhvajacitre / 7 / 1 / 109 // apaNye jIvane / 7 / 1 / 110 // devapayAdibhyaH / 7 / 1 / 111 // vastareyA / 7 / 1 / 112 // zilAyA eyacca / 7 / 1 / 113 // zAkhAdeyaH / 7 / 1 / 114 // dobhavye / 7 / 1 / 115 // kuzAgrAdIyaH / 7 / 1 / 116 // kAkatAlIyAdayaH / 7 / 1 / 117 // zarkarAderaNa / 7 / 1 / 128 // aH sapalyAH / 7 / 1 / 119 // ekazAlAyA ikH|7|1 / 120 // goNyAdecekaN / 7 / 1 / 121 // karkalohitAt TIkaN ca / 7 / 1 / 122 // vavistRte zAlazaGkaTau / 7 / 1 / 123 // kaTaH / 7 / 1 / 124 // saMpronneH saMkIrNaprakAzAdhikasamIpe / 7 / 1 / 125 // avAkuTArathAvanate / 7 / 1 / 126 // nAsAnatitadvatoSTITanATabhraTama 7 111 127 // nerinapiTakAzcikvicikazvAsya / 7 / 1 / 128 // viDacirIsau nArandhre ca / 7 / 1 / 129 // linAllazcakSupi cil pila cul cAsya 7 / 1 / 130 // upatyakAdhityake / 7 / 1 / 131 // avaiH saghAtavistAra kaTapaTam / 7 / 1 / 132 // pazubhyaH sthAne goSThaH / 7 / 1 / 133 // dvitve goyugaH / / 1 / 134 // padatve SaDgavaH / 7 / 1 / 135 // tilAdibhyaH snehe tailaH / 7 / 1 / 136 // tatra ghaTate karmaNaSThaH / 7 / 1 / 137 // tadasya saMjAtaM tArakAdibhya itaH / 7 / 1 / 138 / gIdamANini / 7 / 1 / 139 // pramANAnmAtraT / 7 / 1 / 140 // hastipurupAdvANa / 7 / 1 / 141 // vo dannad dvayasada / 7 / 1 / 142 // mAnAdasaMzaye lup / 7 / 1 / 143 // dvigoH saMzaye ca / 7 / 1 / 144 // mAtra / 7 / 1 / 145 // mAnazAdizateH / 7 / 1 / 146 // Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MPIMPAL -vAvMVAV Ammmmmmmmmmmmmn Din / 7 / 1 / 147 // idaMkimo'tariya kiy ca sya / 7 / 1148 // yattadevado DAvAdiH / 711 / 142 // yattarikamaH saMkhyAyA DatirvA / 7 / 1 / / 150 // avayavAttayad / 7 / 1 / 151 // dvinibhyAM mayaDdA / 7 / 1 / 152 // yAdaguNAnmUlya kege mayaT / 7 / 1 / 1.3 // adhikaM tatsaMkhyamasmin atasahasra zatizaddazAntAyA ddH|7|1|154 // saMkhyApUraNe DaT / 7 / 2 / 152 // viMzatpAdevA tamaT / 7 / 1 / 156 // zatAdimAnArdhamAsasaMvatsarAt / 7 / 1 157 // pssttyaadrsNkhyaadeH|7|1|158 // no maT / 7 / 1 / 159 // pittithadAhugaNagasaMghAt / 7 / 1 / 160 // atorithan / 7 / 1 / 161 // paTakAMtakatipayAtyada / 7 / 1 / 262 // caturaH / 7 / 1 / 163 // yeyo caluk ca / 7 / 1 / 164 // dvestIyaH / 7 / 1 / 165 // trestu ca / 7 / 1 / 166 // pUrvamanena sAdezcen / 7 / 1 / 167 // iSTAdeH / 7 / 1 / 168 // zrAddhamaya bhuktamikenau / 7 / 1 / 169 // anupayanveSTA / 7 / 1 / 170 // dANDAjinikAyaHzulikapAcakam / 7 / 1 / 171 // kSetre'nyasminnAzya iyH|7|1| 172 // chando'dhIte zrotrazca vA / 7 / 1 / 173 // indriyam / 7 / 1 / 174 // tena vite caJcucagau / 7 / 1 / 175 // pUraNAdgranthasya grAhakeko luk cAsya / 7 / 1 / 176 // grahaNAdvA / 7 / 1 / 177 // sasyAdguNAtpArejAte / 7 / 1 / 278 // dhanahiraNye kAme / 7 / 1 / 179 // svAGgeSu sakte / 7 / 1 / 180 // udare vikaNAyUne / 7 / 1 / 181 // aMzaM hAriNi / 7 / 1 / 182 // 11 tabAdaciroddhate / 7 / 1 / 183 // brAhmaNAnnAni / 7 / 1 / 184 // uSNAt / 7 / 1 / 185 / / zItAca kAriNi / 7 / 1 / 186 // adherArUThe / 7 / 1 / 187 // anoH kamitAra / 7 / 1 / 188 // abherIzca vA / 7 / 1 / 189 // so'sya mukhyaH / 7 / 1 / 190 // zRkhalakaH karame / 7 / 1 / 191 // utsorunmanasi / 7 / 1 / 192 // kAlahetuphalAdroge / 7 / / 193 // prAyo'nnamasminnAnni / 7 / 1 / 194 // kulmASAdaN / 7 / 1 / 195 // vaTakAdin / 3 7 / 1 / 196 // sAkSAd draSTA / 7 / 1 / 197 // // iti saptamasya prathamaH pAdaH // // tadasyAstyasminniti matuH / 7 / 2 / 1 // A yAt / 7 / 11 2 // 2 // nAvAderikaH / 7 / 2 / 3 // zikhAdibhya in / 7 / 2 / 4 // brIdyAdibhyastau / 7 // 2 // 5 // ato'nekakharAta / 7 / 2 / 6 // aziraso'zIrSazca / 7 / 2 / 7 // arthArthAntAdbhAvAt / 7 / 218 // brIhyarthatundAdorilazca / 7 / 2 / 9 // svAGgAdviddhAte / 7 / 2 / 10 // vRndAdArakaH / 7 / 2 / 11 // zRGgAt / 7 / 2 / 12 // phalabarhAccenaH / 7 / 2 / 13 // malAdImasazca / 7 / 2 / 14 // marutparvaNastaH / 7 / 2 / 15 // valivaTituNDebhaH / 7 / 2 / 16 // karNAhaMzubhamo yusa / 7 / 2 / 17 // kaMzaMbhyAM pustiyastutavabham / 7 / 2 / 28 // balavAtadantalalATAdUlaH / 7 / 2 / 19 // prANyaGgAdAto lH| 7 // 2 // 20 // sidhpAdikSudrajanturugbhyaH / 7 / 2 / 21 // prajJApoMdakaphenAllelau / 7 / 2 / 22 / / kAlAjaTAghATAtkSepe / 7 / 2 / 23 // vAca AlATau / 7 / 2 / 24 // gmin / 7 / 2 / 25 // madhvAdibhyo s|7|2|26 // kRSyAdibhyo balan / 7 / 2 / 27 // lomapicchAdeH zelam / 7 / 2 // 28 // nonggaadeH|7|2| -AVVIP Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1/29 // zAkIpalAladivA isvazca / 7 / 2 / 30 // viSvaco viSuva / 7 / 2 / 31 // lakSmyA anaH / 7 / 2 / 32 // prajJAzraddhA_vattarNaH / 7 / 2 / 33 // bhoIyaza0 jyotsnAdibhyo'N / 7 / 2 / 34 // sikatAzarkarAte / 7 / 2 / 35 // ilazca deze / 7 / 2 / miH / 7 / 2 / 37 // kANDANDamANdAdIraH / 18aSTAdhya // 21 // 7 / 2 / 38 // kacchavA ddurH|7|2|39 // dantAdunnatAt / 7 12 // 40 // medhArayAnaveraH / / 2 / 4 // kRpAhRdayAdAluH / 7 // 2 // 42 // kezAdaH 72 // 43 // maNyAdibhyaH / 7 / 2 / 44 // hInAtsvAnAdaH / 7 / 2 / 46 // abhrAdibhyaH / 7 / 2 / 46 // astapomAyApedhAstra jo vin / 7 / 2 / 47 // AmayAdIrghazca / 7 / 2 / 48 // svAminnIze / 7 / 2 / 49 // goH / 7 / 2 / 50 // UrjA vinvAvas cAntaH / 7 / 2 / 51 // tamistrArNavajyotsnAH / 7 / 2 / 52 // guNAdibhyo yaH / 7 / 2 // 53 // rUpAtmazastAhatAt / 7 / 2 / 54 // pUrNamAso'N / 7 / 2 / 55 // gopUrvAdata ikaN / 7 / 2 / 56 // niSkAdeH zatasahasrAt / 7 / 2 / 57 // ekAdeH karmadhArayAt / 7 / 2 / 58 // sarvAderin / 7 / 2 / 59 // prANiravAdasvAGgAvadvagnigyAt / 7 / 2160 // vAtAtIsArapizAcAkazcAntaH / 7 / 2 / 61 // pUraNAdayasi / 7 / 2 / 62 // sukhAdeH / 7 / 2 / 63 // mAlAyAH kSepe / 7 / 2 / 64 // dharmazIlavarNAntAva 17 // 265 // vAhAdevalAt / 7 / 2 / 66 // manmAjAdenomni / 7 / 2 / 67 // hastadantakarAjjAtau / 7 / 2 / 68 // varNAd brahmacAriNi / 7 / 2 / 69 // puSkarAderdeze / 7 / 2 / 70 / / sUktasAnorIyaH / 7 / 2171 // lubvAdhyAyAnuvAke / 7 / 2 / 72 // vimuktAderaNa / 7 / 2 / 73 // ghopadAdarikaH / 7 / 2 / 74 // prakAre jAtIyar / 7 / 2 / 75 // ko'vaadeH|7|2|76 // jIrNagomUtrAvadAtasurAyavakRSNAcchAlyAcchAdanasurAhibIhitile / 7 / 2 / 77 // bhUtapUrve pracaraT / 7 / 2 / 78 // goSThAdInan / 7 / 2 / 79 // SaSThayA rUpyacaraT / 7 / 2 / 80 // vyAzraye tasuH / 7 / 2 / 81 // rogAtmatIkAre / / hai|7282 // paryabheH saubhaye / 7 / 2 / 83 // AdhAdibhyaH / 7 / 2 / 84 // kssepaatigrhaavythessvkrtusmRtiiyaayaaH| 7 / 2 / 85 // pApaDIyamAnena / / 7 / 2 / 86 // pratinA pazcanyAH / 7 / 2 / 47 // ahIyaraho'pAdAne / 7 / 2 / 88 // kimayAdisarvAdhavaipulyavahoH pittas / 7 / 2 / 89 // ito'taH kutaH / 7 / 2 / 90 // bhavatvAyuSmadIrghAyudevAnAMpriyaikArthAta / 7 / 2 / 91 // trap c| 7 / 2 / 12 // kakutrAtreha / 7 / 2 / 93 // saptamyA: / 7 / 2 / 94 // kiMyasatsavakAnyAkAle dA / 7 / 2 / 95 // sadA'dhunedAnIMtadAnImetahi / 7 / 2 / 96 // mayo'yapareyaSyAdi / 7 / / 97 // pUrvAparAgharottaronyAnyataretarAdeyus / 7 / 2 / 98 // ubhayAna ghus ca / 7 / 2 / 99 // aipamaH parutparAri varSe / 7 / 2 / 170 // anadyatane hiH|7|2|101|| prakAre thA / 7 / 2 / 102 / / kathAmityam / 7 / 2 / 103 // saMkhyAyA thA |72 / 104 // vicAle ca / 7 / 2 / 10 / / vaikAdadhyaman / 7 / 2 / 106 // dvivemale gau vA 7 / 2 / 107 // tadvati dhaNa 12 / 108 // vAre kRtvas // 21 // reveraavrt. Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / / 7 / 2 / 109 // ditricatuH suc / 7 / 1 / 110 // ekAtmakacAsya / 7 / 3 / 111 // vahordhAsamne / 7 / 2 / 112 // dikzamdAdigdezakAleSu prathamApa amausaptamyAH / 7 / 3 / 113 // adiriSTAtAyupazcAsya / 7 / 2 / 14 // pUrvAvarAdharebhyo'sastAtau puravadhazcaipAm // 7 / 2 / 15 // parAvarAtstAt / 7 / 2 / 116 // dakSiNottarAcAtas / 7 / 2 / 117 // adharAparAcAt / 7 / 2 / 128 // vA dakSiNAtpathamAsaptamyA aaH| 7 / 2 / 19 // AhI dUre / 7 / 2 / 120 // vottarAt / 7 / 2 / 121 // are enH||2|122 // lubaJceH / 7 / 2 / 123 // pazro'parasya diparvasya cAti / 7 / 2 / 124 // vosarapade'rthe / 7 / 2 / 125 // kRbhvastibhyAM karmakartRbhyAM pAgatattattve ciH|7|2|126 // amanazcakSuzvetorahorajamA luka cco / 7 / 2 / 127 // isuso behulam / 7 / 2 / 128 // vyaJjanasyAnta / / 7 / 2 / 129 // vyAptau ssAt / 7 / 2 / 30 // jAteH saMpadA ca / 7 / 2 / 131 // tatrAcIne / 7 / 2 / | 132 // deye trA ca / 7 / 2 / 133 // saptamIvinIyAddevAdibhyaH / / 2 / 134 // tIyazaMvatrIjAt kugA kRpau DAc / 7 / 2 / 135 // saMkhyAdeguNAt / 7 / 2 / 136 // samayAghApanAyAm / 7 / 2 / 137 // sapatraniSpatrAdativyathane / 7 / 2 / 138 // niSphulAniSkopaNe / 7 / 2 / 139 // priyamukhAdAnu kUlye / 7 / 2 / 140 // duHkhat prAtikUlye / 7 / 2 / 141 // zUlAt pAke / 7 / 2 / 142 // satyAdazapaye / 7 / 2 / 142 // mabhadrAdapane / 7 / 2 / 12|144 // avyaktAnukaraNAdanekasvarAta bhvastinA'nitI dvizca / 7 / 2 / 145 // itAyatoM luka / 7 / 2 / 146 // na dvitate / 7 / 2 / 157 // to vA / 7 // 21148 // DAcyAdau / 7 / 2 / 149 // baDalyArthAt kArakAdiSTAniSTe prazas / 7 / 2 / 150 // saMkhyaikArthAda vIpsAyAM zas / 7 / 2 / 151 // saMkhyAdeH pAdAdibhyo dAnadaNDe cAkalluru ca / 7 / 2 / 152 // tIyATTIkaNa na vidyA cet / 7 / 2 / 253 // niSphale tilAta pijapejau / 7 / 2 / 154 // pAyo'toyasamAtraT / 7 / 2 / 155 // varNAvyayAtsvarUpe kaarH|7|2|156 // raadephH| // 2 // 157 // nAmarUpabhAgAdeyaH / 7 / 2 / 158 // matAdibhyo yH| // 2 // 159 // navAdInatanatnaM ca na cAsya / 7 / 2 / 160 // prAt purANe natha / 7 / 2 / 161 // devAttal / 7 / 2 / 162 // hotrAbhya IyaH / 12 / 163 // bheSajAdibhyaSTayam / 7 / 2 / 164 // prajJAdibhyo'N / 7 / 2 / 165 // shrotraussdhikRssnnaacchriirbhessjmRge|7|2|166 // karmaNaH saMdiSTe / 7 / 2 / 167 // vAca ikaN / 7 / 2 / 168 // vinayAdibhyaH / 7 / 2 / 169 // upAyAdvasvazca / 7 / 2 / 170 // mRdastikaH / 7 / 2 / 151 // sasno prazaste / 7 / 2 / 172 // // iti saptamasyAdhyAyasya dvitIya paadH|||| prakRte mayaT / 7 / 3 / 1 // asmin / 7 / 3 / 2 // tayoH samUhavaca bahuSu / 7 // 3 // 3 // ninye pAzap / 7 / 3 / 4 // maSTe tamap / 7 / 3 / 5 // yovibhajye ca tarap / 7 // 6 // kacit (saathai)| 7 / 3 17 // kiMtyAdyenyapAdasakhe tayorantasyAm / 7 // 3 // 8 // guNAkAdveSTeyam / 7 / 3 / 9 // sAdezca prazaste rUpae | 7 / 3 / 10 // atamavAderISadasamApte kalyapU dezyap dezIyara Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 161 / 7 / 3 / 11 // nAnnaH prAg bahuvA / 12 // na tamavAdi kapo'chinnAdibhyaH / 7 / 3 / 13 // anatyante / 7 / 3 / 14 // yAvAdibhyaH kaH / 7 / 11aSTAdhyA 3 // 15 // kumaariikiiddneysoH| 7 / 3 / 16 // lohitAnmaNau / 7 / 3 / 17 // raktAnityavarNayo / 7 / 3 / 28 // kAlAt / 7 / 3 / 19 // zItoSNAdatau / 7 / 3 / 20 // lUnaviyAtAtpazau / 7 / 3 / 22 // snAtAdvedasamAptau / 7 // 3 // 22 // tanuputrANubahatIzUnyAt sUtrakRtrimanipuNAcchAdanarikta 7323 // bhAgeSTamAn naH / 7 / 3 // 24 // paSThAt / 7 // 3 // 25 // mAne kazca / 7 / 3 / 26 // ekAdAkin cA'sahAye / 7 / 3 // 27 // prAga nityAtkae / 7 / 3 / 28 // tyAdisarvAdeH svarevantyAtpU! / 7 / 3 / 29 // yuSmadasmado'sobhAdisyAdeH / 7 / 3 / 30 // anyayasya ko'd ca / 7 / 3 / 31 // tUSNIkAm / 7 / 3 / 32 // kutsitAlpAjJAte / 7 / 3 / 33 // anukmpaatyuktniityoH|7|3 / 34 // 2 ajAtenAno bahusvarAdiyekelaM vA / 7 / 3 / 35 // vopAderaDAko ca / 7 / 3 / 36 // travarNovarNAt svarAderAderlak prkRtyaa| ca / 7 / 3 // 37 // lukyuttarapadasya kan / 7 // 3 // 38 // luru cAjinAntAt / 7 / 3 / 39 // paDvajai svarapUrvapadasya svare / 7 // 3 // 40 // dvitIyAtsvarAdurdhvam / 7 / 3 / 41 // saMdhyakSarAttena / 7 // 3 // 42 // zevalAbAdestRtIyAt / 7 / 3 / 43 / / kacitturyAt / 7 / 3 / 44 // pUrvapadasya vA / 7 / 3 // 46 // iskhe / 7 / 3 / 46 // kuTIguNDAdraH / 7 / 3 / 47 // zamyA rurau / 7 / 3 / 48 // kuttA DupaH / 7 / 3 / 49 // kAnagoNIbhyAM tasT / 7 / 3 / 50 // vasokSAzcarSabhAddhAse pit / 7 / 3 / 51 // vaikAd dvayoniye DataraH / 7 / 3 / 52 // yattAtkimanyAt / 7 / 3 / 53 // vahUnAM prazne Datamazca vA / 7 / 3 / 54 // vaikAt / 7 / 3 / 55 // ktAttamavAdezyAnatyante / 7 / 3 / 56 // na sAmivacane / 7 // 3 // 57 // nityaM trino'N / 7 / 3 / 58 // pisAriNo matsye / 7 / 3159 // pUgAdamukhyakAra jyo dviH| 7 / 3 / 60 // vAtAdAstriyAm / 7 / 3 / 61 // zakhajIvisaMghAJ jyaT vA / 7 / 3 / 62 // vAhIkeSvabrAhmaNarAjanyebhyaH / 7 / 3 / 63 // vRkAT TeNyaN / 7 / 3 / 64 // yaudheyAderaj / 7 / 3 / 65 // paryAderaNa / 7 / 3 / 66 // dAmanyAderIyaH / 7 / 3 / 67 // zrumaccha ra mIvacchikhAvacchAlAvadRrNAvadAdibhRdAbhijito gotre'No yaJ / 7 / 31 68 // samAsAntaH / 7 / 3 / 69 // na kimaH kSepe / 7 / 3 / 70 // naJtatpuruSAt / 7 / 3 / 71 // pUjAsvateH prAk TAt / 7 / 3 / 72 // baho / 7 / 3 / 73 // ic yuddhe / 7 / 3 / 74 // dvidaNDayAdiH / 7 / 3 / 75 // Rpa.pathyapo'na / 7 / 3 / 76 // dhuro'nakSasya / 7 / 3 / 77 // sNkhyaapaannddkRnnnnaabhuumeH| 7 / 3 / 78 // upamargAdadhanaH / 7 / 3 / 79 // samavAnyAttamasaH / 7 / 3 / 180 // taptAnvavAdahasaH / 7 / 3 / 81 // pratyanvavAtsAmalomnaH / 7 / 3 / 82 // brahmaharitarAjapalgAvarcasaH / 7 / 3 / 83 // praterurasa. saptanyAH / 7 / 384 // akSNoANyaGge / 7 / 3 / 85 // saMkaTAbhyAm | 7 / 3 / 86 // mAtaparo'noravyayIbhAvAt / 7 / 3 / 87 // anH| 7 / 3 / 88 // napuMsakAdvA / 7 / 3 / 14 // 22 // SMA Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 89 // girinadIpaurNamAsyAgrahAyaNyapaJcamavaryAdA / 7 / 3 / 90 // saMkhyAyA nadIgodAvarIbhyAm / 7 / 3 / 91 // zaradAdeH / 7 / 3 / 92 // jarAyA jaras ca / 7 / 3 / 93 // sarajasopazunAnugavam / 7 / 3 / 94 // jAtamahaddhAdukSNaH karmadhArayAt / 7 / 3 / 95 // striyAH puMso dvaMdAca / 7 / 3 / 96 // RksAmarya jupadhenvanaDahavAGmanasAhorAtrarAtriMdivanaktaMdivAhardivorvaSThIvapadaSThIvAkSiVvadAragavam // 7 / 3 / 97 // cavargadapahaH samAhAre / 7 / 3 / 98 // dvigorannaho'T / 7 // 3 // 99 // dviveraaypH|7|3|100 // vaajlerlukH|7|3|101 // khAryA vA / 7 / 3 / 102 // vArdhAca / 7 / 3 / 103 // nAvaH / 7. / 3 / 104 // gostatpuruSAt / 7 / 3 / 105 // rAjansakheH / 7 / 3 / 106 // rASTrAkhyAbrahmaNaH / 7 / 3 / 107 // kumahadbhyAM vA / 7 / 3 / 108 // grAma11 kauttaattkssnnH| 7 / 3 / 109 // goSThAteH shunH| 7 / 3 / 110 // pANina upamAnAt / 7 / 3 / 111 // aprANini / 7 / 3 / 112 // pUrvottaramRgAca sakthnaH / 7 / 3 / 113 // uraso'gre / 7 / 3 / 124 // saro'no'zmAyaso jAtinAmnoH / 7 / 3 / 115 // anaH / 7 / 3 / 116 // saMkhyAtAdahunazca vaa| 713 / / 117 // sarvAMzasaMkhyAvyayAda / 7 / 3 / 128 // saMkhyAtaikapuNyavarSAdIrghAca rAtrarat / 7 / 3 / 119 // puruSAyupadistAvatristAvam / 7 / 3 / 120 // zvaso vsiiysH| 7 / 3 / 121 // nisazca zreyasaH / 7 / 3 / 122 // naavyayAtsaMkhyAyA DaH / 7 / 3 / 123 // saMkhyAvyayAdaGguleH / 7 / 3 / 124 // bahuvrIhe. kASThe TaH / 7 / 3 / 125 // sakthyakSNaH svAGge / 7 / 3 / 126 // dvivanoM vA / 7 / 3 / 127 // pramANIsaMkhyAt DaH / 7 / 3 / 128 // suprAtasuzvamudiva- | zArikukSacaturazreNIpadAjapadaproSTapadabhadrapadam / 7 / 3 / 129 // pUraNIbhyastatprAdhAnye'p / 7 / 3 / 130 // nasuvyupatrezcaturaH / 7 / 3 / 131 // antarvahinyA lomnaH / 7 / 3 / 132 / / bhAnnetuH / 7 / 3 / 133 // nAbhenAnni / 7 / 3 / 134 // naJcahoco mANavacaraNe // 7 / 3 / 135 // nAsadargyaH saktisakthi halegA / 7 / 3 / 136 // prajAyA as / 7 / 3 / 137 // mandAlAca meghAyAH / 7 / 3 / 138 // jAterIyaH sAmAnyavati / / 3 / 139 // bhRtipratyayAnmAsAdikaH / 7 / 3 / 140 // dvipadAdharmAdan / 7 / 3 / 141 // suharitatRNasomAjjambhAt / 7 / 3 / 142 // dakSiNermA vyAdhayoge / 7 / 3 / 143 / / supuutyutsurbhergndhaadidgge|7|3|144 // vA''gantau / 7 / 3 / 142 // vAlpe / 7 / 3 / 146 // vopamAnAta / 7 / 3 / 147 // pAtpAdasyAhastyAdeH / 7 / 3 / 148 // kumbhapadyAdiH / 7 / 3 / 149 // susaMkhyAt / 7 / 3 / 150 // vayasi dantasya dat 13151 // striyAM nAmni / 7 / 3 / 152 // zyAcArokAdvA / 7 / 3 / 153 // vAgrAntazudrazubhrapavarAhAhimUpikazikharAt / 7 / 3 / 154 // saMpAjjAno jJau / 7 / 3 / 155 // voyAt / 7 / 3 / 156 // muhRduinmitrAbhitre / 7 / 3 / 157 // dhanuSo dhanvan / 7 / 3. 158 // vA nAnni / 7 / 3 / 159 // kharakhurAnnAsikAyA nam / 7 / 3 / 16 // asthUlAca nasaH / 7 / 3 / 161 // upasargAt / 7 / 32162 // ve khu khagram / 7 / 3 / 163 // jAyAyA jaaniH| 7 / 3 / 164 // Sonamorceremeena Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 azA // 23 // bhImazamyuH kAkudasya luk / 7 / 3 / 165 // pUrNAdvA / / 3 / 156 // phakudasyAvasthAyAm / 7 / 3 / 17 // trikada girau / 7 / 3 / 158 // khiyAmadhaso' n| 7 / 3 / 169 // inaH kac / 7 / 3 / 170 // RnnityAdataH / 7 / 3 / 171 // da-yuraHsarpimedhUpAnacgaleH / 7 / 3. / , 172 // pumanaDunaupayolakSmyA ekatve / 7 / 3 / 173 // namo'rthAt / 7 / 3 / 174 // zeSAdA / 7 / 3 / 175 / / na nAnni / 7 / 3 / 176 // IyasoH / 7 / 3 / 177 // sahAttulyayoge / 7 / 11178 // bhrAtuH stutI / 7 / 3 / 179 // nAhItantrIbhyAM svAGge / 7 / 3 / 180 // niSyavANaH / 7 / 3 / 182 // suvAdibhyaH / 713 1182 // // iti saptamaspAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // // diH svareSAdeNiti tadite / 7 / 4 / 1 // kekayabhitrayumalayasya yAderiya ca / 7 // 4 // 2 // devikAziMza31 pAdIrghasatrazreyasastatmAptAvAH / 7 / 4 / 3 // vahInarasyaita / 7 / 4 / 4 // vaH padAntAtyAgadaut / 7 / 4 / 5 // dvaaraadeH| 7 / 4 / 6 // nyagrodhasya kevala sya / 7 / 4 / 7 // nyakorvA / 7|4|8||n asvakAdeH / 7 / 4 / 9 // vAderiti / 7 / 4 // 10 // itraH 7 / 4 / 11 // padasyAniti vA / 7 / 4 / 12 // poSThabhadrAjAte / 7 / 4 / 13 // aNshaadtoH| 7 / 4 / 14 // susaddhidriASTrasya / 7 / 4 / 15 // amadrasya dizaH / 7 / 4 / 16 // prAgrAmANAm / 7 / 1 / 17 // saMkhyAdhikAbhyAM vasyAbhAvini / 7 / 4 / 18 // mAnasaMvatsarasyAzANalijasyAnAnni / 7 / 4 / 19 // ardhAtparimANasyA'nato vA tvAdeH / 7 / 4 / 20 // pAdvAhaNasyaiye / 7 // 4 // 21 // eyasya / 7 / 4 / 22 // namaH kSetranezvarakuzalacAlanipuNazucaH / 7 / 4 / 23 // jAladhenuvalajasyAttarapadasya tu SA / 7 / 4 / 24 // hRdgsindhoH|7|4|25 // prAcAM nagarasya | 7 // 4 // 23 // anuzatikAdInAm / 7 / 4 / 27 // devavAnAmAtvAdau / 7 / 4 // 28 // Ato nendravaruNaspa / 7 / 4 // 29 // sAravaizvAkamaitreyabhrauNahatyadhaivasahiraNmayam / 7 / 4 / 30 // vA'ntamA'ntitamA'ntitontiyA'ntiSad / 7 / 4 / 31 // vinmanoNISTheya nau lup / 7 / 4 / 32 // alpayUnoH kan vA / 7 / 4 / 33 // prazasyasya zraH / 7 / 4 / 34 // vRddhasya ca jyH| 7 / 4 / 35 // jyAyAn / 7 / 4 / 36 // vADhAntikayoH mAdhanedau / 7 / 4 / 37 // priyasthirasphirorugurupahalatumadIrghavRddhavandArasyemani ca prAsthAsphAvaragarabatrapadrAghavarSarandam / 7 / 4 / 38 // pRthumRddhazakRzadRDhapAredRDhasya Rto raH / 7 / 4 / 39 // vahoSThi bhUy / 7 / 4 / 40 // bhUluk cevarNasya / 7 / 4 / 41 // sthUladarayuvaistrAsimakSudrasyAntasthAderguNazca nAminaH / 7 / 4 / 42 // vnysvraadeH|7|4|43 // naikasvarasya / 7 / 4 / 44 // dANDaistinorAyane / 7 / 4 / / 45 // vAzina Ayanau / 7 / 4 / 46 // eye jihmanaH / 7 / 4 / 4. // Ine'dhAtmanoH / 7 / 4 / 48 // ikaNyatharvaNaH / 7 / 4 / 49 // yUno'ke / 7 / 4 / 50 // ago'dhye ye / 7 / 4 / 51 // agi| 7 / 4 / 52 // sayogAdinaH / 7 / 4 / 53 // gAthividAyikazipaNigaNinaH / 7 / 4 / 54 // anapaye 74 / 55 // ugo kh|7|4|56 // brmnnH|7|4|57 // jaatii|7|4|58|| AmaNo mano'patye / 7 / 4 / 59 // hitanAno vA / 7 / 4 / 6 // Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ drearan no'padasya taddhite / 7 / 4 / 61||klaapikuyumittaa jAjalilAgalizikhaNDizilAlisabrahmacAripIThasarpisUkarasamanuparvaNaH / 7 / 4 / 62 // vAzmano vikAre 17 / 4 / 63 // carmazunaH kozasaMkoce / 7 / 4 / 64 // prAyo'vyayasya / 7 / 4 / 65 // anInAdavyahno'taH / 7 / 4 / 66 // viMzatesterDiti / 74 / 67 // avarNevarNasya / 7 / 4 / 68 // arudrupANDvoruvarNasyaithe / 7 / 4 / 69 // asvayabhuvo'v / 7 / 4 / 70 // RvauvarNadosimusazazvadakasmAtta ikasyeto luk / / 1 / / 4 / 71 // asakRtsaMbhrame / 7 / 4 / 72 / / bhRzAbhIkSNyApicchade dviH pAra tamabAdeH / 7 / 4 / 73 // nAnAvadhAraNe / 7 / 4 / 74 // AdhikyAnupUvrye / 7 / 4 / 75 // itaraDatamau samAnA strIbhAvapanne / 7 / 4 / 76 / pUrvaprathamAvanyato'tizaye / 7 / 4 / 77 // mopAtsaM pAdapUraNe / 7 / 4 / 78 // sAmIpye'tho'-yupari / 7 / 4 / 79 // vIpsAyAm / 7 / 4 / 80 // plapa cAdAvekasya syaadeH|7|4|81 // dvandaM vA / 7 / 4 / 82 // rahasyamaryAdoktivyutkrAntiyajJapAtra. prayoge / 7 / 4 / 83 // lokajJAte'tyantasAhacarye / 7 / 4 / 84 // ArAdhe / 7 / 4 / 85 // navA guNaH sadRze rit / 7 / 4 / 86 // priyasukha vA'kRcchre / 7 / 4 / 87 // vAmyasya parirvajane / 7 / 4 / 88 // saMmatyamyAkopakutsaneSvAdyAmadhyamAdau svareSvantyazca plutaH / 7 / 4 / 89 // bhatsane paryAyeNa / 7 / 490 // | tpAdeH sAkAGkSasyAGgena / 7 / 4 191 // kSigAzIbhaiSe / 7 / 4 / 92 // citIvArthe / 7 / 4 / 93 // prtishrvnnnigRhyaanuyoge| 7 / 4 / 94 // vicAre / 7 / 4 / 95 // omaH prArambhe / 7 / 4 / 96 // he praznAkhyAne / 7 / 4 / 97 // prazne ca pratipadam / 7 / 4 / 98 // dUrAdAmadhyasya guruko'nantyo'pi lanRt / 7 / 4 / 99 // heheSveSAmeva / 7 / 4 / 100 // astrIzUdre pratyabhivAde bhAgotranAmno yA / 7 / 4 / 101 // praznA vicAre ca saMdheyasaMdhyakSarasyAdidu | sprH| 7 / 4 / 102 // tayAyava svare saMhitAyAm / 7 / 4 / 103 ||pnycmpaa nirdiSTa parasya / 7 / 4 / 104 // saptamyA pUrvasya / 7 / 4 / 105 // SaSThayA. tyasya / 7 / 4 / 106 // anekavarNaH sarvasya / 7 / 4 / 107 // pratyayasya / 7 / 4 / 108 // sthAnArI'vavidhau / 7 / 4 / 109 // svarasya pare bhAvidhau / 7 / 4 / 110 // na sapiDIyAkidvidIrghAma dvidhAvasluki / 7 / 4 / 111 // jhupyayyAlenat / 7 / 4 / 112 // vizeSaNamantaH / 7 / 4 / 113 // saptamyA AdiH 17 / 4 / 114 // matyayaH prakRtyAdeH / 7 / 4 / 115 // gauNo GayAdiH / 7 / 4 / 116 // kRtsagatikArakasyApi / 7 / 4 / 117 // paraH / 7 / 4 // 18 // spardhe / 7 / 4 / 119 // aasnnH|7|4|120 // saMbandhinAM saMvandhe // 7 / 4 / 21 // samarthaH pdaavdhiH|7|4| 122 // // iti sptmodhyaayH|| kSitidhava bhavadIyaH kSIradhArAvalakSa ripuvijayayazobhiH zveta evaasidnnddH| kimuta kavalitaistaiH kajjalairmAlavInAM pariNatamahimAsaunIlimAnaM vibhArsi // 1 // // // // // // // // // // // // // // // // . lallala Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI maza // 24 // // aSTamo'dhyAyaH // 8 // || OM || atha prAkRtam || 8 | 1 | 1 | bahulam || 8 | 1 | 2 || Arpam || 8 | 1 | 3 || dIrgha- svau mithovRttau // 8 / 1 / 4 // padayoH sandhirvA | // 8 // 1 // 5 // na yuvarNasyAstre || 8 | 1 | 6 // edotoH svare || 8 | 1 | 7 || svarasyodvRtte || 8 | 1 | 8 || syAdeH || 8 | 1 | 9 || luk // 8 | 1 | 10|| antyavyaJjanasya / / 8 / 1 / 11 // na zradudoH // 8 / 1 / 12 // nirdurorvA || 8 | 1 | 13 || svare'ntaratha // 8 / 1 / 14 // striyAmAdavidyutaH || 8 | 1|15|| rorA || 8 | 1 | 16 || kSudha ho || 8 | 1 | 17 || zaradAderat // 8 / 1 / 18 // dik-prAvRSo saH / 8 / 1 / 19 // Ayurassara morvA // 8 / 1 / 20 // kakubho haH || 8 | 1 | 21 || dhanuSo vA // 8 / 1 / 22 // mo'nusvAraH || 8 | 1 | 23 || vA svare matha | 8 | 1 | 24 // Ga-ja-Na-no vyaJjane // 8| 1 | 25 || vakrAdAvantaH || 8 | 1 | 26 // ktvA syAderNa svorvA // 8 / 1 / 27 || viMzatyA deluk || 8 | 2 | 28 || mAMsAdeva || 8 | 1 | 29 // varge'ntyo vA // 8 // 1 // 30 // prAvRd-zarattaraNayaH puMsi // 8 / 1 / 31 // snamadAmaziro nabhaH || 8 | 1 | 32 // vAkSyartha vacanAdyAH || 8 | 1 | 33 || guNAdyAH klIve vA // 8 / 1 / 34 // vaimAJjalyAdyAH striyAm // 8 / 1 / 35 || vAhorAt || 8 | 1 | 36 || ato Do visargasya || 8 | 1 | 37 || niSyatI ossarI mAlya sthorvA // 8 // 1 // 38 // AdeH // 8 / 1 / 39 // tyadAdyavyayAt tatsvarasya luk // 8 / 1 / 40 // padAdapervA // 8 / 1 / 41 // ite: svarAt tatha dviH // 8 / 1 / 42 // luptaya-ra-va-za-ya-sAM za-Sa-sAM dIrghaH // 8 / 1 / 43 // ataH samRddhyAdau vA || 8 | 1 | 44 || dakSiNe he || 8 | 1 | 45 || i: svamAdau || 8 | 1| 46 // kAGgAralalATe vA // 8 / 1 / 47 // madhyama-katame dvitIyasya // 8 / 1 / 48 // saptaparNe vA // 8 / 1 / 49 // mayaTyaiva || 8 | 1 | 50 // I here vA || 8 | 1 | 51 // dhvani - viSvacoruH ||8 | 1 | 52 // (ca) vandra khaNDite NA vA // 8 / 1 / 53 // gavaye vaH // 8 / 1 / 54 // prathame pa thorvA || 8 | 1 | 55 // jJo NatvebhijJAdau || 8 | 1 | 56 // ecchayyAdau // 8 | 1 | 57 // vallyutkara- paryantAzcarye vA // 8 / 1 / 58 // brahmacarye ghaH / / 8 / 1 / 59 / / to'ntari // 8 // 1 // 60 // otpadye // 8 | 1 | 61 // namaskAra- paraspare dvitIyasya || 8 | 1 | 62 // vArSau || 8 | 1 | 63 // svapAyucca // 8 / 64 // nAtpunaryAdAi vA || 8 | 1 | 65 || | vAlAbvaraNye luk || 8 | 1 | 66 // vAvyayotkhAtAdAvadAtaH || 8 | 1 | 67 // ghaJvRddhervA || 8 | 1 | 68 || mahArASTre || 8 | 1 | 69 // mAMsAdiSvanusvAre || // 8 / 1 / 70 zyAmAke maH ||8 | 1 | 72 // i: sadAdau vA // 8 / 1 / 72 // AcArye cocca // 8 | 1 | 73 // I : styAnakhalvATe || 8 | 1 | 74 // chaH sAsnA-stAvake || 8 | 1 | 75 // UdvAsAre || 8 | 1 | 76 // AryAyAM yaH zvazvAm || 8 | 1 | 77 // edrAye || 8 | 1 | 78 // dvAre vA || 8 | 179 // // 24 // aSTAdhya Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pArApate ro vA // 8 // 180 // mAtraTi vA // 8 // 1 / 81 // udodA / 8 / 1 / 82 // odAlyAM paGktau / / 8 / 1 / 83 // isvaH saMyoge // 8 // 184 // ita edvA // 8 / 1 / 85 // kiMzuka vA / / 8 / 1 / 86 // mirAyAm // 8 // 1 / 87 // pAtha-pRthivI patizrunmUpika-haridrA-vibhItakeSvat // 8 / 1 / 88 // zithileGgude vA // 8 // 2 // 82 // vittirI raH // 8 // 2 / 90 // itau vo vAkyAdau // 8 // 1 // 91 // ijihA-siMha-triMzadizatI tyA // 8 / 1 / 92 // luki nirH||8|1|23 // dvinyoruta // 8 / 1 / 94 // pravAsIkSau // 8 // 1 / 95 // yudhiSThire vA // 8 / 1 / 96 // occa dvidhaakRgH|| 8 // 1 // 97 // vA nijhare nA // 8 // 1 // 98 // harItakyAmItot // 8 // 1 / 99 / / AtkazmIre // 8 / 1 / 200 // pAnIyAdivit // 8 // 1 / 101 // ujjINe // 8 / 1 / 102 // UhIna-vihIne vA // 8 // 1 / 103 // tIthe he // 8 / 1 / 104 // etpIyUpApIDa-vibhItaka-kIdRzedRze // 8 / 1 / 105 // nIDapIThe vaa|| 8 // 1 / 196 // uto makulAdiSyat / / 8 / 1 / 107 // voparau // 8 / 1 / 108 // gurau ke bA / 8 / 1 / 109 // ibhraMjuTau // 8 // 1 / 110 // puruSe roH // | 811 / 111 // I. kSute / / 8 / 1 / 112 // utsubhaga-musale bA // 8 / 1 / 113 // anutsAhotsane sacche // 8 / 2 / 114 // luki durovaa||8|12115|| otsaMyoge / / 1 / 116 // kutUhale vA isvaca // 8 // 1 / 117 // adUnaH zukSo vA // 811 / 128 // dukale vA lazca diH / / 8 / 2 / 119 // irvodvyuuddhe|| 8 / 1 / 120 // udma-hanUmatkaNDUya-vAtUle // 1 // 121 // madhUke vA // 8 / 1 / 122 // idetau nUpure vA // 8 // 1 / 123 // gotkUSmANDI-tUNIra-kUpara-sthAla-tAmbUla-guDUcI-mUlye // 8 // 1 / 124 // sthUNA-tuNe vA / / 811 | 125 // Rno't // 8 // 2 // 126 // AtkazA-mRduka mRddhatve vA // 8 / 1 / 127 // itkRpAdau // 81 / 128 // pRSTe vaanuttrpde|| 8 / 129 // masUNa-mRgAka-mRtyu zRGga-dhRSTe-vA // 8 / 1 / 130 // udRttAdau // 8 / 1 / 131 // nivRtta-vRndArake vaa| 8 / 1 / 132 // vRSabhe vA | // 8 / 1 / 133 // gauNAntyasya // 8 // 1 / 134 // mAturidvA // 811 / 135 // udonmapi // 8 // 1 / 136 // idunau vRSTa-vRSTi-pRthaG-mRdaGga-naptRke // 8 / | 2 / 137 // vA vRhaspatau // 8 / 1 / 138 // idedoddante // 8 / 1 / 139 // riH kevalasya // 8 / 1 / 140 // RNarvRSabhatapau vA // 8 // 1 / 141 // dRzaH kvip-TaksakaH // 8 // 1 // 142 // AdRte diH // 8 / 1 / 143 // aridale // 8 / 1 / 144 // lata iliH klupta-klanne // 8 / 1 / 145 // eta ivA vedanA| capeTA-devara-kesare // 8 // 1 // 146 // UH stane vA // 8 // 1 / 147 // aita eta // 8 / 1 / 148 // itsaindhava-zanaizcare // 8 // 1 // 149 // sainye vA // 8 // 2 // 150 // aidaityAdau ca // 8 / 1 / 151 // vairAdau vA // 8 / 1 / 152 // eca daive // 8 / 1 / 153 // uccainIcaisyaH // 8 / 1 / 154 // IdvaiyeM // 8 / 1 / 155 // otodvAnyonyaprakoSThAtodyazirovedanAmanoharasaroruhe ktoza vH||8|1 / 153 // UtagocchayAse // 8 // 1 / 157 / / gavyau-AaH // 8 // 1 // 158 // auta ota // 8 // 1 // 159 // utsaundaryAdau // 8 / 1 / 160 // kauzeyake vaa||8||1|161 // auH paurAdau ca ||daa1|162|| Aca gaurakhe SenternetraMM Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AGO zrIhaimapA0 163 // 8 // 1 // 163 // nAvyAvaH // 8 // 1 // 164 // etrayodazAdau svarasya sasvaravyaJjanena // 8 / 1 / 165 // sthavira-vicakilAyaskAre // 8 / 1 / 166 // aSTAH // 25 // vA kadale // 8 / 1 / 167 // vetaH karNikAre // 8 / 1 / 168 // ayau vait // 8 // 1 / 169 // otpUtara-badara-navamAlikA-navaphalikA-pUgaphale // 8 / 1 / / 170 // na vA mayUkha-lavaNa-caturguNa-caturtha-caturdaza-caturvAra-gukumAra-kutUhalodUkhalolUkhale // 8 / 1 / 171 // avApote // 8 // 1 // 172 // uccope // 8 / 1 / / 173 / / umo nipaNNe // 8 // 1 / 174 // prAvaraNe aGgyAU / / 8 / 1 / 175 // svraadsNyuktsyaanaadeH||8||1|| 276 // ka-ga-ca-ja-ta-da-pa-yavAM pAyo luk / / // 8 // 1 // 177 / yamunAcAmuNDAkAmukAtimuktake mo'nunAsikazca // 8 / 1 / 178 // nAvAtpaH // 8 / 1 / 179 // avoM yazrutiH / / 8 / / 1 / 180 // kunjakarpara kIle kaH kho'puSSe // 8 / / / 181 // maskata-madakale gaH kanduke tvAdaH // 8 / 1 / 182 // kirAte caH // 8 / 1 / 183 // zIkare bha-hau vA // 8 / 1 / 184 // candrikAyAM maH // 8 // 1 // 18 // nikapa-sphaTika-cikare haH // 8 // 1 // 286 // kha-gha-tha-dha-bhAm // 8 // 1 / 187 // pRthaki dho vA // 8 // 1 // 188 // zRkhale khaH kaH // 8 // 1 // 189 // punnAga-bhAginyorgo maH / / 8. 1190 // chAge lH| // 8 / 1 / 191 // Utve durbhaga-subhage vaH // 8 // 1 // 192 / / khacita-pizAcayozca. sa-lau vA // 8 // 1 / 193 // jaTile jo jho vA // 8 / 1 / 194 // 2 ttottH|| 8 / 1 / 195 // saTA-zakaTa-kaiTabhe DhaH // 8 / 1 / 196 // sphaTike laH // 8 // 1 // 197 // capeTA-pATau vA // 8 / 2 / 198 // tthottH|| 8 // 2 // 199 // ahoThe laH // 8 / 1 / 200 // piThare ho vA razca ddH||8||1|| 201 // Do laH // 8 / 1 / 202 // veNau No vA // 8 / 2 / 203 // tucche tshc-chau| vA // 8 / 1 / 204 // tagara-basara-tUbare TaH // 8 / 1 / 205 // prasAdau ddH|| 8 / 1 / 206 // itve vetase // 8 / 11297 // garbhitAtimuktake NaH // 1 // 8 // 11 208 // rudite dinANNaH // 8 / 2 / 209 // saptatau sH||8|1 / 210 // atasI-sAtavAhane lH|| 8 / 1 / 211 // palite vA // 8 // -12 // pIte vo le vA // 8 / 1 / 213 // vitasti-vasati-bharata-kAtara-mAtuliGge hH|| 8 // 1 / 214 // methi-zithira-zithila-prathame thasya ddH|| 8 / 1 / 215 // nizItha-pRthivyorvA // 8 / 1 / 216 / / dazana-daSTa-dagdha-dolA daNDa-dara-dAha-dambha-darbha-kadana-dohade do vA DaH // 8 / 1 / 217 // dNsh-dhoH||8|| 2 // 218 // sakhyA -gadgade rH||8||1|| 219 // kadalyAmadrame // 8 / 1 / 220 / / pradIpi-dohade laH // 8 // 1 // 221 // kadambe vA // 8 / 1 / 222 // dIpau gho . vA // 8 // 1 / 223 // kadayite vaH // 8 // 1 // 224 // kakude haH / 8 / 1 / 225 // nipadhe dho DhaH // 8 // 1 // 226 // vauSadhe // 8 // 1 // 227 // no NaH // 8 // 1 // 228 / vAdau // 8 // 1229 // nimba-nApite la-gaNaM vA / / 8 / 1 / 230 // po 4 // 8 / 1 / 231 // pATi-paruSa-parigha-parikhA-panasa- 1 // 25 pAribhadre phaH // 81 / 232 // abhUte kH||8|| 1 // 233 // nIpApIDe mo vA / / 8 / 1 / 234 // pApaddhauM // 8 / 11235 // pho bh-hau||8| / Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 236 // vo vaH || 8 | 1 | 237 // visinyAM bhaH // 8 / 1 / 238 // kabandhe sa-yau // 8 / 1 / 239 // kaiTabhe bho vaH // 8 / 1 / 240 // viSame mo do vA // / 8 / 1 / 241 // manmathe vaH // 8 / 1 / 242 // vAbhimanyau / 8 / 1 / 243 // bhramare so vA // 8 / 1 / 244 // Aderyo jaH // 8 / 1 / 245 // yuSmadyarthapare taH || 8 | 1 | 246 // yaSTayAM laH || 8 | 1 | 247 // vottarIyAnIya tIya-kRdhe jjaH // 8 / 1 / 248 // chAyAyAM ho'kAntau vA // 8 / 1 / 249 || DAha vau katipaye / / 8 / 1 / 250 // kiri-mere ro DaH // 8 / 1 / 251 / / paryAne DA vA // 8 / 1 / 252 || karavIre NaH / / 8 / 1 / 253 / / haridrAdau laH || 8 | 1 | 254 // sthUle lo raH || 8 | 1 | 255 || lAhalalAGgala lAGgUle vAderNaH || | 1 | 256 // lalATe ca || 8 | 1 / 257 // zavare vo maH // 8 / 1 / 258 // strapna- nIvyorvA // 8 / 1 / 259 // za SoH saH || 8 | 1 | 260 // snuSAyAM Nho na vA // 8 / 1 / 261 // daza-pApANe haH // 8 // 1 | 262 || divase saH || 8 | 1 | 263 || ho gho'nusvArAt || 8 | 1 | 264 // SaT zamI - zAva sudhA saptaparNeyAdechaH // 8 / 1 / 265 // zirAyAM vA // 8 / 1 / 266 // lug-bhAjana- danuja- rAjakule jaH sasvarasya na vA // 8 / 1 / 267 // vyAkaraNa- prAkArAgate kagoH // 8 / 1 / 268 || kisalaya- kAlAyasa-hRdaye yaH // 8 / 1 / 269 // durgAdevyudumbara- pAdapatana - pAdapIThe'ntardaH || 8 | 1 | 270 // yAvattAvajjIvitAvarttamAnAvaTa prAcAraka-devakulaivametre vaH // 8 / 1 / 271 // ityAcArya zrI hemacandraviracite siddha hemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsane aSTamasyAdhyAyasya prathamaH pAdaH 11 || aham || saMyuktasya || 8 | 2 | 1 // zakta mukta dRSTa rugNa mRdutve ko vA || 8 | 2 | 2 || kSaH khaH kacittu cha jhau // 8 / 2 / 3 // Ska- skayo - nIni // 8 / 24 // zuSka kande vA // 8 / 2 / 5 // kSveTakAdau || 8 | 2 | 6 || sthANAvahare || 8 | 2 | 7 || stambhe svo vA // 8 / 2 / 8 // tha ThAvaspande // 8 / | 239 // rakte govA // 8 / 2 / 10 // zulke Ggo vA // 8 / 2 / 11 // kRti catvare caH // 8 // 2 / 12 / / tyo'caitye // 8 / 2 / 13 // pratyUSe pazca ho vA // 8 / 2 / 14 // tva-dhya-dva-vvAM ca cha ja jhAH kvacit // 8 / 2 / 15 // vRzcike curvA | 8 | 2 | 16 || chokSyAdau || 8 | 2 | 17 // kSamAyAM kau // 8 // 2 | 18 || RkSevA || 8 | 2 | 19 // kSaNa utsave || 8 | 2 | 20 || isvAt thya va tsa psAmanizcale // 8 / 2 / 21 // sAmathyatyukotsave vA // 8 / 2 / 22 || spRhAyAm || 8 | 2 | 23 || dhanya yo naH || 8 | 2 | 24 || abhimanyau ja-jau vA // 8 / 2 / 25 || sAdhvamandhyAM jhaH // 8 / 2 / 26 // 1 vaje vA || 8 | 2 | 27 // indhau jhA || 8 | 2 | 28 // vRtta pravRtta mRttikA - pattana kaDharthite TaH // 8 / 2 / 29 // rttasyAdhUrttAdau // 8 / 2 / 30 // vRteH | || 8 | 2 | 31 || Tho'sthi visthule || 8 | 2 | 32 // styAna caturthArthaM vA // 8 / 2 / 33 // syAnuSSTAdaSTe // 8 / 2 / 34 // garce DaH // 8 / 2 / 35 // sammarda -vitarda-viccha cchardi - kaparda - mardite desya || 8 | 2 | 36 || gardabhe vA || 8 | 2 | 37 // kandArikA bhindipAle NDaH // 8 / 2 / 38 // stabdhe u-dau Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arAdhya zrIma // 26 // // 8 // 2 // 39 // dagdhavidagdha yadi bade dH||8||2||40|| zradadi-mUrdhA'nte vA // 8 // 2 / 41 // monnH||8|2| 42 // paJcAzatpazcadaza-datte // 8 / 2 / 43 // manyau nto vA // 8 / 2 / 44 // stasya tho'tamasta-sto // 8 / 2 / 45 // stave vA // 8 / 2 / 46 // paryaso ya-dau // 8 / / 47 // botsAhe yo ina s||8 / 2 / 48 // AzliSTe la-dhau // 8 / 2 / 49 // cinyo vA // 8 / 2 / 50 // bhasmAtmanoH povaa||8||2||51|| ima-kamoH // 8 / 2 / 52 // pa spayoH phH||8|2|63 // bhIge SpaH // 8 / 2 / 54 // zleSmANi vA // 8 // 2 // 55 // tAmrAne myH|| 8 // 2 // 56 // vo bho vA // 8 / 2 / 57 // vA vihale vau vadha // 8 / 2 / 58 // voghe // 8 // 2 // 59 // kazmIre mbho vA // 8 / 2 / 60 // mo mH||8|2|61|| mo vA // 8 // 2 // 62 // brahmacarya-turya-saundarya-zoNDIya yoM saH // 8 // 2 // 63 // dherye vaa|| 8 // 2 // 64 // etaH paryante // 8 // 2 // 65 // AvayeM // 8 / 2 / 66 // ato riAra-rijja-rIya // 8 / 2 / 67 // paryasta-paryANa-saukumAyeM // 8268 // bRhaspati-vanaspa tyoH soM vA // 8 / 2 / 69 // bASpe ho'Ni // 8 / 2 / 70 // kApiNe // 8 / 2 / 71 // duHkha-dakSiNa-tIrthe vA // 8 / 2 / 72 // kUSmANDayAM ppo lastu NDo vA // 8 / 2 / 73 // pakSma-ma-ppa sma ho mhaH // 8 / 2 / 74 // sUkSpa-ina-pNa-sna-ga-ma-kSNAM haH // 8 / 2 / 75 // ko lhaH / / 8 / 2176 // kagara-da-ta-da-pa-zapa sa ka pAma luka // 8 / 2 / 77 // adho ma-na-yAm // 8 // 2 / 78 // sarvatra la-ba rAma-vandre // 8 // 2 // 79 // dre ro na vaa|| 8 / 2|80||dhaabhyaam // 8 / 2 / 81 // tIkSNe NaH // 8 / 2 / 82 // jhopaH // 8 / 2 / 83 // madhyAhe haH // 8 / 2 / 84 // dazAhe // 8 / 2 / 85 // AdeH / zmazu zmazAne // 8 // 2 // 86 // zrI haricandre // 8 / 2 / 87 // rAtrau yA / / 8 / 2 / 88 // anAdau zepAdezayoditvam // 8 / 2 / 89 // dvitIya-turyayorupari pUrvaH / 8 / 2 / 90 // dIrdhe vaa||8|2|91|| na dIrghAnusvArAt // 8 / 2 / 92 // rahoH / / 8 / 2 / 93 // dhRpayumne NaH // 8 / 2 / 94 // karNikAre vA // 8 // 295 // dRpte|| // 8 // 2 // 96 // samAse vA // 8 // 2 // 97 // tailAdI / / 8 / 2 / 98 / sevAdau vA // 8 / 2 / 99 // zA jatpUrvot // 8 // 2 / 100 // kSamA-zlAghA. ratne'ntyavyaanAt // 8 / 2 / 101 // snehAnyoH // 8 // 2 // 102 // plakSe lAt / 8 / 2 / 103 // hai-zrI-hI-kRtsna-kriyA-diSTayAsvit // 8 // 8/104 // 16 ze--tapta-vaje vA / / 8 / 2 / 105 // lAt // 8 / 2 / 106 // syAd-bhavya-caitya-cauryasabhepu yAt / / 8 / 2 / 107 // svapne nAt // 8 // 2 / 108 // snigdhe bAditau // 8 / 2 / 109 // kRSNe vaNe vA // 8 / 2 / 110 // ucAhati // 8 / 2 / 111 // padma-chama-mUrkha-dvAre vA // 8 / 2 / 112 // tanvItulyeSu // 8 / 2 / 113 // ekasvare zvaH-se // 8 / 2 / 114 // jyAyAmIt // 8 / 2 / 115 // kareNUnArANasyo ra-NoyatyayaH // 8 // 2 // 116 // AlAne lnoH||8|2|117 // acalapure c-loH||8||2 / 118 // mahArASTra haroH // 8 / 2 / 119 // // 26 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MANMOHI ArmAnamnamanenar HI. ide i-doH // 8 / 2 / 120 // haritAle ra-lonavA // 8 // 2 // 121 // laghuke la-hoH // 8 / 2 / 122 // lATe la DoH / / 8 / 2 / 123 // ve hyaH // 8 // 2 // 124 // stokasya thok-thov-thevaaH|| 8 / 2 / 125 // duhita bhaginyodhU A-pahiNyau // 8 / 2 / 120 / / vRkSa-kSiptayo rukkha-chUDhau // 8 / 2 / 127 // vanitAyA vilayA // 8 / 2 / 128 // gauNasyepataH kUraH // 8 / 2 / 129 // triyA itthI // 8 / 2 / 130 // dhRnedihiH / / 8 / 2 / 131 // mArjArasya maJjara-baJjarau // 8 // 2 // 132 // vaiDUryasya veruliaM // 8 // 2 // 133 // eNhi ettAhe idAnImaH // 8 // 2 134 // pUrvasya pugmiH // 8 / 2 / 135 // prastasya hittha-tachau // 8 / 2 / 136 // dRhaspatI baho bhayaH / / 8 / 2 / 137 // malinAbhaya-zukti chuptArabdha-padAtamailAvaha-sippi-chikADhata-pAi // 8 / 2 / 138 // daMSTrAyA dADhA // 8 / 2 / 139 / / bahiso bAhi-bAhirau / / 8 / 2 / 140 // adhaso haThaM // 8 // 2 // 141 / / mAtR-pituH khamuH siA-cha // 8 / 2 / 142 // tiryacastiricchiH // 8 / 2 / 143 / / gRhasya gharo'patau // 8 // 2 // 144 // shiilaadyrthsyerH||8|2| 145 // klastumattUNa-tu ANAH // 8 // 2 // 146 // idamarthasya keraH // 8 / 2 / 147 // para-rAjabhyAM kka-Dikau ca // 8 / 2 / 148 // yuSmadasmadoja ecayaH // 8 / 2 / 149 // vatergaH // 812 / 150 // srvaanggaadiinsyekH|| 8 / 2 / 151 // patho Nasyekad // 8 // 2 / 152 // IyasyAtmano nnyH|| 8 / 2 / 153 // tvasya DimA-taNau vA // 812 / 154 // anakoThAttailasya DellaH // 8 / 2 / 155 // yattadetadotorittia etalluk ca // 8 / 2 / 156 // idaMkimazca Dettia-Detila-DedahAH // 8 // 2 / 157 // kRtvaso huttam // 8 / 2 / 158 // AlvillollAla-vanta-mantettara-maNA matoH // 8 / 2 / 159 // to do taso vA // 8 / 2 / 160 // po hi-ha| sthaaH|| 8 / 2 / 161 // vaikAdaH si si iA // 8 / 2 / 162 // Dilla Dullau bhave // 8 / 2 / 163 // svArthe kazca vA // 8 / 2 / 164 // lo navaikAdvA | // 812 / 165 // upareH saMvyAne // 8 / 2 / 166 // bhruvo mayA DamayA // 8 // 2 // 167 // zanaiso Diam // 8 / 2 / 168 // manAko navA DayaM ca / // 8 / 2 / 169 // mizrADDAligaH // 82 / 170 // ro dIrghAt // 8 / 2 / 172 // tvAdeH saH // 8 / 2 / 172 // vidyutpatrapItAndhAlaH // 8 / 2 / 173 // goNAdayaH // 812 / 174 // hai, avyayam // 8 / 2 / 175 // taM vAkyopanyAse // 8 / 2 / 176 // Ama abhyupagame // 8 / 2 / 177 // Navi vaiparItye // 8 / 2 / 178|| puNarutta kRtakaraNe // 8 // 2 // 179 // handi 16 viSAda vikalpa-pazcAttApa-nizcaya-satye // 8 / 2 / 180 // handa ca gRhANArthe // 8 / 2 / 181 // viva piva viva va va via ivANe vA // 8 / 2 / 182 jeNa teNa lakSaNe // 812 / 183 // Nai cea cia ca avadhAraNe // 8|2|184||vle nirdhAraNa-nizzyayoH // 8 / 2 / 185 // kirera hira kilAya vaa| 8 / 2 / 186 // Navara kevale // 8 / 2 / 187 // Anantarye Navari // 8 // 2 // 188 // alAri nitAraNe // 8 / 2 / 189 // aNa NAI nabharthe // 8 / 2 / 190 // mAI mArthe // 8 // 21191 // iddhI niveMde // 8 // 2 / 192 // vebve bhaya-vAraNa-viSAde // 8 / 2 / 193 // benca ca AmantraNe // 8 / 2 / 194 // mAmi halA hale sa S Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura khyA vA // 8 / 2 / 195 ||de sammukhIkaraNe ca // 8 / 2 / 196 // hu~ dAna-pRcchA-nivAraNe // 8 / 2 / 197 // hu su nizcaya-vitarka-sambhAvana-vismaye // 811 aSTAdhya // 27 // 2 // 198 // U gokSepa-vismaya sUcane // 8 / 2 / 199 // yU kutsAyAm // 8 / 2 / 200 // re are sambhApaNa-ratikalahe // 8 // 2 // 201 // hare kSepe ca // 8 // 2 / 202 // o sUcanA-pazcAcApe // 8 / 2 / 203 // avvo sUcanA duHkha-sambhASaNAparAdha-vismayAnandAdara-bhaya-kheda viSAda-pazcAttApe // 8 / 2 / 204 // ai sambhAvane // 8 / 2 / 205 // vaNe nizcaya-vikalpAnukampye ca / / 8 / 2 / 206 // maNe vimajheM // 8 / 2 / 207 // ammo Azcarye // 8 / 2 / 208 // svayaM-14 morthe appaNo na vA // 8 / 2 / 209 // matyekamaH pADikaM pADiekaM // 8 // 2 // 210 // ua pazya // 8 / 2 / 211 // iharA itarathA // 8 / 2 / 212 // ekasariaMjhagiti sammati // 8 / 2 / 213 // moraullA sudhA // 8 / 2 / 214 // darArdhAlpe / / 8 / 2 / 215 // kiNo prazne // 8 / 2 / 216 // i-je-rAH pAda | pUraNe // 8 / 2 / 217 // pyAdayaH // 8 // 2 // 218 // // ityAcAryazrIhemacandrasUriviracite siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsane | aSTamasyAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH samAptaH // 2 // // aham // vIpsyAtsyAdevIsye svare mo vA // 8 // 3 // 1 // ataH sejhaiH // 8 // 3 // 2 // vaitattadaH | // 8 / 3 / 3 // jam-zasoluk // 8 // 3 // 4 // amo'sya // 8||3||5||ttaa-aamonnH // 8 // 3 // 6 // bhiso hi hi hiN||4||37|| uses co-do-du-hi hinto lukaH // 8 / 3 / 8 // bhyasas co do du hi hinto munto // 8 // 3 // 9 // usaH saH // 8 / 3 / 10 // De mmi // 8 // 3 // 11 // jas-zas-sito do-dvAmi diirghH|| 8 // 3 // 12 // bhyasi vA // 8 // 3 // 13 // TANa-zasyet // 8 // 3 // 14 // bhisbhyassupi // 8 / 3 / 15 // iduto dIrghaH // 8 / 3 / / 16 // caturo vA // 8 // 3 // 17 // lupte zasi // 8 // 3 // 18 // aklIve sau||8||3|| 19 // puMsi jaso Dau Dao vA / / 8 / 3 / 20 // voto Davo // 8 // / 3 // 21 // jas zaso! yA // 8 // 3 // 22 // si-usoH puM-valI vA // 8 // 3 // 23 // ToNA // 8 // 3 // 24 // vatrIce svarAnm seH // 8 // 3 // 25 // am zasa i I-NayaH samAgadIrghAH // 8 // 3 // 26 // khiyAmudotI vA // 8 // 3 // 27 // itaH sevA vA // 8 // 3 // 28 // TA-Gas-DeradAdidevA tu useH // 8 / 3 // 29 // nAta At // 8 // 3 // 30 // pratyaye chIna vA // 8 // 3 // 31 // ajAteH puMsaH // 8 // 3 // 32 // kiM-yattadosyamAmi // 8 / 3 / 33 // chaayaa-haaridryoH||8|| 3||34||svsaade // 8 // 3 / 35 / / isvomi||8|3|36|| nAmandhyAtsau mH||8||3||37|| DodI? vA ||838||Rtodvaa // 8 // 3 // 32 // nAmnyaraM vaa||83||40||vaap e sh41|| // iNduutoiisvH||8||3|| 42 // kipaH // 8 / 3 / 43 // RtAmudaspamaunu vA // 8 // 3 // 44 // AraH syAdau // 8 // 3 // 45 ||"aa arA mAtuH // 8 / 3 / / 46 // nAmnyaraH // 8 / 3 / 47 / / A sau na vA // 8 / 3 / 48 // rAjJaH // 813 / 49 // jas-zam usi-usA No // 8 // 3 // 50 // ToNA // 8 // 3 // 5 151 // irjasya No-NA-uau // 8 / 3 / 52 // iNamamAmA / 8 / 3 / 53 / InisbhyasAmmupi // 8 // 3 // 54 // Ajasya TA-u-si-ussu saNANoSvaNa // 10 // 27 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 8 // 3 // 55 // puMsyana ANo rAjavacca / 8 / 3 / 56 // AtmanaSTo NiA nniaa||8|3|57|| ataH sarvAde jsH||8|3|58|| sis-mmisthaaH||8||3|| 59||n vAnidametado hiN||8||3|60|| Amo DesiM // 8 // 3 // 61 // kiMtadayAM ddaasH||8|3 / 62 // kiyattagayo usaH // 8 / 3 / 63 // IdayaH ssA se // 8 / 3 / 64 // DeDa he DAlA iA kAle // 8 / 3 / 65 // GordA // 8 / 3 / 66 // tado DoH / / 8 / 3 / 67 // kimo DiNoDIsau // 8 / 3 / 68 // idametaki-yattadyaSTo DiNA // 8 / 3 / 69 // tado NaH syAdau kacit // 8 // 3 // 70 // kimaH kana-tasozca // 8 / 3 / 71 // idama imaH // 8 // 3 // 72 // puM-striyona vAyami-miA sau|| 8 / 3 / 73 // smi-ssayorat // 8 / 3 / 74 // DemeMna haH / / 8 / 3 / 75 / / na tyH||8||3176|| Nom-zasTA-bhisi // 8 // 3177 // ameNam // 8 // 3 // 78 // klIve syamedamiNamo ca // 8 // 3 // 79 // kimaH kiM // 8 // 3 // 80 // vedaM tade-tado Ga-sAmbhyAM se-simau // 8 / 3 / 81 // vaitado Gasesto cAhe // 8 / 3 / 82 // tthe ca tasya luk // 8 / 3 / 83 // eradItau mmau vA // 8 / 3 / 84 // vaiseNamiNamo sinA // 8 / 3 / 85 // tadazca taH soklIve // 8 // 3 // 86 // vAdaso dasya honodAm // 8 / 3 / 87 // muH syAdau // 8 / 3 / 88 // mAvayeau vA // 8 / 3 / 89 // yuSmadastaM tuM tuvaM tuha tuma sinA 8 / 3 / 90 // me tumbhe tujjJa (ujjhe) tumha tumhe uvhe jasA // 8391 // taM tuM tumaM tuvaM tuha tume tue amA // 8 // 3 // 92 // vo tujjha (ujjhe) tumme tumhe urahe bhe zasA // 8 // 3 // 93 // bhe di de te tai tae tumaM tumai tumae tume tumAi TA // 8 // 3 // 94 // me tubbhehiM ujjhehiM unhehiM tumhehiM uvhehiM bhisA // 8 / 3 / 95 // tai-tuva-tuma tuha-tumbhA usau // 81396 // tumha tuma tahinto usinA // 8 / 3 / 97 // tubhatuyhoyahomhA bhyasi // 8 / 398 // tai-tu-te-tumha-tuha-tuhaM-tuva-tuma-tume-tumo-tumAi-di-de-i-e-tubbhobhovhA GasA / 8 / 3 / 99 // tu vo bhe (tumha) tumbha tumbhaM (unbha) tunmANa tuvANa tumANa tuhANa u(tumhANa AmA // 8 // 3 // 10 // tume tumae tumAi tai tae DinA / / 8 / 3 / 101 // tu-tuva-tuma.tuha tumbhA Gau // 8 // 3 // 36102 // supi // 8 // 3 / 103 // bho mha.jjhau vA // 8 // 3 // 104 // asmado mmi ammi amhi ha ahaM ahayaM sinA // 8 / 3 / 105 // amha amhe amhomo vayaM bhejasA / / 8 / 3 / 106 ||nne NaM mi ammi amha mamha maM mamaM mimaM ahaM amA // 8 / 3 / 107 // amhe amho amhaNe zasA // 8 / 3 / 108 // mi pe mamaM mamae mamAi mai mae mayAi Ne TA // 8 / 3 / 109 // amhehi amhAhi amha amhe Ne bhisA // 8 // 3 // 110 // mai-mama-maha majjhA ugsau // 8 / 3 / 111 // mamAmhau bhyasi // 8 // 3 // 112 // me mai mama maha maI majjha majjhaM amha amhaM GasA // 8 // 31113 // Ne No majjha amha amI amhe amho amhANa mamANa mahANa majjhANa AmA // 8 // 3 // 114 // mi mai mamAi mae me DinA // 8 / 3 / 115 // amha-mama-maha-majjhA Dau // 8 / 3 / 116 // supi / 813 / 127 // prestI tRtIyAdau // 8 / 3 / 118 // dedoM ve // 8 / 3 / 119 // duve doNi veNNi ca jas-zasA / / 8 / 3 / 120 // sviNiH // 8 / 3 / 121 // Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza caturazvattAro cauro cacAri // 8 // 3 // 122 // savyAyA Amo eha ehaM // 8 // 3 // 123 // zepe'dantavat // 8 / 3 / 124 // na dIpoM No // 8 / 3 / 6 aSTAdhyAyI // 28 // 125 // uselA // 8 / 3 / 126 // bhyasazca hiH|| 8 / 3 / 127 // DeDeM // 8 / 3 / 128 // et // 8 / 3 / 129 // dvivacanasya bahuvacanam // 8 / 3 / 130 // caturthyAH paSThI / / 8 / 3 / 131 / / tAdarthyA // 8 / 3 / 232 // vadhADAizca vA // 8 / 3 / 133 / / kacid dvitIyAdeH // 8 / 3 / 134 // dvitIyA-tRtIyayoH saptamI // 8 // 3 // 135 // paJcamyAstRtIyA ca // 8 // 3 / 136 // saptamyA dvitIyA // 8 / 3 / 137 // kyoyaluk // 8 / 3 / 138 // || tyAdInAmAdyatrayasyAdyasyececau // 8 // 3 // 139 // dvitIyasya si se // 8 / 3 / 140 // tRtIyasya miH // 8 / 3 / 141 // bahuSvAdyasya nti nte ire 16 // 8 / 3 / 142 // madhyamasyetthA-hacau // 8 / 3 / 143 // tRtIyasya mo mu mAH // 8 / 3 / 144 // ata evaica se // 8 / 3 / 145 // sinAsteH siH // 8 / 3 / 146 // mi-mo-maimhi-mho-mhA cA // 8 / 3 / 147 // atthistyAdinA // 8 / 3 / 148 // ||rdedaavaave // 8 / 3 / 149 // gurvAderavirvA / // 8 / 3 / 150 // bhramerADo vA // 8 / 3 / 151 // lugAvI kta-bhAva-karmasu // 8 / 3 / 159 // adellukyAderata aaH|| 8 / 3 / 153 // mau vA // // 8 // 3 // 154 // ica mo-gu-me vA // 8 / 3 / 155 // 2 // 8 / 3 / 156 // eca ktvA-tum-tavya-bhaviSyansu // 8 / 3 / 157 // vartamAnA-paJcamI-zatRSu 43 vA // 8 / 3 / 158 // jA jje // 8 // 3 // 159 // Ia-ijjau kyasya / / 8 / 3 / 160 // dRzi-cacerDIsa-ducaM // 8 / 3 / 161 // sI hI hIa bhUtArthasya // 8 / 3 / 162 // vyaJjanAdIH // 8 / 3 / 163 // tenaasteraasyhesii||8|3 / 164 // jAtsaptamyA iyaM // 8 // 3 // 165 // bhaviSyati hirAdiH // 8 // 3 // 166 // mi mo-mu-messA hA na vA // 8 // 3 // 167 // mo-mu-mAnAM hissA hityA // 8 // 3 // 168 // me ssaM // 8 / 3 / 169 // kR-do hN||8|| 63 / 270 // zru-gami-rudi-vidi-dazi-muci-vaci-chidi-bhidi-bhujAM socchaM gacchaM rocchaM becchaM dacchaM mocchaMvo (va)cchaM checchaM bhecchaM bhocchaM // 8 / 3 / 171 // socchAdaya ijAdiSu hiluka ca vA // 8 / 3 / 172 // dasa muvidhyAdiSvekasmiMsayANAm // 8 / 3 / 173 // sohiyA // 8 / 3 / 174 // ata ijjasvi jahIje-luko vA // 8 / 3 / 175 // vaha ntu ha mo||8|3 / 176 // vartamAnA-bhaviSyantyozca jja jjA vA // 8 / 3 / 177 // madhye ca svarAntAdvA 2 // 8 // 3 // 178 // kriyAtipatteH // 8 / / 179 ||nt-gaannau // 8 / 3 / 180 // zatrAnazaH // 8 / 3 / 181 ||iic striyAm // 8 / 3 / 182 // ityAcAryazrIhezacandraviracite siddhahemacandrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsane aSTamasyAdhyAyasya tRtIyaH pAdaH // aham // idito vA // 8 / 4 / 1 // kathevajjara-pajjarAppAla-pisuNa-saDya-pAlla cava jampa sIsa-sAhAH // 8 / 4 / 2 // duHkhe NinvaraH // 814 / 3 // jugupseryuNa-duguccha-duguJchAH // 8 // 4 // 4 // bubhukSi-vIjyoNIrava-bojjau // 8 / 4 / 5 // dhyA-goha-gau // 8 / 4 / 6 // jJo jANa-muNau // 8 / 4 / 7 // udo dhmo dhumA // 8 // 4 // 8 // 11 // 28 // Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrado dho dhH||8||4||9|| piveH pijj-dd(ddol-pd-ghohaaH||8||4|10|| udAterorummA vasuA // 8 // 4 // 11 // nidrAterohIroyau // 8 // 4 // 12 // A rAigyaH // 8 / 4 / 13 // snAtera bhuttaH // 8 / 4 / 14 // samaH styaH khAH // 8 // 4 / 15 / / sthaSThA-thaka-ciTTha-nirappAH // 8 // 4 // 16 // udaSTha-kukkurau // 8 // 4 / 17 // mlevaa-pvyaayau|| 8 // 4 // 18 // nirmo nimmANa-nimmavau // 8 // 4 // 19 // kSeNijjharo vA // 8 // 4 // 20 // chdennairgum-nuum-snnum-ddhkkaambaal-pvyaalaaH||8|4|21|| nidhipatyoNihoDaH // 8 // 4 // 22 // duGo dUmaH // 8 // 4 // 23 // dhavalerdumaH // 8 / 4 / 24 // tulerohAmaH / / 8 / 4 / | 25 // vireceroluNDolluNDa-palhatthAH // 84 / 26 // tdderaahoddvihoddau|| 8 // 4 // 27 // mizervIsAla-melavau // 8 // 4 // 28 // uddhlegunntthH|| 8 / 4 / 29 // bhramestAliaNTa-tamADau // 8 // 4 // 30 // nazeuiDa nAsava-hArava-vippagAla-palAvAH // 8 // 4 // 31 // dRzerdAva-dasa dakkhavAH // 8 // 4 // 32 // udghaTeruggaH // 8 / 4 / 33 / / spRhaH mihaH // 8 // 4 // 34 // sambhAverAsandhaH // 8 / 4 / 35 / / unamerutthacolAla-guluguJchoppelAH // 8 // 4 // 36 // prasthApaH paTThava-peNDavau // 4 // 37 // vijJapervokkAbukkau // 84 // 38 // aralliva caccuppa-paNAmAH / 8 / 4 / 39 // yArjavaH // 8 // 4 // 40 // plAverombAla-pavvAlau // 8 // 4 // 41 // vikozeH pakkhoDa: // 8 // 4 // 42 // romanthe roggAla vaggolau // 8 // 4 // 43 // kameNihuvaH // 8 // 4 // 44 // prakAzeNuvaH // 4 // 45 // kampeviccholaH / / 8 / 4 / 46 // AropervalaH // 8 // 4 // 47 // | dolerakholaH // 8 // 4 // 48 // rajjerAvaH // 8 // 4 // 49 ||ghtteH parivADaH // 8 // 4 // 50 // veSTeH prilH||8|4|51|| kriyaH kiNo vestu ke ca // 8 // 4 // 52 // bhiyo bhA-bIhau // 8 // 4 / 53 // AlIDollI // 8 / 4 / 54 // nIlIDerNilIa-Niluka-Nirigdha-lukka-lika-lhikkAH // 8 / 4 / 55 // vilIarvirA // 8 / 4 / 56 // rute ruja-ruNTau // 8 / 4 / 57 // zruTeINaH // 8 / 4 / 58 // dhugedhuvH|| 8 // 4 // 59 // bhuveho-huv-hvaaH|| 8 / 4 / 60 // aviti huH|| 8 / 4 / 61 // pRthak-sapThe NivvaDaH // 8 / 4 / 62 // prabhau huppo vA // 8 / 4 / 63 // kte huuH||8|4|64|| kRgeH kuNaH // 8 // 4 // 65 // kANekSite NiAraH // 8 / 4 / 66 // niSTambhAvaSTambhe Niha-saMdANaM // 8 / 4 / 67 // zrame vAvamphaH // 8 // 4 // 68 // manyunauSThamAlinye NivvolaH // 8 // 4 // 69 // zauthalya lambane pyllH||814|70 // niSpAtAcchoTe nniilunychH||8||4|71|| pure kmmH||8||4| 72 // cATau gullH|| 84 // 73 // | smarejhara-jhUra-bhara-bhala laDha-vimhara-sumara payara-pamhutAH / / 8 / 4 / 74 // vismuH pamhusa-vimhara-vIsarAH // 8 // 4 / 75 // vyAhRgeH kokka-pokkau // 8 // 4 76 // prasareH payallovelau // 8 // 4 / 77 // mahamaho gandhe / / 8 / 4 / 78 // nissareNIhara-nIla dhaadd-vrhaaddaaH|| 8 // 9 // 79 // jAgrejaggaH // 8 // 48 // vyAmerAaDDaH / 8 / 4 / 81 // saMhageH sAhara sAhahau // 8 // 4 // 82 // AdaH snnaamH||84|83 // mahageH saarH||8||484|| avatareroha-orasau // 8 / 4 / 85 // zakezcaya-tara-tIra-pArAH / / 8 / 4 / 86 // phkksthkkH||8||4|87 // zlAghaH slhH|| 8 / 4 / 88 // khacerveaDaH // 8 // 4 / 89 // AMOSALA Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIhemaza bhaSTAdhyAyI pace sola-paulI // 84 / 90 // mucezchaDDAbaheDa-mellorisakkareava-NiluJcha-ghasADAH // 814 / 91 // duHkhe NibbalaH // 8 // 4 // 9 // pnyceveNddvvelv-juur||29|| bomcchaaH||84|93 // racerugAhAvaha-viDaviDDAH // 8 / 4 / 94 // samAraceruvahatya-sArava-samAra kelaayaaH||8||4||95|| siceH sic-simpau||8|| / 4 / 96 // macchaH pucchaH // 8 // 4 // 97 // gajeMcukkaH // 8 / 4 / 98 // vRSe DhikkaH // 8 / 4 / 99 // rAjeragdha-chajja-saha-rIra-rehAH // 8 / 4 / 100 // masjerAuDDa-NiuDaDa-buDa-khuppAH // 8 / 4 / 101 // pujerArola bamAlau // 8 / 4 / 102 // lasjIdaH // 8 / 4 / 103 // tijeromukkaH // 84 / 104 // majerugghusa-luJcha-puJcha-puMsa-phusa-pusa-luha hula rosaannaaH||8|4|105 // bhavemaya musumura-mUra sUra sUDa-vira-paviraja karaja-nIrajAH // 8 / 4 / 106 // anuvrajeH padiggaH // 8 / 4 / 107 // ajeMdivaH // 8 // 4 / 108 // yujo-juJja-jujja-juppAH // 8 / 4 / 109 // bhujo-bhuja-jima-jema-kammAha-samANa-camaDhacaDDAH // 8 // 4 // 110 // vopena kammavaH / / 8 / 4 / 111 // ghaTergaDhaH // 814 / 112 // samo galaH // 8 // 4 // 113 // hAsena sphaTamaraH // 8 // 4114 // maNDazvina-cinaa-cicillarIra-TiviDikkAH // 8 / 4 / 115 // tuDestoDa tuTTa-khuTTa-khudokkhuDhollukka-Nillukka-lukkollUrAH // 8 / 4 / 116 // ghUNoM ghulaghola-ghumma-pahallAH // 8 / 4 / 117 // vivRtesaH // 8 / 4 / 118 // katherahaH // 8 / 4 / 119 // grantho gaNThaH // 8 // 4 / 120 // manthe ghusala-virolau // 8 / 4 / 121 // hAdevaacchaH // 8 // 4 // 122 / neH sado majjaH // 8 / 4 / 123 // chideduhAva-Nicchalla-NijjhoDa-Nibbara-pillUra-lUrAH 3 // 8 // 4 // 124 // AGA oandodAlau // 8 // 4 / 125 // mRdo mala-maDha-parihaTa khaDDa-ca-mA-pannADAH // 8 // 4 // 126 / / spandeculuculaH // 8 / 4 / / 127 // niraH padelaH // 8 / 4 / 128 // visNvdeviatttt-vilott-phNsaaH||84 // 129 / / shdojjhdd-pkkhoddau|8|4|130 // AkrandeNIharaH // 84 // 131 // sirjara-vimarau // 8 // 4 // 132 // rurutyayaH // 8 // 4 // 133 // niSedheIkkaH // 8 / 4 / 134 // krudherjrH||84|135 // jano jA-jammau // 8 / 4 / 136 // tanestaDa tdddd-taav-virllaaH|| 8 / 4 / 137 / / tRpasthippaH // 8 / 4 / 138 // upasaraliaH / / 8 / 4 / 139 / / saMtapejhavaH // 8 // 4 // 140 // vyAperoaggaH // 8 / 4 / 141 // samApeH samANaH // 8 / 4 / 142 // kSipergalatyADDakkha-solla-pela-golla-chuha-hula parI-ghattAH // 8 / 4 / 143 // uttipegulaguJchotyayAplatyonmuttorisakka-hakkhuvAH // 8 / 4 / 144 // AkSipeIravaH // 8 / 4 / 145 // svapeH kmvs-lis-lohaaH||84|146|| veperAya. mvAyajjhau / / 8 / 4 / 147 / / vilaparsaGkha-baDabaDau // 8 / 4 / 148 // lipo limpaH // 8 / 4 / 149 // gupyovara-NaDau // 8 / 4 / 150 // krpo-bhonniH||8 4 / 151 // pradIpasteava-sanduma-sandhukkAbbhuttAH // 8 / 4 / 152 / / lubheH sambhAvaH // 8 / 4 / 153 // zubheH khaura-paDDahau // 8 / 4 / 154 // Ako rabhe rambha-Dhavau // 8 / 4 / 155 // upAlambhejhaDkha-pacAra-velavAH // 8 / 4 / 156 // averjumbho jambhA // 8 / 4 / 157 mArAkAnte nasaNemudaH // 8 // 4 // Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ma 158 // vishrmenniyaa|84|159 // AphamerohAvotthArachundAH ||84|130||bhrmssttiiirttil-ddunnddull-ddhnnddhll-ckkmm-mmmdd-bhmdd-bhmaadd-tlanntt-jhnntt-jhmpbhum-gum-phum-phus duma-dusa-parI-parAH // 8 / 4 / 161 // gameraI-aicchANuvajjAva nasokkusAkkusa-paJcaDDa-pacchanda-Nimmaha-NI-NINa-NIlukka-padaa rmbh-paariall-bolprial-nnirinnaas-nnivhaavsehaavhraaH||8|4|162|| AGA ahipccuaH||8|| 4 // 163 // samA abhiDaH / / 8 / 4 / 164 // abhyADommatyaH // 8 4 / 165 // pratyAga palohA / 8 / 4 / 166 // zamaH paDhisA-parisAmI // 8 / 4 / 167 // rameH saMkhuDDa-kheDDobhAva-kiAlakina-koTTama moTTAya-NIsara vellAH // 8 / 4 / 168 // pareragghADogyavodhumAGagu-mAhiremAH // 8 / 4 / 169 // tvarastuvara-jaaDau // 8 / 4 / 170 // tyAdizatrosturaH / / 8 / 4 / 171 / / turotyAdau // 8 / 4 / 172 // kSaraH khir-jhr-pjjhr-pshcdd-nnicl-nnittuaaH||8| 4 / 173 // ucchala utthalla: // 8 / 4 / 174 // vigalesthippaNihau // 8 // 4 / 275 // dali-valyorvisaTTa-vampho / 8 / 4 / 176 / / bhraMzeH phiDa-phiTa-phuDa phuTa-cuka-mullAH // 8 / 4 / 277 // nshennirnnaas-nnivhaavsedd-pddisaa-sehaavhraaH||8|4|178 // avAtkAzo vaasH|| 8 // 4 // 179 // saMdizerappAhaH // 4 / 4 / 180 // dRzoniaccha. pecchAvayacchAvayajjha-vajja-savvava-dekkhoakkhAvakkhAvaakkha-puloa(e)-pulaa-niAvaAsa-pAsAH // 8 / 4 / 181 // spRzaHphAsa-phaMsa-pharisa-chiva-chihAlavAlihAH // 8 / 4 / 182 // mavize riaH // 8 / 4 / 183 // mAnmRza-mupomhuMsaH // 8 / 4 / 184 // piSeNivaha-NiriNAsa-NiriNa(Ni)ja-roca-caDDAH // 8 / 4 / 185 / / bhaSe(kkaH // 8 / 4 / 186 // kRpeH kaDDha-sAaDDhAJcANacchAyaJchAiJchAH // 8 / 4 / 287 // asAvakkhoDaH // 8 / 4 / 188 // gvesserdnnddh-tthnnddol-gmesghttaaH||8||4|189 // zliSeH sAmaggAvayAsa-paribantAH // 8 / 4 / 190 // mrakSecoppaDaH // 8 / 4 / 191 // kAkSerAhAhilaGghAhila-bacca-vamphamaha-siha-vilumpAH // 8 / 4 / 192 // pratIkSeH saamy-vihiir-virmaalaaH|| 8 / 4 / 193 // takSestaccha-caccha-rampa-ramphAH // 841194 // vikaseH koAsavosaTTau // 8 // 4 // 195 // hsergunyjH|| 8 / 4 / 196 // saMsarvhasa-Dimbhau // 8 // 4 // 197 // traserDara-bojja-vajjAH // 8 / 4 / 198 // yaso NimaNumau // 8 / 4 / 199 // paryasaH paloTTa-pallaTTa-palhatyAH // 8 / 4 / 200 // nishvsjhekhH||8 / 4 / 201 // ullseruuslosumbhnnills-pulaaa-gjolaageaaH|| 4 / 202 // bhAsebhiMsaH // 8 // 41203 / / grasedhisaH // 8 / 4 / 204 // avaagaahevaahH|| 8 // 4 // 205 // AruhezcaDha-balaggau // 8 // 4 / 206 // mahezumma-gummaDau / / 8 / 4 / 207 // daherahiUlAlukhau // 8 / 4 / 208 // graho vl-gennh-hr-pg-niruvaaraahipccuaaH|| 8 / 4 / 209 // ktvA-tum tavyeSu-gheta // 8 / 4 / 210 // vaco bot // 8 // 4 / 211 // ruda-bhuja-mucA to'ntyasya // 8 / 4 / 212 // dRzastena TThaH // 8 / 4 / 213 // AH kugo bhUtabhaviSyatozca // 8 // 4 // 214 // gamiSyamAsAM chaH // 8 // 4 / 215 // chidi-bhidondH||8||4||216 // yudha-budha-gRdha-krudha-sidha-muhAM jhaH Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI hemaza0 // 30 // aSTAdhyA // 8 / 4 / 217 // rudhondhammau ca // 8 / 4 / 218 // sada patorDaH // 8 / 4 / 219 // katha vardhA DhaH // 8 / 4 / 220 || veSTaH || 8 / 4 / 221 // samo chaH || 8 | 4 | 222 || vodaH || 8 | 4 | 223 // svida jjaH // 8 / 4 / 224 // vraja-nRta-madAM caH // 8 / 4 / 225 // ruda-namoH // 8 / 4 / 226 // udvijaH // 8 / 4 / 227 // khAda-dhAvo // 8 / 4 / 228 // jo raH // 8 / 4 / 229 // zakAdInAM dvitvam || 8 | 4 | 230 // sphuTi caleH || 8 | 4 | 231 || prAdemaleH || 8 4 / 232 // uvarNasyAtaH // 8 / 4 / 233 // RvarNasyAraH // 8 / 4 / 234 // vRSAdInAmariH // 8 / 4 / 235 // rUpAdInAM dIrghaH || 8 | 4 | 236 // yuvarNasya guNaH // 8 / 4 / 237 || svarANAM svarAH || 8 | 4 | 238 // vyaJjanAdadante || 8 | 4 | 239 // svarAdanato vA // 8 / 4 / 240 // ci-ji-zru-hu-stu-lU-pra-dhUgAM No hrasva || 8 / 4 / 241 // na vA karma-bhAve vvaH kyasya ca luk // 8 / 4 / 242 // mmaceH // 8 // 4 // 243 // hankhano'ntyasya || 8 / 4 / 244 // bho duha liha vaha rughA muyAtaH // 8 / 4 / 245 || daho jjhaH // 8 / 4 / 246 // bandho ndhaH // 8 / 4 / 247 // samanUpAdru. // 8 / 4 / 248 // gamAdInAM dviyam // 8 / 4 / 249 // hR-kR-tU-jAmIraH || 8 | 4 | 250 || arjeDhippaH || 8 | 4 | 251 // jJo gavvaNajjau / / 8 / 4 / 252 // vyAhRgevahippaH || 8 | 4 | 253 // ArabherADhappaH // 8 / 4 / 254 // striha-sicoH sippaH // 8 / 4 / 255 // grappaH // 8 / 4 // 256 // spRzeJchippaH || 8 | 4 | 257 // kenAmphuNNAdayaH // 8 / 4 / 258 // dhAtavo'rthAntare'pi // 8 / 4 / 259 // to donAdau zaurasenyAmayuktasya // 8 / 4 / 260 // adhaH kacit // 8 / 4 / 261 || vAdestAvati // 8 / 4 / 262 // A Amantraye sau veno naH // 8 / 4 / 263 // mo vA ||8 |4| 264 // bhavadbhagavatoH // 8 / 4 / 265 // na vA ryo yyaH || 8 | 4 | 266 // yodhaH // 8 / 4 / 267 // iha-hacoIsya ||8 | 4 | 268 || nobha // 8 | 4|269 // pUrvasya puravaH || 8 | 4 | 270 || ktva iya-dUNau // 8 / 4 / 271 // kR-gamo DahuaH || 8 | 4 | 272 // diricecoH || 8 | 4 | 273 || ato deva // 8 / 4 / 274 || bhaviSyati ssiH || 8 / 4 / 275 // ato use do-DAdU || 8 | 4 | 276 // idAnImo dANiM || 8 | 4 | 277 || tasmAttAH || 8 | 4 | 278|| montyANNAM vedetoH || 8 | 4 | 279 // evArthe yyeva // 8 / 4 / 280 // hakhe ceTacAhAne // 8 / 4 / 282 // hImANahe vismaya nirveda // 8 / 4 / 282 // NaM nanvarthe // 8 / 4 / 283 // anmahe harSe // 8 / 4 / 284 // hIDI vidUSakasya || 8 | 4 | 285 || zeSaM prAkRtavat // 8 / 4 / 286 // ata etsau puMsi mAgadhyAm // 8 / 4 / 287 // ra-sorla-zau // 8 / 4 / 288 // sa-poH saMyoge sogrApye // 8 / 4 / 289 // dRSTyAMsTaH // 8 / 4 / 290 // stha-rthayostaH // 8 / 4 / 291 // ja-dya-yAM-yaH // 8 / 4 / 292 // nyayya-jJa-jAM naH // 8 / 4 / 293 // vrajo jaH // 8 / 4 / 294 // sya zranAdau || 8 | 4 1 295 // kSasya 5 kaH || 8 | 4 | 296 // skaH prekSAcakSoH // 8 / 4 / 297 // tiSThazciSThaH || 8 | 4 | 298 // avarNAdvA uso DAiH || 8 | 4 | 299 // Amo DAha // 30 // Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Voc vA // 8 / 4 / 300 // ahaM vayamohage // 8 / 4 / 301 // zeSaM zaurasenIvat // 8 / 4 / 302 // jo jyA paizAcyAm // 8 / 4 / 303 // rAjJo vA citra // 8 / 4 / 304 // nya-NyoJjaH // 8 / 4 / 305 // No naH // 8 // 4 / 306 // tadostaH // 8 / 4 / 307 // lokaH // 8 / 4 / 308 // mA-poH saH // 8 / 4 / 309 // hRdaye yasya pH|| 8 / 4 / 310 // TosturvA // 8 // 4 / 311 // ktvastUnaH // 8 / 4 / 312 // khUna-tthUnau vaH // 8 / 4 / 313 // rya-sna-TAM riya-sina-saTAH kacit // 8 / 4 / 314 // kysyeyyH||8|4|315 // kRgo ddiirH||8||4|316 // yAdRzAdedostiH // 8 / 4 / 317 // icecH|| 8 / 4 / 318 // Attezca // 8 / 4 / 319 // bhaviSyatyeyya eva // 8 // 4 / 320 // ato useDoto-DAtU // 814 / 321 // tadidamoSTA nena striyAM tu nAe // 8 / 4 / 322 // zeSaM zaurasenIvat // 8 // 4 / 323 // na-ka-ga-ca-jAdi-paT-zamyanta-sUtroktam / / 8 / 4 / 324 // cUlikA-paizAcike tRtIya- | turyayorAdya-dvitIyau / / 8 / 4 / 325 // rasya lo vA // 8 / 4 / 326 // nAdi-yujyoranyepAm // 8 // 4 / 327 // zeSaM prAgvat // 8 / 4 / 328 // svarANAM svarAH prAyo'pabhraMze // 8 / 4 / 329 // syAdau dIrghahasvau // 8 // 4 / 330 // spamorasyoda // 8 / 4 / 331 // sau pusyodA // 8 // 4 // 332. // eTTi // 4 / 4 / 333 // Dignecca // 8 // 4 // 334 // bhisyadvA // 8 // 4 / 335 // usehe-hU // 8 // 4 // 336 // bhyaso huM // 8 / 4 / 337 // usaH sa-ho-ssavaH // 8 // 4 // 338 // Amo hai // 8 / 4 / 339 // 9 cedudbhyAm // 8 / 4 / 340 // usi-bhyas-DInAM he I-hayaH // 8 / 4 / 341 // Aho NAnusvArau // 8 / 4 / 342 // eM cedutaH // 8 // 4 / 343 // syam-jas-zasAM lak // 8 // 4 / 344 // sssstthyaaH|| 8 / 4 / 345 // Amanvye jaso hoH // 8 // 4 // 346 // bhissupoI // 8 // 4 / 347 // triyAM jas-zasorudot // 8 / 4 / 348 // tte||8|4 / 349 // Gas-DasyoI // 8 // 4 // 350 // bhyasAmortuH // 8 / 4 / 351 // De-hiM / 8 / 4 / 352 // kIve jam-zasori // 8 // 4 / 353 // kAntasyAta uM symoH|| 8 / 4 / 354 // sarvAderDasehI // 8 // 4 / 355 // kimo Dihe vA // 8 / 4 / 356 // Dehi // 8 // 4 / 357 // yattatibhyo Gaso DAsurnavA // 8 // 4 // 358 // striyAM Dahe // 8 // 4 // 359 // yattadaH syamo // 8 / 4 / 360 // idama imuH klIve // 8 // 4 / 361 // etadaH strI-puM-klIve eha eho ehu // 8 / 4 / 362 // eijesa-zasoH // 8 / 4 / 363 // adasa oi||8||4||364 // idama aayH||8||4| 365 // savesya sAho vA // 4 // 4 / 366 // kimaH kAI-kavaNoM vA // 8 // 4 / 367 // yuSmada: sau tuI // 8 / 4 / 368 // jas-zasostumhe tumhaI // 8 // 4 // 369 // dA-nyamA paI taI // 8 / 4 / 370 // bhisA tumhehiM // 8 / 4 / 371 // usiDasbhyAM tau tujjha-tudhra // 8 / 4 / 372 // bhyasAMbhyAM tumhahaM // 84 / 373 // tumhAsu supA // 8 / 4 / 374 // sAvasmado hajai // 8 / 4 / 375 // jasa-zasoramhe amhaiM // 8 / 4 / 73 // TA-dhamA maI // 4 // 4 // 377 // ahoI bhisA // 8 // 4 // 378 // mahU mazu usi-DAsbhyAm // 8 / 4 / 379 // amhahaM bhya ordina mercenenec ANADANIADMAWAL Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIma. sAmbhyAm // 8 // 4 // 380 // supA amhAsu // 8 / 4 / 381 // tyAderAdha-trayasya bahutve hi navA // 8 / 4 / 382 // madhya-trayasyAyasya hiH // 8 / / 383 // bahutve huH // 8 / 4 / 384 // antya-trayasyAyasya uN|| 8 / 4 / 285 // bahutve hu~ // 8 / 4 / 386 // hi-svayoridudet // 8 / 4 / 387 // vartyati syasya sH||8||4|| 388 // kiyeH kIsu // 8 / 4 / 389 // bhuvaH paryAptI huccH||84 / 390 // go bruvo vA // 8 // 4 // 391 // brajevuvaH // 8 392 // dRzeH prssH||8|4 / 393 // graheNhaH / / 8 / 4 / 394 // takSyAdInAM chollAdayaH // 8 / 4 / 395 // anAdau svarAdasaMyuktAnAM ka-kha-ta-tha-pa-phAM g-dh-d-dh-v-bhaaH||8|4|396 // mo'nunAsiko vA // 8 // 4 // 397 // vAgho ro luk // 8 / 4 / 398 // abhUto'pi kacit // 8 4 / 399 // ApadvipasaMpadA da iH // 84|400 // kathaM-yathA-tathA dhAderememehedhA DitaH // 4 // 401 // yAdRktAdRkkIdRgIdRzAM dAdehaH // 84402 // atAM DaisaH // 84 / 403 // yatra-tatrayovasya Didetyvattu // 4 / 404 // etthu kutrAtre // 84|405 // yAvattAvatorvAde uM mahi // 8 / 4 / 406 // vA yattadoto.baDaH // 8 // 4407 // vedakimoryAdeH // 8 // 4,408 // parasparasyA-diraH // 841409 // kAdi-sthaidotorucAra-lAghavam // 84410 // padAnte -hu~-hi-haMkArANAm // 8 // 4 // 411 // mho mbho vA ||daa4|422|| anyAdRzonnAisAvarAisau // 8 // 4413 // prAyasaH pAu-prAiva-prAimba-paggimvAH // 8 // 4|414 // vAnyathAnuH // 8 / 4 / 415 // kutasaH kau kahantihu // 84 / 416 // tatastadostoH // 84417 // evaM-para-sama-dhruva-mA-manAkaemba-para samANu dhruvu maM maNAcaM // 84 // 418 // kilAthavA-divA-saha-naheH kirAhavai dive sahu~ nAhi // 84419 // pazcAdevamevaivedAnI-pratyutetasaH pacchai embar3a ji embahiM paJcaliu ettahe // 84|420 // viSaNNokta-vamano bunna-vutta-vicaM // 8 // 4 // 422 // zIghrAdInAM vAhallAdayaH // 8 // 4 / 422 // huhuru-ghugyAdayaH zabda-ceSTAnukaraNayoH // 8 // 4/423|| ghaimAdayo'narthakAH // 8 // 4 // 424 // tAdarthe kehi-tehi-si-resi-tnnennaaH|| 8 // 4 // 425 // panarvinaH svArthe DaH // 8 // 4 // 426 // avazyamo De-Dau // 8 / 4 / 427 // ekazaso diH // 8 / 4 / 428 // a-DaDa-DullAH svArthika-ka-luka ca // 8 / 4 / 429 // yogajAzcaipAca // 8 / 4 / 430 // striyAM tadantAvoH // 8 // 4 / 431 // AntAntAlAH // 8 / 4 / 432 // asyede // 8 // 43 / / yuSmadAderIyasya ddaarH||8||4|| 434 // atoDetalaH // 84 / 435 // trasya Detahe // 841436 // tva-taloH paNaH // 84437 // tavyasya ienvau envarDa evA // 8 // 4 // 438 // ktva i-iu-ivi-avaya: // 8 / 4 / 439 // eppyepiNvevyeviNavaH // 4 // 440 // tupa ekmaNANahamaNahiM ca // 8 / 4 / 441 // gamereppiNveppyoreluMga vA // 84442 // tnonnmH||8| 4.443 // ivAthai nanau nAi-nAvai-jaNi jaNavaH // 8 // 4 // 444 // liGgamatantram // 8 / 4 / 445 // zaurasenIvat / / 8 / 4 / 446 // vyatyayazca // 8 // 4 // 447 // ||shess saMskRtavatsiddham // 8 / 4 / 448 // ityAcAryazrIhemacandraviracite siddhahemacadrAbhidhAnasvopajJazabdAnuzAsane aSTamasyAdhyAyasya caturthaH pAdaH smaaptH|| // 1 // Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamAdhyAya. azuddham patram zuddham / pavam pRSTham patiH niHzepa zabda nistupa pRSTam paGktiH azuddham 15 kaNTyAH dilasya kaNThavAH bilasya vizeSaNaM paNAmi yamityA ca vA' vizeSyaM paNami ya ityA haNe them' na iyagrahaNaM puMli svarasya tatra svarasyA isvAdi nirdaraH niduraH bundhAM suragAdau lapale nokAra naukAra budhnAM surugAdI lUkhale koSTa koSTha 2 pula Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 2 // azuddham zuddham patram pRSTham paktiH azuddham 10 syApigrahaNaM 11 bhAva 19 vyA 17 iti // yathA pRSTham paktiH 1816 2 5 / zrRMgA bAya vAya " " chAtra zuddham patram syApi grahaNaM , bhAvaH vyA iti |ythaa bhusuupe| bahudhRtaM zreya iti||-25 saghe iti // yathA 2 EACEPOADp39. acchoTanA 1 16 rodasI AcchoTanA rodasIra pAzyApAri chatrI bRhadvattA pAzyA pAri chatrI mapAccha mapIccha raNu 28 same'ze kAm nam / param 75 same'ze kAmam padArtha ca pitRnnbhH| 12 / sakAreNa jhata padArya svArtha ca 26 pitRpbhH| pale pitRpabhaH, maharSiH sakAreNa 26 nAt param (ciram) 75 23 vedoto babaMdAtA " " varNakA varNikA arjuna ajuna deza prati dezamati 271 yeyuH zAkye puruSa puruSa abhrA " " Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham sA UDhA parokhati saMna sanam parjanyavat tmAnaM yeti dayAdezA vAyU iti iti prathamaM itthal zuddhama sA oDhA prokhati / parokhati saMgra nanam parjanyavatsarvatra tmAnayeoti davAdezA vAyU 3 iti prathamaM para iti bRhadvRttau ca mUca anta vaoN ityal paJcam 28 " " "" " 31 29 ', " 30 31 " 32 === pRSTham 1 "" " 2 "" " 1. 2 " 22 1 1 2 1 2 " paGktiH | azuddham 4 puMsa 6 vAcyaM 11 3 kArya varteta parazi 5 9 7 13 18 12 yanale 8 vantau sthAnitvA dadramyaMte akla syotvaM ityeva a atra // cAvarya 7 14 3 3-4 datta 3chatra 7-8 ityucyate 16 AchA zuddham paJcam puMsaH tzaatzaa " vAcyaM tathA sati 33 1 hi kArya vartete parAmarzi daMdramyate yavale vantau vA dIrghatve kartavye 'na saMdhi-' iti sthAnitvA datta3cchatra ityucyate iti / ucyate / AcchA " askR syAtvam ityatraivAsaMdhiH svarevA ityevama atra / agho atra // cArvaya " y, " " 34 17 , 22 " 35 " 2 " pRSTham 21 " 17 " 2. "" "3 99 "" " 11 " " paktiH 17 15 12 ke h tnlujhhnn NNNNNNNNNN2 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham pRSTham paGktiH / azuddham kRta patram 36 reca --00-0cce zuddham kRte dvitvaM attam / sUtrasUtra zuddham patram pRSTham paGktiH 'parivyavAskiyaH' itisUtrasUtra, patam cayoM / dahyam trAsari vayo / vayam trAsIra " " lasya da syA anta sthA asyA antara syam ca takAraH iti kig katvena zakatA // nanu ca sasya takAra, sakArau 39 rAjJaH / majjaH / khena rAjJaH zi 10 grAma cceed-e-a ityapi, nagaDitA ziha " " itypi-|| putr-|| nakArAntatA-, bhivyaktyathaimAdinniAta sUtrAMze lakSaNa prApto'pi nalopo na kRtH| Adinpu grAme vasati gRhe . majJa , varga 40 22 rvin>> 0224 BearerscreereaaseesBRABINoverwwwm2005 bhabhAdannupAdAne'pi nAmagrahaNe'pIti 112 dhuDati thuDati " utsnotA Beer nyaayaantriyaamudaahRtm|ttraiv mAyeNAkrozasaMbhavAt utstotA stabhava bhrayate 38 ra vRttI odanaM missA // bhissttot| 8 nAbhigataM 10 niSadhaH bRhatA " odanabhissaTA . ||-bhissttti| 40 sAdhutvena nAbhimataM, niSedhaH 41 mitaH Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NAWN20 azuddham ye payA dik / atha ca puruSo nadutkA sahakhiya vidhAnati m Giditi 23 // bandhvAH vi / strIdUta ityava zuddham ye ye yaiyA dik / tasyai atha puruSo netkA sahasraya vidhAnoti 0 Gidini eto 23 ) bhuvaH 2 | bhuvAm / bhuvi kim / iti striyai / striyAH 2 / striyAm paramastriyai / paramastriyAH 2 / paramastriyAm / atrApi pUrveNa nityameva / strIdUta ityeva patram pRSTham 42 43 " " " "" 11 " 44 " " 45 2 " 19 "1 39 " " 37 bandhvAH 2 27 19 bhravi / dhiyai / dhiye / dhiyAH dhiyaH 2 / ) dhiyAm / dhiye / / bhuve / bhuvAH -- 45 z, 1 paGktiH azuddham 1 zuddham 9 sudhiyAm / sudhiyAm / iyuva ityeva / 1 11 19 7 9 kyAna, 4 aditi 12 SaSThIvacana jam 35 4 saneH kikhi: pUgAnI mantra ghayA maru 1 samIpAni pradhAnAm / vpobhuunnaam| strIdUta ityeva / yavakriyAm / ka > 45 bhuvAm / suSThu dhyAyantIti sudhiyAm SaSThIbahuvacana nAm 35 kyAna, kipi adita * sanerDakhiH pUnonI , mantra dhyayA he bhUH / geru bhrUH / patram ke tu samIpAni he 45 91 "1 " 17 " 46 ** " 46 " 47 " pRSTham 1 11 2 " " " " 2 " 17 " 1 17 paktiH ?? 7 229 w AAAAAT BALVANT Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 4 // azuddham patram pRSTham paJcam pRSTam paGktiH " vacana vijJA vacanAdeza vijJA paGktiH / azuddham napusake 6 sabandhA napuMsakasya NAyAH zuddham napuMsake saMvanyA napuMsake NAyAm 1-2/mikA madhyAhina priyASTnaH ntyek| madhyAhna priyASTraNaH tyeke / tanmate iti marikA tatvAt tvatvAva vidhA nakkIca vA ni 'klIve vA' siddhati vidhyati grahaNaM sati deuzanan pshy| heuzanan / heuzana / po pazya / caturaH pazya , werseaseasrareereasureerorocareerCESRee 6 evaM dadhi evaM kiSi. svApI vA / pakSe lubeva / he vAri / he trpu|| he kartR priyatri kulaM tiSThati pazya vA dazatA dazat ddhi bhvA canaM sva / krossttaaH| eravya mahatyatIti kipi 52 svApam / svApo siddhe'bhyA canaM tasva . 2 / kroSToH / paratvAt nirakhakAzatvAt " dnaa| dadhnA / dalne / vRttA ganeH ----------- - Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham zuddham paJcam * dvitIyAdhyAye. zuddhipatrakam pRSTam paGktiH / azuddham pratyAye 8 tvadi 10 dezo ispa paGktiH svabhyAm sthAyi svadbhyAm sthAyAM 10 pratyayo tvAda KASAMIncremendramewsmsma zadvAd lajje leva pratyaye / atiyuvat prasayeSu dehi / atiyuvat MarwMANANAGAR MANISorrevendorran sya tavamamA vAkye saMkhyeyaH 'itye sthAtpadAtpa yuvayA vAkyam / sakhyayaH' itya yukyo sthAtpa vRtyazaH yuka kyavasya atimA riti vRttyazaH vayavasya atimAm / atikrAntau tvAM mAM vA atitvAm atimAM kam / asmAkam / pacataM " " 5 dezI dezo yathAsaMkhpaM 11 zIlaM te svam / dharmaste svam / dharmoM me svam , kam / Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTham paktiH // 5 / pRSTham paGktiH / azuddham paramAnayoH vAca ca pare tathA / azuddham zuddham paJcam zIlaM tava svam / / dhapestava svam / dharmo mama zIla me svam / svam / padAdityeva / tubhya zIla mama svam / dhamo dIyate / mahyaM dharmoM mA " dIyate / tava zIlaM svam mama zIlaM svam / nainaiva vyAdi jJAnaM ca zIlaM ca tvA rakSatu) mA rakSatu / jJAna ca ta svm| / jJAnaM ca me svam / naiteSu / zuddham paramAnena / paramAnayoH, cAci ca pratyaye pare tadA / tathA bhavAn // sestvoH neneva kim // viddha Cam vyami amUn amUn / sthAne . ca sthAne navagram atistriyaH na tu putrAvini triyam me---- dhItA bhavatIti 1111 sAka nivRttam / * 'tanuputrANu -' iti dhItA athA sAka nivRttm|* pRthagyogAt, bhavati priyedambhyAm / priyadaMsu, atistrayaH taM triyam bhavatIti dRnbhaH satiSaH kITavizeSaH / hate'pina vikirati 12 gIH / gabhyiAm " hate'pi "vikarati bhavAta piyedaMsu ". | gIAm " Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham katva patram pRSTham Dyate ritthA zuddham patram katvaM " jyate rityA pradAnbhyAm / pariklAnbhyAm 13 naMnanmi / nanandhaH he upasedivan pRSTham paGktiH | azuddham " 10 dhAtthaH / 17 tovi 21 | pItvam bhvode vatvA taccaJcuH zuddham dhaatthH| dhaatth| torvi pIdhvam bhvAde vattA taccuccuH pradAnbhyAm nnnmi| upasedivan satvA savA yunena putana kecitu kASTa kSetramA kecittu kASTha vA'ka vitbhyAm // 71 vA kaj tvigbhyAm kSetramAt / gRhapAt // 70 Preranaakaanswearcareeream vAkyartha batamA vartamA ahorU arorU paSTayA dIrghatve paSTacA kAkyartha ghum / dhuMvat dIrghatve ca hyastanyAH sivi Adezcaturthatve laghorupAntyasyati guNe seH raddhAM ca hoti sibluki dhakArasya ca rutve ro re lugdIrghazvAdiduna iti re ralope pUrvasya dIrghatve kipi, kipi, huNDipa yozca yoH svozca pratyayayoH dhattaH / dhat / dhattaH / Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 6 // azuddham ajAga i embho bAsamatI sAnumatI zimbI / vandhumatI syaiva bhavatIti pa manyeta samakhyA kArAsyA madhvagbhyAm pazyati ' mAtarizvan ' adanti / rIDayoH tudatI strI / bhAntI strI zuddhama ajAgari empo cArumatI sAnumatI bhAnumatI suprakhyA kArasyA madhvagbhyAm pazyeti paJcam " tudatI zrI / kariSyantI, kariSyatI kule bhAtI strI 18 = = = = zimbI / hari / vandhumatI syAdezA bhavantIti pA" na manyata / 17 " " 19 "1 , ' zvanmAtarizvan - 19 adanti / Ase / DiyA: 20 " zn " pRSTham " " " " " 2 " " 11 11 2 " "7 2 paGktiH azuddham 13 | 1116 10 sIvyatA 3 11 12 19 vANNA / 1 / 9 |1| 17 19 dharmam / 6 danam / 9 tantatAm kAlAdhva 14 ziSyo 18 yaH praveyaH 7 vAha 12. 10 11 zuddham 1 / 116 bhavatA vRhattau tvapa | 1 | / 1 / patram kAlAdhva ziSyo " "" " " - 21 yaH sa bhaveyaH *vAhayitA bhArasya balI-) dona vAha bhAraM balIvardAnamiti bhArasya balIvardAniti vAda di 1 prayukte mayuGkte 11 tantratAm dharmam / vodhyate ziSyo dharmam | 22 danam / bhojyate'tithiroddanam / " 11 " 23 12 " 24 "1 pRSTham "1 19 ke 39 "1 " 2 " " " " 2 dy " "1 paktiH 5. // 6 // Page #981 -------------------------------------------------------------------------- Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddham patram pRSTam azuddham gRlAti pRSTham womenorrectors dvajAdo yAta dvijAdau yAntaM paGktiH / azuddham zuddham patram 18 | kSipnuH kSipaNuH 20 tAcchI jIcchI dvibhuGkte ahi bhuGkte vRttyoktenaanbhihite| vRttau ktenAnabhihite tumo'rthoM tumo'rthe 65 64 usameM kurayate zannoti utsarga kutsyate zakto maitrazcaitrAya / zaknoti37 jinAnAmAya hai| aba taka ajaya bajara rantikarironeennewwwwwwwwwwww patra sUtra sUtram adhvava adhyana No'dhiko No'dhiko tasmin tasminbhAvavati yatra ca gacyuneSu gavyUteSu 44 viSyati vidhyati koze vA lakSya vidhyati / bhoktA Ahe vA bhoktA, siddhava siddhaiva 45 roga rAga jAtiH jAtirucyeta tathA rAti nAjAtiH 45 | vizepaNena vidhinApi vizeSaNe na vidhinApi , jinAya sarpipo'smai sApo'sma nyonya bhoktA nyAnya vetya ke * bhedikA / 2 / vetyeka bhodakA caitrasya kASThAnAm / / 41 Niganta bhidestu * bhedikA 2 oTo oSThA Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham zuddham patram pRSTham zuddham gAdau grAmaH vRhadvRttau patram " godA, pRSTham paGktiH azudvam 2 7 syekAre 2 | dyAya syaikAre vRttI tyAdha savyeSTra savyeSTha iti tu kRtrima 8 'kazI AMANARANAMMeeramecome bhUkaMsaH? kRte'pi kRtrima ac kaMsaH kRte'ci alup rudbhi 'upa savyeSTa hA tvama supThvA lup AIRMANANASANSAR dati KONKAN dayati sarpi sarpi vyapa vyapa mAtatvena Agatane mAntatvena Agate starAm | tamAm kAracA 13 | upa disa stamam korevA aTyapi, abhyaSTobhata / paryaSTobhata, upa dhAla dvirvaca stambhaH sakA joti Tisa jyoti zayati 2 / 3 52 dhyAtva | dvivaca 3 stambhasakA Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTham paktiH patram pRSTham zuddham pRSTham mApnoti patram paGktiH / azuddham bhavati duttara 20 duttarapade sati uttara " bdha 64GH sattA men Emla kyabhedA azuddham dvitve'pi dvitve'pyadyapi paryaSevyata paryapevata prAtaSidhaH pratiSedhaH kyabhadA ruupaat||-anye viti| candrapANinidevanandiprabhRtayaH) / stasyA samAviskaran samaciskara dhvasara ajanam / arjanam / jhajhanam 55 *opabhyaH bhiyaMguvaNam / priyaMguvanam / opadhyaH, kenAbhbhasA kenAmbhasA pratA nava pratAnava rUpAt psAtiH zabdAsthA zam / psAti zabdasthA paNIyam dibhyo dhAtubhyo prabhAnIyam yaNaM Seaveeaveenawarendereeroesweawwveerdos svasthA paNayim " dhUsara 8 dibhyo 11 prabhAyanIyam 19 / yaNaM nirNayaNam niryANam 2 / 3 23 yadA yadvA cAyati kamAra ecAyate grahaNa kAri ravIra grahaNaM kSIra nilayanam stve was nivyam Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ho, 23 Asa Chat The FEDERNE azuddham talpa * tapa gajebeka kalabhI ketIkA tarpa ityapi RSi * kanda thya | trivi cadrA vRttau svAkka padI ksanantara kRtvarI tAnu zuddham tilpi * tipi gajapRSThaika kalabho kAratIka tirpi Dityapi riSi kandala * kanda rthya / tripi candrA vRhadrau tvAtka panerdI ktyAnantarya kRtvarI / rAjakRtvarI tatvAnu paJcam 11 "1 19 +9 " " 17 " " " " 11 " "1 19 62 " " pRSTham " " 19 21. " "" " " 2 19 " ', " " Hun " paktiH azuddham 9 vAdeze sidhya 12 | doSaH " 18 veti ta 19 20 1 mahonI " 4 5 dada 411 takSNyau / vatyeva bahurAjA / yabhi 6 kAtstrI 13 syAjya khaG audrAha 10 mAti 11 Arada zudram vAgama sidhya dopaH ghaTodhnI / mahonI bhavA veti derdA 4 / 11 takSNyau / bahutakSe vati bahurAjAH / 1 * vAlA mabhi kAdava strI syATya khaT audgAha mAni Alambi Aha pacam 62 " y, 19 63 " " " 19 " " " " "7 " 64 " " pRSTham 1 " " 2 1 " 19 " " 19 19 " "" " 1 " " paktiH 12 SEN. Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 9 assttm kRrimRDi zuddham kurimRdi patram // patram pRSTham paGktiH ukaNI pRSTham paGktiH / azuddham 12 okaNI alandI sacchedI alindI vAta: cAtaH zatR kalaN zatR tatra kaciTvayaM kaNI 65 takAra kArI bhRGga bimba okaNa ukaNa alinda zaca gaNDaja | vizeSaNa carItyAdi ciraNTI dvivaDavI zadvAtyu vatrahana bhADyate vakrA vizeSaNaM kim caretyAdi ciriNTI dvikuDavI zaddhatvAtyu gaNDUja saccheda viNI apaccitakarI yaNI Apaci bhAjyate cakrA tArI mUpI muupikaa| 13 etena yathA saiva nIlanA Ane / urdI dRSTA taruNataNaSu dRzyate / etena " // 9 // Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nakala6lsa azuddham anivanI vRdhikA pucchAca paDa. NDu madhUdUnA bI yamiti 51 na dizo siddha jAni tadyoge riti vikalpa zuddham abhiktI vRzcikI pAkAdyantAt jAti garbhagrahaNaM vini NA yavA ka cikIrSuH tAha puccha zabdAca palANDu sAda: sapU dUnA patiH yAmiti 52 nAdezA siddha tadyogAt rapi vikalpa garbhAvAne yatha cikIrSuH strI nahi patram pRSTham 13 39 F 68 " "" $5 " "9 " 70 " 27 " 71 19 " " 17 31 2 " "9 11 , 2 " 2 " " 11 2 19 paGktiH azuddham 8 jAtivAca 10 pugya 3 ajantastha 12 yogapari 5 zatru 7 saha 12 ityasyAma myUrU "" 2 svare ini 16 svaNI 2 oDrAhamAtI DyAdi 10 vidyA iti vim / 14 | ASizani 1 | parayo 9 6 19 Ying zuddham kriyArAci puruma aJ / taraMga yogaparapari zapha zapha ityabha myUhaH svareti sthUNI odvAhamAnI uyAdi vidyudA Apijala kevalayoH parayo patram " " " 72 "" " " 19 11 19 " " dr 73 iti kim / kArISagandhyA }," patirasya syeyaM 17 pRSTham === 17 " ==== "" 91 " " 11 2 "7 paGktiH 12 10 11 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 10 // 44.7 paraca bhAra azuddham vAtsAyata saMdhyA kapina vilvaH vikAro ki tataH jyA rAjasakheH urI phara zizi ** pa bhAra zuddham evaM vAtsAyate saMdhyA balpina vilvAH vikArAvayavo kip kumArI tataH DacA rAjansakheH kp ura ziza patram 74 " 25 " 75 " 17 19 " 17 :: pRSTham 1 31 19 1 " 19 " 19 17 2 yati 1 paktiH | azudram 10 turyaH 17 bhAra 10 12 10 TrAkA 14 12 10 kim goNI bahula kazciva 15 dakAbhAvo pikA bhaTakATi To zuddham sUrpa bhara kim / gogI bahula kacisa vAkA dako bhAva vikA dapatyakA aTakA pi bRhattA patram 77 :::::: 78 pRSTham " " 1 2-12-13 " 1 pahUktiH ". " // 17 // Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyAdhyAye. pRSTham patram pRSTham patitaH ---- paJcam sabaddhAH ati siktnA ati stulA, nivartayati " --- azuddham dhAtusaMvaddhAH ati stukhA nivartayati prayujyate buddhi khabhya paGktiH azuddham 6 gAyi itazca 5 Nyatra tantrI saMcAya zuddham NAti itezca tyatra tandritantri --- - yujyate Miravinam -currower-0 ma-RAMANASAMA saMcIya buddhi rabhya tantrI - tAndratAntra * galu - tiSTha phala phalI - - - phalUphalI nAdA - - - nApA - - - 0 sumanA - - - N - - gunanA 3 / 1 / zaivAlI Meerwarerwor*730 - ro'nyatra 8 matvA - - zevAlI ro yap ca bhUtvA dhAna - n r an - - "pyAne - --n 9 / meveti / bhavati - -6- - - -- - ~ Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azudam gA patram pRSTham paGktaH azuddham patram pRSTham paGktiH // 20 // kRgo kRtya pahaleti ca asahanaM patapane masahane dhvanAnAM dhvanInAM " " 11 soyo 13 bAhA stIti niSTi sumanas mumanomAlAstIti niSThi., sumanasma sthArthe syAyeM " 2 mAraM gaGgAyA iti sapta- pAre gaGgAyA iti,) pIyadA tu pAra gadgAyAH pAreNa gaGgAyAH / grahaNA zadrau ? AGa 10 naMga 11 pArtham lpArtha vacanam 12 tathA tathA bhagatala nawar samAsaH samAsaH yadA samAsaH / / penaivA ramace rasate bIhiH nIhiH - sthitA A sthitAH kaNThe sthitA 7 naitica niti 2 6 manana ganena varan Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham pannam pRSTham paGktiH / azuddham hAdezaH paJcam pRSTham paGktiH hAdezaH savRttaM kikhyA evaM sattaM kikhyAH pyAta graha gena zuddham miti pyagataranta grahaNena ityatra karaNa muhane zrutvA 7 mata guruH stutyA saha niyaM teru tad zrAt tene| *kArakasya savasyate praptagavo, jIvikAmAptaH, tvAdyoge samasvata evaM prAptagI, tena jIvikAmApta, tvA tadyoge te guNamu kArakasya gaNama ANNADAAmarANareesmire tyartha tyartha pitteta davacanaM zakta cANAmAmantrayasya davacana vacanaM zaktaH trANAmAmantrayasva adhunA pitorI AtmanA dunamulabhaH tejasa dibhiH amunA AtmanA durjanadulegaH tajasaH dibhiH saha kRtyayama svAda nAdha - dhanA 14 / kRsama kinr-- Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 12 azuddham mAMveti AzasA udrataka niSedha payA ghrANaH iti rtha evaMti saMbandhe paSThI pathya pratyayaH nanu makriyA yadAtma miti ca dUkA: zuddham maveti laiMDa AzaMsA udvartaka vartaka niSedha payaH bhrANaH iti kaH tha eva iti saMbandha pachI pidhya imatyayaH paJcam yadyAtma nivit DukA " " 17 16 17 17 " 17 " 17 11 17 nanu anenaiva vyAkhyAnena.. vacanagauravam, prakriyA 18 17 17 pRSTham "1 19 " 17 1 " ? " ny " " " 19 17 paGktiH | azuddham 15 syAmayo 16 vRtti 20 / iti / 8 20 4 13 19 20 7 A 10 20 1 samAnA sava nyasa loTa makA 18 |rUDhaH 13 plupa pUlI 122222 rAjI rUDhA kutsa harAt 18 utyAda kAlata zuddham spa prayA hAMca iti / lohita iti vizeSyaM / takSako vizeSaNa vyatyayenatu / sAmAnA sava nyAsa loSTha makA patram plup pUlI / dazapUlI kkhM, skyu " == TArAt uyAde apakRta kalita ! " " " 20 " rAjI / eva darArAjI, "1 21 17 " khldeyaakrnnH| kutsa 21 " 22 pRSTham " 22 1 17 13 , 1 2 1 19 17 17 " " par3AkaH 19 220 The Weers // 12 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patram pRSTam patram pRTam padAktiH zitAzAtam azudram zitAzinam cchita vipulaM cchAna paGktiH | azuddham 7 sahoktiH 8dhikAra 12 gamanna 4 danyatra 6 kyanta nemia.. iti vaipulyaM nArthaM ca evaM katarakAlApaH " " 23 27 katarakAlApa: paNI zuddham sA sahoktiH dhikara gamAnna danyatra tu ktyanta na syAt mUrkha tvam prayogAyogAt kukkuTI yiNI na bhavati saMvat saMzcat bharkhatvam prayogAt vukuTA zepa zukle vaa| 16 zepe kutsayA niy'aa vacanam rikA vyaMsakA vikSaNu vikRtaM uccAvacam , 11-12 kutsAyA vizepya vacanamiti rakA vyaMsikA " vikSiNu vikRtaM ca ucitaM cAvacitaM ceti| vA uccAvacam galecopakA 26 lava zukle vA / zuklaM ca vastraM zuklA ca zATI tadidaM zuklaM te ime zukle vaa| dvAdbha puSyeNa 3/ puSpaNa weKarown 130 3 ekArthI paka ekArthoM galacopakaH Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patram azuddham pRSTham pRSTham patiH paGktiH / azuddham 5 kaDArAH 3 tilamApam zuddham evaM yuga ca zaMkha dvandva eka dAdi nadI. uddhyazca zuddham patram kaDArAdayaH tRnnkaasstthm| tilamASam , tattatpUrva nupUrva pUrva spardhe para nupUrva dathAdi udhyazca * udhye spardhepara uddhye 11 / 15-7-9-20 zadvAnAM iMdva panthyA lapam / 2 / naJ syA / 2 / arrearraireverwwesewa-1.00.. --- - ---------- na syA 8 lupam | vantI vadhyA pUrvanipAte *jaMpatI saMkramAd tasya oSTo RNasya pUrvanipAte prApte, jaayaaptii| * jaMpatI 35 oSTho tvAtpU ktAntasya pUrva vAcitvAt khaDgahastaH / vajrahasta:36 guDaH / guDa tvAtya ktAntapUrva cAcitvAt / vajahastaH gaDDaH gaDDa saMkramAd tasya pade pare / 2 / brahmaNA mokto brahma zaMs 3 / 2 pade pare brAhmaNamokto - ------ . Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samm azuddham jatu drakAH rupasta / 1 / varta kiAmati varta bandhanimi prayAsa duhitA varuNau / devate agnImarutA / 1 / tham / 1 / tetA lup / zuddham jatuH dukAH rupa niSedhasta / 2 / kimiti bandhe nirmi pratyAsa duhitA vA varuNau / indrApUSaNau / devatA agnAmarutA / 2 / tha ca / 2 / tato plupaH patram 41 x:x:xx: " 19 " " 39 43 17 "" 44 pRSTham " " 2 lh wh lh " " 1 19 17 2 " 31 "7 39 39 paktiH azuddham 2 lupeH evaMm 11 14 pIti 7 NekaNoH 9 zratA 20 kalyANIma 1 bhAryaH 7 vaidi 10 hiyate 12 | kRnnarAde 17 anye 5 6 | tasmiMzra 14 dakSiNo 4 titkRtA 5 bhavati 20 10 vadarItarA stha zuddham lapaH evam pIti bhaviSyati yayoH zrutA kalyANama bhAryaH patram tasmitha * dakSiNo tikRtau bhavati vA cadarItamA rUye " 11 " ," 77 45 saunIbhAryaH / vaidi hiyeta RnnarAda " svareti kim / vaiyaakrnnbhaaryH| / *anye 11 45 46 " 47 " " " 19 " 2 pRSTham paGktiH 11 37 14 19 15 "" 1 " 27 1 " 2 1 2 2 "9 11 16 17 20 kalAkArakA Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 14 // agrjm patram mahAjAtIyaH / (ityaadi)mhaajaatiiyH| ( ityAdi), pRSTam paGktiH / azuddham 16 | gRhyate patram pRSTham paGktiH gRhyate azIti bahu sthati azItibahu syati vA jAtIyakA *ekA dausA daurdA dIyoM evaM tripAdyam khadUna ( khaDna) khadUna ( khaDUna) kRSTi b-'4bn 'bb 'b4>wtshk4-zlgb-'-'khb-<Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham pRSTham paGktiH azuddham patram pRSTham paGktiH kutsito vado patram kutsito vadaH kdvdH|| kutsito vado " pade pare jyoti tathA. * bhAve tathA // - bhAve vatamA asiddha MANTRasmirmedia zuddham hi dvayaM * tathA bhAve // - tathA bhAve vartamA asiddhaM pravRtti ekavaceti jyoti 48 148 pravRttaM tIti vA | aikavacati bhAva bhAvi dRkdRza * tatsA 20 // tatsA 3 / 2 / 151 // dRkdRza, kha mehanakhaM ggilati ggalati ddho'tha raute ravarNA do'rtha raute rakSaNA 10 ktami 18 lRdida 19 dikhA 9 nesarthaH saMgrahA rAjajano aura Ara bhAve knami ladid ditakhAt svetyartha sagrahA rAptajano 3 / 31 carirevA yathA bhavati / edhate jJA pratyapAdi yAvA jJApatyayAdi vAvA 18 cariravA Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 15 / azuddha zuddham paJcam pRSTham paGktiH / azuddham / bhuGkte / bhuGkte / upabhuGkte oSThau zInara jijJAsitu iti tena vAcika " Parvs-.-..OVERVIN rayA jayA 3142 vA bhavati dadAti / pradadAti / 10 jijJa situ 12 | isi 11 vAcika 15 kRte na 1 'Nizru 11 prayoga 14 dakSate 16 tathA 13 | 'Nizru 18 pAti *Nisnu vA syAt prayoge 67 dadAti / tathA atrApi kartRbhedena , 'Nisnu sama pIti 6 sadrikSyate sadvivakSyate bhavati vA bhavati samaM ubhayena / / ubhayena, zizitsati zizatsati yadyevaM titikSayati jugupsayati / mImAMsayatatyitrApi pAmoti / naivam / avayave kRta liGgaM ta- syaiva samudAyasya vizeSa bhavati yaM kedAci sAdhuH kecidA sAdhu 65 1 3 102 3 104 3 / 102 3 / 104 kim / nar Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham pRSTham paGktaH zuddham pRSTham paGktiH azuddham / 15 myatI ratvam stvAt manena vRhadacA zuddham patram myatItyAdi tu samarthatvA t / aghamicchati, duHkhami | cchatIsatrApi parasyetyape.." kSitatvAtsApekSatvam / kathaM tarhi putrakAmyatI kamicchati / nakAraH // Naciva cikI dbhavati vA prakhayo vA nakAra NIvaca cikA dbhavati pratyaya tyaya tyartha SESS karmaNaH oadaareenscreen tyathaH tyarthaH basaN bhArataNa vasaNa bharsiNa pAra vihati vihanti pabhraMza yala ananta zAlaN 12 aMza yaDlu 18 atanta zIlaNa reca Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 16 // pakti: patram zuddha pRSTham pRSTham patram paGktiH / azuddham azuddham dRkSAtA Asthata dRkSatA 20 ga gaMca Asthat 78 // 10 stambhU one De padaM netya stambhUstambha gupaz JcU aZcat rinwriternearerane.sareeeeeeeroein astubhat / astumbhIt / anucat " gla dhAto: glU stRgza gudhaz bandhaMza bhasjIt kariSyate kaTaH svayameva / kriyate 81 bhidyate kriya iti bhrasnIt kriyate bhidyate / kriya| yeti dhAno zo pac zoca avec en DERCO verean, 23 n zundhaMc zundha busaca pusac kaci dityuktyApa kacidityuktyA kyo'pi , Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturthAdhyAya pRSTam paGktiH azuddham 6 bambhajAti patram pRSTam paktiH patram nAmno dhAtoH amUyiyipati | AsAyiyat / azuddham rnAnno AsUyiyat 5 15 sIti / vambhajIti dvitve sati luppapi veo 4 luppapi smAdI sIti sthAdI 13 | uru mA mAMka Meameeroenwwwseenewwwwweens haniyA micchati peciva / pecima haniya micchanti pecima cchRtA jhaas| teri dhA? anAtA | AnRje AnaJjataH mikAro TuvapI sthAnta parokSAyAM dhAto anAto AnRdhuH / AnRje , AnaJja / aannyjtuH|| cchRtA Maaeeaadiwaseerone makAro jaghAsa / hA TeSThIvyate / teri thakAra casya cha: TakAra DuvapI syAnta udyAt / uditaH uSyate / uSyAt uditaH mamataH / ananu 6 ujyAt Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham pavam pRSTham pRSTam sosu pratyaye zuddham sApupratyaye pare jJApayati pyAyaH akarmako karma iNikiGA paGktiH azuddham 11 vAcyaM 2-3 pratyaye viSaye lo''nto pA pAne, pai zo jJAyayati vAcyaM na prayaye lo'nto pAM pAne, pai zo 19 // * pA pAya: akarmakakarma iNikA 13 * pA 8 zade Brease wwlalalalanamera: mormA *mormA haNe: mUrtiH / hUrNaH mAmIti 23 zIyate raga " kRSip 14 eka zIyateraMga kraSip *momoti momoti sati moti sati / srgH| visrgH| srgH| / matenA 7 saMzaMzamaH kage 19 Nini sAdau nR naye / eka manenA zazama: kage iti piNaci tyAdau ca TaTepaNa TaTeNyANa Rtu vRttoM gtaa| ghuTi dhuTi mlAtA / zo nizAtA / 11 tena tvaktraiH para'nta 6 pahalannavAn khaba pare'nta mhlnH| mahalanavAn 16 rdhapAtro 15 / dhapAyo Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham zuddham patram pRSTham pRSTham . 17 " 2 paGktiH / azuddham 19 | tatvam / 13 lope 8 -9 dhRSTaH / 4 / 4 | sanItyeva vidhi sino 77 78 parasya ktasya yazca ce tanu / karu wwwlalalalalalala patram ntatvam / yadvA yatve 23 nalope dhRSTaH / dhRSTavAn / 24 sanityeva vivartipate / vivadhi " 4 / 3 karmaNi tu nityaM bic syAt gorivA pare samAnasya // seTi sici agrahIt / acahIt / 25 acaGkSaNIt iti / udanta ityarthaH / ayavAdeze Acama iti Anna innaNNREAL dritH| akrAman 6 syAt gorikhA 10 pare sici agrahIt / acAkSaNIt iti / dritaH / daridriyaH / daridriya akrAmat 112 iti hakArasya vittva hakArasya vitva vRttA pratyaye pratyaye pare avAdeze yaDi vyAkhyAne 22 vyAkhyA AcAma iti // 62 // " / aghAt ca thAvi aghrAt 27 " Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *%taraa __ pRSTam pRSTham paGktiH / paGktiH azuddham 4 nRcakSI zausoM patram nRcakSA vibhrajjipati / bhaSTum ., 18420 veti ||-so se veti / iti niSedhAnna gunnH| yadvA) sicpratyayenAdyatanyupalakSaNAsijlope 'varNAt' iti / yaGya -iti dA -iti mAraccha pasla mArabdha yako yikA ghasla Naka tanIviSa midAdeze'pi tAntaH khayatyasU tanyA viSa myAdeze'pi to'ntaH zvayatyamU 21 yayitumicchatA | Atta 29 jigA payitumicchatI Ata AdiSyadityatraiva ca 33 'yo'ziti' iti yaloSe ., bhyazca dhAtubhyaH 34 druhoca ohyate ohyate samohyate " 1 'yo'ziti iti bhyazca 11-13 druhAMca nirmi takAro'bhAve 3 dhUgIda nimi vRttI takArAbhAve dhUgodi ucyate avocata / ucyate 20 // 18 // CAMT32 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AA w wwwwwwwwwww~------ azuddham sisyUpati pRSTam paJcam pRSTham paGktiH patram musyUpati 4 49 4 / 49 jigamiSitum jigamipitA / jigamipitum , paGktiH azuddham 15 | svetum 10 khettam 18 | kSipaMca, khettum kSipaMca , kSipIt vA // ww " tshphntswtsgztshpng-ltskhntsn- virivA cikIpati / pazcAdaneka-) svaratve'patra pratiSedho bhavatyeva / anusvAreta (" iti kim / virivA / jizvidAca vA,sveditA, pidhauca dantayu kSveditA pidhau MAMARPendsexraveeeeeeeeeeases dantAyu prasnavitA prasnavitA / prasnavitAsi / , snoSyamANaH prasnopyamANaH 53-54 Atmane padaM AtmanepadaM 54-55 53-54 54-55 tmanAm tmane tanna sti tannAsti svasta zvasta 56-57 55-56 pAne bhajI, bhoMpa, bhaktA / bhavatum / mrjii| kSipi 57 58-59 57-58 ityarthaH pAna 59-60 7 | lulapati 58-59 bubhUpati lulUpati Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ng-a3 pRSTham paktiH paJcam pRSTham paGktiH zuddham azuddham azuddham // 19 // 72 73-74 74 / nidha 75-76 4 74 74-75 75 / vizva 76-77 bhavati 62-63 . ''tshg-phn-tshpng- lasje 61-62 62-63 63-64 64-65 driyante MOREAM.OMME 63-64 na bhavati 64-65 65-66 dviyanta 66-67 77 78 78-79 79-80 80-81 dhRSa 80-81 67-68 66-67 68 69 p'64w-p <Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ay'j zuddham patram pRSTham paGktiH azuddham 10 97-98 zuddham 96-97 paJcam pRSTham paGktiH 85 prAtu adhAvIt 86-87 87-88 97-98 98-99 99-200 100-101 94-99 99-200 dhUm, adhAvIt 85-86 86-87 87 8 zito'yakArAderAdi 88-89 89-90 kAca para | 101 100 NewarmananewaniNREnemierence zita Adi 89-90 90-91 kAtpara 91-92 102-203 102-103 203-104 104 105 105-206 ----- - -------- --- 9XCVNMNamev-Peanerve 104 106 107 94-95 pratikIrNa 95-96 93-94 pratikIrNam / upakIrNam // 94-95 108-109 / 109-110 107-108 108-109 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alp paJcam pRSTham // 20 // zuddham 109-110 110-121 122-112 paGktiH | azuddham 10 akit 12 | 118-119 111-112 akitkRta 117-118 113-114 kani 199-220 120-121 122-122 kani 113-114 114-115 116 120-121 121-121 9 122-123 11 123 12-13 vRttI 14 | kRtait 122 117 118 kRtat kRtap // 20 // Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcamAdhyAye paJcam pRSTham ke ci keci paGktiH azuddham 9 gosaMdAya sIdhupaH patram gosaMdAyaH 5 sIdhupaH ( zIdhupaH) 6 cchirasaH zIrSabhAvaH pRSTham paGktiH 1 2 " " " cchirasaH upasthito guruM sthA, upasthito guruM , terabhyavahRtam / terabhyavahRtam / iha tairabhyavahRtam / 2 tairazitam / tairazitam / iha tairAzitam , adhyaa azca vA BananewMakerMRA bhyo'N grahaNaM "bhyo'Na 11 graha NaM tacchIlaM yazaskaroti 2 / lavyam havyam / lanyam MAMANNAPrasam tacchIlA yazaH karoti ttH| tIrtha tIrtha gopAyya juSyaH gopya jup, juSyaH bhavati bhavati / zardhe zadhai jahAta zardhe sthUlaMbha andhabhaviSNuH / andhNbhaavukH| sthUlabha, plavagaH pravagaH / plavagaH parasvara 'virocanaH paraiH svare rocanaH / virocanaH Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ patram pRSTham paGktiH patram pRSTham azuddham pahAta azudam 8 tu mAM | kriyAyo nu mAM // 21 // muniH istI kriyAyA cAste ca yadvA mA kledayan kAroM cAste yadrA gotrabhit devadyaha streNa kakAraH khrnaadii| wa bhya ebhyaH jiSNuH / kakAraH tvAt 40 DidittvA dbhate tvAta khAdoM MODELO Panxannonsertern kamaNo gotrabhit / prabhit devayaG / adabyaG / 10 sUtreNa kharanAdI / siNhnaadii|11 dbhUte tyAdI karmaNo tvAtsa karmakAraH somAkarmaNaH prasayo theM vartamAnAta bRhadattau bhAve zAzi rANamityAdi / bahulA, akArSIt / ahApAt // tvAsa kathaM kamakAraH karmaNaH ra kartari vyApye kari bahulA . . akApI Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham vidyut zuddham patram pRSTham zuddham pecakamecaka paJcam pRSTham paGktiH iti vidyut dhUneto 87 88 paGktiH | azuddham 5 pecaka vaTakara AG phalaphala mlecchAtiH 15 kit // 11 vidaka etikaH RcIka nopArja interesenzema AG palaphala mlecchajAtiH kit // 35 // ....A phalaniSpattI | kAlolI phala niSpattI kAkolI DvAn vidaka iMtikA mRmR kuri RcIkaH RSiH norja jAni 13 nidarza nirdaza ziGaya ziDya AMANANDr.A.MP3 kuruSa kurat kurava Narvest pradhAna aGgam / gAH 4 mAghe 8 AyAtaH pradhAnam madhe kRpata kRSI kArpakaH AyataH karSaka: 9 kUpU Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Neera // 22 // 2 azuddham cchaka zuddham pRSTham zuddham pRSTham paktiH 5sAtvane d ee sAntvane paktiH azuddham 9 ddho 12 adhca 2 kSINama 2 zaluk va iti zamelu ThAdayaH kSINam a budhi mahattve TAdayaH svAda saraNDA khAda 4 mahatve kidA kSudhanaH 15kSate NidvA kharaNDA kSudhunaH guNa aNa bhuMgka Nicornercerencreeneran.dneechecker muMgaka ARNARruruBABAMPara : nIDaM gulphazca ja ama gatI, ambA babhruH gleccha: baMdha. pusi mlecchA. vaJcayaH ambA banbhruH nAdezo rakSi vida 9 vRga meghava ntAdezo tejatha deSyaH 16 ima vandhaz bandhaz 10 | saMgrAmaH saMgrAma. a Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham paGktiH 367 miyatezca Dica 366 agniH agriH mIjI mArjA patram pRSTham paGktiH / azuddham 381 9. mriyatezca Di 1 iDsava | samApa Azcarya ca secane caDAlAn Maw. nopArja nadya norja samIpa Azcaryam AcAryazca ., sevane caNDAlAn kuli yugaa kUli 394 karaNaM wordaramananews karaNa nipUrvAt vipUrvot jAtiH svarAnnA piziGgaH ~aaramsaeraasveer bhyAma 'naatiH| svarAnnI pizaGgaH dIpnyAdA ipat NAma bhyAM ma iNaka dImA ipata zaMkaraH saMkaraH pIdhi pIyi dadara: AGa AG tijAnizca Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 23 // pRSTham patram pRSTham paGktiH TEATER hRpaMca adha hRSaca paGktiH / azuddham 5 kaTucirbhaThI zuddham kaTucirbhaTI ardha 653 svargaH sabhA rupaMca svargaH giT rupac DumigTa sajyi pratyaya saJjya | 117 pratyayaH 917 cAkarI pakSI pakSI purIpaM cAkAro purIpam Grammar bhyAmiH prabhUtam / vabhyo na bhyAM miH prabhUtam vRbhyo zrIz rakhA ravAH zrIz // sahe amrammarnarcomamerandommomaainment | pratibodhI prabodhI / prativodhI sattva 8/ satva cAtu zAlA dhAraNa Ai dhAraNa hupaca bhyAmi katroM syAmi 15 | yamu Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham pRSTham patram pRSTham matvayaM paGktiH | zuddham 11 pratyayaya 14 | kAve 18 | kRte klIce ramate iti kRte saMhAraH tasminyA saMhAraH // puSpa nAntAt pratyayaH upAvadhiH pratyayo upavidhiH MANNARHamroseroNNMMein saMvaraNaM 2 / 140 saMravaNaM sAMko paricaryA / pareri sphUrtiH pacA gapUrvebhya pavateH puuH| pUtiH / nA-" | AgantA | sAmAnye pratipedhaH sabandhe 15 seveta AgantA vA sAmAnyena prtissedhH| saMbandha seveta kathaM sevate vAdhyanta " vAdhyante najasva na jasva 72 rUpa Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 24 // pAta: paJcam pRSTham 02 azuddham mantraNe ktyavAda vAJcheta paGktiH azuddham 20 kathakAram 10 dityeva kathaMkAraM bhuGkte dityeva / zuddha mantraNa ktyapavAda vAJchet maptamI vA Natvena adhIta 'vasaraH meghaH, samamI kAlamadhyayana kAlaM dAna goSyadA gASpada sabandhe vapuSita goSpadA goSpada adhItA 'maraH bhavAna bhavAn prayane ce tournamSareeeeeeerernmeemendomendin sabandha vayavapupiH pUryate sya veti mamantAt tAyAH vadhI grAga tayA pvAcI grAma rodanena / alaM ruditena / 80 saMbandhe syaveti samatAt MaraamirsianRanee rodnen| sabandhe abhIkSNye 7 ka'rthe dvaidhakAra AbhIkSNye ke'theM dvaidhaMkAraM kRtvA kAralakSa kkhA agre kutvA kAra lakSa // 24 // R Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arth pRSTham zuddham paGktiH / azuddham 12/ pIThI patram pRSTham paGaktiH vitika: jADyiH paJcam vittikaH jADiyaH (jadhiH ) 28 pATha how Sw ke ca 'dRkRna " cauddhi " khAsana 3 tham 24 zAsana kiM vima kicit / na ca vRttA 3 vizva vizva vaizva dhenava grAmaH pautram vRtrA pAstram 'na rAjanya daSa grAmAH | liGaga mati liGga meveti 'rAjanya drumavatI vettya na svarNA pATali zamyA zamyAzca | kAzyAdiH vAdasta | mura kasa | vIrasarasa 17 / ajina 11 vaMza khaNDa drumatI 'na kAzAdiH vAyudatta marakasa caura marasa ajina abhijana vaMza khaNDu 6 / 2 kaNA / valA kaNAvalA 23 13 | pUrvA Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57020 zuddham patram pRSTham pRSTham paktiH moTo paGktiH / azuddham 17 zoNa 18-19 yatyayo 20 khaNDaka zuddham zoNa pratyayo moTa-poSTa gAbhya 3 gArtibhya taNDaka vaya masyAH savAkiH bhAra kim grAmINaH savAtikA bhAlla iti kim grAmINaH nRshNsH| RSyAdeH nRzaMsaH vI iti grevA'nyaH nazyAdeH zrAdaM karma zrI-' iti grevo'nyaH (712 / 119) yAnte | parutnam mArudita parutnam / morudita parunttanam yonte 14 paruttanam zeta pUrvapadA samaha 3 taluka 8 zate 5 janaka tatA 1 / 'vAda: samUha mAyavaka: janeka mAyaka: // - pAThali pATali 'pavAdaH - - Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddham patram pRSTham paGktiH azuddham natva zuddham patram pRSTham paktiH cati veti 112 nanvaJ bhavo bhavaH 15 abhi api vipaye jya: 18 | vipe garikaH nipasa nivasa caraNa ( caNaka) Rdyaji KARNATANAMwcanemierrecene nAka deza gArika: 141 // Rjyaji nAraka 'lpa tat aNIya puroDAzikA, puroDAzikI, potakam syAt marewerAmarwaccMMeanina 'lya kavit kacit / tat veta aNAya prayukta prayuktaM puroDAzikI prati patRkam syAta 10 | tava naraNA 'RNA hAsti 19 | bhavo 3 | pANavikaH 5/ vipaya evaM pANavikaH vipaye Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - // 26 // pRSTham patram pRSTham paktiH - paGktiH / azuddham 13 / asyopa zuddham asyopA 3 dhe'Na tatve azuddham patram odnikH| audanikI / odanikaH / odanikI, zmazAnA zmAzAnA tatve parutnam parunam akRcchreNa tAtvikA tAvikA utsavena *dvizata * dvizAta 57 1 akRccheNa kam tikA utsaMvena cAmArikA cAmarikaH tAdha tA cAca pracanta canta 5rIyo Maarmirmwareneuward Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaSThAdhyAya. azuddham zuddham pRSTham 1 patram pRSTham prakRtibhyo 'kRsi patram prakRtivikRtibhyo 1 bRhat mahat kathaM 'tya 4 tattaddhi paGktiH / azuddham 12 kAza hasyA 10 nApa bhaardvaajau| 'kathaM tya 2 ripi bhAradvAjo nAnya (tAvya) tatadi kApi nAnya kikita vaNTa magotra somanasaH / bhaasmH| bhAsmaH / saumnsH| magotraM daNijoH daNio ' vaNTa ( caNDa) vn mauSThA vinda vajiANa vajeN burmarwawwari poSTA bhadrAyA udhyaH GantA 'RSyAja ganto evaM vA 'hRzyA bhadrA uddhyaH GantA 'jyaji mavakrAbhruvo'patyaM * bhauveyaH / durbhagA AN.PNPan-Pvt. hRsyA makkA * bhraupeyaH 18 | durgA 'haniya 'haniyA Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 27 // azuddham sma kalpate pRSTham paGktiH azuddham patram pRSTam pAktaH zAli " mAtA gAgayo caphadka sma kalpateH / zake maataa| 1 caphadka ( caphaTaka) 12 samrA murata ke / dambhUTa dambhe 'jya 12 gArgayo 21 syA 16 gopavAdo samrATa kaTukA zali tyA gopavanAdau 6 kauNDinyaH rAjasu lup lup yanitraH asii ityatra 'RSya yasyA , yasya, hRntA hatA. sns atra koNDinya. 17 | rAjasu 18 lup na ganijaH aaalii ityatra 12 | lum rimanna 22 gArgasya 11 gAgyaH | GayAdi 206 smizca va gAgyasya bate gagA gagA kAkiH / lAi kAkiH / lAddA banteH 14 / anana 'dunAdi'-itibhyaH, anena , kaTuka mijayumitrayu ''-iti kaduH 'pRkA'-iti kiduH // 2 garNiH vyAdi 17 | ti NaH iti NaH Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptamAdhyAye. azuddham patram pRSTham paGktiH azuddham pRSTham paGktiH bhAsaGgaH raye viditi reyaNa zuddham bhUta zaMkhoda (zaMkhAda) snehanavAn zRGgA 16 | zaMkhoda snehavAn 10 zRGagI vaditi varNya ba cexMmmernamwww.mewaternet pazcAd vapala azvayu rekAdaze pratyayA maturna pazcAd kRpala adhvaryu rekadeze pratyayo andmarnavarNareMMeras pratyayo meghAvI 2 valI tulyata tulpatA dharmiNI medhAvI ca dantilo dantI balI dharmiNI ( varSiNI) bhavati apAdAne yatamAnAyA bhavati ekaviMzam masyA keyam ekaviMzati, ekaviMzam , masyAM porNamAsyAM 16 7 ApAdAne 11 / yate mAnAya Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 28 // patram pRSTham patram pRSTham parakti / cAraprastA azuddha ekadhA kriyante traidhAni paNa pratyayo ekadhA vA kriyante dhaani| paNe paGkti azuddham 14 | cAra prastA 3 caitre kacit // svArthe'pi caitraivA matyayau kacitsvArthe / kacitsvArthe'pi 26 NAyam utara NIyam uttara zuklI zubalI nAMtara ulkH| seyAyAM senAyAM nAttara ulaka: sandhi nanta sandhe kubhya BMMearee117aareewaaree kRbhva dvitIya natyanta dvitAyaM kRgo niSyatrA tyaJ te zastra Serencecareewwwcore smAt yAdimatya paTIdatyAdi niSpatrA paTat yadi pratya paTadityAdi dvidhA bahuvadbhAvaH bhavati tAda bhavanti ntAtsamAsAda prayogo bahudbhAvaH bhruvoM hara 19/11 28 // Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddham pRSTham pRSTham ranapatye prayojanam bhakham / rapase prayAjanam zvAzadvaH tparA ayo jAti zvA zaddhaH 48 // tparo ayojAti paGktiH | azuddham patram 17 / npagrodha nyagrodha 19 bhatram | apara apara saMvatsara, saMvatsara, dvAbhyAM saMvatsarAbhyA nivRtto 49 bhavaH ardhkhaariikH| bhavA arghkhaarii| kaH 49 prAvaha pAvAha lija iti lijika iti mantAnAM mantAnAM zabdAnAM kururuta kurukata sindhavante *pUrveSu 'iti nirde kim va mAta kim / va nmati / vipadI viSaye sidhvante Karan dewareMereeMere vipadI viSaye pUrveSu pubhAva puMbhAva yo iti pAri pyatIti rar pakArasya tvo ye pare'ntya sAMko jaGa 16 | pari dhyatAti rarapakArasya co ye'nsa 16 sAMko UkAmAk naicAka naivAka tika 47 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pam pRSTham patram pRSTham pakti // 29 // azuddham cAci paGktiH , azuddha 19 dika vAci dika kiSi 2-4 nipAda ko | nena tena asa punaH asAvi nipAdakavI puna punaH dhAraNe upacarita ghuTaH stRtIyaH dhuTastRtIyaH dharaNe upacArata vRddhina zeSe vRddhirna tyeva pUrvA zImepe wwwwwwermire 'pskyong-no-br-b0.sgrr-bskchen-k vAdaye nArtham koTi zIH Se vAdaya nArtha AgamaH dAyitvaM zrayaNA ivAha agamaH dIrghatvaM zrayANA icagraha lukam 17 | kauTi 6 sUryaM na mAso racanaH bhavadIyaH sau nIlimAna) sUryamapi na mAsau racanaH (caritaH / bhavadIyaiH naM kAlimAna / " " tanAti / vibhati Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / zrIsiddhahemacandrAbhidhazabdAnuzAsanasthasUtrANAma akArAdivarNakramasUcI aiuvrnn-deH| 1 / 2 / 41 // aM aH-gau / 1 / 1 / 9 // aM ka -T / 1 / 1 / 16 // aMzaM hAriNi / 7 / 1 / 182 // aMzAdRtoH / 7 / 4 / 14 // aH sapalyAH / 7 / 1 / 119 // aH sRjidRzo'kiti / 4 / 4 / 121 // aH sthaanH|6|1|22 // akkhaady-caa|2|3|80|| akadinozca rajjeH / 4 / 2 / 50 // akdruupaa-ye|7|4|69|| akamerukasya / 2 / 2 / 93 // akalpAt sUtrAt / 6 / 2 / 120 // akaale'vyyiibhaave|3|2|146 // akena krIDAjIve / 3 / 1181 // aThIve'dhvaryukratoH / 3 / 1 / 139 // akSNo'mANyaGge / 7 / 3 / 85 // agArAntAdikaH / 6 / 4 / 75 // agilAgilAgala-yoH / 3 / 2 / 115 // agnicityA / 5 / 1 / 37 // agnezcaH / 5 / 1 / 164 // agrhaanupdeshe'ntrdH|3|115|| aghakya bala-: / 4 / 4 / 2 // aghopem-dH|1|3|50|| aghope ziTaH / 4 / 1 / 45 // angptist-mbhH|2|3 / 41 // aGe hihano-vot / 4 / 1 / 34 // aGgAnirasane Nit / 3 / 4 / 38 // asthAcchanvAderan / 6 / 4 / 60 // ac / 5 / 1 / 49 // acH|1|4|69|| aci|3|4|15|| acicAdadezakAlAt / 6 / 3 / 206 // acitte dak / 5 / 1 / 83 // acca maa-c|2|2|104|| | ajAteH paJcamyAH / 5 / 1 / 170 // ajAteH zIle / 5 / 1 / 154 // ajAtenUvA / 7 / 3 / 35 // ajAdibhyo dhenoH|6|1|34|| ajaadeH|2|4|16|| ajJAne jJaH paSThI / 2 / 2 / 80 // anycH|2|4|3|| aJco'noMyAm / 4 / 2 / 46 // aJjanAdInAM girI / 3 / 2 / 77 / / anybrg-tH|1|3| 33 // avargAva-n / 112 // 40 // attytisuu-poN|| 3 / 4 / 10 // adhAtorA-Dana / 4 / 4 / 29 / / aNajeyeka-tAm / 2 / 4 / 20 // aNi / 7 / 4 / 52 // annikmnnik-tau| 3 / 3 / 88 / / aNigi praannik-gH|3|3 / 107 / / atH|4|3|2|| Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C OOL // ataH kRkaami-sv|2|3|5|| ataH pratyayAlluk / 4 / 2 / 85 // ataH zityut / 4 / 2 / 89 // ataH syamo'm / 1 // 4 / 57 // ata thA:-ye / 1 / 4 / 1 // ata eva / 6 / 1 / 31 // bhatamamAde-par / 7 / 3 / 11 // atiravikrame na / 3 / 1 / 45 // ato'ti roruH|1|20|| ato'nephasvarAt / 7 / 2 / 6 // ato ma Ane / 4 / 4 / 114 // atorithad / 7 / 1 / 161 // ato'tasya / 2 / 3 / 73 // atra ca / 7 / 1 / 49 // avAT / 4 / 4 / 90 // adaso'kamAyanaNoH / 3 / 2 / 33 // adaso daH sestu Dau / 2 / 1 / 43 // adistriyAM vAcaH / 7 / 1 / 107 // adIpotne / 1 / 3 / 32 // adurupamargA-neH / 2 / 3 / 77 // adUre enaH / 7 / 2 / 122 // adRzyAdhike / 3 / 2 / 145 // adeta:-k / 1 / 4 / 44 // adevAsurAdibhyo re / 6 / 3 / 164 // adezakAlAdhyAyini / 6 / 4 / 76 // ado'nanAda / 5 / 1 / 150 // adomumI / 1 / 2 / 15 // adorAyaniH mAyaH / 6 / 1 / 113 // adorndiimaa-mH||1|67|| adyatanI / 5 / 9 / 4 // aghtnii-maah| shraa1|| adyatanyAM vA-ne / 4 / 4 / 22 // adharyAcAdhAre / 5 / 1 / 12 // ayajanAtsa-lam / 3 / 2 / 18 // apajane / 2 / 1 / 15 // adhaN-saH / 1 / 1 / 32 // adharAparAcAt / 7 / 2 / 118 // adhrmksstri-yaaH|6|2|121 // adhacaturthAcathordhaH / 2 / 1 // 79 // adhaatuvi-m|1|1|27|| adhAtUdRAditaH / 2 / 4 / 2 // adhikaM ttsN-ddH|7|1|154 // adhikena bhUyasaste / 2 / 2 / 111 // adhISTau / 5 / 4 / 12 // adheH prasahane / 3 / 3 / 77 // adhezIlasthAsa aadhaarH|2|2| adherArUDhe / 7 / 1 / 187 // adhyAtmAdibhya ikaN / 6 / 317 adhvAnaM yenau / 7 / 1 / 103 // anH171188|| anak / 2 / 1 / 36 // anajirAdi-tau / 3 / 2 / 78 // anazA pavo yap / 3 / 2 / 154 . anamo mUlAt / 2 / 4 / 58 // anan / 5 / 3 / 124 // anahudA sau| 114 / 72 // anato'ntodAtmane / 4 / 2 / 114 // anato lup / 1 / 4 / 59 // become Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 2 // 3 apo yayonimaticare / 3 / 2 / 28 // amatyAdAvasAdhunA / 2 / 2 / 101 / / aprayogIt / 1 / 1 / 37 // amANini / 7 / 3 / 112 // maNipazvAdeH / abrAhmaNAt / 6 / 1 / 136 // / 141 // / 1 abhakSyAcchAdane vA mayaT / 6 / 2 / 46 // abhiniSkrAmati dvAre / 6 / 3 / 202 // abhinissttaanH"| 2 / 3 / 24 // abhivyAptau - jin / 5 / 3 / 90 // abherIzca vA / 7 / 1 / 189 // abhyamitramIyazca / 7 / 1 / 104 // abhyambhyasaH / 2 / 1 / 18 / / abhrAdibhyaH / 7 / 2 / 46 // abhvAde - sau / 1 / 4 / 90 // amadrasya dizaH / 7 / 4 / 16 // avyayIbhAva - myAH | 3 / 2 / 2 // amA tvAmA / 2 / 1 / 24 // amAvyayAtkyan ca / 3 / 4 / 23 // amUrdhamastakA - me / 3 / 2 / 22 // amo'kamyamicamaH / 4 / 2 / 26 // amo'dhikRtya granthe / 6 / 3 / 198 // amo'ntAvodhasaH / 6 / 3 / 74 // amaumaH / 2 / 1 / 16 // ayajJe khaH / 5 / 3 / 68 // ayadi zraddhA - navA / 5 / 4 / 23 // ayadi smRntI / 5 / 2 / 9 // ayamiyaM puM-sau / 2 / 1 / 38 // ayi raH / 4 / 1 / 6 // araNyAtpathi - re / 6 / 3 / 51 // arIhaNAderakaN / 6 / 2 / 83 // armanazca - / 7 / 2 / 127 // aroH supi raH / 1 / 3 / 57 // arkai ca / 1 / 4 / 39 / / ativalIhI - puH / 4 / 2 / 21 // arthapadapadottara - NThAt / 6 / 4 / 37 // arthArthAntA-v / 7 / 2 / 8 // ardhapUrvapadaH pUraNaH / 1 / 1 / 42 / / ardhAtpari-de' / 7 / 4 / ardhotpalakaM arghAdyaH / 6 / 3 / 69 // 20 // - tU / 6 / 4 / 134 // arhatasvo nv ca / 7 / 1 / 61 // ahem / 1 / 1 / 1 / / aheM tRc / 5 / 4 / 37 // arho'c / 5 / 1 / 91 / / alAvvAtha si / 7 / 1 / 84 // alupi vA / 2 / 3 / 19 // alpayUnoH kan vA / 7 / 4 / 33 // alpe / 3 / 9 / 936 // avaH svapaH / 2 / 3 / 57 // avakraye / 6 / 4 / 53 / / avayavAttayad / 7 / 1 / 151 / / avarNabho-dhiH / 1 / 3 / 22 // avarNasyA-sAm / 1 / 4 // 15 // avarNasye ral | 1 / 2 / 6 // // 2 // Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avarNAzro- unyoH / 2 / 1 / 115 // avarNavarNasya / 7 / 4 / 68 // avameNo-tye / 7 / 4 / 59 // ahasAsroH / 5 / 1 / 63 / avAccAzrayo re / 2 / 3 / 42 // avAt / 3 / 3 / 67 / / avAt / 5 / 3 / 62 / / avAtkuTA-te / 7 / 1 / 126 // avAt dRstRbhyAm | 5 | 3 | 133 / / aviti vA / 4 / 1 / 75 / / avitparokSA- reH / 4 / 1 / 23 // avidUre'bheH 4 / 4 / 64 // avivakSite / 5 / 2 / 14 // avizeSaNe-daH / 2 / 2 / 122 / / avRddhAddAnavA | 6 / 2 / 110 // avRddhergRhNati garne / 6 / 4 / 34 // aveH saMghA-Tam / 7 / 1 / 132 // aberdugdhe - sam / 6 / 2 / 64 // ava dAvoM dA | 3 | 3 |5 // avyaktAnu-va / 7 / 2 / 145 / / avyajAtthyap / 7 / 1 / 38 // avyayam / 3 / 1 / 21 // avyayaM mabhiH / 3 / 1 / 48 / / avyayasya / 3 / 2 / 7 // avyayasya ko'd ca / 7 / 3 / 31 // avyApyasya mucegvA / 4 / 1 / 19 / / azavi te vA / 3 | 4 | 4 // aziyassan- Ti / 4 / 3 / 77 // aziraso'zIrpazca / 7 / 2 / 7 // azizoH / 2 / 4 / 8 / atha vA'mAvAsyAyAH / 6 / 3 / 104 // athaikAdeH / 7 / 1 / 5 / azraddhAmarSe-pi / 5 / 4 / 15 / / azvatthAderikaN / 6 / 2 / 97 // azvavaDavapU-rAH / 3 / 1 / 131 // amvAdeH / 6 / 1 / 49 // ayaDakSA-naH / 7 / 1 / 106 / / apaSThItRtIrthe / 3 / 2 / 119 // aSTa aurja -soH / 1 / 4 / 53 // asaMbhavAjinaika-t / 2 / 4 / 57 // asaMyogAdoH / 4 / 2 / 86 // asakRt saMbhrame / 7 / 4 / 72 / / asatkANDa - tU / 2 / 4 / 56 // asatvArAda-m / 2 / 2 / 120 / / asave useH / 3 / 2 / 10 // asAdevA-rvam / 2 / 1 / 25 // asamAnalope - De / 4 / 1 / 63 // asarUpopa - kteH / 5 / 1 / 16 // asahanavibhyaH / 2 / 4 / 38 / / amuko vAki / 2 / / 44 // assUryogrAd dRzaH / 5 / 1 1 / 126 // asoGasivU -TAm / 2 / 3 // 48 // as ca laulye / 4 / 3 / 115 / / astapomAyA - vin / 7 / 2 / 47 // Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asvinuSobhUSacAvaziti / 4 / 4 / 1 // aste si-vi|4|3173| astrIyadre-vA / 7111101 // adhUlAca nsH||3|151 // aspssttshv-vaa||3|25|| masmin / 7 / 3 / 2 // asya spo lukcha / 2 / 4 / 86 // asyAderAH prokssaayaam| 4 / 1 / 68 // masyA'patta-nAm / 2 / 4 / 111 / / asvayaMbhuvo'n / 7 / 4 / 70 // asvasthaguNaiH / 3 / 1187 // ahanpazcamaspa-ti / 4 / 1 / 107 // aharAdibhyo' / 6 / 2 / 87 // ahIyaho-ne / 712188 // aaH|2|1|74|| AHkhanisanimanaH / 4 / / 10 // mAkAlika-ve / 6144128 // bhAruyAtaeNpayoge / 2 / 2 // 7 // baagunnaavnyaadeH| 4 / 1 / 48 // bAgrahAyaNyaSa-kaNa / 6 / 9 / 99 // A / 4 / 1 / 120 // maalkiirmussH| 512151 / / bAlazIle / 5 / 1196 // aaddse|3|1||46|| DAvadhau / 2 / 2 / 70 // Alo cyotirudgame / / 3 / 52 // aango'dhuudhso||4||93|| AGo yamahana:-ca / 3 / 3 / 86 // ADo yi / 4 / 4 / 104 // Alo yuddhe / 5 / 3143 // AGo ruploH|5|3| 49 // A ca ho| 4 / 2 / 101 | At / 2 / 4 / 28 // Ata aipho / 4 / 3 / 53 // aasaamaatebhaassaa-di|4|2|121|| A tumo'tyA- 151111 // Avo DohAvAmaH / 511175 // Ato Nava auH|4|9|120|| Ato nendra-sya / 7 / 4 / 29 // AtmanA puurnne|||2|14 // mAtrayAd bhAradvAje / 6 / 1 / 52 // AsaMdhyakSarasya / 4 / 2 / 1 // AyavaNikA-ca / 6 / 3 / 167 // aaditH|4|4|1|| Adezchandasa: prgaathe|6|2|112|| aadhdvitiiy-paaH|1|1|13|| AdhAt / 6 / 1 // 29 // AdhAdibhyaH / 7 / 2 / 84 // AdhA'za eksvrH|4|1|2|| aadvNd|3|2|39|| | A der|21||41|| MRIDEOBaaaaaaaaaaaaaeeeareseawwarmerama ahA ga-nam / 7 / 5 / 85 // A A amshso'taa| 114/75 / / Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhArAccopa-re / 3 / 4 / 24 // AdhAzat / 5 / 1 / 137 // AdhArAt / 5 / 4 1 68 // 4 / 75 // AdhikyAnupUrvyaM / 7 / AnAyo jAlam / 5 / 3 / 136 // Anulomye'nvacA / 5 / 4 / 88 // Apatyasya | 2 | 4 / 91 // / 4 // 17 // / 7 / 1 / 95 // ApoDitAM yAmU / 1 Apapadam AvAdhe / 7 / 4 / 85 / / abhijanAt / 6 / 3 / 214 // Ama Akam / 2 / 1 / 20 // AmaH kRgaH / 3 / 3 / 75 // AmantAlvAyyetnAvay / 4 / 3 / 85 / / Amadhye | 2 / 2 / 32 // AmayAddIrghatha / 7 / 2 / 48 // Amo nAma vA | 1 | 4 | 31 // AyasthAnAta / 6 / 3 / 153 / / A yAt / 7 / 2 / 2 / AyudhAdibhyo deH / 5 / 1 / 94 // AyudhAdayazca / 6 / 4 / 18 // Arambhe / 5 / 1 / 10 // ArAdarthaiH / 2 / 2 / 78 // A rAyo vyaJjane / 2 / 1 / 5 // AryakSatriyAdvA | 2 | 4 | 66 // Azipi tu taG / 4 / 2 / 119 / / Azipi nAthaH | 3 | 3 | 36 | AziSi hanaH / 5 / 1 / 80 // AziSINaH | 4 | 3 | 107 // AziSyakan / 5 / 1 / 70 // AziSyAzIH paJcamyo / 5 / 4 / 38 // AzIH kyAt-sImahi / 3 / 3 113 // AzIrAzA-ge / 3 / 2 / 120 / / AzvayujyA akan / 6 / 3 / 119 // AsannaH / 7 / 4 / 120 // AsannAdurA-rthe / 3 / 1 / 20 // AsInaH / 4 / 4 / 115 // AmuyumaH / 5 / 1 / 20 // Asteyam / 6 / 3 / 131 // AspaTivrajyajaH kyap / 5 / 3 / 97 / / AhAvo nipAnam / 5 / 3 | 44 // AhitAgnyAdiSu / 3 / 1 / 153 / / AhI dUre / 7 / / 120 // 2 i ikaN / 6 / 4 ina itaH / 2 / / 3 1 ikaNyatharvaNaH / 7 / 4 / 49 // ikiztiv svarUpArthe / 5 / 3 / 138 // iko vA / 4 / 3 / 16 // iGitaH karttari / 3 / 3 / 22 / / iGito vyaJjanA-t / 5 / 2 / 44 // iGo 'pAdAne - dvA / 5 / 3 / 19 // iccApuMso re / 2 / 4 / 107 // icchArthe karmaNaH saptamI / 5 / 4 / 89 // icchAyeM saptamIpaJcamyau / 5 / 4 / 27 // icyasvare dI ca / 3 / 2 / 72 // ic yuddhe / 7 / 74 4 / / / // / 71 / / Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ waareer ijaH / 7 / 4 / 11 // iTa iti / 4 / 3 / 71 // id sijAzipo-ne / 4 / 4 / 36 // iDetpusi-luka / 4 / 3 / 94 // iNaH / 2 / 1 // 51 // innikogaaH| 4 / 4 / 23 // iNo'bhrepe / 5 / 3 / 75 // itAvato luk / 7 / 2 / 146 // ito'ktyAt / 2 / 4 / 32 // ito'taH kutH|7|2|90|| ito'nitraa|6|1|72|| idNkimiitkiiH|3|2|153 // idaMkimo-sya / 7 / 1 / 148 // idmH|2|1134|| idagadaso'kyeva / 114 // 3 // iduto'khe-cha / 1 / 4 / 21 // inaH kac / 7 / 3 / 170 // inDIsvare luk / 1 // 4 // 79 // indriyam / 7 / 1 / 174 / | indre / 1 / 2 / 30 // indhyasaMyogA-dvat / 4 / 3 / 21 // inhn-syoH| 1 / 4 / 87 // iraMgadaH / 5 / 1 / 127 // idaridraH / 4 / 2 / 98 // ivRddhimatyaviSNau / 3 / 2 / 43 // ilaJca deshe| 7 / 2 / 36 // ivarNAde-lam / 1 / 2 / 21 // idha-manaH / 4 / 4 / 47 // izca sthaadH| 4 / 3 / 42 // ipo'nicchAyAm / 5 / 3 / 112 // ipttaadeH|7|1|168|| isAsaH zAsoLyajane / 4 / 4 / 118 // isusohulam / 7 / 2 / 128 // ito'kaJ / 6 / 3 / 41 // iMdUde-nam / 2 / 2 / 34 // inaJ ca / 6 / 4 / 114 // inayo cAzabde / 6 / 3 / 129 // in'dhvaatmnH|7|4|48|| ino'taH katau / 6 / 2 / 21 // iyH|711||28|| IyaH svamuzca / 6 / 1 / 89 // iyakArake / 3 / 2 / 121 // IyasoH / 7 / 3 / 177 // Iya'jane'yapi / 4 / 3 / 97 // ishiitt:-mo:|4|4|87|| izvAvavarNa-raya / 4 / 3 / 111 // IpaguNavacanaiH / 3 / 1 / 64 // swaranormeosadoresentareerveeroeeeeeeeeeeee izvA / 1 / 2 / 33 // I: pomavaruNe'gneH / 3 / 2 // 42 // jhaMgitaH / 3 / 3 / 95 / iDane vA / 2 / 1 / 109 // / Ica gnnH|4|2|67 / / upadAnte'nUt / 2 / 1 / 128 // ( ukSNo luk / 714 // 56 // Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ veBaroenar unnaadyH|5|2193|| uta aurviti vyaJjane'dveH / 4 / 3 / 59 // uti zabahI-bhe / 4 / 3 / 26 // uto'naDuccaturo vaH / 1 / 4 / 81 // uno'mANina-UG / 2 / 4 / 73 // utkarAderIyaH / 6 / 2 / 91 / / utkRSTe'nUpena / 2 / 2 / 39 // uttarAdAhan / 6 / 3 / 5 // utthaapnaaderiiyH|6|4|121 / / utpAtana jJApye / 212159 // utsAderan / 6 / 1 // 19 // utsvraayu-ce|3|3 // 26 // udaH pci-reH|5|2|29|| uda shreH| 5 / 3 / 53 // uda- sthAstambhaH sH|2|3|44 // udakasyodaH pepaMdhivAsa-ne / 3 / 2 / 104 // udggraamaady-mnH| 6 / 3 / 25 // udaDko'toye / 5 / 3 / 135 // udaca udIca / 2 / 1 / 103 // udanvAnandhau ca / 2 / 1197 / / | udare vikaNAdhUne / 7 / 1 / 18 // udazcaraH sApyAt / 3 / 3 / 31 // uditaH svraannontH|4|4|98|| uditaguro -bde / 6 / 2 / 5 // udutsorunmanasi / 7 / 1 / 192 // udo'nUva'he / 3 / 3 / 62 // udyamoparayo / 4 / 3 / 57 // upajJAte / 6 / 3 / 191 // upatyakAdhityake / 7 / 1 / 131 // upapIDarudha-myA / 5 / 4 / 75 // upamAnaM saamaanyaiH|3|1|101|| upamAnasahita-roH / 2 / 4 / 75 // upameyaM vyaamaa-kii|3|1|102|| upasargasyAni-ti / 1 / 2 / 19 // upasargasyAyau / 2 / 3 / 100 // upasagot / 7 / 3 / 162 // upasagAva khalyozca / 4 / 4 / 107 // upasagAt sug-tve / 2 / 3 / 39 // upasagA~dhvanaH / 7 / 3 / 75 // / upasagodasyoho vA / 3 / 3 / 25 // | upamargAdAtaH / 5 / 3 / 110 // upasargAdAto-zya / 5 / 1 / 56 // upasagAho isvaH / 4 / 3 / 206 / / upasagAdaH kiH / 5 / 3 / 87 // upasagAdivaH / 2 / 2 / 17 // upsgaadev-shH|5|2|69|| upAje'nyAje / 3 / 1 / 12 // upAjjAnunIvi-Na / 6 / 3 / 139 // upAt / 3 / 3 / 58 // upAt kiro lavane / 5 / 4 / 72 // upAt stutI / 4 / 4 / 105 // upAtsthaH / 3 / 3 / 83 // upaadbhuupaasmvaay-re|4|4|92|| upAntyasyAsamA-De / 4 / 2 / 35 // upAntye / 4 / 3 / 34 // upaanvdhyaavsH|2|2|22|| upAyAdbhasvazca / 7 / 2 / 170 // upenAdhikini / 2 / 2 / 205 // / use / 6 / 3 / 118 // Beezeeneeeeeeeeese-seedoesexeeeee Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ areeeaa ubhayAd ghus ca / 7 / 2 / 99 // umorNAdvA / 6 / 2 / 37 // uraso'gne / 7 / 3 / 114 // uraso yANau / 6 / 3 / 196 // uvarNayugAderyaH / 7 / 1 / 30 // ucAt / 4 / 4 / 58 // uvarNAdAvazyake / 5 // 1 // 19 // uvarNAdikaN / 6 / 3 / 39 / / uznoH / 4 / 3 / 2 // upaasopsH|3|2|46 // uSTramukhAdayaH / 3 // 1 // 23 // uSTrAdakan / 6 / 2 / 36 // uSNAt / 7 / 1 / 185 // uSNAdibhyaH kAlAt / 6 / 3 // 33 // adito vaa|4|4|42|| akupo nnau| 4 / 2 / 40 // adhnaH / 2 / 4 / 7 // UnArthapUrvAdhaiH / 3 / 1 / 67 // Ujo vinya-ntaH / 7 // 2 // 51 // UrNAhaMzubhamo yum / 7 / 2 // 17 // UrdhAt pUHzupaH / 5 / 4 / 70 // UrdhvAdibhyaH kartuH / 5 / 1 / 136 // adhvAdiriSTA-sya / 7 / 2 / 114 // Uyodhanu-tiH / 3 / 1 // 2 // RNe pra-ra / 1 / 2 / 7 // bAta ikaN / 6 / 3 / 152 / / praatH| 4 / 4 / 79 // bahataH ravare vA / 4 / 3 / 43 // prahatAM vidhAyo-ndhe / 3 / 2 / 37 // Rte tR-se / 1 / 2 / 8 // pratta dvitIyA ca / 2 / 2 / 114 // bteddiiyH|3|4|3|| bAto Dara / 1 // 4 // 37 // baDato't / 4 / 1 // 38 // bAto sa-ni / 2 / 112 // ghaDato ra-te / 1 / 2 / 26 // prasto riiH| 4 / 3 / 109 // bAto pA tau ca / 1 / 2 / 4 // nAtRpagRpakRza-roT / 4 / 3 / 24 // RtyAra-sya / / 2 / 9 // RtvAdiyo'N / 6 / 4 / 125 // RtvidishvgH|2|1|69|| gaiduditaH / 1 / 4 / 70 // awwarorrecessNAawa alati-vA / 1 / 2 / 2 // nAmaH / 4 / 4 / 20 // Rkrapathyapo'n / 7 / 3 / 76 // RksAmagya-yam / 7 / 3 / 97 // avisvarayAgebhyaH / 6 / 3 / 144 // RcaH zasi / 3 / 2 / 97 // Rci pAdaH-de / 9 / 4 / 17 // RnnaadetoH| 2 / 2 / 76 // Dewers UH / 3 / 2 / 67 // OM con / 1 // 2 // 39 // jaTA / 2 / 2 / 13 // udAyAm / 2 / 4 / 51 // / 5 // resex Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %E0902 RpabhopA-jyaH / 7 // 1 // 46 // RpinAnnoH krnne|5|2|86|| RpivRSNyandhakakurubhyaH / 6 / 1 / 61 // RperadhyAye / 6 / 3 / 145 // RSau vizvasya mitre / 3 / 21 79 // RsmipUGaJjazau-cchaH / 4 / 4 / 48 // RdIghAdhAvA / 4 / 2 / 76 // teredaves es Rdurdittaratama-zca / 3 / 2 / 63 // Rdupaantyaad-cH|5|1|41|| Rdushnspu-ddaaH|1|4|84 // RdRvaNesya / 4 / 2 / 37 // RddhanadIvaMzyasya / 3 / 2 / 5 // Rdha it / 4 / 1 / 17 // RnnarAderaN / 6 / 4 / 51 // RnnityaditaH / 7 / 3 / 171 // RphiDAdInAM Daca laH / 2 / 3 / 104 // RmatAM rIH / 4 // 1 // 55 // Rra lulaM-pu / 2 / 3 / 99 // RvaNedRzo'Gi / 4 / 317 // RvarNavyaja-vyaN / 5 / 1 / 17 // RvaNathyUNugaH kitaH / 4 / 4 / 57 // Rvot / 4 / 3 / 36 // RvIvarNa-luk / 7 / 4 / 71 // RvarNovA-ca / 7 // 3 // 37 // avyeda id / 4 / 4 / 80 // azyAdeH kH|6|2|94 // RtAM kDintIra / 4 / 4 / 116 // RdiccistambhU-cA / 3 / 4 / 65 // Rtvaadere-mH| 4 / 2 / 68 // RsvayoH / 1 / 2 / 5 // e ai o au-ram / 1 / 1 / 8 // eH|1|4|77|| ekditri-taaH|1|1|5|| ekadvivahupu / 3 / 3 / 18 // ekathAto krm-ye|3|4|86 // ekazAlAyA ik.|7|1|120|| ekasvarAt / 6 / 2 / 48 // eksvraadnu-tH|4|4|56 // ekAgArAcaure / 6 / 4 / 128 // ekAt-sya / 7 / 2 / 111 // ekAdaza poDaza-DA / 3 / 2 / 91 // ekAdAki-ye / 7 / 3 / 27 // ekAdeH karmadhArayAt / 7 / 2 / 58 // ekArthe cAnekaM ca / 3 // 1 // 22 // ekopasargasya ca ghe / 4 / 2 / 34 // ejeH|5|1|128|| eNyA eyaJ / 6 / 2 / 38 // etadazca se / 1 / 3 / 46 // lata-vA / 1 / 2 / 3 // latyAl vA / 1 / 2 // 11 // lUdidyutAdi-smai / 3 / 4 / 64 // EPSCMAMMON-2020 lRdantAH-nAH / 1 // 1 // 7 // Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 6 // | aipamodyaHzvaso vA / 6 / 3 / 19 // ved etAH zitaH / 3 / 3 / 10 // etyakaH / 2 / 3 / 26 // etystedRddhiH|4|4|30|| edApaH / 1 // 4 // 42 // edeto'yAya / 1 / 2 / 23 // edotaH-luk / 1 / 2 / 27 // edoddeza eveyAdI / 6 / 1 / 9 // edodbhyAM -rH|1|4|35|| ebahusbhosi / 1 / 4 / 4 // eyasya / 7 // 4 // 22 // eye'naayii|3|2|52 // eye jihmAzinaH / 7 / 4 / 47 // epAmIvyaJjane'daH / 4 / 2 / 97 // essytyvdhau-ge|5|4|6|| eSyadRNenaH / 2 / 2 / 94 // ojaHsaho-te / 6 / 4 / 27 // ojojHs-ttH|3|2|12 // ojo'psrsH|3|4|28|| ota auH| 1 / 4 / 74 // ota: zye / 4 / 2 / 203 // odantaH / 1 / 2 / 37 // odauto'vAv / 1 / 2 / 24 // omaH bhArambhe / 7 / 4 / 96 // omAGi / 1 / 2 / 18 // ontisthA-Ne / 4 / 1 / 60 // oSThayAdur / 4 / 4 / 117 // kasArdhAt / 6 / 4 / 135 // kaMsIyAyaH / 6 / 2 / 41 // kakudasyA-m / 7 / 3 / 167 // kkhopaanty-do.|6|3| 59 // kagevanUjana-rajaH / 4 / 2 / 25 // kaGaJcan / 4 / 1 / 46 // kacchAgnivaktra-dAt / 6 / 3 / 50 // kacchAdernunasthe / 6 // 3 // 55 // kacchvA duraH / 7 / 2 / 39 // kttH| 7 / 1 / 124 // kttpuurvaasaacH|6|3|58 // kaThAdibhyo vede lup / 6 / 3 / 183 / / kaDArAdayaH karmadhAraye / 3 / 1 / 158 // kaNemanastRptau / 3 / 1 // 6 // kaNDvAdestRtIyaH / 4 // 1 // 9 // ktrktmau-ne| 3 / 1 / 109 // kaviH / 3 / 2 / 133 // kanyAdezcaiyakaJ / 6 / 3 // 10 // | kathamittham / 7 / 2 / 203 // PR autA / 1 / 4 / 20 // audantAH svarAH / 1 / 1 / 4 // auriiH|1|4|56|| aikAyeM / 3 / 2 / 8 // aidaut-raiH / 1 / 2 / 12 // aissmaapru-peN| 7 / 2 / 100 // | kezaMbhyAM-bham / 7 / 2 / 18 // - Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eGo kathAma saptamI ca vA | 5 / 4 / 13 // kathAderikaN / 7 / 1 // 21 // kadAkonevA / 5 / 3 / 8 // kanyAyA ikaNa / 6 / 3 / 20 // phanyAtriveNyA:-ca / 6 / 1 / 62 kapijJAtareyaN / 7 / 1 / 65 // kApiyodhA-se | 6 / 1 / 44 // kapotre / 2 / 3 / 29 // kvrmnni-deH|2| 4 / 42 // kameNiG / 3 // 4 // 2 // kambalAnnAnni / 7 // 1 // 34 // karaNakriyayA kacit / 3 / 4 / 94 // karaNaM ca / 2 / 2 / 19 // karaNAdhajo bhUte / 5 / 1 / 158 // karaNAdhAre / 5 / 3 / 129 // karaNebhyaH / 5 / 4 / 64 // karkalohi-ca / 7 / 1 / 122 // pharNalalATAtkal / 6 / 3 / 141 // karNAdezayanin / 6 / 2 / 90 // kaNAdamUle jaahH|7|1|88|| kartari / 2 / 2 / 86 // kartari / 5 / 13 // katanayaH zab / 3 / 4 / 71 // kartuH kip-Din / 3 / 4 / 25 // kartuH kham / 5 / 1 / 117 // katujIbapuruSA--haH / 5 / 4 / 69 // kartuNin / 5 / 1 / 153 // kartuApyaM karma / 2 / 2 // 3 // kartusthAmUrtApyAt / 3 / 3 / 40 // karmajA tacA ca / 3 / 1 / 83 // karmaNaH saMdiSTe / 7 / 2 / 167 / / kamaNi / 2 // 2 // 40 // kamaNi kRtaH / 2 / 2 / 83 // karmaNo'N / 5 / 1 / 72 // karmaNo'N / 5 / 3 / 14 // karmaNyagnyarthe / 5 / 1 / 165 // kmvepaadyH| 6 / 4 / 103 // | karmAbhipreyaH saMpradAnam / 2 / 2 / 25 // kalApikuthu--NaH / 7 / 4 / 62 // | klaapyshvtth-kH|6|3114 // kalyagnereyaN / 6 / 1 / 17 // kalyANyAderinnAntasya / 6 / 1177 // kavaciha-kaN / 6 / 2 / 14 // kavargakasvaravati / 2 / 3 / 76 // kapaH kRcchragahane / 4 / 4 / 67 // kpo'nittH|5|3|3|| kaSTakaMkSakRcchra-Ne / 3 / 4 / 31 // kasamA--dhaH / 1 / 1 / 41 // kasomAt TyaN / 6 / 2 / 107 // kaaktaaliiyaadyH| 7 / 1 / 117 // kAkavI voNe / 3 / 2 / 137 // kAkAthaiH kSepe / 3 / 1 / 90 // kaaksspthoH|3|2|134 // kaannddaannddbhaannddaadiirH| 7 // 2 // 38 // kANDAtmamA-tre / 2 / 4 / 24 // kAdiyaJjanam / 1 / 1 / 10 // kAmoktAvakaJciti / 5 / 4 / 26 // Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 7 // vaanavar kArakaM kRtA / 3 / 1 / 68 // kAraNam / 5 / 3 / 127 // kArikA sthityAdau / 3 / 1 / 3 // kApaNA-vA / 6 / 4 / 133 // kAlaH / 3 / 2 / 60 // kAlavelAsamaye-re / 5 / 4 / 33 // kAlasyAnahorAtrANAm / 5 / 4 / 7 // kAlahetu-ge / 7 / 1 / 193 // kAlAjaTAdhA-pe / 7 / 2 / 23 // kALAt / 7 / 3 / 19 / / kaalaacntrtmkaale|3|2|24 // kaalaatpri-re|6|4|104 / / kAlAIya bharaNe / 6 / 3 / 123 // kAlAvavat / 6 / 2 / 111 // kaalaadyH|6|4| 126 // kAlAvanoyAptau / 2 / 2 / 42 // kAlAvabhA-NAm / 2 / 2 / 23 // kAle kArya-vat / 6 / 4 // 98 // kAlena tRssy--re|5|4|82|| kAle bhAnavAdhAre / 2 / 2 / 48 // kAlo dvigau ca meyaiH / 3 / 1 / 57 // kaashaaderilH| 6 / 2 / 82 // kaashypko-c| 6 / 3 / 188 // kaashyaadeH| 6 / 3 / 35 // kAsgoNI-raT / 7 / 3 / 50 // kiMyasatsarvadA / 7 / 2 / 95 // kikRte lipsAyAm / 5 / 3 / 9 // kitte saptamI-tyau / 5 / 4 / 14 // kiNyttdrhorH|5|1|101|| kikilAstyartha-ntI / 5 / 4 / 16 / / ki kSepe / 3 / 1 / 110 // kitaH saMzayamatIkAre / 3 / 4 // 6 // kityAye--syAm / 7 / 3 // 8 // kimaH k-c|2|1||40|| kimayAdi-cas / 7 / 2 / 89 // | kiro dhAnye / 5 / 3 / 73 // kiro labane / 4 / 4 / 93 / / |kizarAderikad / 6 / 4 / 55 // | kukSyAtmodarA-khiH / 5 / 1 / 90 // kujAdenoyanyaH / 6 / 1 / 47 // kuTAdeTiMdradaNit / 4 / 3 / 17 // kuTilikAyA aN / 6 / 4126 // kuttiishunnddaagH|7|3 / 47 // kuNDayAdibhyo yaluk ca / 6 / 3 / 12 // kutvA DupaH / 7 / 3 / 49 // kutsitAlpAjJAte / 7 / 3 / 33 // kuntyavanteH khiyAm / 6 / 1 / 121 / / kupyabhiyo-nni / 5 // 1 // 39 // kumajhyA vA / 7 / 3 / 108 // kumAraH zramaNAdinA / 3 / 1 / 115 // kumArazIpANin / 5 / 1 / 82 // kumaariikriidd-soH|7|3|16|| kumudAderikaH / 6 / 2 / 96 // kuruchurH|2|1|66 // kuruyugaMdharAvA / 6 / 3 / 53 // kurorvA / 6 / 1 / 122 // kurvAdeyaH / 6 / 1 / 10 // Pva Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ memeenasamacar verseerease kulakakSi-re / 6 / 3 / 12 // kulaTAyA vA / 6 / 1178 // kulatvakopAntyAdaN / 6 / 4 / 4 // kulAkhyAnAm / 2 / 4 / 79 // kulAjalpe / 7 / 1 / 86 // kulAdInaH / 6 / 1 / 96 // kulAlAderakaJ / 6 / 3 / 194 // kalijAdvA lup ca / 6 / 4 / 165 // kulmAsAdaN / 7 / 1 / 195 // kuzalAyu-yAm / 2 / 2 / 97 // kuzale / 6 / 3 / 95 // kuzAgrAdIyaH / 7 / 1 / 116 // kupira vyApye-ca / 3 / 4 / 74 // kusIdAdika / 6 / 4 / 35 // / kUlAdudrujAvahaH / 5.1 / 122 // kuulaabhrkrii-pH|5|2 / 120 // kRgaH khanad-Ne / 5 / 1 / 129 / / kRgaH pratiyatne / 2 / 2 / 12 // kRgaH za ca vA / 5 / 3 / 100 // kRgaH supuNya-t / 5 / 1 / 162 // kRgA navA / 31 // 10 // kRgo yi ca / 4 / 2188 // kRgo'vyayenA-mau / 5 / 4 / 84 / kRggraho- vAt / 5 / 4 / 61 // kRgatanAdezaH / 3 / 4 / 83 // kRtacUtanRta-vA / 4 / 4 / 50 // kRtAyaH / 2 / 2 / 47 // kRtAsmaraNA-kSA / 52 // 11 // kRti / 3 / 2 / 77 // kRte / 6 / 3 / 192 // kRtpatulyA-tyA / 3 / 11 / 114 // kRtye'vazyamo luk / 3 / 2 / 138 / kRtyasya vA / 2 / 2 / 8 // kRtsagati-pi / 7 / 4 / 117 // kRyanAvazyake / 3 / 1195 // kRpaH vastanyAm / 3 / 3 / 46 // kRpaahRyaadaaluH|7|2|42|| kRbhvstibhyaaN-ciH|7|2|126 // kRSimRji-vA / 5 / 1 // 42 // kRzAzcaka--din / 6 / 3 / 190 // kRzAzcAderIyaNa / 6 / 213 // kRSyAdibhyo valac / 7 / 2 / 27 // kRtaH kiirtiH| 4 / 4 / 123 // kekayamitrayu-ca / 7 / 4 / 2 / kedArANyazca / 6 / 2 / 13 // kevalamAmaka-jAt / 2 / 4 // 29 // kevls-rauH|1|4|26|| kezAdaH / 7 / 2 / 43 // kezAdvA / 6 / 2 / 18 // keze vA / 3 / 2 / 102 // koH kattatpuruSe / 3 / 2 / 130 // koTaramizraka-Ne / 3 / 2 / 76 // ko'NvAdeH / 7 / 2 / 76 // kopAntyAcAN / 6 / 3 / 56 / / ko'shmaadeH| 6 / 4 / 97 // kauNDinyAga--ca / 6 / 1 / 127 // kaupijalahAstipadAdaN / 6 / 3 / 171 // wwweserved Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 8 // kauravyamANDUkAsureH | 2 | 4 | 70 // kauzeyam / 6 / 2 / 39 / kGiti yi zay / 4 / 3 / 105 // taM nanAdibhinnaH / 3 / 1 / 105 // taktavatU / 5 / 1 / 174 // kkayAH / 4 / 4 / 40 // ktayoranupasargasya / 4 / 1 / 92 // tayorasadAdhAre / 2 / 2 / 91 // ktAH / 3 / 1 / 151 / / ktAcca nAmni vA / 2 / 4 / 28 // ktAttamavAde ---te / 7 / 3 / 56 // tAdape / 2 / 4 / 45 / / kAdezo'pi / 2 / 1 / 61 / keTo gurorvyaJjanAt / 5 / 3 / 106 / / kena / 3 / 1 / 92 / / tenAsatve / 3 / 1 / 74 // kte'niTaca joH - vi / 4 / 1 / 111 // ktvA / 4 / 3 / 29 // kvAtumam / 1 / 1 / 35 // 3 / | 4 112 // ktvAtumam-ce / 5 / 1 / 13 // naH palitAsitAt | 2 | 4 | 37 // kyaH ziti / 3 / 4 / 70 // kyaG / 3 / 4 / 26 // kyamAnipit-te / 3 / 2 / 50 // nadA kyo | 3 | 3 | 43 // kyani / 4 / kyAzIyeM | 3 | 10 // kyo vA / 4 / 3 / 81 / kramaH / 4 / 4 / 54 // kramaH ktvi vA / 4 / 1 / 106 / / Rmo dIrghaH parasmai / 4 / 2 / 109 / / kramo'nupasargAt / 3 / 3 / 47 // RyyaH krayArthe / 4 / 3 / 91 // 1 / kavyAkavyA - dau / 5 / 151 / / kriyAtipatti:-mahi / 3 / 3 / 16 // kriyAmadhye'dhva ca / 2 / 2 / 110 // kriyAyA kriyArthAntI / 5 / 3 / 13 / / kriyArthoM dhAtuH | 3 | 3 | 3 // kriyAvizeSaNAt / 2 / 2 ' 41 // kriyAvyatihArthe / 3 / 3 / 23 // kriyAzrayasyA - Nam / 2 / 2 / 30 // kriyAhetuH kArakam / 2 / 2 / 1 // krIDoDakUjane / 3 / 3 / 33 / / krItAtkaraNAdeH / 2 / 4 / 44 // krutsaMpadAdibhyaH kip / 5 / 3 / 114 // kruddhuhe -paH / 2 / 2 / 27 // kruzastunaH si / 1 / 4 / 91 // krozayojana heM / 6 / 4 / 86 // kroSTuzalaGkorluk ca / 6 / 1 / 56 // kauDyAdInAm / 2 / 4 / 79 // RcAdeH | 3 | 4 | 79 // hinnAlla - sya / 7 / 5 / 130 // klIvamanye vA / 3 / 1 / 128 / / chau / 2 / 4 / 97 // kIce ktaH / 5 / 3 / 123 // klIce vA / 2 / 9 / 93 // klezAdibhyo'pAt / 5 / 1 / 81 // // 8 // Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khityanavyayA-zca / 3 / 2 / 112 // kheyamRSodye / 5 / 1 / 38 // ruNam cAbhIkSNye / 5 / 4 / 48 // khyAgi / 1 / 3 / 54 // khyAte dRzye / 5 / 2 / 8 // SANNANOR kakutrAneha / 7 / 2 / 93 // kacit // 5 / 1 / 171 // kacit / 6 / 2 / 145 // kacitturyAt / 7 / 3 / 44 // kacitsvArthe / 7 / 3 // 7 // suSmatau ca / 2 / 2 / 205 // kim / 511 / 148 // kivvRtterasudhiyasto / 2 / 2 / 58 // kahAmAtratasastyac / 6 / 3 / 16 // kau / 4 / 4 / 120 // kSatrAdiyaH / 6 / 1 / 93 // kSayya jayyau zakto / 4 / 3 / 90 // kSiparaTaH / 5 / 2 / 66 // kSimAzasArtha-myau / 5 / 4 / 3 // kSiyAzI maipe / 7 / 4 / 92 // sIrAdeyaN / 6 / 2 / 142 // kSuttuDga'zanA-yam / 4 / 3 / 123 / / kssudrkmaalvaa-ni|6|2|12|| kSudrAbhya eraNa vA / 6 / 1 / 8 // kSudhaklizakupa-saH / 4 / 3 / 31 // zudhavasasteSAm / 4 / 4 / 43 // kssubdhviriy-bhii| 4 / 4 / 71 // zubhnAdInAm / 2 // 3 // 9 // kssushrii|6|3 / 71 // ' kSeH kssii|4|3|89|| kSeH kSI cAdhyArthe / 4 / 2 / 74 // kssetre'ny-yH| 7 / 11 172 // kssepaatin--yaaH|7|2|85|| kSepe ca vaccayo / 5 / 4 / 18 // kssepe'pijaavo-naa| 5 / 4 / 12 // kSemamiya-khANa / 5 / 1 / 105 // kSeSipaco-vam / 4 / 2 / 78 // gacchati pathidUte / 6 / 3 / 203 / / gaDadavAde-ye / 2 / 1177 // gaDvAdibhyaH / 3 / 1 / 156 // | maNikAyA NyaH / 6 / 2 / 27 / / gtiH| 1 / 1 / 36 // gatikAraka-kau / 3 / 2 / 85 // gtikny-pH|3|1|| 42 // gatibodhA-dAm / 2 / 2 / 5 // gate gamye'dhva-vA / 2 / 2 / 107 // gtenaivaa'naate| 2 / 2 / 63 // gatau sedhH|2|3| 61 // gasarthavado'cchaH / 3 / 1 / 8 // gtyaakrmk-je|5|1|11|| khano DaDokekavakaSaM ca / 5 / 3 / 137 / / khalAdibhyo lin / 6 / 2 / 27 // khArIkAka-kac / 6 / 4 / 149 // khAyoM vA / 7 / 3 / 102 // khitikhItI-ra / 1 / 4 / 36 // ee Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gavarthAtkuTile / 3 / 4 / 11 // gtvrH|5|2 / 78 // gndhnaavksse-ge|3|3|76 // gamahanajana-luk / 4 / 2 / 44 // gamahanavidla-vA / 4 / 4 / 83 // gamAM ko| 4 / 2 / 58 // gamiSadyamazchaH / 4 / 2 / 106 // gamaH kSAntA / 3 / 3 / 55 // gamo'nAtmane / 4 / 4 / 51 // gamo vA / 4 / 3 / 37 / gambhIra-vAt / 6 / 3 / 135 // gamyayapaH kAMdhAre / 2 / 2 / 74 / / gamyasyApye / 2 / 2 / 62 // gargabhAgIvakA / 6 / 1 / 136 // godeyen / 6 / 1 / 42 // garvottarapadAdIyaH / 6 / 3 / 57 // garbhAdamANini / 7 / 1 / 139 // | gavAvAdiH / 3 / 1 / 144 // gavi yukte / 3 / 2 / 74 // gaviyudheH sthirasya / 2 / 3 // 25 // gsthkH|5|1|66 // gahAdibhyaH / 6 / 3 / 63 // ghorjH|4|1|| 40 // gAH parokSAyAm / 4 // 4 // 26 // gAtrapurupAtasnaH / 5 / 4 / 59 // gaathivid-nH|7|4|54|| gAndhArisAlveyAbhyAm / 6 / 1 / 115 // gApApaco bhAve / 5 / 3 / 95 // gaapaasthaasaadaa-kH| 4 / 3 / 96 // gAyo'nupasargAdRk / 5 / 1 / 74 // girinadI-dvA / 7 / 3 / 90 // | girinadyAdInAm / 2 / 3 / 68 // gireyo'khAjIve / 6 / 3 / 219 / / guNAGgAdeSTheyam / 7 / 3 // 9 // guNAda-navA / 2 / 2 / 77 // guNAdibhyo yaH / 7 / 2 / 53 // guNo'redot / 3 / 3 // 2 // gupaudhUpavi-yaH / 3 / 4 / 1 // | guptijo-san / 3 / 4 / 5 // gurAvekazca / 2 / 2 / 124 // gurunaamyaade-nnoH|3|4|48|| gRSTayAdeH / 6 / 1 / 84 // gRhe'nIdho raNadhazca / 6 / 3 / 174 // gRhNo'parokSAyAM dIrghaH / 4 / 4 / 34 // gRlupasada-garthe / 3 / 4 / 12 // gehe grahaH / 5 / 1 / 55 // goH| 7 / 2 / 50 // goH purIpe / 6 / 2 / 50 // goH svare yaH / 6 // 1 // 27 // gocarasaMcara-pam / 5 / 3 / 131 / / goNyAdezcakaN / 7 / 1 / 121 // goNyA meye / 2 / 4 / 103 // gotrakSatriya-yaH / 6 / 3 / 208 // gotracaraNA-me / 7 / 1 / 75 // gotrAdavavat / 6 / 2 / 134 // gAbAdaDavat / 6 / 3 / 155 // | gotrAdadaNDa-pye / 6 / 3 / 169 // Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gotrokSavatso-kan / 6 / 2 / 12 / / gotrocarapadAd - tyAt / 6 / 1 / 12 / / godAnAdInAM - rye / 6 / 4 / 81 / / godhAyA duSTe NArazca / 6 / 1 / 81 / / gopUrvAdata ika / 7 / 2 / 56 // gomaye vA / 6 / 3 / 52 // gosvAmyasya / 2 / 3 / 30 / / // gorathavAtAntra - lam / 6 / 2 / 24 // gornAmnyavo'kSe / 1 / 2 / 28 // gozcAnte - hau / 2 / 4 / 96 // goSThAteH zunaH | 7 | 3 | 110 goSThAdInan / 7 / 2 / 79 // gostatpuruSAt / 7 / 3 / 105 // gohaH svare / 4 / 2 / 42 // gauNAtsama- yA / 2 / 2 / 33 // gauNo uyAdiH / 7 / 4 / 116 // gaurAdibhyo mukhyAn GIH / 2 / 4 / 19 / / gauSThItaikI - carAt / 6 / 3 / 26 // gmin / 7 / 2 / 25 // grandhAnte / 3 / 2 / 947 // / 3 / 55 // sanaH / 4 / 4 / 59 // / 84 // 3 / 109 // / 2 / 28 / / grahaH / 5 grahaguha grahaNAdvA / 7 / 1 / 177 // grahavathabhrasjamacchaH / 4 / 1 grahAdibhyo Nin / 5 / 1 / 53 // grAmakauTA cakSNaH / 7 / grAmajanabandhu-- tal / 6 grAmarASTrAMzAda - Nau / 6 / 3 / 72 // grAmAgrAnniyaH / 2 / 3 / 71 // grAmAdInaJca / 6 / 3 / 9 / grAmyAni zuddhi - yaH / 3 / 1 / 127 / / 6 / 3 / 132 / / grIvAto'N ca / grISmavasantAdvA / 6 / 3 / 120 / grISmAvara - kaJ / 6 / 3 / 115 / / gro yaGi / 2 / 3 / 101 // glAhAjyaH / 5 / 3 / 118 / / dha dhani bhAvakaraNe / 4 / 2 / 52 / / / 2 4 / / / 4 4 |yupasarga-lam / 3 / 2 / 86 // ghaTAdeisvo- re / 4 / 2 / 24 // sekasvarA-so / ghaslR sana-li / 4 / / 27 // 82 / / / 3 / 36 // GasecAd | 2 / 1 / 19 // Gaso'patye / 6 / ghasvasaH ghuTi / 1 4 / 68 // ghuperavizande / 4 / 4 / 68 // ghopadArakaH / 7 / 2 / 74 // ghopavati / 1 / 3 / 21 // ghrAdhmApAddhe zaH / 5 / 1 / 58 // prAyoryaGi / 4 / 3 / 98 // vyaNyAvazyake / 4 / 1 / 115 / / Ga 1 / 28 // usyuktaM kRtA / 3 / 1 / 49 // // DiDau: / 1 / 4 / 25 Gityaditi / 1 / 4 / 23 // DeH smin / 1 / 4 / 8 / Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 10 // DeGasA te me / 2 / 1 / 23 // DeDhasyoryAtau / 1 / 4 / 6 // Ge pivaH pIpyU / 4 / 1 / 33 / / Gau sAsa hivAva-ti / 5 / 2 / 38 // NoH kaTA vA / 1 / 3 / 17 // GanyaH / 3 / 2 / 64 // utyAdIdUtaH ke | 2 | 4 | 104 // ityAdegaNa - cyoH / 2 / 4 / 95 / / dApo bahulaM nAmni / 2 / 4 / 99 // tyAprayUGaH / 6 / 1 / 70 // ca cakSo vAci khyAMg / 4 / 4 / 4 // cajaH kagam / 2 / 2 / 86 // caTakAraH-p / 6 / 1 / 79 // caTate sa-ye / 1 / 3 / 7 // catasrArdha (rddha)m / 3 / 1 / 66 // caturaH | 7 | 1 | 163 // caturthI / 2 / 2 / 53 // caturthI prakRtyA / 3 / 2 / 70 // | caturmAsAnnAnni | 6 | 3 | 133 // catuSpAd garbhiNyA / 3 / 1 / 112 / / catuSpAdraya eyan / 6 / 1 / 83 / / caturbraha-si / 2 / 3 / 74 // catvAriMzadAdau vA / 3 / 2 493 // candrayuktAt-ke / 6 / 2 / 6 // candrAyaNaM ca carati / 6 / 4 182 // carakamA naJ / 7 / 1 / 39 / / caraNasya stheNo-de / 3 / 1 / 138 // caraNAdakan / 6 / 3 / 168 / / caraNAddharmavat / 6 / 2 / 23 // carAte / 6 / 4 / 11 // caraphalAm / 4 / 1 / 53 / / carAcaracalA - vA / 4 / 1 / 13 / / carezastvagurau / 5 / 1 / 31 // careSTaH / 5 / 1 / 138 // carmaNyaJ / 7 / 1 / 45 // carmaNvatya t / 2 / 1396 // carmazunaH- ce 17 / 4 / 64 // carmivarmiM- rAt / 6 / 1 / 112 / / carmodarAtpUreH / 5 / 4 / 56 // calazabdAtho-t / 5 / 2 / 43 // calyAhArArtheG-naH / 3 / 3 / 108 // varga - re / 7 / 3 / cahaNaH 98 // zAgyai / 4 / 2 / 31 // cAturmAsyan-ca / 6 / 4 / 85 // cAdayo'satvaM / 1 / 1 / 31 / / cAdi:- nADa / 1 / 2 / 36 // cAyaH kIH / 4 / 1 / 86 // cAyeM dvandvaH sahotI / 3 / 1 / 117 / / cAhavaivayoge / 2 / 1 / 29 // ciklidacakram | 4 / 1 / 14 // citidehA-de: / 5 / 3 / 79 // citIvAyeM / 7 / 4 / 93 // citeH kaci / 3 / 2 / 83 // citte vA / 4 / 2 / 41 // citrArevatI - yAe / 6 / 3 / 108 / / citre / 5 / 4 / 19 / / / / 10 / Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ViGMES chandogau-dhe / 6 / 3 / 166 // chando'dhIte-vA / 7 / 1 / 173 // chandonAnni / 5 // 3 // 70 // chAzovA / 4 / 4 / 12 // chedAdenityam / 6 / 4 / 182 // ciraparutpa-stna / 6 / 3 / 85 // cisphuro vA / 4 / 2 / 12 // cIvarAtparidhAjane / 3 / 4 / 41 // curAdibhyo Nic / 3 / 4 / 17 // cUDAdibhyo'Na / 6 / 4 / 119 // cUrNamudgA-Nau / 6 / 4 / 7 // ceH kirvA / 4 / 11 36 // celArthAt kopeH 5 / 4 58 // caitrIkArtikI-hA / 6 / 2 / 100 // caurAdeH / 7 / 1 / 73 // ccoM kacit / 3 / 2 / 60 // cvyarthe kApyA-gaH / 5 / 3 / 140 // cacyarthe bhazAdeH stoH / 3 / 4 / 29 // jaGgAla-vA / 7 / 4 / 24 // jaNTapaNyAt / 6 / 1 / 82 // janazo nyupAntye-ktvA / 4 / 3 / 23 // jpjbhdidsh-shH|4|1|52|| japAdInAM po vaH / 213 / 105 // jabhaH svre|4|4|100|| jmbaavaa|6|2|60|| jayini ca / 6 / 3 / 122 // jrtyaadibhiH|3|1||55|| jaraso vA / 1 / 4 / 60 // jarAyA ja-ca / 7 / 3 / 93 // jarAyA j-vaa|2|1|3|| | jasa iH|2|4|9|| jasyedot / 1 // 4 // 22 // jasvizenvye / 2 / 1 / 26 // jaaguH|6|2|48|| jAguH kiti / 4 / 3 / 6 // jAgurazca / 5 / 3 / 104 // jAgurbiNavi / 4 / 3 / 52 // jAgrupasamindhernavA / 3 / 4 / 49 // jA jJAjano'tpAdau / 4 / 2 / 104 // jAtamahad-yAt / 7 / 3 / 95 // jaatikaalsukhaa-vaa|3|1|152 // jAtizca Nitaddhi-re / 3 / 2 / 11 // jAtIyakArthe'cceH / 3 / 2 / 70 / / jAtuyadyadAyado saptamI / 5 / 4 / 17 // jAte / 6 / 3198 // jAteH sampadA ca / 712 / 131 // jAterayAnta-t / 2 / 4 / 54 // jAterIyaH sAmAnyavati / 7 / 3 / 139 / / jAtau / 7 / 4 / 58 // | jAtau rAjJaH / 6 / 2 / 92 // Veeo chagalino Noyan / 6 / 3 / 185 // chadivelereyaNa / 7 / 1 / 17 // chaderismantraT kau / 4 / 2 / 33 // chandaso yaH / 6 / 3 / 147 // chandasyaH / 6 / 3 / 297 / / Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -29- cia ONDvSA jAtyAkhyAyA-vat / 2 / 2 / 122 // jAyApatezci-ti / 5 / 1 / 84 // jAyAyA jAniH / 7 / 3 / 164 // jAsanATa-pAm / 2 / 2 / 14 // jighrteriH| 4 / 2 / 38 // jivipUnyo-lke / 5 / 1 // 43 // jitaamuulaa-yH| 6 / 3 / 127 // jiidkssi-thH|5|2|72|| jiirnngomuutraa-le|7|2 / 77 // jIvantaparvatAdvA / 6 / 1 / 58 // jIvikopani-gye / 3 / 1 / 17 // jIvitasya san / 6 / 4 / 170 // tRbhramavama-vA / 4 / 1 / 26 // junazcaH svH| 4 / 4 / 41 // nRpo'haH / 5 / 1 / 173 // jeniH sanparokSayoH / 4 / 1 / 35 // jnyH|3|3 / 82 // jJapyApo jJIpIpa-sani / 4 / 1 / 16 // jnyaanecchaarkaa-n|3|1186|| jJAnecchAcArthajI-taH / 5 / 2 / 92 // jJIsAratheye / 3 / 3 / 64 // jJo'nupasargAt / 3 / 3 / 96 // jyazca yapi / 4 / 1 / 76 // jyAyAn / 7 / 4 / 36 // jyAvyadhaH kchiti / 4 / 1 / 81 // jyaavyevydhivyci-riH|4|1|72 // jyotirAyu-sya / 2 / 3 / 17 // jyotiSam / 6 / 3 / 199 // jyotsnAdibhyo'N / 7 / 2 / 34 // jvlddhlaal-vaa|4|2|32|| TaH puMsi gA / 1 // 4 // 24 // TanaN / 5 / 1 / 67 // Tastulyadizi / 6 / 3 / 210 / TAGasorinasyau / 1 / 4 / 5 // TAbyosi yaH / 2 / 1 / 7 // TAdI svare vA / 1 / 4 / 92 // TospanaH / 2 / 1 / 37 // TaoNsyet / 1 // 4 // 19 // dheghAzAchAso vA / 4 / 3 / 67 // dhezvervA / 3 / 4 // 59 // pito'thaH / 5 / 3 / 83 // - "NABRe-verseosaaseeeeerMet.camvaare. 3.2908.0 jiraNamorcA / 4 / 4 / 106 // jira te pada-ca / 3 / 4 / 66 // jiNavi ghan / 4 / 3 / 101 // jidApAdaNiyoH / 6 / 1 / 140 // JNiti / 4 / 3 / 50 // |Niti ghAt / 4 / 3 / 10 // DakazcASTAca-NAm / 6 / 4 / 84 // DataraDatamo-ne / 7 / 4 / 76 // DatiSNa'-p / 1 / 4 / 54 // Datyatu saMkhyAvat / 1 / 1 / 39 // DAcyAdau / 7 / 2 / 149 / / DAclohitA-pit / 3 / 4 / 30 // 989 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ddityntyrbraadeH|2|1|114 // DidvAN / 6 / 2 / 136 // Din | 7 | 1 | 147 // DIyazvyaditaH ktayoH / 4 / 4 / 61 // inaH sH-cH|1|3| 18 // ivinakhimak-tam / 5 / 3 / 84 // NistorevADa-Ni / 2 / 3 / 37 / / NisnuzyAtmane-t / 3 / 4 / 92 // NeraniTi / 4 / 3183 // Ne; / 2 / 3 / 88 // No'nnAt / 7 / 1 / 10 // Nau kriijii|4|2|10|| gau maani|4|2|88|| No dAntazAnta-sam / 4 / 4 / 74 // Nau mRgaramaNe / 4 / 2 / 51 // gau sanDe vA / 4 / 4 / 27 // NyotitheH / 7 / 1 / 24 // MeerNetwoNVermicens dastaDDhe / 113 42 // tatra / 7 / 1 / 53 // tatra kRtalabdha-te / 6 / 3 / 94 // tatra kamukAnau-t / 5 / 2 / 2 // tatra ghaTate-TaH / 7 / 1 / 137 // tatra niyukta / 6 / 4 / 74 // tatra sAdhau / 7 / 1 / 15 // ttraadaaymi-yH|3|1|26 // tatrAdhIne / 7 / 2 / 132 // tatrAhorAtrAMzam / 3 / 1 / 93 / / tatroddhate pAtrebhyaH / 6 / 2 / 138 / / tatsApyAnApyA-zva / 3 / 3 / 21 // tad / 7/1 // 50 // tadaH se:- / 1 / 3145 // tadantaM padam / 1 / 1 / 20 // tadatrAsti / 6 / 2 / 70 // tadatrAsmai vA-yam / 6 / 4 / 158 // tadarthArthena / 3 / 1 / 72 // tadasya paNyam / 6 / 4 / 54 // tadasya sN-tH|7|2|138 // Nakacau / 5 / 1 / 48 // Nazca vizravaso vA / 6 / 1 / 65 // Napamasatpare syAdinidhau ca / 2 / 1 / 60 // NasvarAghopA-3 / 2 / 4 / 4 // NAyajJAce gamuH / 4 / 4 / 24 // Nij bahulaM-pu / 3 / 4 / 42 // NidvAngo gan / 4 / 3 / 58 // Nin cAvazya-rthe / 5 / 4 / 36 // NidetyAsa-naH / 5 / 3 / 121 // NividrutsukapaH-DaH / 3 / 4 / 58 // taH sau sH|2|11 42 // takSaH svArthe vA / 3 / 4 / 77 // tata ziTaH / 1 / 3 / 36 // tata Agate / 6 / 3 / 249 // tato'syAH / 1 / 3 / 34 // tato h-rthH| 1 / 3 / 3 // tatpuruSe kRti / 3 / 2 // 20 // Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Marveerse tdsyaastp-tuH|7|2|1|| taddhitaH svr-re|3|2|55|| taddhitayasvare'nAti / 2 / 4 / 92 // taddhitAkako-khyAH / 3 / 2 / 54 // tddhito'nnaadiH|6|1|1|| tndraayussy-pi|2|2|66 // tyaatybhyH|6|4|87|| tadvati dhaN / 7 / 2 / 108 // tadvetyadhIte / 6 / 2 / 117 // tayukte hetau / 2 / 2 / 100 // tanaH kye / 4 / 2 / 63 // tanuputrANu-te / 7 // 3 // 23 // tano vA / 4 / 1 / 105 // tantrAdaci-te / 7 / 1 / 183 // tanbhyo vaa-c| 4 / 3 / 68 // tanvyadhI-ta / 5 / 1 / 64 // tapaH kanutApa ca / 3 / 4 / 91 // tapasaH kyan / 3 / 4 / 36 // tapestapaHkarmakAt / 3 / 4 / 85 / / | tptaanvvaadhsH|7|3|82|| tamahati / 6 / 4 / 177 // tamilArNavajyotsnAH / 7 / 2 / 52 // taM pacati droNAdvAn / 6 / 4 / 161 / / taM pratyano-lAt / 6 // 4 // 28 // taMbhAvibhUte / 6 / 4 / 106 // tayocauM-yAm / 7 / 4 / 103 // tayoH samU-pu / 7 / 3 / 3 // tarAti / 6 / 4 / 9 // tarutRNadhAnya-tve / 3 / 1 / 133 // tava mama ngsaa|2|1|15|| tavargasya zca-au / 1 / 3 / 60 // tavyAnIyau / 5 // 1 // 27 // tasiH / 6 / 3 / 211 // tasmai bhuutaa-c|6|4|107|| tasmai yogAdeH zakte / 6 / 4 / 94 // tasmai hite / 7 / 1 // 35 // tarUpa | 7 // 1 // 54 // tasya tulye kA-tyoH / 7 / 1 / 108 // tasya vApe / 6 / 4 / 251 // tasya vyAkhyA-t / 6 / 3 / 142 // tasyedam / 6 / 3 / 160 // tasyAha-vat / 7 / 1151 // tAdarthe / 2 / 2 / 54 // tAbhyAM vA-t / 2 / 4 / 15 // tArakA vrnnkaa-tye|2|4| 113 // tAlAnupi / 6 / 2 / 32 // tikakitavAdI dvandve 6 / 1 / 131 // tikAderAyanin / 6 / 1 / 107 // tikkRtau nAmni / 5 / 1171 // ti copaantyaa-duH| 4 / 1 // 54 // ticirivara-yaN / 6 / 3 / 184 // tirasastiyati / 3 / 2 / 124 // tiraso vA / 2 / 3 / 2 // tirontadhauM / 3 / 1 // 9 // tiryacApavarge / 5 / 4 / 85 // tirvA ssttivH| 4 / 1 / 43 // tilayavAdanAnni / 6 / 2 / 52 // // 12 // Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pn shss kr htkAL DEALE tilAdibhyaH - laH / 7 / 1 / 136 // tiyAM NavaH parasmai / 4 / 2 / 117 / / titeH / 4 / 2 / 39 // tiSThadagviyaH / 3 / 136 / / tiSyapuSyayormANi / 2 / 4 / 90 // tIyaM Git - vA / 1 / 4 / tIyazamba - DAc / 7 / 2 tIyATTIkaNa cet / 7 / 2 / 153 // 14 // / 135 // tuH / 4 / 4 / 64 // tudAdeH zaH | 3 | 4 | 81 // tubhyaM mayA / 2 / 1 / 14 // tumahIdicchAyAM naH | 3 | 4 / 21 / / tuma manaHkAme / 3 / 2 / 140 // tumotha bhA-tu / 2 / 2 / 61 / / turAyaNapA ne / 6 / 4 / 92 / / tulpasthAnA- straH / 1 / 1 / 17 // | tulyArthaistRtIyApaSThaca / 2 / 2 / 116 // tUdIvatyA eyaN / 6 / 3 / 218 // tUSNIkaH / 6 / 4 / 61 // 13 // tUSNIkAm | 7 | 3 | 32 // tUSNImA / 5 / 4 / 87 // tRNAdeH sal / 6 / 2 / 82 // tRNe jAtau / 3 / 2 / 132 // tRtIyastu-theM / 1 / 3 / 49 // tRtIyasya paJcame / 1 / 3 / 1 // tRtIyA tatkRtaiH | 3 | 1 | 65 // tRtIyAntAt - ge / 1 / 4 / tRtIyAyAm / 3 / 1 / 84 // tRtIyApIyasaH / 2 / 2 / 112 / / tRtIyoktaM vA / 3 / 1 / 50 // tuntudantA -- sya / 2 / 2 / 90 // tRn zIladharmasAdhuSu / 5 / 2 / 27 // vRtArtha pUraNA - zA / 3 / 1 / 85 // tRpidhRSisvapo najiG / 5 / 2 / 80 // tusvaTa - r / 1 / 4 / 38 // haH znAdIt | 4 | 3 | 62 // trapaphalabhajAm / 4 / 1 / 25 / / taM kRtyAH / 5 / 1 / 47 / / tena cchannerathe / 6 / 2 / 131 // tena jita-tsu / 6 / 4 / 2 // tena nirvRtte ca / 6 / 2 / 71 / / tena mokte / 6 / 3 / 181 // tena vitte Nau / 7 / 1 / 175 // tena hastAya: / 6 / 4 / 101 / / tergrahAdibhyaH / 4 / 4 / 33 // te lugvA / 3 / 2 / 108 // teSu deye / 6 / 4 / 97 // to vA / 7 / 2 / 148 // tau mAyAkroze / 5 / 2 / 21 // tau mumo- svau / 1 / 3 / 14 // tau sanastika | 4 | 2 | 64 // tyajayajamavacaH / 4 / 1 / 118 // tyadAdiH / 3 / 1 / 120 / tyadAdiH | 6 | 1 | 7 // tyadAdermayad // 6 // 3 // 159 // tyAnyasamA ca / 5 / 1 / 152 / / tyadAmena --te | 2 | 1 | 33 // Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 13 // tyAdisarvAdeH-'k / 7 / 3 / 99 // tyAdeH sA na / 7 / 4 / 91 // tyAdezca ma pap / 7 / 3 / 10 // tyAdau kSepe / 3 / 2 / 126 / / trane vA / 4 / 4 // 3 // antyastarAdeH / 7 / 4 / pujatoH po'ntazca / 6 / 2 / 33 // 43 // 1 cap ca / 7 / 2 / 92 // samRdhi-vanuH | 5 | 2 | 32 // trikakud girau / 7 / 3 / 168 / / tricaturas-dau / 2 / 1 / 1 / trizadvizate the / 6 / 4 / 129 / / trINi trINyanya- di / 3 / 3 / 17 // traistu ca / 7 / 1 / 166 // treyaH / 1 / 4 / 34 // zacAlAriMzam / 6 / 4 / 174 // tvate guNaH / 3 / 2 / 59 // tvamahaM kaH / 2 / 1 / 12 // tvamau pra-n / 2 / 1 / 11 // se / 2 / 4 / 100 // sve vA / 6 / 1 // 26 // the vA / 4 / 1 / 29 // tho nth / 1 / 4 // 78 // tha da daMzasaJjaH zavi / 4 / 2 / 49 // daMzestRtIyA / 5 / 4 / 73 // zekhaH / 5 / 2 / 90 / / dakSiNAkaDaGgara - yau / 6 / 4 / 282 // dakSiNApathA tyaN / 6 / 3 / 13 // dakSiNermA vyAdhayoge / 7 / 3 / 143 // dakSiNottarAccAtas / 7 / 2 / 17 // dagukozala-diH / 6 / 1 / 108 // daNDAH / 6 / 4 / 178 // daNDahastine / 7 / 4 / 45 // dat / 4 / 4 / 10 // dadhna ikaN / 6 / 2 / 143 // dAyaritha-n / 1 / 4 / 63 // dadhyuraHsa-le: / 7 / 3 / 172 // dantapAdanA vA / 2 / 1 / 101 / / dantAdunnatAt / 7 / 2 / 40 // dambhaH / 4 / 1 / 28 // dambhodhi / 4 / 1 / 18 // dayAyAskAsaH | 3 | 4 / 47 // daridro'yanyAM vA | 4 | 3 | 76 // darbhakRSNAgnizarma-tsye / 6 / 1 / 67 // dazanAvodai-tham / 4 / 2 / 54 // dazaikAdazAdikazca / 6 / 4 / 36 // davAGaH / 5 / 1 / 78 // dasti / 3 / 2 / 88 / / dAgo'sya sAravikAse / 3 / 3 / 53 // dAghesizada-ruH | 5 | 2 | 36 // dANDA jini-kam / 7 / 1 / 171 // dAma saMgadA ca / 2 / 2 / 52 / / dAmanyAderIyaH / 7 / 3 / 67 // dAmnaH / 2 / 4 / 10 // | dAvatsAnmavat / 4 / 1 / 15 // // 13 // Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 113 / dipUpadAnAmnaH / 6 / 3 | 23 || dikpUrvAttau / 6 / 3 / 71 // dikzabdAtIra-raH / 3 / 2 / 142 // dikzabdA myAH / 7 / 2 / digadhikaM saMjJA de / 3 / 1 / 98 // digAdidehAMzAH / 6 / 3 / 124 // ditezcaiyaNa vA / 6 / 1 / 69 // hijja -paH / 5 / 2 / 83 // dina au: so / 2 / 1 / 117 // divasa divaH vA / 3 / 2 / 45 // divAdeH zyaH | 3 | 4 | 72 // dino dyAvA | 3 | 2 | 44 // dizo rUDhyA-le / 3 / 1 / 25 // diyorIT / 4 / 4 / 89 // dIGaH sani vA / 4 / 2 // 6 // dIpajanavA | 3 | 4 | 67 // dIptijJAnayatna-daH / 3 / 3 / 78 // dI dIGa:- re / 4 / 3 / 93 // dIrghaH | 6 / 4 / 127 // | dIrghayAv-seH | 1 | 4 | 45 // dIrghatyam / 4 / 1 / 103 // dIrghazcciya ca / 4 / 3 / 108 // dIrghAnAmya-pU: / 1 / 4 / 47 // dukhAtmAtikUlye / 7 / 2 / 141 / / duHstrItaH khal / 5 / 3 / 139 // dugorU ca / 4 / 2 / 77 // dunAdikurvi yaH / 6 / 1 / 118 // dunindAcchre | 3 | 1 | 43 // duSkulAdeyaNvA / 6 / 1 / 98 // duhadihaliha - kaH / 4 / 3 / 74 // duhe DuvaH / 5 / 1 / 145 // dUrAdAmantrya - nRt / 7 / 4 / 99 // dUrAdetyaH | 6 | 3 | 4 || dRgdRzadRkSe / 3 / 2 / 151 // dRti kukSi- yaN / 6 / 3 / 130 // nApazAva | 5 / 1 / 97 / / dUnpunarvarSAkArairbhuvaH / 2 / 1 / 59 // | dRSTastujupe - saH / 5 / 1 / 40 // |dRzaH kanip / 5 / 1 / 166 // dRzya bhavadorAtmane / 2 / 2 / 9 // dRzyathaizvintAyAm / 2 / 1 / 30 // sAnninAni / 6 / 2 / 133 // deye nA ca / 7 / 2 / 133 // derdigiH parokSAyAm / 4 / 1 / 32 / / devatA / 6 / 2 / 101 // devatAnAmAtyAdau / 7 / 4 / 28 // devatAntAttadarthe / 7 / 2 / 22 // devAdibhyaH / 7 / 1 / 111 / / devatAdApaH / 5 / 1 / 99 // devatAdIn Din / 6 / 4 / 83 // devAcal / 7 / 2 / 162 // devAdyaJ ca / 6 / 1 / 21 // devAnAMpriyaH | 3 | 2 | 34 // | devArcAmaitrI sthaH | 3 | 3 / 60 / / devikAziza - vAH / 7 / 4 / 3 // deze / 2 / 3 / 70 // deze'ntaro naH / 2 / 3 / 91 // Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dairye'nuH / 3 / 1 134 // || 14 || daivayajJizociSTa - / 2 / 4 / 82 // do maH syAdau / 2 / 1 / 39 // dorANinaH / 6 / 2 / 49 // dorIyaH | 6 | 3 | 32 // doreva mAcaH | 6 | 3 | 40 // dosomAstha i: / 4 / 4 / 11 // dyAvApRthivI -yau / 6 / 2 / 108 // zruteoraH / 4 / 1 / 41 / / yudbhUyo'yatanyAm / 3 | 3 | 44 // mudrAmaH / 7 / 2 / 37 // ghumAgapAgu-ya: / 6 / 3 // 8 // dhAvat / 3 / 2 / 27 // makramo yaGaH | 5 | 2 / 46 // dravyavasnAtkam | 6 |4 | 167 // dravo vA / 6 / 1 / 139 // dreraNo'prAcyabhargAdeH / 6 / 1 / 123 // droNAdvA / 6 / 9 / 59 // dravye / 7 / 1 / 115 // drorvayaH / 6 / 2 / 43 / / drAstathA / 6 / 2 / 132 // dvandvaM vA / 7 / 4 / 82 / dvandvAtmayaH / 6 / 3 / 201 // dvandvAdIyaH / 6 / 2 / 7 // dvandvAllit / 7 / 1 / 74 // dvandve vA / 2 / 4 / 11 / / dvayorvibhajye ca tara / 7 / 3 / 6 // dvArAdeH | 7 | 4 | 6 || dvi: kAnaH sa / 1 / 3 / 11 / / dvigoH saMzaye ca / 7 / 1 / 144 // dvigoH samAhArAt | 2 / 4 / 22 // dvigarinapatye dvi / 6 / 1 / 24 // dvigoranaT / 7 / 3 / 99 // dvigorInaH / 64 / 140 // dvigorIne kaTau vA / 6 / 4 / 164 // dvitIyaturya - bauM / 4 / 1 / 42 // dvitIyayA / 5 / 4 / 78 // dvitIyA khavA kSepe / 3 / 1 / 69 / / dvitIyAtsvarAdurdhvam | 7 | 3 | 41 // dvitIyAyAH kAmyaH / 3 / 4 / 22 // dvitIyA SaSThayAve-zveH / 2 / 2 / 117 // dvitricaturaH suc / 7 / 2 / 110 / / dvitricatuSpU-ya: / 3 / 1 / 56 / / dvitrivaho - stAt / 6 / 4 / 144 // dvitribhyAmayadvA / 7 / 1 / 152 // dvitrisvarau -bhyaH / 2 / 3 / 67 // dvirAyuSaH | 7 | 3 | 100 // dvitrerdhamadhau vA / 7 / 2 / 107 // dvitrermUdhna vA | 7 | 3 | 127 // dvizyaSTAnAM - hau / 3 / 2 / 92 // dvivyAderyAN vA / 6 / 4 / 147 // dvitve goyugaH / 7 / 1 / 134 // dvitve'gho'bhyuparibhiH / 2 / 2 / 34 // dvitve'pyante vA / 2 / 3 / 81 // dvitve vAM nau / 2 / 1 / 22 // dvitve dvaH / 4 / 2 / 87 // dvidaNDAdiH / 7 / 3 / 75 // r hV // 14 // Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 4120- 44010EANPO- R O / dvipadAddharmAdan / 7 / 3 / 141 // dvirdhAtuH parokSADe-dheH / 4 / 1 / 1 // dvipantagaparantapau / 5 / 1 / 208 // dvipo vAtRzaH / 2 / 2 / 84 // dvisvarabrahma-deH / 6 / 4 / 155 // dvisvarAdaNaH / 6 / 1 / 109 // dvisvarAdanadyAH / 6 / 1 / 71 // dviheto-gaa| 2 / 2 / 87 // dvIpAdnusamudra NyaH / 6 / 3 / 68 // vastIyaH / 7 / 1 / 165 // tyantaranava-ie / 3 / 2 / 109 // yAderguNAn-yat / 7 / 1 / 151 // dvayuktajakSapaJcataH / 4 / 2 193 // yuktopAntyasya-re / 4 / 3 // 14 // dvaya ke pu-vo / 6 / 1 / 134 // ithepasUta-sya / 2 / 4 / 109 // dhanAdeH patyuH / 6 / 1 / 14 // dhanurdaNDatsaru-haH / 5 / 1 / 12 // dhanapA dhanvan / 7 / 3 / 158 // dharmazIla-t / 712 / 15 // dharmAmAMccarati / 6 / 4 / 49 // dharmArthAdipu dvande / 3 / 1 / 159 // dhavAyogA-n / 2 / 4 / 59 // dhAgaH / 4 / 4 / 15 // dhAgastathozca / 2 / 1 / 78 // dhAtoH kaNDvAderyak / 3 / 4 / 8 // dhAtoH pU-ca / 3 / 1 / 1 // dhAtoH sambandhe prtyyaaH| 5 / 4 / 41 // dhAtoranekasvarAdAm-ntam / 3 / 4 / 46 // dhaatorivoN-ye|2|1||50|| dhAtrI / 5 // 2 // 91 // dhAnyebhya iinny|7|1|79|| dhAzyApAyyasA-se / 5 / 1 / 24 // dhArIGo'kRcchre tRz / 5 / 2 // 25 // dhAredhar ca / 5 / 1 / 113 // ghuTastRtIyaH / 2 / 173 // ghuTA pAk / 1 / 4 / 66 // dhuTo dhutti-vaa| 1 / 3 / 48 // dhuhsaa-yoH| 4 / 3 / 70 // . dhuro'nasasya / 7 / 3 / 77 // dhuro yaiyaNa / 7 / 1 / 3 // dhUgoditaH / 4 / 4 / 38 // dhUmpIgonaH / 4 / 2 / 18 // dhRgsustoH parasmai / 4 / 4 / 85 // dhuumaadeH|6|3|| 46 // dhRpazasaH pragalbhe / 4 / 4 / 66 // dhenornnyH|6|2|15|| ghenobhavyAyAm / 3 / 2 / 118 // MCHAR. GAMES or... dhanagaNAlabdhari / 7 // 1 // 9 // dhanahiraNye kAme / 7 / 1 / 179 // na / 2 / 2 / 18 // naM kye / 1 / 2 / 22 // naH ziJc / / / 3 / 19 // na kaci / 2 / 4 / 205 // na kartari / 3 // 1 // 82 // wwe. - rwwwmorwwwww Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3D na karmaNA bic / 3 / 4 / 88 // na kavateryaDaH / 4 1147 // na kimaH kSepe / 7 / 3 / 70 // nakhamukhAdanAnni / 2 / 4 / 40 // nkhaadyH|3|2|128|| na khyApUga-zya / 2 / 3 / 90 // nagarAtkutsAdAkSye / 6 49 // nagarAdagaje / 5 / 1 / 87 // na gRNAzubharucaH / 3 / 4 / 13 // nagoANini vA / 3 / 2 / 127 // nagnapalita-kanA / 5 / 1 / 128 // na janavadhaH / 4 / 3154 // naJ / 3 / 1 / 51 // natraH kSetroM-ceH / 7 / 4 / 23 // najat / 312 / 125 // najanya ga-DaH / 7 / 3 / 123 // najasvalAdeH 17 / 4 / 9 // najo'niH zApe / 5 / 3 / 117 // | northAt / 7 / 3 / 174 // naJtatpuruSAt / 7 / 3 / 71 // nnyttpuru-deH| 7 / 2157 // nabbaho-Ne / 7 / 3 / 135 // namudaya vA / 7 / 3 / 136 // nasuvyupa-raH / 7 / 3 / 131 // naTAnnRtte jyaH / 6 / 3 / 165 // naDakumudacetasa-Dit / 6 / 2 / 74 // naDazAdAd balaH / 6 / 2 / 76 // naDAdibhya AyanaN / 6 / 1 / 53 // naDAdeH kIyaH / 6 / 2 / 92 // na ddiishiing-dH| 4 / 3 / 27 // na nningysuud-kssH|5|245 // na tamavAdi -bhyaH / 7 / 3 / 13 // na tiki dIrghazca / 4 / 2 / 59 // na dadhipayaAdi / 3 / 1 / 145 / / na disyoH / 4 / 3 / 61 // nadIdezapurAM-nAm / 3 / 1 / 142 // nadIbhirnAni / 3 / 1 // 27 // nadyAdereyaNa / 6 / 3 // 2 // | nayA~ matuH / 6 / 2 / 72 // na dvitve / 7 / 2 / 147 // | na dviradruvaya-t / 6 / 2 / 61 // na dvisvarA-tAt / 6 / 3 / 29 // na nAbdeit / 1 / 4 / 27 // na nAmni / 7 / 3 / 176 // na nAmyeka-'maH / 3 / 2 / 9 // na nRpUjArthadhvajacitre / 7 / 1 / 109 // nanau pRSToktI-t / 5 / 2 // 17 // nandhAdibhyo'naH / 5 / 11 52 // nanvorvA / 5 / 2 // 18 // napuMsakasya shiH|1|4|55|| napuMsakAdvA / 7 / 3 / 89 // na puMvanniSedhe / 3 / 2 / 71 // na prAgjitIye svare / 6 / 1 / 135 // na pAdirasatyayaH / 3 / 3 / 4 // na badanaM sNyogaadiH| 4 / 1 // 5 // namaspuraso-saH / 2 / 3 / 1 // nmovrinshcitrho-ye||4|37 // Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na yi taddhite / 2 / 1 / 65 // na rAjanya ke / 2 / 4 / 94 // na rAjAcArya-SNaH / 7 / 1 / 36 // na rAtsvare / 1 / 3 // 37 // narikA mAmikA / 2 / 4 / 112 // nre| 3 / 2 / 80 // na vaJcergatau / 4 / 1 / 113 // navabhyaH -caa| 1 / 4 / 16 // na vamantasaMyogAt / 2 / 1 / 111 // navayajJAdayo'nte / 6 / 4 / 73 // na vayo y / 4 / 1173 // navA knnymhssvnH|5|3|48 // nyaa'khitkud-13|2|117 // navA guNaH-rit / 7 / 4 / 86 // nvaann-|6|4|142|| navAdIna-sya | 7|2|160 // navAyAni zata-dam / 3 / 3 / 19 // nvaapH|2|4|106|| navA parokSAyAm / 4 / 4 // 5 // .avate navA bhAvArambhe / 4 / 4 / 72 // navA rogaatpe|6|3| 82 // navA shonnaadeH| 3 / 4 / 31 // navA sujaH kAle / 2 / 2 / 96 // navA svre| 2 / 3 / 102 // na viNshtyaadi-ntH|3|1|69|| na vRddhizcA-pe / 4 / 3 / 11 // na vRdyH| 4 / 4 / 55 // navaikalarANAm / 3 / 2 / 66 // nshHshH|2|3 / 78 // na shsdd-nH|4|1|30|| na zAt / 1 / 3 / 62 // na ziti / 4 / 2 / 2 // nazeneM vAGi / 4 / 3 / 102 // nazo dhuTi / 4 / 4 / 109 // nazo vA / 2|1170 // na vijaagRshs-tH| 4 / 3 / 49 // na sNdhiH|1|3| 52 // na saMdhiGIya-ki / 7 / 4 / 111 // na saptamIndrAdizyatha / 3 / 1 / 165 // na sodiH / 1 / 412 // nasatya / 2 / 3 / 65 // na sAgivacane / 7 / 3 / 57 // nastaM-theM / 2 / 1 // 23 // nas nAsikA-dre / 3 / 2 / 99 // na ssaH / 2 / 3 / 59 // na hAko lupi / 4 / 1 / 49 // nahAhodhitau / 2 / 1 / 85 // nADIghaTIkharI-zca / 5 / 1 / 120 // nADItantrIbhyAM khAne / 7 / 3 / 180 // nAthaH / 2 / 2 / 10 // nAnadyatana-tyoH / 5 // 4 // 5 // nAnAvadhAraNe / 7 / 4 / 74 // nAnyat / 2 / 1 / 27 // nApiyAdau / 3 / 2 / 53 // nAbhenam -zAt / 011 / 31 // nAbhenAmni / 7 / 3 / 134 // nAmavye / 2 / 1 / 92 // EPALBRe asEREDEE ac.. and RPIOBAH-80PAN.N Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200AMExam / ParSSAGARMess nAma nAmnaikArya lam / 3 / 1 / 18 // nAmarUpa yaH / 7 / 2 / 158 // nAma sida-ne / 1 / 1 // 21 // nAminaH kAze / 3 / 2 / 87 // nApinastayo. pH|2|3|8|| nAmino'kalihaleH / 4 / 3 / 51 // nAmino guNo-ti / 4 / 3 / 2 // nAmino'niT / 4 / 3 / 33 // nAmino lugvA / 1 // 46 // nAmnaH prathama-hau / 2 / 2 / 31 // nAnaH prAga-vo / 7 / 3 / 12 // nAgnA grhaadishH| 5 / 4 / 83 // nAmni / 2 / 1 / 15 // nAmni / 2 / 4 / 12 // nAmni / 3 / 1 / 94 // nAmni / 3 / 2 / 16 // nAmni / 3 / 2 / 75 // nAmni / 21144 // nAmni / 6 / 4 / 172 // nAmni kaH / 6 / 2 / 54 // nAmni paMsi ca / 5 / 3 / 121 // nAmni maaksskaadibhyH|6|3|193 // nAmni vA / 1 / 2 // 10 // nAmni zarado'kA / 6 / 3 / 100 // nAmno gama:-haH / 5 / 1 / 131 // nAmno dvitI-Tam / 4 / 117 // nAmno no'nahaH / 2 / 1 / 91 // nAmno vadaH kyap ca / 5 // 1 // 35 // nAmnyuttarapadasya ca / 3 / 2 / 107 // nAmnyudakAt / 6 / 3 / 125 // nAmyantasthA-pi / 2 / 315 // nAmyAdereva ne / 2 / 3 / 86 // naamyupaanty-kH|5|1 / 54 // nArI sakhI-zrU / 2 / 4 / 76 // nAvaH / 7 / 3 / 104 // nAvAderikaH / 7 / 2 / 3 // nAziSyagovatsahale / 3 / 2 / 148 // nAsatvAzleSe / 3 / 41 57 // nAsAnati-Tam / 7 / 1 / 127 // nAsikodarau-NThAt / 2 / 4 / 39 // nAstikA-kam / 6 / 4 / 66 // nisnikss-vaa|2|3| 84 // nikaTapAThasya / 3 / 1 / 140 / nikaTAdiSu vasati / 6 / 4 / 77 // nigavAdernAmni / 5 / / 61 // nighodghasaMgho-nam / 5 / 3 / 36 // nijAM zityet / 4 / 1 / 57 // nitydid-svH|1|4|43 // nityamanvAdeze / 2 / 2 / 31 // nityavarasya / 3 / 1 / 141 // nityaM ajino'N / 7 / 3 / 58 // nityaM NaH pandhazca / 6 / 4 / 89 // nityaM pratinAlpe / 3 / 1 // 37 // nitya iste-he / 3 / 1 / 15 // ni dIrghaH / 1 / 4 / 85 // ninadyAH-le / 2 / 3 / 20 // | nindahiMsa-rAt / 5 / 2 / 68 // aavaaeeHEEV More Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // nindya kutsanai - yaiH / 3 / 1 / 100 // nindye pAza | 7 | 3 | 4 // nindye vyApyAyaH // 5 / 1 / 159 // nipuNena cArcAyAm / 2 / 2 / 103 / / niprAgrujaH zakye / 4 / 1 / 116 / / niSebhyo ghnaH / 2 / 2 / 15 // nimIlyAdimeGa - ke | 5 | 4 / 46 // nimUlAtkaSaH | 5 | 4 | 62 niye Am / 2 / 4 / 51 // niyacAnupasargAdvA | 5 | 3 | 60 // niyukta dIyate / 6 / 4 / 70 // nirame: pUvaH / 5 / 3 / 21 / / nirabhyanova - ni / 2 / 3 / 50 // nirgo deze / 5 / 1 / 133 // nirduH suve: -te: / 2 / 3 / 56 // nirdurvehi-rAm / 2 / 3 / 9 // nirduHsoH - nnAm / 2 1 3 | 31 // nirneH sphurasphuloH / 2 / 3 / 53 // nirvANamavAve / 4 / 2 / 79 // nirviNNaH / 2 / 3 / 89 // nirRtA: / 6 / 4 / 20 // nirvRtte / 6 / 4 / 105 / niva / 1 / 4 / 89 // nivAsAccaraNe'N / 6 / 3 / 65 // nivAsAdUrabhave - ni / 6 / 2 / 69 // nivizaH / 3 / 3 / 24 // nivAt | 4 | 4 | 8 // nizApadopAt / 6 / 3 / 83 // niSedhe'khalvoH ktvA / 5 / 4 / 44 // niSkAdeH srAt / 7 / 2 / 57 / / niSkulAnni - Ne / 7 / 2 / 139 // niSkupaH / 4 / 4 / 39 // niSpavANiH / 73 / 181 // niSphale tilA jau / 7 / 2 / 154 // niSmA - nasya / 2 / 3 / 66 // nisasta penAsevAyAm / 2 / 3 / 35 / / nisazca zreyasaH / 73 / 122 / / niso gate / 6 / 3 / 18 / / nive jJaH | 3 | 3 | 68 // nIdAsU-khad / 5 / 2 / 88 // nIlapItAdakam | 6 | 2 | 4 // nIlamaNyapadhyoH / 2 / 4 / 27 / / tumaccha: / 3 / 3 / 54 // turjAtaH / 2 / 4 / 72 // nuvo| 1 / 4 / 48 / nRteryaGi / 2 / 3 / 95 // nRtkhanrajJjaH T / 5 / 1 / 65 // hetubhyo vA / 6 / 3 / 156 // nRnaH - vA / 1 / 3 / 10 // nenasiddhasthe / 3 / 2 / 29 / / nemA vA / 1 / 4 / 10 // ripiTa - sya / 7 / 1 / 128 // |mAdAta dhau / 2 / 3 / 79 // nerdhruve / 6 / 3 / 17 // nedapaThaNaH | 5 | 3 | 26 // nerbuH / 5 / 3 / 74 // naikasvarasya / 7 / 4 / 44 // Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 17 kAkriye / 2 / 3 / 12 // no'pAdeH / 7 / 2 / 29 // notaH | 3 | 4 | 16 // nospadasya taddhite / 7 / 4 / 61 // nopasargAt dA / 2 / 2 / 28 // nopAnyavataH | 2 | 4 | 13 // nopazAno re / 1 / 3 / 8 // nobhayorhetoH / 2 / 2 / 89 / / no mad / 7 / 1 / 159 / / normyAdibhyaH / 2 / 1 / 99 // noJjanasyAtaH / 4 / 2 / 45 // naudvisvarAdikaH | 6 | 4 | 10 // nauviSeNa dhye / 7 / 1 / 12 // nU codhasaH / 7 / 1 / 32 // nyagrodhasya sya / 7 / 4 / 7 // vyaddrayaH / 4 / 1 / 112 / / nyorvA / 7 / 4 / 8 // nyabhyupaceryAzcot | 5 | 3 | 42 // nyavAcchA | 5 | 3 | 56 // nyAdo navA / 5 / 3 / 24 // nyAyAderikaN / 6 / 2 / 118 // nyAyAdanapete / 7 / 1 / 13 // nyAyAvAyA - ram / 5 / 3 / 134 // nyudo graH / 5 / 3 / 72 // mahatoH | 1 | 4 | 86 // pa pakSAccApamAdeH / 2 / 4 / 43 // pakSAttiH / 7 / 1 / 89 // pakSimatsya-ti | 6 | 4 | 31 // paciduddeH | 3 | 4 | 87 // paJcako vargaH / 1 / 1 / 12 // paJcato'nyAde-daH / 1 / 4 / 58 // paJcadazadvarge vA / 6 / 4 / 175 / / paJcamI-Amahaiv / 3 / 3 / 8 // paJcamI bhayAdyaiH / 3 / 1 / 73 // paJcamyapAdAne / 2 / 2 / 69 / / paJcamyatau / 5 / 3 / 11 / / paJcamyAH kRg / 3 / 4 / 52 / / paJcamyA tvarAyAm / 5 / 4 / 77 // paJcamyA ni-sya / 7 / 4 / 104 // paJca sarva-ye / 7 / 1 / 41 // paNAmAH / 6 / 4 / 148 // parmAne | 5 | 3 | 32 // patirAjAnta ca / 7 / 1 / 60 / / pativatnyanta - NyoH / 2 / 4 / 53 // pattisthau gaNakena / 3 / 1 / 79 // patthurna' / 2 / 4 // 48 // patrapUrvAdaJ / 3 / 3 / 177 // patha ikaTU | 6 | 4 | 88 // patha: pantha ca / 6 / 3 / 103 // pathinmathin-sau / 1 / 4 / 76 // pathokaH / 6 / 3 / 96 // pathpatithi - yaN / 7 / 1 / 16 // pada: pAdasyAjyA-te / 3 / 2 / 95 / / padakalpala-kAtU / 6 / 2 / 119 / / padakrama zikSA-kaH / 6 / 2 / 126 / / padarujaviza chan / 5 / 3 / 16 // // 17 // Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9 . marica SANS-CGPS 06 Annanod padasya / 2 / 1489 // padasyAniti vA / 7 / 4 / 12 // padAAg-tve / 2 / 1 / 21 // padAntaragamye vA / 3 / 31 99 // pdaantaah-teH|1|3163|| padAnte / 2 / 1 / 64 // pdaasvrivaa-hH|5|1||44|| pdikH|6|4|13|| pade'ntare'nA-te / 213 / 93 // padottarapadebhya ikaH / 6 / 2 / 125 // 13 paddhateH / 2 / 4 / 33 // pandhyAderAyanaN / 6 / 2 / 89 // pyodroryH|6|2 / 35 // prH| 14 / 118 // para zatAdiH / 3 / 1 / 75 // prjnraajnyo'kiiyH| 6 / 3 / 32 // parataH sI puMcana-G / 3 / 2 / 49 // paradArAdibhyo gacchati / 6 / 4 / 38 // parazavyAghaluk ca / / 6 / 2 / 40 // parazvadhAdvANa / 6 / 4 / 63 // parastriyAH pa-ye / 6 / 1 / 40 // pararaparAnyonyeta-si / 3 / 2 / 1 // parANi kAnAna-dam / 3 / 3 / 20 // parAtmabhyAM / 3 / 2 / 27 // parAnoH kRgaH / 3 / 3 / 101 // parAvarAtstAt / 7 / 2 / 116 // praavraadhmo-yH|6|3|73|| parAvare / 5 / 4 / 45 // praavejeH|3|3|28|| parikrayaNe / 2 / 2 / 67 // pariklezyena / 5 / 4 / 80 // parikhA'sya syAt / 7 / 1 / 48 // pricaayyop-nau| 5 / / 25 // pariNAmi-the / 7 / 2 / 44 // paridevane / 5 / 3 / 6 // pariniveH sevH|2|3|46 // paripathAt / 6 / 4 / 33 // paripanyAttiSThati ca / 6 / 4 / 32 // . parimANA-lyAt / 2 / 4 / 23 // primaannaarth-cH|5|1|109|| parimukhAde-vAt / 6 / 3 / 136 // parimuzAyamA-ti / 3 / 3 / 94 // parivyayAt kriyaH / 3 / 3 / 27 // prH|2|3|52|| pareH krame / 5 / 3 / 76 // pareH sUcareyaH / 5 / 3 / 102 // | preghH| 53 // 40 // pareghoGayoge / 2 / 3 / 103 // paredavimuhazca / 5 / 2 / 65 // parayU te / 5 / 3 // 63 // paremukhapArthAt / 6 / 4 / 29 // pare pazca / 3 / 3 / 204 // pare vA / 5 / 4 / 8 // parokSA-mahe / 3 / 3 / 12 // parokSAyA nayA / 4 / 4 / 18 // parokSe / 5 / 2 / 12 // | paropAt / 3 / 3 | 49 // sonnone Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 18 // paroparINa-Nam / 7 / 1 / 99 // parNAkaNAt-jAt / 6 / 3 / 62 // padirikad / 6 / 4 / 12 // pargadhairvA / 5 // 3 // 113 // paryanogAmAt / 6 / 3 / 138 // prypaai-gyaa| 3 / 1 // 32 // paryapAt skhadaH / 4 / 2 / 27 // paryapAbhyAM vajyai / 2 / 2 / 71 // paryaH sarvobhaye / 7 / 2 / 83 // paryAyAhaNotpattau ca NakaH / 5 / 3 / 120 // parvatAt / 6 / 3 / 60 // pazcA ivaN / 6 / 2 / 20 // pazcAderaNa / 7 / 3 / 66 // parpado NyaH / 6 / 4 / 47 // parpado pyaNau / 7 / 1 / 18 // pazubhyaH-8H17111133 // pazuvyaJjanAnAm / 3 / 1 / 132 // pazcAtyanupadAt / 6 / 4 / 41 // pazcAdAyantA-maH / 6 / 3 / 75 // pazno'parasya-ti / 7 / 2 / 124 // pazyadvAgdi-NDe / 3 / 2 / 32 // pAkakarNaparNa-t / 2 / 4 / 55 // pAThe dhAtvAdeo na / 2 / 3 / 97 // pANikarAva / 5 / 1 / 121 // pANigRhItIti / 2 / 4 / 52 // pANighatADaghau-ni / 5 / 1 / 89 / / pANisamavAbhyAM sRjaH / 5 / 1 / 18 // pANTAhAta-Nazca / 6 / 1 / 104 // pANDukambalAdin / 6 / 2 / 132 // pANDoDayaNa / 6 / 1 / 229 / / pAteH / 4 / 2 / 17 // paatpaadsyaah-deH| 7 / 3 / 148 // paatraacitaa-vaa|6|4|163 / / pAtrAttau / 6 / 4 / 180 // pAtresami-yaH / 3 / 1 / 91 // pAThyazudrasya / 3 / 1 / 143 // pAdAyoH / / / 1 / 28 // pAdyAye / 7 / 1 / 23 // pAnasya bhAvakaraNe / 2 / 3 / 69 // pApahIyamAnena / 7 / 2 / 86 // pArAvAraM-ca / 7 / 1 / 101 // paaraavaaraadiinH| 6 / 3 / 6 // paaremdhye-yaa| 3 // 1 // 30 // pArthAdibhyaH-chaH / 5 / 1 / 135 // paashaacchaasaa-yH| 4 / 2 / 20 // pAzAdezca lyaH / 6 / 2 / 25 // pitA mAtrA vA / 311 / 122 // pituryo vA / 6 / 3 / 151 // pitRmAtuvya-ri / 6 / 2 / 62 // pittithaT-dhAt / 7 / 1 / 160 // pitro mahad / 6 / 2 / 63 // pivaitidAbhUsthA-T / 4 / 3 / 66 // piSTAt / 6 / 2 / 53 // piilaasaalvaa-dvaa|6|1|68|| piilvaadeH-ke|7|1|87|| puMnAmni ghaH / 5 / 3 / 130 // puMvat karmadhAraye / 3 / 2 / 57 // BenetvNAVevo creaseera News Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puMsaH / 2 / 3 / 3 // puMsoH -ns / 1 / 4 / 73 // puMstriyo:-s / 1 / 1 / 29 // pucchAt / 2 / 4 / 41 // pucchAdutparivyasane / 3 / 4 / 39 // pujanupo'nujAnthe / 3 / 2 / 13 // putrasyAdi - ze / 1 / 3 / 38 / / putrAya / 6 / 4 / 154 // putrAntAt / 6 / 1 / 111 // putre / 3 / 2 / 40 // putre vA / 3 / 2 / 31 / / punarekepAm ||4 | 1 | 10 || punarbhUputra - n / 6 / 1 / 39 // pumanaDu-tve / 7 / 3 / 173 // pumo'zi-raH / 1 / 3 / 9 // puraMdarabhagaMdarau / 5 / 1 / 114 // purANe kalpe / 6 / 3 / 187 // purAvAvarttamAnA / 5 / 3 / 7 // purumagadhakaliGga-daN / 6 / 1 / 116 // puruSaH striyA / 3 / 1 / 126 // puruSahRdayAdasamAse / 7 / 1 / 70 // puruSAt kRta - yaJ / 6 / 2 / 29 // puruSAdvA | 2 | 4 | 25 // puruSAyuvam / 7 / 3 / 120 // purupe vA / 3 / 2 / 135 // puro'grato'gre sarte / 5 / 1 / 140 // puroDAza - Tau / 6 / 3 / 146 // puro naH / 6 / 3 / 86 // | puro'stamavyayam / 3 / 1 / 7 // putro daivate | 5 | 2 | 85 // puSkarAderdeze / 7 / 2 / 70 // puSyArthAM punarvasuH / 3 / 1 / 129 // purUSau / 4 / 3 / 3 / pUgAdamukhya driH / 7 / 3 / 60 // pUktizibhyo navA / 4 / 4 / 45 // pUjyajeH zAna' / 5 / 2 / 23 // pUjAcAryaka - yaH | 3 | 3 | 39 // pUjAsvateH prAdAt / 7 / 3 / 72 // 13/ pUtakratuvRpA ca / 2 / 4 / 60 / / pUdivyacernA -ne / 4 / 2 / 72 // praraNAdgrantha-sya / 7 / 1 / 176 // pUraNAdvayasi / 7 / 2 / 62 // pUraNArddhAdikaH | 6 | 4 | 159 // pUraNIbhyastat-pU / 7 / 3 / 130 // pUrNamA / 7 / 2 / 55 // pUrNA / 7 / 3 / 160 / / pUrvakAlaika-lam / 3 / 1 / 97 // pUrvepadasthA - gaH / 2 / 3 / 64 // pUrvapadasya vA / 7 / 3 / 45 // pUrvaprathamA-ye / 7 / 4 / 77 // pUrvamanenan / 7 / 1 / 167 // pUrvasyAsve svare yoriyut / 4 / 1 / 37 // pUrva prathame / 5 / 4 / 49 // pUrvartuH / 5 / 1 / 141 // pUrvAparama-ram / 3 / 1 / 183 // pUrvAparAdha-nA / 3 / 1 / 52 // pUrvAparA-yus / 7 / 2 / 98 // asas De Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ~ ~ // 19 // Apprecarmendocroreersexin nirAdha - pAm / 7 / 2 / 115 // pUrvAdhA-naT / 6 / 3 / 87 // puurvaadhaa-kH| 6 / 3 / 102 // pocara-72naH / 7 / 3 / 113 // pRgag nAnA- ca / 2 / 2 / 113 // pRthivImadhyAn-sya / 6 / 3 / 64 / pRthivIsana-dhAn / 6 / 4 / 156 // pRSivyA jaaj| 6 / 1 / 18 // pRthugdu-rH| 7 / 4 / 39 // pRthAderimanvA / 7 / 1 / 58 // podraadyH|32155 // pRsstthaayH| 6 / 2 / 22 // prabhamAnADAmiH / 4 / 1158 // paisAkSIputrAderIyaH / 6 / 2 / 102 // pailaadeH|6|1|142 // poTA yuvati-ti / 3 / 1 / 111 // pautrAdi vRddham / 6 / 1 / 2 / pyAyaH piiH| 4 / 1 / 91 // prakAre jAtIyar / 7 / 2 / 75 // | prakAre thaa| 712 / 102 // prakRte mayad / 7 / 3 / 2 // prakRSTe tamam / 7 / 3 / 5 // praghaNAghANI gRhAze / 5 / 3 / 35 // pracaye navA-raya / 5 / 4 / 43 // prajAyA as / 7 / 3 / 137 // prajJAdi yo'N / 712 / 165 // prajJApoMda-lau / 712 // 22 // prajJAzraddhA-NaH / 7 / 2 / 33 // gaNAyyo ni-te / 5 / 1123 // pratijanAderInan / 7 // 1 // 20 // pratijJAyAm / 3 / 3 / 65 // pratinA pazcamyAH / 7 / 2 / 87 // pratipanthAdikazca / 6 / 4 / 39 // pratiparo'no-vAt / 7 / 3 / 87 // prtishrvnn-ge| 714 / 94 // prateH / 4 / 1198 // prateH snAtasya sUtre / 2 / 3 / 21 // pratesrasaH saptamyAH / 7 / 3 / 84 // pratezca vadhe / 4 / 4 / 94 // pratyanoNA-ri / 2 / 2 / 57 // pratyannavAtsAmalomnaH / 7 / 3 / 82 // matyabhyateH kssipH|3|3|102|| prtyyH-3|7|4|11|| pratyayasya / 7 / 4 / 108 // pratyaye / 2 / 3 / 6 // pratyaye ca / 1 / 3 / 2 // pratyAGa: zru-ni / 2 / 2 / 56 // prathamAda-cha / 1 / 3 / 4 // prathamoktaM prAk / 3 / 1 / 148 // mabhavAte / 6 / 3 / 157 // prabhUtAdi--ti / 6 / 4 / 43 // prabhRtyanyArtha--raiH / 2 / 2 / 75 // pramANasamAsattyoH / 5 / 4 / 76 // pramANAnmAtra / 7 / 1 / 140 // pramANIsaMkhyADDaH / 7 / 3 / 128 // prayoktRvyApAre Nim / 3 / 4 / 20 // prayojanam / 6 / 4 / 117 // Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2222NRANNANNTEDER bhe gRdhivacaiH / 3 / 3 / 89 // vacanIyAdayaH | 5 | 1 | 8 // zasyasya zraH 17 | 4 | 34 // mAkhyAne veJ / 5 / 3 / 119 // praznAcInicA - raH / 7 / 4 / 102 / / prazne ca pratipadam / 7 / 4 / 98 // gs | 2 | 3 | 32 // samaH styaH stIH / 4 / 1 / 95 // prasitotsu ddhaiH / 2 / 2 / 49 // prastArasaMsthAna -ti / 6 / 4 / 79 // prasthapuravahAnta--t / 6 / 3 / 43 // prasyaipai- Na / 1 / 2 / 14 // praharaNam / 6 / 4 / 62 // haraNAt / 3 / 1 / 254 // maharaNAt krIDAyAM NaH | 6 | 2 | 116 // prAkArasya vyaJjane / 3 / 2 / 19 // prAkkAle | 5 | 4 | 47 // prAktvAdagaDulAdeH | 7 | 1 | 56 // prAgnityAtkap / 7 / 3 / 28 // prANinAt / 2 / 1 / 48 // prAggrAmANAm / 7 / 4 / 17 // prAgjitAdaN / 6 / 1 / 13 / / prAdeze / 6 / 1 / 10 / prAgbharate - naH / 6 / 1 / 129 / / mAgvat / 3 / 3 / 74 // prAgvataH - snaJ / 6 / 1 / 25 / / prAcAM nagarasya / 7 / 4 / 26 // mAca yayayasaH / 5 / 2 / 52 // mAyeo taulavalyAdeH / 6 / 1 / 143 / / mAjJazca / 5 / 1 / 79 / / prANijAti - daJ / 7 / 1 / 66 // mANitUryAGgANAm / 3 / 1 / 137 // prANina upamAnAt / 7 / 3 / 111 // prANini bhUte / 6 / 4 / 112 / / prANisthAdasvA-t / 7 / 2 / 60 // mANyaGgarathakhala-caH / 7 / 1 / 37 // prANyaGgAdAto laH / 7 / 2 / 20 // mANyopadhi ca / 6 / 2 / 31 // prAcatha mo vA / 4 / 2 / 96 // prAmpatergavi / 4 / 4 / 97 // prAtrANe na / 7 / 2 / 162 // mAtyavapAra - taiH / 3 / 1 / 47 // prAtsujorin / 5 / 2 / 71 // prAt sudustoH / 5 / 3 / 67 // prAdupasargA - steH / 2 / 3 / 58 // madAgasta A te / 4 / 4 / 7 // prAdramitulA sUtre / 5 13 / 51 // prAH / 3 / 3 / 103 // mANasyaiye | 7 | 4 | 21 // kandhe / 3 / 1 / 16 // prAptApannau ca / 3 / 1 / 63 / mAyoDatoya Rd / 7 / 2 / 155 / / prAyosnnama ni / 7 / 1 / 194 // prAyo bahusvarAdikaN / 6 / 3 / 143 / / mAyosvyayasya / 7 / 4 / 65 // prAlipsAyAm / 5 / 3 / 57 // Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phalavahAMJcanaH / 7 / 2 / 13 // phalasya jAtau / 3 / 1 / 136 // phale / 6 / 2 / 58 // phalgunIpo-bhe / 2 / 2 / 123 // phlgunyaarH| 6 / 3 / 206 // phenossmvaassp-ne| 3 / 4 / 33 // va pArapa ikaH / 6 / 3 / 99 // gAvRpa ennyH|| 6 / 3 192 // priyH|3|1|150|| piyvshaaddH|5|1|207|| migasukha-che / 7 / 4 / 87 // bhiyasukhAdA-lye / 7 / - / 140 // priyasthira-ndam / 714 / 38 // ghusalvo'kaH sAdhau / 5 / 1 / 69 // prekSAderin / 6 / 2 / 80 // paipAlujJAvasare-myau / 5 / 4 / 29 // poktAt / 6 / 2 / 129 // propAdArambhe / 3 / 3 / 51 // popotsaM-Ne / 7 / 4 / 78 // poSThabhadrAjAte / 7 / 4 / 13 // pakSAderaNa / 6 / 2159 // pratAdvA / 113|29 // pluto'nitau / 112 // 32 // plupcAdA-deH / 7 / 4 / 81 // pvAdeIsvaH / 4 / 2 / 105 // vandhe ghaji navA / 3 / 2 // 23 // vandhernAmni / 5 / 4 / 67 // bandhau bahuvrIhau / 2 / 4 / 84 // blvaatdnt-lH| 712 / 19 // calavAtAdUlaH / 7 / 1 / 91 // claadeyH| 6 / 2 / 86 // balisthUle dRDhaH / 4 / 4 / 69 // vaphayAdasamAse / 6 / / 20 // vahipaSTIkaNa ca / 6 // 1 // 16 // bhug-de| 1 / 1 // 40 // bahulaM lup / 3 | 4 | 14 // bahulam / 5 / / 2 // bhulmnyeshy.|6|3|209|| bahulAnurAdhA-lup / 6 / 3 / 107 // bhuvidhvru-dH|5|1|124 // va vipayebhyaH / 6 / 3 / 45 // bahuvrIhe:-TaH / 7 / 3 / 126 // bahuSvakhiyAm / 6 / 1 / 124 // bhussveriiH|2|11 49 // bahusvarapUrvAdikaH / 6 / 4 / 68 // bahUnAM pane-vA / 7 // 3 // 54 // vaho / 7 / 3 / 73 // vahoNISThe bhUy / 7 / 4 / 40 // vahordhAsanne / 7 / 2 / 112 // vahalpA-pzam / 7 / 2 / 150 // vADhAntika-dau / 7 / 4 / 37 // vAhabAdevalAt / 7 / 2 / 66 // vAhantaka-mni / 2 / 4 / 74 // vAhAdibhyo gotre / 6 / 1 // 32 // viDavirI-ca / 7 / 1 / 129 // Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 21 // bhicaM zakalam / 4 / 2 / 81 // gidaadgH|5|3|108|| bhiyo navA / 4 / 2 / 19 // 1 bhigo rurukalukam / 5 / 2 / 76 // bhisa ais / 1 / 4 / 2 // bhImAdayo'pAdAne / 5 / 1 / 14 // bhIruSThAnAdayaH / 2 / 3 / 33 // bhIpibhUpi-bhyaH / 5 / 3 / 109 // bhIhIbhRhosticcat / 3 / 4 / 50 // gujanyuja-ge / 4 / 1 / 120 // bhujipatyA--ne / 5 / 3 / 128 // bhujo bhakSye / 4 / 1 / 127 / / bhunajo'trANe / 3 / 3 / 37 // bhuvo va-nyoH / 4 / 2 / 43 // bhuvo'vajJAne vaa| 5 / 3 / 64 // bhUGa prAptau Nit / 3 / 4 / 19 // bhUjeH pNuk / 5 / 2 / 30 // bhUtapUrva pacarad / 7 / 2 / 78 // bhUtavacAzaMsye vA / 5 / 4 / 2 // bhUte / 5 / 4 / 10 // bhUga sNbhuuyo-c|6|1|36|| bhUlaka cevarNasya / 7 / 4 / 41 // bhUthyado'l / 5 / 3 // 23 // bhUpAkrodhArtha-naH / 5 / 2 / 12 // bhUpAdarakSepe-t / 3 / 1 // 4 // bhUpArthasan-kyau / 3 / 4 / 93 // bhUsvaporadutau / 4 / 1 / 70 // bhRgo nAmni / 5 / 3 // 9 // bhRgo'saMjJAyAm / 5 // 1 // 45 // bhRgvAGgirasku-H / 6 / 1 / 128 // bhRjo bhaje / 4 / 4 / 6 // bhRtipratya-kaH / 7 / 3 / 140 // bhRtau karmaNaH / 5 / 1 / 104 // bhRvRjitR-mni / 5 / 1 / 112 // bhRshaabhiikssnnyaa-deH| 714 / 73 // bhRzAbhIkSNye hi-di / 5 / 4 / 42 // bhepajAdibhyaSTayaN / 7 / 2 / 164 // | bhogavadgaurimatonAmni / 3 12 // 65 // bhogocara-naH / 7 / 1 // 40 // bhojstyo:-tyoH|2|4|81|| bhauriyeSu-ktam / 6 / 2 / 68 // bhrAjabhAsabhApa-navA / 4 / 2 / 36 // bhraajylNg-ssnnuH| 5 / 2 / 28 // bhrAtum / 6 / 2 / 88 // bhrAtuH stutau / 7 / 3 / 179 // bhraatussptr-yH|23|14|| bhrAtaputrAH svasa-bhiH / 3 / 1 / 121 // bhrASTrAgnerindhe / 3 / 2 / 114 // bhrAsabhlAsabhrama-rvA / 3 / 4 / 73 // bhruvo'ca-TayoH / 2 / 4 / 101 // bhruvo bhram ca ! 6 / 1 / 76 // bhraznAH / 2 / 1 / 53 // bhvAdibhyo vaa| 5 / 3 / 115 // bhvAdadAdeH / 2 / 1183 // bhanAdenAmino-ne / 2 / 1 / 63 // maDDukazajharAdANa / 6 / 4 / 58 // S21 // Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ WON .. . . . --- Here maNyAdibhyaH / 7 / 2 / 44 // matamadasya karaNe | 7|2|4|| matsyasya yH|2|4|87 / / mathalapaH / 5 / 2 / 53 // madrabhadrAdpane / 7 / 2 / 244 // madrAdaJ / 6 / 3 / 24 // madhuvabhrorbrAhma-ke / 6 / 1 / 43 // madhya utta-: / 6 / 3 / 77 // madhyAdinaNNeyA montazca / 6 / 3 / 126 // madhyAntAdgurauM / 3 / 2 // 21 // mdhyaanmH|6|3|76 // madhye pade ni-ne / 3 // 1 // 11 // madhvAdibhyoraH / 7 / 2 / 26 // madhvAdeH / 6 / 2|73 // manaH / 2 / 4 / 14 // manayavalapare he / 1 / 3 / 15 // manasazcAjJAyini / 3 / 2 / 15 // manurnabho-ti / 1 / 1 / 24 // manorau ca vA / 2 / 4 / 61 // manoryANI pazcAntaH / / 194 // mantasya yugaa-yo||2|1|10|| mndhiidnmaa-caa| 3 / 2 / 106 // mandAlyAca medhAyAH / 7 / 3 / 138 // manmAnAdarnAmni / 7 / 2 / 60 // manyasyAnAvA-ne / 2 / 2 / 64 // manyANNin / 5 / 1 / 116 / / manmansyani--cin / 5 / 1 / 147 // mayUravyaMsa ketyAdayaH / 3 / 1 / 116 // marutparpaNastaH / 7 // 2 // 15 // matAdibhyo yaH / 7 / 2 / 159 // malAdImasatha / 7 / 2 / 14 // mvyvidhivi-n|4|1|1.9|| mavyasyAH / 4 / 2 / 113 // masjaH saH / 4 / 4 / 110 // mht:-ddaaH|3|2168|| mahatmAdikaN / 7 / 1 // 42 // mahAkulAdAtrInau / 6 / 1 // 29 // mahArAjamo-kaNa / 6 / 2 / 120 // mahArAjAdikam / 6 / 3 / 205 // mahendrAdA / 6 / 2 / 106 // maassyaandd-yaa| 3 / 2 / 141 // mADhayayananI / 5 / 4 / 39 // mANAH kutsAyAm / 6 / 1 / 95 // mAnamAta mAtuke thaa| 2 / 4 / 85 // mAtarapitaraM vA / 3 / 2 / 47 // maaturmaatH-ye|?|4|40 // mAtulAcAryA-dA / 2 / 4 / 63 // mAtRSitaH svasuH / 2 / 3 / 18 // maatRpitraaynniiyau|6|1|20|| mAtrad / 7 / 2 / 145 // pAthottarapada-ti / 6 / 4 / 40 // mAnuvarNo'nu / 2 / 1 / 47 // mAnam / 6 / 4 / 169 // mAnasaMva-mni / 7 / 4 / 19 // mAnAt krItavat / 6 / 2 / 44 // mAnAdasaMzaye lupa / 7 / 1 / 143 / / | mAne / 513181 // Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 22 // HAPPYMPCMC mAne katha / 7 / 3 / 26 // mAraNatoSaNa-jJazca / 4 / 2 / 30 // mAlAyAH kSepe / 7 / 2 / 64 // mAlepIke-te / 2 / 4 / 102 // mAvarNAnto-vaH / 2 / 1194 // maashbdityaadibhyH|6|4|44|| mAsanizA-cA / 2 / 1 / 100 // mAsavaNebhrAtranupUrvam / 3 / 1 / 161 // mAsAdvayasi yaH / 6 / 4 / 113 // migmIgo'khalacali / 4 / 218 // mithyAkRgo'bhyAse / 3 / 3 / 93 // midaH zye / 4 / 3 // 5 // mimImAdAmitsvarasya / 4.1 / 20 // mucAditRphadRpha-ze / 4 / 4 / 99 // murato'nunAsikasya | 4 // 1 // 51 // muTuhaSNuhaSNiho vA / 2 / 1:84 // mUrtinicitAbhre ghnH| 5 / 3 / 37 // mUlavibhujAdayaH / 5 / 1 / 144 // | mUlyaiH krIte / 6 / 4 / 150 / / mRgakSIrAdiSu vA / 3 / 2 / 62 // mRgayecchA yAcjA-rdA / 5 / 3 / 101 // jo'sya vRddhiH / 4 / 3 // 42 // maMdastikaH / 712 / 271 // mRpaH kSAntau / 4 / 3 // 28 // meghartibhayA-khaH / 5 / 1 / 106 // meDo vA mit / 4 / 3 / 88 // medhArayAnaveraH / 7 / 2 / 41 // mo'kamiyamirami-maH / 4 / 3 // 55 // mo no mvozca / 2 / 1 / 67 // morcA / 2 / 1 // 9 // mo'varNasya / 2 / 1 / 45 // maudAdibhyaH / 6 / 3 / 182 // mnAM dhu-nte / 1 / 3 / 39 / / mriyateradyata-ca / 3 / 3 / 42 // yaH saptamyAH / 4 / 2 / 122 / / yaGturustorvahulam / 4 / 3 / 64 // yjsRj-pH|2|2|87|| yajAdivace. kiti / 4 / / 79 // yajAdivaza-vRt / 4 / 1 / 72 / / yjijpidNshi-kH|5|2|47 // yjisvpirkssi-nH|5|3|85 // yajeryajJAne / 4 / 1 / 114 // yajJAdiyaH / 6 / 4 / 179 // yajJAnA dakSiNAyAm / 6 / 4 / 96 // yajJe grahaH / 5 / 3 / 65 // yajJe vyH|6|3|134 // yvno'shyaa-deH| 6 / 1 / 126 // yabhitraH / 6 / 1 / 54 // yA DAyan ca cA / 2 / 4 / 67 // yataH pratini-nA / 2 / 2172 // yatkarmasparzAta-taH / 5 / 3 / 125 // yattakimaH / 7 / 1 / 150 // yatta skimanyAt / 7 / 3 / 53 // ya ecAtaH / 5 / 1 // 28 // yaH / 6 / 3 / 176 // yH|7|1|1|| Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yattadetado ddaavaadiH| 711 / 149 // yathAkathAcANNaH / 6 / 4 / 100 // yathAkAmA-ni / 7 / 1 / 100 // yathAtathAdIryottare / 5 / 4 / 51 // ythaa'thaa|3|1|41|| yathAsukha-smin / 7 / 1 / 93 // yadbhAvo bhAvalakSaNam / 2 / 2 / 106 // yadbhedaistadvadAkhyA / 2 / 2 / 46 // yadvIkSye rAdhIkSI / 2 / 2 / 58 // yapi / 4 / 2 / 56 // yapi cAdo jagdh / 4 / 4 / 16 // yavaGiti / 4 / 2 / 7 // yamaH sUcane / 4 / 3 / 39 // yamaH sviikaare|3|3 / 59 // yamamadagado'nupasargAt / 5 / 1 / 30 // yamiraminamigami-ti / 4 / 2 // 55 // yamiraminamyA-zca / 4 / 4 / 86 // yamo'parive-ca / 4 / 2 // 29 // yaralavA antasthAH / 1 / 2 / 15 // yvyck-dhH|7|1|81 // yavayavanAra-ve / 2 / 4 / 65 // yazcorasaH / 6 / 3 / 212 // yaskAdegotre / 6 / 1 / 125 // yasvare pA-Ti / 2 / 1 / 102 // yAcitApamityAtkaNa / 6 / 4 / 22 // yAjakAdibhiH / 3 / 1 / 78 // yAjJikaukthika-kam / 6 / 2 / 122 // yAjyA dAnaci / 5 / 1 / 26 // yAmyusoriyamiyusau / 4 / 2 / 123 // yaayaavrH|5|2|82|| yAvato vindajIvaH / 5 / 4 / 55 // yAvadiyattve / 3 / 1 / 31 // yAvAdibhyaH kaH / 7 / 3 / 15 // yi sanveyaH / 4 / 1 / 11 // | yi luk / 4 / 2 / 202 // yujaJcakruJco no GaH / 2 / 1 / 71 // yujabhujabhaja-naH / 52 // 50 // yujAdenevA / 3 / 4 / 18 // yuJo'samAse / 1 / 4 / 71 // yududroH| 5 / 3 / 59 // yupadrogheJ / 5 / 3 / 54 // yuvaNadravaza-ha. / 5 / 3 / 28 // yuvavRddhaM sArce vA / 6 / 1 // 5 // yuvA khalati-naiH / 3 / 1 / 113 // yuvAdaraN / 7 / 1 / 67 // yussmdsmdoH|2|1|6|| yussmdsmdo-deH17|3|30|| yUnastiH / 2 / 4 / 77 // yUni lup / 6 / 1 / 137 // yUno'ke / 7 / 4 / 50 // yUyaM vayaM jasA / 2 / 1 / 13 // ye navA / 4 / 2 / 62 // yeyau caluk ca / 7 / / 164 // ye'vaNe / 3 / 2 / 100 // yaiyakanAvasamAse vA / 6 / 1 / 97 // yogakamabhyAM yoko / 6 / 4 / 95 // yogyatAvIptA-zye / 3 / 1 // 40 // areecareerveeMeerNareeMM0 awariMeanNDARAine M Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 23 // 202 yoddhayojanAbuddhe | 6 | 2 | 113 // aishnav | 2 / 1 / 56 // yopAntyA - kan / 7 / 1 / 72 / / yo'ziti / 4 / 3 / 80 // yaudheyAderan | 7 | 3 | 65 // yyaye / 1 / 2 / 25 // vaH padAntAt-dot / 7 / 4 / 5 // vRtsakRt / 4 / 1 / 102 / / varNAvAdeH / 7 / 1 / 69 // dhvayavyaJjane luk / 4 / 4 / 121 // raH kakhapa - 28 pau / ra / 3 / 5 // 3 / raH padAnte yoH / 1 / raktA nityavarNayoH | 7 | 3 / 18 // rakSaduJchato: / 6 / 4 / 30 // raGkoH prANini vA / 6 / 3 / 15 // 53 // rajaH phaleAdrahaH / 5 / 1 / 98 // rathavade | 3 | 2 | 131 // rathAtsAdeva vo / 6 / 3 / 175 / / radAdamUrcchama ca / 4 / 2 / 69 // ratha iTi tu ca / 4 / 4 / 101 // ramala zurU - miH / 4 / 1 / 21 // rabhospakSAzaci / 4 / 4 / 102 // ramyAdibhyaH - ri / 5 / 3 / 126 / / rapRNIno re / 2 / 3 / 63 // rahasyamaya / 7 / 4 / 83 // rAgATTo rakte / 6 / 2 / 1 // rAjaghaH / 5 / 1 / 88 // rAjadantAdiSu / 3 / 1 / 149 // rAjanyAdibhyo'kaJ / 6 / 2 / 66 // rAjanvAn surAjJi / 2 / 1 / 98 // rAjansa kheH / 7 / 3 / 106 // rAtrau vaso | 5 | 2 |6 // rAjyahaH saMrvA / 64 / 110 // rAmaH / 2 / 1 / 90 // rAH | 7 | 2 | 157 // rAdhe / 4 / 1 / 22 // rAlluk / 4 / 1 / 110 // rASTra kSatriyAt raJ / 6 / 1 / 114 // rASTra khyAdbrahmaNaH / 7 / 3 / 107 // rASTrAdiyaH / 6 / 3 / 3 / rASTre'naGgAdibhyaH / 6 / 2 / 65 / / rASTrabhya: / 6 / 3 / 44 // rikyAzI | 4 | 3 | 110 // riti / 3 / 2 / 58 // ririSTAt-tA / 2 / 2 / 82 // rirau ca luSi / 4 / 1 / 56 // rucipya - pu / 2 / 2 / 55 // rucyA vyathyavAstavyam / 5 / 1 / 6 // rujArthasyA-ri / 2 / 2 / 13 // rutpaJcakAcchidayaH / 4 / 4 / 88 // rudavidamuSa-ca | 4 | 3 | 32 // rupaH / 3 / 4 / 89 // rughAM svarAcchno-ca | 3 | 4 / 82 // ruhaH paH / 4 / 2 / 94 // rUdrAvantaHpurAdikaH / 6 / 3 / 140 // rUpAtmazastA hatAt / 7 / 2 / 54 // // 23 // Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ~ rUpyottarapadAraNyANNaH / 6 / 3 / 22 / / revatarohiNAr3he / 2 / 4 / 26 // revatyAderikaN / 6 / 1 / 86 // raivtikaaderiiyH| 6 / 3 // 17 // roH kAmye / 2 . 3 // 7 // rogAtmatIkAre / 7 / 2 / 82 // ropAntyAt / 6 // 3 // 42 // romanthAyApyA-Ne / 3 / 4 / 32 // rorupasargAt / 5 / 3 / 22 // ro re lug-taH / 1 / 3 / 41 // royaH / 1 / 3 // 26 // rolupyri|2|1|75|| ro'umaadeH| 6 / 2 / 79 // nomyantAva-daH / 2 / 1 / 80 // lau vA / 1 / 4 / 67 // hodhesv-vaa||3|31|| lakSmyA anaH / 7 / 2 / 32 // lghodiirgho'svraadeH| 4 / 1 / 64 // layorupAntyasya / 4 / 3 / 4 // laghAyApa / 4 / 3 / 86 // laghvakSarAsa-kam / 3 / 2 / 160 // lagikampyoM -tyoH|4|2|47|| labhaH / 4 / 4 / 103 // llaattvaat-k.|5|1|125|| lvnnaadH|6|4|6|| lapapatapadaH / 5 / 2 / 41 // lAkSArocanAdikaN / 6 / 2 / 2 lipsyasiddhau / 5 / 3 / 10 / / limpvindH|5|1||6|| liyo no'nt.-ce| 4 / 2 / 15 / / li lau| / / 3 // 65 // lihaadibhyH| 5 // 1 // 50 // liinglino-pi| 3 / 3 / 90 // lIlinovA / 4 / 219 // | luk / 1 / 3 / 13 // | lukcAjinAntAt / 7 / 3 / 39 // lukyuttarapadasya kan / 7 // 3 // 38 // lugasyAdetyapade / 2 / 1 / 113 // lugAto'nApaH / 2 / 1 / 107 // lupyavRllenat / 7 / 4 / 112 // luvaJceH / 7 / 2 / 123 // lubbahulaM puSpamUle / 6 / 2 / 57 // lubvAdhyAyAnuvAke / 7 / 2 / 72 // lubhyazcevimohAceM / 4 / 4 / 44 // luudhmuu-tH||2|87|| lUnaviyAtAta pazau / 7 / 3 / 21 // lokaMpRNama-tyam / 3 / 2 / 113 // lokajJAte-yeM / 714 / 84 // lokasarva-te / 6 / 4 / 157 // lokAt / 1 / 1 / 3 // lomapicchAdeH zelam / 7 / 2 / 28 // lono'patyeSu / 6 / 1 / 23 // lo lH| 4 / 2 / 16 // lohitAdiza-n / 2 / 4 / 68 // CALENDAR021253828HER-23 lakSaNavIpsya-nA / 2 / 2 / 36 // lakSaNenAbhi-khye / 3 / 1 / 33 // Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Vvs // 24 // lohitAnmaNau / 7 / 3 / 17 // vaMzAderbhA-tsu / 6 / 4 / 166 // vNshyjyaayo-yaa|6|1|3|| vaMzyena pUrvArthe / 3 / 1 // 29 // baco'zabdanAmni / 4 / 1 / 119 // bnycsrsvNs-niiH|4|1|50|| vaTakAdin / 7 / 1 / 196 // vataNDAt / 6 / 1 / 45 // vacasyAm / 1 / 1 / 34 // vatsazAlAdvA / 6 / 3 / 121 // vtsokssaashv-pit| 7 / 3 / 51 // bdbjluu|4|3|48|| vado'pAt / 3 / 3197 // banyAGpaJcamasya / 4 / 2 / 65 // vami vA / 2 / 3 / 83 // vamyaviti vA / 4 / 2 / 87 // vayaHzaktizIle / 5 / 2 / 24 // vayasi danta-tu / 7 / 3 / 151 // vayasyanantye / 2 / 4 / 21 // varAhAdeH kaN / 6 / 195 // varuNendra-ntaH / 2 / 4 / 32 // vAntAt / 6 / 3 / 128 // vrcskaadissv-yH| 3 / 2 / 48 // varNadRDhA-vA / 11 / 59 // varNAda-Ni / 7 / 2 / 69 // varNAvakaJ / 6 / 3 / 21 // varNAvyayAt-raH / 7 / 2 / 156 // vartamAnA--mahe / 3 / 3 // 6 // vartervRttaM granthe / 4 / 4 / 65 // vasya'ti gamyAdiH / 5 / 3 / 1 // vartyati- le / 5 / 4 / 25 // varmaNA'cakrAt / 6 // 1 // 33 // vryopsryaa--ye|5|1|32 // varpakSara-je / 3 / 2 / 26 // varpavighne'vAdagrahaH / 5 / 3 / 50 // varSAkAlebhyaH / 6 / 3 / 80 // | varSAdayaH klIve / 5 / 3 / 29 // varSAdazca vA / 6 / 4 / 111 // valacyapitrAdeH / 3 / 2 / 82 // valivaTi-bhaH / 7 / 2 / 16 // vazerayaGi / 4 / 1 / 83 // vasAtervA / 6 / 2 / 67 // vasanAt / 6 / 4 / 138 // vsuraattoH| 3 / 2 / 81 // vastereyaJ / 7 / 11 112 // vasnAt / 6 / 4 / 17 // vahati rathayu-t / 7 // 1 // 2 // vahAbhrAllihaH / 5 / 1 / 123 // vahInarasyait / 7 / 4 // 4 // vaheH praveyaH / 2 / 2 / 7 // vahesturizcAdiH / 6 / 3 / 180 // vahyaM karaNe / 5 / 1 // 34 // balyUdipadi-naN / 6 / 3 / 14 // vAH zeSe / 1 / 4 / 82 // vA'karmaNA-Nau / 2 / 2 / 4 // // 24 // Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAkAGkSAyAm / 5 // 2 // 10 // vAkyasya parirvajane / 7 / 4 / 88 // vAkrozadainye / 4 / 2 / 75 // vA klIve / 2 / 2 / 92 // vAkSaH / 3 / 4 / 76 // vAgantau / 7 / 3 / 145 // vAgrAnta-rAt / 7 / 3 / 195 // vAca aalaattii|7|2|24|| vAca ikaN / 7 / 2 / 168 // vAcaMyamo vrate / 5 / 1 / 115 // vAcaspati-sam / 3 / 2 / 36 // vA jAte dviH|6|2|137|| vA jvalAdi-NaH / 5 / 1 / 62 // vAjaleralukaH / 7 / 3 / 101 // vATATyAt / 5 / 3 / 103 // vADaveyo pe|6|1|85|| vANumApAt / 7 / 1 / 82 // vAtApitta-ne / 6 / 4 / 152 // vAtAtIsAra-ntaH / 7 / 2 / 61 // CamerHEMAg. Came / vA tRtiiyaayaaH|3|2|3|| vAtorikaH / 6 / 4 / 132 // vAtmane / 3 / 4 / 63 // cAtyasaMdhiH / 112 // 31 // vA dkssinnaat-aaH|7|2|119 // vAdezca NakaH // 5 / 2 / 67 // vAdyatanIkriyA-gIG / 4 / 4 / 28 // vAdyatanI purAdau / 5 / 2 / 15 // vAdyAt / 6 / 1 / 11 // vAdrau / 2 / 1 / 46 // yA dvipAto'naH pusa / 4 / 2 / 92 // vAdhAra'mAvAsyA / 5 / 1 / 22 / / vA nAmni / 1 / 2 / 20 // vA nAni / 7 / 3 / 159 // vAntike / 3 / 1 / 247 // vAntimAnti-pad / 7 / 4 / 31 // yAnyataH pumaan-re| 1 / 4 / 62 // vAnyena / 6 / 1 / 233 / / vApaguro Nami / 4 / 2 / 5 // vA parokSAyaGi / 4 / 2 / 90 / ' vA paadH|2|4||6|| vApnoH / 4 / 3 / 87 // vA bahuvrIheH / 2 / 4 / 5 // vAbhininizaH / 2 / 2 / 22 // vA'bhyavAbhyAm / 4 / 1 / 99 // vAmaH / 4 / 2 / 57 // vAmadevAyaH / / / 2 / 135 // cAmAyAderInaH / 7 / 1 // 4 // vArazasi / 2 / 1 / 55 // vAyanaNAyanioH / 6 / 1 / 118 // vA yuSmada-kam / 6 / / 67 // vAstapitrupasoya / 6 / 2 / 109 // vAre kRtvas / 7 / 2 / 109 / / vArdhAca / 7 / 3 / 103 // vA lipsAyAm / 3 / 3 / 61 // vAlpe / 7 / 3 / 146 // vaavaapyo-pii|3|2| 156 // yA vetteH tvsuH| 5 / 2 // 22 // vA veSTaceSTaH / 4 / / / 66 // erveeec Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 25 // vAzina Ayanau / 7 / 4 / 46 // vAzmano vikAre / 7 / 4 / 63 // pAzcAdIyaH / 6 / 2 / 19 / bATana AH syAdau / / / 4 / 52 // vAsudevArjunAdakaH / 6 / 3 / 207 // vA svIkRtau / 4 / 3 / 40 // cAhanAt / 6 / 3 / 178 // bAharpatyAdayaH / 1 / 3 / 58 // bAhIke pu grAmAt / 6 / 3 / 36 / vAhI kevabrAhma-paH / 7 / 3 / 73 // vA hetu siddhau ktH| 5 / 3 / 2 / vAzcapathyupakaraNe / 6 / 3 / 179 // bAhyAdvAhanasya / 2 / 3 / 72 // vizatikAt / 6 / 4 / 139 // vizate-ti / 7 / 4 / 67 // vishtyaadyH|6| 4 / 173 // viMzatyAdervA tamaT / 7 / 1 / 156 // vikrnnkupiiv-pe|6|2 / 75 // | vikarNacchagalA-ye / 6 / 1 / 64 // vikAre / 6 / 2 / 30 // vikuzamipareH-sya / 2 / 3 / 28 // vicAre pUrvasya / 7 // 4 / 95 // vicAle ca / 7 / 2 / 105 // viccho naG / 5 / 3 / 86 // vijeriT / 4 / 3 / 18 // vitraM dhanapratItam / 4 / 2 / 82 // vidgbhya -Nam / 5 / 4 / 54 // vidyAyonisambandhAdakaJ / 6 / 3 / 150 // vidhinimantraNA-ne / 5 / 4 / 28 // vidhyatyananyena / 7 / 118 // vinayAdibhyaH / 7 / 2 / 169 // vinA te tRtIyA ca / 2 / 2 / 115 // vinimeyadyUtapaNaM-hoH / 2 / 2 / 16 / vindviccha / 512 // 34 // vinmatoNISThe-lup / 714 / 32 // | viparitrAtsarteH / 5 / 2 // 55 // vibhktiy-bhaaH|2|1|33 // vibhaktisa-yam / 3 / 1 // 39 // vibhaajyit-c|6|4| 52 // vimuktAderaN / 7 / 2 / 73 // viyaH prajane / 4 / 2 / 13 // virAgAdviraGgazca // 6 / 4 / 183 // virAme vA / 1 / 3 / 11 // virodhinAma-svaiH / 3 / 1 / 130 // vivdhviivdhaar| 6 / 4 / 25 // / vivAde vA / 3 / 3 / 8 // vivAhe dvandvAdakal / 6 / 3 / 163 // vizapatapada-kSNye / 5 / 4 / 81 // vizAkhApA-NDe / 6 / 4 / 120 // viziruhi-dAt / 6 / 4 / 122 // vizeSaNaM vi-zca / 3 / 1 / 96 // vizeSaNamantaH / 7 / 4 / 113 // vishessnns-hau| 3 / 1 / 150 // vishepaaviv-shre|52|5| vizramervA / 4 / 3 / 56 // viSvaco viSuzca / 7 / 2 / 31 // B.wwwdrawade Cre3ADS Beares Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - veena nisAriNo matsye / 7 // 3 // 59 // bIpsAyAm / 7 / 4 / 80 // vIrunyagrodhau / 4 / 1 / 121 // kATepaNa / 7 / 3 / 64 // go nte|5|3| 52 // haajmaaishaakH|6|3|38 // vRnisargatAyane / 3 / 3 / 48 // vRtto'papATho'nuyoge / 6 / 4 / 67 // vRttyanto'sape / 1 / 1 / 25 // | vRddhasiyA:-Nazva / 6 / 1 / 87 // vRddhasya ca jyaH / 7 / 4 / 35 // vRndAyUni / 6 / / 30 // vRddhi svrevaa-te|7|4|1|| nRddhirAdaut / 3 / 3 / / // vRddhiryasya sva-diH / 6 / 1 / 8 / vRddhavaH / 6 / 3 // 28 // vRddho gunA tanmAtrabhede / 3 / 11 124 // vRdbhikSiluNTi-kaH / 5 // 2 // 70 // vRdaya syasanoH / 3 / 3 / 45 / vRndAdArakaH / 7 / 2 / 11 // vRndArakanAgamaH / 3 / 1 / 108 // vRpAzcAnmaigune so'ntaH / 4 / 3 / 154 // dRssttimaan-vaa| 5 / 4 / 57 // vRto nvaa'naa-g| 4 / 4 / 35 // v|2|3|| 54 // ke kRgH-she|3|3|85|| veH khuskhagram / 7 / 3 / 163 / veH skndoktyoH|2|3|51|| veH saH / 2 / 3 / 23 // vaH sAthai // 3 / 3 / 50 // vege sarterdhAt / 4 / 2 / 107 // / beTo'pataH / 4 / 4 / 62 // veNukAdibhya iyaNa / 6 / 3 / 66 // detanAdeviti / 6 / 4 / 15 // vecicchidabhidaH kit / 5 / 2 / 75 // | vetteH kit / 3 / 4 / 51 // | vettelevA / 4 / 2 / 116 // | vedasahazru-nAm / 3 / 2 / 41 // / vedato'nanya-de / 2 / 4 / 98 // vedenbrAhmaNamatraiva / 6 / 2 / 130 // | veyivadanAca-nam / 5 // 2 // 3 // veyuvo'siyaaH|4 / 30 verayaH / 4 / 1 / 74 // cerazabde prathane / 5 / 3 / 69 // vedehaH / 5 / 2 / 64 // vevaya / 4 / 4 / 19 // / vervicakattha-naH / 5 / 2 / 59 // vervistRte-dau / 7 / 1 / 123 // vezca droH / 5 / 2 / 54 // vessttyaadibhyH| 6 / 4 / 65 // vesumo'pekSAyAm / 2 / 3 / 11 // vaikA dvyoH|2|2| 85 // . | vaikavyaJjane pUrye / 3 / 2 / 105 // vaikAt / 7 / 3 / 55 // vaikaat-rH| 7 / 3 / 52 // / vaikAd dhyamaJ / 7 / 2 / 106 // bedduuyH|6|3|158 // vaiNe kvaNaH / 5 / 3 / 27 / / Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ POverdPNPOM votAt gAka / 5 / 4 / 11 // vottrpd-hH|2|3|75 // vottarapade'rthe / 7 / 2 / 125 // vottarAt / 7 / 2 / 121 // vodaH / 5 / 3 / 61 // vodazcitaH / 6 / 2 / 144 // vopakAdeH / 6 / 1 / 130 // vopamAnAt | 7 / 3 / 147 // vopAt / 3 / 3 / 106 // vopAderaDAko ca / 7 / 3 / 36 // vomAbhajAtilAn / 7 / 1 / 83 // vortugaH seTi / 4 / 3 / 46 // vorNoH / 4 / 3 / 19 // vonnoNH|4|3|60|| vodhyai da-sad / 7 / 1 / 142 // bordhAt / 7 / 3 / 156 // vo vidhUnane jaH / 4 / 2 / 19 // vozanaso-sau / 1 / 4 / 80 // vozInareSu / 6 / 3 / 37 // vo vartikA / 2 / 4 / 110 // vau viphiro vA / 4 / 4 / 96 // cau vyavanAdeH-khaH / 4 / 3 // 20 // cauSThautau-se / 1 / 2 / 17 // vyaH / 4 / 1 // 77 // vyaktavAcA sahoktau / 3 / 3 / 79 // vyaco'nasi / 4 / 1 / 82 // vyajanasyA-luk / 4 / 1 / 44 // vyanjanasyAnta ii|7|2 / 129 // vyaanAnAherAnaH / 3 / 4 / 80 // vyaJjanAttaddhitasya / 2 / 4 / 88 // vynyjnaatp-vaa|||3|47 // vyajanAdereka-vA / 3 / 4 / 9 / vyaJjanAdenImyupAntyAdvA / 2 / 3 / 87 // vyajanAdervo-taH / 4 / 3 / 47 // vyaJjanAd ghaJ / 5 / 3 / 132 // vyaJjanAH sazca dH| 4 / 3 / 78 // vyaJjanAnAmaniTi / 4 / 3 / 45 // vyajjanAtasthA-dhyaH / 4 / 2 / 71 // vyaJjanebhya upasikte / 6 / 4 / 8 // vyatihAre'nIhA-jaH / 5 / 21 116 // vyatyaye lugvA / 1 // 3 // 56 // vyadhajapamadbhayaH / 5 / 3 / 47 // vypaabhelepH|5|2|60|| vyayodroH karaNe / 5 / 3 / 38 // vyavAtsvano'zane / 2 / 3 / 43 // vyastavyatyastAt / 6 / 3 / 7 // nyastAca k-kH|6|4|16 // vyasthAvaNavi / 4 / 2 / 3 // vyAghrAghra praa-soH|5|1|| 57 // vyAGpare ramaH / 3 / 3 / 205 // vyAdibhyo NikekaNau / 6 / 3 // 34 // vyAptau / 3 / 1 / 11 // vyAptau syAt / 7 / 2 / 130 // vyApyAcevAt / 5 / 4 / 71 // vyApyAdApAre / 5 / / 88 // vyApya kenaH / 12199 // | vyApye ghuraphe-cyam // 5 // 1 // 4 // and wwwmakaman MVALSADAVvv Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyApye dvidro-yAm / 2 / 2 / 50 // vyAzraye srutaH / 7 / 2 / 81 // vyAsavaruda cAkU / 6 / 1 / 38 // vyAharati mRge / 6 / 3 / 121 // vyudaH kAku luk / 7 / 3 / 165 / / vyudastapaH | 3 | 3 | 87 // vyupAcchIGaH / 5 / 3 / 77 || vyuSTAdiSvaN / 6 / 4 / 99 // vyesyamoryaGi | 4 | 1 | 85 // vyoH / 1 / 3 / 23 // vratAdbhujitannivRtyoH | 3 | 4 | 43 // vratA / 5 / 1 / 157 // vAtAdastrigAm | 7 | 3 | 61 // vAtAdInan / 6 / 4 / 19 // vrIhizAleyaN / 7 / 1 / 80 // zrIheH puroDAze | 6 | 2 | 51 // tundA-zca / 7 / 2 / 9 // zrIhyAdibhyastau / 7 / 2 / 5 // zaMsaMsvayaM - duH / 5 / 2 / 84 // zaMsipratyayAt / 5 / 3 / 105 // zakaH karmaNi / 4 / 4 / 73 // zakadhRpajJArabha-tum / 5 / 4 / 90 // zakaTAdaN / 7 / 2 / 7 // zakalakademAdvA / 6 / 2 / 3 // zakalAderyatra / 6 / 3 | 27 // | zakAdibhyo drerlup | 6 | 1 | 120 // zakinakicati v / 5 / 1 / 29 / / zakRtstamvAd-gaH / 5 / 1 / 100 // zako jijJAsAyAm / 3 / 3 / 73 // zaktArthavapaTnamaH -bhiH / 2 / 2 / 68 // zaktA kRtyAtha | 5 | 4 | 35 // zaktiyaSTeSTIkaNa / 6 / 4 / 64 // zakteH zastre / 2 / 4 / 34 // zakUtara - ca / 6 / 4 / 90 // zaNDikAderNyaH / 6 / 3 / 215 // zatarudrAttau / 6 / 2 / 104 // zataSaSTeH patha ikaT / 6 / 2 / 124 // '' zatAtkeva - kau / 6 / 4 / 131 / / zatAdimAsA - rAt / 7 / 1 / 157 // zatAdya: / 6 / 4 / 145 // zatrAnazAve - syau / 5 / 2 / 20 // zadiragatau zAt / 4 / 2 / 23 // zadeH ziti | 3 | 3 | 41 // zanazadvizateH / 7 / 1 / 146 // zapa upalambhane | 3 | 3 | 35 // zabharadvAjAdAtreye / 6 / 1 / 50 // zabdaniSkaghoSa mizre vA / 3 / 2 / 98 / / zabdAdeH kRtau vA / 3 | 4 | 35 // zamaSTakAt - N / 5 / 2 / 49 // zamo darzane / 4 / 2 / 28 // zamo nAnyaH / 5 / 1 / 134 // zamyA rurau / 7 / 3 / 48 // zamyA laH / 6 / 2 / 34 // saptakasya zye / 4 / 2 / 111 // zayavAsivAse-t / 3 / 2 / 25 // zarada: zrAddhe karmaNi / 6 / 3 / 81 / / Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EYE8 // 27 // zaradarbhakUdI-jAt / 6 / 2 / 47 // zaradAdeH / 7 / 3 // 12 // zarkarAderaNa / 7 / 1 / 118 // zarkarAyA ika-ca / 6 / 2 / 78 // zalAluno vA / 6 / 4 / 56 // gapase sh-yaa| 1 / 3 // 6 // shsotaa-gi|1|4| 49 // zaso naH / 2 / 1 / 17 / / zakhajIvi-cA / 7 / 3 | 62 // shaakttshaa-||7|1178 // zAkalAdakaJ ca / 6 / 3 / 173 // zAkIpa-zca / 7 / 2 / 30 // zAkhAdeyaH / 7 / 1 / 114 // zANAt / 6 / 4 / 146 // shaandaanmaandhaa-tH|3|4|7|| zApe vyApyAt / 5 / 4 / 52 // zAbdikadArda-kam / 6 / 4 / 45 // shaalkyaudissaa-li|6|1|37 // zAlInako--nam / 6 / 4 / 185 // zAsamhana:-hi / 4 / 2 / 84 // zAmrayudhidRzi-naH / 5 / 3 / 141 // shaastybkti-rng|3|4|60|| zikSAdezcAN / 6 / 3 / 148 // zikhAdibhya in / 12 // 4 // shikhaayaaH|6|2|76 // ziTaH pratha-sya / 1 / 3 / 35 // zivyaghopAt / 1 / 3 / 55 // zivyAvasya dvitIyo vA / 1 / 31 59 // shidde'nusvaarH||3|40|| zidavit / 4 / 3 / 20 // zirasaH zIrSan / 3 / 2 / 101 // zirIpAdikamaNI / 6 / 2 / 77 // ziro'dhasa -kye / 2 / 3 / 4 // zirghaT / 1 // 1 // 28 // zilAyA eyacca / 7 / 2 / 113 // shilaalipaa-ne|6|3|189 // zilpe / / 4 / 57 // zivAderaN / 6 / 1 / 60 // shishukrndaa-yH|6|3|200|| zIGa e: ziti / 4 / 3 / 104 // zIDo ratu / 4 / 2 / 125 // zozraddhAnidrA-lu / 5 // 2 // 37 // zItAca kAriNi / 7 / 1 / 186 zItoSNatR-De / 7 / 1 / 92 // zItoSNAdatau / 7 / 3 / 20 // zIrpaH svare taddhite / 3 / 2 / 103 // zIpacchedAyo vA / 3 / 4 / 284 // zIlam / 6 / 4 / 59 // shiilikaami-nnH|5|1|73|| yukraadiyH|6|2|103 // zuddhAbhyAM bharadvAje / 6 / 2 / 63 / / zuNDikAderaNa / 6 / 3 / 154 // zunaH / 3 / 2 / 90 // shuniistn-2|5|3 / 119 // zuno vazcodUt / 7 / 1 / 33 // zubhrAdibhyaH / 6 / 1 / 73 // shusskcuurnn-c|5|4|60|| Pree...evereveocoedoes Bedaroes // 27 // Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zUrpAdrAv / 6 / 4 / 137 // zUlAtpAke | 7 | 2 | 142 // zUlokhAdyaH / 6 / 2 / 141 // zRGkhala-me / 7 / 1 / 191 / / zRGgAt / 7 / 2 / 12 / / kamagama-kaN / 5 / 2 / 40 // 'zuvanderAruH | 5 | 2 | 35 || papucchalA - naH / 3 / 2 / 35 // vAdyA- yAt / 7 / 3 / 43 // zepAtparasmai | 3 | 3 | 100 // zeSAdvA / 7 / 3 / 175 / / zeSe / 2 / 2 / 81 // zepe / 6 / 3 / 1 // zepe bhaviSyanyadau / 5 / 4 / 20 // zepe luk | 2 | 1 | 8 // zokApanuda-ke | 5 | 1 | 143 // zobhamAne / 6 / 4 / 102 / / zo vrate / 4 / 4 / 13 / / zaunakAdibhyo Nin / 6 / 3 / 186 // zo vA / 4 / 2 / 95 // zrathAtaH / 4 / 2 / 96 // znAstyArluk / 4 / 2 / 90 // yaH zIdravamUrti / 4 / 1 / 97 // zava / 2 / 1 / 116 // zyAmalakSaNA / 6 / 1 / 74 // zyAvArokAdvA / 7 / 3 / 153 // zyetaitaharita - nazva | 2 | 4 | 36 // zyainaMpAtA - tA / 6 / 2 / 115 // zraH nRtaM haviH kSIre / 4 / 1 / 100 // zranthagrantho naluk ca | 4 | 1 | 27 // peH prayokye | 4 | 1 / 101 / / zravaNAzvatthAnnAnyaH / 6 / 2 / 8 // zraviSThA pAhAdIyaNa ca / 6 / 3 / 106 / / zrINAmAMsau vA / 6 / 4 / 71 // zrAddhamaya-nau / 7 / 1 / 162 // zritAdibhiH | 3 | 1 | 62 // zrumacchamI - yaJ / 7 / 3 / 68 // zruvo'nAGgateH | 3 | 3 | 71 // zrusadvasubhyaH vA / 5 / 2 / 1 // - | 4 | 1 | 6 || zreNyAdikRtA / 3 / 1 / 104 // zrotriyAdaluk ca | 7 | 1 | 71 // zrotrauSadhi-ge / 7 / 2 / 166 // zro vAyuvarNanivRte / 5 / 3 / 20 // zrotikRbudhivu-dam / 4 / 2 / 108 / / zrAdibhyaH / 5 / 3 / 92 // zlAghasthA jye / 2 / 2 / 60 // zliSaH | 3 | 4 | 56 // lipazI - ktaH / 5 / 1 / 9 // zvagaNAdrA | 3 | 4 | 14 // zvanyuvanma-uH / 2 / 1 / 106 / / zvayatyamuvaca - tam / 4 / 3 / 103 // zvazuraH zvazrUbhyA vA / 3 / 1 / 123 // zvazurAH / 6 / 1 / 91 // zvasanapavama-maH / 4 / 4 / 75 / / zvamastAdi: / 6 / 3 / 84 // zvaso vasIyasaH / 7 / 3 / 121 // KANNNNN Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvastanI tA-tAsmahe / 3 / 3 / 14 // zvAdibhyo'm / 6 / 2 / 26 // vAderiti / 7 / 4 / 10 // zvetAzvAzvatara-luk | 3|4|45 // zvervA / 4 / 1 / 89 // SaSThayA dhaye / 6 / 4 / 50 // paSTavAnyasya / 7 / 4 / 106 // paSThayA rUpya-T / 7 / 2 / 80 // pAtpade / 2 / 3 / 92 // pAdihan-gi / 2 / 1 / 110 // pAvaTAdA / 2 / 4 / 69 // pi tavargasya / / 3 / 64 // / pito'G / 5 / 3 / 177 // sstthivlmbaacmH|4|2|110 // sstthisivo'v|| 4 / 2 / 112 // dhyA putrapatyoH -pe / 2 / 4 / 83 // paH so'sstt-kH|2|3|98|| padakati-thaT / 7 / 1 / 162 // paTtve paDgavaH / 7 / 1 / 135 // SaDvarjeka-re / 7 / 3 / 40 // paDho kaH si / 2 / 1 / 62 pnnyaasaadvysi-kau| 6 / 4 / 108 // ssssmaasaady-knn|6|4|115 // ssssttyaader-de|7|1|158 // SaSThAt / 7 / 3 // 25 // SaSThI vAnAdare / 2 / 2 / 108 // paSThayayatnAcchepe / 3 / 1 / 76 // SaSTayAH kSepe / 3 / 2 // 30 // SaSThayAH samUhe / 6 / 219 // saMkhyAderguNAt / 7 / 2 / 236 // saMkhyAdehAya-si / 2 / 4 / 9 // saMkhyAdezvA-caH / 6 / 4 / 80 // saMkhyAdhi-ni / 7 / 4 / 18 // saMkhyAnAM rNAm / 1 / 4 / 33 // saMkhyAne / 3 / 1 / 146 // saMkhyApANDU-maH / 7 / 3 / 78 // saMkhyApUraNeDaT / 7 / 1 / 155 // saMkhyAyAH sNgh-tthe|6|4|272 // saMkhyAyA dhA / 7 / 2 / 204 // saMkhyAyAnadI-m / 7 / 3 / 91 // saMkhyAvyayAdaguleH / 7 / 3 / 124 // saMkhyA samAse / 3 / 1 / 163 // saMkhyA smaahaare|3|1||28|| saMkhyA samAhAre-yam / 3 / 1 / 99 // sNkhyaasaay-vaa|1|4|50|| / sNkhyaasNbh-c|6|1|66||.. sNkhyaahdivaa-dH|5|1|102|| sakhyakAryA-zam / 7 / 2 / 251 // SARAMMA NAVAMINEHEATRE annotamnaamana manor-rrrrrrnama saMkavAbhyAma / 7 / 3 / 86 // saMkhyAta-cau / 3 / 1 / 38 // saMkhyAvAdasUtre / 6 / 2 / 128 // saMkhyADate-kaH / 6 / 4 / 130 // | sNkhyaataa-baa| 7 / 3 / 117 // saMkhyAteka-rat / 7 / 3 / 119 // saMkhyAdeH pAdA-ca / 7 / 2 / 152 // Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Coe -man saMgate'jayam / 5 // 1 // 5 // sNghghossaa-jH|6|3|272 // saMghe'nurve / 5 / 3 / 80 // sNcaayyphunndd-tau| 511 // 22 // saMjJA durvA / 6 / 1 / 6 // saMdhyakSarAttena / 7 / 3 / 42 // saMniveH / 3 / 3 / 57 // sNniverdH| 4 / 4 / 63 // saMnivyupAdyamaH / 5 // 3 // 25 // saMparivyanumAvadaH / 5 / 2 / 58 // saMparaH kRgaH ssad / 4 / 4191 // saMparevA / 4 / 1 / 78 // saMpraterasmRtau / 3 / 3 / 69 // sNpdaanaacaany-yH|5|1|15|| | samAjA-au / 7 // 3 // 255 // saMbhAvasAt / 5 / 2 / 61 // sNpone-ai| 7 / 11225 // saMvandhinAM sNbn| 7 / 4 / 122 // saMbhavadayAiratozca / 6 / 4 / 162 // SeeeeeeeeeeeeMAMINotes saMbhAvanelamarthe-ktau / 5 / 4 / 22 // saMbhAvane siddhavat / 5 / 4 / 4 // saMmatyam-taH / 7 / 4 / 89 // saMmadanamado harSe / 5 / 3 // 23 // saMyogasyA-k / 2 / 2 / 88 // saMyogAta / 2 / / 52 // saMyogAdinaH / 7 // 4 // 53 // saMyogAdataH / 4 / 4 / 37 // sNyogaaddteH| 4 / 3 / 9 // sNyogaadevaa-ye| 4 / 3 / 95 // sNvtsraan-c|6|3|116 // sNvtsraav-bhoH|6|3|90|| saMvibhAvAt / 3 / 3 / 63 // saMveH sajaH / 5 / 2 / 67 // saMzayaM mAle jJeye / 6 / 4 / 93 // saMsaSTe / 6 / 4 / 5 // sNskRte|6|4|3|| saMskRte bhakSye / 6 / 2 / 240 // sNsto| 5 / 3 / 66 // saH sijastadisyoH / 4 / / / 65 // sakthyakSNaH svaangge|7|3|126 // sakhivANijdUtAvaH / 7 / 1 / 63 // sakhyAdereSaN / 6 / 2 / 88 // saravyurito'zAvet / 1 / 4 / 83 // sajuSaH / 2 / 1 / 73 // sAjhevA / 2 / 3 / 34 // sati / 5 / 2 / 29 // satIcchArthAt / 5 / 4 / 24 // satIthyaH / 6 / 4 / 78 // satyAgadAstoH kaare| 3 / 2 / 112 // satsAdazapathe / 7 / 2 / 143 // satyArthavedasyAH / 3 / 4 / 44 // satsAmIpye sadA / 5 / 4 / 2 // sadAdhune-hi / 7 / 2 / 96 // sado'mate-deH / 2 / 2144 // sgho'-ki| 71297 // sanastatrA yA / 4 / 3 / 69 // sani / 4 / 2 / 61 // wecNAwarenes DarooreepooesaareeroeKBP wwwmnAnamnneKhatanamir Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 29 // 107 // sanI / 4 / 4 / 25 // sanbhikSAza seruH / 5 / 2 / 33 // sanmahaHparamo-yAm / 3 / 1 / sanyaGazca / 4 / 1 3 // sanyasya / 4 / 1 / 59 / / sapatnyAdau / 2 / 4 / 50 // sapatraniSpatrA ne / 7 / 2 / 138 // sapiNDevayaH sthAnAdvA / 6 / 1 // 4 // pUrvAdvA / 2 / 1 / 32 // pUrvAdikaNa / 6 / 3 / 70 // saptamI - imahi / 3 / 3 / 7 // rAptamIcA - Ne / 2 / 2109 // saptamIcordhva ke / 5 / 3 / 12 / / saptamIco ke / 5 / 4 / 30 // saptamIdvitIbhyaH / 7 / 2 / 134 / / saptamIyadi / 7 / 4 / 34 // mI / 3 / 1 // 88 // saptamyadhikaraNe / 2 / 2 / 95 / / saptamyartheki- ttiH / 5 / 4 / 9 // saptamyAH / 5 / 1 / 169 // saptamyAH / 7 / 2 / 94 // saptamyA AdiH / 7 / 4 / 114 // saptamyA pUrvasya / 7 / 4 / 105 // saptamyA vA / 3 / 2 / 4 // saptamyutApyorvADe | 5 | 4 | 21 // sabrahmacArI / 3 / 2 / 150 // samaH kSNo / 3 / 3 / 29 // samaH khyaH / 5 / 1 / 77 // samaH pRcaipajvare: / 5 / 2 / 66 // samaja nipanipada - NaH / 5 / 3 / 99 // samatyapAbhiraH / 5 / 2 / 62 // samanubgavAdrudhaH / 5 / 2 / 63 / / samayAt prAptaH / 6 / 4 / 124 // samayAdyAyAm / 7 / 2 / 137 // samarthaH padavidhiH / 7 / 4 / 122 // smvaandhaattmraaH| 7 / 3 / 80 // samaratatahitevA / 3 / 2 / 139 // samastRtIyayA / 3 / 3 / 32 // samAMsamInam / 7 / 1 / 105 // samAnapUrva-va / 6 / 3 / 79 // samAnasya dharmAdiSu / 3 / 2 / 149 / / samAnAdamotaH / 1 / 4 / 46 // samAnAnArthaH / 1 / 2 / 1 // samAnAmarthenaikaH zeSaH / 3 / 1 / 118 // samAyA InaH / 6 / 4 / 109 / / samAsAntaH / 7 / 3 / 60 // samAse'gneH stutaH / 2 / 3 / 16 // samAse'samastasya 2 / 3 / 13 // samiNA sugaH / 5 / 3 / 93 // samidhaA nyaN / 6 / 3 / 162 / / samIpe / 3 / 1 / 35 // rAmudADameragranthe / 3 / 3 / 98 // samudo'jaH pazau / 5 / 3 / 30 samudrAnnAvoH / 6 / 3 / 48 / / samUhArthAtsamevate | 6 | 4 | 46 // same'ze'rdha navA / 3 / 1 / 54 // samogamR-zaH / 3 / 3 / 84 // // 29 // Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NimiTEDERHA samogiraH | 3 | 3 | 66 // samojho vA / 2 / 2 / 51 // samo muSTau / 5 / 3 // 58 // samovA / 5 / 1 / 46 // samrAjaH kSatriye / 6 / 1 / 101 / / samrAd | 1 | 3 | 16 // sayasitasya / 2 / 3 | 47 // | sarajasopa-vam / 7 / 3 / 94 // sarUpAddeH-vat / 6 / 3 / 209 // saro'no-mnoH | 7 | 3 | 115 // sarveH sthira-tsye / 5 / 3 / 17 // sartyarvA / 3 / 4 / 61 // sarva carmaNa Inenau / 6 / 3 / 195 // sarvajanANNyenau / 7 | 1 | 19 // | sarvapacA yaH | 3 | 1 | 80 // | sarvANNA vA / 7 / 1 / 43 // sarvAtsaha / 5 / 1 / 111 // sarvAdayo'syAdau / 3 / 2 / 61 // | sarvAdiviSdhan-cau / 3 / 2 / 122 / / sarvAdeH pa-ti / 7 / 2 / 94 // sarvAdeH sarvAH / 2 / 2 / 111 // sarvAdeH smaismAtau / 1 / 4 / 7 // sarvAdes pUrvAH / 1 / 4 / 18 // sarvAderin / 7 / 2 / 59 // sarvAnnamati / 7 / 1 / 98 // sarvAza-yAt / 7 / 3 / 118 // sarvobhayA-sA | 2 | 2 | 35 // 'salAturAdIyaN / 6 / 3 / 217 // "savizeSaNa - kyam / 1 / 1 / 26 / / sasarvapUrvAllup / 6 / 2 / 127 // sastaH si / 4 / 3 / 92 // sasnau prazaste / 7 / 2 / 172 // sasme hyastanIca | 5 | 4 | 40 // sasya zapau | 1 | 3 | 61 // sasyA guNAt-te / 7 / 1 / 178 // sakhi cakridadhi-mi | 5 | 2 / 39 // saharAjamyAM-: / 5 / 1 / 167 sahalubheccha-deH / 4 / 4 / 46 // sahamamaH satimi / 3 / 2 / 123 / / sahastena / 3 / 1 24 // sahasrazata- da / 6 / 4 / 136 // sahasya so'nyArthe / 3 / 2 / 143 // | sahA tulyayoge / 7 / 3 / 178 // sahAyAdvA / 7 / 1 / 62 // 'sahArthe / 2 / 2 / 45 / / sahivahe - sya / 1 / 3 / 43 // sAkSAdAdi vyarthe / 3 / 1 sAkSAddraSTA / 7 / 1 / 197 // sAtihetiyUti - tiM / 5 / 3 / 94 // sAdeH / 2 / 4 / 49 / / sAdezvAtadH / 7 / 1 / 25 // sAdhakatamaM karaNam | 2 / 2 / 24 // sAdhunA / 2 / 2 / 102 // sAdhupuNyatpacyamAne / 6 / 3 / 117 // / 5 / 1 / 155 // samaye'dho-ri / 7 / 4 / 79 // sAyaM ciraMmA yAt / 6 / 3 / 88 // 14 // Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 30 // CARN ANDERE sAyAhAdayaH / 3 / 1 / 53 // sAravaikSyA-yam / 7 / 4 / 30 // sAlvAt to / 6 / 3 / 54 // sAlvAMzatya - dina / 6 / 1 / 117 // sAsya paurNamAsI / 6 / 2 / 98 // sAhisAtave tu / 5 / 1 / 59 // sikadAcarAt / 7 / 2 / 35 // sici - parastra-ti / 4 / 3 / 44 // sico 'JjaH / 4 / 4 / 84 // sico yaGi | 2 | 3 | 60 // sijayatanyAm | 3 | 4 | 53 // sijAziSAvAtmane | 4 | 3 | 35 // sivido'bhuvaH / 4 / 2 / 92 // siddhiH-t / 1 / 1 / 2 siddhau tRtIyA / 2 / 2 / 43 // sidhmAdigbhyaH / 7 / 2 / 21 // sidhyaterajJAne / 4 / 2 / 11 // sindhvapakarAtkANau / 6 / 3 / 101 / / sindhyAderan / 6 / 3 / 216 // / siMhAH pUjAyAm / 3 / 1 / 89 // sItayA saMgate / 7 / 1 / 27 // suH pUjAyAm / 3 / 2 / 44 // sukhAdeH / 7 / 2 / 63 // sukhAderabhave | 3 | 4 | 34 // suga durgamAdhAre / 5 / 1 / 132 // lugaH syasani / 2 / 3 / 62 // sug dvidhAI :- tye / 5 / 2 / 26 // suco vA / 2 / 3 / 10 // sujavAyeM saM-hiH / 3 / 1 / 19 / / sutaMgamAderiJ / 6 / 2 / 85 // sudurbhyaH / 4 / 4 / 108 // suSandhamAdeH / 6 / 2 / 84 // supUtyutsu - the / 7 / 3 / 254 // suprAtasuzva-dam / 7 / 3 / 129 // subhravAdimya: / 7 / 3 / 182 // suyajorGganip / 5 / 1 / 172 // suyAmnaH sauvI - nin / 6 / 1 / 103 / / surA zIdhoH pivaH / 5 / 1 / 75 // | suvarNakArSApaNAt / 6 / 4 / 143 // susarvAGgazaSTasya / 7 / 4 / 15 // saMkhyAt / 7 / 3 / 150 // sunAtAdi-vi / 6 / 4 / 42 // suharita tRNa / 7 / 3 / 242 // durhRntre / 7 / 3 / 157 // sukta sAmnopaH / 7 / 2 / 71 // suteH paJcamyA | 4 | 3 | 12 // sUtrAddhAraNe / 519 / 93 // sAdhoditaH / 4 / 2 / 70 // sUryAstpayo - ca / 2 / 4 / 89 / / sUryAdevatAyAM vA / 2 / 4 64 // sRglahaH majanA / 5 / 3 / 31 // sRghasyadomarak / 5 / 2 / 73 // sRjaH zrAddhe tathA / 2 / 4 / 84 // sRjidRziskR-vaH / 4 / 4 / 78 // sRjINanazaSTavara5 / 5 / 2 / 77 // se: ca / 4 / 2 / 79 // sad vatayoH / 4 / 3 / 84 // DEDEDZA // 30 // Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ser3anAniTA / 3 / 1 / 106 // menAGgakSudra-nAm / 3 / 1 / 134 // senAntakA-ca / 6 / 1 / 102 // senAyAvA / 6 / 4 / 48 // senAse karmakartari / 4 / 2 / 73 // senivAsAdasya / 6 / 3 / 213 // sodarya samAnodayau~ / 6 / 3 / 112 // modhivA / 4 / 3 / 72 // somAta sugaH / 5 / 1 / 163 // soruH / 2 / 1 / 72 // sovAlukca / 3 / 4 / 27 // so'sya brhm-toH| 6 / 4 / 116 // so'sya bhRti-zam / 6 / 4 / 168 // so'sya mukhyaH / 7 / / / 190 // saunavetau / 1 / 2 / 38 // soyAmAyani-vA / 6 / 1 / 106 / / sauvIreSu kUlAt / 6 / 3 / 47 // skanda syandaH / 4 / 3 / 30 // skmnHR3155|| skRcchrato-yAm / 4 / 3 // 8 // svasRrabhR-yAH / 4 / 4 / 81 // stambAd ghanazca / 5 / 3 / 39 // ratambhU stumbhU-ca / 3 / 4 / 78 // stAyazito-riTa / 4 // 432 // stukhajazcA-vA / 2 / 3 / 49 // stenAna lukca / 7 / 1 / 64 // stokAlpa-Ne / 2 / 2 / 79 // stomeDaT / 6 / 4 / 126 // styAdivibhaktiH 1 / / 19 / / striyAH / 2 / 2 / 54 // striyA puNso-c| 7 / 3 / 96 // striyA DintAM-m / 11 4 / 28 // striyaaktiH| 5 / 3 // 91 // striyAM nAmni / 7 / 3 / 152 // striyAM nRto-DI / 2 / 4 / 1 // striyAM lup / 6 / 1 // 46 // striyA / 1 / 4 / 93 // / striyAm / 3 / 2 / 69 // striyAmUdhapto'n / 7 / 3 / 169 // strIdUtaH / 1 / 4 / 29 // strI puMvacca / 3 / 1 / 125 // strI bahupyAyanan / 6 / 1 / 48 // sthaNDilAt-tI / 6 / 2 / 139 // sthalAdemadhuka-g / 6 / 4 / 11 / / sthAglAmlApaci-snuH / 5 / 2 / 31 // sthAdibhyaH kaH / 5 / 3 / 82 // sthAnAntago-lAt / 6 / 3 / 120 // sthAnI vA varNavidhau / 7 / 4 / 109 / / sthApAsnAtraH kH|5|1|142 // sthAmAjinA- / 6 / 3 / 93 // sthAseniseva-pi / 2 / 3 / 40 // sthUla duur-nH|7|4| 42 // stheshbhaas-rH|5|2|82|| sthovA / 5 / 3 / 96 // snAtAdedasamAptau / 7 // 3 // 22 // snAnasya nAmni / 2 / 3 / 22 // snoH / 4 / 4 / 52 // crex07ecs eeeeecER Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 // | sparSe / 7 / 4 / 119 // spRza muza kRpa-vA / 3 / 4 / 54 // spRpAdi supovA / 4 / 4 112 // rapRzo'nudakAt / 5 / 1 / 149 // spRheyApya vA / 2 / 2 / 26 // sajAya sphAv / 4 / 2 / 22 // saphAyaH sphIyA / 4 / 1 / 94 // sphura sphuloji / 4 / 2 // 4 // smiGaH prayoktuH pArthe / 3 / 3 / 91 // smRtyartha dagezaH / 2 / 2 / 11 // smRtvrpth-rH| 4 / 1 / 15 // smRdRzaH / 3 / 3 / 72 // speca mAnA / 5 / 2 / 16 // syai paJcamI / 5 / 4 / 31 // smya jasahiMsa-raH / 5 / 2 / 79 / syaDhojaye / 4 / 2 / 53 // sthAdAvasaMkhgeyaH / 3 / 1 / 19 / / sADerive / 7 / / / 52 // syAdau vaH / 2 / 1 / 57 // syaujs-diH||1|28|| saMs dhvNs-dH|2|1|68|| khajazca / 2 / 3 / 45 // sva rnavA / 4 / 3 / 22 // svajJA jabha-kAt / 2 ! 4 / 108 // svatantraH kato / 2 / 2 / 2 // svapeyajeca / 4 / 2 / 80 // svapogAvuH / 4 / 1 / 62 // svayaM sAmI ktena / 3 / 1 / 58 // svara graha dRza-vA / 3 / 4 / 69 // svara duDo vA / 3 / 4 / 90 // svarasya pare-dhau / 7 / 4 / 110 // svara hanagamoH-Ti / 4 / 1 / 104 // svarAcchau / 1 / 4 / 65 // svarAta / 2 / 3 / 85 // svarAdayo'-yam / 1 / 1 / 30 // svraaduto-roH|2|4|35 // khraadupsgaav-dhH|4|4||9|| svarAdedvitIyaH / 4 / 1 // 4 // | svarAdestAsu / 4 / 4 / 31 // svare'taH / 4 / 3 / 75 // sarebhyaH / 1 / 3 / 30 // svarevA / 1 / 3 / 24 // svarevA'nakSe / 1 / 2 / 29 // svarga svsti-pau| 6 / 4 / 123 // svasRpatyorvA / 3 / 2 / 38 / / svasnehanArthA-paH / 5 / 4 / 65 // svAgatazcavyartha- zca / 5 / 4 / 86 // svAGgAt ni / 3 / 2 / 56 // svAGgAderakRta-heH / 2 / 4 / 46 // svAGgAhiddhAtte / 7 / 2 / 10 // svAGgenAdhruvaNa / 5 / 4 / 79 // svAGgepu sakte / 7 / 1 / 180 // svAdeH anuH / 3 / 4 / 75 // svAdidIrghAta / 5 / 4 / 53 // svAnminnIze / 7 / 2 // 49 // svAmi ciddnne|3|2|84|| | svAmi vaizye'ryaH / 5 / 1 / 33 // NavBARMANANA DEEOH Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAmIzvarA - taiH / 2 / 2 / 98 // svAmye'dhiH / 3 / 1 / 13 // svArthe | 4 | 4 | 60 // sveze'dhinA / 2 / 2 / 104 // svaira-NyAm / 1 / 2 / 15 // smaTi samaH / 1 / 3 / 5 12 // ha haH kAla vrIhyoH / 5 / 1 / 68 / / hatyA bhUyaM bhAve | 5 | 1 | 36 // hanaH / 2 / 3 / 82 // hanaH sica | 4 | 3 |nazca samUlAt | | 38 // | 4 | 63 // nRtaH svasya / 4 / 4 / 49 / / hano vi / 2 / 3 / 94 // 1 | 4 | 3 | 99 / / hano Nin / 5 / 1 / 160 // honA dege / 5 / 3 / 34 // hano va A-nau / 4 / 4 / 21 // hano vA vadhU ca / 5 / 3 / 46 // ino ho ghnaH / 2 / 1 / 112 // haratyutsaGgAdeH | 6 | 4 | 23 // haritAderanaH / 6 / 1 / 55 // halakroDAsyeputraH / 5 / 2 / 89 / / hala sIrAdikaNa | 3 | 3 | 161 // hala sIrAdikaN / 7 / 1 / 6 // halasya karpe | 7 | 1 | 26 // havaH ziti / 4 / 1 / 12 // daviranna - vA / 7 / 1 / 29 // haviSyaH kapAle / 3 / 2 / 73 // hazadyugAntaH- ca / 5 / 2 / 13 // haziTonA- sak / 3 / 4 / 55 // hastadanta-tau / 7 / 2 / 68 // hasta mAdhye cerasteye / 5 / 3 / 78 // istAryAgraha -taH / 5 / 4 / 66 // hasti puruSAdvANa / 7 / 1 / 141 // hastivAhukapA-kA | 5 | 1 | 86 // hAkaH / 4 / 2 / 100 // hAko hiH kvi / 4 / 4 / 14 // hAntasthAjJ jIbhyAMvA / 2 / 1 / 81 // hAyanAntAt / 7 / 1 / 68 // hita nAmno vA | 7 | 4 | 60 // hitasukhAbhyAm | 2 | 2 | 65 / / hitAdibhiH / 3 / 1 / 71 // himahatikApiye paDh | 3 | 2 | 96 // himAdeluH sahe | 7 | 1 | 90 // hiMsArthAdekApyAt / 5 / 4 / 74 // hInAsvAGgAdaH / 7 / 2 / 45 // hudhuTo hodhiH / 4 / 2 / 83 // hukrornavA / 2 / 2 / 8 // hago gatatAcchIlye / 3 / 3 / 38 // Ease | 5 | 1 | 95 // hRdayasya Nye / 3 / 2 / 94 // hadbhagasindhoH / 7 / 4 / 27 / / hRdya padya tulya-rmyam / 7 / 1 / 11 // hRSeH kezaloma-te / 4 / 4 76 // he mazvAkhyAne / 7 / 4 / 97 // hetu kartRkaraNe - Ne / 2 / 2 / 44 // Bala Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Anamvaad hetu tAcchIlyA-t / 5 / 1 / 103 // 4 hetu sahArthe'nunA / 2 / 2 / 38 // hetausaM-te / 6 / 4 / 153 // hetvaSaistu-yAH / 2 / 2 / 18 // hemantAdAtalakca / 6 / 3 / 91 // hemAdibhyo'n / 6 / 2 // 45 // hemArthA mAne / 6 / 2 / 42 // heheSvepAmeva / 7 / 4 / 100 // hotrAbhya IyaH 17 / 1 / 76 // | hotrAyA IyaH / 7 / 2 / 163 // ho dhuTpadAnte / 2 / 1 // 8 // ho dH| 4 / 1 / 31 // hasvaH / 4 / 1 // 39 // hasvasya gunnH|1|4|41|| hasvasya taH pitkRti / 4 / 4 / 113 // hasvAnGaNanova / 1 // 3 // 27 // hasvAnnAmnasti / 2 / 3 / 34 / / hasvApazca / 1 / 4 / 32 // haste / 7 / 3 // 46 // haskho'pade vA / 1 / 2 // 22 // hyastanI-mahi / 3 / 3 / 9 // hyo godohAdI-sya / 6 / 2 // 55 // dAdo ud-th| 4 / 2 / 67 // vaH smaayaa-mnoH|5|3|42 // vaH spardhe / 3 / 3 / 56 // dvAlip sicaH / 3 / 4 / 62 // dviNorappiti vyo| 4 / 3 / 15 // .O.AMROVEJAN S EAM rammarrianawaneminimalaswwws So Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S zrIhemacandrAcAryaviracitoNAdisUtrasUcI zl B --- m earcaneer | aH| paM0 u0 vi / 2 / agapulA-Dit // 363 // agivilipali-stika // 660 // agyaGgimadi-AraH // 405 // ajisthAyarIbhyoNuH // 768 // ajeo'ntazca // 834 // azcekacaMbA // 656 // ariSNuH // 771 // aJjyajiyuji-gaca // 966 // ajayataH kit // 777 // aJjayaveriSTuH // 764 // aDolcavA / / 837 // arDit / / 72 // aNeDo'ntazca // 836 // aterithiH // 673 // adupAntyatra-taH // 14 // aderandhacavA / / 963 // aderNit // 104 // adeniH // 685 // adestrina ! 922 // ade strINiH // 645 // ado bhuvo DutaH // 214 // anaso vhe:-ddH||1006|| anikAbhyAM trH|| 437 // anizapa-ATaH // 145 // ane rokahaH // 595 // apupadhanupAdayaH // 559 // abheryAmAbhyAm // 663 // abhreramuH // 800 // ami mRbhyAM Nit // 549 // amehI cAntau // 962 // amervarAdiH // 565 // ambhikuNThika-ca // 614 // arjejca // 722 // artINabhyAM nam // 979 // artINabhyAM pizatazau // 539 // artIristu-maH // 338 // ataH zasAnaH // 295 // arteratniH // 682 // arterurAzIca // 967 // arca // 736 // adhaca // 909 // arte tinak // 928 // aripaH // 546 // alermbusH|| 585 // avabhRniLa-bhyaH // 229 // avAgo'cavA // 226 // Poeeravinteree7-200 ----------------------rrr-mmmmmm ------------------------ Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yoNit // 995 // gogA // 348 // mocanA / / 298 // morgaH // 933 // gayA 961 // aboIsaya vA // 342 // agatigRbhyo'nuH // 762 // ajaUpapazca // 312 // azerAno'ntatha // 719 // azeDita // 8 // azeNit // 415 // azeyaMzAdiH / / 958 // azArazcAdiH // 622 // azorazAdiH // 688 // azorazcAdI // 27 // aznotarI deH // 442 // am // 952 // A AGa: kaha-naH / / 643 // AGaH paNipani-bhyaH // 39 // ADavANit / / 920 // ApaH kie satra // 932 // Apo'paca / / 238 // Apo'pana / / 776 // Apo'paca / / 823 // Apo'ca / / 861 // Apo'pAptA- // 964 // AragedhaH / / 254 // AsphAyaDit 218 // iNo daman // 938 // iNadhAgbhyA yA / / 389 // iNpUbhyAkit // 438 // idudupAntyA-ca // 17 // ivarNAdilapi // 206 // ipeH svAkuzca // 757 // uperudhak // 256 // ipyazimasibhyastakak // 77 // I kamizami-Dit // 941 // iDerAvaDa hasvazca // 879 // ijayavibhyAgudaH // 242 // iNa As // 988 // iNaH // 582 // iNaH kit // 328 // iNastad // 896 // iNastazam // 984 // iNurvizA veNi-NaH // 182 // iNo Nit // 998 // cree ukSitakSyakSI-ran / 900 // uciliGgAdayaH // 105 // ucyazcaH kaca // 965 // uTajAdayaH / / 134 // uDerupak // 311 // uha ca me // 738 // udakAcchaDit // 888 // Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udadvA // 672 // uTikulya - kumaH // 359 // |undernalukca // 279 // upasargAccet i // 754 // upasargAdvasaH // 233 // | ubherdvatrau ca // 615 // ubhyaveluk ca // 303 // urderdhaca // 507 // urverAde rUdetauca // 814 // uleH kit // 828 // uzerazak // 531 // upeH killukca // 88 // uperadhiH // 675 // upeca // 969 // urNo'ntazca // 556 // RkamRTa - AlaH // 475 // RkRvR-uNaH // 196 // RcyRjihRSI-kit // 48 // RcchacaTivaTi - raraH // 397 // Rjanergo'ntazca // 467 // Rjiripi - kit // 567 // RbhyaH // 554 // RjyajitaJji - kit // 388 // RJjiraJji - 'sAnaH // 279 // RlRgRmRbhrAzca // 727 // Rtoratca // 840 // RdhipRthibhipi-kit // 874 // Rzi jani-kit // 361 // RHzIkruzi - kanip / / 906 // RSi RSi lusi-kit // 331 // |RvyAli-raDaH // 171 // RhRsRmRdhR-NiH // 638 // RtaSTit // 9 // Rd ghRTaku-kit / / 635 / / RdbhuheH kit // 195 // Rnahihani - upaH // 557 // eperiniH // 683 // e ka kakimakibhyAmandaH || 245 // kakutriSTuvanuSTubhaH // 932 // kaphe Nit // 640 // kakerubhaH // 333 // kakeniMdrA || 243 // kariccAsya vA / / 639 // kaJcukAMzuka-yaH // 57 // kaTikuTayarteraruH // 812 // kaTipaTikaNDi-olaH // 493 // kaThicakisahi- oraH || 433 // kaDerevarAGgarau // 445 // kaNi bhale vA // 60 // kaNyaNikhanibhyoNidrA // 169 // kaNyaNerNit // 56 // kadeNidrA / / 322 // kanigadimaneH sarUpe || 8 | bng- Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 // kaneH kocida-tha // 410 // kanerInakaH // 73 // kanerIzAtaH / / 534 // kandeH kundaca // 818 // kapaTakIkaTAdayaH // 144 // kapATa virATa-yaH // 148 // kapoTa vakoTA-yaH // 161 // kaphAdIrelaca // 839 // karotaH ca // 217 // kamijanibhyAM bUH // 847 // kamitamizamibhyoDit // 10 // kamitimerdo'ntazca // 54 // kami gArtibhyasthaH // 225 // kamivamijami-Nit // 618 // kamarata uc|| 409 // kamyamibhyAM yuH // 799 // karAruH // 813 // kalikulibhyAMmAsak // 584 // kAligalerasyoca // 315 // kaleH kilvaca // 551 // kaleravikaH // 65 // kalerApaH // 308 // kalemapaH // 562 // kaleSTita // 532 // kalyanimahi-ilaH // 481 // kalyAlapuli-indak // 246 // kalyavimadi-'caH // 114 // kalyANaparyANAdayaH 193 // kazermo'ntazca // 420 // kaparDita // 224 // kapeNDacchau ca paH // 831 // kasipadyAdibhyoNit // 835 // kaseralAdiricAsya // 368 // kasyartibhyAmiput // 798 // kAkusibhyAkumbhaH // 337 // kAcchIGoDerUH // 851 // kAyaH kiricavA // 623 // kAvAvIkrIzri-NiH // 634 // kica // 10 // kitikuDi-kit // 518 // kitogeca // 587 // kimaH zroNit // 725 // kiraH paca // 751 // kiro'GkorolazcavA // 62 // kirolazcavA // 147 // kilipilipizi-bhyaH // 608 // kileH kit / / 575 // kivRbhyaH karaH // 435 // kIcakapecaka-yaH // 33 // kukaH ko'ntazca // 334 // kugupatikathi-keraH // 431 // kuguvali-rayaH // 365 // kuguhunI-kit // 17 // kucyonoM'ntazca // 652 // kuTikuli-izcak // 123 // kuTerajaH // 130 // kuhiveSTi-imaH / / 349 // va.MEANMALVice-PACITY Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Naseenetween kuttyundicuri-kumbH|| 326 // kuDituDyaDeruvaH // 524 // kuNeH kit // 180 // kuthigudherUmaH // 353 // kundumalinduma-dayaH // 352 // kupUsamiNabhya-zca // 112 // kupevaM ca vA // 247 // kundrikuDyAdayaH // 695 // kumudabuddhadAdayaH // 244 // kumulatumula-dayaH // 487 // kulikanika-kizaH // 535 // kuliciribhyAmikak // 64 // kulipuli-kit // 410 // kulimayibhyAmUtak // 215 // kuliluli-kAyaH // 372 // kulivilibhyAMkita // 143 // kule DecavA // 362 // kulerijak / / 135 // kulezcamASak / / 563 // kuvaH kun kunauca // 129 // kuzikamibhyAM ca // 503 // kuzikahadika-yaH // 45 // kuzeruNDak // 178 // kupe kit / / 80 // kuSevoM // 164 // kuSyupisapibhyaHkit // 912 // kuseridedau // 241 // kUrcacUrcAdayaH // 113 // kUlipilivizi-kit // 476 // kRkaDikaTivaTerambaH // 321 // kRkalerambhaH // 336 // kukasthUrAvacaH kca / / 728 // kRkuribhyAMpAsaH // 583 // kRgaH kAdiH // 849 / kRgaH kit // 376 // kRgo'JjaH // 136 // kRgodveca // 7 // kRgomAdizca // 407 // kUgoyaGaH // 205 // kRgovA // 23 // kRjanyadhipAbhyaitvaH // 526 // kRtiputilati-kit // 76 // kRteH kRntca // 458 // kRteH kRcchauca // 395 // kRtestaca // 723 // kutyazobhyAM snak // 294 // kRdhRtanyUpibhyaH kit // 440 // kRSikSudhipI-kit // 815 // kRpiviSi-Nak // 191 // kRpizakibhyAmaTiH // 630 // kRbhUbhyAM kit // 690 // kRlAbhyAM kit / / 780 // kuvApAji-uN // 1 // kRSThabhRvanibhyaH kit // 528 // kRzakzAkheroTaH // 16 // kRzRkuTigrahi-vA // 619 // kRzerAnuk // 794 // wwwwwwwwwwwwwwwwwwser Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaNerDayiH // 691 // kipimlecchazcavA // 880 // kSaH kit // 197 // kSucupipUbhyaH kit // 301 // kSipeH kit // 642 // kSiperaNuk // 770 // kSuhinyAMvA // 341 // eeeeeeeeeaamere kRssicmitni-uuH|| 829 // kRSerguNavRddhIca vA // 31 // kRpazcAdeH // 641 // kRsikamyami-stun // 773 // kahanestuknukau // 791 // kahabhUjIvi-eNuH // 772 // kRgapa-kit // 288 // kRgagaga-varad // 441 // kRRtaurca // 734 // kRtRbhyaamiipH|| 553 // kRpRkaTipaTi-rahaH // 589 // kRvRkalyali-Atak // 209 / / kuzagRzali-bhaH // 329 // kRzaSapUra-IraH // 418 // kRzama-sya // 298 // kevayubhuraNyava-yaH // 746 // kairava bhairava-yaH // 519 // kaizIzamiramibhyaH kuH // 749 // korcaurmor-yH|| 434 // koSATarUpa-dayaH // 561 // korandhaH // 257 // koraSaH // 544 // ko ruruNTi raNTibhyaH // 28 // korDikhiH // 626 // koDiMm // 939 // korypaadiH|| 648 // koLa // 469 // korvA // 529 // kauteriyaH // 375 // krakacAdayaH // 125 // kramigamikSame-taH // 942 // kramitami-vA // 613 // kramimavibhyAM canmanauca // 12 // krame kRmacavA // 53 // kramerelakaH // 66 // krIkalyali-ikaH // 38 // kruzipizi-kit // 212 // kruzedRddhizca // 265 // | klizaH keca // 530 // 9098DVSPOESeroelow.ra.eMME khajerarITaH // 152 // khanolukca // 808 // khaliphali-upaH // 560 // khalihisibhyAmInaH // 286 // khalyamirami-ratiH / / 653 // khurakSuradUra-yaH // 396 // gandherAntaH // 508 // gamijamikSami-Dit / / 937 // gameH sanvacca / / 792 // | gamerAca // 453 // Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ graherAca // 905 // grahyAdbhayaH kit // 494 // grogupca // 649 // groNit // 159 // gromAdirvA // 890 // glAnudibhyADauH // 868 // MAN gamerin / / 919 // gamem cavA // 13 // gameTveica // 885 // gamyamiramya-gaH // 92 // gayahRdayAdayaH // 37 // gAdAbhyAmeSNak / / 199 // guGa Idhukadhukau // 74 // guDarUcaT // 120 // mudhigRdhestaca / / 568 // gupimithidhrubhyaH kita // 483 / guluJchapili-yaH // 126 // gRhalaguggulukamaNDalavaH // 824 // gRdhegaMbhUca // 661 // gRjava ca // 153 // gRdRrami-bhaH // 327 // gRpaTurvidhurvibhyaH kim // 943 // goH kit // 239 // gopAdaranerasiH // 708 // grasihAgbhyAM grA-ca // 339 // ghaTAghATAghaNTAdayaH // 141 // ghasivazipuTi-kit // 419 // ghuyuhipituzordIrghazca // 24 // ghRvIhAzuSyu-kit // 183 // capereTaH // 158 // camerucAtaH // 632 // camerUrUH // 819 // caatvaalkkaal-dyH||48|| cAyaH keca // 778 // cAyaH kekaca // 366 // cAye!hasvacavA // 957 // cikkaNakukkaNa-dayaH // 190 // cijizusi-zca // 392 // cinIpImyazibhyoruH // 806 // cimidizaMsibhyaH kit // 454 // cimejhaicaDaJcau // 122 // cireriTobhca // 149 // cumbikumbi-ca // 39 // vowereeeeeewativeNavavasexevision weeeeeeeeee cakirami-sya // 393 // cakSaH zivA // 969 // cakSeH zivA // 1001 // caTikaThipardibhyaAkuH // 752 // caNDibhallibhyAmAtakaH // 8 // caterur // 948 // | candoramas // 986 // chadivahibhyAM chandodhauca // 954 // chavicchivi-dayaH // 706 // chidibhiAdapiTervA // 30 // cho DaggAdirvA // 471 // Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 // WANNE MAN ja jajalatitala - yaH // 18 // jaTharakrakara-dayaH // 403 // janipaNikiju - // janihanizadyastaca // 809 // 140 // jambIrAbhIra - dayaH || 422 / / 261 // jAyA migaH // 860 || jibhRsRbhrasji-zca // 447 // jINazIdI - kit // jIveradAnuk // 795 // jIvetuH // 782 // jIverAnukojaivca // 67 // jIvezca // 216 // zRkRta-NDaH // 173 // nRpadRSTa-dau // 47 // nRvizibhyAmantaH // 219 // hRvRbhyAmRthaH // 236 // janastRjAgR-Git // 705 // nRpArazca vaH // 694 / / jha jhamejhaH // 137 // Ta TiTavA / / 150 / / Da Diva / / 605 // DimeH kit || 356 // DInIvandhi - DimbaH || 325 // Na lup // 20 // ta taviGkaGki - riH / / 692 // taDerAgaH // 97 // tanitRlApA - utraH // 461 // tanityajiyaji- Dad // 895 // taH // 748 // tat // 674 // tanec / 872 // taneryatuH // 781 // tapyaNipanya- rasaH // 569 // tamimanikaNibhyoH // 765 // tamervo'ntodIrghastuvA // 489 // talikasimyAmIsa // 576 // tave // 550 // tasaH // 580 // tijiyujerguca // 345 // tinizetizAdayaH // 537 // tIvara dhIvara - dayaH // 444 // tudAdiviSiguhi- kit // 5 // tudAdivRji - kit // 273 // tudimadipadya - chak // 124 // | tubhUstubhyaH kit // 996 // tumvastamvAdayaH || 320 // tumberuruH // 817 // tullellAdayaH // 500 // tupikuThibhyAM kit // 408 // tUperIm No'ntazca // tR pivapikupi - kit // 468 // 940 // // 36 // Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 tapezkat / / 881 // tRkRkRSi-kITa // 15 // tRkapa-raNaH / / 287 // tRkhaDibhyAMDUH // 845 // tRjibhUvadi-bhyaH / / 221 // tRbhyA duH|| 846 // tRpalimalerakSuH // 827 // tRbhramyayApi-zca / / 611 // tRstRtandritantrya-IH / / 711 // toH kik // 869 // vaH kAdiH // 406 / / T // 446 // perusaH // 578 // tvaSTakSatnaduhitrAdayaH // 865 // doluMkca / / 759 // damoduND ca / / 335 // damyamitAma-staH // 20 // dalibali-paH // 304 / / dale rIpo dilca // 31 // dastyUhaH // 594 // dAmAbhyAMnuH // 786 // dAbhUkSaNyundi-ranuG // 793 // dinngnphen-yH|| 268 // diva RH // 852 // divAdibhi-kit // 572 // divipurivRSi-kit // 599 // diveDin // 949 // divedhauMca // 448 // divyavizruku-'TaH // 142 // duH svapavanibhyaH sthaH // 732 // dukUlakukUla-dayaH // 491 // durodraH-durca // 256 // | durDit // 999 // dRpRbhRma-'taH // 207 // dRbhicapeHsvarA-zca // 841 // dRmuSikRSi-kit // 651 // duknRsRbhR-'kH||27|| dRpavabhyo viH // 704 // deGaH // 668 // do DimaH // 355 // yugamibhyAM DoH // 867 // yutarAdezvajaH // 991 // budrubhyAm // 744 // yusunibhyomAGoDit // 66 // dramoNivA // 95 // drAgAdayaH // 870 // druhiyahimAha-kataH // 884 // dUhayahi-iNaH // 194 // drovI // 184 // drohasvazca / / 898 // dvArazRGgAra-dayaH // 11 // CayaPVTECCALCance dadhipAyyadIdhIpAyyau // 374 // dorunamUnasau // 987 // daNidvAdazcaDaH // 402 // damerdubhirdumca / / 686 // Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 // 37 // dhAmAjiza-nyaH // 379 // dhAlUzighibhyaH // 70 // dhago dhunca / / 785 // dhamabhyAliliNau // 701 // dhUzAzIDohasvazca // 678 // dhRpibahe-sya // 189 // | dhRpedidhipadidhIpAca // 842 // ye zit / / 787 // vyApyo(pIca / / 908 // dhrudhUndi-kit // 29 // najo vyatheH // 552 // no halipateH // 35 // naDerNit / / 712 // nadivala carti-rariH // 698 // namitanijani-ca // 139 // nameHpaca // 862 // namenAMzca / / 720 // narkuTakukuTo-yaH // 155 // nazinUbhyA naktanUnauca / / 935 // nasivasikasi-Nit // 40 // nahilaGgedardIrghazca // 466 // naheca // 621 // nAmyupAntyakRgR-kit // 609 // nighRSISya-kit // 511 // niyaH paadiH|| 864 // niyoDit / / 854 // niyo Dit / / 99 // niyo vA // 30 // niraiNa Uhaz / / 793 // | nipajecit // 671 // niSkaturuSko-yaH // 26 // nInUrami-kit // 227 // nImIkutucedIrghazca // 443 // nIvIpahubhyoDit // 616 // nIsAvyuza-miH // 687 // nIhiNdhyai-stvaH // 525 // duvo dhayAdiH // 973 // nRtizRdhi-kit / / 844 // neHsyateradhak / / 252 // neraceH // 724 // nyukhAdayaH // 9 // nyubhyAmaJceH-ca // 10.3 // nyubhyAM zIGaH / / 228 // -Saar weer van natra ApeH // 211 // nAIherehedhauca // 975 // natraH kramigami-Dit // 4 // naJaH puMsaH // 32 // naJaH sahe: pAca // 181 // nako dAgo DitiH // 667 // nao bhuvo Dit // 512 // namolambe lukca / / 838 // 5 ~ paMsedIrghazca / / / / 718 // papIpyocavA // 775 // pacivacibhyAMsam // 983 // pacericAtaH / / 735 // - ~ Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :38-520NANAMBAR paJcamADaH // 168 // paTacchapadAdayo-NAH // 883 // paTivIbhyAM TisaDisau // 579 // paThaNita // 287 // patilabhyoNit // 479 // patitamitR-gaH / / 98 // pane salaH // 504 // pateratriH // 697 // pateranin // 930 // pathayUtha-dayaH // 231 // pathimandhibhyAm // 926 // padipaThipaci-bhyaH // 607 // panedIrghazca // 766 // pampAzilpAdayaH // 30 // paramAt kit // 925 // parAbhyAMza-Dit // 742 // parAccho Dit // 255 // pAlamRbhyAmANDukaNDuko // 767 // palisacerivaH // 522 // palerAzaH // 533 // papoNit // 192 // paplaidhiThAdayaH // 166 // pastho'ntazca // 993 // pATyAnjibhyAmaliH / / 702 // pAteHkRth / / 893 // pAtarica // 858 // pAtejasthasau // 877 // pAtaDumsuH // 2002 // pAtervA // 659 // pAdAccAtyajibhyAm // 620 // pAdAyamyAmebhyaH zaH // 527 // pAlikRSi-kit // 41 // pAreraj / / 873 // pAhAbhyAMpayahyAca // 953 // picaNDairaNDa-dayaH // 176 // piJchola kallola-dayaH // 495 // pijimaJji-ulaH // 488 // | pizimithikSudhibhyaHkit // 290 // pizerAcak // 116 // piH pin piNyAca // 36 // pIGaH kit // 821 // pIDo nasak // 582 // pIpUDo hasvazca // 125 // pIpagamitra-yuH // 741 // pIvizikuNi-kit // 163 // putapitta-dayaH // 204 // putrAdayaH / / 455 // pule kit // 590 // puvaH punca // 128 // pUgo gAdiH // 174 // pUmudibhyAM kit // 23 // pUmuhoH punmUrauca // 86 / / pUsanyAmibhyaH-zca // 947 // pRpUbhyAM kit // 293 // pRpiranji-kit / / 208 // pRpihapibhyAMdRddhizca // 636 // pRkAhapidhRSISi-kit // 729 / / Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phanasatAmarasAdayaH / / 573 / phalivalyameguH / / 758 // phale phelaca / / 83 // phalego'ntazca / / 291 // pRpalibhyATit-sya // 11 // pRpAlibhyANit // 248 // pyAdhApanyani-naH // 258 // prAzuH / / 825 // maH sad // 897 // pratharivaTa pRthca / / 521 // prathelAcavA // 647 // praprateyudhibhyAm // 923 // mhaahaay-yH|| 514 // pAGaH paNipAna-bhyaH // 42 // pAtsadirI-ca // 910 // mAtsthaH // 924 // prAdaterara // 945 // bhiga' kit // 69 // prIkaipanIlera ra // 761 // pupiplupizuSi-sik // 77 // plujJAyajighApa-stiH // 646 // | pluSeH plapca // 566 // bahihernalukca // 990 // vandhivahi-itraH // 459 // vandheH // 17 // vali vili-AhakaH // 8 // balejiMdA // 536 // valevo'ntazcavA // 133 // bahulaMguNavRddhIcAdeH // 19 // bRhenoM'jJa // 913 // bhajeH kagauca // 477 // bhaNDenalukcavA // 482 // bhandevoM / / 391 // bhaleridutAcAtaH // 103 // bhAteDevatu // 886 // bhApAcaNi-paH // 296 // bhikSuNI / / 198 // bhiyaH po'ntazcavA // 344 // miyodveca // 78 // bhillaacchbhll-dyH|| 464 // bhipemiSabhiSNaucavA // 131 // bhIvRdhiru-raH // 387 // bhIN zalivali-kaH // 21 // bhujikuti-kita // 305 // muje kit / / 802 // bhuvovA / / 922 // bhUkSipicareranyuk / / 804 // bhUgRvadicaribhyoNita // 46 // bhUbhRkuzivizi-kit / / 693 // bhUpaNibhyAmija-ca / / 875 // bhRmRnRtsari-u. // 716 // bhRvRbhyAMno'ntazca // 14 // bhRzIzApi-'tha: 232 // bhramigamitanibhyoDit // 853 / / // 38 // C239VOCA Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhrUNatuNaguNa-dayaH // 186 // TRADDA wwwimmineCCBLEM maghAghavAghadIrghAdayaH // 110 // maGke luk-sya // 424 // majhermakamukauca // 154 // maGge lukca // 253 // maNDemaDDca // 55 // maNivaserNita // 516 // mdimndicndi-irH|| 412 // madeH syaH // 383 // man // 911 // manijanibhyAMdhatauca // 721 // mnerudetau-vaa|| 612 // manermanmAtauca // 10 // payedhibhyAsUkhekhau // 91 // malecA // 517 // mavAkazyAmAka-yaH // 37 // maSimaservA // 15 // masjIpyazibhyaH suk // 826 // masjyavibhyAmuzaH // 538 // masyasighasi-uriH // 699 // mahatyurca // 737 // mahikaNicaNya-Nit // 428 // maherucAsyavA // 89 // maherelaH // 492 // maherNidA // 285 // bhavibhyAMTit // 547 // mAGastuleruGgAkca / / 106 // mAnibhrAjelazca / / 859 // maavaavdyaami-sH|| 564 // mAsAlibhyA-malI // 703 // migaH khala-ca // 497 // mithira yuSi-kit // 971 // mivAmikaTi-rukaH // 51 // mivahicaricaTibhyovA // 726 / / mIjyajimA-saraH 439 // mImAsipAzi-UraH // 427 // mucisvaderdhaca // 602 // mucerpayaghuyau // 371 // muceDukundakukundau // 250 // mudiguribhyAM-ntau // 404 // mumucAna-NAH // 278 // muraloralavi-dayaH // 474 // muraca // 132 // muperuNcAntaH // 633 // | mupadIrghazca / / 43 // mustyuk // 805 // muhimithyAdeH kit / / 1000 // muhe. kit // 70 // mRjikhanyAhani-Dit // 472 // / mRjazRkamya-'ThaH // 167 // mRjeguNazca / / 833 // mRjerNAlIyaH // 377 // mRtrapibhyAmicaH // 117 // mRdikandikuNDi-rala // 465 // mRdikandikuNDi-ralaH // 465 // mRdevo'ntazcanA // 49 // VaMan3070-800SAL2 Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gRzundipiThi-kit / / 399 // mamanyajinali-UkaH // 58 // mRzIpasi-diH // 360 // pazcimaNyaNi-IciH // 627 // mauta / / 889 // mriyaterIgaN // 118 // mlecchoDesvabhavA // 3 // yuyujiyudhi-kit // 277 // yuSyasibhyAkmad // 899 // yasakuru-ca / / 297 // yendhibhyAyAdedhauca // 968 // yoH kit // 658 // yorAgUH // 850 // yorucavA // 541 // vasirasi-ranaH // 269 // - - - rIzIbhyAMphaH // 314 // rukmagrISma-dayaH // 346 // rucikuTi-malak // 502 // rucibhujibhyAMkiSyaH // 384 // runyaciyAMca-isa // 989 // rughartijani-us // 997 // rupUbhyAM kit // 807 // ruhinandi--zipi // 220 // ruhiyajeH kin // 28 // ruherTaddhizca // 548 // rovA // 235 // - yajizundhidahi-yuH // 801 // yaje: kaca // 892 // yajo yaca / / 664 // yatinanandibhyAdIrghazca // 856 // yamidamibhyAM Dos // 1005 // yamerundaH // 249 // yamenuk // 783 // ymyjishky-unH|| 288 // yApAbhyAMdaca // 714 // yujalerApaH // 545 // yuvalibhyAmAmaH / / 574 // razilaGiliGgernalukca // 740 // raJjaH kit // 682 // rabhipathibhyA-rasya / / 730 // ramestaca // 264 // raservA // 260 // rAte?H / / 866 // rAlApAkAbhyaH kit // 63 // raashdishki-triH|| 696 // riceH kaca // 980 // rIvabhyAMpas // 281 // AMMANEMPANNAVAMIntervice lakSeo'ntazca // 715 // lageruDaH // 277 // laDeraTanalukca // 877 // laTikhATa-vaH // 505 // lapeHzaca // 289 // laperucaH kazca / / 119 // | lapelipcavA // 509 // shaa||30|| Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lasnIziLerAluH || 822 // lAkSAdrAkSAmikSAdayaH / / 597 // lAdibhyaH kit // 367 // lihejiMha ca / / 593 / / lupeSTaH // 138 // lUgo haH // 586 // ludhUcchibhyaH kit / / 679 / / lUpyuvRSi - kit // 909 // lUmro vA / / 202 / / va baceH kagau ca // 790 // vaceraknuH // 796 // vaco'thya ut ca // 386 // vacyarthibhyAmuSyaH // 385 // vaDivaTipe - ravaH // 515 // vaNerNita // 629 // vadisadibhyAmAnyaH // 389 // vadyavicchadi-ntiH // 665 // vanikaNiH // 162 // vanivapibhyAM Nit // 421 // vanesta ca // 175 // vayaH payaH puro-gaH // 974 // vamikhacimAdayaH || 350 // vadherakiH || 624 // valinitanibhyAM vaH || 317 // vapuSeH kalak // 496 // valerakSaH // 596 // vazeH kit // 876 // vaSTeHkanas / / 985 // vaserNidvA // 774 // vastyagibhyAM Nit // 970 // vasyatibhyAmAtiH || 662 / / vahiyubhyAM vA // 571 // vahimahigu-tuH // 779 // vadhU ca // 832 / / vArisartyAderiNik // 644 // vAtAtmamaH kit // 713 // vAzyasivAsi - uraH // 423 // vAterNidvA // 657 // bAharau // 944 // vicipuSimu--kit // 22 // viDivili-kit / / 101 / / vidanagagana-dayaH // 275 // vidiSRbhyAM kit // 558 // vidibhidi - kit // 234 // viditervA // 610 // vidoradhik || 676 // vidheHkit // 425 // vidhervA // 972 // vipinAjinAdayaH || 284 // vindernaluk ca // 6 // viyo jak / / 127 / / vilibhili- kit // 340 // vileH kit // 592 // vizivipAzibhyAM kip // 950 // vizeriSak / / 309 / / Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 04 // 3230 DERERE DERY vizvAdvidibhujibhyAm // 956 // vipeH kit // 769 / / viSTapolapa-yaH // 307 // bihaDakahoDa-dayaH // 172 // vihAyassumanas - saH // 976 // vihAvizA - kelimaH || 354 // vIpatipaTibhyastanaH // 292 // vIyusuvAgibhyo'niH // 677 // vIsajjyasibhyasthik / / 669 // vRkaTizamibhya AhaH // 592 // vRkRmImAbhyaH paH // 540 / / go vrat ca / / 655 // gnakSipacitraH // 456 // TaGa eNyaH || 382 // vRddhaH zapa cAntau // 369 // vRjituhi- kit // 283 // vRtuGghasu ca / / 240 / / vRtikaH / / 75 / / vRdhRvRTTasAbhyo nasiH // 709 // vRdhervA // 282 // vRmithidizi - ntAH // 601 // vaiH sAhAbhyAm || 600 // vego Dit // 628 // veterutAdiH || 378 || vauriceH svarA // 617 // vyavAbhyAM tane veH // 565 // vyaMga edotau ca vA // 924 // triyo hik / / 710 // za zaMse za icAtaH // 306 // zaH sanvaca / / 747 // zakerandhUH // 848 // zakaruntaH // 223 // zakeruntiH // 666 // zakeruniH || 684 // zaket // 891 // zaterAdayaH // 432 // zadivAdhi-ca / / 299 // zaderuca // 394 // zapeH phU ca // 401 // zaphakapha-daya: / / 316 // zamikamipalibhyo valaH // 499 // zamimanibhyAM khaH // 84 // zamipaNibhyAM DhaH // 179 // zamerva ca vA // 470 || zamerluk ca vA / / 165 / / zamoniyo smaluka ca // 1004 // zambUkazAmbUkaH // 61 // zamyameNidvA // 398 // zalibAlapati- AkaH // 34 // zaraH // 755 // zalerAduH // 763 / / zalyaNerNit / / 59 / / zalyalekhyAtaH // 319 // zavazazeriyAtaH // 413 // zAkherideto cAtaH || 400 zAmAzyAzakya-laH // 462 // // 40 // Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAzapimani-daH // 27 // zAsizaMsi-stuH // 857 // shikyaasyaany-yH|| 364 // zigrugerunamavAdayaH // 811 // zilavilAdeH kit / / 323 / / zIGaH phas ca // 982 // zIGa sanvat // 267 // zIGastalapA-bAH // 501 // zIGapo isvazca vA // 506 // zIDo dhuk // 784 // zIGo luH // 820 // zIbhIrAjezvAnakaH // 71 // zIrIbhUdU-kit // 201 // zukazImUbhyaH kit // 463 // zubhigRhi-kit // 35 // zubheH sa ca vA // 743 // zupISivandhi-kit // 416 // zRGgazAdiyaH // 96 // zRNAterAvaH / / 520 // zubhaserad // 894 // zmanaH zIDo Dit / / 810 / zyaH zIta ca // 816 // zyaterica vA // 85 // zyAkaThikhali-inaH // 282 // zrantheH zith ca // 414 // zrudakSigRhi-yyaH // 373 // arhiH // 631 // zro no'nto isvazca // 498 // zlipaH ka ca / / 739 // zlipeH ze ca // 543 // zleSmAtakAmrA-dayaH // 83 // vanmAtarizcan-ti // 902 // zvazurakukundura-dayaH // 426 // zvitevezca mo vA // 452 // zveH zava ca vA // 955 // saMvibhyAM kaseH // 52 // saMzcadehatsAkSAdAdayaH // 882 // saMstuspRzimantherAnaH // 276 // sajedhaM ca / / 359 // sadivRtyami-raniH // 680 // sanikSamidupeH // 604 // sanesyavanyU / / 803 // sanedekhiH // 625 // sanerDit // 330 // sminnnikpibhyaamaaH|| 598 // sarteraghaH // 111 // sarteraD // 878 // sateo'ntazca // 478 // stennit // 230 // sataiH ppH|| 313 // sarteH sur ca // 108 // saleNivA // 510 // savyAtsthaH / / 855 // RRYONOMedaeoeverewardeevesed papyazobhyAM tan // 903 // paserNit / / 259 // Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saheH Sap ca // 951 // saherdha ca // 992 // sAtmanAtmanva-ti // 916 / / sArerathiH // 670 // siTikibhyA-ca // 332 // sindUrakacUra-dayaH // 430 // sivikuTikuThi-kit // 753 // siverDit // 121 // sImantahemanta-yaH // 222 // suvaH / / 921 // musitani-vA / / 203 // sUGaH kit / / 788 // sUdhUbhUbhrasjibhyo vA / / 274 // sUpuSibhyAM kit // 436 // sUmUkhanyuSibhyaH kit // 449 / / / sRje sraksakoM ca // 907 // sRNIkAstIka-yaH // 50 // sRpRbhyAM dAkuH // 756 // sRpRthicari-ramaH // 347 // sRvayibhyAM Nit // 570 // sRnRbhyo Nit // 99 // sRsRpeH kit // 146 // suhastRsabhya iman // 918 // serI ca vA // 343 // seDit / / 577 // servA // 262 // sorateluk ca // 946 // soraseH // 853 // sorasteH zit / / 650 // sorUca // 263 // so teram // 934 // sobaga Aha ca // 603 // sorSidaH kit // 457 // skandedhaM ca // 960 // skandyamibhyAM dhaH // 25 // strI // 450 // sthANDilakApa-dayaH // 484 // sthavirapiThira-dayaH // 417 // sthAcatorUca / / 185 // sthAchAmAsA-yaH // 357 // sthAmadipadyati-van // 904 // sthArtijanibhyo ghaH 109 // sthAvaGki-k ca // 486 // sthAviDeH kit // 429 // stho vA // 473 // snupUsambarka-kit // 542 // syaterI ca vA // 915 // spRzeH zvaH pAra ca // 523 // sphulikali-iGgak // 102 // pazibhrasjeH sluk ca / / 731 // syaterNim // 936 // syandisRjibhyAM ca // 727 / / syamikaSid-IkaH // 46 / / syame sIm ca // 44 // srarterUcAtaH // 689 // surIbhyAM tam / / 978 // srozcik // 871 // ResereCCeleen Seemarva // 41 // Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- NON svarebhya iH // 606 // 0ero haniyAkRbhR-de ca // 733 // hanetajaghau ca // 272 // intaraMh ca // 654 // haripati-druvaH 745 hiNDivile:-ca // 324 // hiraNyaparjanyAdayaH // 380 // hiMseH sim ca / / 588 // hupUggonI-ji // 863 // hRyaamaashru-svH|| 451 // huurnnidhuurnnibhuurnni-dyH|| 637 // haga ItaN // 213 // hujanibhyAmiman // 917 // hubhUlAbhya ANakaH // 68 // huruhipiNDibhya ItakaH / / 79 // hRzyArahi-itaH // 210 // hRSipuSighupi-nuH // 797 // | hRSiTaticaTi-ulaH // 485 // hasUphalikaperA ca // 16 // hasUlahi-in // 887 // hahin ca // 760 // ho jaG ca // 789 // homin // 927 // hiyaH kidro lazca vA // 750 // hiyo razca lo vA // 25 // Powedisaneer download Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a ityAdau ca / 8 / 1 / 151 / / aDa saMbhAvane / 8 / 2 / 205 // aH paurAdau ca / 8 / 1 / 162 // akkIce mau / 8 / 3 / 19 // akoThe luH / 8 / 1 / 200 // acalapure caloH | 8 | 2 | 118 // ajAteH puMsaH / 8 / 3 / 32 // aviMDapaH | 8 | 4 | 251 // avivaH | 8 | 4 / 108 / / a DaDa DullA:- ca / 8 / 4 / 429 // aNa pAI nagarthe / 8 / 2 / 190 // ata ijja vA / 8| 3 | 175 / / ata etsau puMsi-m / 8 / 4 / 287 / / ata evaica se | 8 | 3 | 145 // ataH samRddhyAdau vA / 8 / 1 / 44 // prAkRtavyAkaraNastha sUtrANA sUcI. cana ataH sarvoderDejasaH / 8 / 3 / 58 // ataH seDaH / 8 / 3 / 2 // atasIsAta - laH / 8 / 1 / 211 // ata isaH / 8 / 4 / 403 // ato userDAtoDAtU / 8 / 4 / 321 // ato usedoDA | 8 | 4 | 376 // ato Do visargasya / 8 / 1 / 37 // ato deza / 8 / 4 / 274 // ato rivira rijja rIaM | 8 | 2 | 67 // atorDattulaH / 8 / 4 / 435 // asthistyAdinA / 8 / 3 / 148 // atha prAkRtam / 8 / 1 / 1 // adasa oi | 8 | 4 | 364 // ataH sUkSme vA / 8 / 1 / 118 / / adellukyAderata AH | 8 | 3 | 153 // adhaH kvacit / 8 / 4 / 261 // aso he | 8 | 2 | 141 // adhoma-na-yAm / 8 / 2 / 78 // anakoThA-laH / 8 / 2 / 155 // anAdau ze-tvam / 8 / 2 / 89 // anAdau svarAda - bhAH | 8 | 4 | 396 // anutsAhotsanne lacche / 8 / 1 / 114 / / anuvrajeH paDiagaH | 8 | 4 / 107 // antyatrayasyAgrasya u / 8 / 4 / 385 / / antyavyaJjanasya / 8 / 1 / 11 / / anyAdRzo'nyA - sau / 8 / 4 / 413 // abhinyau jIvA | 8| 2 / 25 // abhUto'pi kvacit / 8 / 4 / 399 // abhyAGommatthaH / 8 / 4 / 165 / / ameNam | 8 | 3 | 78 // amo'sya / 8 / 3 / 5 // ammahe harSe / 8 / 4 / 284 // ammo Azcarye / 8 / 2 / 208 // Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 43 // am ambe jagA / 8 / 3 / 106 // an mama chau / 8 / 3 / 116 / / ahaM bhavasambhyAm | 8 | 4 | 380 // amhe amho - zasA / 8 / 3 / 108 // ahi ambAhi bhimA / 8 / 3 / 110 // ahiM bhisA | 8 | 4 | 378 // aau nait | 8 | 1 | 169 // arite / 8 / 1 / 144 // aracita - mAH | 8 | 4 | 39 // alAhi-Ne / 8 / 2 / 189 // anatareroha orasau / 8 / 4 / 85 // avarNAdA daso ahaH / 8 / 4 / 299 // avarNo yazrutiH / 8 / 1 / 180 // anayamo haiM Dau / 8 / 4 / 427 // anArakAza vArAH / 8 / 4 / 179 // avAdvAhaH / 8 / 4 / 205 / / anApote / 8 / 1 / 172 / / aviti huH | 8 | 4 | 61 // anerjumbho jambhA | 8 | 4 | 157 // avyagam / 8 / 2 / 175 // anno sUca-pe / 8 / 2 / 204 // asakkhoDaH / 8 / 4 / 188 / / asmado mma amminA / 8 / 3 / 105 // asgede | 8 | 4 | 433 // ahaMmoge | 8 | 4 | 301 / / A A arA mAtuH / 8 / 3 / 46 // A Amantraye sau veno naH / 8 / 4 / 263 // AH kumo bhUtabhaviSyato / 8 / 4 / 214 // AkrandehaH | 8 | 4 | 131 // AkramerohA - ndAH / 8 / 4 / 160 / / AkSipaNaravaH / 8 / 4 / 145 // ArAiyaH / 8 / 4 / 13 // ATA ahipancuaH / 8 / 4 / 133 / / AGA oandodAlo / 8 / 4 / 125 / / Ane rame rambhadau / 4 / 4 / 155 // AcAyeM cocca / 8 / 1 / 73 // Aveza | 8 | 4 | 319 // Ana gaurave / 8 / 1 / 163 / / Ajasya TAkasi - paN / 8 / 3 / 55 // Aho NAnusvArau / 8 / 4 / 342 // AkazmIre / 8 / 1 / 100 // AkazA vA / 8 / 1 / 127 // AtmanaTo-A / 8 / 3 / 57 // AdaH sAmaH / 8 / 4 / 83 // jAdU DhiH / 8 / 1 / 143 // AdeH | 8 | 1 | 39 // AdeH mamazAne / 8 / 2 / 86 // Adeya jaH / 8 / 1 / 245 // Anantarye Navari / 8 / 2 / 188 // AnvAntADDAH / 8 / 4 / 432 // ApadipatsaMpada iH / 8 / 4 / 400 // Ama abhyupagame / 8 / 2 / 177 // Amantraye jaso hoH / 8 / 4 / 346 // Amo DAha vA | 8 | 4 | 300 // Amo Desi | 8 | 3 | 61 // Amo hai / 8 / 4 / 339 // // 43 // Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | indhau jhA / 8 / 2 / 28 // irjasya No NA Dau / 8 / 3 / 52 // irdhakuTau / 8 / 1 / 110 // ivArthe naM nau-vaH / 8 / 4 / 444 // iharA itarathA / 8 / 2 / 212 // iha hacoIsya / 8 / 4 / 268 // AyurapsarasorvA / 8 / 1 // 20 // AraH syAdau / 8 / 3 // 45 // ArabherADhappaH / 8 / 4 / 254 // ArahezcaDa valaggau / 8 / 4 / 206 // AropelaH / 8 / 4 / ,47 // AryAyAM yaH zvAm / 8 / 1 / 77 // Apam / 8 / 113 // AlAne lnoH|8|2|117 // aaliiddollii| 8 / 4 / 54 // aakhillo-mtoH|8|2|159|| Acarye / 8 / 2 / 66 // AzliSTe ladhau / 8 / 2 / 49 // A sau na vA / 8 / 3 / 48 // iNamamAmA / 8 / 3 // 53 // ita edvA / 811185 // iteH svarAttazca dviH|8|1|42|| ito to vAkyAdau / 8 / 1 / 91 // itkRpAdau / 8 / 1 / 128 // itve vetaro / 8 / 1 / 207 // itsaindhavazanaizcare / 8 / 1 / 149 // idaMkimazca-hAH / 8 / 2 / 157 // idama AyaH / 8 / 4 / 365 // idama im:1813|72 // idama imuH klIve / 8 / 4 / 361 // idamarthasya kerH|8|2|147|| idametatti-DiNA / 8 / 3 / 69 // idAnImo dANi / 8 / 4 / 277 // idito vA / 8 / 4 / 1 // iduto dIrghaH / 8 / 3 / 16 // idutau vaSTa-ptRke / 8 / 1 // 137 // idetau nUpure vA / 8 / 2 / 123 // | idedodRnte / 8 / 1 / 139 // E-KAVACYMBBCN IkSute / 8 / 1 / 112 // I: styAna-Te / 8 / 1 / 74 // ica striyAm / 8 / 3 / 282 // itaH sevA vaa|8|3|28|| IdUtoIsvaH / 8 // 3 // 42 // Iddharye / 811 / 155 // IdbhisbhyasAmmupi / 8 / 3 // 55 // IdbhayaH samAse / 8 / 3 / 64 // Ia ijjau kyasya / 8 / 3 / 160 // IyasyAtmano nnyH| 8 / 2 / 153 // iijihaa-yaa| 8 / 1 / 92 // | IrvocUDhe / 8 / 1 / 120 // BAROEMBERecrate i: sadAdau vA / 8 / 1 / 72 // iH svapnAdo / 8 / 1 / 46 // icecaH / 8 / 4 / 318 // ica momume bA / 8 / 3 / 155 // ijerAH pAda pUraNe / 8 / 2 / 217 // Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hare vA / 8 // 1 // 51 // advijaH / 8 / 4 / 227 // unnmeru-laa|8|4|36|| upareH saMvyAne / 8 / 2 / 166 // upsrliaH|8|4 / 139 // upAlambhejha-vAH / 8 / 4 / 156 // umo niSaNNe / 8 / 2 / 274 // uddhR hanUpa-tUle / 8 / 1 / 121 // ullseruuslo-aaH|8|4|202 // uvarNasyAvaH / 8 / 4 / 233 // RkSe vA / 8 / 2 / 19 // RNIpabhaaSau vA / 8 / 1 / 141 // RtAmudasyamausu vA / 8 / 3 / 44 // ato'n / 8 / 1 / 126 // ato'ddhA / 8 / 3 // 39 // RvrnnsvaarH| 8 / 4 / 234 // reseaeeeerrorder CA000032013 lata ili:-ne / 8 / 1 / 145 // ua pazya / 8 / 2 / 211 // usAsnA stAvake / 811 / 75 // uccAIti / 8 / 2 / 121 // ucaina caisyaaH / 8 / 1 / 154 // ucchala utthalla / 8 / 4 / 74 // ujjINe / 8 / 1 / 102 // uto mukulAdiSvat / 8 / 1 / 107 // ukssipergul-vaaH|8|4|144 // utsaundaryAdau / 8 / 1 / 160 // | udaSThakukurI / 8 / 4 / 17 // udonmRpi / 8 / 1 / 136 // udRtvAdau / 8 / 1 / 131 // udodA / 8 / 1 / 82 // udo dhmo dhumA / 8 / 4 / 8 // uttrugH|8|4|33|| uddhalegaNThaH / 8 // 4 // 29 // udvaatero-aa|8|4|11|| jastene vA / 8 / 1 / 147 // U gA~-ne / 8 / 2 / 199 // ucope / 8 / 1 / 173 // Utve durbhaga subhage vaH / 8 / 1 / 192 // Utsubhaga musale vaa|8|1|113 // UtsocchAse / 8 / 1 / 157 // udAsAre / 8 / 1 / 76 // UhIna vihIne vA / 8 / 1 / 103 // eijamzasoH / 8 / 4 / 363 // ekazaso ddiH| 8 / 4 / 428 // ekasvare zvaHsve / 8 / 2 / 114 // ekasariaM-ti / 8 / 2 / 213 / / eca ktvA-su / 8 / 3 / 155 // eca deve / 8 / 1 / 153 // ecchacyAdau / 8 / 1 / 57 // edi / 8 / 4 / 333 // / ehi ecAhe idAnIma. 1 8 / 2 / 134 // ve C Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . P E oskUSmANDI-lye / 8 / 1 / 124 // otpajhe / 8 / 1 / 61 // otpUtara-phale / 8 / 1 / 170 // otsaMyoge / 8 / 1 / 116 // odAlyAM paGktau / 8 / 1 / 83 // o sUcanA-pe / 8 / 2 / 203 // R 3-3. eta idrA-kesare / 8 / 1 / 146 // etaH paryante / 8 / 2 / 65 // etadaH strIpu-hu / 8 / 4 / 362 // et / 8 / 3 / 129 // etrayodazAdau-na / 8 / 1 / 165 // etthu kutrAne / 8 / 4 / 405 // etpIyUpA- dRze / 8 / 1 / 105 // edotoH svare / 8 / 2 / 7 // edAdhe / 8 / 1 / 78 // eppyeppiNvevyeviNavaH / 8 / 4 / 440 // eradIto mmau vA / 8 / 3 / 84 // evaM paraM samaM-uM / 84 // 418 // 1 evAyeM vyeva / 8 / 4 / 280 // eM cedutaH / 8 / 1 / 148 // auta ot / 8 / 1 / 159 // kakude haH / 8 / 1 / 225 // kakubho hH|8|1|21|| kagacaja-luk / 8 / 2 / 277 // kagaTaDa-luk / 8 / 2 / 77 // kthevjr-haaH|8|4|2|| kthNythaatthaa-tH|8|4|401|| kadambe vaa|8|2|222 // kathite vH|8|1|224 // kadalyAmadrume / 8 / 1 / 220 // kndaarikaa-nnddH|8|2|38|| kavandhe mayau / 8 / 1 / 239 // kamaNihavaH / 8 / 4 / 44 // kamperviccholaH / 8 / 4 / 46 // karavIre nnH|8|1|253 // krennuunaa-yH| 8 / 2 / 116 // karNikAre vA / 8 / 2 / 95 // kazmIre bhbho vA / 8 // 2 // 6 // kaaksseraahaadi-mpaaH18|4|192 // kANekSite nniaarH|8|4|66|| kAdisthadoto-vam / 8 / 4 / 410 // kAntasyAta u symoH|| 4 / 354 // kApaNe / 8 / 2 / 71 // kiMtayAM DAsaH / 8 / 3 / 62 // kiMyattado'syamAmi / 8 / 3 / 33 // kiyacadbhayo usaH / 8 / 3 / 63 // kiMzuke / / 8 / 1 / 86 // kiNo prazne / 8 / 2 / 216 // kimaH kala tasozca / 8 / 3 / 71 // | kimaH kAIkavaNau vA / 81 4 / 367 // aita en / 8 / 4 / 343 // Recene : oca dvidhaakRgH| 8 / 1197 // 1 onodaa-yH|8|1|156 // Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 lIve syamedamiNamo ca / 8 / 3 / 79 // kIce svarAnA seH| / 3 / 25 // kacidvitIyAdeH / 8 / 3 / 134 // katha vardhA ddhH|8|4|220|| kthrH|8|4|11|| kipH|8|3|43|| samiH ki| 8 / 3 / 8 // kimo DiNo dIsA / 8 / 3 / 68 // kimo DisenA / 8 / 4 / 356 // kirAne nH| 811 / 183 // phiri mere roddH|8|1|251|| phirerAhera kilArthevA / 8 / 2 / 286 // philaathvaadinaa-hi| 8 / 4 / 419 // phraaly-yH|8|1|269 // kutarAH kaTu-e / 8 / 4 / 416 // kutUhale vA svy| 8 / 1 / 117 // kunjApara-pe / 8 / / 181 // kuSmANDamAM-vA / 8 / 2 / 73 // pha gamo uH / 8 / 4 / 272 // kage: kunnH|8|4|65|| goddiir:144|316 // Rci cattare caH / / 2 / 12 // kRttaso huttam / 8 / 2 / 158 // ka do hai / 8 / 3 / 170 // kRpaH kddddh-uchaaH|8|4|187|| kapaNe vaNe vA / 8 / 2 / 110 // kaiTage mo vH|8|1|240 // kakSiyake vaa|8|1|161|| gate / 8 / 3 / 156 // pate hH| 8 / 4 / 64 // lii iu ivi-avyH| 8 / 4 / 439 // natva IyaNa / 8 / 4 / 271 // klastUnaH / 8 / 4 / 312 // ratvastumaca-NAH / 8 / 2 / 146 // ratvA tum tavyepu ghet / 8 / 4 / 210 // patvA syAdeNe svorvA / 8 / 1 / 27 // kpaGoryaluk / 8 / 3 / 138 // kyasyevyaH / 8 / 4 / 315 // po vaho nniH| 8 / 4 / 151 // kriyaH kiNo vestu ke ca / 8 / 4 / 52 / kriyAtipatteH / 8 / 3 / 179 // kriyaH kIgu / 8 / 4 / 389 // dherjuurH| 8 / 4 / 135 // sove jamazasoriM / 8 / 4 / 353 // kSaH khaH-jhau / 8 / 2 / 3 // kSaNa utsave / 8 / 2 / 20 // kSamAyAM kii| 8 / 2 / 18 // kSaraH khira jhr-aaH|8|4|273 // kSasyakaH / 8 / 4 / 296 // kssipegailtv-taaH|8|4|143|| kSudho hA / 8 / 1 / 17 // kSubheH khaura-hau / 8 / 4 / 154 // kSure kammaH / 8 / 4 / 72 // kSeNijjharo vA / 8 / 4 / 20 // kSmA zlAghA-t / 8 / 2 / 201 // vaTekAdau / 8 / 2 / 6 // Versexmeere-exse - - --- --- -------- Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ".. - - - saMghaya bhAm / 8 / 1 / 187 // khcitpishaa-vaa|8|1 / 193 // khacerve addH| 8 / 4 / 89 // dhAvorlak / 8 / 4 / 228 // videravisarau / 8 / 4 / 132 // gappariNaDau / 8 / 4 / 150 // garI ke vaa|8|1|109|| gurgAderavirvA / 8 / 3 / 150 // gRhasya gharo'patau / 8 / 2 / 144 // goNAdayaH / 8 / 2 / 174 // gauNasyepataH kuurH| 8 / 2 / 129 // gauNAntyasya / 8 / 1 / 134 // gmo vA / 8 / 2 / 6 // grantho gaNThaH / 8 / 4 / 12 // | grasedhisaH / 8 / 4 / 204 // | grahagaNhaH / 8 / 4 / 324 // grahapaH / 8 / 4 / 256 // graho vala geh-aaH|8|4|209 // gamAdInAM dvitvam / 8 / 4 / 249 // gamiSyamAsAM chaH / 8 / 4 / 215 // gameraI ai-raaH| 8 / 4 / 162 // gamerepiNve-pyoreluMgvA / 8 / 4 / 442 // garnebukaH / 8 / 4 / 98 // garne ddH| 8 / 2 / 35 // gardabhe nA / 8 / 2 / 37 // garbhitAtimuktake nnH| 8 / 1 / 208 // mAye vH| 8 / 1154 / moperdussttulu-ttaaH|8|4|189|| gavya uaa:1811|158|| guNAdyAH klIve cA / 8 / 1 / 34 // ' ujaNano vyajane / 81125 // * usaH ssaH / 8 / 3 / 10 // usaH suhossnH|8|4|338 / / isiDasoH puN-vaa|8|3|23|| isiGamabhyAM tau-na / 8 / 4 / 372 // asibhysddiinaaN-yH|8|4 / 341 // humhI / 8 / 3 / 66 // sela / 8 / 3 / 126 // Gaseha / 8 / 4 / 336 // sestodo-lukaH / 8 / 3 / 8 // umhsyoh| 8 / 4 / 350 // Dinena / 8 / 4 / 334 // simmitthA / 8 / 3 / 59 // DerDaH / 8 / 3 / 128 // DeDa heDAlA-le / 8 / 3 / 65 // Dermana haH / 8 / 3 / 75 // Dehi / 8 / 4 / 352 // ghaimAdayo'narthakAH / 8 / 4 / 424 // ghavRddhA / 8 / 1 / 68 // ghaTe parivAha / 8 / 4 / 50 // ghaTergaDhaH / 8 / 4 / 112 // | ghU! ghulagho-lAH / 8 / 4 / 117 // PIANOPaavaewwecameroces Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 46 // DERERERE. '' ca // caturacattAro - ri / 8 / 3 / 122 / / caturo vA / 8 / 3 / 17 caturthyAH paSThI / 8 / 3 / 131 // candrikAyAM maH / 8 / 1 / 185 / / capeTApATau vA / 8 / / 198 // | cATa gulaH | 8 | 4 / 73 / / ciji zru hun | 8 | 4 | 241 // cihe ndho vA / 8 / 2 / 50 / / cUlikA paizAci -yau / 8 / 4 / 325 // cha chaderNeNuma-lAH / 8 / 4 / 21 / / chamya yonAdau / 8 / 4 / / 295 // chAge laH / 8 / 1 / 191 / / chAyA hokAnta vA / 8 / 1 / 249 // chAyAdaridrayoH | 8 | 3 | 34 // chidibhido dvaH / 8 / 4 / 216 // chiderduhAva-rAH / 8 / 4 / 124 // choTyAdau / 8 / 2 / 17 // ja jaTile jo jho vA / 8 / 1 / 194 // jayayA yaH | 8 | 4 / 292 / / jano jA jammau / 8 / 4 / 136 / / jazasaGasiGasAM No / 8 / 3 / 50 // jassUDa -H / 8 / 3 / 12 // jassa iMiMNa-rghAH / / 3 / 26 / / jaszasoramhe amhaI | 8 | 4 | 376 // jazasoNoM vA / 8 / 3 / 22 // jamzasoluk | 8 | 3 | 4 | jaszamostumhe tumhaIM | 8 | 4 | 369 // jAgrerjagaH | 8 | 4 | 80 // jugupse - JchAH | 8 | 4 | 4 | jeNa teNa lakSaNe | 8 | 2 / 183 / / jjAjje / 8 / 3 / 159 // jjAtsaptamyA ivo / 8 / 3 / 165 / / jJo jANamuNau / 8 / 4 / 7 // jJo JaH / 8 / 2 / 83 // jJo JJaH paizAcyAm / 8 / 4 / 303 / / jJo ye'bhijJAdau / 8 / 1 / 56 // jJo NavvaNajjau / 8 / 4 / 252 // jyAyAmIt | 8 | 2 | 115 // Ta TAGamA paI taI | 8 | 4 | 370 // TAGamA maI | 8 | 4 | 377 // TAGamuMDe-seH / 8 / 3 / 29 // zayet | 8 | 3 | 14 | TAmorNaH / 8 / 3 / 6 // ToDaH / 8 / 1 / 195 // ToNA / 8 / 3 / 24 // To NA | 8 | 3 | 51 // TosturvA | 8 | 4 | 311 // dRSTayosTaH / 8 / 4 / 290 // Tha ThoDhaH / 8 / 1 / 199 // this | 8 | 2 / 32 // Da steal katipaye | 8 | 1 | 250 // 14 // 46 // Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DillaDallo bhave / 8 / 2 / 163 // Demmi DeH / 8 / 3 / 11 // Do dIrgho vA / 8 / 3 / 38 // Do lH||| 1 / 202 // | DukmoH / 8 / 2152 // Naicea-Ne / 8 / 2 / 185 NaM nanvarthe / 8 / 4 / 283 // 14 Navara kaMvale / 8 / 2 / 187 // Navi vaiparIye / 8 / 2 / 27 // B Ne No majjha-AmA / 8 / 3 / 114 // Ne NaM mi-amA / 8 / 3 / 107 // NeradedAvAve / 8 / 3 / 149 // No naH / 8 / 4 | 306 // No'zasTAbhisi / 8 / 3 / 77 // vmaceusewweeeeeeeeeMorenvener taM vAkyopanyAro / 8 / 2 / 176 // takSetacchacaccha-phAH / 814 / 194 // takSyAdInAM chollAdayaH / 8 / 4 / 395 // tagara sr-ttH|8|1| 205 // taDerAhoDavihoDau / 8 / 4 / 27 // tatastadostoH / 8 / 4 / 417 // tadazca taH so'klIve / 8 / 3 / 86 // tdidmossttaa-e| 8 / 4 / 322 // tado DoH / 8 / 3 / 67 // tado NaH syAdau kacit / 8 / 3 / 70 // tdostH|8|4|307|| tnestddtdddd-llaaH|8|4|137 // tanvItulyeSu / 8 / 2 / 113 // tavyasya ievvau-yA / 8 / 4 / 438 // tsmaattaaH|8|4 / 278 // tAdaWDervA / 8 / 3 / 132 // vAdathya kehi-nnaaH| 8 / 4 / 425 // tAmrAne mbaH / 8 / 2 / 56 // | tijeromukkaH / 8 / 4 / 104 // | tittirI / 8 / 1 / 90 // tiryacastiricchiH / 8 / 2 / 143 // tiSThazviSThaH / 8 / 4 / 298 // mIkSaNe nnH| 8 / 2 / 82 // tIrthe he / 8 / 1 / 104 // tucche tazcachauM vA / 8 / 1 / 204 // tuDestoDatu-rAH / 8 / 4 / 116 // tu tu tuma-Go / 8 / 3 / 102 // tumbhatuyho-bhyasi / 8 / 3 // 98 // tuma evmnnaa-c|8|4|441|| tume tumae-DinA / 8 / 3 / 101 // tumhAsu supA / 8 / 4 / 374 // tuyaha tumbh-naa| 8 / 3 / 97 // turAMtyAdau / 8 / 4 / 172 // tulerohAmaH / 814 // 25 // tu vo bhe tumbha-AmA / 8 / 3 / 100 // tRtIyasya miH| 8 / 3 / 141 // tRtIyasya mo mu maaH| 8 / 3 / 144 // tRnoNaH / 8 / 4 / 443 // 14nRNVPNPATALABOVE emarimmAAAAAA -OEMS tai tu te-usA / 8 / 3 / 99 // taDa tuva tuma-Gasau / 8 / 3 / 96 // taM tuM tuvaM-amA / 8 / 3 / 92 // vara Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | stI tRtIyAdau / / / 3 / 118 // tvatalo ppaNaH / 8 / 4 / 437 // tvathvadradhvAM-cit / 8 / 2 / 15 // tvrstubrjgddau| 8 / 4 / 170 // tvasya DimAttaNau vA / 8 / 2 / 155 // tvAdeH saH / 8 / 2 / 172 // xex.20seree-e tRpsthippH|8|4|138 // tnaaste-mii|8|3|164|| tailAdau / 8 / 2 / 98 // to do'nAdI zaura-sya / 8 / 4 / 260 // to'ntri| 8 / 1 / 60 // kenA'phuNNAdayaH / 8 / 4 / 208 // codo taso vA / 8 / 2 / 16 // tthe ca tasya luru| 813183 // tyadAma-luk / 8 / 1 // 40 // tyAdizosturaH / 8 / 4 / 171 // tyAdInAmA-cau / 8 / 3 / 139 // gaadeH| 8 / 1 // 9 // tyAne raayn-vaa|8|4| 382 // yo'natye / 8 / 2 / 13 // gapo hihatthAH / 8 / 2 / 161 // varorDarabojavajjAH / 8 / 4 / 198 // mastasya hityatachau / 8 / / 136 // nasya Decahe / 8 / 4 / 436 // reritssinnH| 8 / 3 / 121 // thaThAvaspadne / 8 // 2 // 9 // dhU kutsAyAm / 8 / 2 / 200 // tho dhH|8|4|267|| | dazAha / 8 / 2 / 85 // dazedova-vAH / 8 / 4 / 32 // daherahiUlAlukhau / / / 4 / 208 // daho jyaH / 8 / 4 / 246 // dikmApoH sH|8||| 19 // diriccoH|8|4|273 // divase sH|8|1|263 / / dopau dho vA / 8 / 1 / 223 // dIrghahaskhau mithovRttau / 8 / 1 / 4 // dIrthe vA / 8 / 2 / 91 // duHkha dkssinn-vaa| 8 / 2 / 72 // duHkhe nnindhrH| 8 / 4 / 3 // duHkhe nnijvlH| 8 / 4 / 22 // durule vA lava diH / 8 / / 119 // drgaadevyu-dH| 8 / 1 / 270 // duve donni-shsaa|8|3 / 120 // dusamu-NAm / 8 / 3 / 173 / duhitabhAga-yo / 8 / 2 / 126 // dUo dUmaH / 8 / 4 / 23 // neareration daMzadahoH / 8 / 1 / 218 // daMSTAyA dADhA / 8 / 2 / 139 // dakSiNe / / 8 / 1 / 45 // dgdhvidgdh-dH||8||2||40|| darAAlpe / 8 / 2 / 215 // dalivalyonisa-mpho / 8 / 4 / 276 // dazana daSTa-vADaH / 8 / 1 / 217 // daza pApANe :1811 / 262 / / EHP-~ // 47 // ra M Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dRpte / 8 / 2 / 96 // dRzaH kiSTaksakaH | 8 | 1 | 142 // dRzastena duH | 8 | 4 | 213 // dRzivaceDIMsaDuccaM / 8 / 3 / 161 // dRzeH prassaH | 8 | 4 | 393 // dRzo niaccha-sAH / 8 / 4 / 181 // |de saMmukhIkaraNe ca / 8 / 2 / dole raGkholaH | 8 | 4 | 48 // natthUnau TvaH / 8 / 4 / 313 // 196 // dyajaH / 8 / 2 / 24 // dre ro na vA / 8 / 2 / 80 // dvAre vA / 8 / 1 / 79 / / dvitIyaturya - rvaH / 8 / 2 / 90 // dvitIyasya sise / 8 / 3 / 140 // dvitIyAtu mI / 8 / 3 / 135 // dvinyorut / 8 / 1 / 94 // |divacanasya-nam / 8 / 3 / 130 // ve | 8 | 3 | 119 // dha dhanuSo vA / 8 / 1 / 22 / / dhavalerdumaH / 8 / 4 / 24 // dhAtavo'rthAntarepi / 8 / 4 / 259 // dhAtryAm / 8 / 2 / 81 // dhUgerdhuvaH / 8 / 4 / 59 // dhRterdihiH / 8 / 2 / 131 // dhRSTadyumne NaH / 8 / 2 / 94 // dhairye vA / 8 / 2 / 64 // dhvani - viSvacoruH / 8 / 1 / 52 // dhyA- gorjha-gau / 8 / 4 / 6 // dhvaje vaza / 8 / 2 / 27 // na nakagaca-tam | 8 | 4 | 324 // nattha / 8 / 3 / 76 // na dIrghAnusvArAt / 8 / 2 / 92 // na dIrgho No / 8 / 3 / 125 / / namaskArapa-sya / 8 / 1 / 62 / / na yuvarNasyAsve | 8 | 1 | 6 // navA karmabhAve - luk / 8 / 4 / 242 // navAnidame do hiM / 8 / 3 / 60 // navA mayUkhale / 8 / 1 / 171 // navA ryo yyaH / 8 / 4 / 266 // nazeNiraNAsa - rAH / 8 / 4 / 178 // nazeviMuDa - vAH / 8 / 4 / 31 // na zradudoH / 8 / 1 / 12 // nAta At | 8 | 3 | 30 // nAtpunaryAdA vA / 8 / 1 / 65 // nAdiyujyoranyeSAm / 8 / 4 / 327 // nAmAtsamaH / 8 / 3 / 37 // nAmmparaM vA / 8 / 3 / 40 // nAmnyaraH / 8 / 3 / 47 // nAtyaH / 8 / 1 / 179 // nAvyAvaH / 8 / 1 / 164 // niHzvamerjhaGkhaH / 8 / 4 / 201 // nikapasphaTi-haH / 8 / 1 / 186 / / nidra'tero-Ggau / 8 / 4 / 12 // nimnApita laNDaM vA / 8 / 1 / 230 // Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 48 4bdrug-p , niraH parbala. / 8 / 4 / 128 // | nirdurorvA / 8 / 1 / 13 // nima nimmA-vau / 8 / 4 / 19 // nivRttavRdvArake vA / 8 / 1 / 132 / / nitripatyorNihoDaH / 8 / 4 / 22 / / nizIyapRthivyorvA / 8 / 1 / 216 // nipadhe dho DhaH / 8 / 1 / 226 // niSedherhakkaH / 8 / 4 / 134 // niSTambhAvaSTambhe - NaM / 8 / 4 / 67 // niSpAtAJchaH / 8 / 4 / 71 // niSpatI sthorvA / 8 / 1 / 38 // nismareNIMhara - DAH / 8 / 4 / 72 // nIDapIThe vA / 8 / 1 / 106 / / nIpApI Demo vA / 8 / 1 / 234 // nIlI GerNi - kAH / 8 / 4 / 55 // neH sado majjaH / 8 / 4 / 123 / / no NaH / 8 / 1 / 228 // ntapANau / 8 / 3 / 280 // nmo maH / 8 / 2 / 61 / / nyaNyajJaJjA jJa | 8 | 4 | 293 // nyaNyo JaH | 8 | 4 | 305 // nyaso NimaNumau / 8 / 4 / 199 // pa pakAGgAralalATe vA | 8 | 1 | 47 // pakSmamaSma mhaH / 8 / 2 / 74 // pace: solapaulau / 8 / 4 / 90 // paJcamyAstRtIyA ca / 8 / 3 / 136 / / paJcAzatpaM-te / 8 / 2 / 43 // pathipRthivI vat / 8 / 1 / 88 / / patho Nasyekad | 8 | 2 | 152 // padayoH dharvA / 8 / 1 / 5 // pAdape / 8 / 1 / 49 // padAnte uMhu hiM-m / 8 / 4 / 411 // padmacha vA / 8 / 2 / 112 pararAjabhyAM ca / 8 / 2 / 148 // parasparasyAdiraH / 8 / 4 / 409 || paryasaH palodUM-tthAH / 8 / 4 / 200 // paryastapayaNa laH / 8 / 2 / 68 / / paryaste thaThI | 8 | 2 | 47 // paryANa DA vA / 8 / 1 / 252 // palite vA / 8 / 1 / 212 // paJcAdena me hai | 8 | 4 | 420 // pATiparupa - phaH / 8 / 1 / 232 // pAnIyAdiSvit / 8 / 1 / 101 // pApa ra / 8 / 1 / 235 // pArApate ro rcA / 8 / 1 / 80 / / piThare ho vA ratha DaH / 8 / 1 / 201 / / piveH pijja - dvAH | 8 | 4 | 10 // pipeNinaha - DAH / 8 / 4 / 185 // pIte vAle vA / 8 / 1 / 213 // // puMsi joDauDao nA / 8 / 3 / 20 // puMkhiyornavA -sau / 8 / 3 / 73 puMmpana ANo ca / 8 / 3 / 56 / / pujesarola mAlI / 8 / 4 / 102 // puruta / 8 / 2 / 179 // punarnina khAyeM DuH / 8 / 4 / 426 // punnAgabhAginyogamaH / 8 / 1 / 190 // // 48 Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / down puruSe roH| 8 / 1 / 111 // pUrvasya purvH|8|4|270|| parvaga purimH|8|2|135 / / puuregghaaddaa-maaH|8|4|169|| pRthaki dho vA / 4 / 1 / 188 // pRthakspaSTe nnivdd:1814|62|| praSTe vaanuttrpde|8|2|129 // pov:1811|231|| pyaadyH|8|2|218|| prkaashennucH|8|4|45|| pracchaH pucchH|8|4|97 // pratIkSeH saamy-laaH|8|4|193 / / pratyaye kI nevaa|8|3|31 // pratyAGA palohaH / 8 / 4 / 166 // pratyAdau ddaa|8|2|206|| pratyUpe pazca ho vA / 812 // 14 // prtyekm:-ke|8|2|210|| prathame pthaavaa| 8 // 1 // 55 // pradIpidohade lH| 8 / 11221 // / prdiipesteab-taaH|8|4|152|| prabhUte vH|8|1| 233 // prabho duppo vA / 8 / 4 / 63 / / pravAsIkSau / 8 / 1 / 95 // prvisheriaH| 8 / 4 / 183 // prasareH payallovellau / 8 / 4 / 77 / / prasthApeH ptttthvpennddvo| 8 / 4 / 37 // prahage sAraH / 8 / 4 / 84 // prAdemIleH / 8 / 4 / 232 // prAnmRzamupoIsaH / 8 / 4 / 184 // prAyasaH paau-mvaaH|8|4|414|| prAvaraNe uu|8|1|175 / / mArazarattaraNayaH puMsi / 811131 // plane lAt / 8 / 2 / 103 // plaaverombaalpvvaalau| 8 / 4 / 41 // candho ndhH|8|4|247 // vale nirdhaa-yoH| 8 / 2 / 185 // bahiso vA-rau / 8 / 2 / 140 // bahukhe hu~ / 8 / 4 / 386 // bahutye du:18|4|384|| bahulam / 8 / 1 / 2 // bhuvaavsy-re| 8 / 3 / 142 // bhuhunthmo|8|3|176|| vASpa ho'shrunni|8|2|70|| bAhorAt / 8 / 1 // 36 // cisinyAM bhH|8|1|238|| bubhukssi-jjau| 8 / 31 // bRhaspati-so vaa|8|2|69|| bRhaspato vaho bhyH|8|2|137 // vo v.1811|237|| bho duhaadh-tH|8|4|245|| bho mhajjhau vaa|8|3|104|| brhmcry-4|8|2|63 // vdeeBarmaveerime ramanant-AAM phakasthakaH / 8 / 4 / 87 // | pho bhaho / 8 / 1 / 236 // areaseeISBI Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma brahmacarye cH|8|1|| 59 // brUgo truvo vA / 8 / 4 / 391 // bhujo bhuJjajima-DDAH / 8 / 4 / 110 // bhuvaH paryAptau hucaH / 8 / 4 / 390 // bhuvehohuvahavAH / 8 / 4 / 60 // bhuvo bhH|8|4|269 // me tumbhe tujjha-jasA / 8 / 3/91 // bhe tubbhehi-bhisA / / 195 // bhedidete-ttaa| 8 / 3 / 94 // bhyasazca hiH|8|3|127 // bhyasastodo-sunto / 8 / 3 // 9 // bhyasAmoIH / 8 / 4 / 351 // bhyasAmbhyAM tumhahaM / 8 / 4 / 373 // bhyasi vA / 8 / 3 / 13 // bhyago hu~ / 8 / 4 / 337 // bhramare so vA / 811 / 244 // bhramerADo vA / 8 / 3 / 15 // bhrmossttrittill-raaH| 8 / 4 / 161 // bhramestAli aNTatamADau / 8 / 4 / 30 // bhraMzaH phiDa-llAH / 8 / 4 / 177 // bhruvo mayA'mayA / 8 / 2 / 167 // bhnjemy-jaaH|8|4| 206 // bhvdbhgvtoH| 8 / 4 / 265 // bhaSe kaH / 8 / 4 / 186 // bhaviSyati risaH / 8 / 4 / 275 // bhaviSyati hiraadiH|8|3|66 // bhaviSyatyevya eva / 81 4 / 320 // bharamAtmanoH po vA / 81151 // bhArAkrAntenaye-DhaH / 8 / 4 / 158 // bhAmarbhisaH / 8 / 4 / 203 // bhiyA bhAvIhau / 8 / 4 / 53 // bhisA tumhahi / 8 / 4 / 371 // bhiso hi hi~ hi| 8 // 37 // bhisbhysspi|8|3|5|| bhisyadvA / 8 / 4 / 335 // bhissupohi / 8 / 4 / 347 // bhISme mH|8|2||54|| maI mama-sau / 8 / 3 / 111 // maNe viparcha / 8 / 2 / 207 // pnnddaashcshc-kaaH1815|115 // madhUke vA / 8 / 1 / 122 // madhyagakatame dvitIyasya / 811 // 48 // madhyamatthAhacau / 813145 // madhyAhe haH / 8 / 2 / 84 // madhye ca svarAntAdvA / 8 / 3 / 178 // manAko navA-ca / 8 / 2 / 169 // manthevusalavirolau / 8 / 4 / 121 // manmathe vaH / 8 / / / 242 // yanyunauSThamAlinye NivyolaH / 8 / 4 / 69 // manyau nto vA / 8 / 2 / 44 // samAmDau bhyAsi / 8 / 3 / 112 // mayavyainA / 811 / 50 // marakatamada-de / 8 / 1 / 182 // masRNamU-vA / 8 / 1 / 130 // msjeraaudddd-ppaaH|8|4|101 // 4-20PARBAVANASALA Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahama gandhe | 8 | 4 | 78 // mahArASTre / 8 / 1 / 69 / / mahArASTra haroH / 8 / 2 / 119 // mahumajjhu GasiGa bhyAm | 8 | 4 | 379 / / mAI mArthe | 8 | 2 | 191 // mAturA | 8 | 1 | 135 // mAtRSituH - chau / 8 / 2 / 1.2 / / mATi vA | 8 | 1 | 81 // mahilA vA / 8 / 2 / 115 // mArjArasya rau / 8 / 2 / 132 // mAlinobhaya - kaM | 8 | 2 / 138 // mAMsAdiSvanumAre / 8 / 2 / 70 // mAMsAdervA | 8 | 1 | 29 // mizrA DDAia: / 4 / 2 / 170 // mi mai mamAi - GinA / 8 / 3 / 115 / / mi me mamaM TA | 8 | 3 | 109 / / mo - navA | 8 | 3 | 167 / / mimohi vA / 8 / 3 / 146 // mirAyAm | 8 | 1 | 87 // miava - vA / 8 / 2 / 182 // misAla | 8 | 4 | 28 // muH syAdau / 8 / 3 / 88 // mucezchaDDAva- DAH / 8 / 4 / 91 // murgummagummaDau | 8 | 4 | 207 // rugghusa - NAH / 8 / 4 / 105 // mRdo malamaDa-DAH / 8 / 4 / 126 // meH smaM | 8 | 3 | 169 // zithiraH / 8 / 1 / 215 // - usA / 8 / 3 / 113 // mo'nunAsiko vA / 8 / 4 / 397 // mosnusvAraH | 8 | 1 | 23 // mo'ntyANNo vedetoH | 8 | 4 | 279 // moghumAnA - tthA / 8 / 3 / 168 / / moralA sudhA | 8 | 2 | 214 // mo vA / 8 / 4 / 264 // maunA / 8 / 3 / 154 // najJANaH / 8 / 2 / 42 // paceH / 8 / 4 / 243 // mAva vA / 8 / 3 / 89 // airs | 8 / 4 / 192 // mle pAyo / 8 / 4 / 18 / / mho bho vA / 8 / 4 / 412 // ya yatkiyo - navA | 8 | 4 | 358 // yattaH smo | 8 | 4 | 360 // yattadetadoto- ca / 8 / 4 / 156 // yatratatrotrasya tu / 8 / 4 / 404 // yamunAcAmu ca / 8 / 1 / 178 // yAMla. / 8 / 1 / 247 // yAdRktAdR-haH / 8 / 4 / 402 / / yAdRzAderdusti / 8 / 4 / 317 // yApejevaH / 8 / 4 / 40 // yAvattAvato - hiM / 8 / 4 / 406 // gAvattAva-vaH / 8 / 1 / 271 / / jo jujujjupAH / 8 / 4 / 109 / / yuvadhagRdha- jjhaH / 8 / 4 / 217 // yudhiSThira vA / 8 / 1 / 96 // Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 50 // AlRental suvarNasya guNaH / 8 / 4 / 227 // yuppadaH sau tuhuM | 8 | 4 | 368 // yuSmadastaM tuM - sinA / 8 / 3 / 90 // yuSmadasmaya 18 / 2 / 149 // | yuSmadAdarIpasya DAraH / 8 / 4 / 434 // padyarthaparetaH | 8 | 1 | 246 // yogajAzcaiSAm / 8 / 4 / 430 // ra rakte govA / 8 / 2 / 10 // rajerazavaH / 8 / 4 / 49 // rameH saMkhuDDa -chAH / 8 / 4 / 168 / / spo zau / 8 / 4 / 288 // rasya lovA | 8 | 4 | 326 // rahoH / / 2 / 93 // rAje gvahAH / 8 / 4 / 100 // rAjJaH | 8 | 3 | 49 // rAjJo vA citra | 8 | 4 | 304 // | rAtrau vA / 8 / 2 / 88 // riH kevalasya | 8 | 1 | 140 // ruce ruggahA- TDAH / 8 / 4 / 94 // ruru | 8 | 4 | 57 // rudanapotraH / 8 / 4 / 226 // rudamucA tontyasya / 8 / 4 / 212 // rudita dinANNaH / 8 / / 209 // | ruthairutthaGkaH / 8 / 4 / 133 // rUso nvampau ca / 8 / 4 / 218 // | rUpAdInAM dIrghaH / 8 / 4 / 236 / / re are - he | 8 | 2 / 201 // ro dIrghAt / 8 / 2 / 171 // romanye rogAlavaggolo / 8 / 4 / 43 // rorA / 8 / 1 / 16 // syAdau / 8 / 2 / 30 // ryasnaSTa riya-t / 8 / 4 / 314 // luki duro vA / 8 / 1 / 115 // luki niraH | 8 | 1 | 93 // zerSa vA / 8 / 2 / 105 // | I zrIhI-t / 8 / 2 / 104 / / la laghuke lahoH / 8 / 2 / 122 / / lalATe ca | 8 | 1 | 257 // lalATe laDoH | 8 | 2 | 123 / / lasrjejIMhaH / 8 / 4 / 103 // lAt | 8 | 2 | 106 // lAhala - NaH | 8 | 1 | 256 // liGgamatantram / 8 / 4 / 445 // lipo limpaH / 8 / 4 / 149 // luk / 8 / 1 / 10 // lugAvI ka-su / 8 / 3 / 152 / / lugbhAjana navA / 8 / 1 / 267 // tara - dIrgha / 8 / 1 / 43 // lupte zasi | 8 | 3 | 18 // lubheH saMbhAvaH / 8 / 4 / 153 // lo LaH / 8 / 4 / 308 // llokAdvA | 8 | 2 | 165 / / va vakrAdAvantaH | 8 | 1 | 26 // // 50 // Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ar eKanvar vaco bot / 8 / 4 / 211 // vaJcevahava-cchAH / 8 / 4 / 93 // vaNe nizcaya-ca / 8 / 2 / 206 // bnervH| 8 / 2 / 150 // vaghADdAizca vA / 8 / 3 / 133 // vanitAyA liyaa| 8 / 2 / 128 // (ca) vandrakhaNDi taNA vA / 8 / 1 / 53 // varge'ntyoM vA / 8 / 2 / 30 // vrtmaanaapnyc-vaa| 8 / 3 / 158 // vasyati syasya saH / 8 / 4 / 388 // bllthtkr-caa|8|1|58|| vA kdle|8|2|167 // vaakssyrthvcnaadyaaH|| 8 // 1 // 33 // vAdaso dasya-m / 8 / 3 / 87 // vAdestAvati / 8 / 4 / 262 // baaho| 811 / 29 // vAyo ro luk / 8 / 4 / 398 // vA nidare nA / 811 / 98 // vaanythonuH|8|4|415|| vApa e|8|3|41|| vA bRhaspatI / 8 / 1 / 138 // vAbhimanyau / 8 / 1 / 243 // bAyanado-DaH / 8 / 4 / 407 // vaayauN|8|1|63|| vAlAdharaNye luk / 8 / 1 / 66 // vA vihale-zca / 8 / 2 / 58 // vAvyayA-dAtaH / 811 / 67 // vA svare mazca / 8 / 1 // 24 // vikase koA-hau / 8 / 4 / 195 / / vikozeH pakkhoDaH / 8 / 4 // 42 // giresthipp-hau| 8 / 4 / 17 // vijJapeokAbukkau / 8 / 4 / 38 // vitstivsti-dH|8|1 / 214 // vidyutptr-chH|8|2|173 // virecerolu -tthaaH|8|4|26 // vilI nirA / 8 / 4 / 56 // vilprsng-ddau| 8 / 4 / 148 // | vivRterDasaH / 8 / 4 / 118 // vizrameNivyA / 8 / 4 / 159 // viSaNNoktava cN|8|4| 421 // viSame mo ttovaa|8|1|241|| visNvdevia-saaH|8|4| 129 // vismuH pamdusa-rAH / 8 / 4 / 75 // viMzatyAdeluk / 8 / 1 / 28 // biipsyaatsyaa-vaa|8|3|1|| vRkSakSipta-dau / 8 / 2 / 127 // vRttptt-tt:|8|2|29 // vRnte nnttH| 8 / 2 / 31 // vRshcike-vo| 8 / 2 / 16 // vRSabhe vaa|8|1|133 // vRSAdInAmariH / 8 / 4 / 235 / / pe DhikkaH / 8 / 4 / 99 // veNau No vA / 8 / 1 / 203 // vetaH karNikAre / 8 / 1 / 168 // vedakimoryAdeH / 8 / 4 / 408 // vedaMtadetado-mau / 8 / 3 / 81 // veperaaymbaayjjhau| 8 / 4 / 147 // Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Severes 6. -MARATPURPRA- Aama pebhAjalyAyAH tiyAm / 8 / 1 / 35 // ve vya ca AmantraNe / 8 / 2 / 194 // navya-pAde / 8 / 2 / 193 // veSTa / 8 / 4 / 221 // ceSTeH priaalH181451|| vAdA i aa| 8 / 2 / 162 // baidduurysy-aN| 8 / 2 / 133 // 2: vaitvdH|8|3|3|| 1. vaitado ume-hai / 8 / 3 / 82 // vairAdoM vA / 8111152 // vairiinnaami-naa|8|3|85|| vo tujjha-zasA / 8 / 3 / 93 // voto ddvo|8 / 21 // vottarIyA-jaH / 8 / 1 / 248 // votmaahe-rH| 8 / 2 / 48 // vodH|8|4|223 // voparau / 8 / 1 / 108 // vopena kammavaH / 8 / 4 / 111 // vodhe / 812 / 59 // vopadhe / 8 / 1 / 227 // vyajanAdadante / 8 / 4 / 239 // vyajjanAdI aH / 8 / 3 / 163 // vyatyayazca / 8 / 4 / 447 // vyaakrnn-goH|8|1| 268 // vyAperoaggaH / 8 / 4 / 141 // vyAne rA aDDaH / 8 / 4 / 81 // vyAhage:-kau / 8 / 4 / 76 // vyAhage hippaH / 8 / 4 / 253 // bajanRtamadAM cH|8|4|225 // bajerbujaH / 8 / 4 / 392 // bajo jaH / 8|4|294 / / -.- zanara vo maH / 8 / 1 / 258 / / zameH paDisAparisAmau / 8 / 4 / 167 // zaradAderat / 8 11 // 18 // zapoH sH|8|1|26.|| zapoH sH1815|309|| zAGe GAtpUrvo't / 8 / 2 / 200 // zithilegude vA / 8 / 1 / 89 // zirAyAM vA / 8 / 1 / 266 // zAkare mahau vA / 8 / 1 / 184 // zIghrAdInAM vahillAdaya / 8 / 4 / 422 // shiighraayshesvrH|8|2|242 / / zalke ho vA / 8 / 2 / 11 // zuSkaskande vaa|8|2||5|| zukhale khaH kaH / 8 / 1 / 189 // zepaM prAkRtavat / 8 / 4 / 286 // zepaM prAgvat / 8 / 4 / 328 // zepaM zaurasenIvat / 8 / 4 / 302 // zeSa zauragenIvat / 8 / 4 / 323 / / zeSa saMskRtavatsiddham / 8 / 4 / 448 / / MA-AR.M.NE. POww. zakAdInAM dvitvam / 8 / 4 / 230 // shkshcytr-raaH|8|4|86|| zaktamukta vA / 8 / 2 / 2 // shtraanshH|8|3 / 281 // zado alpkkhoddau| 8 / 4 / 130 // zanaiso Diam / 8 / 2 / 168 / / ne Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CS CONVeer-reak zepe 'dntvt|8|3|124 // zathilyala-laH / 8 / 4 / 70 // zaurasenIvat / 8 / 4 / 446 // yo harizcandre / 8 / 2 / 87 // zyAmAke mH| 8 / 1 / 71 // zrado dho dahaH / 8 / 4 / 9 // praddhAdha-vA / 8 / 2 / 41 // zrama vaavmphH|8|4|68|| shrugmirudi-bhocchN|8|3| 171 // zruTerhaNaH / 8 / 4 / 58 // zlAghaH slhH|8|4|88|| zlipeH saamggaa-ntaaH|8|4|190|| zleSmaNi vaa|8|2|55|| saMkhyAgadgade / / 8 / 1 / 219 // saMkhyAyA AmoNhaNhaM / 8 / 3 / 123 // saMtapejhakhaH / 8 / 4 / 140 // sNdisherppaahH| 8 / 4 / 180 / / saMbhAverAsaGkaH / 8 / 4 / 35 // saMmadevitadi-dasya / 8 / 2 / 36 // saMyuktasya / 8 / 2 / 1 // saMhageH sAharasAhaTau / 8 / 4 / 82 // saTAzakaTa-TaH / 8 / 1 / 196 // sdptoddH|8|4|219 // saptatauraH / 8 // 1 // 21 // saptapaNe vA / 8 / 1 / 49 // saptamyA dvitIyA / 8 / 3 / 137 // samaH styaH khaaH|8|4|15|| smnuupaadrudheH|8|4|248|| samA abhiDaH / 8 / 4 / 164 // samApeH samANaH / 8 / 4 / 142 // | smaarceruv-yaaH|8|4|95 / / samAse vaa|8|297|| samo gH| 8 / 4 / 113 // smolH|8|4 / 222 // sarvatra labarAmavandre / 8 / 2 / 79 // marvasya sAho vA / 8 / 4 / 366 // srvaanaadiinsyekH|8|2|151 // srvaaderddseho| 8 / 4 / 355 // sapoH saMyoge-ppe / 8 / 4 / 289 / / sAdhvasadhyayAM jhaH / 8 / 2 / 26 // sAmo -caa| 8 / 2 / 22 // sAvasmado hau~ / 8 / 4 / 376 // miceH siJcasimpo / 8 / 4 / 96 // sinAsteH siH / 8 / 3 / 146 // sI hI hIa-sya / 8 / 3 / 162 // supA amhAsu / 8 / 4 / 381 // mupi| 8 / 3 / 203 // suSi / 8 / 3 / 117 // sUkSmaznaSNa-haH / 8 / 2 / 75 // mujorH|8|4 / 229 // paT shmii-chH|8|1|265 // paSThayAH / 8 / 4 / 345 // kaskayo ni / 8 / 2 / 4 // pRtyaanusstte-ai| 8 / 2 / 34 // ppaspayoH phH||8||2||53|| Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ k // 52 // ...- pevAdau vA / 8 / 2 / 99 // sainye vA / 811 / 150 // socchAdaya-vA / 8 / 3 / 172 // sohi / 8 / 3 / 174 // sau puMsyodvA / 8 / 4 / 332 // kA prekSAcakSoH / 8 / 4 / 297 // stabdhe ThaDhau / 8 / 2 // 39 // stambhe sto vA / 8 / 2 / 8 // stave vA / 8 / 2 / 46 // stasya tho 'sa-mbe / 8 / 2 / 45 // stokasya-thevAH / 8 / 2 / 125 // styAnacaturthArtha vA / 8 / 2 / 33 // striyA itthii| 8 / 2 / 130 // striyAM jaszasorudot / 8 / 4 / 348 // khiyA Dahe / 8 / 4 / 359 // siyA tadantADDIH / 8 / 4 / 431 // khiyAmAdavidyutaH / 811 // 15 // siyAmudotau vA / 8 / 3 / 27 // sthaithayAstaH / 8 / 4 / 291 // sthvir-skaare|8|1|166 // sthaSThAthaka-ppA / 8 / 4 / 16 // sthANAvahare / 8 / 27 // sthUNAtUNe vA / 8 / 1 / 125 // sthUle lo||8||255|| nmdaamshironbhH| 8 / 1 / 32 // saaterbhuttH| 8 / 4 / 14 // snigdhe vAditau / 8 / 2 / 109 // nihasicoH sippaH / 8 / 4 / 255 // snuSAyAM ho navA / 8 / 1 / 261 // snehAnyo / 8 / 2 / 102 // spndeshculuculH|8|4|127|| spamanIvyo / 8 / 1 / 259 // spuTicaleH / 8 / 4 / 231 // spRzaH phaasphNs-haaH|8|4|182|| spRshechippH|8|4 / 257 // sphaTike laH / 8 / 1 / 197 // sparejhara jhuur-haaH| 8 / 4 / 74 // syamorasyot / 8 / 4 / 331 // syamjamazasAM luk / 8 / 4 / 344 // syAdau dahisvI / 8 / 4 / 330 // syAdbhavya-yAt / 8 / 2 / 107 // sralhesaDimbhau / 8 / 4 / 507 // svayamo 'rthe-navA / 8 / 2 / 209 // svapAvuca / 8 / 1 / 64 // svapeH kmvs-ttttaaH|8|4|146 // svarasyodvatte / 8 / 1 / 8 // svarANA svraaH|8|4|238 // svarANAM svarA:-ze / 8 / 4 / 329 // svarAdanato vA / 8 / 4 / 240 // sarAdasaM-deH / 8 / 1 / 276 // svarentarazca / 8 / 1 / 14 // svastrAdeDa / 8 // 3 // 35 // sArthe kazca vA / 8 / 2 / 164 // svidAM jH| 8 / 4 / 224 // svame nAt / 8 / 2 / 108 // spRhaH mihaH / 8 / 4 / 34 // ssassayAra / 8 / 3 / 74 // 80NIMa Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Romeo GTEDE DERR hajje ceTyAhAne / 8 / 4 / 281 // / haddhI nide / 8 / 2 / 192 // hankhano 'ntyasya / 8 / 4 / 244 // handa ca gRhANArthe / 8 / 2 / 281 // indi viSAda-tye / 8 / 2 / 180 // haritAle ralornavA / 8 / 2 / 121 // haridrAdau kH|8|1|254|| harItakyAmItot / 8 / 1 / 99 // hare kSepe ca / 8 / 2 / 202 // | iserguJjaH / 8 / 4 / 196 // hAsena sphuttemurH|8|4|114 // hisvayoridudet / 8 / 4 / 387 // hImANahe vism-de| / / 4 / 242 // hIhI vipakasya / 8 / 4 / 285 // hu~ dAna-raNe / 8 / 2 / 197 // hu~ cedudbhyAm / 8 / 4 / 340 // hu khunishc-ye| 8 / 2 / 198 // huhrughugghaadyH-yoH|8|4| 423 // | hukRtRjaamiirH| 8 / 4 / 250 // hRdaye yasya paH / 8 / 4 / 310 // ho gho 'nusvArAt / 8 / 1 / 264 // hye yoH / 8 / 2 / 124 // ide do| 8 / 2 / 120 // isvaH saMyoge / 8 / 1 / 84 // isvAt-le / 8 // 2 // 21 // isvo 'mi / 8 / 3 36 // hAdevaacchaH / 8 / 4 / 122 // bo lhaH / 8 / 2 / 76 // ho bho vaa|8|2|57 // edeolala~ 7